(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "C. Plini Secundi Naturalis Historiae Libri XXXVII."

Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on Hbrary shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



t/^£ii^^t,^ 




C. PLINI SEC 



NATURALIS HISTOEIAE 



LiBRi xxxvn. 



POST LUDOVTCI lANI OBITUM 

BE008N0VIT ET SCBIPTURAE DISCBEPAKTIA ADIECTA 

EOIDIT 

CAROLUS MAYHOFP. 



VOL. IV. LIBRI XXin— XXX. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI 

HDCCCLZZXXVII. 



LIP8IAB, TYPI8 B. O. TXUBNXBI. 




In quarto hoc voiumine ita recess! a recentiorum edi- ■! 
lorum institute, ut librum XXXI ex eo separatum tribuerem' 
Tolumini quinto, cum argument! turn aequabilitatis ratione 
habita, ne qiiarti amplitudo supra modum incresceret inde 
tie duobus libris fraudentur qui totam editionem empturi 
sint, eo cavetur, quod prislinum volumen quiiitum diven- 
ditis exemplaribus omnibus nunc deficit in mercatui'a libra- m 
ria. est aulem id quuque iam sub prelo paucisque men-'l 
aibus rcnovata forma in publicum edetur. M 

Ad teitus emendation em, ardui illam operia in hi$>l 
praecipue libris medicis, si mibi contigit aliquid conferre^'l 
magna es parte id factum est adsidue tractatis eorum " 
auctorum libris, qui ante Pliniuni easdem res hauserunt 
ex iisdem fontibus et qui post eum ipsius libros compila- 
verunt, in Ills eliam Harcelli, quem vocant Empiricum, et 
Sereni Sammonici poetae, quos perpetuo consului. honim 
omnium testimonta non soliun efTecerunt, ut baud raro 
Tindicaretur codicum scriptura rectiusque verba distingue- 
rentur, verum etiam, ubi falsa corrigenda erant, conicienli 
viam monstraveruut. coniectura autem persaepe et olim 
opus fuisse Tele res intellexerunt et nunc quoque opus 
est, quoniam in hoc rolumioe nullius fere vetusti codicis 
utimur praesidio. recentiorum quidem codicum novos non 
adhibui; acquiescendum fuit in ils, qui adbuc collati sunt, 
eonimque scripturae recte perpensae fundamento nitendum. 
sed quo certius ei conlldi posset, excussi collationes eas, 
quae in bibliolheca regia Dresdensi adservantur in usuca 
Silligii a lano quondam faclae. necessarium \vtit^ v^'^^^ n«)'(v 
e indignatione sero co^novl nam cum in Wbrv^ N\\ — -"iN 

381345 '• J 



eanadis inveniBsein, eiceplis paiicis minutiis lani adnoi 
&atu recte transcripta eistare in editione Silligiana, licere! 
milii pulaTeram in posterum iilo negolio sine aliquo veit 
delrimento gupersedere. plagulis demum corrigendis in-' 
teuUiK cum ob Kuspiciosos aliquot locos constituissem ipsius 
iaDi t»clii:da$ inspicere, iimllos in his posterioribus libri» 
errorcs vidi a Silligio commisaos esse, partim lani ad" . 
noUta, (juamvis perBpicue scripta, non recte interpretante - 
aut ad aliena verba refcrenle, partim sua vel typolhetae 
errata non corrigente; interdum eliani quae ipse scripserat 
confudiatie Ille vldelur, siquldem iectiones qitasdam pro- 
tullt, quanim apud lanum ne vestigium quidem reperitaTT 
qui errores quamquam pautis locis eius modi erant, u^ 
ad mutandam teilus forniam valerent, totam tamen script 
turae diecrepantiam accurate percensendam esse ratuff 
correii in commentario quiiecumque apud Silligium falsHj 
sunt; eiscriplis vero iani decern plagulis eo confugieiidum, 
fuit, ut barum genuinae lecliones in appendice collecta«: 
propouerentur. hoc ut veritati adiumento, ila lano sero- 
tandem honori esse gaudeo; gratia vero debetur otliciosafj 
voluQlali amici, qui bibliothecae regiae praeest, Francisd 
Schnorr de Carolsfeld. celerum multo plm 
dicibua vitiose scripta sunt quam quae adnotavi, et horuB 
quoque omitti nonnulla puterant, sed non omitti util 
visum est, ne fallaci codicum imagine Grmaretur nimij 
ilia ac timida litterae scriptae veneratio, qua mulli tenea 
tur humanae librariorum inflrmitatis inmemores, ilei 
editorum siglas plcnius apponendi lab ore m non defiig 
etsi non ignore, ne sic quidem posse inpediri, quin a 
hominibus parum attentis mihi velut auctori obiciantu 
interpunctiones lectionesve prideni ah omnibus cditoribq 
receptae. 

Scribebam Dresdae id. Nov. MDCCCLXXXXVI. 



CONSPEOTnS CODICUM 



De codicum maun Bcriptorum, quorum lectiones diacre- 
pontes in hoc volomiiie adiiotatae sunt, nrigiae et auctori* 
tatfl aberrime diaputavit Detlefsenua a. 1869 in phUolo^ 
Tol. XXVm p. 284 — 337; qua* scripserat partim retractavit 
a, 1870 in praef. edit. vol. IV p. V Bqii, et, postquam de cor- 
rectiooibas ab altera mauu factia in nov. lucuW. p. 64sqq. 
contradid, in dium. litt, lenena. 1874 n. 26 p. 395 sqq. confi- 
dentinB de pluiibua rebus contradixit Carolua Welzhofer in 
progr. gjnm. Ludov. Monao. a. 1878, quod inscribitur 'Ein Bei- 
tiug zur Handflohriftenkunde der nat. hist, des Plinius'. cfr. 
etiam quae eiposuit Urlicha in Bursiani aiuial, litt, antiqu. 
1878 n p. 267—272. 

I. Ac vetuatiorea qnidem codices in quarto hoc volumine 
habemua Dulloa praeter pauca fragraenta 

K; codicis rescripti Nonantulani saeculi V vel VI, nunc 
Romae in bioliotheca Seaaoriana adaervati, quern post 
Bethmaimuni et Detlefsenum dcnuo descripait contn- 
litque E. Hauler in cotmnentatibnibus Woelffliniania 
(Lipa. 1891) p. 306 — 314. continet 14 paginis XSIH 
51—56. 82—87. XXV 11— 14. 17-25. 30—34. 41—46. 
non omnia legi poaaunt, ut aaepiua evanidue litterae 
fuerint punctiB indicandac. 

n. Eecentiores autem codicea, qui totum opua Plinia- 
itum plua minusve integrum continent et toti aut maximam 
partem perpetuo coUati sunt, varila gradibua, qui certo definiri 
ni poaae ridentur, redeunt omnea ad archetjpOB daoa, at duae 
sint familiae discemendae. 



Prioria familis 



nt 



J) V; codex Leidefisis Vossianits fol. n. LXI, saeculo 51 in 
Gallia septentrionali maioribus litteris Gothicia acrip- 
„tuB. contmet libroa XXHI — XXX exoeptia duabua la- 
, quae sunt XTTTT 27—30 et X5V 38 — ^V. ijo'''^ 
Kantam denuo contulit BetlefaenMB. 



VI CONSPBCTDS CODICUM I 

2) B; codtx i'lorentiniis Biccardianns, acriptus a compluribns 

honiinibna Italis circa a,. 1100 binis colmnnis Utterie 
minnap.niia multiB locis mutiluB. continet XSV 30^37. 
42— XXVI 33. 58 — 132. XXVn 19— XXX. collatna 
est a lano. 

3) d: codex Fariainug latinus G797 (Harduino Regius 11), 

aaeculo XTTT btnis columnig acriptus, coatinenfi libros 

XXm — XXX, lacunis iisdem, quae sunt in V. con- 

tulit lanus. 

Quae in hia oodicibua ab altera manu factae sunt cor- 

rectionea eiigui vel nullina momenti aunt , interpolatoris 

manum plerumque aperte osteudentes, uno escepto codice B, 

cuius eat alia condicio (cfr. infra r). 

Eiuadem familiae sunt codices hi, <j^uorum lectionea ita 

tantum adnotatae sunt, ut e silentio nihil concludendum dt: 

Or codids Parisini latini 6796 (Silligio et lano o) folia 

eitrema, aaeculo fere XI scripta, quae continent XXX 

1 — 77. eollata sunt a Detlefseno. 

T: codex Leideasis [Lipaii] n. VII, saecidi XI, continena 

jntettros fere libros XxTlT — XXX. diu oblitteratam 

DetlefsenuB iuveoit et eontulit; superiorum librorunt' 

variaa lectionea usui critico patefecit, homm nisi spBJV 

sim et nbi de V aon aatis constaret non adnotant, 

cum F ex V nondum ab altera manu correcto trans-' 

scriptum esse cognovisset. eundem autem atatuit eai 

Leidenaem hunc codicem atque 

f; codicem Chiffletianum, cuius lectionea exstant in ma 

gtne editionie Dalecampii, qui, cum promiscue aigl 

Ch. et Ghiff. vel CJiiffl. uteretur, eonieeturaa quoqi 

ipsiuB Chiffletii admiscuiaae videtur, non accura 

custinctaa a codicia lectionibus. 

T: codex TokianuRf aaeculo XEH binia columnis scriptns 

qni continet integros libroa XXTTI — XXX ct a Pinfiaai 

quondam, diligenter inspectus, in Silligii uaum toti 

collatus eat a duobua preabyteria Hispania (cfr, edi 

Sill. vol. I praef. p. X), 

i: codicis Luxentlurgeiisis (quern totum notavi aigla 3 

Eartea eae, quae suppletae aunt ex exemplar! pricn 
uic familiae cqgnato. acripturae discrepantiam d 
XXm 37—54. XXIV 1—7. XXV 117-141. XXH 
64 — 84. XXVm 73 extr — 79. 118— 182. XXX iq 
—119 publici iuris fecit Matthaeua Michel p. 22 — 
aingnlaria libelli ('Le manuacrit de Pline le naturaliE 
I ' conaervd k la bibl. de I'Ath^n^e de Luxembourg'), (ff 
^^ 1 a. 1865 codicem accutat« deacripsit. 



CONSPECTtTS CODrcCM TH 

2. Alterius familiae aunt 
«odices ii, qni pturimnm valuerunt ad constihiendam lectio- 
sem inde a Tetuatissimis cditoribni vulgatam. in his prin- 
«ipem loenm tenet 

1) E; codex Parisinue latinus 6795 (SiUigio et lano a, Har- 

duino BegiuB 1), saeculo X vel XI litteria Gothicia 
binie columnia exaratus, qui continet XXHI 1 — 37, 
54 — 166. SXrV 7 — XXV 117. 141— XXVI 64. 84 — 
XXVII 113. 124 — XXVm 39. 61 — 73. 182 — XXS 107. 
119 — 149. correctionibns E' nihil fere tribuendnm 
eaae expoaui nov. luc. p. Sd sqq. contulerunt lihroa 
XXTTI— XXY lanua, 5XVI et XXVH DQbner, XXVin 
—XXX Detlefeenna, 
Communem cum hoc habet origin em. 

2) r: codes incognitus, quem repraeaentant correcfiouea in 

Itiecardiano B vel inter ipsOB veraua vel ad marginem 
a seriore manu adacriptae iude ab initio libri XXVI. 
correxit autem aatia accurata oollatione XXVI 1— 3S. 
66-132, XXVII19— lis. 124 — XXVm 39. 61 — XXX 
Buppleritque es eodem fonto XXVI 33 — 58, ubi in B 
invenerat lacunam (ofr. aupra). lacunar maiorea ha- 
buit is codes eaadem fere quas E; pleniorem. autem 
quibuadam locia eum fuisae docet esempli gratia 

incx 70. 
Praeterea aubsidii causa et dclectu lectioniun habito es 
; «adem familia adliibiti aunt 

s: cod^x Vindobonenms CCXXXIV {SiUigio et lano m), 
acriptua saeculo ^TT de esemplari minua mutilato 
quam E. itaque ex eo Detlefsenua piaeter XXTTT 
27 — 30 eas potisaimum partes excerpsit, quae in E 
aut deaunt aut, ut in libro XXX, ob aitum et squa- 
lorem in infimis cuiusque paginae veraibua legi lam 
non poaaunt, cetemm baud pauca habet menda nee 
vacat intcrpolationibuB, 

X; codieis Luxewburgenaia partea genuinae at principaiea, 
quoad non auppletae aunt (z) es esemplari prioris 
familiae. ex hia Matthaeus Michel p, 24 — 38 contiilit 
XXIV 7—188, habet quidem X easdem fere lacimaa 
maiorea minoreaque c^uaa E eandemque perturbation em 
(traiectia duobua foliiB ortam, de qua Silligiua tacuit), 
qua post XXIV 98 appellator gemen ett aequuntur 100 
'bMiginei et quae — 110 aawtni igtiem sacrum vleera, 
deinceps 93 Imias frnticis — 100 faritta purgat etiam, 
turn vero 110 quae serpunt et umida vUia e. q. a. non . 
tamen putandum eat eum ex ipao B tranwvroft\.-Qs 
ease, nam XXIV 164 batact vlnxm in f<UM, t$KW»-^«^ 



vm 



CONSPECTUS CODICUM 



E omiait, et ea lacuna, qnae est in E XXVm 39—61, 

videtur carere. 
ntan.Sal.: codex a Dalecampio in editionis margine aigla, 

M Tel Man. notatus, de quo cfr. Urlicha in Eo E 

(1866) p. 359, Detlefsenus philol. vol. XXVIIl (1869) 

p. 301, Welzhofer 1. 1. p. 36. 
Ubicumque codicia alicuius aiglae interrogatioiiis signum(?) 
appouui, legeutea sciant dubitasse me de coUationis veritate. 
dubitavi autem fere ibi tantnm, ubi lanua, qui codices cooiulit 
cum editione Eroteriana, nibii euotaiit, ut e silentio conclu- 
dendua esaet codicia cum editione coiueiisus. erat igitur auapi- 
cio ilium aut non vidisse aat omjaisse adnotare discrepant! am. 
profectiO fnim h iiina.ii iim est fiigere aliqua animum oculoaque 
opere tarn laborioao fatigatoa, neque omniuo ulla videtur col- 
latio ease, in qua uon praetermittendo aut confundeudo aliova 
modo nonaumquam peccatnjn ait; certe ne Detlefaeni quidem, 
qui priorum coUationea aumma cum cura lecognovit et cor- 
rexit, aduotationea, quat«aa3 in i^sius editione tj^is eipressae 
sunt, otrmi vitio carent. accedit quod laoius, cujn omnium 
primue codices conferret, qnadam rerum iniquitate premebatur, 
de qua ipae narravit in actda auad. litt. Bavar. a. 1862 p. 237. 

fraeclare Fero a^tur, ai qui ex bominibus doctis, quibus 
loreutiae et Fariaiia babitare contingat, illia dubitandi aignia 
incitentuT, ut ipaia codicibua faciliore opera denuo inapectia 
quaecumque falao aut panim accurate adnotata aunt publice 
corrigant. 



1 



i 



NOTARUM EXPLICATIO 1 


a. = ante. 


B ^ Hermolat Barbari caati- 


add. = addit, addant, addito. 




eoni. = cboiecit, coniectura. 


1492. U93, 


corr. = corresit, oorrectnra. 


Boa. =- Baaileenaia editio ■ 


dd, = dtJeyi, delevit, deleto- 


(Erasmi) 1625. 
Brot = Broterii editio Pari- 


dist. ^= distiiui| distinxit. 




aina 1779. 


11. = libri manu scripti VB{r) 


C -= lo. Ca«sarii editio Colo- 


dB, cinotquot quoque loco 
collati et uninsemuaque pa- 


nienaia 1524. 


D = Detlefaeni editionia Be- 


ginae in margine Baperiore 


rolinenaia vol. IV. 1871. 


wglis indicati sunt. 




om. = omisit, omisso. 


dunenais (1587) ie06. 
G = Gelenii editio Baaileen- 


proem. = praemiaso. 


T — reliqoi codices praeter 


eis 1554. (Eiusdem casti- 


eos, qui ad eandem lectio- 


gationea aiie annotationes 


nem adnotati sunt. 


1535). 




Gron. ~ Gronorii (I. F.) in ali- 


* =. veteres editorea vel lectio 


quot libroa C, Plinii Secnndi 


Tul^ata iade a yetuatiaHimia 


notae (1669). v. SiU. edit. 




vol. VI. 


aut ad earn, quae una ad- 


3 = Harduini editio Parisina 


notata est, yelut v.a.G. = 


(1686) 1741. 


yetcrea ante Gelenium; v.a. 


Hade. = Hackiana editio. 


G(fl) = vulgata ante Gele- 


Lugd, Bat. 1668, 
J = lani editionia Teubneria- 


nium, revocata ab Harduino. 




nae vol, IV, Lipsiae 186B. 


codd.deU. = coiiceB deteriorea 


Lugd. = Lagdunensis editio 
(I. N. Victorii) 15S8. 


(plerumqne neglecti). 


cod. Mwbae. = codex Murba- 


P = PintiflM in C. Plinii nat. 


censia Coniarii. 


hist, libroa onmea obaerra- 


uet. Bat. — coniectura incerti 


tiouea. (Salmantacae 1514) 


hominia docti vel vetaatio- 


Lugduni 1598. 


ria aKouiua editionia lectio 


S = SiUigii editionia vol, IV. 


a Dalecampio ad marginem 


Hamburgi et Gothae 1865. 


enotata. 


S(dm. = Salmaaii PlvcKso.'iJb 




exeic,\.Va,t\o^v%a ^ti ^^im- -^'j- 


1 


J 



KOTARUM EXPLlCAllO 



Tiimefi.^Tumebi adveraario- 
rumlibriXXS. Parisiisl580. 

TJ cum numero = Urliehsii vin- 
dicianun Plinianarum vol, II, 
Erlaagae lS6e. TJ sine na- 
mero =^ chrestomathia Pli- 
niana, Berolini 1857. 

lP'en,=Veneta editio (I. B. Pal- 
:ii)l-- 



FeU (Alb.): de codioum anti- 
quorum, in quibuK Plini aat. 
DJit. propagata est, fatia, 
fide atque auctoritate. Got- 
tingae 1861. 

Froheenl_G): quaeetioaum Pli- 
nianarum apecimen. Kegio- 
montani 188S. 

CFWMmier: Kritische Ee- 
merkungen zu Plinius' nat. 
hist. Brealau 1S8S. 

GFWMiilUr grat.: Festsclirit't 
zum 50 j. Doctoijubilaeum 
Ladw. Friedl^der darge- 
bracht von seinen SchUIem 
Leipzig 1895. (p. 643— 554). 

MiaJeT{io): Emendationen znr 
nat. Hat. des Plinius, W. V. 
Wien 

— Der Stil des alteren Plinius. 
Innsbruck 1883. 

Pliniana (meal; v, PMlologi- 
eche AbhaDdluDgen (Martin 
Hertz dargebracht). Berlin 
--'"■■. (p. 28—43). 

Th. H. = Theophrasti histo- 
riae plantanim libri IX (ed. 
Wimmer), 



Th. C. = Theophraati de ci 

sis plantarum libri VI (ed. 

Wimmer). 
Diosc. = DioBcoridis de ma- 
teria medioa libri V (ed. 

C. Sprengel 1829 vol. I). 

— Diosc. eupor. ^= COito- 

ptctiuv libri n (eiuBdem 

edit. vol. E). 
Geop. = Geoponicorum sive 

de re ruatica libri XX (ed. 

J. N. Niclaa 1781). 
Cato = M. Porci Catonis de 

agri cultnra liber (ed. H. Keil 

1882). 
Varro = M. Terenti Tarronia 

rernm ruaticarum. libri III 

(ed. H. Keil 1S81). 
Col. ^ L. lunii Moderati Colu- 

mellae de re ruatica libri 

Xn et liber de arboribus 

(ed. J. G. Schneider 1794). 
Pall. = Palladii Rutilii de re 

ruBtiea libri XIV (ed. J. G. 

Schneider 1796). 
Cela. ^ A. Comelii Celsi de 

medicina libri VIE (ed. C. 

Daremberg. Lipeiao 1869). 
Plin. inn. Gargil, = Plinii Se- 

cuudi <juae fertur una cam 

Gargilii MartiaUs medicina 

edita a Valentino K«ae. Lip- 

aiae 1875. 
Scribon. ^ Scribonii Largi 

conpositionea (ed. G. Helm- 

reicb 1887). 
Seren. = Q. Sereni Sammonici 

liber medicinalia (ed. Aem. 

Baebrena in poet. Lat. min. 

vol. m, Lipsiae 1881). 
Marc. Bmp. = Marcelli de 

medicamentis liber (ed. G. 

Helmreicb 1889). 



C. PLINI SECUNDI 



NATURALIS HISTORIAE 



LIBRI XXni— XXX 



C. PLINI SECUNDI 
NATURALIS HISTORIAE 

LIBER XYTTT 



(1) Peracta cerealium in medendo ifuoque nalura est 
omnium que, quae ciborum aul Qorum odorumve gratia 
proTeniuDt supina tellure. nou cessit »s Pomona partes- 
que mpdicas et pendentibus dedit, nOn contenta protegere 
arborumque umbia alere quae diximus, immo velut indigaata 
plus auiili inesse his, quae longius a caelo abessent quae- 
que postea coepissent; primum enim homini cibum fuisse 
inde, et sic inducto caelum spectare, pascique et nuuc ex 
ae posse sine frugibus. (2) ergo, Hercule, artes in primis 2 
dedit vitibus, non contenta delicias etiam et odores atque 
unguenta omphacio et oenantbe ac massari, quae suis locis 
diximus, nobiliter instruxisse. 'Plurimum, inquit, homini ^^^ 
Toluptatis ex me est. ego sucum vini, liquorem olei 
gigno, ego palmas et poma totque varietates, neque, ut 
Tellus, omnia per labores, aranda tauris, terenda areis, 
deinde saxis, ut quando quantove opere cibi fianl? at ex 



3 — 6: Dioac. V 1. 



T. I quae o 



3. 4 an artesque? cfr. § 3 (v. 9). 4 medicaBBet per- 

identibus V, 6 ueluti TdS. 6 iis v.a.C. 8 an aio 

et? (efr. Mailer de stilo p. IS}. \ indactos Sv.a.S. 9 artes 
il, V (Bro(.). cfr. XXI la. has 6. has partes men. Dal S. 
10 delicta sed etiam d. 11 masuan E. 12 hominie Td. 
13 uolnptati E. 14. 15 ut teUus du. uttaVVMs "^ . "^ 

ubis B. 16 aranda tauria E«. atant Aata. CMna t. 



■2 C. FLINT SECUNDI 

me parala omnia nee cura laborantla, sed sese porrigentia 
ultro ei, si pigeat altiiigere, etiam cadentia'. certavit ip83 
secuin plusqiii! ulliitalis causa genuit etiam quam voluptatis. 

3 (3) Folia milium et pampini capitis dolores infiamma- 
tiODCsque corporuoi mitigsBt cum polenta, Tolia pei* 
ardores atomachi ex aqua Trigida, cum farina rero hordei 
articularios morbos. pampini triti et in'positi tumorem 
omnem siccanl, siicus eorum dysiutericis infusus medetur, 
lacrima Titimn, quae reluti cummU est, lepras et lichenas 
et psoras nitro ante praeparatas saiial. eadem cum oleo 
saepius pilis inlitis psilolri eU'ectiim habet, maximeque 
quam virides accensae viles exudani, qua et verrucae tol- 

4 luntur. pampini sanguinem eicreautibus et mulierum a 
conceptu defection! diluti polu prosunt. cortex vitium ^ 
folia arida vulnerum sanguinem sistunt ipsumque vulnus 
coDglutinant. vitis albae, viridis tusae, suco inpetigines 
tolluntur. cinis sarmentorum vitium et vinareorum con- 
dylomatis et sedis vitiis medetur ex aceto, item luxatlr 
et ambustis et lienis lumori cum rosaceo et ruta et aceto. 
item igai sacro ex vino citra oleum aspergllur et inter-^ 

Ti trigini. et pilos absumit. dant et bibendum ciuerem sar- 
mentorum ad lienis remedia aceto conspersum ita, ut bini 
cyathi in tepida aqua bibanlur ulque qui biberit in lienem 
iaceat. claviculae ipsae, quiLus repunt vites, tritae ex 



§ 3: PI. iun. 73, 5—7. — 53, 5, — g 4: PI, iun. 73, 5—7. 
— (cfr. Marc. 81, 53. 33, 46). — g 5: PI. " - ■ - ■ 

I cura laboranda VitS. curuo aboranda E. curuo labo^ 
H coU. Yerg. Buc. Ill 43. curuo adoranda (adoma- G) arartr 
nee cura laboranda v. i pampina E. 7 trita V. { a 

nmorem? cfr. XX 33. XXI172. de mendo XXrV 11. 16. 
8 medetur iafuaua d. cummis S. gunimifi YBrot.(I)). -H 
TV. II masimeque iTZS. -me quae V. -meqae aqua v. 
13 cum {pro quam) dT. IS inpetiginia VD. 17 uitim 

{V?)D cum U 493. uitiumque dEw. | uina eorum V. 
17. 18 condylomati d. -dilimatiV. 20. SI intertrigineBEp.a.I^^ 
' 22 aarmento E'. -ti E'. 22 lienis ad i. | conapW 

{. comprCBBum E. I uini Vii.n.ff, 23 liene ~' 

"^ et ei iv.a.S 



V.IE] NAT. HIST. XXm 1 (2-5) ; 

aqtia potae sistuiit vamitionum consuetudinem. I'inis vitium a 
cum axungia vetere coDtra tumores proficit, listulas purgaE, 
mox et persanat, uervorum dolores frigore ortos coatraclio- 
nesque, contusas vero partes vel cum oleo, cariies excre- 
B scentes in ossibus cum aceto el nitro, scorpioniim et canum 
plagas cum oleo. corticis per se ciDis conbusUs pilos reddtt. 

(4) Omphacium qua Ceret ratione incipientis uvae 7 
pubertate, in ungiieutorum loco docuimus. nunc ad n, i: 
medicinam de eo pertinentia iudicabimus, sanat ea quae 

as in umote sint ulcera, ut oris, tooaitlarum, genitalium, ocu- 

lorum daritati plurimum confert, scabritiae genarum ulce- 

rihusque angulorum, nubeculis, ulceribus quacumque in 

parte mauantibus, cicalricibus marcidis, ossibus puruleute 

mitigalur vebementia eius metle aut passo. prodest 

i et dysintericis, sanguinem excreantibus, anginis. 

(5) Ompiiacio cohaeret oeaantbe, quam vites ailvestres 8 
ferunt, dicta nobis in unguenti ratione. laudatissima is, i: 

I iu Syria, maxime circa ADtiochiae et Laodiceae monies el 

ex alba vite. refrigerat, astringit, vulnerihus inspergitur, 

so stomacho inlinitur, utilis urinae, iocineris, capitis doloribus, 

dysintericis, coeliacis, cliolericis, contra Tastidia obolo ex 

T aceto pota. siccat manant^s capitis eruptiones, efiica- 
cissima ad vitia, quae sint in umidis, ideo et oris ulceribus 

i, 8. 83, 



3 et Bu. ei r. J item neniornm (?. | ortuB V. 4 uel am. 
i.S. 6 combuBti piloa radit FrShneT mus. Bhen. 47 

p. 294, at cfr. p. 3 v. 19 et PI. iun. 7 omfactum V. 9 de eo 
B. deo V. 10 numero E'. -ra E'. humido s.a.S. -dis 

w. Dal. \ sunt dip. o.S. | tonaellarmn T. 12 qaacnmqne 
. quamc- T. 13 oasibua (uss- V) ll.v. auribua S cum S 

t Diosc, sed Plimum bcTS. pro <bia legisse coni. J. 14 fati- 
gfttnr E. fra,ngitut v.a.H. 15 at om. Ev.a.£ag. [ sanguinis 
~ 17 renmt V. | a. nobis iv.tt.S. 18 laoditiae T. -iciue 
aOinatomachoVd. | iocineri Eo.a. J. lfifr.XXVIlI197).\ 
doloii Yf. 21 coeliacis cholericis Ti!(S). om. dE vtan. Dal. H. 
32 miinantea v. -tia U. (?) S. cfr. XXII 54. 64. 2a avaA. 

mv.a.a. 



4 C. PLINI BBCUNDI 

9 el vereutlis ac sedi cum nielle el crofo. ahum sislil, ge- 
nai'um scabriViem eniendal oculorumque lacrimationes, ex 
vino stomachi diBsolutionem, ex aqua frigida pola sanguinis 
ezcreatioDes. cinis eius aJ collyria et ad ulcera purganda 
et paronychia et pterygia probatur. oritur in furnoj, 
donee panis percoquatur. — Massaris odoribus tantuiQ 
gignitur, omniaque ea aviditas liumaai ingeni nobilitavt^ 
rapere festinaDdo. 

10 1. (6) Maturescentium autem uvae vehementiores nigraa 
— ideo rinum ei his minus iucundum — , suaviores albae^ 
quoniam e tralucido Tacilius accipitur aer. lecentes sb 
machum et spiritu!,' inQatione aWum turbant. itaque : 
febri daninaatur, utlque largiores; gravedinem enim capiti 
inorbuin(|ue lethargum faciunt. innocentiores quae dft* 
cerptae diu pependere, qua ventilatione etiam utiles huOl 
stomacho aegrisque, nam et refrigerant leviter et I'astidiiul 
auferunt. 

11 (7) * Proximae a pensilibus in palea servalae; nam e 
in vinaceis servatae et caput et vesicam et stomacbUBi 
infestant, sislunt tamen alvum, sangulnem excreantibsH 
lUilissimae. '''quae in vino ant in duici conditae fuer; 
caput temptant*; quae vero in mualo fuere, peiorem i' 
etianinum habent qnam quae in vinaceis. sapa quoqi 

]3 inutUes stomacho Tacit, saluberrimas pulant medici in caQ 



]sc. V s, — § i: 
PI. ■ - - . ^ . ™„ - ™. 



1 uede VdJ. 1. 2 germannm d. S scabritiem S 
Bal. Bcatiem U.v. cfr. § 7. (133). XXXJ 116. 130. 
153. XX239,demendaXXriIia. 3 potae Td. *. t 
gauda et Vv. -da r. 5 fomo V. 6 percoquitut iS. \ 
satis Vi 11 e Vdu. et r. | lucido E. translu- v.a.i 
la apiritus Srot. -turn (orfitm^e -tuuf) ll.Tv. \ inflant 
aluum U.TI Brot. aluiunque v. et aluum (priore 
U 494. 13 gtauidinem T. 18 a VdTTS. ea E. aun t « 
paleaa V. 18. 19 et in ego. etVe. e rS. in G. cfr. CFWMi~ 
p. 35 et XIX 115. 81 quae — temptent hua tranapotM 
U. 18, uhi ante proximae hc&ent II. «. | quae autem in Ee.a.1 
aut in Td. Mwh. S. aut E. del. v. \ condita, Td. 23 et^ 
nunc Vd. S J stomacho inutiles Sv.a.S. \ saluberritmim' 



V.1E] NAT. mST. TCTtTTT i (5—12) 5 

lesti aqua servatas, eliamsi minime iucundas, aed voluplalem 
earum Id stomacht ardore sentiri et Id amaritudine iecoris 
fellisque vomitionif'us et in choleris, hydropicis cum ar- 
dore febrium aegrotanlibus. at in ollis servalae et os et 
b stomachum et avidilatem excitant, paulo tamen graviores 
existimantur fieri vinaceorum halitu. — U^ae florem in 
cibo si edere gallinacei, uvas non altinguiit, — 

(8) Sarmenta earum, in quibus acini fiiere, adstringendi 13 
Tim habeut, efilcaciora ex ollis. 

(9) Nuclei acinorum eandem vim optinent. hi aunt 
qui in vino capiti dolorem Taciaat. tosti tritique stumacho 
utiles sunt, inspergitur farina eorum polentae raoilo polioni 
et dysintericis et coeliacis et dissoluto stomacbo. decocto 
etiam eorum fovere psoras et pruritum utile est. 

(10) Vinacei per se mintis capiti aut vesicae nocent 11 
quam nuclei, mammarum inftammationi utiles cum sale 
trilL decoctum eorum veteres djsintericos et coeliacos 
iuvat et potione et folu. 

(11) Uva theriace, de qua suo loco diximus, contrail, 
10 serpeulium ictus estur. pampinos quoque eius edendos 

censent inponeudosque. et vinum et acetum ex his factum 
auxiliarem contra eadeni vim habet. 

(13) Uva passa, quam astaphida vocant, stomachum, 15 
ventrem et interanea lemptaret, utsi pro remedio in ipsis 
acinis nuclei essent. iis exemplis vesicae utilis habetur 

il8:Pl. iun. 62, 3— 4. — §§13. I4t Diosc. V 3. — §Ueitr,: 
Qeop, IV 8. — §§ 15. 16: Dioac. V 4. 

2 ardore iv, -res r. \ sentient (-ent etw) in ^v.a.Bas. | 
iecoriB Ell. cons V. cordia dT. 3 uomitionibua J. -nia 

n.T. -ne V. I et lis. del. v. \ hydropi V. -pe T. 4 febri 

VT. I et OB Eu. et in os r. T cibo si ego. -boa ai V. -boa d. 
-bis si Ev. aliler §147. XXlVwliS. 148. XXVIIl 348 al \ 
dere V. 8 acinis V. 8. 9 adetringendi nim Be. -dum r. 

11 capiti VdTfg. -tifl EtJ.J faciunt dTit.a.S. 12. 13 po- 

tioni et S. -nia et VTf. -ni rH. -nia v. 16. 17 triti cum aa,le 
ntilea Ev.a.B. IT eanun Yd. | et (ac ES) fotu Ed. et potu r. 

19 lneo V. 2t et aiaum ED. om. r. oinumque r. 
84 et B.TfH. del. v. cfr. S 30. \ temptarent V4. ^^ vis, 
•)>ia f J>. I uqq. tdtt. ego ^l. Diote. 



6 C. PLINI SECUNDI 

et tuasi — allia utilior — , iitilis et arteriae et renibus, 
sicut en his passum privatim e scrpenlihus contra hae^ 

16 morrboida potens. testium inDammationi cum farina cumiai 
aut coriandri inponuntur, item rarbunculis, articulariis 
morbis siae nucleis tritae cum ruta. fovere ante vino 
ulcera oportet. sanant epiayctidas et cena et dysinteriam 
€um suis nucleis. et in oleo coctae gangraenis inliuuntur 
cum cortice raphani et melle, podagris et unguium mobi- 
libus cum pauace. et per se ad purgandum os raputque 
cum pipere eonmanducantiir. 

IT (13) Astaphis agria sive staphis, quam uvam taminiam 
aliqut vocant falso — suum euim genus habet — , cauliculiB 
nigria, rectia, foliis labniacae, fert folliculos TCiius quam 
acinoB, virides, similes ciceri, in his nucleum triangulum. 
maturescit cum viudemia aigrescitque, cum taminiae ru- 
beotes norimus acinos sciamusque illam in apricis nascl, 
banc non nisi in opacis. bis uucleis ad purgationem 
oon censuerim propler antipitem strangulationem, neque 

16 ad pituitam oris sircandam, quia faucea laedunt. phtbiriasi 
caput et reUquum corpus triti tiberanl, facilius admixta 
sandaraca, item pruritu et psoris. ad dentium dolores' 
decocuDtur in aceto, ad aurium vitia, rheumatismos cica- 
tricom, ulcerum mananlia. tlos trilus in vino contra ser- 
pentes bibitur; semen enim abdicaverim propter nimiam 
vim ardoris. quidam cam pituitariam vocant. plagis ser- 
pentium utique inlinunt. 

g 10: Gargil. 196, 11—13. cfr. Diosc. m 64. — §g 17. ISi 
Diosc. IT 153. — g 17: cfr. Cels. IH 21. — @ 18: cfr. Plin, 
XXVI 18S. 



2. 3 haemorroidam T. 6 si nucleis V. G ceria 

cum P. teria dTE. theria V. del. v. 9 has V. 10 com-' 
mauducatuT V. 11 asta&a>V. | statis V, 13 rectia dBe. 

erectis VTi>. cfr. XXV 110 et 129. 14 cineri V. 15 ma- 
tureacitque E. I cum om. T. J tamiaia d. 16 illam Vdv. nxll'^. 
lam E. 18 an Buaserim? cfr. XXII 106 et XXI 153. XXlV^i 
18. XXIX 142. XXXIII 334. \ nee Ey.a.S. 19 adorn, d. ^ 

quia J. quae ll.t. quod TS. om. v. \ faucea enim v.a.S. 
"■0 relicum VS. 22 decoquatur V. ] rhenmatismuni Bo.a.ffi 

S3 mflnantium d, 26 et plagis Er.n.i?. 



d 



TdE] NAT. HIST. TCXm 1 fl2^1G) 7 

(14) LaLrusca quoque oenanthen Tert satis dictam. 19 
quae, a Craecis ampelos agria appellata, spissis et candi- 
c^Dtibus foliis, geniculata, rimoso corlice, fert uvas rii- 
bentes cocci modo, quae cutem in facie raulierum purgaut 

5 et varos, coxendicum et lumborum vitiis liisae cum foliis 
et SMCO prosuQt. radix decocta io aqua pota in vini Coi 
cyathis n umorem alvi riet et ideo bydropicis dalur. banc 
potius creiliderim esse quam vulgtis uvam taminiam vocat. 
utuntur ea pro amuleto et ad expuitioncm sauguinis quoque 20 
10 adbibeut, non ultra gargarizationes et ne quid devoretur, 
addito sale, Ihymo, ateto mulso. ideo et purgalionibus 
ancipitem putaiit. 

(15) Est buic similis, sed in salictis nascens; ideo 
distiuguitur nomine, cum eosdcm usus habeat, et sali- 

u castrum vocatur, scabiem et pruriginem homiuum quadri- 
pedumque ace to mulso trita liaec efficacius toll it. 

(16) Vitis alba est quam Graeci ampelon leucen, alii at 
slaphylen, alii melothron, alii psilotrum, alii arcliezostim, 
alii cedrostin, alii madon appellant, buius sarmenta longis 

!0 et eiilibus internodiis geaiculata scandunt. folia panipi- 
itosa ad magnitudinem hederae dividuotur ul vitium. radix 
alba, grandis, rapbano similis initio, ex ea caules asparagi 

§ 19: (cfr. Plin. yxm 8. XXVU 44). Diosc. IV 180. cfr. 
CelB. m 21. — g 20 ejitr.: cfr. Scribon. 243. — §§ 21 — 20: 
Dioac. IV 181. 

2 a. Dm. £. I tLppelUtur (V?) v.a.S. 8 aoaa dXv. quas T. 

5 uaros EM. -rios V. -riia iv. \ dist. S. 6 coi Ec. 

om. r. 7 duobaa II. v. \ et VT. om. ro. cfr. § 77. 86. XXIV 
39. 68. 105. XXV lU. XXYI 86. XXVII 7Si. 74. XXVIII 
51. 146. 14$. XXJ 138. 166. XVI 113. 209. XII 73. XIII 
S6al. 9 expuitionem B e codd. Bom. (G). expiatlonem U. 

T V. lae. stdfutl J, ad eiaoreationam etccidisse ratw. sed cfr. 
XXVJ34. XXVIII194. XXXV 191. 10 diat. ego. 11 cjmo 
T, I idem Tu.a.B. ] et om. d. 13 ancipiti d. | putant TEG. 
temptant du. -peraut £. 13 Et buic d. 14. 15 aalis- 

castrom E. 16 an ei {vel in) aceto? 17 ampelon leucen 

(-chen E) dEJ. -loleucen Vw. | alii Tdn. afi E. 18 eta- 

phylen v[S). stafllen II. opiioataphjlon B. \ melotrum d. 
19 cedrostin B -ain VE«. eedniain d. agrostin T. 22 a^ 
■ eo TE. I asparagia d. 



C. PLTNI SECUNDI 



1 



siiuilitudine exeunt, hi decocii iii cibo alvum et i 

S2 nam cient. I'olia et caules esulcerant corpus, jitique ul-/ 
cerum pliagedaenis et gangraenis tibiarumque taedio cuid' 
sale inlinuntur. semen iu uva raris acinis dependet, sato 
rubeute, postea crocinu. novere id qui coria perliciiut; i 
illo enim utuntur. psoris et iepris iiUinitur, lactis abun- 

ss dantiam Tacit coctum cum tritico potuiuqiie. radix, nime- 
rosis utilitatibus nobilis, contra serpentium ictus trita 
drachmis ii bibitur. vilia cutis in facie varosque et len- 
tigiues et suggiliata emendat et cicatrices, eademqae prae- n 
Stat in oleo decocta. datur et comitiallfaus polus, item ■ 
mente conmotis aut ^erligine laborantibus, drachmae pon- 
dere cotidie anno toto. et ipsa autem largior aliquando 

Si sensus taibal. ilia vis praeclara, quod ossa infracta ex- 
trahit in aqua inposita ut bryonla; quare quidam banc i 
albam bryoniam vocant, aliam vero nigram. efGcacior to 
eodem usu cum melle et ture. suppuratioues incipientes 
discutit, Teteres maturat et purgat. ciet menses et uri- 

35 nam. ecligma ex ea fit suspiriosis et contra laleris dolo- 
res, ruptis, convulsis. splenem ternis obolis pota xxx sg 
diebus consumit. inlinitur eadem cum lico et pterygiis 
digitorum. ex vino secundas Teminarum adposita trahit et 

S6 pituitam drachma pota in aqua mulsa. sucus radicis col- 



§ 32; Th. H. IS 20, 3. — § 23: cfr. Pliu. X5VI 113. 

1 idecocti V. idem cocti (decocU dT)fdT. 2 cient Vdo. 
gignit E. 3 taedio *i. -ioque E. -iumque (ted- T) r. efr. 

XXVI 3. (138). XXir 76. i raaia E. 6 crocino TTS. 

-oi TV. 9 duabus fl. u. [ in facie om. TdT. | uajiaque (-riis- 
V") V. 11 decocta in oleo. decoctae (add. G)v.a.3. \ et 

Td Sas. in E. et in ii. | an potui? cfr. tiota ad XXIV 148. 
12 aut VittS. et Bo. 14 turbat J cum Comario e 

BioBC. purgat U.v. | li-acta Xv.a.B. 16 inpota £. | ut B. 
aut va. om. Er. | bryonia Il.C. brjenia B. brie- v. 
16 aliam VD. -ia re. I nigram YD. -ra rv. 18 messea Y. 

19 ecligma EC. elig- {vel eleg- v) rv. 20 ruptia con- 

unlaia ctmi. J, uulaia corruptia VdTf. eunlais (uul- t) ruptis 
Be. de mmdo cfr. XXI 160. XXII 73 extr., praeten " '~ 
-^VIl 21. XXX 71. XXXII 103. 21 flcu d. 
ad praecedd. retulit H cum Dal. coll. Dioec. 



V) ruptia 
'"sSJIi I 



ra)H(»i!7-ao)] NAT. mST.SSnil (16— 18) 

ligi debet ante seminis maturitatem. qui inlitus per se 
et cum ervo laetiore quodam colore et cutis teneritate 
mangonicat corpora, serpentes fugat. tundilur ipsa radix 
cum Geo pingui erugatque corpus, si I statim bina stadiu 
ambuleiilur, alias uret et nisi frigida ablualur. iucundius 
boc idem praestat nigra vitis, quouiam alba pmritum 
adfert. 

(17) Est ergo et nigra, quam proprie bryoniam va- ar 
cant, aili Chirouiam, alii gynaecanthen aut aproniam, si- 
milem priori, praeterquam colore; huius euim nigrum esse 
disimus. asparagos eius Diodes praetullt veris asparagis in ^^ 
cibo urinae ciendae lieniquc minuendo. in frutectis et harun- 2 
dinetis maxume nascitur. radix foris nigra, intus buxeo 
colore, ossa infracta vel eHicacius extrabtt qtiaoi supra 
dicta, cetera eadem. peculiare quod iumeutorum cervicibus -i 
unice medetur. aiunt, si quis vLllam ea dnierit, fugere 
accipitres tutasque fieri villarfs alite?. eadem in inmento 
booiiQeque flemina aut sanguinem, qui se ad tales deieceril, 
circumligata sanat. et bactenus de vitium genertbus. 

(18) Musta tlifferentias habent naturaies has, quod sunt -29 



I illitua dEu. inlinitos (illi-T) VTS. -tae D. 3 mango- 
nicat (-izat v.a.S.) corpora (-re E) serpenteB fugat Eir. mango- 
nigat TdT. (aerpentea fiigat del. H). i ficu d. (pingui fino 
Ee.a.S). 6 uret et dE. uitiefc VS. urit i\ iiret D euin 
U 495. I ablnatiir Ev. Btatim abl- tTS. 6 uitio Vd. 

8 est ergo — p. 10 u, 13 adferat om. Vd. | bryenia v.a.C. 

10 colore v. -rem En. | enim Ba(r. ecim colorem S. aemen v. 

II dizimus. cuius B. \ asparagos (-go Ea) eius Ea6. -gos 
similes S. -go simile v. 13 buseo air. om. E. 14 colore 
E*. om. a. I uel am. v.a.ff. 15 cetera aD. -rum Eo. cfr. 
Diogc. I diet. D. \ eidem peculiare est v.a.Ii. 16 in uilla. 
t>. a. G. I ea Q. es E a. earn v. \ ciuierit 8 cvm aium. up. 
Sal. tinxerit aG. -rint E, extruierit v. pniecinxerit H. 

IT fieri B. aues fieri E. fieri uuee ati, [ uillares ego. cfr. X 
US. -aticaa B. -arum Eau. del. D. \ alitea B. -ter Eau. altilee 
J> {cfr. XXIV 71). 18 flemiDa ^E. -ne a. ptlegma r ' 

Banguioe a, | se ad £a6!. st^reatur v. \ talo v.a.B. \ &!S'Sf: 



10 C. PLINl SECUNDI [vdE 

Candida aut nigra aut inter utnimque, alia ex quibus ti- 
num tiat, alia ex <juibus passum. cura diJTerentias innu- 
merabiies facit; in plenum ergo haec dixisse conveniat: 
mustum omne stomacho inutile, venis iucundum. a balneis 
raptiiD et sine ioterspiralione potum necat. c;anlliaridara 
naturae adversatur, item serpentibus, masime haemorrhoidi 
30 et salamandrae. .capitis dolores facit et gutluri inutile, 
prodest renibus, iocineri et interaneis, resicae; conlevat 
enim ea. privalim contra Luprestim valet, contra meco-' 
nium, laclis coagulatioDem, ciculam, toxica, dorycnium, ex^ 
oleo potiim redditumque vomilionibus, ad omnia iuflrmius- 
album, iucundius passi mustum et quod minorpm capitis 
dolorem adferat. 
81 (19) Vini genera dlGTereDtiasque perqiiam multas ex- 
"'S* posuimiis et lere cuiusque proprietates. ueque est ulla 
pars difficilior tractatu aut uumerosior, quippe cum stt 
arduum dictu, plurifaus prosit an noceat. praeterea quam 
ancipiti eveotu potum statim ausilium fit aut veneuum! 
etenim de natura ad remedia tantum pertinente nunc lo- 
ss quiniur. uuum de dando eo volumen Asclepiades con- 
didit, ab eo cognominatis qui postea uno de volumine illo 
disseruere innumera. nos isla Romaua gravitate arltum- 
que liberalium adpetentia non ut medici, sed ut indices 
salulis humanae diligenter distinguemus. 

De generibus singulis disserere iumensum et inexpli- 

33 cabtle est, discordibus medicorum sentenliis. (20) Sur- 

rentinum veteres maxime probavere, sequens aetas Alba- 

Dum aut Falemum, et deindo alia alii iniquissimo genere 

§ 30: DioBC. V 9. — S 32: (cfr. Cela. Ill 11), 

1 alia ex D. aliaque ex G. alia ex alia ^-iis v) ex Ear. | 

quibuB uinum. (unum a) flat a.v. crm. E. 6 sine v. simul Ba. 

9 ea IT. e&B E a. 10 toxica om. a. 15 eat Vdii(£). om. XH. 

17 arduum D e coni. R. iardum. U. v. 18 potu Ec.o.S, 

21 cogDomiaatis T. -tus rS. -turn it. | postea vtuo em. 

pOBtea uero VdS. uero postea E«(B). 22 innumera fi. ©(J).;- 

"'- XXXV 85. -ri Tc(S). 23 medicis T. I indicea fS. iod- 

^^^^^^^ 24 distingoimus E. 38 et om. EiT.a.S. ^^t 



\AKi NAT. HIST, XStH 1 (lB-21) 11 

decreti, quod cuique gratissimum, ceteris nmnibus pro- 
DUQtiando. quod ut constarertt sententiae, quota porlio 
tameD mortalium bis generibus posset uli? iam vero oec 
proueres usquam sinceris. eo venere mores, ut nomina 
B modo cellanim veneant, alatini in lacilius vindemiae adul- 
terentur. ergo, Hercules, miruui dictu, innocentius iam 34 
est quodcumque et ignohilius. haec tamen fere coustan- 
tissimse Tidentur seiilentiae, quorum mentionem fecimus. 
si quis boc quoque dlscrimea eiiget, Falernum nee in 

It novitate nee in nimia vetustate cor|iori salubre est; media 
eius aetas a xv aonis incipit. /rigido potu slomacho utile, 35 
non item in (;alida. diutinae tussi sorbetur merum utili- 
ter a ieiunis, item in quananis. nullo aeque venae exci- 
tantur. alvum sistit, corpus alit. creditum est obscuri- 
tatem visus facere nee prodesse nervis aui vesicae. Al- 
bana nervis utiliora; stomacho minus quae sunt dulcia; 
austei'a ve) Falemo utiliora. concoctionem minus adiuvant, 
stomacbum modice inplent; at Surrentina nuUo modo, nee 
caput temptant, stomachi ct intestinorum rheumatigmos 

In cobibent. Caecuba iam non gignunlur. (21) et, quae 36 
supersunt, Setina concoqui cibos cogunt; virium plus 



i 35: Diosc. V 10. Plin. 



1. 2 pronuntianda E. 2 quod U.S colt. XVIII 19i. 

quot D. quiu v. \ constant d. S mortalibus E. { ne T. 

iuTquam tj[S). nuTq-Vd. unq- BjEf(Dj. |uemreVd. 6 ueniant 

~" ' .statimque i{?)v.a.S. \ Iflcubus v.a.S. 6 hercle E 

7 hae VS{D). | fere D. fecere T. facere rv. 
S conatantisBimae D. -me 11. v. 8 eententiae YitS{D). 

nictoriae E, -iam H. del. J. seatentiae nictoriam c. | quonua 

" quoniam r. qTianim J) cum Gron. 9 discrimuu T '. 

nioeius V*. an discriminis? | exiget ego. exegit B. exigit 
', -gat i: I altemum E. 10 minia V. ll a-xuannit 

I frigido ego (cfT. XXXVII 30- aliter XIV 57). ne (oi T. 
I T) rigido ll.T. in frigido S. hoc non rigido u. an in fri- 
a? I potua Vd. 12 idem Td. | calido. Et in diatina 

,S. I iusiit orbe uerberum Vd. 14 aliter V. 15 nee 

non Vf. I prodeat v.a.G. \ ant — 16 nemis om. Vd. 

17 nstera V, | falernnm d. -na r.a.O. 18 modo dowac 4.. 
' at quae v.a.8. 91 oiboa concoqiu v.a.B. \ tiospBiavt "^ 

—^ ^ 



12 C. PLINI SECmJDI [Vd (., 

Surrentino, austeritatis Albano, vehementiae minus Faleroo 
habent. ab bis Statana oon longo intervallo ariierint. alvo 
citae Signinum maximt; conducere indubitalum est. re- 
liqua in cooinmne diccnlur. 

87 (23) Vino aluDtur vires, sanguis colosque hominuiiL 
hoc distat orbis medius et mitior plaga circumi'ectis. q 
turn illis feritas facit roboris, tantum nobis hie sacoB. 
lactis potus ossa alit, frugum nervos, aqua carnes; ideo 
minus ruboris est in corporibus illis et minus roborit 

B8 contraque labores patientiae. vino modico nervi iuvantnr^ 
copiosiore laeduntur; sic et ocuU. stomacbus recreatur et 
adpetentia ciborum invitatur; Iristitia, cura hebetalur, urii 
et algor expellitur, somnus conciliatur. praeterea vom 
tiones sistit, coUecliones extra lanis umidis inpositis m 
tigat. Asclepiades utilitatem vini aequari vix deoniiq 
potentia posse pronuntiavit. vetua copiosiore aqua m" 
tur; quo magis urinam espellit, minus siti resistit. dulce 
minus inebriat, sed sLomacho innatat; auslerum facUiut 

S9 concoquitur. levissimum est quod celerrime inveteratur. 
minus infestat nervos quod vetustate dulcescit. stomacho 
minus utile est pingue, nigrum, sed corpora magis alit. 
tenue et austerum minus alit, magis stomacbum nntrit, 
celerius per urinam transit; tanto magis capita temptaC 



§ 88: cfr. DiOBC. V 11 (Martial. V 78, 17). — Seren. 681, 
— g 39: cfr. DioBC. V 11, 9. Cels. 11 2i. 

1 Suneutina, . . . Albany . . . Faleroa H cum Gron. { Fa- 
lema S. 2 habent II. B. del. «, | abfaerint dEff. -runt 

3 ai gniii i]Tn v, -gnium Td. -gnam S Fen. 5 lUDO Hrlv 
tur — g 54 extT. aaluber[rimuin] rfesuMf wi E. | coloaqoe 
-orque ft. dolosque T. -lusc^uft Ai. 6 circumiectia 
U. 7 illi di. 9 lactia a.v. -tua T'f. -teuB > -o. l 

dTi. I aquae d(?)v.a.JD. 11 recreantnr z. | et om. dzv.i 

1! inuitAtur e. -antur II. \ tristitia et T(7. -iae v. | 
beiAtor V. 14 extrabit a. { iopositus T. 16 poase om. 

i{T)B. 17 quo magis e.D. magis ouo (otio dT. nouo T*' 

nomirn v) rtv. magiaque G. 18 auatenim dxav. ueter- T, 

19 a celerritno V. 21 nigmm Tdiii. cfr. Uiosc. m 
aj3 . 23 an exeiderttnt aliqua ante eeleriua? cfr. Dituc. 

H I 



F 

I hoc et in omni alio suco semtl diclum sit. vinum rfiu- 40 

I tino fumo inveteratum insaluberrimum. mangones ita in 

apolhenis excogitavere, iam et patresramilias, aetatem addi. 

atqui per se cariem traxere. quo certe Tocabulo satis 

coDsilii dedere prisci, quoniam et in materiis cariem fu- 

mus erodit; at nos e diverse fumi amaritudine Tetustatem 

iodui persuasum habemus. quae BUDt admodum esalbida, 

I haec velustale iasalubria fiunt. quo generosius vinum est, 

■ hoc magis velustate crassescit et in amariludineoi corpori 

HO minime utilem coit. condire eo aliud minus annosum in- 

saluhre est; sua cuique vino saliva innocentissima est, sua 

cuique aetas gratissiina, hoc est media. 

(23) Corpus augere volenLibus aul mollire alvum coo- 41 
ducit inter cibos bibere, coutra minuentibus alvumque co- 
hibentibus sitii-e in edendo, postea panim bibere. vinum 
ieiunos bibere novicio invento inutilissimum est curiosis 
vigoremqiie animi ad procinctuni tendentibiis; somno vero 
ac securitatibus iamdudiun hoc fuit, quod Homerica ilia 
Helena ante cibum ministravit. sic quoque in proverbium 
cessil sapientiam vino vbumbrart. vino demus 4S 

§ 40: cfr. Col. I 6, 20. Martial. 5 36. 1. — DioBC. V 11. 

— cfr. Plin, XIT 66. XXIII 46. Col. XH 19, 2. Diosc. V 7. 11. 

— § 41; cfr. Plin. XIV 143. ~ Homer, b 20 — §§ 43—44: 
Dioao, V 11, — g 42: Ce)s. I praef. 



NAT. HIST. XSXHI' 1 (21—23) 



1. 2 diutino ego. ait uinu U.I, Bituiniini tlT. si ait t. 
dtl. J. situ nou Muller emend. TV 18. 2 ui aaliiberri- 

mum. I. sal- mZ). | ita ego. ista d«e. iatat Ta. istut U. 
8 addi tt.ljiH. addnnt tS. ademere v. 4 atqui ego. cfr. 

II 163. XVII SO. atque ff.i. aliis qaae Z>. his quae {Tf?)iJ. 
an antequam? nisi vero lacima Matuenda est. | tiahimt iS. ] 
qao dv. quod r. 6 erodii ad V, | uetnetatem dsf. -ate 
VaZ». 8 inaalubria ll.Txtv(H)D. sal- G(S). cfr. Diosc. I 

Amt dx. I eat dzati. cum T. 9 et iia.v. eat T. 10 mutile 
v. iau- v. 10. 11 salubre U XIV 55, 11 cnique Tw. quo- 
que r. I uino — 13 cuique ot», Vf, 12 quoque dx. 13. 14 con- 
decet v. IG. curioaia ego. cum suis a., curia riJl. euras «. 
17 animi impedit ad t/.a.H. 19 aic quoque ll.v. cfr. 

MUOer de gtilo p. 15, 3. SO uino ll.Bas. cum B'. uitio B'. 
I demua TfaC(D). damus dTxB*(,BTot.^. &*iwis™ 
i'(S). dicimua 



14 C. PLINI SECUNDl [Vd. 

bomines, quod soli animalium non sitientes bibimus. aquae 
potiuD ioterpooere utilissimum itemque iugi superbibere. 

43 ebrietatem quidem frigidae potus extempio disciitil. me- 
racis potionlbus per xx dies ante canis ortum totidemque 
poslea suadet Uesiodus uli. merum quidem remedio est 
cODlra cicutaSj coriandruni, acoaita, viscum, meconium, ar- 
geDtum vivuin, apes, vespas, crabrones, phalangia, serpen- 
tium scorpionumque ictus cootraque omnia, quae refrige- 
raudo nocent, privatim coDtra haemorrboidas, presteras, 
fungos, item contra inflationes rosionesque praecordiomm 
et quorum stomachus in votnitiones elfunditur, et si ven- 
ter aut interanea rheumatismum sentiant, djsintericis, au- 

44 datoribus e longa tussi, la epipboris mcracum. cardiacis 
in mamma laeva merum id spongea inponi prodest, ad 
omnia autem masime album inveterascens. utililer et fo- 
vetur vino calido virilitas. iumentis infuswm cornu lassi- 
tudiuem auferf. simias quadrlpedesque, quibus digiti sunt, 
negant creacere adsuetas meri potu. 

46 (24) Nunc circa aegritudines sermo de ^inis erit 
saluberrimum liberaliter genitis Campaniae quodcumque 
tenuissimum, vulgo vero quod quemque maxime iuverit 
validum. utilissimum omnibus sacco viribus fractis. me- 
minerimus sucum esse, qui fervendo vires e musto sibi 
fecerit. misceri plura genera omnibus inutile, saluberri- 

§ 43: Heaiod. lp^a 690. 696. Scribon. 179. 185. Cels. V 27, 12. 
Dioec. eupor. n 137. PI. ian. 109, 13. 110, 16 Seren. 870. — 
§ 44: PI, iun. 92, 20. Dioac. V 11. 8. cfr. Mare. 33, 13. 14. 
— Col. VI 30, 3. — g 45: Col. XII 19, 2. Dioac, V 9. 



1 homini B'. 2 iugi li.v(J). -ge t -gem S cum Gron.. 

e ingi U e eoni. H. an iugis (sc. aquae potura)? | superbire T. 

3 ebrieta,ti a. -ti qnam i>. a. II. 9 necant coni. H e 

Diosc. QoU. CeUo V 37, S extr. \ contra e. v. cum r. 10 ia- 
flammationeB a v. a. B, 13 in longa v.a.S. \ dist. S. \ mo- 

racum T. mora con dx. | cordiacia Tdz, at uero card- v.a.8. 

14 an mammam laeuam? efr. XXII 155. XX 50. XI M. 

16 inuetereacens dTfi. 16 diit. U 496. \ infaaum D. 

-aam a. -aa rTfx U. -so J. 'Sum autem 3. quo etiRim infuao 
cornua t. -nu iia S. 17 aufert S{D). -rri dxa/ 
V. -runt lU. autperi V, 22 nalidam T. 



NAT. HIST. XTTTT 1 (23-24) 15 



I mum cui nihil in musta additum esL, meliusque, si nee 
|r vasis piE adfuit. marmore enim et gypso auC calce con- 
I dita quis non et validus expaverit? in primis igitur vi- 48 
' num marina aqua factum inutile est stomacho, neiris, 
5 vesicae. lesina condita Trigidis stomachis utilia existi- 

imautur, non expedire vomitiooibus, sicut neque mustiun 
Deque sapa neque passum. novicium resinatum uuUi con- 
ducit; capitis doloiem et yertigines facil. ab hoc dicta 
crapula est. tussientibus et in rheumatismo nominata pro- 
Stosunt, item coeliacis et dysintericis, muiierum menaibus. 
in lioc genere rubrum uigrumve magis constringit magis- 
que calefacit. innocentins pice sola condlLum. sed et picem 
meminisse deiiemus non aliud esse quam conbustae resinac 
fluxiun. hoc genus viniexcalfacit, concoquit, purgat. pectori, 47 
^aventri utile, item vuharum dolori, si sine febri sint, ve- 
teri rheumatismo, ex ulceration!, ruplis, convulsis, vomicis, 
nervorum infirmitati, inflationlbus, tussi, anhelationihus, 
lusatis in sucida lana inpositum. ad omnia haec utilius 
id, quod sponte naturae suae picem resipil picalumque 
appeUatur Helvico m pa^o, quo tamen nimio caput temptari 
convenit. quod ad febrium vaLitudines attinet, certum est, 4a 
non dandum in Tebri nisi veterlbus aegris nee nisi decli- 
nante morbo; in acutis vero periculis nullis nisi qui mani- 



§ 46: (cfr. Diosc. V 27). Cels. n 2*. Dioflc. V 43. 
§ 47 r DioBC. V 48. — cfr. PUn. XIV 18. 26. B7. 



1. 2 si nee (in «) uasis aB. sine causis r. 2 ens {pro 
enim) V. 3 non et ixa.S. non sit V. non etiam v. \ es- 
pauerat V. 4 fractum com. Frobeen p. 91. eed cfr. XIV 78. 
100. Diosc. V 27. 6 uomitoribus ftfi. 8 uertiginem di. 

11 ma^s comtriugit om. T. 15 dolori si dzsv. -res T. 

16 reumatiamo T («( fere semper). 17 infirmitantiuia 

Td, -mantium x. \ inflanunationibus di. | hanelatjonibua V. 
19 picem d(?)B(J). cfr. XIV 18. -eum rTfxe(S)- 20 hel- 
nico in ego (e codd. Horn. B). cfr. lU 36. XIV 43. 46. (IS), 
heluencj Tdi. eluen &. heluenco D. -uetico in J coll. IV 306. 
XIV 18, heiuenaco {vel -ennaeo) B. cfr. XIV 33. 84. -enico 
U 497. Jielleniatro v. \ pago quo I), pacro (-chro i) quo (co 
T)Vdi. Bpi:uc concoqui a, agro quo J. quoc^ae v. de\. S. , 



16 C, PLINI SECUNDI 

festas remissiones Labeant, et has noctu potius - — dimi^ 
pars periculi est noctn, hoc est spe somni, bibentibua - 
nee a partu abortuve nee a libidine aegrotantibus, nee ll 
capitis doloribus, nee quorum accessiones cum frigore e 
tremitatum flent, nee in febrt LussiealJbuSj nee ia tremor 
nervorunive doloribus vel faucium aut si vis morbi cip 
ilia intellegatiir, nee in duritia prapcordionun, ' 
veliementia, neque in opisthotono, telano, nee singultiei 

49 tibus nee si cum febri dyspnoea sit; minime vero ocnl' 
rigenlibus, e genis stantibus aut defectis, gravibus □« 
quorum coniventlum periucehunt oculi palpebrisve n& 
coeuntifaus vel si dormienttbus hoc idem eveniet aut t 
cruore sufTundentiir oculi vel si lemae in oculis < 
minime lingua fungosa vel gravi et subinde inperfect 
ioquentibus; nee si nrina dinicile reddetur, neque ei 
pavescentibus repente, nee spasticis aut rursus toi-pentibid 
nee si per somnos genitura ed'undetur. 

60 (25) Cardiaconun morho unieam spem banc . 
esse certum est. sed id dandum non iiist in accessiodt 
censentj atii in remissione, illi, ul sudoreni coerceant, hii 
quia tutius putant minuente se morbo, qiiam pluriua 



§ 50: Seneca ep. n i 



1 an his? 2 spes omnibus V'dxa. 3 nee — a,egrotanr 
tibua t.v. om. rx. 6 neruorumue .» cfr XXIV 40. -nun i 
rtS. -ramque v{D). | uel del, S. 7 ilia .S cum cet Dal. J 
Vdxe. illam a. 8 tetaao nee t non itaet- d) et Vdx. i 
tetajio aec aD. cfr. dels. IV 3. 9 bl cam om a. | febridi 
Vd». 10 e genia ego. egentis It et geais i dd. U 498. 
atantia a. | aut Tdiu, uel a. | granibua nee (ne V) VixS. -' 
que a. -bnaque nee ii(D). | disi ego de ockIis gravibvs 
XI 145. Cek. Ill 6 {p. 86, IS). 13 eoPniet a«. -nit rtx. 
aut dxu. at a. ad T. 13 cruores T | aaffondentur ego. -do 
tur U.v. I laeme V. leme x. iacmnae v a B 14 nel t-, 

i>a(. nee Vdi p. et a, 17 effcindetur Tw(yi -daturrTfiff 

18 hauc e ego. banc ll.tiJ. banc m Verc. m v{D). 

18. 19 ease uino a. esse J. uini ease 17 498. 19 certum 

(WL a ] id del J. I dandum quidam non a(?)v,a.D. 20 _ 

aent V. | alii Vdfi«(J). alii non nisi aO(Z»). | coheroeant : 

^^ 21 plurinm di Verc. -imnm rv. 



senteatiaDi esse video, dari utique non nisi in cibo debet 
nee a somno nee praecedente alio potu, hoc est utique 51 
sitienti, nee nisi in desperatione supreDia, et viro faciliiis 
quam feminae, seni qiiam iuveni, iuveni quam puero, 
tiieme quam aestate, adsuetis potius quam expertibus. modus 
dandi pro vehemenlia vini, item mixtura aquae, vulgo 
satis putant unum cpthum n aquae miscerij si dissolutio 
sit stomachij dandum; si cibus non descendat, iterum. 

(26) Vini genera, quae fingi docuimua, nee fieri iam 62 
10 arbitror et supervacuwm eorum usum, cum ipsis rebus, ^ ** 

ex quibus finguntur, doceamus uli. et alias modum ex- 
I cesserat medicorum in bis ostentatio, veluti e napis vinum 
utile esse ab armorum equitandive lassitudine praeci- 
pieutium alque, ut reliqua omiltamus, etiam e iunipiro. 
et quis satius censeat apsinthite vino utendum potius quam 
apsinlhio ipso? in reliquis omittatur et palmeum, capiti 
nosium ventrique tantum molliendo et sauguinem escrean- 
tibus non inutile. Qcticium uon potest videri quod bion G3 
appellaTimus, cum sit in eo sola pro arte festiuatio. prod- ii, t; 
est stomacho dissoluto aut cibos non perficienti, praegnan- 

§ 61 extr.: Cek. HI 19. - 
fcoU. Plin. XX 21). Marc, 20, S 
j&ioBC. V 12. 

3 Bitiente dK. 6 aquae V'TxS. eaque n. adque T'. 

atque d{?)p. 7 unnm uini eyatimm v.a.J | duobiu H.e. 

8 largins dandum S cum vet. Dal. \ et si cibua v.a.J. | 
desceitdit a. | iterum U 499 coll. Celso. inter dxa«? {ad seqq. 

relatum). miTv. in H. 9. 10 dist. U 499. 9 fingi 

non docuimuB a. 10 et Vdxf?. nt a, est et «. | superuaoaum 
H. -acuni H. -acnae T*. -aeu V*. -acne a. -acaneum G. -ub v. 
superbire d. -ia z. | est eorum S eum vft. Dal. \ ubqb v.a.Q-. 
loamn docere S fwa vet. Dal. 11 fingitur Vdzu.a.ff. 

•12 napis B. ex ap. . K. mapia a., in apis (-iia «) rv. 13 equi- 
itfindi uel V. 14 e aG, et n. in v. \ innipino Vd. 16 et 
m quia ixv.a. G. \ absentite Tx. 16 absintio x. -aentio V. ] 
omittatnr dxu, . . . itta . . . H. -ttetur a. om. V. 17 mo- 

Kando OoTTWriiM e Diosc. 18 facticium V*. 19 festiuato 

20 perficienti d(?)0. -te TV. per. 

cum H eon. § i et IHoie. 



NAT. HIST. TTHT 1 (24- 



18 C. PLINI SECtlNDI [ 

tibus defectis, paralyticis, tremulis, vertigiiii, tormiiiibuey' 
iscAiadicU. in pestitentia quoque ac peregriuationibus 
magnam auxiliandi habere dicUur. 

Si (37) Vini etiam vitium transit in remedia aceto. sumnn' 
vis ej in rerrigerando, non tamen minor in discutiendo: 
ita fit, ut inruso terra spumel. dictum est saepius dicetur- 
que, quotieiis cum aliis prosit, per se haustum faBtidi£t 
discutit, siagullus i^ohitiet, sternumeata oiractatum. in b^* 
lineis aestus arcet, si contiiieatur ore. quin et cum aqua 
bibitur multorum stomacho utiliter, gargarizatur cum eadem 
convalescentium, et a soils ardoribus ofulis quoque illo' 

6S modo saluberrimum Totu. medetur pota hirudine, item 
lepris, furruribus, ulceribus maoautibus, cauis morsibus, 
scorpionum ictibus, scolopendrariim, muris aranei contra- 
que omnium aculeatorum venena et pruritus, item contra 
niultipedae morsum caliduui in spongea adiecto aut sul- 
phuris sextante sextariis ui aut hysopi lasciculo. medetur 
et sedis vitiis, in sanguinis fluclione post excisos calculos 
et omni alia forts in spongea inposilum, intus potum cyathis 

§§ 54. 65: DioBC. V 31. Cels. V E7, 4. — § 55; Cels. V 
a:, 12. Scribon, 199. PI. iun. 86, 9. 109, 14—16. Diosc. V S8. 

2 ischiadicia v. scia- Vd. -aticis x. scyaticii ». i ditt. 
ego. 5 ei ego, et H.Hi. eat {d?)if. | maior T. 6 infiuo 
Vdiu(S). -aa a. -Hum Verc. \ ten-a S cum vet- Dal. eo}l OsUo. 
terrae (-rre la) U.v(J) {fixturn ex terra espumet). 7 cum 

Sv. cumque M. fz. { aliia v. alis "SU. alii dz. alia 7. -ias f. 
-icui a. 8 prohibet T'f. | oUactatnm 5. -ctat (-eta a) uini 
(tiim a) H. r. -ctu uim e. | in dm. om. r. 9. 10 dist. J. 
11 diit. ego. (an cam vet. Dal. lacwna ante et a eoKb etor- 

(uendra estf) 13 rimum E. Baluberrimum plurimi 

n, a. U^ fotu dTEo. potu Tf. | dist. P. | pota ego. post U. 
potae H. -tia I), post jtotas J. \ hirndine ego. -nea (im- 
Tl -ni H. -nibua B. Mrundinea dT. erud- E. ured- *. 
14 aranei contraque Eit. -neique (quae V) contra cT. 15 ai 
ieatorum Murhac. v. -leor . . . H. -leorum dTE. ooulorum Vf. 
16. 17 diit. ego e PI. iun. 16 calidnm in v. in oal- U. | 
adiecto aut ego. aut adiecto VATD. adiecto Eif. appOEitum 
ant (del. (?) adi- Mufbac. v. 17 tribna aceti aut v.a.S. ' 

fasciculi V. IS et tedis V Murbac. S. sedis rv. 18 onm 
alia G. omnia (-nes df ) alias (alas Td) U. v (add. roeione*). 
^HKngea S. -geaa E. -gia C. -giaa iv. spotigeaa V. y^— 



TdEj NAT. HIST. XXm 1 (26—27) 19 

binis quam acerrimiun. conglobatum utiquc sanguinem 66 
disculit. coDtra licAeiiem et bibitur et iopoDitur. sistit 
alvum et rheumatismos iateraneorum infusum, item pro- 
cidentias sedis vuivaeque. tussim vet«rem inhibet et gut- 
turis rheumatismos, orthopnoeam, dciitium labefactationem. 
vesicae nocet Dervorumque infirmitatilius. oesciere medici, 
quaatum lontra aspidas poUeret. nuper ab agpide calcata 
percussus utrem aceti ferens, quotieus Ueposuisset, sen- 
Uebat ictam, alias inlaeso aimilis. intellectam ibi reme- 
diiim est potuque succursum. neque aliter os conluuDt 57 
veucna exsugentes. in totum (^omitrix vis haec non ciborum 
modo est, verum et rerum plurimarum. sasa rumpit in- 
fusum, quae non ruperit ignis antecedens. cibos quidem 
et sap ores non alius magis sucus commendat ant escitat, 
in quo usu mitigatur usto pane aut cumino vel accenditur 
pipere ac lasere, utique sale coiipescitur. non est prae- 58 
tereundum in eo exeoiplum ingens, siqiiidem M. Agrippa 
supremis suis annis conflictatus gravi morbo pedum, cum 
dolorem eiun perpeti nequiret, unius medicorum porten- 
tosa scientia igiioraule diyo Augusto tanli putavit usu pe- 
dum sensuque omni carere, dummodo et dolore illo ca- 
reret, demersis in acetum calidum crurihus in acerrimo 
impelu morbi. 

§ 56: Di08C. V 23- 21. PI. iun. 47, 20. — Seren. 845. PL 
iun. 113, 12—20. (Cela. Y 37, 4). — § 57: cfr. Plin. XTYm 71, 
Liv. SXI 37, 2. — § 58: cfr. Dioac. V 21 med. 

2 discatit contra licLienem [ego. -uae v. ligcem S) Ev. 
om. T. efr. § 113. XXVI 21. XXTIII 187. XXIX 93. 
S. i proeidentiaa ego. -tia H. v. cfr. XXIII 161. XX VI 90. 
XXXIV 169. XSIY 99. 4 unlne E. 6 ortbopneum d. 
6 nescire neqne dici Vd, 8 percnaaos V. 9 aimiliter d. 

10 aliter ViTtS. altero Ev. \ os om. E. | couluunt S. coll- 
P. col- VD. colunt E. culant d. 11 domitrix C. iiom- II. v. \ 
uii V, 12 saianim potu fmvun d. 16 usto YiTtH. tosto 
-Be. I cumino Murhae. enm uino VATtH. uiao Etr. (e/r. XX 
160. 218. XIX 153. Seren. 59S). 16 laaere Ev. -sari d. 

-flar V. I utique noa aale Vd. | conspescitur V. 18 aappreniia 
T. I jwdnm morbo d, 19 nniua II. v. usub D. ^Q ain. **»-- 
|eiitia(Beieiitia)7 23 morbi El. O. mOI\n.B^BAS.^.v.'UlA-eftaA^v<X& . 



20 C. PLINI SECCNDI 

9 2. (28) Acetum scillinum inveteratuoi niagis probatiir,j 

'^.38 prodest super ea, quae diximus, acesceatibus cibis, 
statu enini discutit poenam earn; item lis qui ieiuoi ▼» 
maot, callum enim Jaudum facit ac stomachl odoreia 
oris tollitj giugivas adstringit, deutes tirmat, colorem mer 
liorem praestat, tarditatem quoque aurium gai'garizatioos 
purgat et transitum auditus aperit. oculoruni aciem obitei 
esacuit, comitialibus, melancholicis, vertigiui, vulvarv 
strangulatiouibus, percussis aut praecipitatis et ob id s 
guine conglobate, nenis infirmis, renium vitiis perquai 
utile, cavendum exulceratis. 

a (29) Oxymeli anliqui, ut Dieuches tradit, hoc mod4 
temperabaot: mellis miuas x, aceti veteris heminas ^ 
saJis marini pondo iibram quadrantem, aquae sextarios ' 
pariter coquehant decieus defervescente cortiua atque if 

1 difTundebant inveterabantque. sustulit totuni id AsclQ 
piades coarguilque — nam etiam in febribus databant - 
profuisse tamea fatetur contra serpeutes, quas sepas Ttj 
cant, et contra mecooiiun ac viscum, et anginis calidiu 
gargarizatum et aurihus, oris giitturisque desideriis. 
nunc omnia oxyalme contlngunt, id est sale et aceto i 
cente, eflicaciua. 



. Ma.rc. 12, 27. P!. iuu. 26, 19. 17, 31, ■ 
2. (23). — 8 SO: cfr. Plin. XIV 114. 



I 



2 eibis Ev. ubi r. | 2. 3 gustata Tdf J^^ -atum Ec(D). 

^7.3. 107. XXVII 7. 138. X 185. XV 132. XXI 139; p t 

terea XXVII 23. S item ego. et in TdT. et Ec. efr. XXVI 
24. XXVIII 71. an etiam, ut XXXVI 156. XXXVII gSt 
iia V. hifl ll.C. 3. 4 uomant VS. -munt rv. 4 odorem St 
dolor- rTt. 7 aditoH T. 8 uertigini T5. -gi U. -ginoBiB t 
11 esulcerandis TdT, 12 die uehea V. dioclea dT. 

13 uiiiias B e Siosc. eminas E. hem- re. \ X — beminaa on 
Vd. 14 Iibram ILsS. -am et H. liberam f, tbymbrae t). 
aquae J. -ae marinae U. v. -ae pluuiae S. 15 deferaent 

dT. 16 difPundebat T. 17 in om. E. | dotabanfc dT. da 
bant v.a.S. 18 fatetiir / e coni. 8. -eiitur U.v. SO < 

oria E(?) v.a.S. 31 osjalme EJ. oxjha- (-mae Fere.) 1 

oxia- d. oia- C e Diosc. | id eat V J. idem dTS. id Bo. | ' 
f. 22 efficaciue eat v.a.k'. 



TdEj SAT. HIST, xxnr a (ss— 31) 21 

(30) Vino cognata res aapa est musto decocto, donee 62 
tertia pars supersit. ex albo hoc melius, usiis contra 
cantharidas, bupreatim, pinorum erucas, quas pityocampas 
vocautj salamandras, contra mordeotia venenata, secundas 
partusque emortuos trahit eum bnlbis potum, Fabianus 
auctor egt venenum esse, si quis ieiunus a balineis id bibaL 

(31) Consequeos horum est faex, sui cuiusque generis. 63 
ergo vini faecibus taota vis eat, ut descendentes iu cupas 
enecet. eiperimentum demtssa praebet liicerna, quamdiu 

lu extinguatur, periculum denuntians. inlota miscetur medi- 
camentis, cum iridis vero pari pondere eniptiouibus pituitae 
iniinJtur, et sicca vet madida contra phalangia et testium 
mammarumque mflammatioQi ve) in quacumque parte cor- 
poris, item cum hordeacla farina et turis polliue in vino 
; 15 cocta. crematur et siccata. experimentum est legitime 6i 
|f coctae, ut refrigerata linguam tactu videatur urere. ce- 
lerrime exanimatur doh inclusa condita. crematio ei mul- 
tum virium adicit, utilissimae ad conpescendos lichenas, 
furrures cum fico decocta. sic et lepris et iiiceribus ma- 
ni nantibus inponitur. j'ungorum naturae contraria est pota, 65 
sed Diagis cmda. oculorum medicamentis cocta et Iota 
I miscetur. medetur inlita et testibus et genitalibus, in vino 



§ 62: cfr. PUn. XTV 80. — § 63: PL iun. 63, 21. Diosc. 
eupor. I 141. 135. — §§ 64. 65: Dioac. V 131. — § 66: Dioec. 
eupor. II 160. 



1 gnata V. | decocta Y'. 3 bupraestim. pinorum T. -re- 
stinorum E. | urucaa S, 4 aalamandraa quaa pityooampas 

uocant V. I et contra Sv.a.S. 5 mortuos Vf.a.C. | potu f. 
6 a balneis Zv.a.G. ab alimentis dT. T fei TT, add. 

li v.a.S. I sui TdTu(g). nini E. del. H. 8 faeeibua J. 

fee- VTf. feci (vel faeoi) v. 9 dimissa E, | an qnaado? 
10 denuntians dv. dent- T. dentioiiis E. r2 inlinitui v. 

-niuitar II. IS inflammationi S. -ues v. iu&atioui il. -nea 
Brot I uel ia quacumque inflatione uel (eeu dl) in qua^ninqne 
parte TdT. IB eoctg £, decocta v.a.S. \ in perimentum E. 

mdeqne exper-t'.a.G. 17 non Vfti(S). loco nou {AS?)C{D\[ 
incluaa Tf Verc. (S). -so rv(D). | ei Eu. et r. 1% 4vsl. »^.\ 
ntilicrimae V. -me i. -ma est Eo. \ coiiip&tce&&aA ^v-a-'B.. 



22 C. PLINI SECUNDI 

autem adversus strangurias liibitur. cum espiiavit quoque, 
laFandis corporibus el vestlbus utilis, tunc usiim acaciae ^ 
hafaet. 

6G (32) Faex aceti pro maleria arrior sit nccesse 
multoque magis exulceret. resistit snppurationum incree 
meatis; stomachum, ioteranea, venlrem ialita adiuvat. sistil 
rAeumatlsinos carum partium et mulierum meuses. panoi 
discutit nondum exulceratos et angiaas, ignes sacros ciut 

67 cera. mammas lactis sui inpatienles eadem eitiiigiiil| 
ungues scabros aufert. e serpentibus contra cerastas vaJfc 
dissima cum polenta, cum melanthio autem contra 
dili morsus et canis. et haec cremata ampliat vires, tunc 
addito lentiscino oico inlita ima nocte ruTat capiUum. 
eadem ei aqua in iinteolo adposita vulvas purgat. 

es (33) Sapae faece ambusta sanantur, melius addits' 
lanugine harundinis, eadem faece decocta potaque 
vetereB. decoquitur in patinis cum sale et adipe ad tib- 
morem quoque maxiUarum et cervicium. 

69 3. (34) OlearuD) proxima auctorilas intellegitur. folia 
earum vehementissime adRtringuut, purgant, sistunt. itaqae 
commanducata inposita ulceribus medeuLur et capitis do- 
loribus inlila cum oleo, decoctum eorum cum melle 
quae medici usserint, gingivarum inflammationibus et pa- 
ronychiis sordidisque ulcerilma et putrescentibus. cuia 
melle sanguinis profluvium e nervosis partibus cohibet. 

70 sucus eorum carbunculantibus circa oculos ulceiibus 



§§ 60 67: Dioac. V 131. — § 67: Dioac. eup I 135. Seren 
347. — PI- iuQ. 86, 16. — Seren. 53. — § 68: PI, inn. 88, 24. 
— gg 69—71: Dioac. I 136- — § 69: PI. iutt. 76, 21—23. Maro. 
4,48. 



1. 2, lauandia quoqua T. 2 tuncqne v.a.S. 4 tex T, 

5 exnlcsrat d. 7 rhenmatianiOB (ren- Vd)Vdii. otn. X. j 
mesea V. 8 ignes om. E. 10 scabras E. 11 pulenta T. j 
melantdo T. II. 12 crocodlUi V. 12 haecmata K. 

13 adito T. 15 sapae dE VeTC. (E). -pe TT. sacpe f{i)al.).\ 
faece flu. feci r. \ ambustaa E. 16 earn faece £, | tusaiaTJX 
22 hia dEC. as iuaserint V. | et VtS. om. TV. ^^ 



VdBi NAT. mST. XSin 2—3 [31—38) 23 

pusiilis procidentique pupillae cfBcax, quapropter in col- 
lyria additur. nam et veteres lacriniatiooes sanat el ge- 
narum erosioDes. exprimitur autem kucus tunsis adfuso 
vino et aqua caeleeti siccatnsque in pastillos digeritiir. 
5 sistit menses in lana admotus vulvae, utilis et sanie ma- 
nantibus, item condylomatis, ignibus sacria T|uaeque serpunt 
ulcera, epinyctidi. 

(35) Eosdem efTectus el flos earum hahet. iiruntur 7 
cauliculi e/llorescentes, iit cLuis spodi vicem praeslet, vino- 

10 que inruso iterum iiritur. suppuraliones et panos inlinunl 
cinere eo vel foliis lusis cum melle, oculos vero cum po- 
le ala. sucus fruticis recentts acceasi destillans sanat 
Uchenas, furfures, manantia ulcera. nam lacrima, quae ex 
arbore ipsa destillal, Aethiopicae maxime oleae, mirari 7% 

iG saliB non est reperlos, qui dentium dolores inlinendos 
censerent, venenum esse praedicanles atque etiam in oleastro 
quaereudum. e radice oleae quam tenerrimae cortex de- 
rasus in mel crcbro guslatu medelur sunguinem reicien- 
tibus et supjiurata extussientihus. ipsius oleae cinis cum 

su axungia tumorcs sanat extrahitque fistulis vitia et ipsas 
sanal. 

(36) Olivae alljae stomacho utiliores, venlri minus. 7S 
praeclarum hahent usum, antequam condiantur, recentes 
per se clhi modo devoralae. medenlur enim harenosae 

§ 73: 



1 pupillae Eu(D). pupulae (pop- f) dTf.S. -llae V. 
3 tuDBia 5. tuBiB Eu[Z)). tonsis V. -»us d. 5 saniem ema- 

nantibas iv.a.H. 6 condylematis V. | an seipant? 

7 iilcerae pinratidi V. 8 iiruntur v. utun- dE. utuntun- T. 

9 caulicuHa i. | efflorescentes S. et flor- d. (an eoflor-?). 
exflor- VD. flor- Ec. 12 diatillane et 14 diatillat iEv.a.S. 

14 mirari oleae dE. 16 iUinieudos d, IT quaerendam 
v.a.S. I tenerrimae Be. -erum e r. | cortioe dT. 17. 18 de- 

rasua v. -sum H. T. 18 melle iTv.a.S. | gustatnm dT. cf. 

19 et tusaientibus K. tusa- v.a.Bas. 20 ipsa Td, 
isuin om- Sv.a.S. | usum recentea v.a.S. 44= HuS. 

Td. I dfluonita T. 



24 C, PLmi SECtJNDl [Tdi 

uriiiae, item dentilms came mandentla adtrilis aut con- 
volsis. nigra oliva stomaclio inutilior, ventri facilior; capiti, 
ocuiis non convenit. utraque ambustts prodest, trita el 
inlita ilia, sed aigra commanducatur et prolinus es ore 
inposita pusulas gigni prohibet. colyrobailes sordida ulcera 
purgant, inutUes difticultatibus iirinae. 
74 (37) De amurca poteramus videri satis disisse Ca- 

is^HSaqq. tonem seculi, sed reddenda medicinae quoque est. 
gingivis et oris ulceribus, deotium stabilitati efGcacissiiae 
subveait, item igiiiijus sacris intusa et (is, quae aerpOTit. 
perniontbus nigrae olivae amurca utilior, item infantibua 
fovendis, albae vero mulierum vulvae iu lana admovetar. 
multo aulem omnis amurca decocta efTicacior. coquitur 
in Cyprio vase ad rrassitudinem mellis. usus eius cum 
Bceto aut vino velere aut mulso, ut quaeque causa esigat, 
in curatiouem oris, deiitium, aurium, ulcerum manantiumj 
^B genitalium, rhagadum. vuineribus iu linteolis inponitur, 
luxatis in lana. ingens liic iisus utique inveterate medi- 
camento; tale enim fistulas sanat. infunditur sedis, geni- 
talium, vulvae exulcerationi, inlinitur vero podagria inci- 
pientibus, item articulariis morbis. si vero cum ompbacio 
recoquatur ad mellis crassitiidinem, causarios dentes ex- 
trabit; item iumentorum scabiem cum decocto lupinorum 
et cbamaeleoDte herba mire sanat. cruda amurca podagras 
foveri utilissimum. 



1 came mandenda T, -nem audenda Vdf, carmen aude- 
bani E. uamem mandenda H. aut v. 4 il]a {sc. alba) ego, 
om. II. V. I sed dStr. ad V. | an commanducata? 8 medicina 
4T. I ratio eat v.a.G. 10 iis v. his U. C. | serpant ego, 

-punt ll.v. cfr. Frobeen p. 41. 14 cyprio 'EH. -pro T. qui pro 
r. cnpreo v. 15 ut Eti, aut r. \ exigat VSv. -git iS. an 
exiget? 16 curatiouem TdTfiS. -one Ev. IT £agadum T. 
ag- a. IS oTas Zv. fucus r. 22 caeuros v.a.S. 24 ctia- 
maeleone H. cfr. not. ad XXII 45. \ podagras S. -ros U.TtD. 
-nav. awpodagricoB? cfr.SlZS. XXfeo. XXVIISS. XXVUI 
■^"116. UO. XXXVI 133. XXI 174. {XXIV UT) al. 



r 



NAT. mST. •XTCm 3—4 (36—39) 25 



t. (38) Oleastri folioi'um eadem natura. spodium e 76 
cauliculis fehementiua inhibet rheum atismos. sedat et ia- 
tlammationes oculorum, purgat ulcera altenata et eiplet, 
escrescentia knUer erodit siccatque et ad cicatricem per- 
il ducit. cetera ut in dels, peculiare autem, quod folia de- 
cocuntur ex melle et dantur cocleariijus ni contra sauguinis 
escreationes. oleum tantum acrius eflicaciusqne, et idco tt 
OS quocjue colluitur illo ad Grmitatem dentium. ioponuntur 
folia et paronychiis et carbuuculis et contra omuem col- 

10 lectionem cum vino, ils vero, quae purganda sint, cum 
melle. miscentur orulorum medicameutis decoctum folio- 
rum et sucus oleastri. utiliter et auribus instillatur cum 
melle vel si pus eltluat llore oleastri condylomata inli- 7B 
I nunlur et epinyctides, item ciun farina hordeacia venter 

13 in rbeumatismo, cum oleo capitis dolores. cutem in ca- 
pile ab dssiIjus recedentem cauticuli dccocti et cum melle 
inpositl conprimunt. ex oleastro maturi in cibo sumpti 
sistunt alvum, tosti autem et cum melle triti nomas re- 
purgant, carbunculos rumpunt. 

lo (39) Olei uaturam causasque abunde diximus. ad me- 79 
dicinam ex olei generibus haec pertinent, utilissimum is, n 
esse omphacium, proxtme viride, praeterea quam maxime 
recens — nisi cum vetustissimum quaeritur — , tenue, 
odoratum quodque non mordeat, e diverso quam cibis 



5§ 76—78: Diosc. I 138. — § 76: PI. inn. 88, 32. — S 
Diosc. I 189, Seren. 226. PI. iun. 77, 1—*. — g 78: PI. iun. 
23—77, 1. Marc. 4, 49. — § 79: DioHC. I 39. 



1 Bpondium Td. { e Vdu. a E. 3 dist. ego. \ et Td. om. 
Ev. 4 erodit v. et ero- £. odit rT. 5 otEf. aut dT. antem 
T. et V. S ei melle etVdff. et {es v) mel]eE«. | dantur- 
que v.a.H. \ III ego. tribus Val. Boae e PI. iun. om. ll.v. 

7 tamen o.a.H. \ et ideo tgo. cfr. nota ad § 19. et de 
eo TdTH(Z)). et de E. ideo S cum P. eat de eo J. et v. 
8 coluitur VD. | ilia E. del. H. 9 paronjcis T. -chis D. 

10 his 7. I purganda Vdw. curanda E. | sunt v.a.S. 

11 decoctum ego. et coct- ll.v. et decoct- (r. 15 doloribua 

ysv.a.G. I cute Td. IS nonms i>. nomanaa T. manas r. 

18. 19 se purgant Vd. 22 ease V(Eif. est d«. - ^'i.is.'ot- 

rdflM V, I cibis dffo. efr. XXI79. eibusTiS- va li&iwtTi- "« 



26 C, FLINT SECUNDI 

eligitur, ompliaciuai prodest gingivis, si conlineatur in ora 
et colorem denlium ruslodit moiu&que slabiVit. sudort 

80 cohibet. (40) Denanthino idem effeutus qui rosaceo. 
autem oleo mollitur corpus, vigoreni et robiir accipil 
stomacho conlrarium, auget et ulceriun iDcrementa. fauc« 
exasperat et veaeiia omnia hebetat, praecipue psimithi i 
gypsi, in aqua mulsa aut ficorum siccarum ilecocto potQ 
contia meconium, ex aqua contra caatbaridas, buprestiii^ 
salamandras, pityocampas, per se /jotum redditunique vo- 
mitionibus contra omnia supra dicta, lassitudinum et p 

81 frictionum refectio est. tormina calidum potum cyathii 
VI magisque ruta simul decocta pellit, item ventris aoi- 
malia. solvit alvum heminae mensura cum vino et calidj 
aqua potum aut tisanae suco, vukierariis emplastris i 
faciem purgat. bubus infusum per nares, donee ructe ^^ 

82 ioQationem sedat. vetus aulem magis excairacit corpor^ 
magisque discntit sudores, duritias magis dltTundit, leUuo 
gicis auiiliare et inclinato morbo. oculorum claritati coaferl 
allquid cnm pari portione mellis acapni. capitis dolorib«Nl 
remedinm est, item ardoribus in febri cum aqua. "' ~" 
tuBti non sit occasio, decoquitur, ut vetustalem repraesentet^ 

g§ 80—82: Dioac. 1 30. — § 80; cfr. Plin. XV 29. Dioaci. 
I 56. — Cels. IV 7. — DioBC. de venen. I. 2. 3. 4. — 8 81. 
Pl. iun. 60, 4—6. ~ § 82: cfr. Cels- in 20 mcA. IV 2, 1. PL 
ivin. 8, 1 — 3. 



cibos V. 2 et colorem. em. dol- E v. col- rB. | motnaquo 

Btabilit ego e Diosc. et coil. I^Ji.16. magis quaro alibi ll-IJ; 
magia quam. aliud. (albat P) v. magia quHim atabilit com. 
Mailer emend. IV 19. 3 oume E. fi auget et VSS. an^ 
iv. 6 dist. ego. de v. exaeperat cfr. not. ad § 143. \ psinv 
mjthii (dB?) v.a.S. cfr. XXI J 42. 7 — 9 dist. ego. 

T decoctam Viv.a.C. 8 bapraestim T. 9 salamandraB 

r. cfr. § G3. -ra II. -ram S. \ potum B. lotum U. n. 
10 dicta. ll.H{J). dicta laudatissimuni v(S). \ lassitudiuem Td( 
10. 11 perfrictionem Z'. 12 sex U. v. 14 auiti aanae 
V. I nulneraria V D. -atis i. 15 ructent i;. rictent T. -et Td. 
ruptat B. 19 cum dv. con V. in E, | pari portione 'J(S). 
parti partionem V. partioipatione d. portione EH{J). \ " " 
--'-' - -- opii v.a.G. 20 idem V. 21 ut dEKr. 



Ta-E] NAT. HIST. XXIH 4' (39—43) 27 

(41) Oleum cicinum bibitur ad purgaliones ventris 83 
cum pari caldae mcDsura. privatim dicitur purgare prae- 
cordia. prodest et arliculorum morbis, duritiis omnibus, 
vulvis, auribus, ambustis, cum cinere vero muricum sedis 
inflammationibus, item psorae. colorem cutis commendat 
caplllumque fertili natura evocat. semen, ex quo fit, nulla 
animans attingit. ellychuia ex uva Sunt claritatis praeci- 84 
puae, ex oleo lumen obscurum propter nimiam pinguitu- 
diuem folia igni sacro inlinuntur ex aceto, per se autem 

^ recentia mammis et e]}ipboris, eadem decocta in vino in- 
flammationibus cum polenta, croco; per se autem triduo 
inposita faciem purgant. 

(42) Oleum amjgdaliuum purgat, mollit corpora, cutem 86 
erugat, nitorem commendat, varos cum melle toliit e facie. 

» prodest et auribus cum rosacea aut melle et mali punici 
fegmine decoctum Termiculosque in his necat et gravi- 
tatem auditus discutit, sonos iDcertos et tinnitus, obiter 
capitis dolores et oculorum. medetur furunculis et a sole 
ustis cum cera. ulcera manantia et furfures cum vino 

po expurgat, condylomata cum melilolo; per se vero capiti 
InUtum somnum adlicit. 

(43) Oleum lauriuum utilius, quo recentius quoque 86 
Tiridius colore, vis eius excairaitoria, et ideo paralyticis, 
spasticis, ischiadicis, suggillalis, capitis doloribus, invete- 



% 88: efr. Plin. XV S5. — Dioac. I 38. — Marc. G, 33 
§ 86: ofr, Plin. XV 26. — Dioac, I 39. — PI. iim, 101, 5 
Ma,rc. 1, 62. PI. iuo. 13, 19. 77, 4. Marc. 4, 12, PI. iun. 1 
Marc, 1 , 77. — § 86 r cfr. Plin. XV 26. — Diosc. I 49. Marc. S 



aE£. cfT.XV35. cyc-V. coc- r. cnic- P. 

S calidae d. 5 psorae Yiv ae If. ipsumE. 7 el7cluiia 

T. 11 com. T. I et croco v.a.S. 13 cor .... a H. cor- 

pornm E, 14 & fa,cie ^v.a.Bas. 15 roaacio VD. { ant 

XD. et It. v. 16 tegmine S cam vet. Dal. genuine (jietum 
e getmine) ll.viD). cfr. XXII 90. 103. 17 audituus D. 

ftud . t . . . K. I innitus E t . ub H. {-tuna J}). IB ul- 

-cera om. i. 20 et pnrgat Vd. 22 quo dHr. tiuod t, | 

, noqne S. quodque E. 23 et ideo ll.v. id ... H, viea TJ, 

•efr. nota ad § 19. 24 pasticia T&. \ ecva.&i'^'ia ^^ 



28 C- PLINI 8ECUNDI cv-JB 

ratis destillalionibue, auribus in catyre punici cairactum 
inlinitur. 

87 (44) Similis el myrtci olei ratio. adstriDgit, indurat, 
medetur gingivis, deDtium dolori, dysiuteriae, volvae ex- 
ulceratae, resicis, ulceribus retustis vel maaaDtibus cum 
squama aeris et cera, item eruptiouibus, ambustis. 
trita sanat et Turfures, rhagadas, condylomata, articulog 
luiatos, odorem gravem corporis, advcrsatur cantharidi^ 
bupresti aliisque mails mediramentis, quae exulcerando 
Decent. 

88 (45) Chamaemyrsinae sive oxymyrsiuae eadem natura. 
— Cupressinum oleum eosdem elTectus habet quos myiv 

15, !8 teum, item citreum. — E nuce vero iuglande, quod 
cary/num appellavimus, alopeciis utile eat et tarditati auriura 
infusum, item capitis dolori inlitum, cetero iners et graft 
sapore. enimvero si quid in nucleo putridi fuerit, totiui 

S9 modius deperit. — Ex Cnidio grano Tactum eandem vim 
habet quam cicinum. — E lentisco factum utilisBimum 
acopo est idemque proflceret quod roaaceum, ni durius 
paulo inteUegeretur. utuntur eo et contra nUnios sudores » 
papulasque sudorum. scabtem iumentonun efllcacissime 
sanat. — Balaninum oleum repur^^at varos, funinculoa, len- 
tigines, gingivas. 

§ 87: cfr. PUn. XV -27, — Diosc. I 18. — §§ 88. 89: cfr. 
Plin. XV 27. 28. — § 88: IHobc. I 41, Marc, 9, 118, 1, 61. — 
§ 89: DiOBC. I 43. (cfr. Scribon, 268). 50. 40. 

S in lini fur Jl, t>. tnc N, 6 ajnbnstia ego. 'Stio- 

nibua ll.v {contra constantem Flinii usum). an adaationibus? 
efr. XVII 116. XX CI- XXVin 65. XXX 135. 7 ragadas 
i. hag- V. 8 lasatoa T. an recUt Kixakacyiiva Diosc. | eu- 
dorem Diosc. 9 a,iiBque Ti>. 13 uero om. E. 14 ca- 
ryinnm ff, -jtiium i'. -ynum Vdf ifer. cajenum B. 15 dolor 
inlilum T, \ cet«nim Zv.a.S. \ inera et dE«. ineaset V. 
16 enimuero ll.v. partiewla Flinio fere alietia {praefer XVI 349). 
an non raro vel quin immo? ] patidi VS. 17 modiua S own 
vet. Dal. modiia V. -dus re. del. P. | perifc dT. 18 cnicinum 
P, 19 proficeret dii. -ret et VSD. \ quod iS. qua d V. que 
B. aeqne ut v. an quod et? cfr. § 91 extr. 22 balaninum 

'. 'anium E. balinium T. 



TdE] NAT. HIST. XSm 4 (43—48) 29 

(46) Cypres qualis esset et quemadmodum es ea fieret 90 
oleum docuimus. natura eius excalfacil, emoUit aervos. la.uw 
folia atomaclio inlinuntur et vulvae coDcitatae, sucus quo- 
que eoniQi adponitur. folia receatia commanducata ulceribus 

in capite maDsntibus, ilem oris medentur et collection ibus, 
condyloma tis. decoctum foliorum ambusUs et luxatis prod- 
eat, ipsa rufaiit capillum tusa adtecto struthei mali suco. 91 
iloB capitis dolores sedat cum aceto inlituSj item com- 
bustus in cruda olla nomas sanat et putrescentia ulcera 
jD per se vel cum melle. odor floris oleique somnmn Tacit. 
— Adstringit gileucinum et refrigerat eadcm ratione qua 
oeuanthinum. 

(47) Balsaminmn longe pretiosissimum omnium, ut in 92 
unguentis diximus, contra omnes aerpentes efficax, ocu-i*,iu 

u lorum claritati plurimum confert, caliginem discutit, ilem 
dyspnoeas, collectiones omnes duriliasque lenit. sanguinem 
d^sari prohihet, ulcera purgat, auribus, capitis doioribus, 
tremulis, spasticis, ruptis perquam utile, adversatur aconito 
ex lacte polum, febres cum horrore venientcs penmctis 
leviores facit. utendum tamen modico, quoniam adurit 
augetque vitia uon servato temperamento. 

(48) Malobathri quoque naturam et genera exposuimus. 93 
urinam ciet, oculorum epipboris in vino expressum iiti- is. iss 
lissime inponitur, item fronlibus dormire volentibus, efii- 
cacius, si et iiares inlinantur aut si ex aqua bibatur. oris 

et halilus suavitatem commendat linguae subditum folium, 
sicut et vestium odorem interpositum. 

§§ 90. 91: DioBC, I (66). 124, cfr, Plin, XXIV 74. — § 91 
extr.r cir. Plin. XV 29. Diofic, I 67. — § 92: Diosc. I 18, — 
Seren. 11. 28. — § 93: Diosc. I 11. 

3 folia a, S. \ coucitat Td. 6 maris V. 7 atrntei V 
v.a.C. 8. 9 combufltis V. 10 oleique D cmm U 500. 

olet qui U. v. qui olet J. 11 leucinum E. | qua V3. et qua 
r. qua et v. 14 efficax (serpantes?) — 16 omneH om. E. 
SO modice v.a.H. cfr. XXI 155. XXVI 13S. 32 malo- 

bathri B. -athi (mol- E) 11. 28 in nino ego. cfr. § 133. uino 
Yiv. -num Z. {an potiiis uino excoctnin? dvoZecBiv tv olvui 
Diosc. cfr. XXXII 38. XXXVII 19i. XXVIIl 206\. 
:Xi an nolentium? "' '" ~ 



30 C. PLINI SECTJNDI 

94 (49) Hyascyaminum emollieado utile esl, nervis ioi 
utile, potuni quidem cerebri motus facit. — TtiermiDui 
e lupinis emollit, proximum rosaceo efleclu. — Narcisd 

ai,iienurD dictum est cum suo llore. — Raphauinuin phthiriasii 
loQga Taliludine contractas tollit scaljritiasque cutis iii f 

95 emendat, — Sesaminum aurium dolores sanal et ulcen 
quae serpunt, et quae cacoetbe vocant. — Lilinum, quw 

»,is7et syrium vocavimus, reuibus utilissimum est sudoribus 
que evocandis, vulvae molliendae concoquendisque intuft 

iB,ai — Selgiticum nervis utile esse disimus, sicut herbaciuO) 
quoque, quod Iguvini circa Fiaminiam viam veudimt. 

86 (50) Elaeomeli, quod in Syria ex ipsis oleis i 

i«,si diximus, sapore melleo, uon sine nausea alvum solvi^ 
bileni praecipue detrahit n cyalbis in hemina aquae datlsi 
qui biberej torpescuut excitanturque crebro. potores cer< 
taturi praesumuot ex eo cyathum unum. — Pissino oleo 
usus ad tussim et quadripedum scabiem est. 

97 (51) A vitibus oleisijue proxima nobllitas palmis. 
ebriaut recentes, capitis dolorem adferunt minus stcca^ 
ueCj quantum videtur, utiles stomaclto. tussim exasperaii^ 
corpus alunt. sucum decoctanim antiqui pro bydromelite 
dabaot aegris ad vires recreandas, sitim sedandani, in quo 

§ 94: cfr. Plin. XXV S7. — Dioac. I 42. 45. — § 95: Dioac 
I 41. (cfr. Plin. XXI 127). m 106. — § 96: Diose. I 37. 1 
(ooU. 94). efr. Plin. XV Bl. SSIV 40 eitr. — § 97: Dioae. 
148. 149, PI. iun. 38, 24. 60, 16. Diosc. I 148. 14B. 

1 emoUiendo djt. emoli- Vf. molli- E. 3 effectu d 

-turn r. -tum habens v. 6 emendauit V. T quae om. S. I 
uocant nlcera Vdc.a.C | lilinum H,fi'(J). lirinon C. -nt 
S. cfr. XXT 22. 8 ayrium 11. D. Phaselinum (C. phjUijn 
v) et Sjrium V (eoU. XXI 34). 9 concoquendisque U.TtS, 
-doque Ev. 10 aelgiticnm Ek(G). cfr. XV 31. -itium rf. 

selgium S e Strab. XII 7, 3 p. 571. aeleacicum B. \ herbaceum 
"Ev.a.S. 11 ignuini Eif. igni- G. egooi- rf, engubi- n 

engni- v. 13 aluum emollit v.a.H. 14 daobue U. v. 

aqnae S e Diosc. om. II. v. 15 crebro potores (pugnat- 

dEG. ore probotorCB V. IS pisino V. 17 ad tuasim « 

TdTfif. et (eat v) paaaim ad E(?, 19 dist. e.a.H. i~ 
. arrant = TpaxilniTa Idjvrai (Diosc.). cfr. not. ad § 143. 



r 



XAT. mST. XXm 4— S (i9-54) 31 

usii praererebant Thebaicas, saoguinem quoque exrreaatibus 
utQes, in cibo maxime. inlinunlur caryolae stomactio, ve- 
sicae, ventri, ioteiitiais cum cotoneis et cera el croco. 
fiuggillata emenJaut. Duclei patmarum cremati in flctUi 
novo cinere loto spodi vicem eflicinnt miscenturque col- 
lyriis et caliiblephara faciunt aildito nardo. 

5. (52) Palma, quae fert myrobalaniini, probatissima 98 
in Aegfpto, ossa nou habet reliquarum mojo in balanis. 
alTura et menses ciet in vino anstern et valnera conglutinat. 

(53) Palma elate sive scathe medicinae confert ger- 99 
mina, folia, corticem. folia inponuntur praecordiis, sto- 
maclio, iocineri, ulcei-ibus, quae serpunl cicatrici re- 
pugnantia. psoras cortex eius tener cum resina et cera 
sanat diebus xx. decoquitur et ad testium vitia. capiUum 
denigrat. suflitu partus extrahit. datuv bibendus renium 
vitiis et vesicae et praecordiorum, capiti et nervis inimicus. 
vulvae ac venlris fluctiones sistit decoctum eius; item 
ciois et tormina, potus in vino albo in vulvai-um vitiis 
ellicacissimus. 

6. (54) Proxime varietates generum medicinarumquc lo 
mala babent. ex his verna acerba et stomacho inutilia 
sunt, alvum, vesicam circumagunt, nervos laedunt. cocta 

§ 98: Diosc. I 148. PI, iun. 4G, 15—17. 74, 6. — g 39: 
Koac. I 150. — §§ 100—103: DioKC. I 159. 160. — § 100: PI. 
inn. 88, 24. 53, 6. Ma.rc. 16, 76. PI. inn. 49, 9. Marc 30, tlo. 
Gargil. 186, 3—6. 137, 21. 1S8, 18. 



4 suggillant E. 5 epfici uni T. 7 refert cani. H coll. 

Dioec. et XII 103. prae ee fert Seinesius. 8 in om. d. 

g ciet U. TtH. eit v. Hftit B e Diosc. 10 palma dTfEu(if). 

iSre T. -ma et Sdlm. *ina aine C. | elatae f. | apathe S. stathe 

state TO. I conferet T. 12 anlceribos V. 13 psoras v. 

a, Vd. ipaora E. | tener cam v. -rum II. 15 dist. ego e 

J>toec. 16 et capiti KG. 17 fluotionem Zv.a.B. 

18 et It.D CUM U 501. ad o. \ dist. V. 30 proxime V. cfr. 

fl5S. XXV 94. XXVUI 107. -mae ri'. [ medieinanunqne 
A. -rum quae S. -tmnque quae v. maceraromque E. 
'ai malas V. | acerua V. | et ViSS. om. Ep(D). (wum propter 
§ 1047). 22 ueaicam dEw. -ciasam V, -caasaro, Cawero, iicrvt*^i 



32 C. PLINI SECTJNDI iVdB 

ineliora. — Colonea cocta suaviora, cruda Umeu, dum- 
laxat DiatuTB, prosunt sanguinem excreantibus el dysiote- 
ricis, cholericis, coellacis. non idem possunt decocla, quo- 
niam amittunt cnnstriDgentem illam vim suci, *et tamen 
decDcuntur in aqua caelesti ad eartem, quae supra scripta f 

101 sunt. *iQponuntur et pectori in feliris ardorihus*, ad 
stomarhi autem dolores cruda decoctave cerali modo in- 
pODuntur. lanugo eoruiu carbunculos sanat cocta in vino 

102 et inlila cum cera alopeciis capillum reddunt. quae ex ils 
cruda in melle conduntur, alvum movent; mellis atitem lu 
suavitati multum adiciimt stomachoque utilius id faciunt 
quae vera in melle cocta conduntur, quidam ad stomachi 
vitia trita cum rosae foliis decoctis dant pro cibo, sucns 
crudorum lienibus, orthopnoicis, hydiopicis prodest, item 
mammis, condylomatis, varicibus; llos et viridis et siccus u 
inflammation ibus oculorum, excreationibus sanguinis, men- 

103 sibus mulierum. fit et sucus ex Iiris mitis cum vino duici 
tusis, utilis coeliacis et iocineri. decocto quoque eorum 
foventur, si procidant, vulvae et interanea. fit et oleum 

IS, ti ex lis, quod melinum vocavimus, quotiens non Tuerint w 

in umidis nata. ideo utilissima tjuae ex Sicilia veniunt, 
minus utilia struthia, quaoivis cognata. radix eorum cir-_ 
cumscripta terra maiiu sinistra capitur ita, ut qui id faciei 



2 et Il.B. ac V. S prosunt tH. 6 inpojiantnr 
ardoribna hue transpoeiti coll. Diosc; pott Buci (i'. 4) habent I 
V. I pectoris E. 9. 9 dist. H. 9 qua T. | iis ego. hia tl. i 

10 condiuntuT v.a.J. 11 multum U, v, an grauita^ 

(vel ansteritatis) multam? cfr. Diosc. 12 condiuntur d(fl 

v.a.J. 12. 13 atomacinia atrita T, 13 pro buco ciboB |^ 

14 in orthopnoicis E. 17 et mn. VdS. | ex illiB S. t 
iliis V. exiljs d. ei his (lis v)EC. \ mitis II. v. an malia? 
18 tuasis V. tusua d Yen. 20 lis v. his II. C. 20 lac. e, 
indicavi e HioBc. sic fere explendam: aliquid adatringi opus si 
uaus magni. eliguntur parua. et rotunda odorataque et qua 
Icfr. yyf 38). 23 manu terra Biniatra E. manu simsti 

ad. I quiidfcum Dal. quidVfE. qui d(?) v. \ (kcito.a.l 



flEi NAT. HI8T. XXTTT 6 (54-57) 33 

dicat, quare capiat et cuius causa, sic adalligata strumis 
medetur. 

(55) Melimela ct rdiqua Julcia stomarhum et veiitrem loi 
solvunt, siticuiosa, aestuosa, sed nervos non laedunt. — 

B Orbiculata sistunt alvum et romitiones, urinas cient, — 
Silvestria mala similia sunt vernis acerbis atvumqiie sistunl; 
sane in huoc usum inmatura opus sunt. 

(56) Citrea contra venenum in vino bibuntur ve! ipsa 105 
vel semen, faciuut oris suavitatem decocto eorum rolluti 

aut suco expresso. horum semen edendum praecipiunt in 
malacia praegnatibus, ipsa vero rontra inlirmitalem sto- 
machi, sed non nisi ex aceto facile manduntur. 

(57) Punici mali novem genera nunc iterari super- lOG 
vacunm. ex iis dulcia, quae apyrena alio nomine appel- is, ii* 

II lavimus, stomacho inutilia babentur; inflationes pariimt, 
denies gingivasque laedunt. quae vero ab bis sapore is, its 
proxima vinosa diiimus, parvum nucleum liabentiaj utiliora 
paulo intelleguntur; alvum sistunt el stomacfamn, dumtaxat 
pauca, u/traque satietatem et haec minime daoda, quam- 

quam omnino nulla in febri, nee came acinorum utili uec 
suco. caventur aeque vomitioaibus ac bilem reicieotibus. 
uvam in bis ac ne mustum quidem, sed protinus linum 107 

§ 104: Dioac. I 161. 16'i. 1G3, Diphilus ap. Attienaeum m 
p, 80'. PI, iim. 47, 31. — § 103: Dioec. I IBS. — lejdor. 
XVn 7, B. Til. H. rV 4, 2. Atiien. m 28 p. 84 '. (cfr. Plin. 
Xn 16). Gtargil. 191, 25. 190, 3. Verg. Georg. U 126. — § 106: 
Diosc. I 151. Gtftrgil. 180, I. 2. 3. — g 107: (cfr. Plin. XIH 113). 
Gargil. 180, 7. CelB. U 33, VI 9. Diosc. I 168 (coll. 152). Gargil. 
"3, 15. 180, 16—18. 

1 quare VdTS, quae Er. | sic Sv. sicoat V. -ata dT. 

1 $ dnloiB V. 4 sticuloBa V. 6. 7 acerbia — sane in E v. 
Ota. T. 7 hae T. 9 earum Vd. | oolluti dTEif. -to c, 
coliri V. 10 espraessu V. ] praecipium in malieia T. 

11 contrita Td. 12 sed Vdflws. et Eti. | facile EG. -llime 
Tv{B). I mandantur E, ISiteratiE, -are v.a.S. 18. 14 su- 
.pemaeuum e, -cuum cum U. 14 iia v. Ilia II. C. \ apjrena 

S. -rina dEr. apirina V. cfr. XJII 112. 14. 15 appeliatnuB 
Tf. 16 dentea rm. V. 19 ultraque ego. cfr. § SO. citr- 

11.V. I et VdS. Bed Ev. IB. 20 disl. ego. 20 utile T V«m.. 

21 ac bilem reicientibns Otn. E, 



34 C. PLINI SECUNDI rv< 

aperuit oatura. utriunque asperiore cortice; liic acerftift 
iD magno usu. vulgus coria masume perflcl illo novltj 
ob id malic orinm appellaot mediri. urinam cieri eodem 
monstraDt mtxtaque galla in aceto detoctum mobiles denies 
stabilire. expetilur gravidarum malaciac, quoaiam gustatn 
moveat iDfantem. Jividitur malimi caeleslique aqua madesclt 
ternis fere diebus; haec bibitur Irigida coeliacis el saDgiu<^ 
nem excreantibus. 
}8 (58) Ex acerbo fit medicanientum quod stomatice yo-^ 
catur, ulilissimum oris vitiiSj narium, aurtum, oculoruis 
caligini, pterygiis, genitalibus et lis, quas nomas rocaul 
et quae in ulceribus escrescunt, contra leporem marinui ^^ 
hoc modo: aciDis detracto cortice tuDsis sucoque decocts 
ad tertias cum (Toci et aluminis scissi, murrae, mellitf 
109Attici selibris. alii et hot- modo faciunt: puiiica ; 
multa tunduntur, sui'us in i^acabo novo ccquitur melUn 
crassitudine ad virilitatis et sedis vitia et omnia, quatt 
lycio curantur, aures puruientas, epiphoras incipiente^ 
rubras maculas in maiiibus. rami punicorum serpentea 
fugant. cortices punici ex vino cocti et iupositi pernioneg 
sanant. contusum malum ex m heminis viui decoctuia 
ad heminam tormina et taenias pellit. punicum in oUa 

§ 108: Gargil. 183, 1—10. DioBC. I 151 extr. eup. II 15fi. 
(Scribon, 186). — § 109 extr.: Cato 126. PI. iun. 60, 6. (Marc. 
38, 2i). 55, 8—10. 60, 8—10, Gargil. IBO, 18— 21. Marc. 27, lift. 

1 an utraque? rfr. XVIII M7. XXII 75. XXXIV 7 
S3. XXXr 94. XXXri in. II 22. \ acerbia S. ei ac- j 
aceruis VE. -ruoa d. -rbus v. 2 magno uau Ev. •gnisV. -gu 
d. I perfici ego. -cit II. S. -cere v. \ illo H, v. an eo (menito 
nfdo e dittogr. perficicieo)? | nonit del. VS. S ob id T'Eb, 
obiri r. 4 decocto Zv.a.H. 6 diuiditur Ev. uidetnr r, 

9 aceruo V. 11 iia v. hia U. C. 12 aw exereaoant?! 
dist. ego. contra — marinum del. voluit U. IS decocta V^ 

14 t«nia8 Vf. I cum SO{D}. de cum V. dein cum dTB(g).l, 
croco VT. 15 sex libris dT. | acida multa om. S(VBO^.'. 

acida mixta coni. S. (aw acida mala?), 17 eraaaitudo Vd. 
19 dist SeV. 30 eortices MvUer emend. IV 19. -ce II. ». 
decocti Su.a.S. -to [et inposito] ami. Dal. 21 sanant 

Miller I. I. -tur U. v. \ tribns U.v. | decoctus V. 22 tineas' 



TflE] NAT. mST. XXIII 6 (57—60) 35 

nova, roperriilo inlittJ, Id furno exustum et contritum p<i- 
ti]ini|ue in vino sistit alvum, discutit tormina. 

(59) Primus pomi huius partus Uorere inctplentis cyTlld 
linus vocatur a Ciaecis, mJrae observationis multorum ex- 
perimento. si quis unum ex bis, solutus vinculo onini 
cinchis et calciatus at({ue etiani anuU, decerpserit n digitis, 
pollice et quarto, sinistrae manus atque ita lustratis lev! 
tactu oculis in os additum devoraverit, tie dente L-onlingal, 
adfirmatur nullam oculorum inbecillilatem passunis eoileiii 
anno, iidem cytini siccati trititjue larnes esnescenteslil 
rohihent, gingivis et dentibus medentur, vel si mobiles 
sint, decocto suco. ipsa rorpuscuEa trita uluei'ibus, quae 
serpunt putrescuntve, inlinuntur, item ocuiorum inflamma- 
tioni intestinorumque et fere ad omnia quae lortkes ma- 
lorum. adversantur scorpionibus. 

(60) Non est satis mirari curam diligent! am que pri- il 
scorum, qui omnia scmtati nihil intemptalum reliqucrunt. 
in hoc ipso cytino Qosculi sunt, antequam scilicet mahim 
ipsum prodeat, erumpentes, guos balaustium vocari dixi- 

30 mus. hos quoque ergo expeili invenere scorpionibus la.ii 
adversai'i. sistunt potu menses I'eminarum, sanaut ulcera 
oris, tonsillas, uvam, sanguinis excreationes, ventris et 
stomachi solutiones, genitalia, ulcera quacumque in parte 
manantia. siccavere etiain, ut sic quoque experirenlur, lis 

IS inveneruntque tusonim farina dysintericos a morte revo- 



gg 110. Ill: Diosi:. I 152. enpor. I 35. Gargil. 181, 6—10. 
10—12. — S 112: Diosc. I 1 64. Q argil. 181, 13—15. (cfr. 183, 
19—24). 18J, 15—30. Isidor. SVH 7, 6. — § 113: DioBC. I 151. 
(cfr. Scribon. Ua. 85). I 153, (cfr. Marc, 28, 10), 



1 operculo E PI. M(w. e.a.H. \ inlito lilt Gargil. H. 
indi- 1!. addi- PI vun. 4 a VdTfii(S). om. %G. 5. S vin- 
culo — calciatna am. E. 6 etiani Tdt'. ita E. { duobne II, r. 

8 tractu d. I coutiuguat V. 9 eodem TTfjS. eo (d?)E«. 

10 item d. I iritique V. 17 reliquere iv.a.S. 19 quod 
d, I balaustium iv. -antinm E. -atium T. 21. 23, oris ul- 

cere J^v.a.S. 22 et tODsillaB EH, 23. -28 escreationis 

et eolntionie VD. 24 ut fie *«e. ut fiT T>. taC&C'^''. 



36 C, PLWI SECTTNDI 



1 ex-fl 
o auti 



cari. aiviun sislunt. quin et nur.leoit ipsos acinorum 
periri non piguil. tosti tiisique stomarbitm iuvant cibo 
potionilius. per se i*ibuntur ei a<{aa caelesti ad .«istendam 
alvum. radix decocta sucum remittil, qui taeoias necat 
Tintoriati pondere. eadem Jisrocla in aqua (|uas lycium 
praestat utilitates. 

11 (61) Est el sUvestre punicum a similitudine agipellatum. 
eins radioes ruI»ro lortice denari pondere ei vino poUe 
Bonmos faciunt semioe poto aqua, quae subierit cutem,, 
siccatur. mali punici corticis Tumo cuiices lug^utur. 

15 7. (62) Pirorum omuium cibus, etiam valentibus one- 
rosus, aegris vial quoqne modo negatur. decocta eadem 
mire saluhria et grata, praecipue Crustomina ; quaecum- 
que Tero com melle decocta stomachum adiuvant. (iunt 
cataplasmata e pirts ad discutienda corporum vitia, et de-i 
cocto eorum ad duritias utuntur. ipsa adversantur boletis 
atque fuugis peliuntque poudere el pugnante suco. ^ 
IKiPinim silvestre tardissime maturescit. conriditur suspeii' 
sumcpie sii'catur ad sislendam alvum, quod et decoctum 
eius potu praestat. decocuntur et folia cum porno adi 
eoHdem usus. pirorum iigui cinis contra I'ungos etiamnum 
efFicacius proFirit. — Mala piraque iumentis portatu mire 



§ 115: DioHC. I 167. cfr, Plin. XXII 99. — i 
I 168 (167). PI: iun. 47, 22. Diosc. eupor. II ]i 
XXIV 2). laidor. XVn 7, 15. 



1 eistunt U. niati v. dist. ego. {an siBtendo?), | quiu et dEi), 
quin ei T'. pinei T'. | ipeos v. et ipsoa II. 2 in atomachum 
E. 3 potionibus TdTfS. -oni E(?)ff. -one li. | per se II. B 
atni U503, gut dist. inBperai v. I aistendam Verc. -dum II. v.{C). 
cfr. §_116. XXVII 27. CFWiiHUeT p. 20. 4 remittit fl. G. 
efr. XXXI 12i. XXXVI 140. 157. IX 134. em- v(a). \ timeaa 
v.a.R («( semper). | nee ad V. 6 utjlitatia VD. 9 pota 
aqua (-am v) quae EG, pota qnaque r. \ subterit T. | cute 4. 

10 siccat r.a.G. \ corticea T. 12 dein cocfa E. 

14 flunut Td. 16 catftplasmate piria Td. I&. IS decocta 
Vdf. 17 adque V. | an pollentciae? lac. statuit J: ponders 
^draclimae veuenum^ repugnante. 21 fungas dBti. -go sed 
V. I etiamnunc d. 32 portatu/// d. -tvim V. 



vaB] NAT. BIST. XXm e— 7 (60— 63) 37 

gravia sunt vel pauca. remedio aiunt esse, si pvius edenila 
dentur aliqua aut utiqiie ostendantur. 

(63) Fici sucus lacteus aceti naturam liabet, itaqueiiT 
coaguli modo lac contraliit. eKcipitur ante maturitatem 
pomi et in umbra siccatur ad aperienda uUera, cienda 
menstrua adpositu cum luteo ovi aut potu cum amylo. 
podagris inlinitur cum Carina Graeci Teni et areto. pilos 
quo({ue delrahit palpebrarum que scabiem emendat, item 
licheoas et psoras, alvum solvit, lactis ficului natura ad-ns 
TCrsatur crabronum vesparumque et similium Tencnis, pri- 
vatim scorpionum. idem cum asungia verntcas tollit. folia 
et quae uon maturuere lici strumis intinuntur omniliusqiie^ 
quae emollienda sint discutiendave; praestant hoc et per 
se Tolia. et alius usus eorum in fricando licliene et alo- 
peciis et quaecumque exukerari opns sit. et adversusiiit 
canis morsus ramorum teneri cauliculi cuti inponuntur. 
iidem cum melle ulceribus, quae ceria Tocautur, inlinuu- 
tiir. extrahunt infracta ossa cum papaveris silveslria foliis; 
canum rabiosorum morsus folio trito ex aceto restingunt. 
e nigra fico candidi cauliculi inlinuntur furunculis, niuris 
aranei morsibus cum cera. cinis earum e loliis gangrae- 
nis consumendisque quae excrescnrnt. lici maturae uri- 120 

S 117: DJoae. I 183 poat med, Colum, VII B, 1. — § 118: 
DioBC. I 183. PI. inn. 101, 13. 80, 16. 35, 3. — § 119: PI. jun. 
96, 9. 77, 6—7. Diciee. I 186. PI iim. U, 26. 86, 1. DioBcIlBB. 
— Sg 120—128: Dioae. 1 183, — § 120: Demetr. ScepsiuB ap. 
Athen. in 19 p. aO'3. cfr. m 15 p. 78^. Isidor. XVII 7, 17. 

1 paca V. I aiunt v. aiuuent T. adiungent £. 2 alia E. 

4 ante iSv. antem V. autem ajit« V*. 6 adpoaituTi^. 
-turn Vit. -ta E. -to (?. -tus ii. 7 feci E. (foeni Graeci 

v.a.B. eed cfr. g 128). 0. 10 adsectatur E. 11 uenica et 
tollit V. 12 et om. dT, I maturuere fici dEc -turae effiticiT. 
taaiueie et &ci T. 12. 13 omnibvB quaeque Yd, 13 emo- 
lienda V. | siut VfEif. sunt ii>, 11 aliua usna eormn ATJ. 
alius usus et aliua eorura YIS. alii usus eorum tamquom Ec. 

14. 15 olopeciia V. 15 et ow. d, | sint VE. 17 eaeria 
Tt).a.C. 19 ceatingunt S coll. XXIV 45. 154. XXIX 62. 
reatri- II. v. 20 fieu dKu.a.S. 21 morsibue E«. -aoa t\>M. 
V. -en seuo d. | ceracinia d. 23 consuToeivSva t^iiftCia.B "^ *.- ' 
j|»ffltwcant tgo. -aenat g.g, | ficne *. J 



C. PLINI SECUNDI 



mm 



nam cient, alvum solvunt, sadorem movent papulasqi 
ob id autumao insalubres, quoniam suilaDtia huius ' 
opera corpora perfrigescuiit. nee stomacho utiles, set i 
breve tempuSj et voci contrariae intelleguntur. novissim 
salubriores quam primae, medicatae vero numqiiaoi. 
niim vires augent, senihus meliorem valitudinem facini 
minusque ruganim. sitim sedant, calorem refrigerant, o^ 
id non negandae in febribus constrictiSj quas stegnas vo>| 

lai cant, siccae fici stomacbum laedunt, gutluri et faucibuf 
magnifice utiles, natura his exeat raciendi. sitim adferunt 
alvum raolliunt, rUeumatismis eius et stomacho contrariac 
vesicae semper utiles et anlielatoribus ac suspiriosis, itei 
iocinerum, renium, lienum vitiis. corpus et vires adiuvai 
ob id antea athletae hoc cibo pascebantur — Pftbagoril 

122 exercitator primus ad caraes eos transtulit — ; recoUitj 
gentes se a longa valitudine utilissime. item comitialibusl 
et hydropicis omnibusque, quae maturanda aut discutiem* 
sint, inponuntur, efQcacius calce aut nitro aut ;Vi admixta.l 
coctae cum hysopo pectus purgant, pituitam, tussim Tete-I 
rem^ cum vino autem sedem et tumores maxUlarum. 
fumnculos, panes, parotides decoctae inlinuntur. utile etl 

§ lai; Cela. Ill 21. 24. Seren, 416, Gargil. 194, 14- 
Iridor. XVn 7, 17. Diog. Laert, Vffl 13. — § 132: Gargil. 194i, 
17. 195, 1, 2. 3. 19, PI. inn. 37, 4—7, cfr. Cels. IV 4, 4. Gai^ 
195, 3. 4. PI. iun. 82, 14, 79, 6, (Marc. 32, 17), 20, 10. Gargil. j 



1 papulasque quae VT. 2 iasalubri V. -ria dT . -- , 

triceBCOnt T. | ntUes sed r. cfr. § 133. -les et dEjD. -le est T.I 

4 contraria S. 6 agent T. 9 ficua d. 12 anhela- j 
toribas dp. -tioribus V. anellationibus E. 13 — 16. dist. i 

14 antea TU. dant ea d. ante Ee. (antea (vpudFlm.n 
aedefr.XXT77. XXXVI 62. 63. XVI S- VII9G). 15eod. 
15. 16 recolligentea H. -ti H cwia Gron. sed cfr. XX 35. XXVSt 
139. -tibus II. 16 utiliBBime (se. adiuuant »ei pascuntmr) effL.,, 
-mae U.v. I item in Vf, | conmiitialibus V. 17 omnibua Td. fl 
autom. d. 18 sint VS. suntri'. | ant in J. cfr. XXII f 9. Dtose.! 
Gargil. ant fi ZI.Tf. del. r. aut iridis radice P. ] admiita (P).K'J 
rte £. -to T'Stt(D). 19 coactae (ojh, cuml i. 30 ad sadeir * 
■■mS. j turaorem Vr.a.H. | ad ViH. et Er. -Jl et 



TdEj HAT. HIST, XXm 7 (,ti3) 39 

(Iccoclo fovere earum, fern masque decocto eodem cum 
faeno Graeco. utiles sunt et pleuriticis ac peripneumo- !3S 
nicis, cum ruta coctae tormiuihus. prosunt fibiarum ul- 
ceribus cum aeris flore, et parotidi, pterygiis cum puuico 
malo, ambustis, pernionibus cum cera, bydropicis coctae 
in viuo et cum absinthio et farina bordeacia. nitro addito 
manducatae alvum solvuat. scorpionum ictibus cum sale 
tritae inlinunlur. carbunculos extrahunt in vino coctae 
et iqpositae. carcinomati, si sine ulcere s/t, quam pin- 
to guissimam ficum inpoai paene singulare remedium est, 
item phagedaenae. cinis noo ex alia arbore acrior. pur- 1 
gat, conglutioat, replet, adstringit bibitur et ad dlscu- 
tiecdum sanguinem concretum, item percussis, praecipi- 
tatis, niptis, convulsis cineris cyathus in singulis aquae et 
IS olei. datur tetanicis et spasficis, item potus vel infusus 
coeliacis et dysintericis. et si quis eo cum oleo penm- 
guatur, eicairacit. idem cum cera et rosaceo subactus 
ambustis cicatrice m tenuissimam obducit. lusciosos ex 

§ 123; Gargil. 195, 6 — 9. PI, 
G«rgiL 106, 1—3. 196, 10. 11 PI i 
11. 12. — § 124: Dioac. I 186. 



1 diet. J coU. Diosc. Gargil. et XXX 130. XXXI 6S. (adde 
XXm 13. 103. I femiuaBqne ego- -nas quoque U.J. -naii v(i}). | 
decocto (J. -ta Tel. -tae E) eodem ll.J, decoctae qooque eae- 
dem V. eodem quoque decoctae D. \ cum St. om. r. 2 faeno 
V. feno rS. foeno v (ut semper). | pleuritis V. | ac dlfED. et 
Tf. 2. 3 plerimomcis T. pleum- T. periplenm- J. 3 dist. 
e^o. I coctae tormimbaa S0) e DioBc. cocta {-tae J) et om- 
nibus ll.v.(J). i et parotidi VTtS. et parate dy Z, et apa- 
sticia i". om. a(?)C | pterjgiia ATtv. pttygis V. pterieis E. 
6 et cum r. cum et II. cnm IS. | absentio T. | farinae T. | diet. 
S cum P e Diosc. 7 scorpionia B. | cum om. E. 9 caroi- 
nomati V. -tae Vd, -tas E. | sit ego. est 11. v. II acrior pnr- 
gai ViT3. aciem purgat non E. aciem pnrgat acrior v. 
12 conglutinant replent V. | adatriugitur Vd. 14 conuulaia 
rnptifl BC.B.S. cfr. iw(. ad § 25. \ cineria «. v.{S). -reia Far. del 
C nernis Miiller emend. V35. lac. indie. Sip) {suppletis drachma 
Bumpta e). | cyathna in ego. ciatnsV'. quiatuaT'. cyathia rTfc. 
-thus com cjatliiB cons. J coU. XIVSS. 16 a^afJsAcia v. -^iaaix- 
pari- r. 17 item Bc.g.H. IB ftiyBi aaotaMaaB'S^. 



40 l:. PLINI SECUNDI 

oleo inlitus erne ad at dentiumque vitia crebro fricatn, 
1S6 produnt etiam, si quis incliaata arbore supino ore aliquent' 
nod urn eius morsu abstulerit n»llo vidente atque cum 
aluta inligatum licio e collo suspenderit, strumas et paro- 
tidae discuti. cortex tritus cum oleo veutris ulcera santX. 
crudae grossi verrucas, thymos nilro, farina additU tollunt,. 
spodi vicem exhibet fruticum a radice exeuntium cinis. 
bis /olus adiecto psimithio digeritur in pastillos ad ulcenii 
oculorum et scabritiam. 
1S6 (64) Caprificus etiamnum multo efCcat 

culo quoque eius lacte coagulatur in caseo. ^lactis i 
habet^; esceptum id coactumque in duritiaoi suavitate 
carnibus adfert fricatu. dilutitm aceto miscetur exulcerft-^ 
toriis medicamentis. alvum solvit, vulvam cum aayliF 
aperit, menses ciet cum luteo ovi. podagricis cUm far^ia-' 
Graeci feni iulinitur. lepras, psoras, lichenas, leDtiginet; 
127expurgat, item venenatonim ictus et canis morsus. den-' 
tium quoque dolori liic sucus adpositus in lana prodest' 
ant in cava eorum additus. cauliculi et folia admixto ervo' 
contra marinorum venena prosunt; adicitur et vinum. bn- 
iiulas carnes addili caules magno ligni conpendio perco-- 

§ 12S; DioBc. I 1 
8, 2. — Seren. 527. - 
183 eitr. I 185. 

1 iliitus ti. iUinitus d. -natus V"E. inlinituaV'S. efr. XXV- 
61. 175. 3 nondum T Ven. \ cum ifEH. eum VT, in e. 
4 lido e £u. ilicio T. ilico dT. 5 diecutit 'Ze.a.C \ ulcar&i 
(V?)('. uulnera rttD. 6 orudae '". -da T. erudi d. ok ~ 

crudi a. \ uerrucaB dv(iS). -cae et B. uerucae T. fenracat 
thymoa BB. -mo r». S Zotus J coU. § 07. XXXII 97. totuio," 
E. toetus V. cootus rlt (an recfe? cfr. XXXIV 133. 17&). [^ 
psimmjihio iSv.a.S. | dirigitur E. 9 scabritia Td. 

10 etiajiuum T. 10. II aarculo V. 11 lac iEv.a.S. \ oa 
U. 0. -earn Verc. 11. 12 lactia — habet ftiic transposui e e. 
uhi post flco habent II v. cfr. § 117. 12 ideo actnmqiie T. 
IS diet. ego. | fricatu. dilutum ego. -atur dilute ex fl.u. cfi", 
§ 134 es^T. XIU 99 et XIX 153. XXVIII 333. XXIX 134 

16 menses TfS. pota menaea r(f)ii. 19 in caua ^-uis a^ 
IH. cauomm /, 



W quuQt. grossi inliUe slrumas et omDem colleclionem emol- 

r lluDt et iliscutiuntj aliquateaus el folia, quae mollissima 

I sunt ex lis, cum aceto ulcera maaantia et epioyclidas, 

I furfures sanant. cum melle foliis ceria sanant et ranb 1-23 

5 morsus recentes, cum vino pbagedaenas; cum papaveris 

foliis ossa exLraliunt. grossi caprifici inflammationes dis- 

cutiunt sufTitu — rcsistunt et sauguini taurino poto et 

psimitbio et lacti coagulato poLae — , item in aqua (le- 

Goctae atque inlitae parotidas. cauliculi aut grossi eius 

quam minutissimae ad scorpionum ictus e vino bibuntur. 

lac qiioque instillatur plagae et folia iaponunttir, item 129 

adversus murem araneum. cauUculonim cinis uvam fau- 

cium sedat, arboris ipsius cinls ex melle rhagadla, radix 

defervefacta in vino dentium dolores. hiberna caprificus 

^in aceto cocta et trita iupeligines tollit. iniinimtur ra- 

menta e ramo sine cortice qiiam minutissima ad scobis 

modum. capriflco quoque medicinae unius miraculum mo 

additur: corticem eius in/umescentem puer impubis si de- 

fraclo ramo detrabat dcntibus, medullam ipsam adalligalam 

ante sol is ortum pro bib ere slrumas. caprificus tauros 

tjuamlibet feroces collo eorum circiundata in tantnm mira- 

bili natura conpescit, ut inmobiles praestet. 



NAT. mST. XXm 7 (S3- 



§ 128: Diosc. I 185, Nicand. alei. 319. — § ISB: I 
834. — cfr. Marc. 14, 31. — PI, iun, 26, 23 , Marc. 13, 1 
g 180: PI. iun. 80, 7—10. eft. Isidor. XVH 7, 17. 



1 craiBi T. [ illatae d. | omiiiam iv.a-H. 3 lis ^!- his 
Jl.C. I et Bf, (*m. rS. i cerea Vdu.o.B, | aanant v. -natur 
Td, -nantur TKJ, | dist. J. 5 phagidenaa V. -gedaenae J. 

6 grossi V. -asae II. | inflamniationea Er. cfi: XXI 13T. 
iXXri 127. 128). inflat- rltH. 8 pBitimithyo V. | pots. 

eidem d, 7. 3 ditt. J. !) parotidae II. J. -das Hauaut i;, 

18 ragadia T. IL capriScia V. 15. 16 ramenta e 

'lamo J. -ta ramo {-mi v) tv. -terimo Vd'. -terimoa d", -ta ra- 
''tnorum S cum vet. lial. 18 cortice TT. | intumeaaentem PL 
.'iun. S e coni. H. inpubeac- \l,v. \ puer impubis ai E PI. i»n. v. 

Sierie id Td. puer ai T. 18. 19 de&aeto ramo Sv (detra- 
e PI. iun.). defracturam T, effractu rama V, -turam r. 
119 detrabat dentibus VdTc. -ahentibus E. ai. -1^ -ctiivKvt. 
f^ua (naturam) c.g.B. 



42 C. PLiN! SECUNDl 

1^1 (65) Herbam ijuoque Graeci erinon vocant, reddendaid 
ID bor loco propter gen tilita tern. |iabniim alta est, caul" 
culis qiiinis fere, ocimi simililudine ; flos candidus, semei 
nigrum, parvum. tritum cum Attico melle oculorum epl 
phoris medetur. saci insliihtio — decerpta eitim man; 
lacte multo duici herba — perquam utilis auriiim dolon 
nitri exiguo addito. Tolia resistuDt venenis. 

132 (66) Pnini folia decocta lonsitlis, gingivis, uvae pr« 
sunt, in vino decocta et vehementius, Bubinde conlulo t 
ipsa pruDa alvum molliunt, stomacho non utilissima, i 
brevi momento. 

(67) Utiliora persica sucusque eorura, etiam in tIoi 
aut in aceto expressus. neque alius eis pomis innocent 
tior cibus; nusquam minus odoris, suci plus, qui tam^ 

sitim stimulet folia eius trita inlita baemorrbagial 

sistunt. nuclei persicorum cum oleo et aceto capitis Aw 
lortbus iiilinuntur. 

§ 131; Dioac. IV 29. Moand. ther. 47. — § 
174. Marc. 15, 14. 14, 9. cfr. Gargil. 192, 10—1! 
517. P!. iun. 46, 19. Garga, 191, 6 — 8, Martial. Xltl 39. 
(DioBC. I lei). PI. iun. 73, 7. piosc. I 187). 11, 6, Gargil. 18( 
17. (189, 19, 20). cfr. Marc. I 77. 

1 quoque quam v.a.S, \ erinon ego e Dwse. -neonB. - 
B. her- r. erin v. \ reddenda. Viv.a.S. 3 Bimilitudinein, i 
candiduin T. 5 suci iiiBtillatio ego coll. Diosc. et XXIKt^S^ 
nt cum ciati (cjathi v) ut Es.a. £ {aut del.), cum at lati r 
n drachmis cum cjatbis Attici quattuor GiJ) eum JB e Dime, 
utcumque autero G. cum cTathia add. lacwywie signo S. | dfli 
cerpta enim ego. -ptammd. decreptarom V. decept-B. deoer '" 
mmo J. -pta G. del. B. carptorum v. B et dulci v.a.S. \ d 
ego. 8 pmnis V. | decocta del. S. 9 di«t. ego coll. GwrgU, H 
decocta (-tae VE) et U.v.!_S). -to eo H cum Gron. | uehemen? 
tins ego t Gargil. efr. XXIV 63. XXI137. om. II. v. | coiilnli| 
ore iS. coluere 11. ore coUuto v. ore conluendo Gargil. 
10 non n.T!i(H). uero Vrrc. 12 eorum iv. et eor- ■» 

ear- E. | etiamanm iv.a.S. 13 aut aceto dT. [ neque J) c 
U 505. que II. qui (interro^.) S. nee est ». | eis Sv(J) - 
rtS. 15 lac. ego indicavi. Mercidfntnt ntmnulla de 1 
arboris ?ia(iMY» aliena (mde eios): cfr. Diosc. 1187 et Flin. XB 
AS. I haemorrliagiam G. -orrogiam d. -orroiam t - ■ ■' 
(emoro- V)r, 16 nuclei Ei-. -eo V. -eus d. 



VAK] NAT. HIST, SXIII T (65-71) 43 

(68) Silvestrium quidem prunorum bacae, \el e radice 13 
cortex, in vino austero si decoquantur ita, ut triens ex 
hemiaa supersit, alvuni sistunt et tormiaa. satis est sin- 
gulos cyathos decocti sumi. — (69) Et in his et sativis 
prunis eat limus arborum, quern Graeci licheoa appellant, 
rAagadiis et condylomatis mire utilis. 

(70) Mora, in Aegypto et Cypro sui generis, nt diii- 134 
mus, largo sueo abundant summo cortice desquamate; '^'^^ 
altior plaga sicca est mtrabili Datura, sucus adrersatur is. u 
Tenenis serpentium, prodest dysintericis, discuttt panos 
omnesqne collectiones, vulnera conglutinat, capitis dolores 
Bedat, item aurium. spleaicis bibitur atque inlinitur et 
contra perfrictiones. celerrime teredinem sentit. neque 135 
apud nos suco minor usas: adTersatm* aconite et araneis 

in vino potus; alvum solvit, piluitas taeniasque et similia 
ventris animalia extrahit. hoc idem praestat et cortex 
tritus. folia tingunt capillum cum fici nigrae et vitis cor- 
ticecc simul coctis aqua caelesti. pomi ipsius sueus al- 
vum solvit protinus. ipsa poma ad praesens slomacho 
atilia, refrigerant, sitim faoiunt; si non superveniat alius 
cibus, intumescunt. ex inmaturis sucus sistit alvum, veluti 
animalis alicuius in hac arboie observandis miraculis, 
quae in natura eius diximus. ib.i' 

(71) Fit ex pomo panchrestos slomatice, eadem ar-i36 

§ 133: (DioBC. I 174). PI. iim. 47, 23 — 48, 2. cfr. Gargil, 
192, 6. 7. Marc. 27, 92. — § 134: cfr. Diosc. I 181, 180. 182. 
PI. iim. 74, 9. — g 135: Diosc, I 180. PI iim. 46, 30. Marc. 
30, 11. GargQ. 196, 14. 16- PI. iun. 48, 2. — § 136: cfr. Diosc. 
I 180. Mare. 14, 38. 47, PI inn. 25, 26 — 26, 4. Gftrgil. 196, 16 
—20. PI. iun. 26, 4—7. 

2 decoquatur T. 4 fumi T. | iis Sv.a.S. 6 rhagadiis 
V. -dieD. ragadis Td. tragodisE. 9 aitiore Sv.a.J, \ sicca 

est J. -ccae si II. -ccae S. -ccnatar C. -cca r. 12 splene- 
nicis V\ -neticia V'(7. 13 nee Sv.a.H. 14 auersatur 

ft cognito T. 15 tiaeasque T', ac tineas t'.a.H. 17 fie' d. 

17. IS corticeue ego. -cem V. -cibus (dB?)ii(J). -ce 8 c\a» 
'■Bwn. Bal. (pOXXoic Bioac. de etlipei e. foliis cfr. nata ad XXV 
"" jwtiiM foliis corticeue? 20 inutilva cwrii,, B.. viA.fS^- 

21 inacescunt Gargil sed cfr. "SXH IM. ^^J 



44 C, PLjm SECUKDI 

teriace appellats, hoc modo: sexlarii III suci e porno lent' 
vapore ad crassitudineni tneltis rediguntur; post additur 
omphacii arid! pondus ^ Ii aut murrae X i, croci K t}i 
haec simul trita miscentur decocto. neque est aliud ori^ 
arteriae, uvae, stomachi iucundiiis remedium. tit el ali« 
modo: suci sextarii ii^ mellis Attici sextarius decoquuntBV 
ut supra dbtimus. 

137 Hira sunt praeterea quae produutur: /iruna germina^ 
tione, priusquam la folia exeanl, sinistra decerpi futurs 
poma. I'iciQos Graeci vocant. hi (erram si noa attigere, 
sanguinem sistuot adalligati, si»e ex mlnere fluat sive o 
sive naribus sive haemorrhoidis. ad hoc servantnr rep(H 

138 siti. idem praestare et ramus dicitur (una plena defract 
incipiens fructum habere, si terram non adligerit, priTatj] 
mulieribus adalligatus lacerto contra abundantiam mensumi 
hoc et quocumque tempore ah ipsis decerptum ita, 
terram non adtingat, adalligatumque csisLimant praestare; 
folia mori trita aut arida decocta serpentium Ictibus in' 
poDuntur; aeque potn proflcitur. scorpionibus adversatiuF 
e radice corticis sucus ex vino aut posca potus. nSA 

I39denda est et antiquorum conpositio. sucum ex 

pomi maturi iomaturique mistum coquebant vase aereo' 
ad mellis crassUudinem. aliqui murra adiecta et cupresso 
praeduratum in vaso sole torrebant, permlscentes spath* 



I e Ed. et Vd. ex B. 2 post additur Ey, poBtea rlf. 
S ompliacii iltv. -tAa r. 4 decocta d. 6 una V. 

6 and om. E. | dno U.v. S prima ego cfr. XX 354. XY 34: 
mira U.J. del D. mori G. mora c. de mendo efr. XIX 70. 
9 in J(.B. om, tB. sed cfr. XTIJI 130. | decerpi iubentur tj. 

9. 10 futari pomi Td. 10 cytinos coni. B. | atthingere V. 

II adalligati d'Ev. et all- V. om. d'. 12 liaemoroide^i 
Td. 13 praestari £. 14 non om. £. 15 adaUigatoa T. 
mensum "VS. -sium v. meaum r. 17 adlinguat V. 19 aeqw 
ego. aliqne (alii- E) II. ad ideraque v. aliquidqae D. {an aJiqi^ 
potu proficiimt?), 20 eortici V. 21 conpositi uan oi ~ 

24 duratum dT. [ in uaso sole ego. efr. XVIII lU. 

30. XI GO. uas sole ll.v. ad solem H ettxi P « T. (on ae 

^I acri sole? cfr- XXVIII 143 et XIV 77). \ apnta T 



VaE] NAT, HIST. XXm 7-8 (71-741 45 

ter die. haec erat stomatire, ([ua et vuliiera ad cicalri- 
cem perducebaDt. alia ratio suci: siccato exprimebant 
poino, miiltum sapori opsoniorum coDferente^n, in medi- 
cilia vero contra nomas et pectoris pituitas et ubicumque 

6 opus esset adstringi viscera, denies quoque conluebant 

tertium genus suci foliis et radice decoctis ad am- 140 
busta ex oleo inlinenda. ioponuntur et folia per se. ra- 
dix per messes incisa sucum dat aptissimum dentium do- 
lori collectionibusqiie el suppurationibus. alvum purgat. 

S folia mori in urina madefacta jiilum coriis detrahunt. 

(72) Cerasia alvum molllunt, stomacho inutilia; ea- 14 
dem siccata alvum si^tunt, urinam cient. invenio apud 
auctores, si quis matutino roscida cum suis nucleis devo- 
ret, in lantnm levari alvum, ut pedes morbo liberentur. 

(73) Mespila exceptis setaniis, quae malo propiorem 
n habent, reliqna adstringuat stomacbum sistuntque al- 
vum. item sorbs sicca, nam recentia stomacho et alvo 
cltae pro sunt. 

8. (74) Nuces pioeae, quae resinam habent, contu- 142 
H sae leviter, additis in singulis sextariis aquae ad dimidium 
decoctae, sanguinis excreationi medentur ita, ut cyathi 
bini ba)antur ex eo. corticia e pinu in vino decoctum 
contra tormina datur. nuclei nucis pineae sitim sedant 
et acrimoniam stomachi rosioneaque et contrarios umores 
s consistentes ibi. et inlirmitatem virium roborant, renibus, 
vesicae utiles, fauces videntur exasperare ettussim. bilemilS 

§ 141: DioBC. I 157. Gargii. 198, 1—7. Dioac. I 169 (170). 
c£r. Plin, ST 84. Gargii. 193, 4—6. 20, Diosc. 1 173. cfr. Plin. 
XV 85. Gargii. 196, 7, 8. 197, 1. Martial. XIH 26. — § 142: Gargii. 
20S, 2 — 7, 205, 2, — Dioao. I 88. cir. Soribon. 143. — § 143: 
DioBC. I 88. Marc. 30, 35. Gels. IV 17. Gargii. 205, 3. 



1 qua G, quae ll.v. 2 perdiiceba,t f.a.G. \ suci TdS. 

imBi'(I>) ad seqq. referentes. eed cfr.v. 6'. 3 obBonmiorom 

( coniereiitein S. -te H,«, 4 priita et om. d, 3 meBBea do. 

ssea et r. \ dat am. Sv.a.Bas. 10 madefactata B. 

. IS inaenio uuctore E. 15 meepilia d. -pellis V. | proprio- 

lam Td. 17 receutia in E. 19 sinam d. 20 aingutas H ewn 

Gron. -litU.v. aiiifrulB,B iingtxlia S earn vet. Sat | aquaeXv. <\aaA 

wr. 33 bini Sii. uini r. 33 piniae V. 26 sitjiia"^ B. \ "A ■ua»». 



46 C. PLINI SECDNDI 

pellunt poli ex aijua aut vino aut passo aul balanorun 
(lecocto. miscetur his contra vehementiores stomachi i 
siones cucumeris semen et sucus porcilacae, item ad ' 
sicae ulcera et renes, i|uaniam et uruiain cient. 

144 (75) Amygdalae amarae radicum decoctum cutem hi 
facie corrigit coloremque hilariovem facit. Duces 
somnum faciunt et aviditatem, urinam et menses ciea] 
capitis dolori inlimmtm- maximeque in febri; si ab ebriei 
tate, in aceto et rosacco et aquae sextario. se 
sistunt cum amjlo et menta, lethargicis et romitialibas 
prosunt capite peruncto, epinyctidas sanant e vino yeter^ 
ulcera putrescentia, canuni morsus cum melie et farfupes 
ex facie ante fotu pracparata, item iocineris et renian) 
dolores ex aqua potae, set saepe ct edigmale cum resin^ 

146 terebinthina. caiculosis et difUcili urinae io passo et i' 
purgandam cutem in aqua mulsa tritae sunt eOicaGea: 
prosunt ecligmate cum lade iociueri, tussi et colo ( 
elelisphaco modice addito e melle; sumitur nucis abellanaQ 

§§ 144. 145: Dioac. I 176. — § 144: Gai^I. 199, 14. 15. 
inn. 11, 7. cfr. Marc. 1, 14. PI. iun 38, S5. Gargil. 300, 1. 2, 
Marc. 16, 84. PI. iun. 86, 10 Gatgil. 200, S— 6. 5—9. Serea. 
469- — § 146: Gargil. 200, 10. 11. 199, 10. 11. 12—14. 201, 17. 
199, 6. (201, 12). 



Vd. tuesini et (ad seq^. relatum) D c-ma U 506. sed evaeperarQ 
Plinio idtm est ae liberare asperitate: cfr. §§ 80. 97, »t 
bendum sit XXII 100 aut eiasperandis {vel asperatiB: _,.. 
XXIX 106) avi poUus esuleeratis (cfr. XXII 136. XXVIH 
189. CeU. IV 11) et XXXI 67 exnlceret (c/r. XXIII 22). 

4 renes VfEJf, -jiia S. -nium d. -aam v- 6 faciem B. | col- 
ligit E. 7 somnium E. ( ariditatem Frohner mus. Wien. Alj, 
394. led cfr. Gargil. {an excidit ueneream ante urinam?). 

5 dolores d. 9 et aangaiaeiaZv.a.D. | dist. S. 10 lethaTgia 
Vf. 11. 12 dist. U507 e Diosc. cfr. GargQ. 11 uetera fS: 

l4Hetaaepe e.tego. et saepe et(esE!i)H.-u. (ex in hoc dictUmi 
non usitatum. an vera scribe^idwn aut aumptaa? cfr. XXVI55. 
ecligmate v. eligmata II. 16 terebentina T. | jwnctum tola. 
V(Amt Vai. Rose cum Gargil., ied cfr. Diosc. \ cauculosia E. 
17 eligmate Vi. | cum lacte ego e Diosc. om. U.v. \ ioeineri 

18 eleliapaco Vd. | e ego. cfr. § 153. et VdT. in Eb, | digt- 
ego e Diotc. et Gargil. | auellasae dSv.a.iS. 



Diagnlludo. aiunt quinis fere praesumptis ebrietatem noii 
senllre polores, vulpesqiie, si ederint eas uec contiagat e 
Ticiao aquam lambere, mori. minus valeat in remediis 

^ dulces. et liae tameu purgant, urinam cient, recentes 
f stomachum implent. 

(76) Nucibus Graecis cum abainthi semioe ex aceto 14S 
' gumptis morbus regius sanari dicitur, isdem inlitis per se 
Titia sedis et privalini londylomata, item tussis, sanguinis 
reiecUo. 

1 (77) Nuces iuglandes Graeci a capitis gravedine ap- U7 
pellavere. etenim arborum ipsarum foliorumque virus in 
cerebrum penetrat. hoc minore tormento, sed in cibis, 
nuclei faciunt. sunt autem recentes iucundiores; siccae 
un^inosioies et stomacbo inutiles, difliciles concoctu, ca- 
pitis dolorem inferentes, lussientibus inimicae, vomituris 
ieiunis aptae in tenesmo solo, trabunt enim pituitam. 
eaedem praesumptae venena hebetanlj item * adveraanlur 
cepis leniuntque earum saporem. aurium iaDammationi 148 
iuponuntur, cum mellis exiguo et ruta mammis et lusatis, 
so*anginae cum ruta et oleo*, rum cepa autem et sale et 
melte tauls hominisque morsui. putamine nucis iuglandis 

I dens ravuR inuritur. putamen i-ombustum tritumque in 



NAT. mST. infTTI 8 (74—77) 47 



§ 146: Pi. iun. 97, 7—9. cfr. Cela. ID 24. IV 10. — §§ 147. 
148: Diosc. 1 178. — § 147 extr.: Seren. 1056, PI. iun. 31, 10. 
Marc. 15, 32. — § 148: Mare. 6, 3, i, 51. PL iun, 8ti, 11. 77, 9 
—11. 83, 5. Gai^il. 905, 14. 15. cfr. Marc. S, 89. 



d. I e VEv. 

tua V, I iedem ED, iiad- S. item rv. | per se si V, 8 tussi 

v.a.H. 9 reiectio EJf. -oni B. relictdo {reel- djVd, -to T, 

-tioni u {add. prodest). 10 a om. V, | grauedinem d. 

11 nirua VdTf5. -res Eiv 13 penetrant E«,a.5. ( minorem 

%. I tomento V, nom- E. mom- v.a.H. \ sed lit: et if(D), 

- 1 inuinoaioreB V. uino- iTr.a.B. 15 dolotes E. 16 dial. 

:(J). cfr. Bioec. | in ieiunis a, | in B. om. iZ.c(S), | oolo JD. 

r eadem V. 18 aliis Biosc. \ eorum i. 20 anginae {ego. 

lem T. -nam dc) cum rata (-tae V) et oleo hue transposui ea; 
17, iihi past item habent Tdc, om. B. 21 moraus Vd, (an 

!mm ea morsiuuB pro motnibuaf). 



48 C. PLINI SECUNDI 

oleo aul vino infantium capite pcrunclo outrit capillum 
rdeo ad alopecias sic utuntur. quo plures nuces _ 
ederit, hoc facilius taenias pellit. quae perveteres sui _^^ 
uui-es gangraenis et carbunrulis medentur, Ham aiigglllai 
tis; cortex iuglandium lichenuin vitto et dysiDtericis, FoUi 

I4gtrita cum aceto aurium dolori. ia saocttiariis MUhridatis 
maximi regis, devitti Cn. Pompeius inveQit in pecuUtf 
commentario ipsius manu conpasitioitem antidoti e ii n» 
cibus siccis, item licis totidem et rutae foliis xx simul tritit 
addito salis grano: ei, qui hoc ieinnus sumat, nullum ve^ 
nenum nociturum illo die. contra rabiusi quoque cai 
morsum nuclei a ieiuno homiue commaDducati iDlitiqu 
praesenti remedio esse dicunlar. 

160 (78) Nucis abellauae capitis doloreui fariuut et infla- 
tionem stomachi, corpori et pinguitudini;; confenint plot 
quam sit verisimile. sel tostae et destillationi medentur 
tussique veteri tritae in aqua mulsa potae; quidam ad^ 
iciimt grana piperis, alii e passo bihunt. — Pistacta eos- 
dcm UEUs babeut, quos nuclei pinei, praetcrque ad seP- 
pentium ictus, sive edautur sive bibantur. — Castanea^: 
Tehementer sistunt stomachi et ventris fluctiones, alvuiff 
cient, sanguinem excreautibus prosunt, carnes alunt. 

§ 148: PI. inn. 107, 1—8. Gargil 204, 4—7. (205, 11—13) 
Seren, 1061 sqq. — PI. iun, 86, 12-14. — § 150: Dioso. I 179: 
Gargil. 201, 6 — 202, 4. (202, 16— IS). Diosc. 1 177. QargiL 80a! 
2. (cfr. 203, 4 stiq.). Marc. 16, 99. (cfr. DioBC. I 145). 

2 ideo ego. efc eo U.S. et v. \ ad i: om. II. | eo si 

5 taenias 5 CMWi vet. Dai. tineas U. v. \ peniemeterea T': 
uet- T'. 4 cancrenia T. | item. snggiUatis am. E. 5 dya- 
int«ricia prodeafc d'v.a, H. 7 in om. VAS. \ peeuliario Ta& 

6 manu acripto Ph iun. | duabuB 11 v. 10 additia aliur 
V. I ei B. et llv. 12 raorana iv.a.H. | ie (hi V»S) noclei' 
VS. nucleos d. j a om. VdS. ] commanducet Td, 16 corporis' 
i'.n.S,(2)). I et dTfEi". et in VGron. etiam B. | pinguitudinia; 
ego. -ni U.v. -nem Gron. 16 sit die. sunt V. om. "SB. \ eet; 
ago. ea T, est Ji cum U 508. liaee d. hae T.9. om. E d. \ tortad' 
V. I et Ota. d. 17 tuaajque ego. -sai quoque If.v. \ tritae Tdg. 
-tae et v. aomitae E. 19 naua et effectus v.a.B. | ad dlt 
a V. 20 castanea V. 



VdB] NAT, mST. TyiTT 3 (77-80) 49 

(79) Silifjuae recenles, stomacho inutiles, alvum sol- li 
vunt. eaedem sircatae sistunt aloroachoqiie utiliores flunt, 
urinam dent. Syriacas in dolore stomachi ternas in aquae 
sextariis decoquiint quidam ad dimidium eumqiie sucum 
B bibunt. — Sudor virgae comi arborls, lamna candeiite 
Terrea eiceptus non contingenle tigno, inUtaque inde fer- 
rugo incipientes lichenas sanat — ■ Arbutus sive unedo 
friictum fert difTicilem concoctioni et stomacho inutllem. 

(SO) Lauriis eicalfactoriam naturain babet et tbliis et i&2 
cortice et bacis; it/rque decoctum ex bis maxiineque fo- 
liis, prodesse volvis et vesicis convenit. inlita veto vespa- 
rum crabronumque et apium, item serpentium renenis 
resistunt, niaxime sepos, dipsadis et viperae. prosunt et 
mensibus femiuarum cum oleo cocta, cum polenta autem, 
quae tenera sunt, trita ad inflammationes oculorum, cum 
ruta testium, cum rosaceo capitis dolores aut cum irino. 
quin et commanducata atque devorata per triduum terna 
liberant tussi, eadem suspiriis trita cum melle. cortex 153 
radicis cavendus gravidis. ipsa radix calculos rumpit, io- 
ciaeri prodest m obolis in viuo odorato pota. folia potu 
Tomitiones movent, bacae menses trabunl adpositae tritae 
Tel potae. tussim veterem el orthopnoean sanant binae 
detracto cortice in vino potae, si et febris sit, ex aqua 



2 eadem T. 3 aqua Vd. i sextarioa d. | decoquant 
V. I {aucum) per diea quinque continuoe Qargil. \ 6 comi Bi'. 
et (e T) comu rT. | lamiDa i'&v.a.S. 6. 7 peirngo V. 
7 miflde T. -done d. 10 itaqne v. cfr. Diose. (fiSev). item- 
que U.S. 10. II moxiineque foliis ego. -me foliiaque Td. -me 
(-me B v) foliia ES. (an exeidit cortice ante foliisque?), II no- 
ItuBBe aesicifi V, | iltita v. inlata T. -tia d, IS persistuut 

Td. I sepoa (-pis i') dipsadis ilH. sepo id ips- V. ae poat ips- 
X. I uiprae V, 15 ad TEG. om. do. | iaBationes ^v.a.B. 
16 ad capitis vet. Bat. \ an dolori? | cuinino dT. I» cauendie 
Td'. 20 tribua heminia d. \ pota c. -tu }ID. \ potu TKD, 

-tae i. -ta c. 2'i ortiopHoeam ABas. ortonoeaat ■^. -o^m.^swa.-oi. 
e. 23 detractae T, | ait ei dEu. Biles. N. 



50 C. PLINI SECUNDI 



Giant eciigmate ex passo aut aqiia mulsa decoctae. prosuDt 
et pblhistcis eodem modo et omnibus thoracis riieumatifi- 
mis; nam et concoquunl pituitam et extrahunt. adversus 
scorpionea quaternae ex vino bibuutur. epinyctidas ex 
oleo inlitae et lentigines et ulccra manantia et iilcera oris ^ 
et furfures, cutis porriginem suciis bacanim emeDdat et 
phthiriasim ; auriuni dolori aut gravitati instillatur cum 

)56Tiiio vetere et rosaceo. perunclos eo fugiunt Tenenala 
omnia; prodest contra ictus et potns. 

Maximo autem valet laurus, quae tenuissima habet lo 
folia, bacae cum vino serpentibns et scorpionibus et ara- 
neis resistunt; ex oleo et aceto inlinuntur et lieni, ioci- 
neri, gangraenis cum melle. et in fatigalionc etiam aut 

ilB6 perfriclione suco eo pernngul nitro adiecto pnidest. sunt 
qui celeritati partus conferre multum putent raUicem ace- is 
tabuli mensura in aqua potam, efficacius recentem quam 
aridam. quidam adversus scarpionum ictus x bacas darl 
iubent potui, item et in remedio uvae iaceatis quadran- 
tem pondo bacarum foliorumve decoqui in aquae sextariis 
in ad tertias, earn calidam gargarizare et in capitis do- to 
lore inpari numero bacas cum oleo ctinterere et calfacere. 

167— Laurus Delpbicae folia trita olfactaque subinde pesti- 
lentiae contagia prohibent, tanto magis si et urantur. 
oleum ex Delphica ad cerata acopunique, ad perfricliones 

I, S— 10. Marc. 1, 50. (78). — § 157 



1 pa:BBO aat aqua mulsa YdS. aqua (mulsa add. v) aut 
ex paaso En, 8 concoquiint Bas. eoncuiint V, coqount 

iSSrot.{D). excoq- v. concnciunt V*. -ntiont S. i quatema 
d. 6 ulcera oris et om. Vdf. G porriginem VfS, perorti- 
E. pmri- dc. 7 thiriasim V. | aut 11. D. et v. 9. 10 dist. ego. 
10. ualet ego. cfr. § 158. etVd. eaBS. eius v(D). \ quae om. 
Vd. I tanuifise E. -iora v.a.S. 13. 13 iocineris E. 14 pric- 
tionea V'. M- V*. | prodes V. prosuntT'. 15 multum conferri 
(-rre v) Bw.o.S. | railicem dff. -ce r«. 16 aqua de. -uam r. | 
pota v.a.G. 17 quideui T. | decem ll.v. 18 potui dE«. 

-to YD. \ an in remediu? cfi: XXV 146. 20 tribus U.v. 
22 delficae V. | olfactaque Ed. quae r. 23 si et VEw. si hae 
^. 24 delbica T. | certa V. | peri'ectioneB V. 



\ 



NAT, mST. XXm 8—9 (80—81) 51 



T ilisculiendas, nervos lasandos, lateris dolores, febres frigi- 
(tas iiliie est, item ad aurium dolorem in mali piuiici 
cortice tepefactum. I'olia decocta nd terlias partes aquae 
iivam cohibent gargarizalione, potii alvi dolores intestino- 
5 rumqiie, tenerriuia ex /is trita in viuo papulas pruritus- 
que inlita no<;libus. — Proxime vaJcnt cetera laiirus ge-i5 
nera. iaurus Alexandrina sive Idaea partus celeres Tacit 
radice pota ni denarionun pondere in vini dukis cyathis 
III, secundas etiam pellit mensesque. eodem modo pota 
daphaoides sive lis nomiiiibus, quae diximus, silvestrisi&.ni 
Iaurus prodcst, ulvum solvit vel recenti folio vel arido 
drachmis iii cum sale in bydromelile. manducata pituUas 
extrahit, folium et vomitus, stomacbo inutile, sic et bacae 
quinae denae purgalionis causa sumuntur. 

9, (SI) Myrlus sativa Candida minus uLilis medicinae 159 
quam nigra, semen eius medetur sanguinem excreantibus, 
item contra fungos in vino potum. odorem oris commendat 
vel pridie commandncatum; ita apud Menaildrum Synari- 
stosac hoc edunt. datur et dysintericis idem denarii pon- 
i; dere in vino, ulcera difBciiia in extremitatibus corporis 
ganat cum vino subferve factum, inponitur lippitudini cum IGO 

" polenta el cardiacis In mamma sinistra et contra scorpio- 
nis ictum in mero et ad vesicae vitia, capitis dolores, 
aegilopas, antequam suppurent, item tumoribus, exemptis- 

J5 que nucleis in ,vino vetere tritum eruptionibus pituitae. 

■ g 158: Diosc. rV 146. 146. eupor. I 6. — §§ 159 — 162: 

■ Diosc. 1 155. — §159: PI, iun. 38,27. Seren. S33, Menander: frg. 
K com. Gr. IV p. 204. PI. iun. 62, 7. — § 160: Pi, iun. 92, 21. iH, 3. 

K 1 febria TS. 4 dolores et T. 5 iis o. his U.C. 

■tfi noctibnaque V. | Iaurus ES. -nieque V. -roriun iT Srot. -ri n. 
■- 7 ideaeV, -ee d. I partiiuaVI*. 3 trium Il.v. {item infra). 

■ 9. 10 diet. H e Diosc. 10 dapnoidea V. | lis u. Iiis U. G. 

■ . IS dkt. 8. 14 qninae dina^ T. qui in edine dT. 
H^5 utilia tS. -le E. -lis est v. tfr. Diosc inutilis Td. 
K46 nigre d. 18 ita ego. He ll.v. del. D cum vet. Dal. idea 
^MOnt. iS'. 19 aeduut T. edant d. { item dl. am. Sv.a.S. 
VSO uel cera T. 23 meto et ad T. meteta d, { uuae siccae d. | 
HMolare Vd. 24 et aegilopas Sv.a.S. \ supurent T. '14.'!.^ vi-s.- 
^Efsmtieque Td. 25 etuptionibaa Ev. -mfi r. -'ca. B. 



52 C- PLINI SECUNDI 

sueus scminis hIvued sistit, uriDam ciet. »d eruptiones 
pusularum pitiiiUeqne cum rerato inliuiUir el conlra phi 

leilangia; capUlum deiiigrat. lenius suco oleum est ex ei 
deal myrto, lenius el viDUni, quo numquam inebriantur. 
inTeteratum sistit alvum et slDmachiim, tormina sanat, 
fastidium abiglt. foliorum arentiam fariua sudores cohibet 
inspersa vel in febri, utilis et coeliacis, procideutiae vul- 
varum, sedis vitiis, ulceribiis manantibus, ignl sacro foti^ 
capilUs lluentibus, furfuribus, item aliis eruptionibus, i 

iu2bustis. additnr in misdio amenta, quae liparas vocant, 
dem de causa, qua oleum ex /is, elticacifisimum ad 
quae in umote sunt, tamrpiaui in ore et vulva, folia 
fungis adversantur trita es vino, cum cera vero articola^ 
riis morbis et rollectionibus. eadem in vino decocta 
interkis et bydiopicis potui dantur. siccantur in fart 

IGSnam, quae Inspergitur ulceribus aut haemorrhagiae. 
gant et lentigines, pterygia et paronvL-Aia et epinycUdi 
condylomata, testes, tetra ub^era, item ambusta cum c 
rato. ad aures purulentas et foliis crematis utuntur 
suco et decocto. comburuntur et in antidota; item can 
culi in flore decerpti et in lictili novo operto cremati h 
Turno, dein triti ex vino, et ambustis foliorum cinis me^ 
detur. inguen ne intumescat ex ulL^e^e, satis est surculi 
tanlum myrti habere serum nec ferro nee terra conlactum^ 

§ 161: cfr. Diosc. V 36. Cato 136. Colum. Xn 38. Cola. 
m 19. — § 162: Cels. V 19, 36. PI iun. 63, 8. 95, 20— 2H. ■ 
§ 163: Diosc. 1 156. — PI. iun. 84, 2. 64, 16—18. cfr. Marc. 38, B 

I feminiB S (operarum vUio, ul videtar). | inBistit Td. 
2. a 6aiigia T. 5 sistnut E. 6 fciBtigiam Vv.a.Rxr. | a 
gentium Td. 7 et prouidentiae (proci- c) lu.o.S. 7. 6 ut 
nerum V. 10 medicainentaTdTf6', -to Er, | quae dTS. qu« 
Xiv ad quod T. | Hpaxas B. lepras TdT. lephras E. alepliaH « 

II iis i: his 11. C. 12 an sint? IS. 14 axticMilaria YE 
-ribus v.a.S. 16 inspergiturque E. 17 paronychia Vere.(i.^ 
-njcia dE V. -nscia T, -nychias H citm Dal. | epiayctida E Fen 

18 tera V. 19 crementia T, SO suco decocto VTc.o.ffi 
efr. DiOEc. \ in om. T, 20. 21 caHculis T. | in GFWMiOlet 
p. S3, om. ri.r . | flore — et in om. E. | et YTtS. om. d 
23 ia^en ne i'. -uem et V. -uine E. in ungue et d. i 
^^^'J>. j es ulcere Ev. -cerare r. | estont. i. 24mjrti - 



ri -NAT. mST. XXHI 9 (SI— 531, 53 

(82) MyrtiJanum dixitnus quomodo fieret. vulvae it 
prodest adpositu, fotu et iolitii, myrto erficacius et cor-i4,io* 
tice et folio et semine. exprimitur et foliis sucus, mol- 
lissimis in pita ttisis, adruso paulfitim vino austero, alias 
aqua caelesti, atque etiani espresso utuntur ad oris, sedis 
ulcera, vulvae et ventris, capillomm nigiitiam, alarum per- 
fusiones, purgationes leDttginum et ubi (.'onstringendiim 
aliquid est. 

(83) Myrtus silveslris sive oxymyi'siue sive i-liamae-ics 
myrsine bacis rubentibus et brevitate a aativa distat, ra- 
dix eius in honove est, decocia vino ad renium dolores 
pota et difiicLli uiinae praecipiieque erassae et graveolenti, 
morbo regio et vulvarum purgationi trita cum vino; raiili- 
culi quoque incipientes asparagorum modo in cibo sumpti 

et in cinere cocti, semen cum vino potum aul oleo et 168 
aceto caiculos frangit, item in at'eto et rosaeeo tritum 
capitis dotores sedat et potum morbnm regium. Castor 
oxymyrsinen myrli .... foliisque acutis, ex qua liunt ruri 
Bcopae, niacum voravit, ad eosdem usus. 

Et bactenus habeut se medicinae urhanarum arborum; 
transeamus ad siivesties. 

; l(i5, 16(>: DioBC. rV 144. 



tactum om. E. 2 appoBitum v.a.H. an -itu at? [ inlito 

T. I mjtto ego e Diosc. malto (orttan e murto) dBw. -tu T. 
Q an statim? cfr. Dime. \ sedia TdS. -isque Eb(-D). 6 alarum 
VS colt. Diosc. mal- Eo. mamiU- dX. 8 on sit? 10 a, 

om. VS. 12 potn TAB. | graue olentiim V. J4 aumptia 
Td. 16 in om. d. { coctU d. 17 dolorem d. | pofit morbnm 
cetera agque ad XXIV 7 uel sucus decocti desunt in E. 
18 lac. eoo indicavi; excidit rajaiilis eel cauliculis. | foliiaque 
Vdsa. -IHb v. I cutis n. 18. 19 ruri seopae »«. ruria (tn- i) 



C, PLINl SECDNDl 

C. PLINI SECUNDI 
NATURALIS HTSTORIAE 

LIBER XXIV 



1 !■ (1) ^'s silvae quidein horridiorqiie iialui'ae fecU 
inedicinis rarent, sacra ilia parenle ruruni omnium 
<|uam non remedia disponenle liomini, ut medicioa flej 
I'tiam solitude ipsa, el ad singula illius discoi'diae al 
c'oncordiae miraculis occursaulibus. quercus el olea 
[lertinacl odio dissident, ill altera in alterius Ecrobe 
pacta emoriantur, quercus lero el iuxta nuceoi iuglandi 
peroicialia et brassicse cum vite udia; ipsum olus, quo|1 

2 rilis fugalur, adversum cyclamino et origano arescit. qmS] 
et annosas iam el quae sleruanlur arbores difDrilius caedi, 
celerius marcesccrc tradunt, si prius manu quam ferro 
attinganlur. pomormn onera a iumeotis statim senliri, ac, 
nisi prius ostendanliir lis, quamvis pauca portent, sudare 
ilico. ferulae asinis gralissimo sunt in pabulo, ceteris 
vero iumentis praesentaneo veneno, qua de causa id ani- is 

3 mal Libero patri adsignatur, cui et ferula, surdis etiam 
rerum sua cuique sunt veoena ac minimis quoque. plii- 
Ij-ra coct et polline nimium salem cibis eximuat; prae- 



§ 1: cfr. Plin. XX 1.3. XVU 180, Colum. art. 17,3. V8, 7. 
— cfr. Plin. XVU 91. XX 92, Geop, V II, S. XH 17, ao. — 
S2: cfr. XXm lie, — Colum. X 118. — § 3: cfr, Plin, XXXI 36. 



1 Qarratae d. namr- x, 3 medicina Tdzr, -ne a, -nae 
i), 1 Holido di, I et ego. sed If.r. \ ad V'dTiti. at a, et V. | 
Hingulaa a. stgula V', est gulo V, | illis VTi, 5 occurreu- 
tibus dTx. 6. 7 depacta omoriantuc D. -tae (-te x) morian- 
tnr 71. v. 11 marceacere Vfa. matureac- Ti. inareac- d{?)tp. 

cfr. nota ad XXV SO. 12 a iumentis VditJ. iumenta aZ). | 
sentiri Vdic, -re afl, | ac om. %. 13 Us «, Ilia H.C. 

■ t. illico Bn?, IT. 18 phylira VB. 18 piUine V. | cibid(?)If. 



Td»: NAT. HIST. XXIV 1—2 (1—2) 55 

dulcium fastiilium sal Icmperat; nitrosae aul amarac aquae 
])olenla addita mltigantur, ut intra duas boras bibi pos- 
sint, qua de causa \a saccos vinarios additur polenta, 
simtlis vis Rhodiae cretae et argillae nostrali. concordia 

a valentj cum pix oleo cxtrahitur, quando utrumque pinguis 
naturae est. oleum solum caEci miscetui*, quando utrum- 
que aquas odit. cuuimis aceto facilius eluitur, atramentum 
aqua, innumera praeterea alia, quae suis locis dlcentur 
adsidue. 

i Hinc nata medicina. haec sola naturae placuerat esse 4 
remedia, parata vulgo, inveDtu facilia ac sine inpcndio e 
qnibus vivimus. postea fraudes hominum et ingeniorum 
capturae officinas invenere istas, in quibus sua cuique 
homini venalis promittitur vita, statim composiliones et 
mixturae inexplicabiles decaulantur, Arabia atque India 6 
remedia aestimantur, ulcerique parvo medicina a Itubro 
marl luputatur, cum remedia vera ootid ie paupci-rimus 
quisque cenet. nam si ex horto petantur aul herba vel 
frutex quaeratur, nulla artitun vilior fiat, ita est profecto, 
niagnitudine populuji' R. perdidlt rllus, vincendoque victl 
sumus. paremus externis, et una artium Impcratoribus 
quoque Imperavcrunt. verum de his alias plura. 

2. (2) Loton herbam itemque Aegyptiam eodem no- 6 
mine, alias et Syrticam arborem, dlximus auls locis. ^^^^ 

§ 6: Dioec. 1 171, — cfr. Marc. 27, 112. 

2 mitigaretur V. 4 uis di-«. auis r. | aofitratia S {pwicto 
»itblato). 6 ualeiitium tc.a.G. \ pia T. 7 cuniinia (a?)S. 

gu- VH. gumis z. -mmi iv. ] utrainento a, S alia praeteiea 
Vi. (-reo cotii. Gron.). 10 hie Vdi, | medicinae Vdx. | pla- 
cuit ft. II facile sine dispeadio a. | e a. et Vdx//. ex v. 
12 bibimuB di. 13 aitas V. 14 uita promittitur dTi. jto- 
mititor uitia T. | cum poaitiones T. 15 decantatur T. 

16 leniedia ego. in rem- coni. H. in media VdTfx. -dio at', 
de mendo efr. XXVI 10. (an uel Media?) 17 inportatur I). 

18 cenet S. coenet d[?)tj, tauot la, cente T. I ortu V, 
19 quaeratur om. i. | £et dTzti.a. Yerc. 20 magnitude v, a, J3. | 
popnl; effo. -li II. v. \ R, aZ). om. r. Romajii v. \ perditit z. 
periit D. I uicendo a. 32 ueram om. Yr. (imperat, uerum 
V.a-B). I S8 lotfaon Vz. { herba T. l aegTptie. ^. 



oG C. PLIOT SECiraDI [ 

liaec lotos, quae faba Graeca appellatur a noslris, alvuiU' 
bacis sistit. rameota ligni decocta id vino prosunt dysinV 
tericis, measlniis, vertigiui, comitialibus, coLibeot et ca* 
pilliim. mirum his rameotis aibil esse amarius fructuque 
duiciu9. fit et e scobe eius medicamentum ex aqua myrti^ 
decocta subacta et divisa in pastiilos, dysinlericis utilit 
mum poDilere victoriati cum aquae cyatbis m. 

1 3, (3) Clans intrila duritias, quas cacoethe vocaot^ 
cum salsa axuagia sanal. vebemenliores /ligna et iu 
nibus cortex ipse corticique tunica subiecta. haec decocta. 
iuvat coeliacog. dysinteiicis et inlinitur vel ipsa glani 
eadem resistit serpentium ictibus, rbeumatismis, suppan 
tionibus. folia et bacae vel cortex vel sucus decocti pre 
sunt contra toxica, cortex inlinitur decoctus lacte vaccint^ 
serpentis plagae; dalur et ex vino dysintericis. eadem et 
ilici vis. 

i 4. (4) Coccum ilicis ruineribus recentibus ex aceto 
inponituTj epiphoris ex aqua, oculis subfusis sanguine ia- 
stUlatur. est autem genus ex eo in Africa fere et Asia 
nascens, celerrime in vermicnlum id se mutans, quod ideo 

i, SB scolecium vocant inprobantque. principalia eius genera 
diximus. 

t (5) Nee pauciora gallae genera fecimus, sotidam per- 

§ 7: DioBC. I 143. 142. PL iun. 77, 11—13. Marc, 4 C2. 
27, 12. Dioac. I 143. (144). — g 8; DioBt. IV 48. — § 9: Duno, 
I 146. Marc. 14, 10. PI, iun. 53, 9 — 11. Marc. 27, 73. ~ — 
8, 33, 33. 

1 aluo V. e acobe d Verc. ei co- Va. e scro- 1 
7 tribua II. v. 8 an inlita trita? efr. Diosc. \ cacoethe «.v{S). 
-thes O. cachoete T. cacocte i. choete d. 9 Talaa d: " 

fa- V. folia V, | uehementioreB U.J. -reaquo v. -or est S. 

Biiat G. I iligiia S e Dime, -nae D. ligna VaG. lichenaa dxt7. | 
et om. iiv.a.G. 10 corticisque dx. j anbtecta T, 11 ooe- 
liacoa AB. eel- x, cil- b. il- v. elia eos Y. 13. 14 a v. pro-. 
sunt TUTSUS indpU E. 13. 19 inatillatur (X?)c. -turn U.S. 
IS aSnoa. J coll. Xri 33. XXII 3. attica i?.u. | aiia EX' 
aiiia r. 20 uenmculam id ego. -lum EX v. uermis oltim: 

(BTibtilifl S) rTS, I remutans V, 21 acolecion B. -licinon Z; 
-leohilum E. -lethylon v. stnitiluni rT. 



m. 



iE] NAT. mST. XXIV 2-1 (8-6) 57 

foratam, ilem albam nigram, maiorem minoretn. vis om- ie,» 
fiium siinUls; optima Commageoa. excrescentia ia corpora 
tollunt, prosuDt gingivts, uvae, oris exulcerationi. crema- 

tae et vino extiuclae coeliacis, dysintericis inlinun- 

itur, paronycbiis ex melle et unguibus scabria, pterygiis, 
^eribus tnaoaatibus, condylomatis, ulceribus quae phage- 
daenica vocantur. ia vino autem decoctae auribus inatil- 
lantur, oculis inliniinlur, adiersus eruptiooes, panos cum 
aceto. nucleus commanducatus deDtium dolorem sedat, lO 
item intertrigines et ambusla, inmaturae ex (is ex aceto 
^potae lienem consumunl; eaedem eremalae et aceto salso 
extinrtae menses sistunt vulvasque procidentes fotu. omnis 
:apillos deaigrat. 

(6) Viscum e rohore praecipuum haberi diximus et 11 
quo conficerelur modo. quidam contusum in aqua de- g^^vj"*" 
eocuDt, donee uibil innate t, quidam commanducantes 
acinos expuunt cortices, optimum quod sine cortice quof/- 
que lerissimum, extra I'ulvum, intus porraceuni. nihil est 
^utinoaius. emoUit, diacutit /umorea, alccat strumas; cum 

et cera panos mitigat omnis generis, quidam et 12: 



§ 10: PI. inn. 27, 3. Mbjc. IS, 58. 32, 34. DiOBC, I 146. — 
} 11. IS: Dioac. m 93. — § 11 extr.: Seren. 746, PI. iun. 79, 7. 
- § 12: cfr. Plin, XVI 350. 251. Marc. 34, 77. 



1 ni S. 2 Bimili VS. i et aTEX.ff. ex V. et in i: | 
e^ indieavi; eaxiderunt fere sanguinem aisinnt; ei aqua 
umo tritae. cfr. Diosc. S alceribus quae S euin man. 

itei. nnlneribuBqua,e«.K(J). cfr. U 510 et XXVI 110. XXYIII 
^3)43. XXXV 189. Cels. V 2S, 3. VI 18, 4, de mendo XXVI 
7. 8 instillatur V. 8 illimuntnr X (ut fere semper). 
nucleus — 10 aceto om. Vi. \ dolorem dentium X. 
'10 immatura X. | iia n, his EXC. | ex t'. om. BX. 11 pota 

~ ' aalae Y, 12 procedentea X. ( fotu £(?)£ e Diosc. potu 
■. -ta X. I omnis YEXH. -nea dTw, 13 capiUum dTl I 
denigrat VXILII. -ant iTf{I>). 14 habere Td. | diiijnnB d. 
om. rX. (diximuB haberi v). 15 conferetur EX. 16 nihil 
7ATtB{S}. om. EXf(G). | innatat B, | conunanducantB V. -ant 
T'S, 17 cortice est X, 17. IS quodque v. quoque H.X. 
18 intna d'TEr. ia hia Vd'X. 19 glutiao aiue ae moUit 
!-, I ttunores &. um- VS. hnmores dTX. -ro n. ^(i <nuta.'^. 



58 C. PLINI 8ECUNDI 

galbanum ailiciunt pari ponilere sisgulorum eoqiie mods' 
et ad Tiilnera utuntur. uDguium scabritias i^\polit, si sep- 
tents diebus iTIinaDtur nitioque roDluantur. quidam 
religioac efllcacius fieri putaDt prima luna coLlectum « 
robore sine ferro, si terram dod altigeril; comitialibi 
mederi, Lonceptum feminarum adiuvare, si omniuo seci 
habeant; ulcera commanducato inposiloqiie efiicacissL 
sanari. 

3 (7) Roboris pilulae ex adipe ursino alopecias capi 
replent. — Cerri folia et cortex et glaos sicca! col' 
nes suppurationeaque, (luctiones sistit. torpeotes membri 
rum partes coaroborat decoctum eius fotu, cul et iasidei 
expedit aiccandis adstriogendisque partibus, radix cerr 
adversatur scorpionlbue. 

(8) Suberis cortex trltus ex aqua calida potus 
guinem fluentem ex utrdlLbet parte sistit. eiusdem cii^: 
ex vino calido sanguinem excreanttbus magnopere laudatun 

i 5. (9) Fagi folia mapducantur in gingiTarum labro-^ 
rumque vitiis. calculis gland is fagineae ciois inlinitur,' 
item cum nielle alo pedis. 

S 13: Seren. 109 PI. iiin. 16. 4. Maro. 6, 17, — Seren. 641 
—048. 874. — § 14: PI. inn. 25, 2—4, Marc. 11, 9. ™ ' 
6 Marc, 6, 18. — §§ 15. IC: Dioac. I 102. 



1 eo modo quo X. 2 in gaium V. | expellit T'Tjj.a.B. f 
li EZii. oin. r. 3 iUinantur ego. folna- ll.v. cfr. Dtoie. et XX 
311. 93. 101. 103. XXI U3. XXVJ US- XXVIH 233. 5«j 
XXX 108. 5 attigerit 3.B. cfr. XXIII 13S. XI 203. 
IG[D). attijigat V'dTfS. -guat V. an polius aic nt . 
attJDgat? cfr. XTI 310. XVII 154. XYIU 149 et XXIV 
172.171. XXVIII41. XXIX42. XXX53. 9 nraiiio V. uero 
ursino ll.tXii (Jac. ante ex indicata). uere uraino D cum Strackioi 
sed cfr. Fl iim. | capiUo Xp. -oh H, 10 replet Td. | aiccant 
X. 12 fucum V {pro fotu eni). | insedere Vd'. sed- d'. 
15 Biiberi V'd. Bib- V. 16 utralibet BXi\ -bus ex (et 

T'df, uteralibuB V. | parte EXfit. -tea V'd. -tibus V*. 
18, 19 labronuuque VED. -brumque X'. -bormuque dZ'Fefk 
-biorumque v. cfr. XXVIII1S8. XXIX46- XXX37. XXXIT 
115. {XI 159. XXV 171). 19 cauculie d. caolic- X. 

20 idem dT. | alopicetia T. 



rVdE NAT. HIST: XXIV 4—5 (6—11) 59 

(10) Cupressi folia trita serpentibus ulcer/bus inpo- ib 
nuntur, et capiti cum polenta, si a sole doleat, item ra- 
micij qua de causa et bibuntur. testium quoque tumori 

cera inlinuntur, capillum denigrant ex aceto, eadem 
trita cum ii partibus pania mollis e vino Ammineo sub- 
acta pedum ac nervorum dolores sedant. pilulae adversus 
serpentium ictus bibimtur aut si eiciatur sanguis; eoUec- 
tionibus inlinimtur. ramie i quoque tenerae tusae cum 
asungia et loniento prostuit. bibuntur ex eadem causa, 
parotidi et alrumae cum farina iDponuntur, exprimitur IB 

Ls tuais cum semine. qui jnixtus oleo caliginem ocu- 
lonmi aul'ert; item victoriati pondere in vino potus in- 
litusve cum fico sicca pingui exemptis granis vitia testium 
sanat, tumores discutit et cum fermento strumas, radix 
cum foliis trita pota vesicae et stranguriac mcdclur et 
contra phalangia. ramenta pota menses clent, scorpionum 
ictibus adversantur. 

(11) Cedrus magna, quam cedrGlaten vocaut, dat pi- n 
cem, quae cedria vocatur, deutium doloribus utUissimam. 
frangit enim eos et estrabit, dolores sedat. cedri sucus 

§ 15: cfr. PI. iun. 74, 7. — PI. inn. 11, 10, Mare. 1, C2. Be- 
len, 683. PI. iun. 63, 22. 64, 1. Marc. 33, 24. Seren. 46. PI. iun. 
16, 14. Marc. 7, 9. 36, 33. Seren. 778. Nicand. tlier. 686. (Marc. 
16, 26). PI. iun. 64, 1—3. Mare. S3, 24. — § IS: PI. inn. 64, 
" -5. (Marc. 33, 1), 80, 16, Seren. 591. Marc. 17, 16. — g§ 17 
■19; DioBC. I 106. — § 17: cfr. Scribon. 58. Marc. 12, 5. 36. 
VitruT. II 9, 13, Plin. XYl 197. 



1 serpentibus ll.T. -tis X. -tium V. | ulceribua ego e Dioac. 
H. ictibus iXt}v. cfr- § 30 126. XXX 113. {an potijis re- 
eentibns unlneribua e Fl tun. 74, 71). 2 si a, dEXv. aua Y. 
2. 3 ramiti TXJ. cfr. noUt ad XXVI 78. 4 cerato 

STiv.a.Bas. 5 duabus ll.v. \ amineg Y{l)tv.a.J)al. cfr. not. 
ad XX 153 et XXXIV 103. 6 dolomm neruores V. | sedat 
dX. 8 ramiti TXJ. | tenere X. 9 profunt EXo. ponunt r. 
10 poaantur V. 11 tusis EXr, tuasi r, { qui om. d. { 

jnixas V. | caligini V, la. 13 inlitusue ego eoll. PI. iun. -us- 
que Jl.V. 13 flco Viv. uino EX, 14 tumorem T. nmores 
E, hu- X, l.'j medentnr Td, 17 adner uensantur T, 

la cedros VX, | cedroelaten TdX. 19 cedria EXij, dtne.*.- 

deoreta T. | uocantnr T. 20 et om. 'Vi. \ ioXoxeoi. «.T. 



60 t. PLINI SECUNDI 






i«,&a ex ea quomotlo ricret diiiraus. ma^i ad volumiaa usus, 
ni capiti dolorem inferrel, liefuncla corpora incorrnpta 
aevis serval, ^iventia rornimpit, mira dilTerentia, cum »i- 

IB tarn auferat spiraDtihus defunctisque pro vila sit. vestes 
quoque rorrumpit et animalia nerat. ob baec Doa ceti' 
seam id aDgiois Loc remedio uleadtim neque in cnidiUh 
tlbus, quod suasere aliqui, gustatu. denies quoque con- 
luere ex aceto in dolore limuerim vel gravitati aat ver- 
mibus aurium inslillare. portentum est, quod tradunt, 
abortivum Qeii in venere ante perfusa virilitate. pAtAt- 4I 
riasU perungucre eo nou dubitaveriiu, item porrigine& " 
Buadent et ronlra veueuum leporis marini bibere in pasi 

19 facilius in elepbaiitiasi inlinaol. el ulcera sordida et ei- 
crescentia in iis aurtores quidam et ocuiorum albu{^n< 
caligiuesque inunxere eo et rontra pulmouis ulcera c^ 
tbum eius sorberi iusseruut, item adversus taeuias. fit 
eo et oleum, quod pisselaeon vocant, vehementioris 
omnia eadem usus. cedri atobe serpentes fugari certuin 
est, item bacis tritis cum oleo si qui perunguantur, 

so (12) Cedrides, hoc est fructus cedri, tusaim sanaiil, » 
urinam dent, alvum sistunt, utiles ruptis, conniisis, 

§ 18: PI. inn. 31, 11. Mare, 12, 36, PI. iun, 12, 11. Marc. 
1, 2. Seren. 67. 40. 131. Marc. 19. 21. — g 19 extr.: Nieand. 
ther. 62. — § 20: DioBC. I 105. 



1 magaa V. -nus X. | uolnmina TdTES c/'. Marcelt. 13, 
36. duo In- X. lu- r. colljria D. 2 capitis X.v.a.n. | dolo- 
rem dTXw. -re I'. a aenia seruat S(?)G. cfr. XVI 43. et 
uiacerat d. -lu V, eonseruat Xn, 6 anguinis V, 6. 7 an 
raiUcitatibuB ? cfr. Diose, 7 gastatu denies il), gnatu dentes 
B«. gustu quoque dentes X. custodentes V. -dientea V, | quo- 
que om. X. 8. 9 uermium auribus EX. 10 inuenire V, | 
niriditate Vd. 10. 11 phthiriaeea v. ptiriasis E. ptyr- X. 

ptet- r. II prurigineB Xo.a.B. 12 et om. V. 13 in- 

Jinant VS. illi- V'f. -niant X. -mint Brot.{D). -nantur d. -na- 
tur G(J). ai illinaat E. -antut c. 14 iia (V?}r. hia rX.1). j 
diet. G. I quidem VdX. 16 pnlmonibua V, -nee T, | hulcera- 
q^ue dT, nicia X, 16 sorberi TdfX.s'. -re En. | teneas T. 

tin- iXv.a.S. 17 pirselaeon £. pjaoleon X. | aehemeutiorea 

^A 18 eerobe d. | fugare V. \9 ■petM-n^^VxH 1. 

" Snctus B e Diosc. frutices li.Tr. -tncea "K. 



NAT. HIST. XXIV 6—6 (U— U) 61 

spasticis, straug urine, vulvisi, contra aconita, lepores mnrinos, 
todem quae supra, collectioiiibus inflammationibiisque. i« 

(13) De galbano diximiis. iieqiie umidutn iieque ari- 21 
•dum probatur et quale docuimua. per se bibitur ad tus-ia.iss 
«tan Teterem, suspiria, rupta, convulsa, inponitur ischia- 
dic^, lateris doloribiis, paois, fiirunculis, corpori ab ossibus 
#ecedenli, slriimis, articulorum nod is, dentiiim quo que 
idoloribns. inlinitur et turn melle capitis ulceribus. pu- 
Tulentis inFunditur auribus cum rosaceo aut nardo. odore 
feomitialibus subvenil et vulva strangulante vel in stomachi 
defectu. abortus uon exeuntes trahit adpositu vel suffitu, 22 
item ramo lietlebori circumlituoi atque subieclum. ser- is, ne 
pentes nidore urentium fugari diximus. fugiunt et per- 
anctog galbano. medetur et a scorpione percussis. bibitur 
ct in diffictii partu fabae magnitudinc in cyatho vini, vul- 
Tasque conversas corrigil, cum uiurra autem el vino mor- 
tuos partus extrahit. adversatur et venenis, maxime to- 
Xicis, cum murra et vino, serpentes oleo et spondylio 
iuixto tactu uecat. nocere urinae exislimatur. 

6. (1-i) Similis bammoniaci natura atque lacrimae, aa 
probandae ut diximus. mollit, calefacit, discutit, dissolrit. ii, lOi 

21. 22: Diose. HI S7. — g 21: PI. iun. 36, 2, Marc. 32, 12. 
n. iun. 79, 8. 80, 17- 72, 16. Marc. 1&, 61. PI. iun, 13, 20. 
Bare. 9, 93, 19. Cels. m 20. — g 22: Nieand, ther, 61, — g 23: 
>ioae. III 88, — PI. iun. 47, 1. 69, 3. a6, 6. 

1 pasticia Td. | contra aconita ego. efr. XXII 18. XXIII 
43. XXriII 161. XXIX 103. contra admota {urtum ex aci- 
nota) U. contra aculeata D. admoti contra v. ad antidota 
contra J. 2 quae v. que VEX. que quae d(?}C. 4 pro- 
batum EX. { et II. J. aed v. { quales E. -le easet X. 6. 6 scia- 
-dicis V, cyatia X {ut § 23). G et oaaibus X wan. Dal. 

1 recidendi V. recedentibuB EX man. Dal. 9 et nardo X, 

10 nuluae Xv.a.G. \ in strangulante E. in -latu Xv.a.G. ' 
nel llttXS. et r. I in om. BXr.n.G. 11 adpoaito V. 

" ami E. -ia v.a.S. 13. 14 peruncto E, 14 ab (V?)BD. 
16 cyato X, cia- T° quia- V. IG mjra. '^ . \M;\nQ "^"^S, 
ino rXf, IB. 17 an emortuoa'f \.l -^Mto.* w"-'*''*^ 

IS in niaoEXr.a.S. I apondilio X. aijoA-'^- Ift.'i.V*^ 
efi-. nola ai XXV iso. 91 taAfa^aJt. tXB-. ' 



62 C. PLINI SECCJNDI 

clarilati visus in colljriis convenit, pruritum, ckalricea^ 
aUiugines oculorum tollit, dentium dolores sedat, elBcaciiu 
accensum. prodest dyspnoicis, pleuriticis, pulmonibuB, tc 
sicis, urliiae cruentae, lieni, ischiadicis potum — sic et 
alvum solvit — , articulis et podagrae cum pari pondere 
picia aut cerae et rosaceo coctum. maturat panos, estrftt 
hit clavos cum melle; sic et duritias emoilit; lieni cui 
aceto et cera Cypria vel rosaceo elficacisBime inponitur. 
lassitudines peruiigui cum aceto et oleo exiguoque nttra 
utile. 
21 (15) Et styracis aaturam in peregrinis arboribus eSr 
ii,i»posuiiiius. placet praeter ilia, quae diximus, maxim 
piuguis, purus, albicautibus fragmentis. medetur tua 
I'aucibus, pectoris ritiis, vulvae praeclusae duritieve lafco 
ranti, riet menses potu adposituque, alvum mollit. 
venio potu modico tristitiara animi resolvi, largiore cod- 
tralii. sonitus aurium emendat infusu, strumas illitu neP 
vorumque nodos. adversatur venenis, ijnae frigore necent 
ideo et cicutae. 
25 (16) Spond^lium una demonstratum Inrunditur capiti 
i3,iaabus phreneticorum et lethargicorum, item capitis dol(^ 
ribus longis cum oleo vetere; bibitur et in iocinenim \' 
tiis, morbo regio, comitlalibus, orthopnoicis, vulvarun 
strangulatione, quibus et sufTitn prodest. alvum moilit 

g 34: Diosc. I 79. — PI. iun. 
n 142. — §§ 25. 26: Diosc. lU 80. 
13. 97, 16. 77. 14, 

3 dypsaDoicia Vd, dyptio- X. ] pleureticis Xcn.G. 'ricil 
S. 1} coctum n.v. (HI ilEtiun? efr. Itiosc. 7 lienis Vd. 
S et EXi7. turn r. | cypra V. 11 syracis Vd. 11. 12 c 
idmua (pro exposuimua) Xw.o. G. 13 fragiuentis Td«. ftrange-" 
S. ftringe- X. 11 dimtiaue iXVen. 15 adpoaitoqae X.. 

-tu X. 16 potum T. j modicae E. | largiori d. -reqne X. 
17 emendat iEXv(J). -ati V. -ari V'. -aje S. | infusu v. -bu 
U.XG{S). -8H8 vet. Dal \ illitu v. -turn U.XG{S}. -tus vet. J 

18 necentejo. noc- ll.v. cfr. XXV 151, de meado XVIXa 
JSS ej!tr, (idem fortasse XXIII 43. 87 scribetulum). 20 gpod 
^linm S. -ion v. -dilium II. -ion 3.. ^1 tceosXicofajj. Tl 
. 22 dist. ego e Diosc. | ueleri d. * 



NAT. HIST. XXTV G (14— ID) 63 

illinitur iilceribns, quae serpuDt, cum rata, ilos auribus 2ft 
purulentis eflicaciter infunditur, sed sucus, cum exprimi- 
tur, integendus est, quoniam mire adpetitur a muscis et 
similifaus. radix derasa et in Qstulas couiecla callum ea- 
rnm erodit. auribus quoque inatUlatur cum siico. datur 
et ipsa contra morfaum regium et ia iocineris vitio et 
yulTaram. capillos crispos facit peruuclo capite. 

(17) Sphagnos sive sphacos sive bryon et in Gallia, 27 
lit indicavimus, nascitur, vulvis insidenlium ulilia, itemia, loa 
genibua et feminum tumoribus mixtua nasturtio et aquae 
salsae tritus. cum vino autem et resina sicca potus uri- 
nam pellit celerrime. hydropicos ioanil cum vino et iuni- 
peris tritus ac potus. 

(18) Terebinthi folia et radix collectionibus inpo- 
nuntur. decoctum eorunt sloniacbum firmat. semen in 
capitis dolore bibitur in vino et contra difflcultatem uri- 
Dae, ventrem leniler emollit, venerem excitat. 

(19) Piceae et laricis folia trita . . , . et in aceto de- 



nis corticum intertrigini, 
inam movet, sulBtu vulvas 
.ocineri utilia sunt drach- 



cocta deotium dolori. prodest ci 
9 ambustis; potus alvum sistit, uri 

corrigit. piceae folia privatim 
rmae pondere in aqua mulsa pota. silvas eas dumtasat, 

quae picis resinaeque gratia radanlur, utilissimas esse 
'phthisicis aut qui longa aegritudine non recolligant vires 

§ 26 extr.: Pi. ion. IC, 15. — § 27: Diosc, I 20. — I 91. 
^~- § 2S: Diosc. I 86. PI. Sua. 41, 13—16, Marc. 16, 66- cfr. Vi- 
truT. n 9, 17. Cels. HI 22 p. Ill, Plin, TtYXT 68. XXV 34. 

1 serpent B, -tibus (del. quae) v.a.Brot. an serpant? 
i fistula TX. 5 quoque am. d. a sptagnoH Verc.{G). -non 
C- -acnos V'E'. spagnoa X, phages dE'. phaonos V, -agnos 
V. aplachiion B e Diosc. \ piiacos VX. \ brion V. -oa X. 
S iDsidentium ll.v.(D). decocto insid- C e Diosc. 10. 11 aqua 
l^aa Xv.a.S. 11 autem et TdTXj: aatera ac fEif. ac G. 
(ant V. 14 terebinti 7 {mt plemmqne) Ten. ther- X. 17 le- 
fniter KX. linit V. 18 ice. mdic. J e Uiosc. sic fere eajpfctt^ 
idam: in fl ammationibua medentur^ trita. W -e-wii.e»l^i "6.H-3- 

proflunt V. proHunt, prodest D. \ intertrigmitS. -mta'ci'iT-. -■&%»• 
d. -ni et Vv(J}. 21 picee X. -ce ■^. ^'i ■^'i'^^'"*- ^- . 

UptimdBX. pbj. T. I recoUigantur eaaafca "^ . -^.-tw ea»few^ 



64 



C PLINI 8ECUND1 



salis constat et ilium caeli aera plus ita qiiam navigatio* 
nem Aegyptiam proGcere, pius quam lactis lierbidos i 
montium aestiva potus, 

29 (20) Chamaepitys Laline abiga vocatur propter abort 
ab aJiis tus terrae, cubitaiibus ramis, tiore pinus et odorq 
altera brevior et inciirra, .... similis. terlia eodem odoif 
et ideo nomine ipioque, parvola, caulicnlo digjtali, foUi 
scabris, esilibus, albis, in petris nascens, omnes berbae," 
Bed propter cognationem nominis non difl'erendae. pro- 
sunt adversus scorpionum ictus, item iocineri inlitae cum it 
palmis aut cotoneis; renibus et vesicae decoctum ear 

30 cum farina hordeacea. morbo quoque regio et urinae d 
ficnitatibus ex aqua decoctae bitiuntur. novissima conti; 

serpentes valet cum melle; sic et adpositu vulvas purga 

sanguioem densatum exlrabit pota. sudores Tacit per- u . 
unctis ea, pecnliariter renibus utiiis. Cunt es ea et by- 
dropicis pilulae cum (ico alvum trahentes. lumhorum 
dolorem victoriati pondere in vino finit et lussim recen- 
tem. mortuos partus ei aceto cocta et pota eicere pro- 
tinus dicitur. « 

31 (21) Cum bonore et pityusa simill de causa dicetur, 
quam quidam in lilhymali genere numerant. frutex t 



eamni^— 
lae^^l 

contii^l 
purgat^ 



I cell X. caeri V. ceri d. 4 latine — nocatur o 
abiga EG. auiga X. aiuga v. \ uocatur G. uocatnt dicitnr EX 
appellatur dicitui'que ii. | propter abhortuB V. abortus pro| 
SX. ifortasse abortua propter Latine abiga vocatur, ut o 
sionii eattsa simul patefiat. cfr. MiiUer de stilo p. 16). 
6 alter V. | btenis est X. aluior V. albior V*. leuiorS eDioie..^ 
iDcnrua TdX. -uae E(7)it. | lac. ego indicaii'.; exeidenmi folii 
aizoo. cfT. Diose. 7 cauliculo dXC. col- V£. Jjcula ('" 
i!)Xii. 10 iocineria VX, 14 aerpcntes Xu. -tis U.S 

aeipeatia (sc. ulcera)? cfr. Diosc. et § 15, nisi forte PUniits a 
fudU fpiniTac et ipirtrd. | apposita X.r.a.M. 15 potata d. 
18 Btilia est X.e.a.6. 17 ficu iv.a.H. 18 flnit VKXbJ 

Tanat dT, 19 an emortnoa? | et pota YAff. pota EX. -taquC 
« 19. SO etatim dT. 91 cum bonore (-nere I) EXe. om, 
rT. / dicitur VX 22 quideci. 7. \ fti\ti.tQBKi "S.. mt-^m.- v, I 

Ait ex r. / est om. Vd. 



1 NAT. mST. XXIV e (19—32) 65 

similis piceae, (lore parvo, purpureo. bilem et pitiiitani 
per alcum detrabit radix decocli hemina aut seminis lin- 
gula in balanis. folia in aceto decncta fiirriires cuLis 
emendant, mammas quoque mixto rutae decocLo et lor- 
mina et serpenlium ictus ct in totum collectiaaes loci~ 
pie Dies. 

(23) Resinam supra dictis arboribus gigni docuimus 32 
et genera eius et nalioues in ratioae vini ac postea in "; \^ 
arboribus. summae species duae, sicca et liquida. sicca 

pinu et picea fit, liquida terebintho, larice, lentisco, cu- 
,pre3so; nam et hae reriint in Asia ac Syria, failuntur qui 33 
eaodem putant esse e picea atque larice; picea euim pia- 
guem et turis modo sucosam fimdit, larix gracilem ac 
mellei coloriSj virus redolentem. medici liquida raro utuu- 
tur et in ovo fere, e larice propter tnssim ulceraque 
Tiscerum — nee pinca magnopere in usu — , ceteris non 
nisi coctis. et coquendi genera satis demonstravimus. ifl, b* 

Arborum difTerentia placet terebiothina odoratissima 34 
atque levissima, nationum Cypria et Syriaca, utraque mellis 
Attici colore, sed Cypria rarnosior crassiorque. in sicco 
genere quaerunt ut sit Candida, pura, perlucida, in omni 
autem ut montana potius quam campestris, item aquilonia 

§ 32 estr. : cfr. Th. H. IS 2, 2. 
81. 90. — § aa: cfr, PI. inn. 37, 24. - 

2. 3 lingula v{Brot.). -lam V'X. Hnca- V, ligula, iSVere. 

5 furfuria V. 4 miita dT. an reetel \ mta decocta ST. 

4. 5 turbina Vd. 5 ictua emeadant X. 7 q supra 

.a.S(Z))- 8 eiua et EXy. eius r. 10 et pinu X. | 
pice T, 11 hae VtS. he X. eae TEy. ea. d. | ac VXS. et tv. 
la putant earn esse picem atquB larioem T. 12. 13 pingue 
13 turis dEB. tursi T, tyrsi X. (et — modo om. «). 
14 melli T. I liquoria E(?)w.o.S. sed cfr. Diosc. et XVT 43. \ 
ueriuB EX. 16 dist. v.a.S. | e ff. om. ll.v. 16 nee Vdw,. 
nt B. et X. I uauB VX. 17 equoquendi V. 18 in arboram 
V.a.B. de nudo ablat. efr. XJX 80. (an poHus arborum in?) i 
dist. v.a.D. I odorantissima E. 19 atque SXv. t\unR, t. 
20 colores et V. -ria et V, ( craSBiQrc\aft (_-\iQa "T^"^ i.'i'D - wik,- 
taorqas SXv. 21 querunt X. qaaeaaat ^4. \«»- ^■«^^"''"*'"° 
■■■u' 7. -Da d. 29 adaquiloTiia 'V. ^^ 



Cti C. PLINI SECDNDI |VdB 

potius quam ab alio vento. resolvitur resiiia ati vulneriint 
iisus et malagmala oleo, in potiones amygdalis atnaris. 

36 natura in medenilo contrahere vulnera, piirgare, discutere 
collecliones. lenit pectoris vitia terebiDtbina; inlinitor 
eadeiD calida membrorum doloribus spasticisque — in sole 
aMuitur ~ el (otis corporil)us mangonum maxime cura 
ad gracilitatem emeDdandam , spatiis ita lasantiiim cutem 
per singula membra, capacioraqne cibarum facienda cor- 

i6 pora. proximum locum optinet e lentisco. inest ei vis 
adstringendi, movet et ante ceteras urinam. reliquae veil'' 
trem emolliunt, cnida concocunt, tussim veterem sedant^ 
Tuivae onera eitrahunt etiam suffitae. privatim adversaa- 
tur visco, panos et similia cum sebo taurino et me)l« 
saoant. palpebras lentiscina commodisBime replicat, h-actis 
quoque utilissima et auribus purulentis, item in prurito 
genitaliiun. pinea capitis vulneribus optime medetur. 
7. (33) Pix quoque unde et quibus conficeretur modis 

*^ '*^ indicBTimas et eius duo genera, spissum llquidumque. 
5» spiasarum utilissima medicinae Bruttia, quoniam pinguis- 
'■ sima et resinosissima utrasque praebet utilitates, ob id 
el magis rutila quam reterae. id enim quod in hoc ad- 
icinnt, ex mascula arbore meliorem esse, non arbitror 



97. - 

1 quam quae X. 3 cum oleo dl. | in petionea T. im- 
petigineH dT. -poaitionea X. 4 lenit ego. item ll.v. | uia T. { 
dwt. 3. I terebiothina vtitis inclusit J, lac. Slrtlml S. [ inlinitor 
T. 6 callido E. Candida X | memoFbum V. | spaaticiaque {t 
man. Sal.y) v. spatiatisqne VAS. -ia usque EX. { ditt. tgo. cfr^ 
SXXV 195. Cabluitureoo auelli- VdTfS. euelli- KX. »ion. 
Dal illini- r (pwmrto poat sole posito). cfr. XXYIIISU. XXXJT 
35. 85. XXXIV 113. XXI 135. XXX HS. \ angonum T. [ 
crura Vd. T a gracilitate Vd. 9. 10 uis et adatringendi 
V. 11 emolliunt Xc. mo- (-tur V) II. G. 14 lanat Vd. | 
comraodiBaima Vd. 18 et om. Vd. | dist. Jjugd. cfr. § 33 ct 64. 

Sneto ante et dist. "(U). 19 apiaaimamm B. BpiaaiaBim- X. [ 
ittea V. -utea dX. 21 et ego. a (= &) V. am. rv{J} 

aaiem S. I b&e. eoni. S. aSexVS. etX.. 6 ri;. \ma,acal»mX, l^ 
yx. I meliorem om. T. 



aatea ^ 



rriT. NAT, HBT: S!KIT«-l-7 [E2— 34) (JT 

posse iiitellegi. piris natura excalfacit, explet. adversatiiv 3 
privatim cerastae morsibus cum polenta, ilem anginae cum 
melle, destillationibus et sternumeotis a pituita. aiiribu^ 
inrunditur cum rosaceo, inlinitur cum cera. sanat liche- 

f, nas, alvum solvit, excreationes pectoris adiuvat ecligmali? 
aut inlitis tonstllis com mellej sic et ulcera purgat, eiplel. 
cum ova passa et axuugia carbunculos purgat ct putre- 
scentia ulcei'a; quae vero serpuot, cum pineo coilice aiit 
sulpure. phlhisicis cyattii mensura quidam dedeiunt et 

ID conlra veterem tussim. rAagadas sedis et pedum panos- 
que et ungues scabros emendat, Tiiivae duiitias et con- 
versiones, item odore lethargicos. strumas cum fanoa 
hordeacea et pueri inpubia urina decocla ad suppm'ationem 
perducit. et ad alopecias sicca pice ntuntur, ad mnlierum^ 

la mammas Brultia ex viuo subferrefacta cum polline farra- 
ceo quam calidissimis linleia inpositis. 

(24) Liquids pis oleumque, quod pissclaeou vocanl, 40 
quemadmodiim fieret diximns. quidam iterum decocuut le, si 
et Tocant palimpissam. tiquida anginae perunguntur intUG' 

w et uva, . , . auriuni dolores, claritatem oculoruni, oris cir'! 

§§ 38. 39: Dioso. I 91. — g 38: PI, ian. 31, 11. (Marc. 19,. 
11). 83, 6—8. 77, Ifi— 18. Marc. 4, 63, — % 39; cfr. Marc. 18, 
67. 31, 42. — CelB. m EO. DioBC. I 96. — g 40: Dioac. I 97 (94). 
96. Scribon, 40, Marc, 9, 31, PI, iun, 37, 24, Geop, XVn 24. 
cfr, Plin. XStn 96, XXXV 178, 17tt, ' 

3 destinatiouibus Va, | BtemunieDtiBTFett,(S). -nutamentiB 
dTf (■(!»). -ta EX, cfT.§9?, I a tS. e ViTB. om. BXti. | pituita 
VdTIiJ. -tas EX, -tis v. purulentis 0, 4 inlinitur cum cerai. 
videnlv^ a sua sede abef-ravisse; peHintnt forinase ad i'. 3 post' 
pitnite. 5 excresticmis VD. | eiigroatc XVere. -icmatae T. 

6 diet- S 7 et (poet purgat) om. V d. (e^let ~ axungiai 
Ate iteraml V). 8 an aerpant? 9 phthisici i. \ cjatM' 

iSBrat-iD). etiam cy- V('i')ii(iS). | mensuram EX. 10 rha- 

gadoa 1'. ra- VdX. ragadis £, 12 item odore ego. odore item 
;/.(■, I disl. V 511. 1 BtrumaB item cum EXivii,.?. IB ad 

dEXit. et V. 16 bruma V. | ex nino am. EX. 16 'isAjtis 

ego. cfr. XXVIII 323. XXIX 32. om. ll.o. VI -^-vtaa <i«sa«>-- 
qne eo quod V, J pissaeleou T. pisaeV ■Xi\a.G. 'i^ -5a^i^a- 
piaaa Yd. 20 et una X. iuuat D. \ lac. ego wAico'".^--. ^ 



\ 

39 

i 



68 C. PLINI SECUNDI [ 

cum liti ones, suspiriosos, vulvas, tussim veterem el crebraa 
exscrealiones pectoris, spasmos, tremores, opisthotonos, 
paralysis, nervorum dolores, praeatantissimura ad canum 
et huneDtorum scabiem, 

1 (25) Est et pissasph altos, mixta bitumini pice natn- 
raliter ex Apol Ionia tanim agro — quidam ipsi miscent — , 
praecipuum ad scabiem pecorum remedium aut si fetus 
mammas laescrit. nativum optimum ex eo, ijuod, cam 
fervet, innatat. 

1,58 (20) Zopissam eradi navibus diximus, cera marine 
sale macerata. optima haec a tirocinio navium. additur 
autem in malagmata ad discutiendas collectiones. 

(27) Taedae decoctaeque in acelo dentium dolo- 
res efScaciter colluunt. 

2 (28) Lentisci arbor/s et semen et cortex et lacrims 
iifinam cient, alvum sistunt; decoctum eorum ulcera, quae 
serpunt, fotu. iulinitur in umidis et igni sacro, gingivas 
conkiit. folia deutibus in dolore atteruntur; mobiles de- 
cocto colluimtur; capillum tinguit. lacriuia sedis vitiis 
prodest, cum quid siccari excaliierive opus sit. decoctum 
et [e lacrima] slomacho utile, ructum et urinam movens. 



§ 41; Dioso. I 100. cfr. Plin. XX£V 178. — Dioac. I 98. 
— PI. iuD. 27, 4—6. — gg 42. 43: Dioac. I 89. 90, — § 42: 
PI. i«n. 77, 18—20, Marc. 4, 54, — Scribon, 61. Marc. 11, 2S, 
PI. iun 27, G, Seren, 47. — PI. iun, 21, 19. 



1 anapirioaOB Vero. -saa Vd[i)(S). ausp 2 pectoria 

EX. 2 treniolea V. -mulos d. 3 paralyBin 2, 5 pisaa' 
BpaltOB d. piaa- T. | bituminis Td. 6 iHstinxi cum U B12. 
8 natiuum ego. matimim U.v{G). matrum S eitm vet. Dal., 
et P. naturale B. cfr. XX 29. XXXI 77. XXXJI 74. XXXIII 
81. 87. 9 feruent inuatant VdX. 13 taedae v. -de V. ''" 
S, teda dXJI. -de T. dete E. | lac. ego indicavi e PI. iun 
expUfidam: in astuias conciaae. | decoctaeque T. -teei^ue dT. 
-taque E'X. -toque E'. -ta H. -tae «. 14 coluunt VD. 
15 lenttBcie EX. { arboria et/o. & (est E) arborea VEv, & arbor 
dT. ex arbore (S?) man. t>al. E. {& oriitm ex a). 17 potu 
r IS in V. om. U.S. cfr. Froheen. p. 98. 19 coluuntor 

F^ / tiagaat v cfr. Seren. -uit U.S. ^A. uticok ego ■posw. 

■■' ''"' ■ volm't S). 21 utile ructMS 1. -'\i.^i ■o.s.'iaai'^ 



Tan; SAT. HIST. SXIT 7—8 (24—29) 

quod et capitis doloribus L-um polenta illinitur. i'olia te- 13 
oera ociilis inflaminatis iUinuntur. masticbe lenliseL repli- 
caitdis palpebrig el ad exlendendam cutem iu facie et 
zmegmata adbibetur et sanguinem reicientibus, tussl veteri 
3 et ad omaia, quae acaciae vis. medelur et altritis par- 
til)us sive oleo e semine eius fa<:to reraeqiie mixto sive 
foliis es oleo decoctis, si Aae cum aqua ita foveantur. 
scio Democratem medicum in valitudine Considiae, M. Ser- 
?ili I'onsularis filiae, oninem curationem austerani recu- 
santis diu efficaciter uaum iacte caprarum, quas lentisco 
pascebat. 

8, (29) Platani adversantur vespertilionibiis, pilulae 41 
earum in vino potue K mi pondere omniliiia serpenlium 
et scorpionuui venenis, item ambustis. tunsae autem cum 
aceto acri magisque scillile sanguinem omnem sislunt et 
lentiginem et carcinomata malandriasque veteres addito 
meile emeudaut. folia autem et cortex inlinuntur collec- 15 
tionibus et suppuralionibus, his et decoclum eorum, cor- 
ticis autem in acelo dentium remedium est, folioium te- 
neirima in yino albo decocta oculorum. lanugo roliontin 

§ 43 init.: Seren 164. — gg H. 4B: Dioac. I 107. — § 44: 
Geop. Xm 13. XV 1, 18. Aelian. nat. an, I 37. Nicand. then 
684. Seren. 379. PI. iun. 73, 8. — 77, 30—32. — g « extr.r 
Seren, lOia, 

1 liuitiir T, S maatice Td X. 4 zmegmota X6'. smecm- 
V. Bmegm- rv. 5 ad omnia fEXc. amonia dT. omnia V. | 
quae acaciae ois S e Diosc, qua,ema dT. qua (que V) eina TE. 
quae eis f. que uia X. quae hammoniaci uia a. | atntia T. 
5, 6 paribus B{6). 7 si hg ego. aiue U.v. \ ita ego. at ita 

VdT. ufilia X, niti- i', uirilia E{?)B. 8 considente d, | M, 
om. V-i. 10 lentiacon E. 11 paaccbant YilS. 13 X 

om. T. 14 et scorpionnm om. VdT(, | item Vdu. et X, om. 
a. 16 scillite YiVere.iCf). -ti Eif. -tino Xr. -tico C. \ om- 
nem — lentiginem om. Td, 16 malandriaaque tXJ ciitl. 
XXVI 149. cfr. fl. iun. mel- (qnoque n) n.TB. melanias quo- 
qoe (que B)B. 17 antem It.tXS. del. v. 19 hia ego. om. 
llv. cfr. § 52. {an BJc?). | et — eorum deleri flotu-it IioJ..\*'s,- 
cocto Td, I an foliorum? Ift, 19 tortftT.'X.Vwc, V4 c™ 
aceto i. / folia eorum Xv.a.H. '20 liVno "^. \ ^q\vo-«ho- e^- 
— at r'jB. -om et Y'j 



70 C. PLira SECUKDI [TdR 

auribus et ociilis iuuttlis. ciois pQularum sanal ambusta 
igni vel frigore. uortex e vioo scorpionum iclus re- 
stingiiit 

J (30) FraiiDu8 qwam vim adversiis serpentes habere! 

f, 84 indicavimiis. semen Toliis eius inest, quo medenlur iooir 
neris, lalerum doloribus io vido, aquant, quae subit cuten^ 
estrahunt- corpus obesiim levanl ouere seusim ad macieoi 
reducenti^ifs iadem foliis cum vino tritia ad virium por- 
lionem, ita ut puero v folia iii cyathis diribeantur, ro- 
bustioribus vu folia quinis vini. ooa omitlendum rameata 
eius et scobem a quibiESiIam caveada praedici. 

(31) Aceris radis cootunsa e vino iocineris doloribus 
efficacissime inponitur. 

I (32) Populi albae uvarum in ungueatis iisum esposui' 

!,i3imus. cortex potus iscbiadicis, stranguriae prodest, fo~ 
lionim SI1CU9 calidus aurium dolori. virgam populi in 
manu tenentibiis intertrigo non metiiitur. populus nigra 
erGcadssima habetur, quae in Creta nascitiir; comitialibus 
semen es aceto ulUe. fundit ilia el resinam exiguam, 
qua utuntur ad malagmata. folia podagris in aceto de- li 
cocta inponuDtur. umor e cavis populi nigrae etUuens 
verrucas papulasque — est attrilu odoratus — tollit. po- 

§ 48: cfr. Plin. XVI 81; adde Colum. VI 17, 4. Geop. XIII 
H. 9. — Seren. 332. 500. Dioac I 108. — Sereu. 390, — g *T: 
DioBC. I 109. Seren. 697. 164. — Dioac. I 110. 



3 scoipionea Xw.o.B. 6 quo iSC. cfr. Seren. que K; 
quae Vlti(S). quod T. j medetur T. 7 onerem V. 8 redu- 
centibi ego. -tia ll.Xv(S). -tea Verc. | hiadem X. 9 quinqae 
U.V. I trfljua U.V. | dinbeantur ego. cfr. SI 4d. XXXVI 118. 
diriuantui E. darl iitbea,- X. dilua- VdG. dentur v. 10 a^ 
tein ".''. I quinqoe V.a.H. | cyathia uini i(J)v.a,S. 11 a 

yiIlv{H) oiu. EC. 12 e iiino om. 'S.v-a.H. IS utili*. 

aime Xr.a.G-'. 15 potu d. | et atranguriae E(?)ti,a.S 
17 metuitur dlZfrot. -uatur tii(J). 19 aceato V. | utile vi 
in U. del. J. inditur D {contra itmtm PlmO). an potu (se. O&r 
cafiaaimuis) c Diosc'i {scriptvm acetoto tu). 22 uermoaiB pa> 
pulftBque J) am U 513 post odoratus irattsposuit. \ eat ego (et 
distimei). et XXVerc. ex rTtv(lt). \ attritu £X man. Dal. v(H), 
■tit dTtVere. afrita TBa». ] odotatue X. mam.. Dai, n (,tf 5Z3 « 
"' '.)D. -taallTt. obortaj S. ortaa H c*«m Cr»on. wsC'poAiiTwB," 



VdB] NAT, HIST. XXIV B (3'J— 3d) 71 

puti feruQt el in foliis gullam, ex qua apes propolim lii- 
ciuDt. gutta quoque ad quae propolis ex aqua elBcax. 

(33) Ulmi et folia el cortex el rami vim babent spis- 48 
sandi et volnera contra beitdi. corticis utique inlertor Lilia 

js lepras sedat et folia ex aceto inlita. corticis ilenarii pon- 
dus potum in hemiiia aquae frigidae alvum purgat pitui 
tasque et aquas prtvatim trabit. inpoiiitur et collectioni- 
lius lacrima el volneiibus et ambuslis, quae decocto fo- 
vere prodest. umor in follicuUs arboris buius nascens 49 
cuU niloreni inducit faclemque gratiorem praestat. cauli- 
culi foliorum primi vino decocti lumores sanaat extrabunl- 
4]iie per fistulas, idem praestanl et tiliae corlicis. mulli 
«orlicem commanducalum volneribus ulilissimum putant, 
folia trita aqua adspersa pedum tumori. umor quoque e 
medulla, uti diiimus, castratae arboris efOueus caplllum i», tw 
reddit capiti iulilus delluentesque coalinet. 

(34) Arbor tilia lenius ad eadem fere ittilis est, ad 50 
iquae oleaster, folia autem taiitum in usu et ad infautium 

.«lcara el in ore et command ucatfj et decocta. urinam 
cient, menses sistunl iulita, sanguinem pota detraliunt. 

(35) Sabucus habet alteram genus magis silveslre, fil 
.quod Graeci cbamaeacten, alii beliou vocant, multo brevius. 

§§ 48. 49: Diosc. I 112. — § 48; PI. ion. 47, 3. — § 60: 
Diosc I 126. — §§ 51—63: Dioec. IV 172. — § 61: pfr. Marc. 
,90, iS. — Seren. 07. 

1 apea — 3ei aqua am. EX. 2 ad quae J. cfr. § 50. 73, 
XXV 159 al. aquae VdTti, aeque H. aeque ac S cuin llaitdio. I 
propoU H. 4 cortices T. -tex X. 7 traliit EXi'. tradit 

d. tardit V. 11 primi uino v. -mo uini {-no d2)i/.fX, | de- 
cocto Vdf. j aauBt V. 12 et tiliae — 13 putiint ovi. EX, | et 
tiliae diJ. e italia V. | corticis VrB. iiea ii>. 14 aBpetaa 

BXc. ada»p- VdlS. 16 inlitos T. 17 abortilia V. | lenius 
TfS. -iter i. -iter tuaa EXd. 17. 18 ad quae X. efr. § 47. 
atqne U.v (contra PUnii u«utn, ut videtur). IK et del. li. 
19 et in ore Vd.^'. efr. XXVIII 71. XXII CH. in ore EXjj. | 
commanduoata v. -tn. ll.X. | decocta v. -tii tl.X. I dint, e^o r. 
Ditm. 21 sabuoas VXc(J), aamb- ri.'ijD. c{t. XVI W-\. 
SS achameeten X. araeactem V'. -te V^. VaeBjiA^ 4. \ ^■^'*- "* 
Vd.fbeUoB B. iellon ll.Xv. 



72 C, PLINl SECUNDI [VdB 

utriusque decoctum ia vino vclcre raltorum vel seminis 
vel radicis ad cyathoe binos potum stomachn inutile, set 
alvo detrabens aquam. reCrigerat etiam inflammationein, 
masime recentia aml>iista el caais morsus, cum polenta 
mollissimis folio rum inlitia. suciia cerebri collectiones 
priratimque membranae, quae circa cerebrum est, lenit 

SS infusus. acini eins inHrmiores quam reliqua; tingunt ca- 
pillum, poti acelabiili mensura urinam movent, foliorum 
mollissima ex oteo et sale edmitur ad piluitam bilemque 
detraliendam. ad omnia efGcacior quae minor, radicis 
eius decoctae in vino ii cyathi poti bydropicos exinaniunt, 
Tolvas emolliunt, has et t'oliorum decoctum insidentium. 
caules teneri mitioris sabuci in patinis cocti alvum sol- 
runt, resistunt folia et serpentium ictibus in vino pota. 

C3 podagris cum sebo hircino vehementer prosunt cauliculi 
inliti. Mem in aqua macerantur, ut sparsa ea pulices ne- 
centnrj I'oliorum decoclo si locus spargatur, mitscae ne- 
cantur. boa appellatur morbus papularuni, cum rubeot 
corpora; sabuci ramo verberatur. cortex interior tritus 
ex vino albo potus alvum solvit. 

t4 (36) lunipirus vel ante cetera omnia excalfacit, exte- 
niial, cedro alias similis. et huius duo genera, altera miner. 

§ 62; (Plin. XVI 180V Marc. 7, 13. Seren. 47. 582. — PI. 
iun. S6, 22. (cfr. Plin, XiVI 119). Seren. 498. Maru. 30, 78. 
Seren. 623. 831. — § 53 init.: Scribon. 160. Marc. 36, 45. 31. 
Seren. 780. — §S 54. 56: Diosc. I 103. 



1 netere ego. -ri et Vd, -ri EXc. 2 inntilis £. ut- X. | 
aet ego e Dioae. (n6^oi). est R.Xe. 4 recentia ambusta ego. 
efr. XXXI 97 et Diosc. -tin ambusti «.Zv, | moraua EX. cfr. 
§ 136. XSJII 55. 67. XXXI 96. XX 133. XXI 150 al -Hum 
{ortwn ex -fanf) rv. 12 has et fEXii{(?). baeses V. bases d. 
hoc est Verc. del. C. I decoctu (i. -ta U.tBiot. -te X. -to v. 

18 caudiB Td. -ulia B. 15 podagris TdS, -icia EXe(Z)). 

16 iidem S. idem VX. -emque r(?)ii, | sparea ea Vi8. 
-iae E. -Be X. ea sparga v. 18 bona X. | apellautur morbos 
T, 21 omnia cetera i. 22 ata aimilis X. asaiiu- v.a.Brot \ 
eimSXv.a.S. aUfer §37. | altera IID. -era maior altera v. i 
miaoT SXv. minata VdS. minor altera, iD, at cfr. XXIK 60 
-f Jfuffer de stilo p. 91. 93. -^ 



NAT, mST. XS.W 8—9 (35—37) 73 

utraque accensa serpCDtes fagat. semen stomachi, pectong, 
lateris doloribus utile, inflaliones algoresque disculit, tus- 
ses; concoquit duritias. iulilum lumores sistitj item ahum 5& 
bacis ex viDo nigro potis, item ventris lumores inlitis. 
smiscetur et mitidotis, oxyporis. urioas ciet. inlinitur et 
Dculis in epiphoria. datur cotivolsis, ruptis, torminibus, 
ToMs, iscbiadicis cum vjdo albo potum pilulis quaternis 
ant decoctis xx iu vino, sunt qui et peniuguanl coi-piis 
',suco e semine elus in serpeutium melu. 

9. (37) Salicis Tructus ante maturilatem in araneam E6 
-^bit, sed, si prius coLigatur, sangiiinem reitienlibus prod- 
lest. corticis e raoiis primis ciuis clavum et calliun aqua 
,tiiixta sanat. vitia cutis in I'acie emendat, magis admixto 
iBuco sue. est autem hie trium generiim: unum ar- 67 
(bor ipsa exaudat cummium modu, altero mauat in plaga, 
m floret, exciso cortice iii digitorum magoiludine. fi^' 
expurganda quae obstent oculis, item ad gpissanda 
'quae opus sit, cieudamque urinam et ad omnes collectio- 
intus extrabendas. tertius sue us est detruucatione 
IVamoruin a falce deatillans. ex bis ergo aliquis cum ro- 
) in calke punici calfactus uuribus inruuditur vel 



§ 65: PI iun. 35, 6, Marc. 27, 126. (20, 88). Cato 123. — 
13 66—68: Diosc. I 186. — § 56: (cfr. Plia. XVI 110). Seren. 
877. Marc. 18, 85. PI. inn. 68, 4—6. Marc. 34, 108. — g 57: 
'" . 9, b6. 



1 otraque om. a, '2 inflammationeB ^'X.v.a.B. 

. $ tnsBis TS. usiB T. | dist. D. cfr. XXXI 104. 3 codco- 

Old V. -it et v.a.D. \ inmore T. 4 nigro uino ViS. nino 

6 et om. A. 1 dint. ego. cfr. Marc. 30, SS. 8 XX X. 

iginti {pro uicenis) 11. v. | et om. i. 9 suco ego. om. II. v. 

*-. § 148. XXIII 155. XX 74. 133. \ metu d{?)if. -tua EX. 

H TTfS. 15 cuminmn d. gmnmium EXif. -mi v. \ altero 

\a. XIV 122. XXIII 70. XXXVIJ r.Q. -trallv. -ei S. 

16 floret B. -re U.v. \ trirnn ll.v. \ uie ego. efr. XXII 60. 

V 140. ilia U.Xv. hie ualet S cwn man. Dal. datnr exei- 

ise post extrabendas (v. 19) coni. J. (um uia huic, ut XXV 

ia. XXVI 46. XXTU 132?). 17 oheiatftut'?. -t-oiti. *;v. 

18 ait ei/o. cfr. nola ad XXYII 5*i. smt it. »™S. tt'^- 

SO etiproes) T. 21 punici (dX'CjE. -to -^tt^". ' "" 

■" item X. 



1 

"■■1 
'°J 

ae n 
im I 

... i 



74 C, FUlm SECUNDI [Vdi 



58 folia cocta et cum cera trita inpouuntur. item podagricift' 
cortice et foliis in vino decoctis foverl nerfos utilissimuiQ. 
flos tritus cum foliis furfures purgat in facie, folia coo- 
trila et pota iiitemperaatiam I ibid in is coercent atque in 
totum auferuDt usum saepius sumpta. Amerinae ntgrae 
semen cum spuma argeuti pari pondere a balneo inlibun 
psUotrum est. 

-eg (38) Non muHum a sallce vitilium usu distat vitet, 
foliorum quoque adspectu, nisi odore gratior esset. Graeci 
ly^on Tocant, alias agnou, quoniam raatroaae Thesmopho- u 
riis Athenieniensium castitatem cuslodientes his foliis cu- _ 
bitus sibi sleruunt. duo genera eiiis: maior in arkoi 
salicis modo adsurgit, niiuor ramosa, foliis candidiortbi 
lanuginosis. prima a/bum florem emiltit cum purpurooj 
quae et Candida vocattir, nigra quae tantum purpurei 

«u uascuntur palustribus campis. semen potum vini que 
dam Eaporem babel ct dicitur febres solvere et, cum 
guautur olco admUto, sudorem faccre, sicuL laasitudioea 
dissolvere. urinam cicDt et menses, caput temptant vini 
modo — nam et odor sioiilis ^, set inflHtiones pellunt 

§ 58: Dioac. eupor. I 235 estr, Seren. 771. 149. (c&. Plia. 
XVI 110). PI. ion. 105, 16—18, — §§ 69—63: DLose. I 184. — -I 
g 59: (Geop. II 4, 1). AeUan, nat. an. IX 2G, achol. Nicoa^.! 
ther. 71, ■ 

1 disf. ego e Biosc. et Sereno. 2 decoKtia dXii. -ti r.- 

b aumptus £. 8 aoman V. | nitidium T. utili- X. I it«s 

V. 9 est. eed X. esset. Sed v.a.Bas. 10 Ijgon C « IHox. 

Ijcon II. ligon v. \ agmou E. Bpagon X. IS an eteniant^ 

efr. § 168 et CFWMiiller p. C. | in arborem », acborem in X. 

-orem VB. -or est fl. 1* primo V. on prior? 1 album B « 

Diose. arbomm ll.v. \ emittit ego. mi- U.v. cfr. vol. Ill p. 493. 

16 paluatribna VdX. in pal- a{?)ii. efr. X 62. XXr S3. 

XXV 39. 63. in. 135. XXVII 63 al. 17, 18 unguMitiir 

dE'S. -gantur TK'Xn. -gunfcur H. 18 admistu Yiv.a.H. | 

iic et v.a.S. probat OFWMUlter p. 15. »ed cfr. § 1S7. XXIU 

46. 93. XXV 3i. XXVI 8- 145. XXVU 47 al. \ lassitndinee 

TEX«. -nem rS. efr. S 33. XX 192. 340. XXII 33. XXUt. 

SI. XXVU 130. XXVIU 137. 19 cietVdS. ciunt Xe. 

SO nam odor EX, | set ego. eat aEXu^DV t^'^tS. Vmflam- 

rnatioaea S. 



an ^ 

I 



NAT. Hirr. SXlV '9 (3r— S8 



75 



.in inferiora, alvum siatunt, liydropicis et lienibiis perquam 
I utiles, lactis ubertatem faciunt. adversantur venenis [ser- 61 
fentiuDi], maxime quae frigus iufenint; minor eilicacior 
.ad serpentes: bibiliir seminis draclima in vino vel posca 
i But n t'olioruin lenerrimorum. el inlinuntnr utraque ad- 
versus araneorum morsus; ve! perunctis lantum, suflitu 
quoque aut substratu fugant venenata, ad lenerem im- its 
petus inbibcDt eoque maxime phalangLis adrersaatiir, quo- 
nun morsuG genitale ei:citat capitis dolorem ex ebrietate 
i cum rosaceo llos tenerique cauliculi. seminis de- 
«octum Tebementiorem capitis dolorem dissoUit fotu et 
volvam etiam suflitu vel adpositu purgat, alvum cum puleio 
et melle patum. vomicas et panos, difficile concoqueos, 
cum farina bordeacea moliit. lichenas et lentigiues cum 63 
laphronitro et aceto semen sanat et oris ulcera et erup- 
tionum cum melle, tcstium cum bulyro et folils vitium, 
rbagadas sedis cum aqua illitum. luxatis cum sale et 
mtro et cera et semine utilissimae et folio, additur in 
malagmata ad vttia nervorum et podagras semen; iustil- 
~ I oleo decoctum capiti In lethargia et phrenesi. 



§g 61. 6S; Aeliiui. i 



■ g G3: DioaiA. eupor. 



S. 3 eerpeutiuQi am. X(E7}. uncos ego posui. S que I. 
(tT. I an inferant? 1 R rninin T hem- d, 6 duabog 

!. doobns E. (sorihendum erat binis). | teuerissimorum EX. { 
inatm- et X. -aunttir et v.a.G. -oitur et Fen. | an ntrae- 
? G. 7 an aufltuque aut? cfr. XV 1. 7 at ueneriae 
iae rei v.aM. 8 inhibet V. 10 cauU d, 11 potu 

13 adpoaitae T. -ta fX. 18 facile X man. Dal. S. \ 
M>queiiii ego. -uent^s ll.r. -uent . tuai X. -uit tusum man. 
lal. 3. de tH£ndo cfr. § 65 (r. 14 naacens), ad rem XXI 161. 
. 16 afonitro Tfl. 16. 16 eraptionnm if.Tf/. .nes Xb. (ul- 
jra eupplevH J, eed cfr- XXII 54, unde conieias potiua erap- 
onet olceium vel eoram). 17 illitum ZX«. bull- rX. | loxatii 
i«Xr. -taB(?)G. 18 aemeii(E?)(?. | utilisBimaa «^o. om.H.o.] 
iHnm (E?)& I diet. v.a.G-. cfr. Biosc. 10 ad uitia ego. om. 
.D. ad curfttionem coni. S. cfr. XXII 101. (inteUegwrA-wv -aa^a.,^ 
[,« 24, vel coUectiones, Ut § il: cfr. DiOKC. ftiwpoi- 1 a*6.\ 
oda^ra Td. / liisi. ego. 20 lethargia ifiu, -gica. 1^. -«'"'' 
ft f£ / pbreaesi v. fre- X. phreni X. !«»». »- 



76 t PLINl SECDND] 

virgam qui in manu babeanl aut in rinctu, negantiir iiit 
terlrigiuem sen tire. 

64 (39) Ericea Graeci vocant frulicem oon multum ^ 
vUke (lifTereiiteni, colore roi'is mariDi et paene folio, hoe 
ad versa ri serpentihus tradiinl. 

6& (40) Genista <[uoque vinciili usum praestat, floris api- 
bus gratissimi. dubito an haec sil qiiam Graeci auctores 
gpai'ton appellaTere, cum ex ea lina piscatoria apud eo^^ 
factitari (locuerim, et iiuniquid banc designaverit Homer 

>9,isruB, cum dixit navitim sparta dissoluta. noodiun 
enim Tuisse Hispanum Africanumve sparlum in usu ( 
turn est et, cum Cerent sullies naves, lino tamen, noil' 
sparlo umquam siitas. Bemen eius, quod Graeci eodem 
nomine appellant^ in folliculis passiolorum niodo nasceuj 
purgat hellehorl vice drachma et dimidia pota in aquae: 

€6 oiulsae cyatbis iiii ieiuuis. rami, similiter frond&i, 
aceto macerati pluribus diebns et tnnsi sucum daut ischia- 
dicis utilem cyatbi unius polu. qnidam marina aqua i 
cerarc malunt et infundere clyslere. peruiigunlur eodem 
suco iscbiadici addito oleo. quidam et ad stranguriam to 
utuntur semine. genista lunsa cum axiingia genua dolen- 
tia sauaL 



§ 64: Diosc. I 117. (cfr. Plin, XHl 114), Nicand. ther, 610 
— §66: (dr. Plin. 3iVI 176). HomeruB B 135. efr. Plin. XIX 25.. 
Varro ap. Gellinm XVII 3, 4. Diose. IT 156. — § 66i Diosfk, 
IV 166. eupor. I H37. PI. inn. 43, 9—13. Marc. BB, 43. Sere* 
eflS. — Marc. 36, 34. ^ 

1 necantur T. 3. 4 a uitice ego. ab ilice T'Xi'. bil- T*; 
bul- dT. a mjriee (E?) B e Dioet,, sed cfr. § b7. 6 floria 
T>'. -rea rv. 7 quum VdXu. quod E. 8 puteoa T, 

9 designaait i. 11 hispatttim TfS. spa- Vd. om. EXii. | e&i- 
canumue V. africanum uel EX. -num uel hiapaniim. v.a.S. [ 
sparthum X. sianim Vd. 12 an tantumf 14 paHBiolomm, 
Ep(iS). -lum Td. fasiolomm X. pbaeeo- C. | naacens v. -entjnm 
«.X. 16 ramis v.a.G. \ an Biniul et? cfr. Biosc. eim 

frondea ego. -de ll'X.v. -dei J. cum fronde C. \ in del. J. 
17 maceratiB v.a.O. \ tuasi T. tusns X. -bIb v.a.G. \ iucondati 
" 17. 18 Bchdicis Td. scjaticia IL, \S -go^i X. ^ oi ' 
f 20 stringurift V. Btrangnma X., 




¥dE] NAT. HBT. XXIT B (38 -42) 77 

(41) Myricen ericam vocat Lenaeus, similem scopis bt 
Amerinis; sanad dicit ea carcinomata in vino decocta 
tritaque cum melle inlita. eandem esse arbitrantur qut- 
dam tamariceni et ad lieQem praecipua^n, si gucus eius 
(expressus io vino bibatur, adeoque m'irabilem eius anti- 
pathian contra solum hoc viscerum Taciuntj ut adfirment, 
si ex ea alveis factis bibant sues, sine liene in?eniri. et SB 
ideo homini qtioque splenico cibum potumque dant in 
ex ea Tactis. gravis autem auctor in medicina vir- 
es ea defracLam, ul neqiie lerram neque ferrum at- 
tingerel, sedare ventris dolores adseveravit inpositam ita, 
, tunica cinctuqiie corpori adprimeretur. volgus infeli- 
laetn arborem earn appellat, ut diximns, quoniam nihil t6, ids 
feral nee seratiir nmqiiam. (42) Corinthus et quae circa 69 
M Graecia bryan vocat eiusque duo genera facit, sil- 
Irestrem plane sterilem, alteram miliorem. Iiaec fert in 
Aegypto Syriaque ctiam abundanter iignosum fructum, 
nalorem galla, asperum giistu, quo medici utuntur vice 
nllae in compositionibus, quas antheras vocant. et lignum 
iutem et flos et folia et cortex in eosdem usus adhiben- 



1 



: Diosc. I 116, - 

|. — Seren, 408. ~ § 6 

(§ 69— 72: Diosc. I 116. 



1 myricBii ericam ego. -en cam (-em earn E. -ea iam J) 

cam U.ltJ (dittogr. aperta). -ea et ammcon X. quam et ta- 

ttaricen e. quam ericen (-cam S) H. \ nocant VS. | laeneuB T. 

lua 'X.v.a.G. \ simiUs est Z. 2 famerinis V. tamaricia 

. S coll. XVI 103. 3 inlita. Sg B, | eandum esae om. X 

B?)«.o.& 3. 4 quidam iianc ease Xv.a.S. i tamaricem et 

fo. -cen (-cam v a.H) sed ad (sedat V) llTlv. camsricen 
X. I praocipuam ego. -ua, eat ll.v. G eat {pro eiua) T. 
6 adflrmat TX, 7 aues iSv. aiues X. ues V. aues V. 
8 qnoqne om. Xp.a.Bos. | aplenetico KXii.a S. 9 autem 
»dTfe(S). qoidam C. om. EXff. 10 ea defractam E(?)G, 

tadem fir- rXii(S). | nee (ne V) ferrnm Vd S'. 10. 11 attingere 
T. 14 eeruaturVd^ 15 graecia — fecit om. 'S'S,.. \ ^wfta^i- 
TdTfS. TBgio V. I uocat Verc.(J). -ant ■V4T1dI^SY V% -ci>-- 
wire X. I fert EXv. fere r. 18 gaa.\,o ■^. *" — ■''^'" ""■ 

■"'■'''9 r. I auteraa VX. 



78 C. PLINI SEGONDI 

70 lur, (iiiainquam remissiora. dalur sanguiuem reicienUbus 
cortex tritus et contra prolliivia leminarum, cueliacis qwM 
que; idem tunsus JDposilusque <:ollectiones otnnes inhibeb) 
loliis exprimitur sucus ad haec eadem et in viuo decfti 
quftur; ipsa vero adieclo melle gangraenis inlinuntiir. «~ 
coctum eorum in vino potum imposita cum rosai 

71 et cera sedant; sic et epinyclidas sananl. deutiuni dolorl^ 
aurium de coctum eorum salutare est. radix ad ear 
similiter. Folia hoe amplius ad ea, (|uae serpunt, 
niinliir cum polenta, semen drachmae pondere adverawij 
phalangia et arancos bibitiir, cum altil/um vero pingrf 
furuRculis inponitur, efllcax et contia serpentium 

73 praeterquani aspidum. nee non morho regio, phlhirii 
lendibua decortum inrusum prodest abundantiamque mni 
lienim sistit. cinis arboris ad omnia eadem prodeat 
aiunt, si bovis caslrali urinae niisceatur vel in potu w 
in cijao, venerem finiri. carbo ex eo genere urina «) 
reslinctus in umbra conditur: idciu, cum libeat accendere; 
res^iVuitur. Magi id el spadonis uriua lieri Iradidenint. 

73 10. (43) Nee Tii^a sauguinea Telicior habelur. cortex w 
eius interior cicatrices, quae praesanuere, apcriL 

(44) Sileris folia inlita fronti capitis dolores sedant. 
eiusdem semen contritum in oleo pUtliiriasis coercel. ser- 
pentes et hunc fruticem fogiunt, baculumque rustici ob 
id ex eo genmL 

§ 72ertr,: cfr. Plin. XSVIU 66. 



4. 5 decoquitur f JO. -ocuntur (/.>'. -oquunturXp. cf'r. XXV 
90. XXriI 47 al. e lac. indieavit J. nel (E?)!i. ipsa S. uel 
ipB^ D. I imposituiD v.a.G. {item Bedat et a&nat). 7 cerifl 

D (nort eonvenitnt eedaiidi verba. { ad dentium X(7)t>.a.,9. | do- 
lori dlS, -re TfE. -rem X(?)e. 8 aurinm U. -umque X(?)v, 
et aurium D. de asyrideto cfr. 54 extr. (tuHHee). | ad otn. Vd. 
9 et folia d. I an serpant? 11 attilinm v. -Hum Vd. ad ilium 
EX. ISthiriaBiX. tir-Td. lilemdibusT. ieDdibuBquer.a.;^'. 
16 immigceatnrEXir.a.S(^). 17 urinam V. 19restitaitnr 

?|o, efr.XXVIISS. re8oluitur(sol- d)H.«. igm add. MtOlfr emenif. 
F.20- J id etVdfS. et id ei EX. et id (id et /f ) es p. 21prae- 
sana^BSS soil XVII 214. -aauererXit. l^Gft.'p\\Aa, ritn- 
tmn Vf.a.S^. / cobercet X. -reet V. 44 iretapiHi.X.i^Ti'X.D.a.D. 



r 

m (45) I 



Sat. htht. tstt 9—10 (*2— 47) 7<> 



(45) Lignstnim si eadem ai'bor est, qiiae in orienlp 74 
cyproE, suos in Europa usus habet. sucus diic\it'U nerros, 
articuloB, algores; folia ubique veteri ulceri, cum salts 
mica et oris esulcerationi prosunt, acini contra phthiria- 

Hbn, item contra intertrigioes vel folia, sanant et galli- 

jhceomin pituilas acini, 

wm (46) Folia alni ex ferventi aqua remeilio sunt tumoris. 

'■' (47) Hederae genera viginli demons Ira vim us. natura 7.^ 
omnium in medicina anceps. meiitem lurbat et caput "^'^' 

ipnrgat largius pota; nervis intiis nocet, iisdem nervis 
adhibita foris prodest. eadem natura, quae acelo est, 

Btaiia genera eius refrigerant, urinam cient potu, capitis 

Hiorem sedant, praecipue cerebro contiuentique cerebrum 

Htembmnae utiliter mollibus inpositis foliis cum aceto el 

irOBaceo tritis et decoctis, addito postea rosaceo oleo; in- 
linuntiir autem fronti. et decoclo eornm fovetur os ca- ir> 
putque peninguitur. lieni et pota et inlita prosunt. de- 
cocuntur et contra horrores febrium eruplionesque pitui- 
lae ant in vino teruntur. corymbi quoque poti tcI inliti 

ilienem sanant, iocinera autem inlili. trahunt et menses 
adpositi. sucus hederae taedia narium graveolenttamque 

^Aiepdat, praecipue albae sativae. idem infusus naribus 77 

■ §74; (cfr. Plin. Xn 109. XXIH 90, Diosc, I 124), — PI. 

mm. SB, 6. Marc. 19, 60, — § 76; Diosc. H 210. Marc. 36 36. 
— Seren. 583. PI, iun, 11, U— 14. — Seren, SO, — § 76: Diobc, 
n 310. Seren. 40B. Marc. 2.?, 53, — PI. iun. 66, 5, 23, 19. Marc. 
10, 69. — § 77: Diosc. H 210. Seren. 98, Marc. 5, 12. cfr. Scri- 
hon. 7. PI. ian, 17, 17. Seren, 818, — Pi, inn, 55, 10—13, Marc. 
80. PI, iun, 96, 1—5, 



del. v.a.H. I ex eadem £Z. 2 bud Bine utro pauBus 
R' I habet SDcns habet EX. | discntit ego. cfr. § 54. 11. S3, 
"^aa R, ri. eius in S (cotilTa Fhnii usnm). 2. 3 netnie articulis 
algoribns v.a.S. 4 esulcerationi AXVerclBrol.). -onis Fen. 
-oneTl -onibuBE C(iJ). 5 intertrigencB T, ] uel folia VdTXS. 
foliaue E(?)i'. 7 aquae T. | reniedium d. certiasimo remedio 

(i.a.D. I tumori X(?)v.a.J. 8 edera V. dere X, 10 altervm 
neruia tmeis inclttsit J. II adibita V. | eato E. cv Mi '^'?^ 
B.O.S. 13 crebro et crebrum V. 14 au wti^ail \?. Iwt. t,%o 
e 19. ttm. SO lienem- — inliti ojii. V. \ VtiVitu 4. ""ffli^A'i.. 
*^^^ft^r/STauiolentiainque VX., 



80 C. PLINI SECUNDI 



1 



caput purgat, erTicacius addito uitro. iafunditur eliant* 
puruIentiB auribiis aut dolentibus cum oleo. ctcatricibus 
<]uoque de CO re ID I'acil. ad lienea eflicacior albae ferro 
calefactus. satis est acinos Ti in vini cyalhis n sumi. 
acini ex eadem alba terai in aceto mulso poti taeaias 5 
pelluDt, in qua curatione ventri quoque inposuisse eos 

IB, 147 utile est. Aedera, quam chryso cartoon appellaTlmus, bacis 
aurei coloris xx in vini sextario Iritis, ita ut temi cyathi 
potentur, aquam, quae cutem subierit, iirina educit; Era- 
sistratus eiusdem acinos v Iritos in rosaceo oleo cale-u 
Tactosque in corticc punici instillavit denlitim dolori a 

TS contraria aure. acini, qui croci sucum habent, praesumpti 
potu a crapula tutos praestani; item sanguinem excreantes 
aut torminibus laborantes hederae nigrae. candidioris co- 
rymbi poti steriles etiam viros faciunt. inlinitur decocta is 
quaecumque in vino omni ulcerum generi, etiamsi ca- 

79 coethe sint, lacrima heJerae psilotrum est pbthiriasim- 
que tollit. ilos cuiuscumque generis ni digitorum capta ■ 
dysintericos et alvum citam emendat in vino aastero I 



PHI I 



g§ 78. 79: Dioac. 11 210, — § 78extr.: Th. H. IS 18, 
PI. iun. 77, 32. Ma,rc. 4, 55. — § 79: Seren. 67. PI. iim. 6a, 
11—13.43,13. Marc. 27, 74. PI. iun. 84, 3. 109, 17. — Seren. 404. 

3 alba. E d. -ba est X. -bae eat v.a.S. i sex ll.v. \ 

dnobuH ll.v. 5 es om. E. | taenias S e coni. Dal. tineaa ll.v. 

7 hedera ego. ed~ U. -rae r. j qnam in EX. | chryaooarpon 
B e Biosc. et XVI 147 chrjaolarion (-sal- V) VdT«. -rio E. 
cbrisolariam Z. | appelUuimus X.B. -amue v. atii ellaoimus 
(-im ViVd. alueliimuB E. 8 XX X. uiginti ll.v. 9 Bub- 
erit T. [ urinae T. -ne d. I educit X-o. ducit E. -it[iir asistratus] 
V. dicit d. I dist. Xp.o.Bas. 10 V v. qninque ll.Dal. 

11 pnnici E(?)C. -co rTIXv. 12 aure EXw. -ri rS. 13 a 
om. E, I totua V. 14 aut — laborantes oi». Vd'. | dist. ego. ' 
nigrae Vv. -ris r. om. X man. Dal. \ candidioris ego e Theophr. 
-res U.fi. -Tie nigri X man. Dal. 16 qnaecumqae om. % 

v.a.H. I cumuinoX. | omni ego. -in U.v. cfr. § 3i. VIII313. 
16. 17 eacoetbe C. -tes Vd. -tae v. cacohesles (ea co- X) EX. 

17 lacrimae derepsi lucrum T. -me delepsjlotrum X, 
J7. i8 piiiirisaim aeque dT. ptbiariasmiquae V, IS trium 
* V (pro feraum). cfr. § 81. \ catptoa "X.. Am u.ti.G. 19 oi- 
^iB cad. Poll. v(S). -tamen V4. -la 'E. call's., e'&wn. "a. 



NAT. HIST. XXrV 10 (47—49) 81 

die pdtus. et ambustis inlinLtur utiliLer cum cera. de- 
'ni^ant capillum corfmbi. radkis sucus in aceto potus 
rcontra pbalangia prodesl. buius quoque ligiii vaso sple- 
nicos hibeotes saaari invenio, et acinos tenint, mox com- i 
buniDt et ita inlinnnt aoibusta prius perl'usa aqua calida. 
aunt qol et incidant suci gratia eoque utaatur ad denies 
erosos, frangique tradunt, proximis cera munitis, ue lae- 
dantnr. fummim eliam in hedera quaerunt, quam ex aceto 
milissimaiD dentibus promittunt. 

(48) (iraeci vicino vocabulo cistbon appellant frulicem i 
iinaiorem tbymn, foliis ocimi. duo eius (genera: flos masculo 

, feminae albus. ambo prosunt dysintericis et so- 
tutionibits rentris in vino anstero temia digitis (lore caplo 
et similiter bis die polo, ulceribns veleribns et ambustis 
cera el per se oris ulceribns. — Sub his maxime 
oasGitnr hypocistAis, quam inter herbas dicemus. ie, 

(49) Cissos erythranos ab iisdem appellatur similis 82 
^ederae, coxendicibus utilts e vino potus, item lumbis, 

I ri acini, nt sanguinem nrina detrahat. — Item tba- 
laecissoD appellant hederam non altollentem se a lerra. 
1 haec contunsa in vino acetabnii mensura lieni medetur, 



- (1 127), 



2 colymlii Vd. | radicem saeoa T, an radicum sucus? cfr. 
oaa. 3 aaea VtS. -se dXn. 3. 4 epleneticoa v.a.H. 
i moxque S{?)r.a.S{D}. 6 qui et Xh. et E. et qui rTdD. 
^. XXTIU 231. \ suci d'EXir. subici r. I eoque SX«. quo- 
^"~ie r. 7 tradant coni. Dal. an fiiadeiit? efr. XVII 23. XVin 
7. 2S7. 333. XX S3. XXVIII 69. 199. 207. \ eerca miuutis 
certamiDum itia T. 7. S laedant E, S cummtm S. 

L- l-K. gnmmi U.v{I>). 8, fl quod et utiliHaimum v.a.H. 
10 chiutoB V. 11 timo X.Ven. \ ocjmi VS. 12. 13 eius 
kltaomttus T, 13 carpto X man. Dal. 16 hjpoeisthia G. 
" Td. -stoe V. -citis (hippo- X) EX. | hederas EXt'.a.^H'. [ 
inns {V?)Xv.a.H. 17 erytranos X, -tyanoa V. | hisdem 
19 tanta ui i' cum P. -tam (-turn V) aim U.TXH. 
ique uim v. | acini ut .S cum Gron. accipi. at '^ S.'S. -■^lan*' 
.piimt ut TV adiciunt ut X. acini aiunl ut H. \ 4^T6)oa-"s*' 
'.a.M 19. 20 chamaecifTon r. cfr. ttid. libri. -^ao^^*- 
Vjn. 21 a uino y. I aUeni V. 



82 C. PLINI SECUNDI 

folia ambustis mm axungia. — Milax qiio(|iie, quae anlho- 
phoros cognomiDatur, simiUtudinem hederae babel, tenuio- 
ribus I'oliis. coronau ex ea factam iDpari folioriun numero 

83 aiuot capitig Jolorihus mederi. qiiidam duo genera milacte 
diiere: alteram mmortalitati prosimam in convallibua opacis, 
scandentem arborum, comantibus acinorum corymbis, cod- 
tra venenata omnia enicucissim^ iui;ant£^m acinDnim suco: 
infantibus saepe inslillato nulla postea venena nocitura, 
altenim genus culla amare et in bis gigoi, nullius effectus. 

IS, ifit illam esse milacem priorem, cuius lignum ad aures 80- 

84 nare diximus. — Similem huic aliqui ciematida appelli 
veruni, repentem per arhores, geniculatam et ipsam. folia 
eius lepras purgant; semeu alvum solvit acetabuli men- 
sura in aquae hemina ant aqua mulsa, datur ex eadem. 
causa et decoctnm eius. 

8G 11. (50) Harundinis geuera xxviii demon stravimuB^ 

i6,]Miq. non aliter evidenliore ilia naturae vt, quam coutinuis 

his Toluminibus tractamus, aiquidem harundinis radix coii- 

trita inposita felicis slirpem curpore extrahit, item harun- 

dinem felicis radix, et, quo plura genera I'acimus, ilia, 

g 83 med.: Diosc. IV 142, — § 84: DioBC. IV 179. — § 85; 
Cels. V 36, 36. PI. iun. 88, 4—7. Ma,rc. 34, 38. {Dioac. I lU)y, 
— §§ 96. 86: Diosc. I 17. "' 

I ambuatia dXu. -sti r. | amikx v.a.S. cfr. XVI153—15B. \ 
quae «, quia, X, qui et 'X.Bas. qui VdTfS. 1. 2 aJithophoroa 
S cum Salm. ajito- (-poroa T) dT. atho- (-poroa T) Vf. intho- 
X. into- E. aico- B. auto- r. 2 habet aw. EX. 3 coro- 
uaiii om. EX, | ea ego. eo U.v. £> alteram , . proiimam ego. 
alteram . . proximum U. f. | iamortalitati — 6 arborum om. EX. 

6 candentem %v.a.B. | arborum YitS. -res B. altenim 
ao. an arborem? cfr. XXVl 36. lat:. statuit I) cum U 517. | 
comtoaotibnB Y, commiiia- a. T efScacisaiiue iuuantem ego. 
-mi (-mia v) in tantum ll.D {ut add. v). -mi in totum J. cfr. 
XXVIII 19*. Sanquippe? | nocitura aint v.a.J. lOillaT. 

II clematidani X. clementides Td, lit purgat T. 
Ifi iiym ED. cfr. ind. ad XVI. ssivra d. -viiii T. 
Tt uiginti uouem Xt), 17 natura v.a.H. | ui H imm P. atlh 
del. V. 19 et inpoaita EX!i.o..s. 19 et 20 felicis S. fili ' 
(-mbX) a.v{D). cfr. XVII 29. 54. XVIII 45 («*i cantral* 

«■« seribemdum erat). XXVI 58. XXVII 34. 72. 7H- XXV- 
J[^^VlJ8r. aOetquoH.XD. ettiuoiaftoiG. cicsonw.\ll 



Br»t!l NAT. HIST. XXIT 10—11 (49-Bl) 83 

quae in ludnea Syriaque nascitur odorum unguentomm- 
que causa, uriuam movet cum gramine aut apii semine 
decocla- ciet et meostrua admota; medelur convutsis ii : 
obolis pota, iocineri, renibus, hydropi, tuasi etiam autlitu 
inagisque cum resina, furhiribus ukerumque manaQtibus 
cum murra decocta. excipitur et sucus eius fltque elaterio 
similis. enicaeissuna iu omni harundine quae proxima ra- 
dici, efficaclora genicula. baruudo Cypria, quae donax 
Tocatur, corticis cinere alopecias emeudat, item pulres- 
centia ulcera. foliis eius ad extrafaendos aculeos utuatur, 
efllcacibus et contra ignes sacros collectionesque amneB, 
vulgaris faarundo extractoriam vim habet et recens tusa, 
nou in radice taatum, in muUo enim et ipaam harun- 
dinem traduot, medelur et luxatis et spinae dolori&t/s 
radix in aceto inlita; eadem recens Irita et in vino pota 
venerem concitat. haruadiuum lanugo inlata auribus oL- 
tuiuiit atiditum. 

(51) Cogncta in Aegypto res est haruudini papyrum, 8a 
praecipuae utilitatis, cum inaruil, ad laxandas siccaodas- 
qu« fistulas et intumescendo ad introitum medicamentorum 
apertendas. charta, quae Dt ex eo, cremata inter caustica 



- g88r Diosc, 1 116, 



miiB V. iec- rXu. faciamus D. 1 iudaea II. TlH. -de& Zv, 

indift B coll. XII 104 et Diosc. \ odorem V. -re X. 2 qne 

.eansa om. X. | nrinarum V. a et om. SG. \ medetur — i pota 
9BI. EX. I duobna Viv. 4 tasBim VX. 6 elaterio Ec. -ri 
Ti. alteii X. 7. 8 radici Sv. -ce rtX. a rad- D e ami. S. 
8 et efficaciora E. -atia X. efBcacia et v. a. 8. S cax- 
tiae if, -ci VE. -ce XFe», | cineri E, 9. 10 pitireBcentia. 
y, pitnita. recentia V, 10 eiua aculeos EX. 11 efSca,ei- 
buB VdTffl. -acias En. -atiuB X. 13 an uel (et) uulgaiia? ] 
OM et deletulum? lb in mulfo ego. cfr. Ckh. V 26, 35. mii!t« 
-B-V- -ti D- I et YZXv. de dT. | ipsa harundine dTX. 
14 tratduntur X. ualere traditnt v.a.H. \ doloribua c, -res U.X. 
1« inlata (ilia- T'XKfrc.) T'2>. cfr. Diosc. (^miecoiKa}. in- 
lite (illi- v) rv{I>al.). 18 oognata, B. -nita IZ.Xc. [ papynua 
SjS. -rue B. -to Xv. ipearum rt, 19 ^Ta*c\TOi\fc MSC-*a!i*i* 

"^ '" 20 intumiscentlo 7. in tnmeae- c.a.G^S"!- st* '^'^ 
21 eo VdZS. ea S{?)v. 



84 C, PLINI SECUBBT tTI* 

est. ciois eius ex vino potus somnum Tacit; ipsn ex aqua 
inposita callum sanat. 

89 (52) Ne ID Aegypto quidem nascitur hebcDiiSj ut do- 

111,17 cuimus, nee tractamus io medicina alienos orbes, non 
oniittetur tameu propter miraculum. scobem eius oculis 
unice mederi dicunt lignoque ad cotem trito cum passo 
caliginem discuti, ex aqua vero radice albugines oculoram, t 
item tUBsim pari modo dracunculi radicU adiecto cum 
meUe. hebenum medici et inter erodentia adsumimt. 

SO (53) RLododeudros ne nomen quideni apud nos ia- 
TeDit Latinum; rhododaphneo vocant aut nerium. mirum 
folia eius quadripedum veneuum esse, homini vero contra 
serpentes praesidium ruta addila e vino pota. pecus etiam 
et caprae, si aquam hiberint, in qua folia ea maduerint, 
mori dicuntur. 

91 (54) Nee rhus Latiituni nomen habet, cum in ueum 
pluribus modis veniat. nam et berba est sllvestris, folils 
myrti, cauliculis brevibus, quae taenias pellit, et fnitex 
coriarius appellatur, subrutilus, cubitalis, crassitudine digi- 
talis, cuius aridis foliis ut malicorio coria perficionturJ' 

se medici antem rhoicis utuntur ad contuse, item coellacod 

et sedis ulcera aut quae phagedaenas vocant; trita 

cum melle et inlita cum aceto. decoctum eorum instil- 

g 89: DioHc. I 129. — § 90: (cfr. Plin, XVI 79), Diosc TV 
82. — §§ 91 estr. 9M: (ufr. Plin, XM 65, Th, H. m 18, 5). 
Diosc. I 147. 

1 Homnium E. 3 ne Sr. hue Z, mii. r. 6 paao T, 
7 discutit SXv.a.S. 8 dracnnculis {drag- X) EX, 10 ro- 

dodendroH T. 11 rhododa&xem d. rododaphnen X. | an uo- 
cant alii aut? IS predium £. | addita et X. -ite V. -itu et 
e v.a.G. 14 in aqua d. | manduerit d. adueoerint £X. 
16 rliQsen X. I in nsum V*dr, mua- V. in orum (hor- X) EX. I 
18 canlicnliaqne Xv.a.G, ca,iiliaque X. | taenias tS. tenfiaa I 
V, -ant E. tiuias d. -neati TXe(i>). 19 excoriariua EZv.a. ' 
Bas. I cubitali X. 19. 20 digitalis ll.X.. -li v. 20 ut ^7) B. j 
et U.V. efr. XXIII 10?- il roicis X. rhocie d. rochii T, 
I (on rboicis foUiB?). 22 lae. mditavit J (post aceto D ctwi ' 
51?). eawWerwrnt pterygia et gangraenae eanant, efr. Diosc. 
SSinliUtSXv. intnta rTt 



■TdK] NAT. HIST. SXrV 11 (51-57) R5 

latur auribuE punilentis. fit el stomatice decortis ramis 
ad eadem quae ex moris, sed eftiracior adinixto alumine. 
inlinitur eadem hydropicorum tiimori. 

(55) Rhus, qui erytliros appellatur, semea est huius 93 
fruticts. vim habeL adstringeadi refrigerandique. adsper- 
gitur pro sale obsoaiis aha soluta omnesqiie carDes cum 
silpfaio suaviores I'acit, medetur uiceribus manautibus, cum 
melle asperitati lioguae, percussis, lividis, desquamatis; 
eodem mode capitis vuiuera ad cicatricem celerrime per- 
ducit. reminarum abundantiam sistit cibo. 

(56) Alia res erythrodanitni, quam aliqui ereuthodanum 94 
TOcant, nos rubiam, qua tinguntur lauae pellesque perfl- 
ciuntur. in mediciua urioam ciet, morbum regium sanat 
ei aqua mulsa — et licheuaBi ex acelo inlita — , iscbia- 

i dicos, paratyricos ila, ul bibentes laventur cotidie. radis 
semenque trabunt menses, alvum sislunt et collecliones 
disculinnt. contra serpenles rami cum foliis inponuntur. 
folia et capillum inficiunt. inrenio apud quosdam morbum 
regium sanari hoc Irulicej etiam si adalligatus spectetur 
tantum. 

(57) Distat ab eo qui alysjoii vocatur foliis tantum et 
ramis minoribus. nomen accepit, quod a cane morsos ra- 
biem sentire non patitur ex acelo potus adalligatusque. 



fi 93: Diosc. 1 147, cfr. Marc, "27, (3. 3). 10. 40. 11, 3. Cels. 
VI 11. — g "4: Diosc. Ill 150. Seren. 1094. PI. iim. 97, 9. 43, 
3—9. Seren. 700. Marc. 25, 42, PI. iun. 104, SOaqq. — § 95: 
(cfr. DioBC. m 95), 



1 atoniace K, -achice e.a.C. 3 tumaribus 'EX'O.a.H. 
4 rhna om. EX, | quae %'S.v.a.H. I rjAros K. yd- X. 6 aluo 
BOlnta ViTlJ. alnoa (-num XS) aolnit EXf. 6. 7 cum eilpio 
T- pro ailnio X. 7 disf. ego e Diosc. 9 uleera c.o.J. 
"1 alia res U.TIU. alia, est Xff. om. ». | erjthrodanum U. [U 

•Iff}!), cfr. Diosc. -aue v. eritron X. | quem V. 14 et in X. 

— item? I diil, effo coU. Dios?., sed fortasse item licbenaa — in- 

^ t transvimenda post cotidie. 14. 16 sciaticoa V. aeya- X. 

iflt iBchiadieoaB(7)B.o,D, ISinficiunt VdTfjH, incipiiuit EX. 
tugnnt P. 19 altigatus VdS. 51 aV^sftCc " ~" 

«lj- (aJi-^ X) EX. j taatmn 4c. in t«.- 

'vit X. j morsos IITR, comm- C. 
pottis ei aeefo ZXv.a.S. 




86 C. PLINl SECUNDI 

minim est quod additur, saniem ronspecto omnino fnitice 
eo sicca ri. 

(58) Tingueotibus el radicula lanas praeparat, quant 
i» struthioa a Graecis vucari diximus. medetur morbo re^o 
et ipsa et decottK?« eius polu, item pectoris vitiia. 
nam ciet, alTiim solFit. et vulvas purgat, quam oh 
aureuui rrtccdv medici vocant ex ea. e melle prodetA 
magnifice et tiissi, orthopnoeae coclearis niensur^, cutt> 

97 polenta vero et aceto lepras tollit. eadem rum pauace et 
capparis radice calculos frangit pellitque, pauos discutit- 
cuni farina hordeacia et vino decocta. miscetur et ma- 
lagmatis et coliyriis claritatis causa, sternumento utiHs 
inter pauua, lieni quoque ac iocineri. eadem pota de* 
narii unius pondere ex aqua muisa suspiriosoB sanat, sle 

Bs et pleuriticos et omnes laleris doloris. — Apocyni semen 
ex aqua — frutei est folio hederae, molliore tamen 
minus longis viticulis, semtne acuto, diviso, lanuginoso, 
gravi odore — canes et omnes quadripede^ necat in ciba 
datum. 

gg 96. 97: Diosc. R 192. (cfr, Plin, XIX 48). — § 98; Dioac. 



1 Bauiem (X?) B. iuaauiEUU U.v. 2 eo EXti, oa r. \ al 
cari V. sanari v.a.B. 3 laoaB (K?)G. ramis r. -mo 
ramis X. 4 strulthion T athrucion X. | medetur n 
6 ipsa et ego. -taaa T. -sa rXti. [an ipsum?). | decocta egO. 
-ta H.TX)', -ti G. -to IE. \ et uis X. et iua n.a.G. | pottt 
iTfj. -to Vfif. -ta EXe. 6. 7 dist. ego. 7 auieon X. ' 
-nEcciv ego. cfr. Dioac. et Cels. V 21. pecion dT. pectori {-«peo- 
ton) E (X post medici). ^tition Tf. poterion J e coni. S. ; 
cultim V. I uocant medici EX. | diet. ego. | ex ea e ego. ex 
et U. ea et ex P. 8 & X. a Td. ad E(?)«\ | tussi X, -ai 
Bi'. om. r. I orthopnoeae Ke. -nonee X. om. r. [an tusBi in OP- 
tiiopnoea? cfr. Ceh. IV 8). 10 caparia V. \ caiiculum «■■ 

caultuu E'. II et uino dEu. cfr. Diosc. uiuo vr ~ 

IS etemumento ego. aumtmiL E. -nutamento dTX m 
B{J). -niintamentum T. ad xternutajnenta (-num- S) «. cfi/i 
XI 269. XXV 53. 5fi. 135. 173. Grtmov. ad XX 189. 
IB ac Viv. et X, om. E. 14 onici EX. 16 pleuretacoa T«: 
?'. a. ^(J>). / dolosia V. / apochiniu X, -cjiium {wtii, aj^i*-') Brofe^ 
/fi^f^ -S le folia VAX. I moWiora X. moviOTS. 'Hm* V - 



TdEj NAT. HIST. SXrV 11 (67-61) 87 

(59) Rosmarinum diclum eet, duo genera eiu»; alle- 99 
rum sterile, allenim cui et caulU et semen resJDaceum, le. ist 
quor) cachrjs vocatur. foliis odor turis. radix vulnera 
Eaoat viridiR inposita et sedis procidentias, candy lomata, 
haemorrhoidas, sucus et fruticis et radicia morbiim regium 

et ea, qnae repurganda sunt. oculoruFn aciem exacuit. 
seiBen ad vetera pectoris villa datur potui et ad vulvas lOO 
cum vino et pipere, menses adiuvat, podagrU inlinitur 
cum aerina farina, purgat etiam lentigines et quae excal- 
facienda sinl aut cum sudor quaerendus inlitum, item 
CODVulsis. auget et lacte in vino potum, item radix, ipsa 
berfaa strumis cum aceto inlinitur, ad tusaim cum melle 
prodest. 

(60) Cachrjs multa genera habet, ut diximus. sed loi 
I'tiaec, quae ex rore supra dicto nascitur, si fricetur, re- ^^■^ 
i^osB est. adversatur venenis et venenatis praeterquam 
iraiguibus. sudores movet, tormina disculit, lactis uber- 
tatem facit. 

(61) Herba Sabitia, brathy appellata a Graecis, duorum tOS 
geaerum eat, altera lamarici folio slmilis, altera cupresso; 
qiiare quidam Creticam cupressum dixerunt. a multis in 
BufBtus pro ttire adsumitnr, in medicamentis vero dupli- 



^. fig 99. 100: DioBC. EH 79. Th. H. IX 11, 1 

JKlwc. m 80. 78). — § 102: Dioac. I 104. - 
^^ "n. inn. 98, 6—7. 83, 8, 97, 10— 1->. 



1 dictom ego cam U 519 (jwV tamen contra PlinU etnigue- 
'iMdtwni iitseruit ante roHmarmum]. oni ll.v. marorem lac. stafmt 
, eat BXS. et V. eat et i{v, sed. 'arde rosmarinum). 3 an 
tileera? cfr. Theopkr. 4 procidantiam ego. -tia {-oed- X) 

>8.X«. cfr. nota ad XXIII 5tf. | condylomata TflXti. -ta et 
]i(?)B. fi haemurrhoidas SB. -morroidos (emo- X) rXe. | 

et (ante radicis) om. EX. 6 an sint? 9 aerina dSC. -nea, 
V. nerina V. heruina X. { aut quae X. 10 aint YlS. annt 
4(?)BXii. 11 lacte tSS. -teni V. lac »«. 15 Q b. om. 

" I frntice dT. 16 praeter Xi:a.Bas. VT wvicfwoi'W 
S. 20 altera, e(J). alii terra EX. aVia rt B. \ V-'a.maicv^'^Q - 
A ^inariciVi. ma- EX. amaiaci. t. \ co^jTasavi.'^'^. -" 
maltis TdC ut uilja ■£. ^ifflis^^^ 



88 C. PLINI SECUNDl [Vdi 

cato pondere eosdem elTectus habere quoa cinnaroum tra- 
dilur. roliectiones minuit et nomas conpescit, inlita ulcera 
purgat, partus emortuos adposita extrahit el suHita. 
linitur igai sacro et carbunculis cum melle; es vino pota 
regio morbo medetur. gHlIinacii generis pituitas fuuio eius 
herbae sanari traduut. 

93 (62) Similis lierbae huic Sabinae est selago appellaLa. 
legitur sine ferro, dextra oianu pei* tunlcam operla, sinistra 
eriiitur velfit a fiirante, Candida veste vestito pureque lautis 
nudis pediti|is, sacro facta, priusquam legatur, pane viuo-, 
que; fertur -in mappa nova, iianc contra perniciem om-' 
nem habendaki prodidere Dniidae Gallorum et contra omnia 
oculorum vitiil rumum eius prodesse. 

Q4 (63) Ii'deui samo/um berbam nominavere nascentem 
in lunidis, et banc sinistra manu legi a ieiunis contra 
morbos suum boumque, nee reapicere legentem neque alibt. 
quam in canali deponere^ ibi conterere poturis. 

Q6 (64) Cummium genera diximus. in bis maiores efTectus 

I;*" melioris cuiusque enint. dentibus inuliJes sunt, sangul- 

nem coagulant et ideo reicientibus sanguinem prosunt^ 

item ambustis, arteriae vitiis inutiles, urinam cient, amari- 

@ 105: DioBC. I 176. PI. iun. 39, 1 — 3. Marc, 16, 79. 



3 minuit et EZv. muitet i. inn- T. 3 espostta XX. | 
auffitu X«. a. S. i dist. Val. Mose e Fl. tun. cfr. prMterea 

Dime. \ en ll.TXS. et v(I)). 5 gereris V. | pituita Vd. -it«in 
X. 7 herbae Ew. -be X. -ba, est dT. -ba YS. \ est To. eins 
B. S uia X. om. dT. 8 0]^ita ego. qua, VEXu. quasi d. | ai- 
nistram T. -ra manu Xf.o.S. B eruitur ti, exui- ll.XC. exeri-. 
CFWMiilier p. 34. eft: § lOi. XXI 176. XXVII 36. 117. ,1 
XXVUI 33. 45. XXZ 36 al. I a om. EXu.a. C. 10 pare T. 
13 omnia w. -iii U.X. 13 fnmri Xn. -mo 11. 14 iidem o. 
id- ll.XD. I ramolum u (ex ind.). -atom /Z.X. 16 nequa dl. L 
nee v.a.S. ( alibi om. TdTl 17 conterere EXti(D), -tjnerere 1 
V, -tinere dTfS | potatnris dT. 18 cnnunium VS. cnminum J 
dE. gTunium X. -mmimn G. -mmi v. \ in VfS. es rXo. 1 

Ifi in melioris T. 20 coagulant Viv. reiciunt EX. | eiciea--1 
Uhns ViS. 21 inutilem EXv.a.S lad urinam refermtea),t 

ittiles cotii. J coll. Galeno de fac. simpl. med. 7 p. 195.\dKt' 
arteriae aitiia V (/also iterans). 



Klf, HIST. XXTF 11-12 (61-ou) 89 

tadines liebelant. adatrictonla relerU, quae ex nmygdala 
amara est spissaodisijue visceribiis efilracior, habet ex- 
calfactoriaa vires, proponimliir pniDorum et/ani et cera- li 
sonim ac vitium. siccanl inliLae et adstriiigunt, ex acelo 
Tero infaDtium Itcbenes saoant, prosunt et tussi veteri im 
obolis in misto potis. creduntur et coloreni gratioreni 
facere ciborumque adpeteotiam et calculosis prodesi^c cum 
potae. ociilorum et vuliienim utilitatibus maxime 
conveDiuBt. 

12. (66) Spina Arabiua — spinae Aegypfiae laudes 107 
iju odonim loco diximus — et ipsa ustriogit spissatque i3,b> 
destination es omnes et sanguinis exureationeS mensumque 
abiindantiani, etiamuum radlce valentior. 

(66) Spinae albae aemen contra scorpiones anxitiatiir. 108 
corona es ea inpoaita capitis dolores minuit. — Est hiiit 
timilis quam Graeci acanlhiun vocant, minoribus multc 
foliis, aculeatis per extremilates et araneusa lanugine ob- 
dactis, qua collecta etiam vestea qnaedam bombycinia ai- 
miles fiunt in oriente. ipsa fulia vel I'adices ad I'eoiedia 
ipisthotoni bibuntnr. 

106: Dioac. 1 174- 157. 171. (cfr. Plin, XSIU 3. Dioec. 
T 1). — § 107: DiOBC. Ill 13. {cfr. Plin. Xn 67, 7(1. li). — 
" 108; (cfr DioBc. Ill IS. 1 119>, Diosc. Ill 16. 



1 adHtrictoriia ego. cfr. § 115. -ctis ll.v. \ ceteris quae 
. -igqne Xv. -is uiaceribue quae D cum U 520, 2 apis- 
nuidiaque XJ. -dique ll.v{D). \ uisceribuB ll.'S.J. uiribus f. del. 
JO cwn U. \ uirea habet d. un habet et? 3 ulrei mn. Td. \ 
proponuntnr 11, t. prep- X.i\ praep- TC. postp- V. \ pninomm 
_j.- — __|j^ -rum autera U.S. autem (aut Dal.) prunorum Xu. 
loli V. I musto SJ cum vet. Dal. 7 cauculosia X. 

caulo- E. 8 utilitatibua C. inut- II. Xv, in ut- B. 10 apina 
.arabica spinae aegjptiae ego. apina (-nae iXH) aegTptia (-iae 
■Wdfl'. -iae et X) apinae (aive .ff) arabioae l/.XH. ab (e G) 

r'na aegjptia. Spinae arabtcae v.a.H. spinae orabicae D aam 
521. I disl. eyo, 11 astringit egn. atri- VdXrD. apiasat 

JXt!. I Htringitque 'S.Xv.ti„D, 12 omnea — excreationeB om. 
T4. I mesumque dEX. menBin- v.a.S. VA etiamnunc X. 
16 eat om. 'SXv.a.S. IG aimilia eatXD.o.K. 1% i^a.t'^'c'^. 
Vd. ea S. 19 radices EXp, -ice V. -ix 4 l^cnn. TwAet^i. 
'-"^-"'■ioBi V. -tothosi X. -thotonia dT. 



90 C. PLINI SECUNDI 

109 (67) £t acacia e spina Tit in Aegypto, alba iiigraque 
arbore, item viridi, sed longe meiiore prioribus. fit et in 
Galatia, deterrima spinosiore arbora. semen oaiDium les- 
ticiilae simile, minore tantum et grano et foliiculo. colli^ 
gitur autumno, ante collectum nimio validius spissat. sacns 
ex folliculis aqua caelesti perfusis, mox in pita tusis ex- 
primitm* organis, tunc densatur in sole mnrtariis in pa- 
stiUos. fit et foliis minus efficaj. ad coria perficieiuta' 

liosemine pro galla utuntur. folionim sucus et GalaticM: 
acaciae nigei-rimus inprobatur, item qui valde rufus. par-; 
purea aut leiicophaea et tjuae ra(;illime <tibiitur — rttti 
summa ad spissandmn rerrigerandumque est — oculomiB 
medicamentis ante alia utiles, larantur in eos ubub pastiU^- 
ab aliis torrentur, ab aliis peniruntur. capillum tingunt^, 
sanant igaem sacrum, ulcera, quae serpunt, et umida vitia 
corporis, collectiones, articulos conlusos, perniones, pte- 
rygia, abnndantiam mensum in feminis sistunt vulvam- 
que et sedem procidentes, item oculos, oris ulcera et ge- 
nitalium. 

Ill 13. (68) Vulgaris quoque haec spina, ex qua asnae 



I. Th. 



1 et TdTS. est et (E?)x:b, \ acacia e H. -iae TdTap). 
-cia est J. athacia X(E?). 2 ajbores Vi\ -or eat d'T. ' 

uiridi EXo. -dis rTD. I meiiore U 522. -or e G{J). -orem 1 
-or e (est X) dEIii(S), -orD. 3 teterrima EX. tene-v.o.ff. 
spinosiore Yerc. -aior ll.Jiv. 3, 4 lenticula V. 4 minor 

S. -orS X. -or est T. -or r. -ore eat v. a spiasatur v.a.i 
(ad seqq. rclatum). 6. G sucua et follicnlus T. G perfui 
E. 9 galatiacae (-ce X) SXv.a.H. 10 improbatus E. 
11 leucophea VX. | uia dEX«. ui VG. 11. 12 dist. ego. {a 
ui . . . refrigerandumque sunt?), 13 alia V(S. -iaa EXi 

omnia dT, ] utilia S e com. Dal \ kuantur dTXp, laba- 1. 
leua- E. I eo bucdb pastiUis V. 14 toUentur V, | peruruntur 

om. XXv.a.S. \ capUli tbxgunbut Xv.a.G. ITmesumX. men- 
eium aE(?)i'.o.S. 17. 18 aluam que V. 18 oris nitia d(?) 
e-.o.iS 30 quae E. | aenae S cdl. XXVII 93. -neae anon. 

3p. £. enae Y. anae d, lanae T. woas t. aenaft ILn. ntn- 

O. 






% "HAT. HIST. TtKUV lB-18 (fl7-70) 91 

TiiUoniae inplenlur, radicis usus liabet. per Hispnriias qui- 
dem multi cl inter odores et ad iinguenU utuntur il)a, 
aspBlathtun vocantes. pM sine dubio hoc nomine spina sil- 
veatris in oriente, ul diiimus, randida, magnitudine ar- 1*. iio 
bom instae, (69) aed et frutex hurailior, aeque spinosus, lis 
in Nisyro et Bbodiorum iusulis, quern alii ^rysisceptrum, 
lalii ptaas^anoQ, Syri diaxjlon vocant. oplimus qui minime 
femlaceus, rubens ant in purpuram vergens detracto cor- 
Uce. nascitur pluribus locis, siid non ubique odoratus. iia 
^am vim haberet caelesti arcu in eum innixo diximus. is, no 
.eanal taetra oris ulcera et ozaenas, genitalia exulcerata 
isut rarbunculantia, item rhaf^adia, inflalioiies putu discutit 
strangurias. cortex sanguine m reddeulibus medetur. 
'decoctum eius aWum sistit. simitia praestare .silvestrem 
quoque putaut. 

(70) Spina et appendix appellata, quoniam bacae pu- ill 
biceo colore in ea appendices vorantur. hae crudae per 

; et aridae decoctae in vino alvum citam ac tormina con- 
lescunt. — Pjracanthae bacae contra scrpcDtiuni ictus 

libuntur. 



§ Ul: (cii-.piin. XXIV 96. xxvrifla). — §§ii3, nst uio, 

), — § H extr.: (eft. Dioac. I 128). Nioand, ther, S66, 



1 falloniae Ec, -nie X. -nis (foil- V) rT. | an radicis me- 
dicoB? I ha,betiir v.a.G. \ per spinaB Vd, 2 atantnr V, 

3 a:8thtiJatum dX. ast pal- V. 4 candidam V. 4. b et 

arboris VS. 6 eat et dT. | attLue Xw.a.G. 6 niajro TEB. 
njBJrio Vd. nis- Z. aairiae V*. in ajria v. | eryaisceptrum B 
Mil. XII 110 et IHosc. ayri {-ris V. jria X) ace- i/.Xp. 
' alii Xv, ati d£. adi V, | phaaganou {vel sphagnon D) P e 
Dioae. psapbeoenon i. -oeon V, p»ipboe B. expiateo X ad- 
paatbeon (-eum v) G tx md. [add- aiue djpsacon «.(i.fl). | ayri 
bel I. aine u.a.S. \ diaxjlon S ctw» B e Jiiose. diazyran VT. 
\ ziron d. diatjron X. -tiron EBraf. -cheron v. -cheton G. 
) amt VdTS, et EXw. c/r. Biosc. 10 arcum T. in arcu X, i 
& eum iimoio Td. indicauimuB X. 11 aetra V. a V, { nl- 
tera. — eiulcerata EXr. ulcerata r. 1~2 potua T. 14 aiatit 
iT{P)ff. aiatit cortes rXf. 18 dewirta. eH. '■oi ^sm« "^ - "■«»■ 

(l6ji>iiecoeteef-teX;EXu.o.S(D).\c\ta.m'El,fl'B. -*■(*. ■f«i.'o-o..C 
19 pjra.ca,ath&e iSH. -tM D. cfr. Dioac. ^TrefiBKa.-o.Vi " 
e 2^^ tirracbaatiiae X. pjx&GA.n.'ti^ B. 



92 C. PLINI 8ECUHCI 

15 (71J Paliurus quoque spiaae genus esl. semen eiua 
Afiri zuram vocanlj contra scorpiones efUcueissimumj item 
calculosis et tnasi. folia adstrictoriam vim habent. radix 
discutit panes, collectiones, vonitcas, urinas traliit poU. 
decoctum eius in vino alvum sistit, serpentibus adversatur, 
radix praecipue datur in vino. 

te (72) Aquifoliae folia contusa addito sale articulomm. 
morbis prosunt, bacae purgation! femiuarum, coeliacis, dys- 
intericia, cbolericis. in vino potae sistunt alvum. radix 
decocta et inlita extrabit infixa corpori, utilissima et luxatis^; 
lumo rib usque, aquifolia arbor in domo aut villa ssta vent- 
ficia arcet. flore eius aquam giaciari Pytbagoras traditi 
item baculum ex ea factum in quodvis animal emissnm, 
etiamsi citra ceciderit defectu mittenlis, ipsum per sese 
cubilo propius adlabi; tarn praecipuam naturam inesse ar- 
bori. — Taxi arboris fumus necat mures. 

17 (73) Nee ruboa ad malelicia tanlum genuit uatur% 
ideoque et mora his, hoc est vel ho minibus cibos, dediL 
vim habent siccandi, adstringendi, gingivis, tonsilUs, gent 
talibas accommodatissimi. adversantur serpentium scelera- 
tisaimis, haemorrhoidi et presteri, flos aut mora scorpio- 
nibns. vulaera sine collectionum perirulo iungunt. nrinas 

g llBr Dioac. I 121. (cfr. Pliu. XIII ill). Th. H. IH 18, 3. 
IV 3, 4. — § 116r (cfr. Plin, XVI 32). PI. iun, 72, 7. Mare. 
34, 64. Diosc. I 122. PI. inn. 49, 12. 48, 13. 8B, 7. 102, 7—9. 
(cfr. DiOHC. I 119). Th. H- IX 18, 1. — (efr. Plin. XVI 50), — 
g 117: Dioac. IV 87. PI. iun. 25, 4. Nicand, ther. 839. 

1 quoque Viv. quod EX. 2 al&i X. apri Tl [ z 
4 uomitas V. uocat E, 7 aquifoliae folia ego cull. ind. 
et Val. Bose a/l PI. itm. p. 118. aliqni (-ioqui ti) foUaEXff. 
folia aliqni (-ua dT) rT, agrifolia S. aqui- Z). 10 utilissime 
B. -ma est Xv.a.S. It flore YXv. -rem dT. flos E. | aqua 
ViT. 14 defectum X. defanet^ d. | se EXH. 15 cubito 
T. -tu AS. recubitu EXp. cupito D. 18 et mora hia (-atis E) 
hoc eat n. H. et ex memoratia beatiis X. ex iia mora [bestiis 
del. B) V. I ciboa habet E. 18. 19 dedit nim dEXr. -tnm V. 
19 ha.bet Vd. I aBtriugendique d(?)C. 20 accommoda- 

■ E 21. 22 seorpionum u.a.S. \ di?i. J. 'a \i- 

iungunt Xv{S). iug- E. iaMiiig- Luflil. "wmgioAsit - 







NAT. mST. XXIV 18 (71—78) 



33 



cient. rallies eoruni teneri tuniiuntur exprimiturque suais, lis 
IDOX sole cogittir in crassitudinem mellls; singulari remedio 
contra mala oris oculorumque, sanguinem exscreantes, 
mginas, vulvas, sedes, coeliaros tntellegitur potus aiit in- 
i. avis quidem vitiU ctiam folia commaiiducata pro- 
t et ulceribiis manantibus aut quibusciimque in capite 
failtnantnr. cardiacis sic vel per se inponuntur a mamma 
fliotstra, item stomacho in doloribus oculisque procidenti- 
]iug. instillatur sucus eorum et auribus. sanat coDdjIo-ii9 
mata cum rosaceo cerato, cauliculorum ex vino deuoctum 
ntiae praesentaneum remedium est. iidem per se in cibo 
aompti cymae modo aut decocti in vino austero labantes 
denies flrmant. alvum sistunt et profluvia sanguinis; dys- 
tntericis prosunl. siccantur in umbra, ut I'inia creraa- 
tonim uvam reprimat. folia quoque arefacta et contusa 
limientorum ulceribus utilia traduntur. mora, quae in as ISO 
pascnntur, vet eflicaciorem stomaticen praebuerint quam 
morus. eadem compositione vel cum hypocisthide 
et melle bibuntur in nbolera el a cardiacis et 
I araneos. inter medicamenta , quae styptica vocant, 
1 efficacius rubi mora ferenlis radice decocta in vino 
tertias partes, ut colluantur eo oris uicera et sedis 

§§ 118. 119: Diosc. IV 37- — § 118: PI. iun. 30, 16— IB. 
«0. 16, 33. PI. iun. 39, 3—7. Marc. IG, 80. PI. iun. 50, 10 
-14. 18, 21. Seren. 233. G8B. PI. ion, 92, 22—34. — § 119: 
iun. 17, 24, Marc. 9, 85, PI. iun, 60, 1. 29, 6—8. Marc. 
15. Fl. inn. 27, 8—11. Marc. 12, 29, PI. iun. 48, 14—16. 
7—8. Mara. 31, 31. PI. inn 62, 13—16. 39. 9, Marc. 14, 16. 
§ 120: PI, iun. 49, 13. 92, 24. 109. 17. 26, 5—7. 60, 2—4. 

1 cient (ciunt Xv] caules eorum XG, eorum caules cient 

nm {del S) YiS. eorum K. 3 creantis V, 4 intelle- 

Bi TdTfS. ut int- EX. del. v. sed cfr. XXV 93. XXVIII 

lie. XXXI 65. XXIII 106. 130. 7 eic uel ego. uel sic 

y. (on potius taett? cfr. PI. tun.). 6 in Btomacho in E. 

la^ Xv.a.iS. 10 calculornm X. -rumue v.a.G. 

mae H e PI. iun. ei Marc, ue U.X. uel «. 

BX. I aut T. 16 quae om. V&. \ ub v 

laebera X. -buere v.a.G. 18 aa-liua. N . 

f aedes XX. 



14 ^isiaiy^ 

IB U.C. 



94 C. PLWI SEODNDI 

foveanlur, quae tantii vi& esL^ ut spougeae ipsae lap 
descant 

i'2I (74) Alteiiim genus rubi, in quo rosa nascitur, gignit 
pilulam castaneae siniilem, calculosis piaecipuo remedio - 

**• " alia est cynoirhoda, qiiam proximo dicemus volumine - 
14. cjnosbaton, alii cynapanxiu, alii neurospastnn t6> 
cant, folium habet vestigio bominls simile. Tert et uvam 
nigram, in cuius acino nervum habet, unde neurospastoK 
dicitur tola, alia quam cappari, quod medici cynosbata 
appellarunt. Iiuius thyrsus ad remedia splenis et inflatiouei 
conditus ex aceto mandltur. neniis eius cum mastidw 

122 Chia commanducatus os purgat. ruborum rosa alopecias 
cum axungia emendat. mora capillum tingunt cum omphftf 
Guio oleo. Ilos mori messe colUgitur; candidus pleurttifiW 
praec^uus e\ vino potus, item coellacis. radix ad tertiai 
decocta alvum sistit et sanguinem, item dentes collutOft 
decDcIo. eodem suco foventur sedis atque genitalium ulcere, 
cinis e radice reprimit uvam. 

1-23 (75) Idaeus rubus appeliatus est, quoniam in Ida noni 
alius nascitur. est autem tenerior ac minor, rarioribns-: 
calamis innocentioribusque , sub arborum umbra nasceni.^ 
huius Qos ciun melle epiphoris inlinitur et ignibus sacri%, 

g 121: Marc. 26, 8H. — cfr. Dioao. I 123. Th. H. HI 18, 4. 
DioBC. n 204. — § 132: clr. Diosc IV 37. — Marc. 27, '" 
§ 123: (cfr, Plitt. XVI 180), Diosc. IV .18, 

1 foueantur quae dE. -turque VTfS. -tur Xv. | tanta,que 
I.v.a.8. I ut om. B. 5 disi. ego. 6 quam alii Xv.a.G. 
cjnBpftiiiii X. cynoBpaston v.a.H. \ neruosjiaston V. 7 nt 
Btigiri Vd. 8 nemuB X. | habent V. -etur X. j neruOB paatOB 
T, et neruuB paaana Xv.a.Bas. !i tota VTS. om. rXi7. | diet. 
U 5M. I quam ll.tS. est Xv. eat a B. | quod VdTS. quam 
ZXv. 10 appellarunt EXS -antur T'. -ant rT. -auerunt v. \ 
tjTBUB T, 11 mastieae V. -ee Xv.a.G. 13 tbia V. 

14 meBBea £. mesea X. per mesaea v.a.S. \ candidius EX. 
pleuritieiB G. pleuret- Vdi!(Z)). fieuret- EX. Ifi idem d. 
18 canis Td. | e om. Vd. | reprimit VdTfS. dei>- EXv. cfr. 
§ 119. XXII 36. {XXXV 190). 19 in ovi. EX, 20 alias 
XXn.a.H. I parionbiiBV. 21 calami a iimocentioribuBqneEXe. 
. gae V. qne foUis dT. (aculeia P coll. Dioec. et XVI 180V 



NAT- HIBT. XXTV 18-U (73-771 95 

atomachkisque ex aqua bib end us datur. cetera eatlem 
^estat, quae supra dicla. 

(76) Inter genera ruborum rhamnos appellatur a Graecis, i-J4 
^andidior, frulicosioi* et raoios spargens rectis aculels, non, 

it ceteri, aduntis, foliie maioribus. all«rum genus eiue 
dJrestre, nigrius el quadamtenus rubens; fert veluti folli- 
buius radicc decocta in aqua Bt medicamentum, 
Tocatur Lycium. semen secundas traliit. alter ille 
esodidior adstringit magis, rel'rigerat, collection ibus et vul- 
ibuB adcommodatior. folia utriusque el cruda et de- 
i inlinuntur cum oleo. 

(77) Lycium praestantius spina lieri Iradunt, quam et i^6 
fxacauthon Cbironian vocant, qualem in ladicis arbo- ii,ai 

B disimus, quoniam looge praestaatissimtun existlmatur 
idicum. coquuntur iii aqua tusi rami radicesque aummae 
maritudinis aereo vase per Iriiluum ilerumque exempto 
\gao, donee mellis crassitude liat. adulteratui' amaris sucis, 
1 amurca et Telle bubulo. spuma eius ac flos quidam 
ulorum medicamentis addilur. reliquo suco faciem pur- i2G 
et psoras sanat, erosos angulos oculorum veteresque 
luctiones, aures purulentas, tonsillas, gingivas, tussim, 
1 excreationes fabae magiiitudine devoratum aul, 
i ex vulneribus fluat, inlitum, rliagadia, genitalium ulcera, 
ftttritus, ulcera recentia el serpenLia ai- pulrescentia, iu 

§ 121: Th. H. Ill 18. 2, Diosc. I 119. — § 125; cfr. Plin. 
a 30. 31). — §§ l'>5— 127: Diose. I 132. — % 126: Scribon. 
I. — Cela. V 1. 

1 etomaciaque T. 3 rarcnos X. -nua V. 4 fruticofior 

TdTS. frutei il' floret Z. et fTuticofior if floret E{?)o(i>). | 

ectis AT. 5 eiuB VdX«(if). est E(?)G. 7 in qua Vd'. 

B alter (-erque v) ille dTEXG. autein ille T'. ille autem 

'S(J3)- 13 ^lisaoton V. prxea,ehaiito X. ] thirontan T. | 

tales XXv.a S. I in Xe. om. U. 16 cocuntur VS. coqnimt 

d. I in aquatus V. ica quauia d. 16 tridom V. IT Bncis 

Kt>. -cna rX. 18 ac feOe i(?)v.a..-. \ et floa X. | quidam 

C(J). -dem TXii(S). 19 additur EXu. addunt V. -ntur 

20 erosUB V. 21 tuBai T. 'i3 \»ilaieiift(a& 'S.'i.'Q.. 

/ rbagadia ViTS. -da (ra- X^ £X. -&«» «■ cf* ■ § '^'i^- 

J^. 133. XXVni 67. XXJX 37. 1*' T%c«i&ia. «»■: 




m C, PLINI SECUNDI tvd 

iiaribus clavos, sup pu ratio ties, bibitur el mulierihiis i 
12T lacte contra proiluvia. iadid dirTereatia glaebis extrinsecuRrJ 
iiigris, intus rufis, cum fregeris, cito nigresceatibus. ad' 
striDgit vehementer cum amaritudiDe. ad eadem omaia- 
utile est, sed praecipue ad jrenitalia. 

128 (78) Sunt qui et sarcocollam spinae lacrimam putent,: 
poUini turis stmilem, cum quadam acrimonia dulcem, cum- 
minosam. sistit fluctiones, inlinitiir iafantibus masim&l 
vetustale et haen nigrescitj melior quo candidior. 

129 (79) Unum etiamuum arborum medicinis debetur no^ 
bile medicameutum, quod oporicen vocaut. fit ad dysinte- 
ricos slomacbique vitta in congio musti albi lento vapor& 
decoctis malis colonels v cum suis semlnlbus, punicitfi 
totidem, sorhorum sextario et pari mensura eius, quod 
rhun Syriaeam vocant, ci-oci semuncia. roquiUir usque ad la 
crassitudinem mellis. 

(80) His siibtexcmus ea, quae Graeci <.r)mmunicatione 
uominum in amlngiio fecere, anne arborum easent 

130 15. Chamaedrys lierba est, quae Latine tnxago dicitur. 
aliqui earn chamaeropem, alii Teuiriam appellavere. folia n 

g 128: Diosc. m 89. (Marc, 8, 163). — § 129: Gargil, 182, 
10—14. 183, 1. 2. — §§ 130. 131: Dioac. m 102. — § 130: (cfir. 
Plin. XXV 45). Th. H. IX 9, 6. Marc. 20, 13, (116). 30, 43. 17, 
11. 25, 17. 39. Cels. IV 13. 

dT. del. voluit B. 1 naribua EXu. aur- cT. | et VX.5. et 

a >-{?)ii. I in OM. EX. 2 lactis X. [ profiuuia v. -iu EX. -luft 
Td. 3 oitom V. intua EX. 5 utile est X.G(J). -lem TE. 
-le dTfi(D). -lis est v. I ad om. VX. 6 sarco (sacro V) colla 
Td. I et Bpinae EXt^.i,'?. | lacritnae £. -me X, 7 turi S. 
thu- X. 7. 8 cummiaosam D. -nusara V. gumminosam T. 

gununOB- d(?), cum uino tusa Xr.i, fl, gummosam (-nuninosaiQ 
Brot.) com nino tusa E{?)R. 8 an oculorum siatit? cfr. 

Dioac. et Marc. \ inliuitum T. illitum d. | maxime pogt haec 
tranap. v.a.S. 10 etiannum V. -aranund X. 11 operieen 
EX. I ftiit V. 13 atomaoique V. -aticeque dT. | contio T. 
13 qitinque U.v, | puniceis S.v.a.B. 14 sextari Td. -lii X, 
15 rhun ilv{H). ma T. dryn E. drin X. rhus C. [ airiacon 
^fjr- v) Xv.a.S. \ crocia V, [ semuncia ^ad om. Td. 16 cras- 
situdine d. IS triiago H.TlVen.t^HI. tdaa^ X I'erc. tciisa- C. 
20 aliqui — appellauere om. 11. \ cWsuVBo^TD^m te^^H.^ 



w 



■NAT. HIST. XXrV 14-15 (77-82) 97 

babet magnttudiuc meotae, colore et divisura quetrcus — 
alii serrata et ab eo serram inventam esse dixeruDt — , 
flore paene purpureo. rarpilur praegnans suco in petrosis, 
adversiis serpentium venena potu inliliique erQcacisaima, 
item stomacho, tussi vetustae, pituitae in gula cohaerescenti, 
ruptis, convulsis, lateris doloribus. lienem conaumit, uri- 131 
nam el menses ciet, ob id incipientibns hydi'opicis efBcax, 
^anualibus scopis eius in m heminis aqurie decoctis usque 
«d tertias. faciunt et pastillos terentes earn ex aqua ad 
^ftupra dicta, sanat et vomicaa et Vetera ulrera vel sordida 
cum melle. fit et viuum a ea pectoris vitiis. foliorum 
I cum oleo caligiaes oculorum disciitit, ad splenem 
ex aceto sumitur. excairacit peruiictione. 

(81) Chamaeflapbne unico ramulo est, cttbitali rerme;138 
|olia tenuiora iauro^ semen rubens adnexum Tnliis. inlinitur 

upilis doloribus recens^ ardoiee rel'rigerat, ad loimina cum 
ttao bibitur. menses sucus eius et urinam ciet potu par- 
iBBque difQciles in laua adpositns. 

(82) Cbamelaea similitudlnem foliorum oleae babet — 133 
Bunt autem amara, odorata — , in petrosis, palmura alti- 



j^r. index et Marc. 30, 43. -acropen X. -aedropem B e Diosc. 

' etiam Marc. 20, 13 (ib. 115 potius chamaediyos seribendmn 

!). 1 qaercuuB T'2). 2 serrata ego. -ti ll.v. eft. XXV 

(66). 84. XX 159. | diet. ego. | eo X, ea ll.v. 3 pene X. 

Va. I parporeo Yd, | capitur TdTfS, cfr. XXII 33; contra 

C 61. XII 48. 5 pittiita (E?) Brot. \ cohaerescenti (cohet- 

le. -te ASBTOt. cliohereacente T. 6 et lateria dT. | con- 

•KimpBit va. 7 id om. Td. S tribua ll.v. 10 dicti V. 

J2 ealigines TTfS. -nem d(?)EIti(A cfr. § 19. 134. 146. 

XXV 143. XXIX 128. XXI 150. XX 61. 135. IS eical- 

luai et TdTfD. | perunctionea BXFen. 11 camedafae V. | 

■mbitaJe Vd, | fere EXu.a.S. 15 folio S.v.a.H. | tenuiora 

TdTS. tenui in (ut X) EX. tenui v. \ lauro iTl>. -ro (-ru E) 

tolia rS (cmbi signo lac.) lauri folia ^io H) X.Ii. -n aitnili- 

todine v. \ adnesum (ann- dT) TdTBrot, adifl'sii'm l^arai- T^ 

IXH. admistum t>. 16 ardoribua E. \ ^t^vgwaX. 6.. 

1 ndpoaitu Ti. (-ta X). 19 chamelee X.. ca.TO.dXoa.'^ . \V»a^ 

-tfoi ff.X. 19. 20 dist. ego. cfr. § 134. 137. 'iO — ^-'^-■a 



S 



98 C. PLINI SECnNBI [ 

tadiue non excedentc. alvum purgat, detrahit pituitiiin, 
bilem foliis in It absinthii partibus decoctis, suco eo cum 
melle poto. foliis inpositis et iilcera purgantur. aiunt, si 
quis ante solis ortum earn capiat dicatque ail albugines 
oculorum se capere, adalligata discuti id vilium, quoqno 
modo vero collectam iumentonim pecorumque ociilis sadu- 
larem esse. 

I3i (83) Chamnesj/ce lentis folia habet nihil ae adtollentia, 
io aridis, petrosis, claritati oculonim et contra subruslones 
utilis suco ad cicatrices, caligines, nub ecu las inuncUh 
vulvae dolorea sedat adpoaita in linteolo. tollit et verruca*' 
omnium generum inlita. prodest et orlhopnoicis. 

135 (84) Chamaecissos spicata est tritici oiodo, ramtdift 
quinis I'ere, foliosa - — cum floret, esistimari potest alb* 
viola — , radice tenui. bibunt iscbiadici fulia m obolis is 
vini cyathis ii septen^^i diebus, admodum amara [lotione. 
(85) Chamaeleucen apud nos farfariim sive farfugiuiB 
vacant nascitur secundum fluvios, folio popidi, sed 
pliore. radix eius inpouitnr carbonibus cupressi, atque is 
nidnr per infundibulum bibitur inveteralae tussi. 



palnii sJtitadinem non excedentes {-dsnBv)Xv.a.G. 2 duft- 
buH ll.v. j algentii Vd, ( paribus V, 3 poto iXv. -tu r. 
4 dicato Vd. 6 colieeta V. 6, 7 aalutare V. 7 

tan. V. 8 chamaeeyce S e Diosc. -mesici V. -chi EK. -cuB 
i. -cen t). 9 petrosiaqub naBcena v.a.S. 10 utilis buco &d. 
ego. -iBaimu et ll.'X.J (cutn eigno lac.), -ma et v. | muricnlw' 
BX. -las nubeculaa v.a.B. (on nubic-, m( XX 6J?). | inoncto 
Z. -ta E. -tus J. iniunctus T(d?). in uioo cocta inuncta v. 
14 cum floret Vdp. earn fere E. om. X. | ut estimari X. 
16 digt. ego. fm-tamie radice itnui post foliosa tTansp&nenda. , 
sciadici V. cyatici X, li>. 16 m , . ii septenis ego. tribas . . 
duobuB Beptem ll.'X.v. 16 cam amara T. IT farfarom M 
ex ind. farranin X, -num v. farrari E. farfar rT. | siue farfo- 
pum Xii. fngium K.T. 18 secua HBrot. 19 his T. 

SO infandibolum ViJIB(S). infomi- EX)!(G). | imbibitnr T(?) 
■««r-Z?. / inaeteratae TTlS. cfr. XXIH 35 et ibid. 8fi. XXVI 

*^. JTJTJX 65. in uetere 4(,?)EXi). 



[] NAT. mST. X3TT 15 (82—88) 09 

(86) Chamaepeuce, larici folio similis, lumborura eti36 
spinae doloribus propria est. — Chamaecyparissos herba 

lino pota contra venena serpentium omnium scorpio- 
numqiie pollet. — Ampeloprason in vinetis nasr.itur, foliis 
porri, ructu gravis, contra serpentium ictus ellicaE. uri- 
Dam et menses ciet, eruptiones sanguinis per genitals ia- 
hibet potum inpositumque. dalur et a partu mulieribus 
el contra canis morsus. — Ea quoque, quae stachys vo- 
catur, porri simililudinem habet, longioriiius i'oliis pluri- 
busque et odoris iucnndi colorisque in luteum inclinati. 
pellit menstrua. 

'87) Ciinopodium alii cleopiceton, alii zopyrontion, aliiiST 
ocimoides appellant, serpyllo similem, surculosam, palmi 
altitudine, in petrosis, orbiculato folionim ambitu speciem 
lecti pedum praebentem. Mbitur ad convulsa, rupta, stran- 
gurias, serpentium ictus, item decoctae sucus. 

(88) Munc subtexemus berbas mirabiles quidem, sediss 
minus claras, nobllibus in sequentia volumina dilatis. 

Centnnculum vocant nostri, foliis ad simililudinem ca- 
pitis paenularum, iacentem in arvis, Graecl clematidem, 



§ 136: DioBC, IV 135. 
6 187; Dioac. m 99. — 

xxvnss. 



I chamaepeuce — S propria est om. V. | cliameleuce X. | 
loiici Lugd. -eis dEXc{JSro(.). | foliis v.a.Brot. 2 propria 
<l(?)ff. cfr. XXXJI 33. -pitia (-picia X) EI... {cfr. XXVIII 
SS). I chamaecyparifToB v. -ilto dE. -mecjpharilto V. -parirtou 
" 4 pellet V. I ampeloprason v e Dioac. -aflaos V. -assus d. 
J. ampheloprasaon X. -sso E. | uineis Td. 5 porro T. 

8 stachis X. -oia T. 10. 11 inclinat inpellit V. 

la cleopiceton ii. J. -pyzeton X, cleonicionif. -con i'. cfr. liiosc. 
linopicton v. \ zopjrontion J. -nliiun £. zopirontion d. -nthion 
T. -nion X. aopjron B e Dime, -rocfaerott v. \ athi VE. 
18 eimoides E. -oydos X. 14 naecitur in petroaia v.a.Brot, [ 
ianaaS e Diogc. \ ambitne T. 16 praebentem iSXBrot. -ti 
Vl -te man. Dal. D. -ns e. | ad om. Td. IG decoctae (-te 
X) EX.U. -ta et rtS. \ art iua (= iusDs}? efr. Diane, et § 146. 

IRdilatifi TiT. italJa Td. -li EX. dilatia, Walu. ■c. Vi obh- 
tBmcTilum T, -tocalam dT. | rostralia v.a.H. V" 

SO graeci om. 7dT. | clenuitide 'Yi'E. 



100 C PLINI SECTJNDI 

egregii elTeclus aii sistendiini alvum in vino austero. idem 
sanguiDem sislit tritus oxymelitis aut aquae latidae cyathis- 
V denarii unius poiideie, sic et ad secundas mulierura 

189 eflicax. — (89) Sed Graeci clematidas et alias habent,, 
uoam quam aliqui uetiten vocaut, alii lagineii, nonauUi 
teDuem scaDioiiiam. ramcs habet pedales, foliosoSj 
dissimiles suamoiiiae, nisi quod nigriora minoraque sdi4 
folia. inveDJtur in viueis arvisque. estur ut olus ctun 
oleo ac sale; Filvum ciet. eadem dysintericis rum liui se- 

]40niine ex vino austero sorlietur. folia epiphoris inponimtUIT 
cum polenta subposito udo linteolo. strumas iiiposita i 
suppuralionem perducunl, deinde axiingla adiecia percu< 
rant; item tiaemorrAoida cum oleo vlridi, plithlsicos iuva^^ 
cum melle. lactis quocjue ubertatem fai;iuiit in cibis el 
infanlilms inlita capillum nluut, ex aceto eiientium veoe- 

141 rem stimulant. — (90) Est alia clematis Aegyptia cognO' 
mine, quae ab aliis daplinoides, ab aliis [tolygoaoides v<n 
catur, folio lauri, louga tenuisque, adversus serpentes i' 
privalim aspidas ex aceto pota eflicax. 

14S 16, (01) Aegyptus banc maiime gignit, quae et aroi^ 

w,M de qua inter hulbos diximiis, maguae cum dracontio litisj 

g 141: Dioac. IV 7, — § 142; Th. H. Vn 12, ■>. 



1 egregii iltXH. graegii V. est ei X. est eius egreginB 
V. I uuluam EX. | idem dXv{D). item V(?)H. 3 quinque ll.v. 

4 sed dEXij(J'). si T. est S (ad antecedd. Teferens). I cl». 
matidaa (uleinot- T) et alias Viv, crematidaa et E, cloiii 
tiden X. 5 una V. | aetiten SJD. teti- d. eti- T, ethi- 
Bchi-u. nomen adhuc incertum. an epigetin? cfr.I)iosc.IV7e!etr. 
laraien Ep. laci- X. largi- i-. iasinen Salm. cfr. XXII 8Si 
XXI 105. 6 scamoniam B(?)f. -ia rX, | pedales STEX. t' 
ped- V. biped- H. pepedalis V. 8 est in (eatur e) iwu n 
Xu.o. Verc. 13. 13 percurant do, -rrant V. -rmnt EX. 
IS baemorriioida D. cfr. XXIII 137. -das d. -rroida (em- J 
E. -dam d. hemoroidam T. | ptisicDs VX. 15 edentium U.£ 
dentium dolores sedant Xv. 16 Htimuiari T. 17 poly- 
gonoides v e Diosc. -gonitis T. -contis (pylo- T) Td. -cyonie A, 
-chronis X. 18 loogo tenuique Xv.a.B. 19 aapides T~ 
e.a.Il. -diss. 20 aegyptum V. [quae Il.G. est Xt. | aro 
C&aroa V) de VXv. baroado TV -tMnio t. -iinBoi de d. 
*/ quae B. 



I (haroD 
^■^J qua 



NAT. HIST. XXIV 15— IG |88— 92) 101 

qaidam enini eandem esse dixere. Glaurias satu dis- 
credit, dracontimn silteslrem amn pronuatiando. aliqui 
radicem arou appellarnul, Laiilem vero draconlium, in to- 
turn alitim, si modn liic est qui a pud nos dracunculus 
vocatur. nanique aros raditem nigram in tatitudinem ro- 
tundam habet multoque maiorem et qua manus inpleatiir, 
dracuQcuIus subrulilam et drarouis convoluti modo, unde 
el nomeD. (93) quiii et ipsi Graeci inmensam posuere 14S 
IdifTerentiam : semen dracunruli fervens mordaxque tradendo 
tantumque et virus, ut olfactum gravidis abortum iiil'erret, 
aron miris laudihus tulere, primum in cibis reminam prae- 
ferentes, quouiam mas durior essel et in coquerido lenlior; 
pectoris vitia purgare, aridiun potiont inspersuni aut ec lig- lU 
aute orinam et menses riere, sir et iu osymelite potum. 
'Slomacbo interaneisque exulceratis ex larte ovillo biben- 
dom, ad tussim in cinere coctiim dedere ex oleo. alii 
coxere in lacte, ut decoctum biberelur. epiphoris elixum 
inposuere, item suggUlatis, tonsillis. Glauci'as ex oleol46 
'fiaemorrhoidum Titio inl'udit, lenligines ex nielle inlinens. 



- g 14G med.; ctr. Marc. 



1 dixenint SXe.a.S. | glanciaju as Z. claaciaa T. 

2 diacreui EX. 3 dracontiam (-cunt- Zn) C. -tion d. ho- 
contium T, ac- E. cfr. § 150. XXVIII 152. \ aron ego. arm X. 
anun Sv. harum r. S aron v. ha~ dX, arum (T?)<7'. ha- B. | 
appellaaerunt iXv.a.H. 4 alium om.. Td. G haros X. -on 
d. I latitvdine dX. 6 ut qua S. 7 dracnucuIuB uocatur 

dracuDculue EX. 8 quin et Ipsi 'BXv(D). et qui ipsie rS. 

9 dist. ego. 10 et U. ei TH. ei iueeae X. inease ei u. \ ut 
dTZff. et r ] inferret VEJ. -ert V'. -erat dXti. 11 haron 
dX. I tolere SS. tere T. terce i. eitulere Xv. { primus in cibna 
T, I feminarum v.a.G. IS dukior SXv.a.G. | et do. Bed rX. | 
COgendo E, quoquendo T, 18 pectoriaque Xv.a.G. | pnr- 

guet Xv.a. G. -re et E 6, | aridium d. { potioni S eum vet. Dal. 
-aa TKXC (praem. in), -nem d. impoaitione v. J8. 14 elig- 
sate Y&Verc.D. elim- X. 14 cieret v.a.G. U. IS dtat. 
B, 17 et T. ( bibere V. : elixum om. '^il. "V^ '"''o^- 

dliB. Qiaudas efi6!. toosillaa U. -His (,tonxi- Xl 'X.'o. « ^?-- 
ftifi V. -uBdit dXS: -udere S(?)v{D) -«-Ait C\eo'e^a.o.\.\va 5 
— ■ S. / lenligines dXXv -ne T -ni I>. \ iiAmens U-S. "« 



102 C. PLINI SECUNDI [Td8 

laudavit et pro antiiloto contra veneiia, pleuriticis, peri- 
pDeumonicis quo tiissienlibus modo. semen intritiim c 
oleo aut rosaceo inliidit aurium dolori. Dieiiches I 
sientibiis aut auspiriosis et orthopiioic.is et pura excreao- 
tibuB farinae permixtum pane cocto dedit, Diodotus 
phtliisicis e melle ecligmate et pulmonis vitiis, ossibus 

14Getiam fractis inposuit. partus umuium animalium extrahtt 
naturae circumliLum. sucus radlcis ciun melle Attico oci)-. 
lonim caligines, stomachi vitia disculit, tussim decocti i 
cum melle. ulcera omnium generum, sive phagedae 
sint sive carcinomala sive serpant sive polypi in uaributi 
IT sucus mire sanat. Folia arubustis prosuut ex vino et 01661 
cocta. alnim inaniunt ex sale et aceto sumpta et luiatis 
cum melle cocta prosunt, item articulis podagricis i 
sale recentia vel sicca. Hippocrates ulralihet ad col- 
lectiones cum melle inposuit. ad menses trahendos se-^ 
minis vel radicis drachmae n in vini cyathis n sufBciunt; 
eadcm potio, si a partu non purgenlur, et secundas trahit 

lieHippocrates et railicem ipsam adposuit. dicunt et in 
pestilentia salutarem esse in cibis. ebrietatem discutit. w 
serpentes nidore, cum crematur, privatim aspidas, fugat 
aut inebriat ita, ut torpentes inreniantnr. perunctos quo- 



I 



leutes u(-S). 1 laudauit U.S.J', add. Cleophan- 

ite mdieavit D. \ pUureticiaVXt'.o. G'(Z)). 1. 2peri- 
VJ. ppleumonocis X. 2 ^uotua aitientibua V. 

3 pro saceo V. pro roe- V. ) infiidit coni. J. -unditnr 
TBXS. -tur et dT. -undeuB v. 3, 4 dieucestns sitientibus T, 

4 a,ut dEZv. et TZ). del. S. {an ac?) { pnrulenta Sv.a.H. 
o farinae VTfS. -na rX*. | Diodorus Ven. (Meinenius colt. 

XX 130. XXIX li2). 6 eom. Vd. | eiigmate TFerc-B. elyg- 
X. 8 radix Vd, 9 decoctiluB V. -ctum X. 11 ia om. 
EX. 12 et om. E. IS inanium T. ] ex EXo. in rSt. 
11 prosunC om. i 16 utralibet TdTfif. libet EX. quaalihet 

V. J ad om. EX. 16 trahendas d. 17 duae et duobus U.v, 
18 aperto i. / purgantur EXu.a.S. 20 in cibis EXe. 

cibia r. 31 priuatim VtlTXS. -im.i\uft tl^^Vipv \ - -■'- 



NAT. HIST. S3IV 16 (88—81) 103 

que aro e laureo olco fugiunt. ideo el ronira ictus dari 
potui in vino nigro putant utile, in Toliis ari caseus optime 
servari traditur. 

(^3) Dracunculus, quern disi, hordeo mature Semite efTo- ii9 
s ditur luna cresceote. ooiDino habentem serpenles fugiunt. i" 
adeo percusstE prodesse potum aiunt; maiorem vim esse, 
Gi ferro non allingatur. bucus eius et aurium dolori prod- 
id autem, quod Graeci dracoution vo<^ant, tripliciiso 
efQgie demonstratum mihi est: fuliis betae, non sine thyrso, 
^tlore purpureo; hor est simile aro. alii radice longa veluti 
Bignata articulosaque monstravere, ternis omnino cauli- 
culis, foliis, decoqui ex aceto contra serpentium ictus 
inbentes. tertia demonstratio fuit folio maiore quam cor- 
radicis harundineaej tolidenij ut adlirmabant, geni- 
Bculatae nodis, quol haberet annos, totidemque esse folia; 
hi ex vino vei aqua contra serpenles dabant, 

(94) Est et aris, quae Ln eadem Aegyplo nascitur, ist 
similis aro, minor tantum minoribusque fojiis et utique 

U, 46, — 



1 aro (haro V) e 11. 6. areo X, aro nt C. areo aut v. 

5 potui KX. -tu v{D). om- rS. cfr. § 187. XIII 131. XX 178. 
XXI 136. XXJI 26. 49. XXIU (S3). 156. 163. XXV 104. 
XX7U 13. 136. XXVIII 156. XXIX 50. XXX 33. 34. 96. 
105. XXXTT 131. 141 al. \ hard caseus V. aricas (ha- X) EX. 

4 dracoBColuE d, draculus E, 4. 5 effoditur luua cre- 

Bceote om. EX, 5 adea U.TJ. ideo Xv. an in aceto? 

6 potum TdT6', -to EX. in potu u. | alunt T. | diet. J. \ ma- 
iore ui J. I uini esse D. ut roeaaes V. ut (in /. ut et v) menaes 
re. ad meses X. T attiogatur eistat v.a.J. i dracoution. 
Xd. -jum D. -onium Td, -oetium E. cfr. XXVIII 151. 

II temia ego- tribus U.Xv. 13 fuliis U.S. -lia eius Xe, -lia 
J. -liisque 1>. { dkt. ego. (a« potiws cauliculi foliia?). | ex 
ftceto decoqui Xv.a.S. 13. U comis X. -uu Td. 14 ra- 

dicis TX man. Dal. S. -ci X, -oes a. -ce Eti(Z>). | harundineae 
A man. Dal. S. -nae T, -nea Ec(X»). arundiue X, 14, 16 ge- 

niculatae (-te X) TdX man. Dal. S. -ta Ev. 16 quod T. | 

■totademque Xi'(iS). -emqua^T. -etarH. IS hi H.S. Wx. \a. 
ea p. I dantur X man. Dal. 17 ei atia VeTC. cwm, "B*- *. 
\iteris XX. et oris (eelbeTi3)v. echaria 4. ^aec^iwfva'^ . sJtw^ 
mroB Scum B' e Diosc. 18 haro ftT.. ~ 



104 C. PLINl SECUNDI [VdE 

radice, quae tamen olivae grandis magDitudinem inpleat, 
alba geminum caulem, altera unum tantum emittens. me- 
detur utraque iileeribus manantibus, item ambustis ac 
fistulis collyrio inmisso. nomas sistunt inlitu decoctanim 
iD aqua et postea tritarum rosaceo addito. sed unum mi- 
raculum iogens, contacto genital! cuiusque fcminini seius 
animal in pemkicm agl 

bi (95) Myriopbyllon, quod nostri niilifotiuni vocant, caulis 
est teneri, similis feniculo, plurimis foliis, unde et nomen 
accepit. nas<'itur in paliistribu^, magnifici usus ad vulnera 
cum aceto. bibitur ad dilYicultates urinae et vesicae aut 
stiEpiria praecipitatisque es alto, eadem einpaciBsima ad 
dentium dolores. Etruria hoc nomine appollat herbam in 
pratis teriuem, a lateribus capiilamenti modo foliosam, 
eximii usus ad vulnera, bourn nervos abscisos vomere soli- 
dari ea rursusque iungi addita axungia adlirmans. 

63 (96) Pseudo^union napi folia habet, fniticans palmi altt- 
tudine, iaudalissima in Creta. coutra tonnina, stranguriam, 

§ 162: Diosc. IV 113. Seren. 813. PI. iun. 60, 17—19. Maro 
26, 27, 16, 34. PI, iun. 38, 1. 27, 11. Marc. 12. 7. BS, 53. — 
§ 153; Diosc. IV" 123. 

1 implet EZv.a.iS', 2 gemina Yd. gemmam X. | caulem 
om. X. I a,ltera unum i). -ra,m 27. -ra, ca,ulem Z. 8 ambnetiB 
YTlS. comb- d(?)EXii. * ui misso V. ui imn- T». immiita 
Xv.a.G. cfr. XXVIII 205. 241. XXYII 71. \ dist. 3. | onoma 
X. et nomas v.a.G. \ inlitu ego e Diosc. tm. ll.'X.v. cfr. § 107" 
(aspersu) et XXYIII 37. \ decoctanim dEXc(J). -torum T, 
-to eorum D. -ia eanim H. -ta folia earum S cvm vet. DaL 

5 posta T. posca.D. sed cfr. § 166. | an est (pro aed)? 
H myriopillon d. mjrophi- X, mirophillnm. E. [ miufolium Tdi^ 
millif- E- milef- Marc. miUef- X PI ian. v. cfr. § 176. XXV 
42. XXVI 78 el oentifoUa XXI 17, milipeda (eentipeda, mulla- 
peda) XXIX136. XXX33. 40. 68. {IX 145), centipellio XXVIU. 
150, centigraniuB XVIU 95. 9 tener iSX.v.a.S- 10 '" ' 
J cum H e Diosc. cfr. tamen Fl. iun. 14 alteribna T. 
15 nerbos V. 1 abacisos xe. -iao T. -isBOs rv(Dal). cfr. XXIX. 
99. I suo moree T. 16. 16 loHdari Xp. folia dari li. 
je msiisque VS. 17 paeudob union B e Diosc. -ounion (pseod- 
7) ll.Xv. I api v. apii V*d. 18 atiMigQna "^ 4. -ait^ X, 

9 atrmaguri&m v.a.S. 



pRi]" NAT. HBT. SXIT 16—17 (94—100) 105 

' latenim praecordiorumque dolores bibuntur rami eius quini 
.aenive. 

(97) Myrris, quam alii myrrizan, alii myrraa vocant, 164 
similluna est cicutae caule foliisijue et flore, minor tan- 

) turn et exilior, cibo non insuavis. ciet menstrua et partus 
cum viuo. alunt eandem potam in pestiteutia salutarem 
esse, subvenit et phthisicis in sorfaitione data, aviditatem 
cibi facitj phalunglorum morsus restinguil. ulcera quo- 
que in facie aut capite sucus eius in aqua triduo mace- 

• ratae sanat. 

(98) Oenobreches Tolia lentis habet, longiora paulo, 166 
florem rubentemj radicem exiguam et gracilem. uascitur 
area fontes. siccata in farinae modum et inspersa vino 
albo sLrangurias Gnitj alvum sistit. sucua eius peruuctis 
cum oleo sudores movet 

17. (99) In promisso herbarum luirRbilium occurrit 168 
aliqua dicere et de magicis. quae euim mirabiliores? primi 
eas in nostro orbe celebravere Pythagoras atque Demo- 
critus, consectati Magos. 

Coracesia et calicia Pythaguras aquam glaciari tradit, 
quaruoi mentionem apud alios non reperio, ner apud eum 
alia de his. (100) idem Minyada appellat et nomine alio 157 



§ 164: (cfr. XXVI 108). Dioac. IV 114, — § 165; Dioae. HI 
160. — § 157: (cfr. Plin. XXI 64. 152. 163). 



S mjiria VdTi>, miria K. mjrrhia v. murris S. | mjrrisaji 
e(J). myriia,ni (mir- T) VdlS. -zan D. smyrrliizjan E. -zam B. 
Bmirysan X. | rojiran J), mjran flX. -am TT. miran E. mjr- 
rham v. murram S. \ uocant om. E. 4 cicuta V. 6 peati- 
lentiam T. 7 ptisicia V. ti- X, | data om. EXv.a.S. 

8 phalangiorum — D facie om. E. plial testinguit om. XVen. \ 

reatinguit VdfS. restri- T. -git v. 8. 9 quoque am. XVen. 
11 oenobrecliea J, cfr. ind. -cea V. enobricea d. onobrechea 
X, -cea E. -rjchis v e Diosc. \ habent Vd. 13 farina T. 
le protniacuo X. 17 mirabiiiora (-res v) sunt Xv.a.S. 

18 pythagora satu V. 19 conaecta V. -cnti X. 20 cora- 
cesia H.{J). -eeta K.IS coriacesia C. -am v. \ cftlioia VX.a. 
calycia (dE?) Brot. callicia C -am v. \ (\viMa i, ^%. ^is)^»;«^ 
v-a.a 21 repperio YD. l-i Tma-saAa. tH-i^S-i. TE.-si»a&w 
minaada rJS. menaidem «. 



106 C, PLINI 8ECUNDI 

Corinthiani, ruius Uecocto in aqua siiro prolinus ss 
klus serpentiiim, si foveantur, dif.it. ei/ndem effusum in 
herba qui vestigio contigerint aut forte respersos insaoa- 
bili leto perire, monstrifica prorsus natnra veneni praeter- 

iBSqiiam ronlra venena. (101) ab etidem Pythagora aproxis 
appellatur herba, cuius radix e lougiuquo concipiat ignes, 

s, )35 ut naphtha, de qua in terrae miraciili!; diiimus. ii' 
tradit, si qui morhi Uumano corpori incideriot Dorente 
brasBica, quamvis sanatos ad monition em eorum seulire, 
qnoliens /loreoi; Hem si llorente acciderint aut rrumeoto 

16S aut cicuta aut viola, similem conditionem habere, nee rae 
fatlit hoc. volumen eius a quibusdam Cleemporo medico 
adscribi, verum Pylbagorae pertinax fama antiquitasque 
vindicant, et id ipsum auctoritatem vohiminum adfert, si 
quia alius curae suae opus illo viro dignuoi iudicavit, quod 
fecisse Cleemporum, cum alia suo et nomine ederet, 
qiiis credat? 

160 (lOi^) Demorriti eerie chirocmeta esse constat, at 
in his ille post Pythagoram Magonim studiosissimus quanto 

§160init.: efr. Col am. VII S, 17, Titruy. IX 3,14. — med.: 

1 corinthiam VdTS- -hadem u. eorisidiam X. corys- EiZ. J 

decoctae dT, Seundem v. ean- U.X.S. j efiusumc, -aam ll.'X.S. 

3 herbam VS. Bed cfr. XX 90. 3. 4 ineanabili VdTI 

F«'c.(if)- -!e EX. -les w. 4 kto om. EXu.a.ff. lethe f. laeto 

Verc. I perire T«. -iere Vd, operiere EX. 6 eonspiciat Td. 

7 naptha, T. | item Td, fl ai Xw. om. ll.J. \ morbis d. | 

incident B, acciderint X.u.a.S. 9 braasica U.TIBrot.. ap- 

prOTica X. aproii ii. cfr. XX 78. 101. 10 floreat; item si 

ego. om. ll.v. tac. detexit J. ea herba floreat, qui D. \ Sorente 

HJ. -nte brBBflioa quamuis aanatOB T, om. dTS. florem X. -rare 

earn c. I tetigeriat X, contigerit v.a.S. \ aut (ter) U.S. et (ler) 

Zv. 10. 11 Jramentum (flu- X) . . cieutam . . uiolam EX 

V.a.S. 12 a om. T. 13 uerum dTS. uero TEJ. om. Xv. \ 

pythagorae (-tagore X) uero eaae X man. Dal. v.a.G. 

14 anctoritate Td. 15 iudicauerit Xv.a.G. 16 fe fecieae 

Td. I cleemporum v. temp- Td. emp- E. -porium X. { et alia 

ETUO (ex auo X. euo ex c) TXv.a.il. IT credet Xv.a.Q. 

18 chirocmeta Brot. cum Salm. -cineta Xc. et (om. dET) 

iu'rvcmeta, ll.T. \ at om. d. 19 magoia,m mB.gticam T, ma- 

fTorumque S. 



NAT, HIST, XXIV 17 (100—102) 107 

porteatosiora traditi ul aglaopAotim herbam, quae admi- 
ratione hominum propter eximium colorem acceperit no- 
men, in marmoribus Arabiae nascentem Persko latere, qua 
de causa et marmaritim vocari; hac Magos uli, cum veliat 
deos evocare. — Arhaemenida, colore electri, sine folio 161 
naseen'effi Taradastilis Indiae, qua pola in vino noxii per 
cruciatus conQteantur omnia per varias numinum imagi- 
□ationesj e and em hippophobada appellat, quoniam equae 
>rsecipue waveant earn. — Theombrotion xxx schoenis ai 
^hoaspe nasci, pavonis picturis similem, odore eximio; 
banc a regibus Persarum bibi contra omnia corporum in- 
commoda^ a stahilitate [mentis et iustitiaej, eandem semnion 
potentiae maieslate appcllari. — Aliam delude adaman- 
tida, Armeniae Cappadoriaeque alumnam; bac admota leones 
resupinari cum hialu lasso, nominis cansam esse quod 

Aelian. nat, an. XIV 27. (DioBO. HI 147. Plin. XXV 39). — 
g 161: ufr. Plin. XXVI 18, 



1 ut ego. N Vd. om, EXv. \ agla,ophotim S. -photinS. -po- 
jn (glao- E) U. -potin v. Flaopotln X. 1, 3 admiratione 

(?)v. -nem r, ob adm- Z num. Dot. i marmaritim VS. 

-tm G. -tiden wion, Dai. v. majitim E, mannoritim dT, -tin 
iditen X, I hac S. ac V. hoc dT, om. EXu, | uti ea X, 
utiqne ea uti v.a.S. 5 eos B, | ae uocare V. | achimenidon 
(-hBeni' c) Xv.a.H. \ colore est Xv.a.G. 6 naBcentem ego. 
-cans in U.v. naBci in G. [ taradastiliB E re™.(Broi.)-D- terad- 
X. trad- (-leB d) rtS. tard- v. tardist- Lugd. \ qua D. quae ll.X. 
cuius radice (-ix^ v.a.Bas.) in paBtiUoH digeata in dieque v. | 
noxi VXZ). 'la d, 7 conficiantur d, -itentnr X, nocte con- 
fiteontnr v.a.D. 8 hippophobada Tif, -onada G. -orbada 1 
-do Td, -omadem c. ippoporbada E, | eque X. -ui dT, aeque 
YVm. 9 theombrotion v. cfr. § 166. theonb- Brot. theob- 
TdS. -brocion X. -bronthion E. i scaenis V. acenis X. 
10 choaBse E. -ace X, | naaci pauoni,) EXc (-num J), aspi ca- 
uonia (-num V)r, pauonum S. 11 bibi TdFercD. bibi — 

coi'porum om. EX, comedi aut bibi u, 11. IS inconunoda 

otK. X, !2 a tgo. inmota D. ad coni. S. om. fl.Xo. | dist. 
ego. I atabilitate iji. -tem (siab- V) TE. -temqne Ven. inata- 
bilitatemqne Xc. -tem S. \ mentis et iuetitiae (-iote X) EX 
Ven.S. om. Vd, mentis v. vncos ego posui. [ tandem EX., 
uocari eandem Ven. \ semnion A«. aemiKiijn. tl^. "^ "V^- 

et justitine man. Bal. 13. H «.iani^ii'Gi-&a- "*-- -*>-'^ 
sdnjanantidtt Td. 15 lai&cu '^l. V'VaxQ ■o.fv.S- 



108 C. FLINT SECUNDI r 

conleri neijueat. — Armaida in Arianis gigni, igDeam 
lore; rolligi, cum snl in leoae sit. huiiis tactu peruncta 

lOSoleo ligna acrendi. — Thenonarra in Cappadoria et 
Mysia nascente omnes feras torpescere nee nisi kfaenae 
urina adspersa recreari. Aethiopida in Meroe nasci, ob id 
et Meroida appellari, folio lactutae, hydropicis utilissimam 
e mulso polam; ophiusam in Elephantine eiiisdem Aethio- 
piae, livldam diificilemque aspeclu, qua pota terrorem 
minasque sei-pentium obversari ita, ut mortem sibi eo 
metu coiisdBcant; ob id rogi sacrilegos illam bibere. 

I64versari ei palmeum viniini. ^ Thalassaeglen circa Indum 
amnem inveniri, quae oh id nomine alio potamau^ia ap- 
pellatur; bac pota lympbari homines ohversantibus mira- 
culis. — Theangelida in Libano Syriae, Dicle Cretae moD- 
tibus et Babylone et Susis Persidis nasii, qua pota Hagi 
diTinent; gelotophyllida in Bactria ct cirta Boryslhenen. 
haec si bibatiir cum murra et vino, varias obversaii spe- 
cies ridendique fmem non fieri nisi polis nucleis pineae 

165 nucis cum pipere et melle in vino palmeo. — Hestiaterida 
a convictu nominari in Perside, quoniam bikrentur ilia, 
eandem prolomedtam, qua primatum apud reges obtineaat; 
casigneten, Quoniam aecum ipsa nascatiir nee nnni aliis 



1 a,riamd& X. -dem v.a.S. \ igai V. 2 tacta £, 3 the- 
riona,rca B. thero- D. therocama (-no- v) VEv. -chama dZ. 
cfr. ind. et XXV 113. i turpescere V. 5 urina dS. -nam 
r. -nae (-ne X) Xc. | adspersu Xw.o.S. | mero T. meroidi 
X, -dem v.a.H. 7 elepbaatice EX. 9 obuersarit ita, ue f, 
10 libere Td. 11 ei om. Vd. | thalaasaeglen S cum 

GeSfiero. -aaeglen Xi?. -lem. U. II, 1'2 indaam rem V. 12 po* 
tamaagis S euni Gesnero. -aucie ViSrot, -autis v, -antia H, po- 
tanmaucis E. -cidis X. 13 haec Td. tec X, [ lympari T. | 
ubuersantibus T. sub- d. 14 dictae T. -aeo v.a.O. 15 suia 
Td. 17 obseruari T. IS ni EXe.o.if. 19 hestiaterid* 
J. -torida H cum 6r(M. heatitaterida dtE. haesti- T. heeiti X, 
eyssitieterida v. 2t potomediam E. -tu media in X. | qua 

SXp(D). quae t. quia t7S. | obtineant E(?)b(B). -neat (-niat 
V'J rTfXS: 23 casigneten (,caBBi- X) IfiB. -\Km. i. -u^ite.. 



SAT, mST, XXTV IT ,102) 109 

ullis herhis, eandem dioaysoDymphadem . ijtioniam viuo 
mira conveniat. — Helianlhes vocat in Tliemiscyrena re- 
gioae et Cilioiae tnontibiis marilimis, folio myrti. Iiac rum 
adipe leonino decocta, addito troro et palmeo vino, per- 
Diigni MagDs et Persarum reges, ill fiat corpus aapeclu 
iiicuadum; ideo eandem heliocallida nomiiiari. — Herme-166 
sias ab eodcm Yocatur ad liberos gcneranilos puichros 
bonosque non lierba, sed coDposilio e nurleis pineae uucis 
*tritis cum nicUe, murra, croro, vino palmeo, postea ad- 
mixto theomhrolio et lacte. bibere geiieraturos iubet et 

onceptu, piierperaa partum nutrieiites; ila Geri excel- 
lentes aoimi et formae bonis, atque baruni omnium ma- 
gica quo que vocabula pouit, 

Adiecit his Apollodonis adseilalor eius Iierbami61 
aeschynomencn, quoniam adpropinquante manu folia cou- 
traberet, aliam crocida, cuius taclu jilialangia moriiientur, 

ateuas onothurin, cuius aspersu e vino feritas omnium 
anirnalium mitigarelur, anacampseroten celeber arte gram- 
matica paulo ante, cuius omniuo lactu redirent amores 
vel cum odio dcpositi. et abunde sit bactenus attigisse 
insignia Magorum in herbis alia de bis aptiore dicturis loco. 

g 167: Diosc. IV 116. (cfr. Plia. XXVI 111). 

1 dionyBonymphadem G, duonjBio- (dio- o) Et', dionisio- r 

S beliantbeB 'Zn. -tes t. -then v. beUanthesi t. <tidem X. | 
nocant EXc.o. (?. 3 galatiae dT. | folium (-io d) hjrti Vd. 

6. 7 henneaia d. 8 compositio de d. -tione V. 10 theon- 
brotio "Brot. theob- S coll. § 163. 11 dist. J. et pnerperas 
' Dal 11. 12 exceilentiB iS. (an eiCBllentem?). 

nimo ct forma atque bonoa Xv.a.S. | atque quae E. ont. 

i,.S. I haruBKiue X. -rum v.a.S. 14 apoUodotus Vd. 
15 aeHchjnomenen (escy- dX. aeaei-V. aeaea-V, -eneX)TdXi'. 
ex qao nomea S. 16. 16 contrahereut d. 16 aliam dv. 

liam. X. alia r, | crooidem v.a.H. \ morarentur T. 17 ono- 

thurin / (-im) coll. Diosc. et Galeni gimpl. 8 et Ae^in. 7. -rin 
in T. -rim in d, -riden in E. -thorin in T. -riden in X. oeno- 
theridem v. -rin D. \ aepersu — 19 cuius am,. E. 18 ana- 
sampseroten X. -tern v. <te d. -nuerote T, | celeber arte Zii. 
■brante d, -bante V. 19 panlante T. (Apion videtm inUllegi). 

ao cum alio EX.J depoaitaBXr.a.B. ^i.ia."KVfc'<W.'o.<j.,0\ 
ierbig BXv.a.3. \ alio EXv.a.S. \ dlolxm. itll.. -Ya&-o-o..<3'- 



110 C. PLIKI SECUOTlI 

6S 18. (103) Eriphism mulli prodidere, scarabaeum haec 1 
in avena habet sursum deorsum decurrentem cum sonaf 
baedi, unde et nomen accepit. hac ad Tocem nihil prae- ' 
staiitius esse tradunt. 

(104) Herba lanaria ovibus ieiunis data laclis abun- 
ilantiam facit. — Aeque nota lactoris vulgo est, pleoa ' 
laclis quod degustatum vomitiones concitat. eandem banc . 
aliqui esse dicunt, alii similem illi, quani militarem vo- 
cant, quoniam vuIdus ferro factum nullum nou intra dies 
V sanet ex oleo inposita. u 

69 (105) Celebratur autem el a Graecis stratiotes, sed 
ea in Aegypto tsntum el inuodatione Nili nascitur, aizoo 
similis, ni maiora haberet folia, refrigeral mire et vulnera i 
sanat ex aceto iolita, item ignes sacros et suppurationes. , 
sanguinem quoque, qui defluit a renibus, pota cum ture^ 
masculo mirifice sistit. 

TO 19. (106) Herba in capite statuae uata, collecta in { 
veslis alicuius pannum et inligata lino rufo, capitis dolo- 
rem confeslim sedare traditur. — (10^) Herba quaecum- 
que e rivis aut Humiuibus ante solis ortum collecta ita, si 
ul nemo coUigeutem videat, adalligata laevo braccbio ila, 
ut aeger quid sit illud ignorel, tertianas arcere traditur. 

— (108) Lingua berha nascilur circa fontes. radii eius 

§ 169: (cfr. Dio9c. II 19-2). — § 169: Diosc. IV 100. — 
§ 170: PI. iun. 11^ 14—17, Marc. 3, 20. — PI, iun, 90, 7—11. 

— cfr. Pirn, XXV 133. 

I eripiam Yd. heriphyatt X. | sca,rabeum Kv.a.liHgd, -la- 
phenm Vd. 2 Buaum V5. 3 ei [pro et) V. 6 iactoriB 

(ba- V") V. -turis d. 7 conoitant T. 10 quinque W.c. | 

sanet T. -nat U.v. cfr. § 59. 11 atratiotes (-aoi- «) VdTfB(B). 
-tia EXff. cfr. DioBc. 11. 13 aed ea TdG, e^ dea E. est et 
ea X. eat ea v. 1! iuuedatione nihil V. | nasceiiE dT. | aizo 
E, ajzo X, IS refrigerant; V. 14 ac {pro et) B{?)e.o.S. 

18 panno X Fl, iun. v. a. S. \ lino S cum man. Dal. et PI. 

itm. in lino U.X.v{J). cfr. XXVIII 98. Hi. XXXHI 122. 

{XXVI 135. XXVIII 203). 18. 19 dolorem EX Pi. iun. v. 

-rea adpoaita rTfS. 20 e (in T^ U.-S.v{S). a G. | ita om. EX. 

21 colUgeatem nemo d. | adalligata H. contra (eo B) ter- 

-r (teroi- X) arfaJIigata ll.Xv. 



r 



TdE] NAT. mST. SXIV IB— 19 (103—113) H] 

coDliusta el Irita cum adipe suis — adiciunt ut nigra sit 
el slerilis — alopecias emendal uuguentiuni in sole. — 
(109) Cribro in limite abiecto lierbae inUis exlaiiles de-i71 
cerptae adalligataeque gravidis partus adcelerant. — 
5(110) Herba, quae gignltur super fimeta ruria, contra 
anginas efflcacissime pollei ex aqua pola. — (HI) Herba, 
inxta quam canes urinam fundunt, evulsa ne ferro altin- 
galur, luxalis celerrime medetnr. 

(112) Rumpolinum arborem ilemonstravimus inter ar- 172 
u busta. iuxta banc viduam vite nascilur herba, qnani ■>. i 

Galli rodarum vocant caulem habet virgae ticnlneae modo 
geaiculalum, folia uiticae in medio exalbida, eadem prc- 
cedente tempore lota rubentia, florem argenteum, prae- 
cipua contra In mores fervoresquc et collecliones cum 
15 axniigia yelere tusa ita, ut ferro non altingaliir. qui per- 
unctus est, despuit ad suam dexlerani terna. elTicacius 
remedium esse aiunt, si tres triiim natioiium bomines 
periingaiit dexlrorsus. 

(113) Herba unpia vocalur incana, roris marini aspectu, 178 
» tbyrsi modo vestita atque capitala. inde alii I'amuli es- 

surgunt sua capitula gerentes^ ob id impiam appellavere, 
qiioniam liberi super parenlem excellant, alii potius ita 
appellatam, quoniam nullum animal earn attingat, existi- 
mavere. baec inter duos lapides trita fervet praecipuo 174 
itadversus anginas suco, lade et vino admixlo. mirum Ira- 
dltur, numqnam eo morbo temptari qui gustaverint; itaque 

171: PI. iun, 30, 20. (cfr. Plin. XXX 35), 

1 lit iXv. fiat X. fuit T. 3 abiecto imn. Dal. v{S). 

'- ll.XLugd. 3. i deceptae E. 5 super VdfS. -pra 

V, 8 celeberrime d. 10 uidua d, 11 rodaram Z. 

Aodorajn S{'i)v.a.8. \ babent Td. | aefflculneae T. 12 albida 
15 uetere H. -ri r™.(ff). nero uetere (-ri EXc) lltXv. 

16 despviat X man, I>al. si desp- v.a.G. \ terna S J coll. 
XVIII 36. terra Vd. ter. Nam X. ter. lam man. Dal. ter v. 

17 tres triam EX.^'. terrestr- r. tres qaoque triirovu. i,^\ui- 
iBnm X. 19 ronis mari aspeeto Y. ^0 moio '■m.'i.. -tei^a. 

•i laodum dSJ. 23 qm EX qnod i;,a.I>. V"*"^^ "*■• 
-*" "■ -(I i. 36 eo XJ. e T4. »b eo "^t^^- 



112 C, PLINI SECUKDI i 

et subus dari, quaeque medicameulum Id uoluerint haurire, ] 
eo morbo interimi. sunt qui avium nidis inserl aliquid I 
ex ea putent atque ita nan strangulari putlos avidius de- 
Yorantes. 
;g {1\4) Veneils pectinem appellant a similiEudiDC pecti- J 
Dum, cuius radix cum mai?a tusa omnia corpori inGxa I 
extrahit. — (US) Veterno liberal quae esedura vocatur'. { 
— Noda herba conarionun odicinis /amiUaris est aliis-J 
aliisve nominibus; efficacissimam adversus scorpionem esse 1 
potam e vino aut posca reperio. 

76 (113) Philanthropon herbam Graeci appellant nasute, i 
quouiam vestibus adhaeresrat. ex bar corona inposita ca- 
pitis dolores sedat. — Nam quae canaria appellatnr lappa, 
cum plantagine et milirdio trita ex vino carcinomata 
sanat, ternis diehus soiuta. medetui* et subus, elfossa sine i: 
ferro, addita in colluviem poturis vel ex lacte ac vino, 
qiiidam adiciunt eiTodientem dicere oportere: baec est 
berha argemon, quam Minerva repperit subus re- 
medium, quae de ilia g-usLaverint, 

77 (ll'?) Tordylon alii semen silis esse dixerunt, alii ic 



1 eubua ES. -biia X. subtus r. suibuB v. cfr. § 176. \ 
quaeque Ed. quoque X, quae T. qui d. 3 autumnidis S. 

nidia X. 8 notia S ex ind, nodia H.Xu. | herba nota cL | 

fiimiliaris J. earn (tarn X) hilaria VEX. etiam (in ea S) hilanB 
Yeti.S. ea uillaris dT. nota. ea raularis r. | aliis om. ILv.i 

9 aliisque v.a.R. | nominibua U.'S.Verc.J. om. Ven. 
bus, nomas curat v. \ efflcaciaaimam X, -mas Vd, -mamqne 
£(?))>, 10 potam e S, -tamX. -tae Y. -tafl d. -tarn in c(E?). ( 
repperio TXD. 11 nasute U.'SS. -the X. -tem v. hirantam 
B coll XXVII 32. 12 inpoaitia V. 13 dolorem dT. | oa- 
rania d. 14 mUlefolio STCv.a.J. cfr. § 153. \ et uini E. 
15 subuB VIS. Bubiifl X. auibua rv. item infra v. IS. cfr. § 174. 

16 et addita EXu.a.S. 17 et fodientem SXv.a.S. 

IB quae IS. que T. qui rXv. efr. § 174. | gustauerit d. 
SO tordylon EH. -len r. fordilon X. tordia rf, | silis dEXi 
ffis r. seselia B e Siosc. BBBiUs B. Bed cfr. XX 36. XXII 
^^ 1S8. XXri43. 



TdB] NAT. HIBT. XXIV 19 (113—118) 113 

herbam per se, quam et syreon vocaverunt. neque aliiiil 
de ea proditum iHTenio quam in monttbus Dasci, con- 
bustam potu ciere menses et pectoris excreationes, efli- 
caciore eliamnum radice; suco eius ternis obolis hauslo 
renes sanari; addi radicem eius et in malagmata. 

(118) Gramen ipsum inter herbas vulgalissimum geni- 178 
culatis serpit internodiis crebroque ab his et ex cacumine 
novas radices spargit. folia eius in reliquo orbe iu exili- 
tatem fastigantur, in Parnaso tantuin bederacia specie den- 
sius quam usquam frutieant, llore odorato candidoque. 
iumentis berba uon alia gratior, sive viridis sive in feno 
siccata et, cum detur, adspersa aqua, sucum quoque eius 1T9 
in Parnaso excipi tradimt propter ubertatem; dulcis hie 
est. in vicem eius in reliqua parte terrarum succedit de- 
coctum ad vulnera couglulinanda, quod et ipsa lierba tusa 
praestat tueturque ah inflammationibus plagas. adicitur de- 
code vinum ac mel, ab aliqiiis et turis, piperis, murrae 
tertiae portiones, rursusque coquitur in aereo vase ad 
dentium dolores, epiphoras, radix decocta in vino tor- iW, 
minibus medetur et urinae dlfTicuIlatibus ulcerihusque ve- 
sicae^ calculos fraugit. semen vehementius urinam inpellit, 
alvum vomitionesque slstit. privatim autem dracomim mor- 
sibns auiiliatur. sunt qui genicula ynn vel unius vel e 
duabus tribusve herbis ad banc articulorum nnmerum in- 

§§ 178, 179: Dio.«. IV 30. 32. — ^ 180: Diosc. IV 30 



I Bireon X. -eum T, 3 dea d. | prodjctum V. 4 tenuis 
(pro terniej V. 7 ex om. YdT, 9 faatigiantnr C. \ hede- 

racii (ed- X) EX. J speciae V. 10 fruticant E(?)G. -ti rX, 
-te V. an fruticantia? 11 feaum coni. Dal. 12 siccata et 
ego. -tae Td. -ta £Xti. | cum detur TEG. tuuditur Xv. cond- 
T. -dantur d. | quoque SX.v. que TdfS. otn. T. 16 tuetur 
praestatque Td. | et ab v.a.G. [ inflationibua TdXf. | pla^s 
E(?)G(J)- placatVXii. pacat dr. praeligata S. 16, 17 adicitur 
decoctu T, decocto adicitur Xti.a.5, 17 murrae S. -rra et 

T. -rraeque X. myrre d, -rraeque Zi'. Ift co^fea 1, 't'i- 

qouatur d. 19 dolores et Xu.a.S. "iO ii\aftT&wi;^%'^%-Vt.Ti- 
-bus Sv. 20. 31 ueaicae om-, X.. la -BONWsoi.U.Ti-X'Stmia."' 



114 C, PLINI SEODNDI n'dE 



volvi lana sucida nigra iubeant ad remedia strumae pa- 
ISluorumve. ieiunum esse debere qui colligat; ita ire in do- 
mum absentia, cui medeatur, supervenientique ter dicere, 
ieiuno ieiuniun me(li<;ameDLum dare, atque ita adalligare 
triduoque id facere. quod e graminum genere vu inter- 
nodia faabet^ ellicacissime capiti contra dolores adalligatur. 
quidam propter vesicae cruciatua deeoctum ex Tino gra- 
meii ad dimidias a balineis bibi iubent. 
IB2 (119) Sunt qui et aciileatum gramen vocent trium 
generum. cum in cacumine aculei sunt plurimum qiitni, 
dactylon appellant, bos convolutos naribus inserunt es- 
trahuntque sanguinis ciendi gratia, altera, quod est aizoo 
simile, ad paronycbia et pterygia unguium et, cum caro 
unguibus increvit, utuntur cum axungia, ideo dactylon 

183 appellantes, quia digitis medeatur. tertium genus dactyli, 
sed tenuis, nascitur in parietinis aut tegulis. Imic caustica 
Tis est. sistit ulcera, quae serpunL gramen capiti cir- 
cumdatum sanguinis e naribus fluctiones sistit. camelog 
necare traditur in Babylonia regione id, quod iuxta vias 
nascitur. so 

184 (120) Nee faeno Graeco minor auctoritas, quod telin 
vocant, alii carphos, aliqui buceras, alii aegoceras, quoniam 
corniculis semen est simile, nos siliciam. quomodo serere- 

18,140 tur, docummt suo loco, vis eius siccare, mollire, dissol- 
vere. sucus detocti feminaj^um pluribus mails subvcnit, m 



I. S lanorum (ra- d) uel Td. 3 ita ire Xir. italia E. Ji 
aliaa T. filie d'. fiale d'. sic abire D. statim abire coni, S. 

6 Beptem ll.i!. 8 baJneia dEIji.o.ff. 9 ei (pro et) T. 

10 quini T'd5. quin id V. quod in E. quod illi Xv, 
H dactilon X. actybn E. 12 quo V. | azio XX, IS paro- 
nychia V. -nyciae T, -nicia d. porontiaE'. potonscia E*. po- 
niDBcia X. | ingniuin Td. 11 ideoque Td. { dactilon X. da- 
ceslon Td. 16 sed et E. | benuius X. { at {pro aut) T, | ea 
ustica T, 18 e naribus ont. EX. 21 faeno X. fe- U.S. 
foe- r. 22 carpOB EX, prol. B e Bioec. \ bncetos X. | a,Iii 
era* om. EX. 23 coniculia X.. eam-Td". \ siliciam T" 

(•eta, i) H.X. aiciliajn c, «S. M aerpetiM"^. lt> i 



\ 



\ 



VdEi NAT. HIST. XXIV 13 (llB-180) 115 

sive duritia sive tumor sive coDtracUo sit vulvae: Tovea- 
tiii-, insidiiDt; Inrusum quoque prodest. furfures in facie 18fi 
exteniiat. spleni addito uitro decoctum et inpoaitum me- 
detur, item es aceto. sk el iocineri decoctum. Diodes 
difficile parienlibus semen eius dedit acetabuli meusura 
tritum in vmi cjathis sapae, ut tertias partes biberent, 
dein calida lavarentur, et in balineo sudaulibus dimidium 
ex relicto iterum dedit, mox a balineo relicum, pro 
summo ausUio. farinam faeni cum hordeo aut lini semine 186 
decoctam aqua mulsa contra vulvae cruciatus subiecit irfem 
ioposnitque imo ventri. lepras, lentigines sulpuris pari 
portione mixta farinae curavit, nitro ante praeparata cute, 
saepius die inlinens perunguique prohibens, Theodorus 
faeno miscuil quarlam partem purgali nasturci acerrimo 
acelo ad lepras. Timon semen feni acetabuli dimidiilST 
mensura cum sapae et aquae vnii cyathis ad menses 
ciendos dedit potui. nee dubitatur, quin decoctum eius 
utilissimum sit vulvis interaneisque exulceratis, sicuti semen 
articulis atque praecordiis; si vero cum malva decoquatur 
postea addito muiso, potus ante cetera vulvis interaneisque 
laudatur, quippe cum vapor quoque decocti pliirimum 



§ 185; PI. iun. 12, 17. Dioac, eupor. II 6S. 69. 
Dioao. eupor. 11 TO. 74. 



'. -nire v. 1 conttactioue ait T. -ones sint d. 

3 insidiuDt T. 3 emendat dT. 4 et om. X.v.a.6. | ioci- 

nerie B. G nouem tt.v. \ ut 5'. aut K.X. ut cum G. ad v. \ 

biberent VdTS. -rint EG. (si add. X). bibere, ut qui biberint v. 

1 deiu VlS. deinde dl, de EX. del. G. ia v. \ CftUda v. 

collide n.TX. I balneo dEXu.a.Sl | auadentibus V. 8 a (f?)c. 

in {;.TX. I balneo iTSXv.a.S. \ relictum X. 9 faeni V. le- 

rS. foe- V. I aenunis Vd. 10 subiecit EXir. obi- rTtS. | idem 

item ll.TtG. itemque Xu. 11 inpoauitque ViTtS. -nit 

.V. I immo Vd, 12 portionem {-ne d) extra Vd. | farina 

.a.S. I aute V. 13 prohibent Td. praecipiens v.a.B. 

14 feno II. Si. foe- i'. | purgato V. | nastnrci VX, -rti tv. 

16 ad om. EX. | timon It.TtD cum U 529. tymon X, Damion 

« ex i»d. Damon H. 16 nouem ll.v. \ ad om. EX. | meses 

dEX. 17 potni Vflf. -tu EXu. cfr. § US. 16 interraneia- 

qne V. itmi r). 30. 20 potum S. '41 \a.-tt&a.'»K — op.'^i'^^is. 

- sx. 



116 C. PLINI SECITNDI 

jirosil, alarumque eliam graveolentiam deeortiuii faeai 
semen emendat. farina poiTigiaes capitis furfuresque cum 
38 vino el nitro celeriler toilit. in hydromelilc autem de- 
cocia, addita axungia genitalibus medetur, ilem pano, pa- 
rotidi, podagrae, cliiragrae, articulis, carnibus quae recc' 
dunt ab ossibus, aceto vero subacta luxatis. inlinitur et 
lieni decocta in aceto et melle ttintum. carcinomata sub- 
acta ex vino purgat, niox addito melle persanat. sumitor 
et sorbilio e Tarina ad pectus exuiceratum longamquo 
tnasim. decoquitur, donee amaritudo desinat; postea mel 
additur. — Nunc ipsa claritas herbarum dicetm*. 



C. PLINI SECUNDI 
NATURALIS HISTORIAE 

LIBER XXV 



las, me- 1 



1 1. (1) Ipsa (|uae nunc dicelur herbarum clarilas, 
dieiuae tantum gignente eas Tellure, in admirationem 
curae prisconim difigentiaeque animum agit. nihil ergo 
intemptatum ineipertumque illis fuit, nihil deinde occul- 
tatum quodque non prodesse posteris vellenl. at nos ela- 
borata m abscondere ac snpprimere cupimus et fraudare 

g 188: PI. iun. 12. 16—17. 79, 9—11. (cfr. Diose. ... _ 
148. 826, Scribon. 160. Mare. 36, 23, 46, 30. — DioBC. eapor, IT 31). 

1 fortasae exeidit alter geneiivus, itt fuerif oris alarumqufl 
out alarum uariumqae vel aurimnqne. cfr. XXIX 137. XX 
92. XXII 88. \ grauiolentiftm VXD, | faeni VX. fe- dTZS 
foe- H. foeni graeci n 3 semen VBX)r(S). om. iTH(J).\ 
emendat dTXn dat VE. 5 djagrae EX. | camibaaque de. 
que Z. I quae Viv. que E. qui X. Be dEXti. et T. ex D. I 
exulceratain T, 10 decoqnitur ego. diu dec- ll.'X.i}. tarn dia 
dee. CFWMtiller p. 30. cfr. XXVIII 143. 144. 13 admi- 

rad'oae d. 16 quodque TTEH, tiiioc\i).B IS. i\\ia,e<\ua i. <]ju>A 
' '»d V. 17 iis p. hia H.S. 



NAT. fflST, XSIV 13 (1.20) XXV 1—2 (1-3) 117 

fitam eliaiR alieiiis boais. ita certe recondunt ijui pauci 3 
allqua norere, mvidentes atiis, et neminem dorere in 
aactDritatem scientiae est. lantum ab eicogitandis novis 
anda vita mores absunt, summumqite opus ingenio- 
rum diu iam hoc fuit, lit intra unumqiiemqiif recte facta 
veterum'perirent. at, Hercules, singula (juosdain invents 
deonim nunero addidere, omnium uliqne vitam clariorem 
fecere cognominibus berbarum, tarn benigiie gratiam me- 
moria referente. non aeque haec cura eorum mii-a esl in 3 
lis, quae satu blandiiintiir aut ciho invitant: culmiua quo- 
que montium invia el solitudines abditas omnesqiie terrae 
fibras scrutati inveuere, quid quaeqiie radix poliei-et, ad 
qnos usus herbarum fila pertinerent, etiam quadripediira 
pabulo intacla ad salutis usus verteiites. 

2. (2) Minus lioc quam par erat nostri celebi-avere, 4 
omnium utilitatium et virtutum rapacissimi, primusque et 
diu sohis idem ille M. Cat a, omnium bonariim artium 
magister, paucis dumtasat attigil, boum etiam medicina 
non omissa. post eum unus inlustrium temptavit Gaius 
Valgius eniditione spectatus inperiecto volumine ad divum 
Augustum, inchoata etiam praefatione religiosa, ut omni- 
bos malis bumanis iilius potissimum principis semper me- 
deretur maiestas. 

(3) Antea condiderat solus apud nos, quod e(|uidem 5 
Pompeins Lenaeus Magni liliertus, quo pri- 
mum tempore banc scientiam ad noslros pervenisse animo 
adverto. namque Mithridates, maximua sua aetate regiim, 
quern debellavit Pompeius, omnium ante se genilorum dlli- 
gentissimus vitae Tuis.ie argumentis, praeterquam fama, 



a nobis V, i adiuuanda. dr.a.G. cfr. § 22. 5 foit 
Loc i. 6 ad V. 7 umero V- | onmium om. man. Dai. ho- 

im D cum P. 8. 9 memoriam Vi. 9 est S cum Gron. 

TD. (cfr. § IG. TO), del S. easet v. 10 iia v. his llC. \ 
Kdt Sv, ac rT, [ sed culmina p.a.H, 1\ atlditas V. j om- 

nisqne Sm.a.D. IS scnitatur d. | quaeque do. qneque V. 

neqne B, IK fila ASS. -ie V. folia v. 1& ^«.'c«a.'i^ <>.. 
J? M otn. V. 21 ineiioato V. 'i2. 1% mft4w*tei IfH.. -mit- 
nrr. -dieetar k. 26 inueniSio.a.S. \\en«ia '^IF*'^*'^**^"' 
36. 27 ani'maduerto dr.a.H. 



118 C, PLISl SECUNDI [Vd* 

6 inlellegitur. iiiii ei excogitatum cotidie veDeiium bibere 
praesumplis remediis, ut consuetudine ipsa iDnoxium fleret: 
primo inventa geoera antidoti, ex quibus unum etiam no- 
men eius retinet; illius inTentiim, sanguinem anatum Ponti- 
narum miscere aiitidotis, quoniam veneno viverent; 
ilium Asclepiadis medendi arte clari Tolumina compo- 
sita extant, cum sollicitatus ex urbe Roma praecepta pro 
SB mitteret; ilium solum mortalium certum est xxu linguis 
locutum, nee e subiectis geiitibus ullum hominem per iuter- 

7 pretem appellatum ab eo annis Lvi, quibuis regnavil. H 
ergo in reliqua ingeni magnitudine mediciuae peculiariter 
curiosus et ab omnibus subiectis, qui fuere magna pars 
terrarum, singula exquirens scrinium comments tic num ha- 
rum et exemplaria elTectusque in arcanis suis reliquit, 
Pompeius antem omni praeda regia polilus Iransferre ea 
sermone nostro libertum suum Lenaeum grammaticae 
artis iussit vitaeque ita profuit non minus quam reipublicae 
victoria ilia. 

8 (4) Praeter bos Graeci anctores jirodidere, quos suiS 
locis (tiximus, ex bis Crateuas, Dionysius, Metrodorui 
ratione blandlssima, sed qua nibil paene aliud quam dilS- 
cultas rei iDtellegatur. pinxere namque enigies herbanim 
atque ita subscripsere elTectus. verum et pictura fallax- 



§ 6: cfr. Cels, V 23, .t — Cell- XVII 16. {Bioac U 97. 
Scribon. 177). — cfr, Plin. VR 88, GeU, XVII 17, 2. — Appian. 
Mithr. 112 et Strab, X 4, lO p. 477. — g 7: Seren. 1062—1064. 






8 on prime ei {vel illi}? | inuita Td. | antidotis quoniam 

Vd. de en'ore cfr. v. 5. 4 inquentum V', in quantum V*. 

inuentum Biutumaiiit v.a.S. { sauguine d. om. E. | manatum dX 

v.a.B. 4. 6 ponticaram. B. -corum TdE'i;. -taeorum K'. 

7 praecepti V. 8 mortalium mitridates (-em p) E».a. (f. [, 

certum eat post locutum habenl Ev.a.D. 9 e i>. oiu. U. de 0. 

10 Lvi dEir. Lin V. olui V'l. lxi Brot. 11 in Tu(S). 

cnn. rBrot. 12 horainibufl iv.a.H. \ qui fuere otn. Td. 

16 regia praeda Zv.a.D. 19 auctores VtS. -tea mediciiia« 

d(?)Sv. 20 cratenuaB T. -eiaa Ven. Euax rex Arabnm qni 

de eiwplicittin effectibua a,d 'Nerouwo. aMv^it (conscr- Fere.)', 

Crateuaa (vel -eias) v.a.H {ex Marbodo de tapifl,, ■pT'^\.a ' ' 

vlantes). 21. 22 rei dif&cultaB l.D,(i.8. 



TdBi NAT. mST, SXV a (3—5) 119 

est coloribus lam numerosis, praesertim in aeiimlatiODem 
Daturae, multumque degeiierat trauscribenttuni socorda. 
praeterea panim est stngulas eamm aelates pingl, cum 
quadriperlitis varietatibus anni fariem mute lit. 

(5) Quare. ceteri sermone eas tradidere, aliqui ne efBgie 9 
Ibidem indicata et nudis plerumque nominibus defuncti, 
qaODiam satis videiialitr pote states ilmque demonstrare 
quaerere volentibua. nee est difficilis cognitio: nobis certe, 
exceptis ailmodum paucis, coDtigit leliquas conlemplari 

uscieatia Antoni Castoris, cui summa auctorilas erat in 
ca arte nostro aevo, visendo liortulo eius, iu quo plurimas 
alebat cenlesimum annum aetatis eicedena, nullum cor* 
pons malum experlus ac ne aetate quidem memoria aut 
rigore concussia, neque aliud mirala magis antiquitas re- 

itt perietiu'. inventa iam pridem ratio est praenuntians lioras Iff 
— non mode dies ac noctes — solis lunaeque defectuum; 
durat tamen IradiLa persuasio in magna parte vulgi, vene- 
flciis et herbis id cogi eamque uoam feminanim scientiam 
praevalere. certe quid non repleverunt Cab u lis Colcbia 
Media aliaeque, in primis Itala Circe dis etiam adscripla? 
unde arbitror natum, ut Aescbylus e vetustissimis in it 
poelica rerertam Italiam herbarum potentta proderet, mul- 
tique Circeios, ubi habitavit ilia, magno argumcnto etiam 
nunc durante in Marsis, a filto eius orta genie, quoniam 
esne domitores serpentium constat. 



1 est YdTfiS. ex Ven, est ex v. est et ZG. \ aemulationem 
TdfS. -neEii(P). 3 multumE {?)(?. | focordia ego (et MBerte}- 
Xore (In. fora U.J) uarift U.Tv. Pollertia CFWMmier p. SO. 
(mctaXB. didtw deterior fieri socordia). 6 ne VdG. in E. 

del. e. ii indicata Ev. -eta rTf. T potestas V. -atg dT. 

8 difficilis cognitio VdlTS. -le cognitu Iv. 11 ortuio 
T. 14 concusia V, -uhsub V, 14. 15 repperietur VD. 
16 defectum VF.a.lUG). 18 eamque unam TdTfS. -que 

nam E- -que num G. in eo namque v. \ scientia Td. 
19 praeaafe V. | colcis T. 20 medea Zv.a.S. cfr. XXXV 
ae. 136. 337. 145. / itala Ee^JV -Uca i;. -\a,ft\ft\'. -'issa^**^ 
-Ub & I Circe dis E«, -ca edis 4. -ca, a-ft^ia i^-ia^"^"^"*., 
U toUa. V. ! orta QUI. E. | quo E. (\aoa u.ti.S. 



120 C. PLINI SECUNDI [VdK 

Homerus quidem primus doctrinanim el antiquitalis 
parens, tnultus alias in admiratiooe Circae, gloriam her- 
barum Aegypto tribuit, cum etiam turn quae rigalur 

12 Aegyptus ilia non esset, pnslea Huminis limo invecta. herbas 
certe Aegyptias a regis uxore traditas Helenae suae plu- 5 
rimas narrat ac nobile illud nepenthes obliTionem tristitiae 
veniamque adferens et ab Helena ulique omnibus morta- 
libus propinandum. primus autem omnium, quos memoria 
novit, Orpheus de herbts curiosius aliqua prodidit poet 

eum Musaeus et Hesiodus polium herbam in quantum 10 
i mirati si'nt diximus. Orpheus et Hesiodus suPfi- 

13 tiones commendavere. Homerus et alias nominatim heri)as 
celebrat, quas suis locis dicemus. ab eo PythagoraB 
clarus sapientia primus voliimen de eHectu earum com- 
posuit, Apollini, Aesculapio et in totum dis immortalibns 
inventione el origine adsignata; eomposuit el Democrilus, 
ambo peragralis Persidis, Arabiae, Aethiopiae, Aegypti Magis, 
adeoque ad haec attonita antiquitas Mt, ut adfirmaverit 

11 etiam incredibilia dictu. Xanthus historiarum auctor in 
prima earum Iradit, occisum draconis catulum revocatum 
ad vitdm a parente herba, quam balim nominat, eadem- 
que Tylonem, quern draco occiderat, reslitutum saluti. et 
luba in Arabia herba revocatum ad vitam bominem tradit 
dixit Democritus, credidit Tbeopbrastus esse herbam, 

2 multia Vd. | gloria V. 3 cum HdEff. turn Yv. | turn 
VdTfS. t . . . . K. on». EG. cum it. nunc D. \ quae del.v.a,G. \ 
rigatur IIG. -aretur v. dicatur D. cfr. II 201. XIII 69. 
i ilia, H.v. an insula? c/r. F 48. \ herbis Vd. 5 aeg^ptiu 
VEv. -tjis d. -tia v. -fci V. | a ir(?)f(iJ). ab U.S. 6 ne- 
penthes V. De nephentes Vd. rheph- E, ne a H. 10 her- 

baru . H. cfr. § 22. II aint S. aunt M(; «. 11. 12 suffustinea 
Vd. . . . fitione , N, 13 qua« dv. quae IT. qua E. quam V. 
14 sapientiae E. 15 aesculapioqne ^v.a.S. IT ma^s H. 
18 adeoque dEe. adaeque V. ad . . . que H. aeque V'. | ad m». 
E. ! adflrmauit E. -atet C. 20 tradit HG(i>). -didit H.B,(SJ. 
"' "—lim SZJ. -in u. -li V. -lum d. hallim S ex Etym. M. 

P Arcadia p. 30, li. 1,1 ii\(,-a.^ia-^ i.^. Sia.'S-'iS^^Q 

^H quam E. [ salute HV. 



I NAT. mST. XXV 2 (5-6J 121 

cuius coutactu inlatae ab alile, quam retulimus, exiltret 
!as a pastoribuB arbori adactus. quae ettanisi fide lo, 
carent, admirationem tamen impleut coguDLque connteri 
mullum esse quod Tcro supersit. inde et plerosque ita i 
video esistimare, nihil non herbarum vi efhci posse, sed 
plurimanim vires esse incogniUis, quonim in numero fuit 
Herophilus liarus medicina, a quo ferunt dictum, quas- 
dam fortassis eliam calcatas prodesse. observatum certe 
est, inflammari vuluera ac luorbos superventu eorum, qui 
pedibus iter conl'ecerint. 

(6) Haec erat antiqua medtdna, quae tota migrabat IS 
in Graedae linguas. sed quare non plures noscantur, causa 
est quod eas agrestes litterarucaque ignari experiuntur, 
ut qni soli inter illas vivant; praeterea seciiritas quae- 
li obvia roedicariiin turba. multis etiam inventis de- 
sunt nomina, sicut ill!, quam retulimus in frugum curais,iM 
scimusque defossam in augiilLs segelis praestare, ne qua 
ales intret. turpissima causa raritatis quod eliam qui 
sciunt demonstrare nolunt, tamquam ipsia periturum sit 
quod tradiderint aliis. accedit ratio inventionis anceps, 
quippe etiam in reperlis alias invenit casus, alias, ut vere 
diserim, deus. insanabile ad hosce annos fuit rabidi canis 
morsus, pavorem aquae potusque omnis adrerens odium, 
nuper cuiusdam militanlis in praetorio mater vidit in 
quiele, ut radicem sLlvestris rosae, quam cynorrbodon vo- 
cant, blanditam sibi aspeclu pridie in frulecto, mitterel 
Alio bibendam. in Laeetania res gerebatur, Hispaniae pro- 



§ 17: PI. iun. 85, 1—3. cfr. Plin. VIII 162, 

1 qua,m c, qua MVdD. qui E. an de qua? c/V. XV 68. 
2 aductus Vd. | etiam in fidei V. 6 uim E. 7 in qno B. 
8 calcatia V. 9 inflammari II. v (contra argwnenli ra- 
tionem, ut videtur). an uel fanari? | earmn E. 10 coufecerunt 
V{?)S. IS, 18 cauaa eat O. -sae ai (nisi t>) ll.v. 13 quod 
VEt'. quidem d. 15 obuiam V. -ia in D. 17. 18 qua ales 
Eff. qualea T. -lifl d. qua auia (nis c) C. 18 intrent E. [ ra- 
ritaa Td. 20 tra,diderunt E. | accedat E, 31 cauasB V, [ 
. {^0 ut) va. 26 frutectu V, -eto v.a.G. 3' " "Wi- 

, JIUbner Mermae I p. 341. lacetiLma ilG. \'4.'« 
X^sU^tnin V. cfr. XIV 71. \ rea om. '^i. \\i\si 



122 C. PLINI BBCUNDI [■ 

xiina parte, casuque accidit, ut milite a morsu caiiis 
cipiente expavescere aquas superveniret epistula orantis, 
ut pareret religioni, sen'atusqiie est ex insperato et postea 

18 quisquiB auxilium simile temptavit. alias apud auctores 
cynorrhodi uua mediriaa erat spongiolae, quae Id mediis 
spinis eius uascilur, cinere cum melle alopecias capitis 
expleri. in eadem proviDcia cognovi in agro hospitls 
nuper ibi repcrtum dracuDcuIum appellatum cauleui polli- 
cari crassitudine, versicoloribus viperarum oiaculis, quetn 
ferebant contra oiiinium morsus esse remedio, alium quam 

ii.iuquos in priore voluniine eiusdem noniinis dinimus. 

19 buic alia ligura, aliud miraeulum exerenti se terra ad primas 
serpenlium vernationes liipedali Tere alliludine nirsusque 
cum isdem in terrain condenti, nee omnino orcultato eo ap- 
parct sei'penSj vel hoc per se satis otiicioso naturae munere, is' 
si tantum praemoueret tempusque i'orraidinis demonstraret. 

20 3. Nee bestiarum solum ad nocendum scelera sunt, 
sed interim aquarum quoque ac locorum. in Germania 
trans Rhenum caslris a Germanico Caesare promolis mari- 
time tractu fons eral aquae dulcis solus, qua pota intra m 
biennium denies decide rent compagesque in genibus sol- 
verentur. stomacacen mediri vocabant et scelotyrben ea 
mala, reperta auxilio est berba, quae appellalur Britau- 
nica, uon nervis modo et oris malls salutaris, sed contra 

§ aoextr.t cfr, Strab, XVI i, 2* p 731. — DioBC. IV 2. 
Marc. 35, 15. 25, IS. (cfr, Plin. XXV 8*. 101). 

1 accedit V. 2 et epiatola E. 3 inspirato Tr.a.C 
6 cynrh . d . H. qui notodi T. | media SD. 9 a uersicolorib. 
H. an Sc uers-? (nisi vero a, — macalis post nppellatnm po- 
nenda awit, duobvx vertibus olvm inter se eommutatii). \ quem. 
T(?)0, qnam Frs. 10 remedio H cum Gron. -ia U. -iuin. «. | 
alium U.TH. -us est v. 11 priori i'E{t)v,a.S. \ eat ego. sed 
V.v. 12 hoc Vd. I eierenti ae S. -tia e E. -tis se G. -ti . . H. eier- 
centis e Td. eieuntia e man. Dal. v. 13 uenationes Vd. 

14 condentiB (se cond- v)G. 14. 16 apparet v. -reret KIZ. 

15 aatis U.v. s, H. | funere E. IS interim om. dT. 19 re- 
uum T. I castra H. 20 qua SEv. quo Td. | poto d. 82 ato- 
ma^cen V. | scelotyrben VJ. -turban {-bin i) WVdBrof. ace- 

letorben Ev.a.B. -tirben B. -tyr^ew G. IS disl. G. \ reyerto 



TdB] NAT. HIST. SXT 2—3 (G— 7) 123 

anginas quo^jtie cl conlra serpenles. Tolia Iiabel oblooga 
nigra, railicem nigram. sucus eius exprimilur et e radice. 2L 
fiorem vibones vocanl, (jui collectus, pritisquam touitrum 
Budiatur, et devoratus securos in tolum anuum a metu 
' aDginae praesUl. Frisi, gens luin lida, in qua castra erant, 
moostravere illam. miiorque noniiois causam, nisi forte 
confines oceano Britanuiae veluti propinquae ditavere. non 
enim inde appellatam, quoniam ibi plurima nasceretiir, 
certum est etiam turn Britannia libera. 

(7) Fuit quidem et hie quondaoi ambitus nominibus sa 
-«uia eas atloptaudi, ul docebimus Tecisse reges. tanta io< 
rea videbatur herbam invenirc, vilam iuvai-e, nunc forlasats 
Aliquis curam banc noslram frivolam quoque esistimaturisj 
adeo deliciis sordent etiam quae ad saluteni pertinent, 
iiauclores tamen, quarum inveniuutur, in primis celebrari 
par est elTectu earum digesto in genera morboriim. qua S3 
qatdem in reputatione mis ere ri sortig liumanae .«ubit, 
praeter fortuita casusque et quae nova omnis hoia ex- 
Gogital, milia morborum singulis mortalium limenda. qui 
gravtssimi ex his sint, discemere stultitiae prope videri 
possit, cum suus cuique ac praesens quisque atiocissimue 



v.a.S. 
142. 19 

4 securoB in Ydv. -fas in H. in eecarua S. 4. 6 annum 
praestat HD. om. U. reddit v. 5 Frisi (Sis K) gena turn HS 
cut. U.V. ¥iiBa,codd.S.-aiB. \ fidainHfi.u. del. B. 6Smuere 
X. uostria demonstrauere v.a.S. | ni T. | foret £. 7 ueluti 
MR.v[J). -lut Q. -Ittt e D cum U 630. \ propinquae lld2«. -que 
T. -quo 2). 9 brittaoia H'. -anniaK'. 9. 10 dial. G. 10 ao- 
-miniH S. 12 res (ut res ») tanta Zv.a.H. \ uidebatur HjTif. 
nt debeatur Vd. debe- E«. | herbanim S, cfr. § 13. -bam turn 
Saaler. 13 aliquie U.S. -uibus G. credet aliquia e, | curam 
G. com VU.v. I exiBtim*riB F. -rit Hauler, -mentur ».o.(?. 
14 portent (pro fordent) M. oportent Hauler. 16 inueni {om. 
una veren iintur — 16 par est) N. | celebrare Sv.a.S. 16 para 
T. I digestu K, | generatione {om. Mmo uerSM morborum — 17 re- 
puta^ v. 17 reputationem T. | miaeria ortia d. his ereris 

hort^iB T. 18 quae noua SiTJ. que et (quae ei S) noua VS. 
quae nomina EH. nomina quae v. 19 millia HEv.a.S. 
^0 atultitia. v.a.H. stuili . b H. \ -pto^ift ■&. IV ■^*i%'i-*. '*-'«' 
ren.(J). -Bset S. potest Tpje. \ tm IfV 4.1). ■iiA-'m. 



C. PLINI SECUNDI 



1 



videatur. et lie hoc tamen iudicavere aevi experimeDta, 
asperrimi cnicistiis esse calculorum a slillicidio vesir.a^ 
proximum stomachi, tertiiim eorum, quae in rapile doleant, 
non ob alios fere morte conscita. 

24 A Graecis et noxias herbas demonstratas miror equidem, 
nee venenorum taiitum, quoniam ea condicio vitae est, 
lit mori plermnque etiam optumis portus sit, tradatque 
M. Varro, Semum Clodinm eqiiitem Romaiiiiiu magni- 
tudiae doloris in podagra coactum veiieno enira peruniisse 
et postea camisse sensu omni nequp qiiam dolore in ea lo 

S5 parte corporis, sed quae fuit veoia monstrandi qua mentes 
solverentur, partus eliderentur, niultaque simiiia? ego neo J 
abortiva dico ac. ne amatoria quidetn, memor Lucullumfl 
imperatorem clarissimum amatorio perisse, nee alia magicik ^ 
porteDta, nisi iibi cavenda sunt aut coarguenda, in primis is 
fide eorum damnata. satis operae fuerit abundeque piae- 
Etatum vilue salutares dixisse, .... ac postea inventas. 

26 4. (8) Clarissima herbanim est Homero teste quam 
vocari a dis putat moly, et inventionem eius Mercurio ad- 
signat contraque summa veneficia demonstrationem. nasci »> 
earn hodie circa Pbeneiim et in Cyllene Arcadiae tradimt 
specie ilia Homerica, radice rotunda nigraque, magni- 

§ 25: cfr. Gomel. Nep, ap. Plut. Luc, 43. — § 26: Homer. 
K 302—306. (Diosc. HI 47 -= Plin. XXVI .S3). Th. H. IX 15, 7. 

1 de hoe KEw(/)), hoc rTtS. \ aeui Ej5roi. aiii He. aut 
tTI. I eiperimenta (eisp- W. ezpri- V) miTtBrai. -to v. 
2 atUIioidio E^j. -cio [vel -cid . .) H. -ei Vd. 3 que B. 
4 ab T. 1 alios SdEfr. alio V. -iud v. \ coneita S{?)Luffd. | 
dist. G. 6 a out. Sv.a.(f. \ et quidem Td. B e . condicio K 

7 optu . . 18 K. -timi Ep.o.S. | port . . W, potua dT. | tra- 
ditque ViSJ. . . . datque H. 8 M om. T. 9 ueuenum V. 
ueneno — et om. M. 10 aequae S. 11 act H. IS memor 
HBos. -oi'o ll.v. I Incillum Vd. 14 magica Vdw. magia S. 
16 portenta nisi ubi om. E. | an eint? 16 fuerit VS. fait rv. 

16. 17 praestitum w.o.S. 17 lac. indicavit J; excidiste 

tidentur a dis priseisue vel tale quid. \ postea ll.v. pro ea D' 

cumP. / inuentas Iff. -ta Vc. -tae d. IS latisdma E. landat- 

p.a.S. I teste om. EG. 16 a om. i. M cQntia, '\"nLcai'^4..y^ 

^^^^^trat v.a.S. 21 phaeneQia ^. 



NAT. mST. XXV 3—4 (7-11) 125 

tuiline cepae, folio sciltde, elTodi aulem non diftlculler. 
Graeci auctores florein eius luteuin pinxere, cum Home- 27 
rus candiduin ncripserit. iuveni c peritis lierbarum me- 
dicU qui et in Ilnlia nasci earn dlcercl adrerrique e Cam- 
:ipaiiia avlumm aliquot diebus, efTossam inler difliciiltales 
saxeas, radici.s xxx pedes long^e ac ne sic (juidem solidae, 
Bed abruptae, 

(9) Ab ea maxima auctorltas herbae est, quam dode- 39 
«iitheon vocaoL omnium deorum maiestate commendantes. 
iin aqua pot^m omnibus morbie medcri tradunt. folia eius 

Beptem, lantucis simiUimu, exeunt a lutca radice. 

(10) VetuBtissima inventu Paeonia est nomenque auctoris 29 
retinet, quam quidam pentorobon appellant, alii glycysiden. 
nam baec quoque diflicultas est, quod eadem aliter alibi 
nuucupatur. nascitur opacis montibus, caule inter folia 
digitorum mi, ferente in cacumine veluti Graecaa nu- 
«es mi aut v. inest his semen copiosum, rubrum nignim- 
que. baec medetur et Faunorum in quiete ludibriis. prae- 

.cipiunt eruere noctu, quoniam, si picus Martius videat, 
tuendo in oculos impetum faciat. 

(11) Panaces ipso nomine omnium morborum remedia 
promittit, numerosum et dis inventoribus adscriptum. uiium 

28: cfr. Plia. XXVI 107. — g 2B: eft. Homer. 6 4111. 
b 283, — DioBC. Ill 147. laid. SVH 9, 48. Plin. XXVU 85. Th. 
fi. IX 8, 6. — g 30: Diosc. in 48. Th. H, IX 11, 2. 8, 7. 



1 fodi dT. I autem non (aute n) vet. Dal. autem ll.ii(D). 

Iiaut J. baud S. cfr. Theophr. 2 Intern pingere V. 4 affir- 

maretque dT, | e J cwn Strackio. om. U.v. 6 autumni ego. 

!/r. § 117. XXVI 46. mihi ll.v. memini J. \ aliquod T. | ia 

"" I diiBoiiItatis TZJ. S radicea V. 7 obrutae d. 

_. . duodaoatheon Vd. 9 an uocant ut? efr. XXXYU 195. \ 

maiestate tgo. -tem U.v. lO qua pota £. 11 lutae VdT. 

IS pentorobon Ii'. -toron d. -tetoa Tt. | gljcjsiden i'(iS), 

■dem K(?)Bni<.(Z»). cjcliodem i-T. -den f. 14 nam VXfS. 

n. d(?)SB. 15 nuucnpatnr TdTii(6'), -autur E^, | imo {pro 

itot) d'. tmo T. 16 quattuor U.v. 17 quattuor uut quin- 

qne U.v. \ He Ec.a.jS. | rubnimque nigrum V. 20 tuendo U.v. 

olvido com. S. eruentem D. on bA taenia l^d ■aSKt*CL-a, M.V 
"•"KZrggy 22 adacripaitB. 



^ 



126 C. PLINI SECUNDI [VRdE 

quippe Asclepion cognominatur, a quo is filiam Panaciam 

!, i^T appellavit. sucus est coactus fenilae qualem diximus, ra- _ 

dice multi corticis et salsi. hac evotsa scrohem repleri vario ] 

11 genere fnigum religio est ac terrae piameaLum. ubi et 
quoaam Qeret modo aut quale maxime probaretur, inter pere- n 

a,u7grina docuiuius. id, quod e Macedonia aJfertiir, huco- 
iicon voeant armentariis sponte erumpenlem sucum eicL- 
pientibus; hoc celerrime evauescit. et in aliis autem 
generibus inprobalur maxime nigrum ac molle- id enim 

12 argHDiento est cera adulterati. — (12) Alterum genus lo 
Heracleon voeant et ab Hercule inventum traclunt, alii 
origanum Heracleoticum aut siWeatve, quoniam est ori- 

Diiiogano simile, radice inutili, de quo origano diximus. — 
(13) Tertium panacea Chironium cognominatur ab iDTen- 
tore. folium aius simile lapatho, maiua tamen et hirsutius, i 
ftos aureus, radix parva. nascitur pinguibus locis. huius 
flos efBcacissimus, eoque amplius quam supra dicta prodest. 

3 — (14) Quartum [genus] panaces, ab eodem Chirone re- 
perlum, centaurion cognominatur, sed et Pbarnaceon, in 
controversia inventionis a Phamace rege deductum. seritur Jl 

Tb. H. IX 



1 a qno is VJ. quoB V, quo (ciuoniam) is Ec. qui dl. 
(Zocus TUindiim satiattts). | pajiaciatn NTe(jS). -ceam EG. pano- 
ciam Td. 2 eat del H. eius eat v.a.G. J coactuB dEu. -ot.a- 
v. coctus {aut coetns) T, 3 a v. acrobem incijiit B, 

4 religio — piamentum. om. N, i. 5 et qaoaam HdTS 

Fere, (JET), -niam VS.. quoniam et v. et quo Bos, 6 feret H. | 
ant VU.tS. ac D. et v. 6 quod e Sv. quod ae E. quod de 
d. code v. circo de T'. quod E. | macedonia HEc moniaco r. 

7 armentariis du. -ria HTJJ, -ri E. | erumpeote H. 
8 eeleberrime Yd. | uaneacit VES. 9 probatur TSdf. cfr. 
XII 127. I ac KEy, aut t. 10 adulteratim V. -atumV'dT. 

12 heraclem cum (turn B) VB, | aut HTdTS. ide B. om. 
Ev. 14 tertium genue dT, | panaces dEii. plin- S. pina est 

TE. I chir H. -rontum V, hir- V'E, 18 uncos ego 

pomi. efr. v. 14. | panacis %{?)Lugd. 19 pbarnaceon Mo. 

-fioDjfar- B) TBES -tion d. 20 controuersia ll.v(BTOt.). 

-daia G. I eJt. j phamace V»dt>. -ci r. ptM , .ce H. 20 seritur 

• Berior rT. 



:] SAT. HIST. XXT 4 (11—17) 127 

boc, longioribu» <]uam celera folus et serratis. ra<M\ odo- 
rata in umbra siccalur vinoque gratiam adicit. alia eius 
genera duo fecere aliqui, levis foiii, allerum tenuius. 

(15) Heracleon siderion et ipsiim ab Herculc inTentum 34 
est, caule lenui, digitorum nn altiludme, flore puniceo, fo- 
Bis coriandri. iuxta lacus et amnes invenitnr omniaque vul- 
nera ferro inlata ef&cacissime sanat. 

(16) Est Chironia inveutum anipelos, quae Tocatur 
Chironia, lie qua iliximus inter vites, sicuti de herba, «3, it 
cuius inventio adsiguatur Minervae. as.^siq. 

(17) Herciili earn quoque adscribunt, quae Apollinaris 35 
aut a rabie alii's altercum, apud Graecos vero hyoscyamoa 
appellatur. plura eius genera: unum nigro semine, flortbuH 
paene purpureis, spinosum csVice, nascitur in Galatia; miU 
gare autem candidius est et fruticosius, allius papavere; 
tertii semen rriouis semini simile est, omnia insaniam 
gigDentia capilisque vertigines. (|uartum genus molle, lanu- 36 
ginoBum, pinguius ceteris, candidi seminis, in maritimis 

ns. hoc recepere medici, item rufi seminis; nounum- 
quam autem candidum ruTescit, si non ematuruit, inproba- 
turque. et alioqui nulla nisi ciun inaruit legitur. aatura 



1 hnic dT. I longioribQB quam HZv. floe rV. \ follis V. 

alia (om. post adicit) ego coll. Theophr. om. ll.v. { eius D. 

i . . H. buiaa U.v. 3 a.liqui NTBdS. alterum Eir. | leuis II. 

'B. -ioriB V. an latiuB (foHo)? cfr. Theophr. | foli VS. folio 

'X. I teuniuB KBd//. tunias E. tenuis TT ed. pr. -ioris v. 

6 qaattuor U.v. 6. 6 follis V. S ampelo TBd. 11 hercule 

T, 12 aut ego. aput T*. apud rv. del. D. apud alioa, apud 

BOB U 531. I a, rabie aliia ego coll. Scribon. arabilia VB. ar- 

iiilia E. arabas iv. ah &1iB 1). a. Tabulia U. { altercum iH{D), 

^efr. ind. -rum r. -rcum sine altercangonum (-non O) v{S). 

18 floribuB &(?)£ e Diosc. foliis Tdc. ~lii E. 14 caJice ego 

Dioec. {stiblata dist.). talis VBEc. -le dT. 16 altiua Ev 

ffi. Ven.). alteriuH rT. 10 irionis B. trioniB Eu. -nee r. | 

imini v. seni VBd. eemiue E. { est ego. set E. sed rS. et v. 

! emmliati forma cfr. § 44. 18 pinguium V. I, caudidw ^, 

19 recipere v. 20 ematunierit 41. ~- ^■ 
a.J'M /nuUmn Bv.a S(D), 



128 C, PLINI SECUNEI ((VKd-|3i): 

vini, ideo mentem caputque inrestans. usus semiDis at 
per se et suco expresso. exprimitur separalim et cau- 
libiis foliisque. utunlur et radice, temeraria in lotum, ut 

37 arbilror, medicina. tjuippe eliam foliia constat meatem 
corrumpi, si plura quam iin bibant; .... etiam aDtiqui 

in vino, febrim depelli arbitrantes. oleum Ht ex semine, 

ls,ai Ut dixlmiis, quod ipsum auribus infusum templat mentem, 

mireque, ut contra veuenum, remedia prodidere iis, qui 

id bibissent, et ipsum pro remediis, adeo nullo omnia ex- 

periendi line, ut cogant etiam venena prod esse. 

38 5. (18) Linozostis sive partbeuium Mercuri inventum 
est. ideo apud Graecos Hermu poan multi vocant eam, 
apud nos omnes Mercurialem. duo eius genera, masculus 
et femina, quae eFBcacior, caule et cubitali, ioterdum ra- 
moso in cacumine, ocimo angustioribus foliis, geniculis . . . , 
densis alarum cavis multls, semine in geniculis depen- 
dente, Teminae copioso, mari iuxta genicula stante el ra- 
I'iore ac brevi coutortoque, feminae solute et candido. 

ss folia maribiis nigriora, Teminis candidiora; radix super- 
vacua, praetenuis. iiascimtiir in campestribus cultis. mirum 
est quod de utroque eorum genere prodilur: ut mares 
gignantur, hunc Tacere, ut feminae, illam; hoc contingere, 
si a CDUceptu protinus bibatur sucus in passo edanturve 
/blia decocta ex oleo et sale, vel cruda ex aceto. quidam 

§ 87: laid. XVn 0, 41. — § .S8 — 41: Diosc, IV 188. — 
§ 39: cfr. Diosc. eupor, II 92. 



1 ideo TB. -oque d(?)EiT. 1. 2 et per TBdi\ later E. 
2, 8 catiiibua TE. 6 qnattuor ll.v. | bibantur a(?)o.o. 

lac. indicavit J my>pfc«s biberunt. probabiliria tot biti iube- J 
bant. G febri E. -rem v.a-.S. I arbitrantes V&iJ. -a,iit et V< ] 
-antur S. -abantnr. Et w. 8 iis B!j(«). /i/ V. hi V. his rO. i 

10 finem V. { cogant ego. cogeret (orfum ex cogent) 11. S, \ 
-Breot tT". -erentuc ii, II deswit §§ 38 — il in VBdX. [ pat- I 
thenium ego. -ius Ea. -ion v coll ind. 14 et a. cfr. § 8C 
(an uel?). om. Sv. est D. 15 geniculis Eii. ocqIib a. | dist. B 
lac. indieavi ego coll. Diosc. eaxiderunt in caule u (binis) 
17 st«nte & ego. -ntia Ea. -nte G. -nti v. IT. 18 r 

MV(J?). -ori Z(?)G. 20 minimqiie «.D. 21 eorum i 
"" ■ ~, 24 ioUa, D. 60 mW&l*. 



laiWE] ITAT. HIST, XXT 4—5 (17-19) 139 

decociint earn in novo OclUi cum heliotropio et n vel in 
spicis, donee co^atiir. decoclum dari iulient et lierbam 10 
Ipsam in cibo altero die ptirgatioois mutieribus per trt- 
duum, quarto die a balineo coire cas. Hippocrates miris 
llsudibus ID mulierum u^um praedicavit has, at hunc mo- 
medicorum nemo novit. ille eas volvae cum melle 
osaceo vel irino vel Mno admovit, item ad ciendos 
menees seciindasqiie. idem praestare potii fotuque dixit. 
tDStillavit auribus olidis sucu^n, inunxit cum viiio velere 
alvo. folia inposuit epiphoris; straDguriae et vesicis de- 41 
coctum eius dedit cum murra et ture. alvo quidem sol- 
Tendae vel in febri decoquitor quantum maous capiat io 
H sextariis aquae ad dimidias; bibitur sale et melle ad- 
mUto nee non cum ungula suis aut gallinaceo decocta 
aalubrius. purgalionis causa putavere aliqui utramque 
dandam sive cum malva decoctam. thoracem purgant, 
bilem detrahunt, sed stomachum laedunt. reliquos usus 
dicemus suis loci 9. 

(19) Invenisse et Achilles discipulus Chirouis qua yol- 48 
neribus mederetur — quae ob id Acbilleos vocatur — 



j 40 r Hippocr, de morb. mul. I 63. 74. 83. 85; de nat. 
mnl. 8, 11, 18. 29, de morbis 11 12. de int. affect. 34. — § 41: 
DioBC. rV 188, Scribon. 135. Marc. 80, 2. Seren. 615. Maro. BO, 
fil. — § 42: Diosc. IV S6. (cfr. Plin. XXXIV 152. Ovid. met. 
Xn 213. Eygin, fab. 101). 



I dnabuB X&v. | uel b,'D. aliis «,'. om, X. a.ut v. an binia 
temiB? cfr. XXVI 72. \ tribus Em. 2 cogatur 1). ooqua- 
£«,. percoiiua- S cu,m vet. Sal. cfr. XXXIV 170. excoqua- J. 
decoqua- o 5 ueu v.a.D, \ has &«(?. illas, eaique v. { at 
W(. Bal ad Eftti, 7 irino EC. Unjno ». lilmo v. | lilino J. 
lirino EC yrinino a, irino v. 8 hoc idem v.a.I). 9 olidis 
G. aol- Ea. snrdis v. \ micnm v. -co EaD. eft: § 164. XXVIII 
167. I inunzit D. -itque Si>. iuuinxit a. 10 alno Ei;. albo 
" I diat. ego. | nesioae v.a.S, | diet. ego. 12 decoquitnr 
-uatiir Sav(i>). 13 duobaa ll.v. 14 decocta S cum 
Wt. Dal. cfr. XXIX SO. -tae E. -turn v. miitum aZ). 
16 fine ll.v. per se eiue vet. Dal. an in cibo? | decoctam vtt, 
jjai. -tumEe. -ta aD. 19 inueniaae ego. -niealTEa, orn.r.-tat, 
v. I et om. H. I qui d. 20 medeiet 1. \ <i\i ■SitM- ' 
aebiJJeos v. ^us TdE. -eB E. tuih . , \eo . ■«. \ Ais*.. — 



130 C. PLINI SECUNDI 

ac sanasse Teleplium dicitur. alii prlmur 
venisse iitilissimam emplastris — ideoque pingilur ex 
cnspide decutieDS earn gladio in volnus Telepiit — , alii 
utroque usum medicamenlo voluiit. aliqul el lianc panacem 
Heracliam, alii siderlteD et apiid nos mihToIiam vocant, s 
cnfaitali scapo, ramosam, minutiaribus qiiam feniculi foliis 

43 vestitam sb imo. alii fatenlur quidem illam vutoeribus 
utilem, sed veram Achilleon esse scapo caeruleo pedali, 
sine ramis, ex omni parte singulis foliis rotundis elegaater 
vestitam; alii quadrato caulc, capitulis marniTii, foliis id 
quercus; hac eliam praecisos nervos glutinan. Taciunt 
alii et sideritim in macenis nascentem, cum teratur, foedi , 

41 odorie; etiamnum aliam similem buic, sed candidioribus 
foliis et pingiiioribus, tcneriorem cauliculis, in Tineis 
nascentem, aliqui vero binum r.ubitonim, ramulis exilibiia, 
triangulis, folio f<?Iicis pediculo longo, betae semine, omoes 
volneribus praecipuas. nostri eam^ quae est latissimo folio, 
scDpas regias rocanl medetur anginis suum. 

§ 43: DioBC. IV 8fl. 85. (cfr. Plin. 1XY1 HO. XSV 34). — 
% 44: DiofiC. IV 34. (eitr.: cfr. ib. 122), 

1 ac V. hac rv. | telephema d. telerbutna E. -niina T. 
3 63 Ec{Z>). ea H, cia va. eia dT, et a S, a tH. 3 earn 
irEi'(O), om. tS- I gladiuB dT. | telepi TB- 4 uobnt HdEo. 
-ntatem V'B. -nt autem V. [ panace TB. 5 heraoliam BED. 
-leam VdJ. -leon v. \ sidenten dfii(-D). sid . riten S. -riaten 
VE. -ritem E. -tim S. -tin ff. efr. XXII 41. 6 milifoliam 
ego. cfr. not. ad XXIV 152. millefoliam Ki;t(Z)). -ium rlfS. 

e ramoea V. | in utioribna B*. in ntilio- B'. | fenicTilis 
vaf. I foliia Eu. folia Hi>. om. r. 7 ueBtitum Vd. 9 eli- 
gauter B. -tur T. 10 aiiie E. | capitulis UiTH. -tolis T. 
4ibuB Ep. I maimaii ego. -uuti VB. -ubii rv. cfr. XI7 105 (M). 
XXII 41. XXVI 93. n etiam XX 118. 241. 344 ecrihendum 
fuUee videtvr. \ folio i(9)'Bv.a.S. 11 ha . . S. haec E. hanc 
v.a.V. I glntinari JD atm U 533. -re II. v. an glutinant {mendo 
frequenH: cfr. § 78. 83. XXIV 140. 24 al.)? \ diet. B. 12 ftlii 
et ego. alia (== alift) E. et TEdi}. alii v. \ aideritin SLvgd. \ 
maceritiis E. | conteratur TB. 12. 13 foedioria B. 14 tene- 
rioremVBdTfS. -oribuaEG. teniiioribuBe(.ff). 15 aliqui 
-iogaj IT. -ioque U. -iam v. \ uinum T. qui- v.a.B. 16 f 
Slicis (fel- S) TdEii(Z>). cfr. XXIV 85. foUculieiB B. | dwt. 
^^gff co// Diose. 18 anguinia TK.\a\uyi\i 



4 



TBdE] NAT. HIST. XXV G (13-21) 131 

(20) Inveiiit et Teucer eadem aetate Teucrion, quam 1$ 
quidaiD hemiont'on vocaul, spargentem iuDi^os leaues, folia 
parva, asperis locis, aiislero sapore. numquam fiorem ne- 
que semen gignit. medelur lienibus, ronstatque sic inven- 
tam: cum exla super earn proieda esseot, adbaesisse lieni 
eumque ex'manisse. ob id a quibusdam splenion vocatur. 46 
narrant sues, qui radicem eius edint, sine splene invenirL 
quidam ramis hysopi surculosam, folio fabae, eodem no- 
mine appellant et colligi, cum floreat, iubent — adeo 
florere nou dubilant — maximeque ex Ciliciis et Plsidiae 
montibus laudaot. 

(21) Melampodis Tama divinatiouis artibus nola e&l. ab 47 
hoc appellatur unum lieUebori genus Melampodion. aliqui 
pastorem eodem nomine invenisse Iradunt, capras purgari 
paslo illo animadfei'tentem, datoque lacle earum sanasse 
Proetidas fureutes quam ob rem de omnibus eius ge- 
ne ribus dici simul convenit. 



gg45.46: DioBC. m 101. 142. Th, H. IX 18, 7. (cfr. Plin. XXIV 
180. XXVI 76. XXVII 134). — § 47: Diosc. IV 149. (cfr. Apol- 
lod. bibl. n 2, 2. Ovid, met. XV 326. Vitxuv. VIH 21). 



1 teucrion FdEc. uorion r. 2 bemionion B. -neon D. 
. . . mioneon H. henni- d. -oncon VH. -mineon E, -memon p. | 
iugOH TE. 3 locia nascentem v.a.D. \ anstero Ep. -re r. 

aus . . . . m N. an Biiateram? | Bapore HEv. om. r. | dist. ego. \ flo- 
lanego. cfr- XXVI 58. XXVII 78. XVI 65- -rentem llv. 
3. 4 nee quae Ri>, 4 meditur T. 6 estat d, | protects 

TR. I lient T'. lin. H. G cumfjue V'H. | jnanisee E. | ple- 
nion B. 7 edint WIS. edant dT. edunt T*Et'. ederint 

B(?)(?. 8 hiesopi V. -eropi K. 9 cum VadTf>'. eain E. 
del. V. I floreat VTS. -re ad V'EE. -re dT. -rentem adbnc v. \ 
innent E. 10 flore VE. I cilicisV. -oiaeV'D. sed cfr.§13S. 
V96. 129. XIV 81. 109. XIX 138. XXI 31. 42; aliter XXIV 

165. 1 pissidiae V, pesaide B. 12 melampolia TEd. | de ue- 
n&tione VBd. | nota eat v. -tas THE. -ta dT. 13 melam- 
podium d, 15 paator E. -ore man. Hal. v.a.G. \ illiE. | anim- 
adnertentem d'C. -tente Vd'Eo. -tite B. 16 proetidas Vd 
.B. proeei- B. patoti- Ei7. | lac. itidieavi ego coll. Theopkr. ex- 
eiderunt forlasse non constat anctoribus de generum inter ae 
differentiia. cfr. § 168 {XVI 48. XXIX 9t) et XVI 16. 148. 

166. XXIII 39. XXXI 74. aliter U 534 post '^^'wa. '^■' 
n^^evit regni portione iUvun dQiia\>'o.iDi K%a%. 



132 C. FLINT SECXJNBI [TRdK 

iS Frtma duo siintj candidiim ac nigrum. Iioc rndiciLus 
tantum intellegi Iradunt pterique, alii el folia nigri pla- 
tano similia, sed minora nigrioraque et pluribus divisuris 
sdssa, aibi betae incipientis, baec quaque nigriora et ca- 
iialium dorso rubescentia, utraque caiile palmi, ferulaceo, b ' 
bulborum tunicis convoluto, radice fimbriata ceparum mode, 
nigro equi, faoves, sues necantur, itaque cavent id, 
candido vescanlur. tempestiviini esse tradunt messibus. 

49 plurimum autcm nascitur in Oete monte et optimum, uno 
eius loco circa Pyram. nigrum ubique provenit, sed me- 1 
lius in Helicone, ijui mons et aliis laudatur lierbis. can- 
didum probatur sccuudum Oetaeum Ponlicum, terlio loco 
Eleaticum, quod iu vitibiis nasci ferunt, quarto Parnasium, 
quod adulteralur Aetolico ex vicino. nigrum ex his !' 
lampodium vocant, quo et domus suiruml purgantque, spar- ifl 

60 gentes et perora, cum precatioue sollemni. boc et reli- 
giosius colli git II r, primum euim gladio circumscribitur, 
dein qui succisurus est ortum spectat et precatur, ut id 
liceat sibi concedentibus diis facere observatque aquilae 
volatus; fere euim secautibus interest, et, si prope advo- so 
lavit, morituriim illo anno qui succidat augurium est. nee 
album facile colligttur, caput adgravans maxime, nisi prae- 

-1. Dio 



2 alii & ego. alia VEd, alii Eti. cfr. §43. | nigra VE. -ro 

2. 3 platani Xv.a.R. 3 sed VEdp. s V". et E. | plur 
V"B. 4 albi SB. alibi V'Ed. alii Y'v. \ incipientes TBd. 

5 palmari J) cum U 535 contra PUnii amm. an palmeo 
{cfr. XXri 95) vel palmi altitudine (e/r. XII 48. XXIV 137. 
XXVII 85)^ GconaoltoVE, 6. 7 nigro modo E. 7e 
qnib: V. e quibus d. 9 in oete ES. -ta it. nocte e r. \ opi- 
mura VBdf. de mmdo cfr. XVIII 78. 363. XXXV 47. \ dift. 
U 53G. 10 pyrum E. ep- V.a.B. 10. 11 melius Ek. om. r. 

11 elicon eiconeV. | alias TETfS. 12 oetaeum G. -teum 
V. oetnm E. eteum V'E. eteu r. (Oetaeum secundum v.a.S). 
18 elaticnra B. | parnaasium ^(^)l/ugd. 14 uicino it, ninii 
Jl. 15 Aoatas B(?)v.a.i>. | Bufficiant VB. 16 hoc et t;. b 
est ff. 18 spectet i. especlate Vlt. 20, 21 aduolauerit 

'«-a- O. SS facere E, 



8] NAT. HIST. XXV 5 (31) 133 

sumatur alium et siibinde vinum sorbeatur ciileriteniue 
fodiatur. nigrum alii eiicymoD vocant, alii [ioijTrbizon. 
purgat per inferuaj caniiidum aulem vomilione causasque 
ntorborum estrahit, quondam terribile, poslea tarn pro- 
miscuiim, ut pleriqiie studiorum gratia, ad pervideada 
acrius quae commentabanlur, aaepiua smti/ititaverial. Car- 
neaden responsurum Zeoonis llfaris . . . Drusumqiie apud 6% 
no3, tribunoruDi popularinm clarissimam, cui ante omnis 
plebs adslaiis plausit, Dptiraates vero helium Marsicum in- 
putavere, constat hoc medicamento Hberatum comitiali 
morbo in Anticyra insula, ilii enim tiitissime sumltur, 
quDoiam, ut diximus, scsamoides admisccnt. Italia ve-n, 
rstrum vocat. 

Farina eorum per se et mixta radiculae, qua lanaa 
diximus lavari, sternumentum facit, amboque somnum. 24|» 
leguDtur autem tenuissimae radices brevesque ac velut 
decurtatae et imae. nam summa, quae est crassissuna, cepis 
similis, canibus tantum datur purgatinnis causa, antiqui 



g 61: Th. H. IX 10, 4. DioBC. IV 149. Marc. SO, 1 7. — 
Val. Mas. Vm 7 eit. 6. cfr. Petton, 88. — g 63: Gelliua XVH 
16, 6. — Diosc. IV 160. (Th. H. IX 9, 2). 14B. Scribon. 10. 
Mbtc. 1, 10. — § 83; Th, H. IX 8, 4. — Diosc. IV 149 (148). 



3 fodietur TBd. ] alii dTEt!, -iam T. -iu B. | enejmoii 
dTEJ. uocy- (-ci- B) r. ectomon H cum Sodaeo e Theophr. et 
Diose. ent- B, euchymon v. \ poliriton VB. 3 interna d. | 

nine VB, 4, 6 praemiacum V'. praeauni-B. praecipnum V'. 

6 preTidenda V. praeui- B. 6 Biuntitatierint (sumpti- v) 

-runt E. aummitauerunt r. 7 lac. indicavit S. exciiie' 

runt fere Be eo pnigauissc. cfr- Val. Max. el Gell. \ Drusum- 
que ego. -sum quoque ll.v. 8 tribns nurum VB. -banum 
V'. I omnis VS. -nes tv. 9 plebs TEn. pies A. pliet V"B. 
placet v. I adatana Tv{S). ast- iD. at- Z(?)ff. arstane V. as 
Btare R. | phousit V'E. pLoua id V. | obtumatem (-tim- V) V. 
-tea B. obtutea K. | uerm bello V. uerrem bello V. 
9. 10 importauere dT. 11 enim ibi dE. | tntiasiine om. A. 

12 aeaamoide B. 14 ae ex mixta Bd. | radiculae TBdf 
|(S). -la aVerclG). 15 stemutamentum Av.a.G. | 
diacutiunt cowt. Dal. 16 temiia aMiMtia, ■».. \ ^^i'^'ms^' 
-re uiquB S'. 17 decotticatae ■^*, \ et i.'nia.ft ■^'S.^V^. 
Me Xv. IS tarn B m 



VBdH 1 



134 C. PLINI SECUNDI 

radicem corlice quam carnosissimD seligebant, quo tenuior 
esinieretur medulla; lianc umidis spongeis operlam lur- 
gescentemque acu in longitudinem findebant, deiu lila in 
umbra siccabant his utenles. nunc ramulos ipsos ab radice 
quam crassissimi corlicis ita dant. oplimum quod acre gustu 
ferrensque in frangendo pulverem emittit. durare vim 
XXX annis ferunt. 

64 (22) Nigrum medetur paralyticis, insanienlibus, bydro- 
picis, dum citra febrim, podagris veteril>us, articulariis 
morbus, trahil ex alvo bilem, pituitas, aquas, datur ad 
leniter mollieudam alnim plurimum drachma una, modic« 
mi obolis. miscuere aUqui el scamonium, sad lulius salem, , 
in dulcibiis dalum copiosiiis periculum infert. oculorum 

66 caliginem folu discutit; ob id quidam et iuunxere trito. 
strumas, suppiirala, duritias coucoquit et purgat, item fistu- t 
las tertio die exemptitm. rerrucas tollit cum squama aeris 
et sandaraca. hydropicorum ventri inponitur cum farina 
hordeacia et vino, pecorum et iumeutorum pituitas sanat 
surculo per aurem traiecto et postero die eadem bora 
exempto, scabiem quadripedum cum ture, cera ac pice vel a( 
cum pisselaeo. 

§§ 54. 55: Diosc. IV 149. — § 64: Marc. 30, 17. — § 66: 
cfr. PI. iun. B6, 11 sqq. 

1 radice VB.] oorticia VBd. | carnoeisainiam d. orassiBS- man. 
Dal. \ eligebaot iv.a.G. \ quo iv. quod VSS. quae E. qua 
man. Dal. 2 opergas T. 3 acu in REG. ao uim T. ac 
ui d. del. V. i lis K{?)ua,S. 6 craffiilinii ego. graui- ll.v. 
grandi^ CFWMiilUr p. 30. de mendo efr. XXIX 133. \ ita 
dant G. -ntea U.Ttv{D). radiantea J. an t^udentea (sc. seliguat)? 
efr. XXVII 124. | agre VB. j guBtura B. 6 uim eius Xv.a.S. 
9 cjtca T. cyta B. | febri podagri TEd. 10 pituitia VBd. | 
ei aqua V-a.-f. 11 molliendo VB. | una TTfS. ma upa E, 
12 quattttor ll.v. \ nuacete VB. an vero miacent? de mCTido cfl". 
§43. I aliqueV. { Bcamonium VBi>. -ueami'. BcammouiumfBK 
-niam d. -neam C. cfr. XXVI59. (scamouia Scribon. 140. 354. 
CKQjjjjujvia Theoplvr. Diosc.) \ aed ut ius B. 16 tertia v.a.S. [ 
eximininVBf. | sqa&miB-Kv.a.S. cfr. XXXIV 107. 108.109.154. 
\ XXXri 183. IX 113; contra XXX 107. 20 Bcabifi B. J 

— VBdv(S). aut ceraE(?)BCCl e Diosc. et texa. Fe«. [ acB 
— baric B. Laro r. aro v. on ceinaf cfr. XSlV n.Vi 
/ uel v. uelut 11. "J 



VBdEj NAT, mST. XXV 5 (21—24) 135 

(23) Album optimum, quod cclerrime movet sternu- c 
menta, sed muUiim terribilius nigra, praeciputi si quis 
spparalum potuiorum apud antiquos legat contra liorrores^ 
strangulatus, intempeslivas somni vires, singiillus inflnitos 
aut sternumenta, slomachi dissolutiones, tardiores vomitus 
aul longiores, eiiguos aut nitoios. quippe alia dare soliti, 
quae concitarent vomitlones, ipsumijue hellebornm es.- 
trahere medicamentis aut clysteribus, saepius eliam sanguine 
yenis emisso. iam vero et cum prospere cedat, terribilius 57 
rariis coloribus vomitionum et post vomitioues observations 
alri, balinearum diapensaliooej totius corporis cura, ante- 
cedente omnia haec magno lerrore famae, namque tra- 
dunl absumi carnes, si coquatur una. sed antiquorum 
rtUuin erat quod propter hos melus parcius dabant, cum 
celerius erumpat, quo largius sumitur. Tbemison binas, GS 
non amplius, drachmas datavit; sequentes et quaternas 
dedere claro Ileropbili praeconio, qui belleborum for- 
tiBsimi ducis similttudini aequabat; coDcitatis enim intus 
oDonibui ipsum in primis exire. praeterea minim iuTentum 
est, quod incisum forflculis, ut diximus, cribrant: cortex 
remaael, hoc inamuol; medulla cadit, haec in nimia pur- 
galione data vomilioues sistiL 

(24) Cavenduni est felici quoque cura, ne nubilo die SB 
detur, iufetibiies quippe cruciatus existuut. nam aestate 
polius quim liieme dandum nnn est in dubio. corpus vil 



§§ 56, 37: Dioflc. rV 148. — g 59; cfr. Cels. U 13, 



3 ate.'nutamenta iv.a.H. (item V infra v. 5). 3 pn- 
turomm T. (utuum d. 4 aures B. | eingultoB VB. 6 stoma 
TB. I tardJoiGS Eu, om. r, 7. 8 estrahere J «*jn Strackio. 

■rent fl.p. 9 tembiliuB epo. -11 uisa Eff. -lis uisu rTI. -liuH 
lim in v. 10 obBeiua,tioneiit VB. IS carnes VBdTfS 

eoU. § 67. adie XXIII 126. 127. 150. XXIV 93 al. -nem 
Kp(U). I coqmtur VBEti (sc. helleborum). -antur itS. 
lb quod E. I tbebisoD VBdf. 16 dedit dT. doQanit v.a.G. 
18 similitudine E. 19 omnibus Eii, -ium r. | in primjs 
— 20 inciaum Xi;. om. t. 30 forcipiboa Brandia de ostaTv 

Lttt.p. 37. I crSiant VB,. sen- v.a.B. SI \ioii -fiwljl^. V-a.>i 
n. boBO dXJ. [inaaito v.a.G. 24 quoqua (.pro (^^'S^'fc') "*■ 

*-^^~- ' — -iUbiieB v.a.U). 25 aeptem ll.n- 



136 C- PLLNI SECUNDI [VEdu 

(liebus anle pracparaDilum cibis acribus, abstiiieutia viui, 
quarto et tertio die vomilionibus, pridie ceuae abstinentia. 
album et in dulci datur, aptissime vero in lente ant piilte. 
nuper invenere disseclis rapbanls in sere re belleboruiu 
ruTBUsfjue conprimere rapbanos, ut transeat via, atqae s 
lenimeiito dare, reddi )iaat iiil fere boras incipit; totiim 

60 opas eepteiiis peragitur horis. Diedetur ita morbis coni- 
6i tialibus, ut diximus, vertigini, melaucliolicis, Insanientihis, 
Ijmphatis, elephanliasi albae^ lepris, tetano, tremulis, p*da- 
giicis, bydropicis iacipieotibusque tympanic is, stomaclicis, u 
spasticis cynicis, ischiadicis, ijiiartanis, quae aliter nor de- 
sinant, tussi veteri, inflatiosibus, torminibua redeuntibus. 

«t (25) Vetant dari senibus, pueris, item mollis ac feninei 
corporis animive, exilibus aut teneris, et feminis ninus 
quani viris, item timidis aut si eiulcerata sint prae^ordia 
Tel tumeant, minims sanguinem excreaalibus causiriisve 
latere, faucihus medelur estra corpori mposilttm, erup- 
tionibus pitiiitae cum asuagia salsa inlitum, item suppu- 
ration! veteri. mures polentae admixtum uecat. Cdlli sa- 
giLlas in venatu helleboro tingunt circumclsoque vulneru ut' 
teneriorem sentiri carnem adflrmant muscae quo^ue ue- 
cantur albo trlto et cum lacte sparso. eodem it pbtbi- 
riasis emendatur. 



§ 60; cfr. Cels. m 23. — § 61 med.r DioflC- IV !48. Geop. 
Xm 4, 1, 6. — Gelliua XVn 15, 7. (cfr. Cela. V97, 4), — 
Marc. 4, 66. 



1 aiui — 2 abstinentia om. £. 3 laene £. Ucte v.a.H. \ 
ut E. 4 diase et his VB. 6 linimento Vf. | quattuor ll.v. 

8 aerti^ne B. | melangonicie YB, 9 lympha.'isK'. -attciB 
a.v.a.D. cfr. XXX 84. 10 tjinpanitieis E. | ^tomacioia V. 
-atitia df. 11 cynicia E man. Dal. H. quin- rT, clin- o. 1 
BciadiciB TB. 11. 12 deaina^t VB. 13 et puens E(?)ti.a^. | 
mollibuB VBu.a.tr. IG mine T. niinimeue u.t.S. I exceiarii' 
tibnB E. I cauaaiiis uel BKc.a.S. 17 dist. ep. \ //// faacibna 
d. uel fane- v.a.S. \ corpori inpositum ego. -ris il-V. cfr. yH vt 
65. XXXI 101. {post extra lac. indicavit J i eoni. S). 
18 aciungia T. | inlitum ego. Lllit- iXv. inlinit- rS. efr. XXIII 
-*K J.S^. 19 mores VB. | polentae (pul- VBJ»)H.T(i?. -ta o. | 
1* r, 21 carnem sentiri Bd. 11. 5.1 uw^aiDlOTi «1.\iq B 

aJbo (alao VB) necantnr rS. '2'i teta ^v. WAm. t. 



TBdB] NAT. mST. XXV 5—6 (24—29) 137 

1. (26) Ipsi Mithridati Crateuas adscripsit uiiam, Mi- 6% 
tbridatiam vocatam. huic folia ii a radice, acaDtlio sunilia, 
canlis inter utraque siistiaeDS roseum florem. (27) alteram 63 
Lenaeus, scordotim sive scordion, ipsius manu adscriptam, 
magaitudine cubitali, quadriangulo caule, ramosam, quema 
eimilitudine foliis lanuginosis. reperitur in Panto campU 
lioguiLus umidisque, gustus aiuari. est et alterius generis, 
atiorlbus foliis, mentastro similis, plurimosque utraque ad 
usus per se et inter alia in antidotis. 

'28) Poleraoniam alii Philetaeriam a certamine regum 6* 
inventionis appellant, Cappadoces autem chiliodynamiaoi. 
radice crassa, exilibus ramis, quibus in summis corymbi 
dependent nigro semine, cetero rutae similis, nascitur in 
montosis. 

39) Eupatoria quoque regiam auctoritatem liabet, caulis 6& 
Hgnosi, nigricantis, hirsuti, cubitalis et aliquando amplioris, 
foliis per intervalla quinquefolii ant cannabis, per extre- 
mltafes iocisis qiiinquepertito, iiigris et ipsis plumosisque, 
radice supervacua, semen dysintericis in vino potum auxi- 
liatur unice. 



- § 64: DioEc. IV 8. ■ 



1 grateua,s VB. | uaam TB-Ef. quam dl. 2 uocatam 

(D). -cant rTfS. -cat P. an uocans (scriptum oUm uocam)? | 
lioic Ed. hoc 1'. I folia. — acantho £i>. om. r. | duo Ev. 

5 rose in E. | altera TBd. 4 lenaeus O. -uius U. -nem v. { 
ecordotis B. I iscordion S. \ dcBcriptam C Bus. an rectel 

6 quema S e coni. H. -nae il.v. 7 guata amara AT. 
8 men/tra/sto V. mstrauato B, | plurimosque dii, -moque r. 

10 polemoiiiam v. -oni Td. -on B. polimonia K. | ali VdD, | 
philetaeriam v. -ecteria d, £lecheriam TB. -eteliamE. | a dEv. 
W r, ab D. | cestamme V. 11 chiliodynamiam (chilo- BB. 
cbylo- V) TBED. -mam iv. -mum S ex ind. 18 diet. ego. cfr. 
J)iogc. U montosis VBEo(i)), cfr. XXVI 73. montibus dT. 
-tnOBia a (an reete? cfr. § 70. XXVI 97. XVUI 70. XVII 
IS. XVI 16. 73. XV 131. XII lOS. XI 380. VI 45. V 18. 
19^ . 17 per interualla Il.v. cfr. ex interuaJlis § 71. (79). 
r 108. (33). I quiuqoefoli VBdS. 11. "1-% ft-^tevsi^aSK*. 
e Diose. {cfr. XXIV 108). teimta^a U. s.-nii-vWa- -o.i 
I an guinquepertitia? cfr. Diosc, \ ^\Qi^ii«a "" """ 
hhque d. 19 ia om. V. " " 



138 C. PLINI 8ECUNDI 

B (30) Ceataurlo curalus dicilur Cbii'ou, cum Herculis 
excepli bospitio pertractaoti arma sagitta eicidisset in 
pedem, quare aliqui ChironioD vocant. folia sunt lata et 
obloDga, serrato ambitu, dens/ ab radice caules teriium 
ciibitonim, geniculati — in his capita ceu papavenim — , 
radis vasla, rubescens, tenera fragilisque, ad bina cubita, 

7 Diadida suco, amara cum quadani dulcedine. nascitur in 
collibus pingui solo, laiidatissima in Arcadia, Elide, Mes- 
senia, Pho/oe, Lycaeo, et in Alpibus vero plurimisque aliis 
locis. in Lycla quidem et ex ea Lycium faciunt. vis in 
Tulneribus tanta e&l, ut cohaerescere etiam carnes tradant, 
si coquatur simul. in iisii radis, tantum ii drachmis 
bibenda quibus dicetur, si febris sit, in aqua trita, cetem 
in vino, medetiu- el /Vbrium morbis decoctae sucus. 

i (31) Est alterum centaurlum cognomine lepton, minutis 
foliis, quod aliqui libad/on vocant, quoniam secundum 
fontes nascitiu*, origano simile, angustioribus et longioribus 
foliis, anguloso canle, palffium alto, frutico^um, llore lych- 
nidis, radice lenni et supervacua, sucd efGcas. ipsa herba 
aulumno legitur, sucus e fronde. quidam caules concisos i< 

§§ 66. 67: Diose. in 6. — § 67: PI. iun. 74, II — U. — 
§ 68: Diosc. IR 7 (cfr. 6). laid. XVH 9, 33. PI. iim. 107, 21 



2 excidisset Sv. -Bset et TB. -sset ei iTS. 3 pede T 
BdT. I choroniom V. -ium T'd. | Iat« V, 4 serrata v.a.G-. 
sed cfr. XXIV {130). 137. XII 33. I densi ego coll Biosc. -sa 
n.v. I oaule V. 7 addida B. 9 pholoe (-oe et B) J e IHose. 
phorpe d. "poe YB. -rus e B, -mo et v. | lycaeo S. -ceo B. 
liceao B. -ceo rv. 10 in licia V. infcia E. del. G. 11 est 
nt J. eicut TBd. uiaut B. ut v. \ tradat VBd. -atur S. 
la eoqnatnr VBdJ. -antur B*i(Z)). cfr. Diosc. et § 57. {contra 
Fl. iun.). I dnabuB ll.v. IS tnta medelair BS. 14 medetur 
om. B(d?)S. I febrium ego. cfr. XXIII 49. VIII 119. obnium 
VBE. -ius STD. omnium B. ouium ii(G). iiBdem H cum P. 
Boluaruin J, \ omnibuB (pro morbis) S cum P. 15 sed T. 

an est et? | centaurion t{?)v.a.J. (item infra v.l. S). 16 liba- 
dion V e Diosc. -deon 11. D. 18 pabnum Ven.{S) cam B e 
Dioec. paulam U.I. -lulum v{G). | fruticosum ego. cfr. § 72. 73. 
&3. Sff. -cum VBd. -cantu E. -te G. -ti «, ( flore TBdp. ue 
■« J. 18. 19 IjchnidisB. -laem-dis H.d. V^ sacol'o. waoT, 

^^0 succoa VR. auccia d. \ ae fTonie 4- eSioute ■q'S.. 



m NAT. HIST- 5SV 6—7 (30-34) 139 

madefaciunt diebus xvm atijuc ita exprimunt. boc cen- 
taurium noslri fel terra e vocaat propter amaritudinem 
siimmam, Galli exacuiUj qiioniani omnia mala me die amenta 
potum e corpore esigat per alvum. 

(32) Tertia est centauris cognomine triorchis. qui earn 69 
secat, rarum est ut dou vulaeret sese. haec sucum sangui- 
neum emilttt. Theoplirastus defendi earn inpugnarique 
coUigeates tradit a triorche accipilrum gene re ^ uade et 
nomen accepit. inperiti canruodunt liaec omnia et primo 
generi ad sign ant 

7. (33) Clymenus a rege herba appellata esl, hederae 70 
foliis, ramosa, caule inani articulis praecincta, odore gravi 

jemine bederae, silveslribus et montuosis nascens. 
quibus morbis pota medealur, dicemus, aed hie indican- 
dum est, dum medeatur, sterilitatem pota eliam viiis lieri. 
Craeci plantagini similem esse dixerunt, caule quadrato, 
foliiculis cum semine inter se inplexis veliiti polyporum 
cirris. et sucus autem in usu, vi summa in refrigerando. 

(34) Gentianam invenit Gentius rex Illyriornm, ubique 71 
nascentem, Illyrico tamen praestantissimam, folio Traxini, 
sed magnitudine lactucae, caule tencro, polHcis crassi- 
tudine, cavo el inani, ex interraltis foliato, ui aliquando 
cubitorum, radice lenta, subnigra, sine odore, aquosis 
montibus subalpinis pi u rim a. ustis in radice et suco. 



70: Dioso. IV 13. 



2 terrae Ev. om. rT. 8 esacnm Vadt!,'(S). -coa C. esea 
i e dEt;(Z)). om. tS. \ essiccat Zv.a.B. 6 si aeae T. 

Base B. 7 emittit ego. inittit. U. v. cfr. vol. Ill p. 493. 
8 triorcbi S coll. X 304. 307. \ unde dTS. ii E. om. t. a, 
V. 9 nomuie VH. | accepit Rw. accipit rTf. | primo 
TBdff. pro E. uni B. uini v. II est v. s\ VEE. sed d, 
19 an praecincto? 13 moiitosiB v.a.R. 14 hinc B. 

IB pota,m Va. 17 cum Sv. in rt. (an semine in folHcnlia? 
-' XIX 119. XXI 117. XXII 58. XXVII 25). I nelnti S 
vet. Bal. uelut in K.c[J). cfr. IHosc. et XXVI 5S. 
-in nijrico V. sed cfr. XXI 63. XIX 110, oIxUt XXI WS-^ 
eataatissiino B. 22 trium. II. u (.pro iensioi, ut % 6S^, 
enhitarum rndicc lenta, om. 'V'B.ii.f). 'i.'t -^Xxixm ■a».'«^ 



r 



140 C. PLINI SECUHDl [VKda 



1 



radicis natura est excalfactoria, sed praegnantUius noo 
bibenda. 

12 (35) Iiivenit el Lysimadius quae ab eo nomen retinet, 
celebrata Erasistrato. folia habet salicis viridia, tlorem 
pnrpureum, fruticosa ramulis ereclis, adore acri. gignitiir & 
in aquosis. vis eius tanta est, ut iumentis discordantibus 
iugo inposita asperitatem cobibeat. 

73 (36) Mulieres quoque banc gloriam adfectavere, in 
quibus Artemisia uxor Mausoli adoptata herba, quae antea 
partbenis vocabatur. sunt qui ab Artemide Ilithyia cogno- id 
minalam putent, quoniatn privatim medeatur feminarum ■ 
mails, est autem absintbii modo fruticosa, maioribus foliis m 

li pioguibusque. ipsius duo genera: altior latioribus foliis, I 
altera tenera tenuioribus et non nisi in marilimis nascens. i 
sunt qui in mediterraneis eodem nomiae appellent, sim- is 
plici caule, minimis foliis, Qoris copiosi, erumpentis cum 
uva maturescit, adore uoa iniucundo. quam quidam bo- 
tryn, alii ambrosiam vocant, talis in Cappadocia nascitur. 

76 (37) Nympbaea nata traditur nympha zelotypia erga 
Herculem mortua — quare Heracleon vocant aliqui, alii so 
rbopalon a radice clavae simili — , ideoque eos, qui biberint 
earn xii diebus, coiEu geuituraque prlvari. laudatissima ia 

§ 73: DioBc. IV 3. — §§ 73. 74: Diosc. Ill 117. (118). 119. 
(1201. cfr. XXVII 38. 55. — §§ 76. 76: Th. II. IS 13, 1 (cfr. 
Marc. 33, 63). Diosc. Ill 138. 139. 

2 bibendu VB. 4 habet et lut V'D) VKZ). 7 choi- 
beat T. 8 quoque om. E. 9 artem est a VB. -einia est 
T*. I mauaalo B. 10 parthenii VBd. | harchemete V. -medft 
V'. I ilithyia E(?)ff. litida r. artemisiam ». 11 putant BE 
Sal. la est mil. Ev.o.G. | autem ahsenti B. absinthii autem 
V.a.S. I fructicoea B. IS altior It.TtS. -tera v. an ualdiorF 
cfr. Diosc. 14 tenuiorihua it. tenerio- Jl.Brot. \ an teauioribns. . 
est Don? efr. Diosc. (et — nascens post pinguibusque («. 13) 
tranaptmi toluit J). 15 mediteiraiiis VE. | appellant (ape- k 
T) TBu.a G. 16 florea u.a.G. | erumpentes Viv.a.G. 
17 uuam T. { iucundo E. { quam i(?)v. quern rtD. 17. IS bo- 
try^on VSdf. 18 alia V, om. dT. \ dist. ego, 19 a nympha 
rfK«. (?. 20. 21 diBt. J cum Sfracltio. (J".c. -posl staStt ttnluit 
^- 31 opalon VBd 22 dist. ego coU. Hwsc. el,XXVI94. ; 



TEdE] NAT. mST. XXV 7 (34—38) 141 

Orchomenia et Marathons. Boeoti mallon vocant et semen 
edunt. nascitur in aquosis, foliis niagnis in summa aqua 76 
et aliis ex radice, flore lilio simili et, cum defloniit, ca- 
pite papaveris, levi caule. secatur autamao radix nigra, 
in sole siccatur. adversatur ita lieni. est et alia nym- 
phaea in Thessalia, amne Penio, radice alba, capite luteo, 
i-osae magniludine. 

(38) lavenit et palrum nostrorum aelate rex luba 77 
quam appellavit Euphorbeam medici sui nomine, frater is 
full Musae, a quo divum Augustum conservatum indica- 
Tunus. iidem fratres instiluere a balineis frigida niiiltai9,ira 
corpora adstringere; antea non erat mos nisi calida tan- 
tnm lavari, sicut apiid Home rum etiam invenimus. sed TS 
lubae volumen quoque extat de ea lierba et ctanim 
praecontum. invenit earn in monte Atlante, specie tAyrsi, 
foliis acantbinis. vis lanta est, u^ e longinquo sucus ex- 
cipiatur incisa conto; subitur excipulis ventricnio haedino. 
nmor lactis videtur defluen^; Biccatus cum coiit, turis 



gg 77—79: Dioac. HI 86. — § 77: cfr. Plin. V 16. - 
xner. X «4, — § 78 eitr.: Iflid, XVH 9, 26. SoUn. 24, 
110, 19. 



1 mallon ll.tJ. madon B e Theophr. timalon -u. | nocant 
et XS. -nt hc§ d. -nt qui et v. ucnuteui T mic- R. 2 aqoa 
~r. qna r. Sradice prodeantibus v.a.S. 3. 4capititi.o.ff. 

4 leui ego e Biosc. in ll.n. tenui R e coni. Dal. QiK. post 
in gtatuit J). \ diat. J e Dioac. I autumno v. -ni TBd. autamno 
— 6 8icca,tur om. E. 5 ita lieni ego. cfr. Diosc. et XXVI 

76. CFWMiakr p. 30. et aliam dB». om. t. ei allium eef 
aluiniB B. ea alui malis J. \ et om. E. 6 isaalia B. his alia 
T. I peneo iB, peonio v. 7 Tore V. 9 buo VH. | nomine 
del. v.a.B. -ine et B. | frater ia B(?)fl^ cum P. -tria tTv. 
10 ftiit VS.AH cum P. fui et E- del. B. nomine et v. 
li fractes d. | ab alienie Y. -igenis E. | irigidam V. \ mnlto 
TXdT. 12 astringi v.a.H. \ moa iSv. om. r. 13 an et 

{pro Bed)? 15 &lante B. | specie thyrsi H amt Salm. -ie 
tuui TEdTf. apectetur si E. -tatur p. 16 ut G. nel U.D. 
■nt Bel II. 16, 17 eioipitur VU. 17 inciaae E{?)E);.a.S. I 
rabitnr ll.TS. aubditur G. -tis S cum P. auacipitM ni:0.u, liiA. 
■■excipoliB A'EviH). -Ina rG. 1% deftotDB Sdw,. -\««>t."VV 
.. efSaere t: / siccatur du.a, G. \ cum coit "EGr. cao-iA!! '^r'^"^ 
■&I r. conto. Sic v. 



142 C. PLINI SECUNDI r 

effigiem haUet. qui rolligiint, clariua Tjdent. contra 
peiites medetur quacumque parte percussa vertice iacisoi 

79 et medicameato addito ibi. Gaetuli, qui legunt, laedio 
lacte adulterant, sed discernitur igni; id enim, quod sin. 
cerum non est, fastidiendum odorem liahet. mullum infr* 
huDC sucum eat qui in Gallia lit ex licrba chamelaea, gra- 
num cocci ferente. fractus liammontaco similis est, etiaiBJ 
levi giislu OS accensum diu deliuens et magis ex inter- 
rallo, donee fauces quo(|ue siccet. 

80 8. (39) Celebravit et Tliemiso medicus vulgarem her- 19 
bam plaDtaginem tamquam inventor volumine de ea edito. 
duo eius genera: minor angustioribus foliis et nigrioribas J 
linguae pecorum similis, caule anguloso in terram incli-l 
nato, in pratis nascens; altera maior, Toliis laterum modo^ 
inclusa, quae quia septena sunt, quidam earn heptapleuron if 
Tocavere. buius et canlis cubitalis est. et ipsa in umidis 
nascitur, mullo efficacior. mira vis in siccando densando- 
que corpore, cauterii vicem optinens. nulla res aeque 
sis tit Auction es, quas Craeci rheumatismos vocant. 

Bi (40) lungitur huic buglossos, bourn linguae similis, so 
cui praecipuum, quod in vinum deiecta animi volup- 
tates auget et vocatur eupbrosynum. (41) iungitur et 



§ 79: cfr. Diosc. FV 170 estr. (Plin. X!II 114. XXVII 70). 
Diosc. praefat. p. 3. — § 80: Diosc. II 152. Th. H. VH 8, S, cfr. 
laid. XVn 9, 50. — § 81: Dioac. IV 126. 127. laid. XVTI 9, 49. 



3 abdito 5 cum P. j taedio Vj {se, legendi, cfr. BUai). 
bf&oiK6T(c). tedio rT. tepida S cum Salm. haedino v. 6 in 
Eii. infra r, | gillia T. galtiam A. 7 fractae — 9 siccet a 
sua loco aierravism tidentv/r et pertimre ad v. 1 post efBgi em 
habet 8 an gustatn? cfr. nota ad XXVII S3 et XXVIH 
90. ] accenau diu retinens dT. 10 themiao S. -iaao TB. -ison. 
E», t^miso dT. 12 minora VB. | foliis et nigrioribua om. S. . 
13 Biraillimia B(?)ii, sed cfr. § 81. 82. 14 lacermn 2. 

16 queqne quia Td£. 16 caulis £ii. om. r. \ ipsa ego 

{et dist.). uapi II. napi J. uua api D. napi similis c. angnlosiu 
Brot. cam vet. Dal. locus nondum eanatUi. pOBSit conici [et] <}taa.~ 
pis, ut^.63. XXIV 59, vel lac. stafui: et radices crassitudine 
digitali). 17 mira om. K. 20 laog\oB8oa Viu.a.C. 21 do- 
.»-*_ ^^ gj gg noInntateH d. 11. TOBgetot 4, 



TKdE: NAT. mST. XXV 7—8 (38—41) 143 

cynogiossos canmam linguam imitata, topiariis operilms 
gratissima. aiunt quae iii tbyrsos semiois emittatj eius 
radicem potam ex aqua ad tertianas prodesse, quae nil, ad 
quartanas. — Est et alia similis ei, quae fert lappas mi- 
5 nutas. eius radix pota ex aqua ranis et serpenlibus ad- 
Tersatur. 

(42) Est et buphtlialmus similis bourn oculis, folio Sit 
feuiculi, circa oppida nascens, fruticosa caulibus, qui et 
manduntur decocli. qui dam chalcau Tocaot. baec cum 

ID cera steatomata discutit. 

(43) Invenere herbas et universae genles, Scytbia pri- 
mam earn, quae Scythice vocatur circa Maeolim nascens, 
praedulcem alias utilissimamqne ad ea, quae asf^mata vo- 
cant. magna et ea commeDdatiu, quod in ore earn ha- 

.18 bentes sltim famemque nnn sentiunl. — (44) Idem praestat 6S 
apud eosdem hippace, distincla, quod in equis quoque 
euDdem elTectum habent, traduntque bis duabus herbis 
Scytbas etiam in duodenos dies durare in Tame sitique. 



§ 82: DioBC. rV 53 (cfr. HI 146). laid. XVH 3, 93. — Th. H. 
IX IS, a. (cfr. Plin. XSn 25. XI 284). — § 83: Th. H. IX 13, 2. 
(efr. Dioac. H 80), Th. H. IX IS, 3- 



1 cjBOglos Vd. I caninam S. -nan T. -naa dTEi . 
B. I linguam V in ras. J. -ua B. -uas dlEii. del. S. \ imitata 
J. -tato E. -tatur iTS. -ta E. -tans ». imittata V. -ttat T'. | 
opiaria Vd. 2 quae D. qae Td, quod E. que quae B(?)B. 
que earn quae v. \ tres It. v. \ emittat v{S). -ttit Dal. inmittat 
Z. mittat YitJ. mitat B. 3 quattuor llv. 4 et VS. om. 
TV. I ei A7ZG. et r. ei et «. | qui d. [ ferat Eu.o.S. | lampas 
TB. 7 huphtlialmi B. H circa, v. contra circa 11. | cm 

canlibna moUihua? cfr. Isid. 9 chalcan B. efr. Diosc. -eiam 
v.a.S. calchan rD. -am f. cachlam B e Diosc. Ill 146. 
10 era, £. | eteatomata S cum £ e Diosc. Btafatomata B. aia- 
flato- Vd. aiaflatho- B. sciiro- v. 11 aeathia VB. 11. 12 pri- 
mum v.a.J. 12 Maeotira S cum P e XXTII S et Tlieophr. 
boeottam II. v. 13 praedolces E. -cis e.a.H. \ aliam Zv.a.B. { 
aathmata S cum Salm. e Theophr. (cfr. XXII 35 et Dime. IIT 
S). spasmata G. spannata T. -tam VBd. spartama E. -taniam 
v. 16 hippace iTH. hipace VB. ipface E. hippice v. | di- 
stincta U.J. dicta Tt'. sic dicta S cttm Salm. W Wb.■^A'*.^s^■^.\ 

.habeat v(J). -bent VBd. -bere E. -\)et S. "«> riOws;. «-'^'' 

Jbdam R. red- 7f. 



144 c. PLiKi SEcmroi 

(45) Ischaemonem Thracia invenit, qua feruiit sangui- 
nem sisti non aperta modo vena, sed eliam praecisa. 
serpit in terra, milio similis, foliis asperis et laDuginosts. 
farcitur in Dares, quae in Italia nascitur, et ciet sangui- 
Dem, eadem adalligata sistit. 

M (46) Vettones in Hlspaiiia earn, quae Vettonica dicitur 
in Gallia, in iLatia autetn serratula, a Craecis ceslros aut 
psycbroIropAon, ante cunctas laudatissima. exit anguloso 
caule cubitorum il, a radice spargens folia fere lapathi, 
serrata, semine purpureo. folia aiccantur in farinam plu-| 
rimos ad usus. fit vinuni ex ea et acetum stotnacho et 
claritati oculornm, tantumque gloriae hajjet, ut domus, in 
qua sala sit, tiita existimetur a piacuHs omnibus. 

)5 (47) In eadem Ilispanla inventa est Cantabrica per 
divi Augustl tempora a Cantabris reperta. nascitur ubique ^ 
caule iunceo, pedali, ia quo sunt flosculi oblongi vetutl 
calatbi, in bis semen perquam minutum. nee alias defuere 
Hispaniae berbis exquirendis, ut in qutbus etiam nuDC 
hodie in more sit laetiore conviclu potionem e centum 
berbis mulso additis credere saluberrimam suavissimam- so 
que. nee qnisquam genera earum iam novit aut multi- 
tudinem, numerus tamen constat in nomine. 1 

§ 84: Diosc, IV 1. V 51. IV 2 eitr, 

1 scemonem. TBd. | tbracia Bir. traicla T. -ajcla d. -abyda 
B. 3 in (-= I) ego. cfr. XXII 45. (XXVII 82. XXI 99. 

XXri 126. XXriII 109). e BEv. et r. \ folia B. -io d- 
4 farcitur Be. parcitam V. -turn Bd, -turam V. | ciet e^o, cfr. 
XXIV 183. om. ll.v. 5 dist. ego. G uetcones B. uecoo- 
Td. I uectonica VBd. 7 serratura TEd. 8 psychrotrophoR 
D, pajciio- B e Diosc. pyuhrotropon B, phyoro- VB. pycro- d. [ 
angulo V. 9 duum fl.o. | e VfS. cfr. XV 131. \ lappatis 
VBd. 10 Btamine B e Dioge. 12 claritate E. | gloria TB. 

13 aata eit dEii(2)). cfr. S 115. ait VBS. | tuta Eti. ita B. 
it v. pura dT. del. V, | picnha T", perio- V'D. 14 est c(5). 
si d. ait £. aic rTf^. 16 iiiuco T. | oblinquo B. 18 etiai 
num v.a.S. 19 bodie K.i>. an uolgo? | mora sit 1t(P)S. -r 
sit rsd. jjoineroBO et E(?}e. -so sit v. uirorum B. ] laetiore 
dxp. Jaet- VS. lat- T, laut- D. sed cfr. § lOr. \ egentum VB. 
-tern v.a.B. SO credidere v.a.S. 'il tasftTOatB. ' 



n-BdE NAT. HIST. XSV 8 (45—50) 145 

(48) Nostra aelas uiemiDit herbam in Marsis repertam. 88 
nascilur et ia Aequicolis circa vicum Nervesiae; vocatur 
consiligo. prodesl, ut demoasLra&imus suo loco, deplo- m, m 
ratis in phthist. 

(49) Invenit nuper et Servilius Democrates e 87 
primis medentium quam appellavit Hibcrida, quamquam 
ficto nomiiii invenlione eius adsignata carmine, nascilur 
maxime circa vetera moaumenta parietinasque et inculta 
itinerum; floret semper, folio nastiirci, caule cubitali, se- 
mine vis ut aspicl possit. rsdici odor nasturci. usus 
aestate efficacLor et recenti tantum; tunditur difliculter. 
coxendicibus et articulis omnibus cum axungia modica uti- 88 
lissima, viris plurimum quaternis horis, feminis minus 
dimidio adaltigata, ut deiode in balineis descendatur ia 
calidam et postea oleo ac vino perunguatur corpus, diebus- 
que vicenis interpositis idem fiat, si qua admonitio do- 
loris supersit. iioc modo rbeamatismos omnes sanat oc- 
cultos. ioponitur non in Ipsa iuflammatione, sed inmiuuta. 

(50) Animalia quoque invenere herbas, in primisque 
cbelidoniam. Iiac enim hirundines oculis puUoriun in nido 

restiluuntque visum, ut quidam volunt, eliam erutis 



% 86: cfr. Colom. VI 5, 3. — §§ 87. 88: Galen, tt. cpapti 
Kat4 t6tiouc X 3 p, 636. Diosc. 11 205. — §§ 89. 90: Dioso. II 
ail. 212. 211. ~ § 89: cfr. Cela. VI 6, 39, Plin, THI 99. (X 166 
XI 163). Isid. XVn 9, 36. 



a et om. VBiT. I in om. v.a.G. | aequiculia VdiJ.n.e. 
sequac- E. \ nemesiae T. ueru- R. ueraiae i. 3 demonstra- 
tinrns B. -auimnB ll.tv. 4 thiai V. his B, 6 ijiberida T 
e{Di. (-dam v). ib- rM. 7 nomini Td {Salm.) S. -ne rtv. 

.on homini? cfr. Galen, (de mendo cfr. moria u, 13). | inuentione 
'{Saim.)S. -ni ll.tv. | &ssigaB,taSv.a.S. 9, 10 aemine tam pamo 
i{?)».a.S. (cfr. XXriS). 10 nasturti EdEu {ut c. 9 ll.v). 
'11 trecenti V. recentis B. 13 quatemis ii. -num. II. \ moria 
'TBd. I fp Tnin ia d. feminaa E. 15 et delude et postea B. | 

■pemngfttur corjua E. 17. 18 oocultoa — Ipaa om. T. 

18 ipaas inflammationea E. 20 celldoniam T. an chelldonla 
lest? I irundinea V. | oculea V. -loa D. [ lac. cqu wdawiioi.. *.i> 
»etd»( medentur; cfr. Till 97. IX TesXAXiovH^^ie.'lE.- -^ssit'^^'o- 
regMdaiuntqae V\ lestituimt da-ntqxic '^'Ti. \™. "^'^^'^'^^^ 



146 C. PLINI SECDNDI [VRd» 

oculis. genera elus duo: maior fniticosa, folio pastinacae 
erraticae ampliore, ipsa ultitudine n cubitorum, culos albi- 
cans, flos luteus; minori folia tiederae rotundiora, miniM 

90 Candida, sucus croci, mordax, semen papaveris. florent 
adventu himndinum, disceesu marcescunt. sucus floren- 
tibus exprimitur el in aereo vase cum melle Attico teniler, 
cinere fervenli decoquitar, singular! remedio contra cali- 
gines oculorum. utuntur et per ae snco et in coilyrii^, 
quae chelidonia appeilantur ab ea. 

91 (51) Inventunt et canes qua fastidium vincunt eamque' 
in nostra conspectu mandunl, sed ita, ut numquam inteU 
legatur, quae sit; etenim depasta cernitur. notata est 
haec animaiis eius malignltaa in alia herba maior. per* 
cussns enim a serpente mederi sibi quadam dicitur, sed 
illam ho mine spectante noa decerpit. 

92 (62) Simplicius cervae monslravere elaphoboscon, d( 
M, 79 qua disimus, item helainen a partu dictanij (53) osten> 

8,97 dere, ut indicavimus, dictamnuni vulneratae pastu statim 
telis decidentibus. non est alibi quam in Creta, ramis 
praetenue, puleio simile, fervens et acre gustu. folils n 
tantnm nluntur; flos nullns aut semen aut caulis, radix 

§ SO; Marc. 8, U. cfr. Plia. inira g 143. — g§ 03—94: Th. 
H. 15 16, 1—3. Diosc. IE 34. — § 92: Cic. nat. deor. 11 60, 186. 
127. Verg. Aen. SH 412—415. laid. XTTI 9, 29. 

I fructicosa E. fruticoBO Xv.a.G. (canle add. v.a.J). 
2 altitudine £v. ampli- r. | dunm ll.v. 5 marceBCuat BBii. 
mare- V. are- dT, iaare- I), cfr. XVI SIS. XXI 2. 33. €" "" ' 
eietr- 168- XXIV 2. \ Biicn V"B. 8 et per E«. per r 
otn. ^v.a.S. 9 cilidoniae TB. | appe1Ia,tur B, 10 inneninnt:! 
TEdfS. -nerimt B(?)e(B). | canas E. canea canariam v.a.S 
indice. | qnae E. | dicunt K. deducunt v.a.S. an uincaut? 
13 animaJiB del. S eum P. \ liiiiaB v.a.S. IS. 14 percnmt ' 

R. 14 sibi quamdiu £. qnadam sibi B(?)c.a.iS. 1& in. 

spectante Hv.a.S. 16 herba« d, IT helxinen v(S). -itu 
B. -tsiae rTt- seseli enixae B eoll VIII 113 et XXII 41. (a» 
seselin?). | dictam U.ttv{S). dictamnum B. {an et tamanin?' 
cfr. VIII 112). 18 dictaniDam ?;,Tfs(S). del. B. \ paatao 

Xp.a.M. 19 telis om. E. | eat om. dT. 20 pulei B, | e^ 
acressu. eteie 7. hederae dX. 1\ nnWMta'a-ViBy.-^-a.ft.l.H, 
«^* S. ei est ant S. ei eat ». 



IVRdE] 
tenuis ac siipervacua. et in Creta autem non spatiose 
nascilur mireque capris expetitur. pro eo est pseudo- 93 
dictamnum multis in terris nascens, folio simile, ramutis 
miooribTis, a quibusdam chondris vocatum. minoris elTeclus 
statim intellegitiir; dicta mnnm enim minima potioiie ac- 
cendit OS. qui legere eas, in ferula aut harundine con- 
dnnt praeligantqoe, ne potentia evanescat. suut qui dicant 
ntramque nasci multifariam, sed deteriores in agiis pinguibus, 
Teram quidera dictamnum non nisi in asperis. est et 94 
otwtiiim genus dictamnum Tocatum, sed neque facie neque 
effectu simile, folio sisymbri, ramis maioribus, praecedente 
; persuastone ilia, quicqmd in Creta nascatur, ioGnito prae- 
re ceteris eiusdem generis alibi genilis, proxime quod 
in Pamaso. alioqui berbiferam esse et Pelium montem 
~ 1 Tbessalia et Telethrinm in Euboea et totam Arcadiam 
ac Laconicam tradunt. Arcades qnidem non medicaminibus 
mi, sed lacte circa ver, quoniam turn maxime sucis herbae 
tnrgeant medicenlurque ubera pascuis. bibunt autem vac- 
nm, quoniam bores omnivori fere sunt in lierbis, po- 
Vtentia earum per quadripedes etiamnum duobus clans 
exemplis roanifesta fit. circa Abderam ct limitem, qui 
filomedis vocatur, eqiii pasti inflammantur rabie, circa 
Potnias vero et asini. 



NAT. HIST. XXV 8 (50—63) I47 



1 Bpa,tioBe Sv. -aa rS. cfr. XVI 166. XIX9S. XXXI 128. 
XXXV 83. 2 an mire quippe vel mire namque? cfr. Theophi: 
Bt§59. I esitV. om. d. est etBEp. 3 ter (om. ris naacens — ra^ 
jnnlis) E. I simili dtr.a.S! 4 con-dris VBv.a.C/. S dictsm no- 
men enimT. | nimiad. \ portione c, a. S. (dub ^iKpou Thtophr.). 
8. 6 aeeedit VKd. 6 aut S{I}). uelEo. id autVBd^ hii autd'. 
ibi ant J. 7 praeligatque necTB. SutraqueRd. | moltiforia 
TSd. I pinguibna dw. -uiB r. 9 ueram sc. berbam: cfr. § 117. 
{an dictamnum (jZo&semn?). | quidamV'fu.a. ff, qneV. | et om. d. 
10 facie En. -ile r. 11 procedente c, o. if. 12 naBcitnr B(?)E 
v.a.8. 14 ease E«. easet r. 15 teletrium VE. elet- 'O.a.B. 
ITlactiK. I circa aterE. 18 bibantE, \a o'onia.'i-ciJ. --raR."& 
e TheepAr. -ihori B. -iuofi VR. -ino fi i. -\ao ■wsitv^'s^ "o-V'^*^"''*' 
e.e. om. V. I sintRd. 21 maniieatat "^ . 'i?- 'o^^^'-'^ ^"*"- 



148 C. PLINI SECUNDI 



90 (54) Inter nobilissimas arislolochiae Domen dedi8se 
gravidae videntur, quoniam essel dpicTT) Xexoutaic. nostri 
malum lerrae vocant et qualtuor genera eius servant: 
unum tuberibus radkis rotundis, I'oliis inter malvam et 
hederam, nigrioribus moUioribusque, alterum masculae, ra- 
dice longa, lEi digitorum loogitudiue, baculi crassiludine, 
tertium longissimae, tenuitate vitU novellae, cuius sit prae- 
cipua vis, quae et clemaf/tis vocatur, ab aliis Cretica. 

96 omnes colore buseo, caulibus parvis, flore purpureo. ferunt 
baculas parvas, ut cappari. valenl radice tantum. est et lo 
quae plistolocAia vocatur, quarti generis, tenuior quam 
prosime dicta, densis radicis capillamentis, iunci plenioris 

97 crassttudine. banc quidem polyrrAizoa cognominant. odor 
omnium medicatus, sed oblongae radici tenuiorique gra- 
tior; carnosi eoim est corticis, ungnentis quoque nardinis 
conveniens, uascuntur pinguiJ)us locis et campestribua. 
effodere eas messibus tempestivum; in c/esquamato terreno 
servantnr. maxlnie tamen laudatur Ponlica et in quo- 
cumque genere ponderosissima quaeque, medicinis aptior 
rotunda, contra serpentes oblonga, in summa tamen gloria id 
est ea, si modo a conceptu admota vulvis in carne bubula 

SS mares Ggurat, ut traditur. piscatores Campaniae radicem 
eam, quae rotunda est, venenum terrae vocant, coramque 

§§ 35. 96: cfr. Plic. SXVI 154. laid. XTH 9, 5S. — Dioac. 
m i- [5], [6], cfr. Th. H. K 20, 4 (13,3). — § 97: Dioac. HI [6]. 
— § 98 extr.: Dioac. IH [6]. PI. iiiii, 87, 12- 13. 



1 



10 

i 



1 Bfistolociae TE. -laciae d. 2 esaet otn. E. | ariatho I 
E. { lecbuses B(7)B. lecaaaey (-aej d) Td, tecuEes v. reoa aea | 
£. (Graecas liUeras posmt G). 6 longa del. voluit S. an 
dice oblonga {cfr. v. 14} vel longae, radice? | c^uattnor K.e 
7 tenuitatis Eu.a.S. | cui v.a.S. 8 clemabtia v{H) e3> i™- 
dice et Diosc. -atis ll.G{D\ \ certica TE. 10 cappans EC | 
parent E. 11 pliatolocnia E (piat- vj. -locia T* -lotda B. 

-lioia v. pliatocia r. 13 polyrrhizon tJ(J). -iriEondES. po- 
bryzon r. cfr. § 51. 17 in desquamato ego. cfr. vol. IH 

p. 490 ad XIX 115. ita deaq- v. teaq- E. deaq- jD. ita e aquama 
r. / terreno Sv. -nu V. -nu a. -na d. -ni V. 18 tamen ll.V. 
an aatem ? 20 digf. J e Diosc. 1\ ea Ijjel ViiAC) w 

^^' VBdTt si a E. si G. eUa.m i). 



149 



NAT. HIST. XXV 8 (54—55) 



' nobis cDDtusam mixta calce in mare sparsere. 

* cnpidilate mira statUDijue exaniiDali fluitant. quae 

{tolyirAizas cognomiuatur con>iilsis, contusis, ex alto prae- 

cipitatis radice pota ex aqua utilissima esse traditur, se- 

! pleuriticis et nervis, confirmare, excairacere, eadem 

[ satyrion esse. 

(55) Venim et effectus ususqiie dicendi sunt ordien- 99 
I diimque malorum omuium pesstmo est, serpenlium ictu. 
I medentur ergo Britannica herbaj panacis omniuDi generum 
1» radix e vino, Chironii et flos et semen potiim inlitumye 
I ex vino et oleo, privatim quae cunila bubula appellatur, 
KPolemonia vel Philetaeris radicis drachmis mi in mero, 
iTeucria, sideritis, scordotis ex vino, privatim ad angues, i 
I pota et inlita sive suco sive folio sive decocto, centaurii 
Imaioris radix drachma in vini albi cjatliis lu, Gentiana 
I praecipne adversus angues ll drachmis cum pipere et ruta 
I m Tini cyalhis vi, sive viridis sive sicca, et Lysimachiae 
L odorem fugiunt. datur ex vino percussis chelidooia; mor-lOl 
I sibus inponitur Vettonica praecipue, cui vis tanta perhi- 
• betur, ut inclusae circulo eius serpentes ipsae sese inter- 
[ imant flageilando. datur ad ictus semen eius denarii pondere 



g 99: Dioflc. ill 48eitr. 49. 50, 31. IV 8. (eupor. II 114). 
- § 100: Diosc. m 101. Oeop. XHI 9, 12, Diosc. m 115. PI. 
m. 110, aa. Diosc. m 3- lY 3. (eupor. H 116), — § 101: PI. 
m. 110, 24. — Diosc. IV 1. HI Si. — Th. H. IX 20, 4. Dioac. 
enpor. n 115. PI. inn. 110, 36. 107, 22. Ill, 2. 



1 nobis TEdv, nt B. 2 exanimitati E. | flnuitant "VB. 
' 3 pobrjzOB T. cfT. § 96. G esBe ys,EH. is d. est v. 7 et 
Otn. VBTf, cfr. § 133. 8 a malorum E(?)i!. e ma- S. cfr. 

CFWMulkr p. 3. XXIX 29. | est ViZJ. om. S.. e S. id eat 
9 panacifl VEdS. -cea Er, -ciaque G. 10 ohironi TjD. 
-niae v.a.G. 11 q^nae S, qne Jl. qne quae v. \ cuuila v, -icala 
(coni- TE) ll 12 philetaeria iES. -ria C e BioKC. et § 64. 

-tens En. phittle- V. | quattuor U.v. \ in numero E. ei mero 
v.a.S. 13 tencriaa E. | cordatis V. | ungues E. 15 radix 
Sas. -ice ll.V. \ drachma VEdc. alha £. 15. 16 trihus et 
duabuB ll.V. 17 in uini ego. uini U.v. \ sei U.v. 18 oheli- 
donia moraibua inponitur Ef. om. r. 19 ttettovACft t. m-mAbi- 
nicfl i neto- B. 20 et (pro nf) i.\mt\o]sv i. \\^wwa "»-'5!^"o 
-»fl V. -SI rT. I se dr. ^^^ 



150 C. PLINI SECUNDI 



1 



cum HI cyalhis vini vel Tariiia drachmis m scxlario a<juw 
— farina et inpooitur — ^ Cantabrica, dictanmum, aristo- 
locfaia radicis drachma in vlni hemiaa, sed saepius biltenda. 
prodest et inlita ex aceto; similiter plistoiocliia, guin om- 
nino suspensa supra focum Tugat e domibus serpeates; » 

102 9, (56) argemonia quoque radicis denarii pondere in vigi 
cyatliis m poUt. plura de ea convenit did ceterisque, 
qua primum uominabuntur, in eo auLem genere medendl 
primum Dominari quamque, in quo masinie valebit folia 
ba]>et qualia anemone, divisa apii modo, caput in cauli- i* 
culo papaverts silvestris, item radlcem, sucum croci colwe 
acrem et acutum. nascitur in arvis. apud nos trla ge^ M 
nera eius faciunt et id demum probant, cuius radix tos I 
redoleat. ^ 

103 (57) Agaricum ut fimgus nascitur in arboribus circa u 
Bosporum colore candido; dantur oboli lui coutrili cum 
hinia cyalhis aceti mulsl id, quod in Gallia nascitur, 
infirmius babetur. praeterea mas spissior amariorque — 
hie et capitis dolores facit — , femina solutior. inUio 
gustus dulcis mox in amariludiuem transit. m 



I 102: DioHC. n 208, — § 103: Dioso. EI 1. eupor, H 115. 
nn. 110, 86. (cfr. Plin, XVI 33). 



1 tribuB U.vlfiis). I seitarioB T'a. a« ei (vel in) seitario? 
efr. § 137. 2 dist. J. \ farina et (ex d) tlD. -na J. del. V. | 
iaponitut v{D). pon- IL repon- J coll. § 115. locus nondum sa- 
natus. 3 sed om. iSv.a.S. 4 piswiocbia VJtv.a.H.\qoia 
et v.a.I>. 6 an super? cfr. XIX 115. XXVI 121. XXIX 
(S3). 95. XXXI 131. I damonibus E. 6 radicis ego. -ce eiua 
II.p. 7 tribns n.u. | poto V. in poto E. potua i. -ta H(?) 
JEfoct.-tatur V. 8 qua ego. quo E. qm Ed. quoniam VS. 

qnando B. quae v. {an quo loco?). 10 et equalia E. aequ- 
V.a.G. ] anemona d. -nae K.a.G, 11 an teretem {pro item)? 
cfr. Viosc. 12 acre Td. | dist. J. { noe tria TBdiT naatri iam 
E. noa. Nostri tria v. 16 bosphorum EC. \ datur E(7)u,o.S. | 
obolia quattuor contritum v.a.S. 17 Gralatia 8 eiun B e 

Diosc. 18 infirmua B. -nm dT. | praeterea — 19 facit am. 

S. j propterea T. | spifleior amariorque du. -ora maiorque V. 
znaiorque episaiorque E. 19 diat, ego e Dloso, SO guataa 
^'^(J). -t\x d(?)SG. I amaritufcieaa., . 



VBiB] NAT. HIST. XXV 8—9 (65-59) 151 

(58) Ecliios utriusque generis puleio similis, foliisio4 
coronat; datur dracbmis II ex Tini cyathis im. item altera, 
quae lanugine distinguitur spinosa, cui et capitula viperae 
similia sunt; haec es viuo el aceto. quidam echioa per- 
sonatam vocanl, cuius folio nullum est latius, grandes 
lappas fereuteui; huius radicem decoctam ex acelo danl 
potuL — llyoscyamum contusum cum Toliis ex viao datur 
peculiariler contra aspidas. 

(59) Nulla tamen Romanae nobilitatis plus habet quam 106 
hiera botane. aliqui aristereon, nostri verbeoacam vocauL 
haec est quam iegatos ferre ad bostes indicaviiniis; hac n, s 
Ions mensa verritur, domus purgantur lustranturque. ge- 
nera eius duo: foliosa, quam feminam putanl, mas rario- 
ribus foUis. ramuli utriusque plures, t«nucs, cubitales, 106 
angulosi, folia minora quam quercua angustioraque, divi- 
suris maioribus, flos glaucus, radix longa, tenuis, nascitur 
ubique in planis aquosis. quidam non distiugunt et uiium 
oomiao genus faciunt, quouiam utraque eosdem effectus 
babeat utraque sortiuntur Calli et praccinunt responsa, 
sed Hagi utique circa banc insaniunt: hac perunctos in- 
petrare quae velint, febrea abigere, amicitiae conciliare 
nullique non morbo mederi. coiligi debere circa canis 107 
ortum ita, ne luna aut sol conspiciat, favis ante et melle 
terrae ad piamentnm dalis; circumscriptam ferro eifodi 



1 jjosf generis lac. statitit J*. 2 coronat datur cfjo. cfr. 
'S.XI 52. 54. -oata BdEo. -nana D cum iH. Dal. cormata T. 
can- t8. I duabus U.v. | et E. | guattnoi datnr v.a.S. 3 spi- 
tnoso TB. ( uipre B. 5 folia TS. [ grandius T. -dia 8. 
10 aristereon dBZ>. -reun r. peristereon v(S) e Diasc. -ona S. 
cfr. § 136. XXV1I3]. 11 ferme VB. IS lostrantwr qua.e 
■R. 13 duOjVdTS. dno sunt B{?)B!'(Z>). 14 ramnlis VB. I 
xttriaqne B. 15 angulosia V. -sag B. IT aed B(?)if.a.£ ] 

iiiii nirn T. IS utraiiue d.Tc(iS)- -aeqae r. om. Dal. \ eosdem- 
4De B. {an eoidem utraqiue?). 19 reBC-swofta. ^ . "tfl Toajeai 
- 2J coneiliari d. 33 faaia i>. ioacaiuaU. "lA. aS>--^ 
\eatam d. et ////// E. | ciieumBOtiptB. "aft.. 






152 C. PLINI SECDNDI [VKaE 

sinistra manu et iu sublime tolli; siccari in umbra aepa- 
ratim folia, cauleru, radicem. aiunt, si aqua spargatur Iri- 
clinium, in qua macluerit, laetiores convictus fieri, adversus 
serpentes conteriUir ex vino. 

08 (60) Est similis Terbasco herba, quae saepe fallit pro 6 
ea capla, Toliis minus candidis, caulicuiis pluribus, flore 
luteo. haec abiecta blatUs in se contrahit ideoque Romae 
blattaria vocatur. 

(61) MoIemonJum sucuoi lacteum emittit concrescentem 
cummis modo, umidis locis. datur denarii pondus in vino, la 

09 (63) Quinquerolium nuUi ignotum est, cum etiam fraga 
gignendo commendeturj Graeci pentapetes aut pentaphyllon 
aut chamaezehn vocant. cum elTodilur, rubram habet ra- 
dicem; haec inarescens nigrescit et angulosa Rt. nomen 

a numero foliorum. et ipsa herba incipit et desinit cum is 
vile, adhibetur et purgandis domihus. 

(63) Adyersua serpenles bibitur et eius radix, quae 
sparganion vocatur, ex vino albo. 

10 (64) Dauci genera quattuor fecit Petronius Dio- 
dotus, quae persequi nihil attinet, cum sint diflerentiae H 
duae, probatissimi in Creta, mox in Achaia et ubicumque j 
in siccis nati, feniculi simtiitudiuc, candidioribus foliis etl 
minoribus birsutisque, caule pedali recto, radice suavissiml I 

§ 108: Diosc, rV 102. — g 109: Dioec. IV 43. Th, H. IX 1 
13, 5. Isid. XVn 9, 38. — DioBC, IV 21. — §§ 110—112: Bioso. J 
m 76. — § 110: achol, Nicand. ther. 94, Th. H. K 20, 2. 



1 sublimen V. 2 caule Td. \ aiunt' B, adluut E. aiunt-J 
que v.a.B. 3 in ego. om. ll.v. cfr. Diosc. etXXIT90. {XXVlm 
S9. XXIII 140). I laetiores V. | conuinctus R. 4 contritu»B 
V. 5. 6 pro eo 5 ewm jB. 7 in semen trahit dT. W 

8 l)la,ttariam Yiv.a.S. | uocant iv.a.H. 9 lemonium S(?)l 
v.a.J. sed cfr. index et XXVI 40. [Diosc. IV 16 hue non ^ ' 
drat). [ emittit ego. efr. vol. Ill p. 493 med. mittit U.v. 
10 cummis ILS. gummis YdZ). -mi Ev. 12 comedatur d. [ 
pentapetes — 18 effoditnr om. E. 13 chamaezelon v{S) mJ 

md. -leoa Yen. cameleon B, -lenVdf. (del. H). 14 ina 
X mareeacena v.a.B. | nigreaoit om. E. | fit — 16 ipsa o 

16 et (ante ipsa) ifei. S. ^1 lerta. "^"B.. \1 feiaotilid 
S. 23 recta V. -ta d. 



ffi] NAT. HIST. XXT 9 (59—67) 153 

riislus et odoris. hoc in saxosis nascitur meridianis; re- in 
iqua genera ubique nascuntur terrenis collibus limitibug- 

que, nee nisi pingui solo foliis coriandri, caule 

Gubitali, capitibus rotiindis, saepe pluribus quam ternis, 
radice ligcosa et, cum inaruit, supervacua. semen huius 
eumino simile, prioris milio, album, acre, odoratnm om- 
nibus et fervens. secundum priore vehementius est ideoque 
larce sumi debet, si iam maxime tertium genus facere it2 
ibeat, est simile staphylino, quod pastinacam erralicam 
appellant, semine oblongo, radice dulci. omnia haec et 
lueme et aestate sunt iutacta quadripedi nisi post abortus. 
ex aliis usus seminis, ex Cretico radicis et magis ad ser- 
Ipentes. bibitur e vino drachma una, datur et quadri- 
pedibus percussis. 

(65) Tberionarca alia quana magica et in nostro orbe us 
nascitur, fruticosa, foliis subvlridibus, ftore roseo. ser- 
pentes necat. cuicumque admota I'erae et haec torporem 
adferl. 

66) PersoJ/ata, quam nemo ignorat, Craeci arcion vo- 
cant, folia babet maiora eLiam cucurbitis et birsuliora 
nigrioraque et crassiara, radicem albam et grandem. baec 
ino bibitur denarionim ii pondere; (67) item cycla-ii4 



S Inc. ego vndicavi; excidentnt fere eat unum ei his vel 
est genua. 4 lotnndiB saepe pluribus 'Sv.om.r. | quatemis 
dT. 6 ligno sed E'. -nosa Bed E'y.o.H. 6 pnorem Td. \ 
screm VBd. 7 ueheraentium TBd. | eat — 8 tertium Ew. 

aimili B. 11 aeatati VB, 12 ci'etico TBdTf 

(P)H. ereti E. creta v. j_ radicis et TBdTf£. du]ciB et Kp. 
tadicia dukia et Ven. radicie est H cwm Gron. {B). an et ra- 
idicis? cfr. Diosc. et XXVI 45. 89. \ dist-. v.a.H. 12. 13 ser- 
pentea est Xv.a.S. 13 bibitur e uiuo om. S. 16 therio- 
.barcaf. cfr. ind.et XXIV 1S3. there- D. theroniarca d. tbenro- 
iTK. theonurcaa £. -narca u. 16 aub folia (-iia T*) niribus 
17 ubicumque dl. | ferae eat dT. fuerit v.a.G. \ hac 
19 person ata J. -olidata VBd. -olata KuCDV eft.v-wi. 
a XXVI 34. U8. 93. 121. 136. 143. a-n -ewau^iaNa. t^^. ^ ■i^*^^ 
'". 2hase. (upocwniba, irpocibmoM, ■nepcw)i's.ta\i^. °l-l' terai^^ 



154 C. PUm BECUNDI [vadK 

mini radii contra serpeates Domes. Tolia babet minDra 
quain bedera nigrioraqite et tenuiora, sioe angulis, in 
quibus albicant maculae, caule exiguo, inani, ftoribus pur- 
pureis, radice lata, ut rapum videri possit, cortice nlgro. 
lienascitur in umbrosis. a nostris tuber terrae vocatur, in 6 
omnibus serenda domibus, si verum est, ubi sata sit, nihil 
nocere mala medicaments; amuletum vocant narrant et 
ebrietatem repraesentari addita in tIuudl radix et siccala, 
scillae modo concisa repouitur; decoquitur eadem ad crassi- 
liidinem mellis. suum tamcn venenum ei esl, traduntque, u 
si praegnans radicem earn transgrediatur, abortiun fieri. 

116 (68) Est et altera cyclaminos cognomine cissanthemos, 
geaiculatis caulibus supervacuis a priore distans, circa ar- j 
bores se volvens, acinis bederae, sed mollibus, flore cau- ' 
dido, specioso, radice supervacua. acini tantum in usu, is 
gustu acres et lentL siccantur in umbra tusique divi- 
duntur in pastillos. 

(69) Mihi et terlia cyclaminos demoustrata est cogno- 
mine cbamaecissos, uno omnino folio, radice ramosa, qua 
pisces necabanlur. 

117 (70) Sed inter prima celebratm- peucedanum, lauda* 
tissima in Arcadia, mox Samothrace. caulis ei tenuis, 
longus, feniculo similis, iuxta terram foliosus, radice aigr% 
crassa, gravi odore, sucosa. gigaitur in montibus opacis, 
foditiir exitu autumoi. placent tenerrimae et altissimatt 

J 117. US: Diosc- 10 82. — § 117: 



1 pentcs B. 3 inane VBd. 3. i purpureas VB. 
7 amnieuin VHd. | narrant S mam. Dal H. -antqoe (qu»e B) 
rv. (narrant — 8 ninam videntur post abortum fieri in V 11 
trattspontnda esse; cfr. Siosc.) 8 radice t'.a.f?. ) et¥EdT 
v{J). om. EG. eius S. 9 condssa d. il praegnaa VJK. ) 
earn VBTfti{S). om. d(?)Ere«:,(G)J. 15 spacioao B. 

16 acres et D cvm U SiO. acre sed VB. acri aed (sec E') r». 1 
ta ri B. 19 chamaeciesoB v. -cibub E, camecliiaos (clia- d) r. 
20 necabantar TBdS. -cantur Si!{D). 31 primas v.a.i 
81. 22 laudatiasima U. (sc. berba: cfr. § 93. 108. 119 Mt.) 
-mma v. 22 ei H cum, Grotx. et VBE. <m. dT. est ' 
^ et loagna dT. 26 exito V, \ a-wt m 



TRdiE-simii] NAT. HIST. XKV 9— 10 (87— 74) 155 

radices, hae conciduntiir in quaternos (ligitos osseis cul- 
leUis funduiitque sucum in uiiihra, capite priug et naribus 
rosaceo peruiictis, ae vertigo sentialur. et alius sucub 118 
inveniUir caulibua adbaerens; incisi juoque maDanL pro- 
batur crassitudijie mellea, colore riifo, odore suaviler gravi, 
lervens gustu. hie Id usu ^t radix et decoctum eius plu- 
rimls medica mentis, suco tamen erGcaciaaimo, qui resol- 
Titur amaris amygdalis aut ruta contra serpentes btbitur- 
que et ex oleo perunctos tuetur. — 10. (71) Ebili quoque, 119 
quam nenra ignorat, fumo f'ugantur serpentes. 

(72) I'rivatim adversatur scorpionibus polemoniae ra- 
dix, y«l adalligala tantum, item phalangio ac ceteris mi- 
BonbuB venenalis, scorpionibus aristolocbia, agaricum obolis 
xni in villi miEli cyathis lotidem, verbeuaca et phalangio 
«Ufli Tino aut posca, item quinquefoliun, daucum. 

(73) Verbascum Graeci phlomon vocant genera habet 120 
prima duo: album, in quo mas iotellegitur, alterum nigrum, 

[BO femiaa. t«rtium genua non nisi in ailvis invenitnr. 
stint folia brassicae latiora, pilosa, caulis erectus, cubitali 
amplior. semen nigrum inutile, radix una, crassiLudine 
4ig1ti. nascunlur in campestril)us. silvestri folia elelis- 
jphad, alta, ramts lignosis. (74) sunt el pAlomides duaeiai 



§ 118: Diosc. enpor. 11 131. Nicand. ther. 78, — § 1: 
i)io8c. IV 172. PI. iun. 110. 2. — Diosc. IV 8. eupor. H 1 
'""" — §§ 1*0, 121: Dioac. IV 10-2. laid. XVH 9, 04. 73. 



1 radice E. | conoidantut VEd. | oITeia Ey. offeufis rTt 
taa K (^desinens hoc loco). | an aucum quem condunt? | capit 
. cap *.. 4 ini^isi qnoque ego coll. Diosc. -sique II. -sisque 
I manajit ego. •nana aC -oat rv. 4. 6 probatur ac. -tur 
TATz. -turae B, b craaaitudinem melle ac a. I rubro a. 
9 amaris VBdx«. -riesimam. in a. { contra serpentes aD. om. 
'W. (pttncto ante posito ad seqq. retuUt D). 8. 9 uritnrque a. 
ihiteirqne contra serpentea v.a.D. (fortasse contra serpentes, 
"t medicamentia olitn omissa, e margine in falaitm locum 
Iptenait). 10 quem. a.v.a.S. \ fimgiLtur TB. 11 aduer- 
'mr Ax. I polimoniae Td. IS alligata Axv.a.H. { falangio 
I fcc dxi!. a r. 14 quattuor ll.v. 16 phlomon C e 

phil- VBdx. pjl- a. plomon u. 21 ia ^4.t.-».. t^t. 

et in S(?)i!. 21. 22 eVe\isp\iati n. -w^eAK.'a. »■- ■i^'^'^ 
22 an aJtis? cfr. Diose. \ ■ptic.'ati.ifea C. -^o- ">&-"■ 



156 C- PLINI SECUNDI | 

hirsiitae, rotundis foliis, humiles. tertia lyclmitis vocalur, I 
ab aliis t/trya]iis, foliis ternia aut cum piurimum qua- 1 
ternis, crassis pinguibusque, ad lucernanim lumina aptis. I 
aiuDt in foliis eius, quam feminam diiimus, flcus oi 
Hon putrescere. disliugui gpnera haec paene supervacuum I 
est, cum slut omnia eiusdem' efTectus. contra scorpiones | 
bibitur radix cum ruta ex aqua, magna amaritudine, aed I 
effectu pari. 

12 (75) Thely;)Aanon herba ab aliis scorpion vocatur 1 
propter similitiidinem radii^is. cuius tactu moriuntur scor>a 
piones; itaque contra eonim ictus bibitur. scorpioneml 
mortuum si quis helieboro candido linat, revivescere aiUQt. f 
thelypSonon omnem quadripedem necat inposita verendis I 
radice, folio quidem intra eundem diem, quod est simile * 
cyclamiuo, ipsa geniculata. nascitur in opacis. — Scor- : 
pionibus adversatur et Vel/onicae sucus ac plantaginis. 

as (.76) Sunt et ranis venena, rubetia maxime, fidimus- 
que Psyllos in certam^n e patinis candefactis admittentes, 
ociore etiam quam aspidum pernicie. ausiliatur pbrynion 
in vino pota. aliqui neurada appellant, alii poterion, » 



1 hiiBDtae v. -ti TBdi. iraute s. | humilis B. ] Ijchnitia 
iv. lycn- TK. lichn- a, 2 thryallia v. griallis Vda. -alis B. | 
foliis i»v. floria f. 3 crasai B, 6 est cum TBdxv. duxi- 
mua mecum b. 7 rutae T, -te B. (an recte? se. radice; efr. 
vol lU p. 495 ad XX 43, ubi adde XXVUI 133. XXXIII 9. 
XXXriQO. 114. XXX7IU. XXXVII187. 190. XXIII 135.{, 

Bed OKI. a. eat D (puncto posito ad seqq. referens). 8 effec( 

dTi. om. a. I pant dTi. B theljphonon C. theligr 

theleg- V. thetjg- TB. thactig- a. 10 tactum T. 

moriuntnr — H contra otn. p.. 11 ictna om. a. . .._ , 

uiacere Yiv.a.S, 13 thelyphonon C. thelegonon v. -IjgonoB- 
aa. -ligonOB r. 16 nettonicae G. ueto- TBa. beto- v. ueeto- 
niae d. 17 rubetis aB. -etinia ix.v. niltimis VB. ult- V'. 

18 certamen e ego. -mine U.v. | candefactia VS. 
Bdi), Candida factis a. IS phryiiioii dT£. phria- x. phjrioa 
VSf. pbrioa a. jihrynon v. 20 neurada v e Diosc. 
-ran i, aavrida a. natura r, ) poterion B e Biosc. 
-eeton dx. -et.cn a. polyrrtilaon '""" 



I 



NAT. mST. XXT 10 (74—79) 157 

! floribua parvis, radicibus mulLis, nervosis, bene olenlibus. 
[ (77) item alcima, quam alU damasonion, alii lyron appellant. 121 
r folia erant plantaginis, nisi angustiora essent et magis laci- 
I niosa coDvexaqiie in terram, alias etiam venosa similiter, 
f caule simplici, tenui, cubitall, capite thyrsi, radicibus densis, 
I tenulbus ul veratri nigri, acribus, odoratis, pinguibus. 
l.nascitur in aquosis. alteruDi genus eiusdem in silvis, 125 
■ nignus, maioribus foliis. in usu radices iitriusque ad- 
I versus ranas et lepores marinos dracbniae pondere in vini 
■'potii. lepori marino adversatur et cyclamiaos. veuent vim 
tcanis quoqiie rabidi morsus habent, contra quos erit cy- 
bnorrhodum, de quo diximus; plantago et ad omnes bestia- ii 
' rum raorsus pota atqiie inlita, VeUooica ex mero vetere. 

(78) Peristereos vocatur caule alto, foliato, cacumine 1 
ft in alios caules se spargeas, columbis admodum ramiliaria, 

I unde et Domen. banc habentes negant latrari a canibus. 

(79) Proxima ab his malis venena sunt, quae silnmet 12I 
I ipsi homines eicogilaDt. contra haec omnia magicasque 

I artes erit primum iUud Ilomericum moly, dein Mitbridatia 
^ 80 scordotis. et centaurium potu omnia mala medlc.amenta 

gg 124- 125 1 DioBG m 169. — g 126 eitr.: PI. inn. 8S, 
a — 6. DioBc. enpor. 11 113, — § 126: Dioac. IV SO, — § 127: 
Diosc. in 115, — cfr. Plin. supra § 68. PI, iun, 107, 21, — Dioae, 
', enpor, II 135, 

1 an foliis? cfr. XXVII ISS. \ paniis aw. paruHm rf" 

{an recU vel pamulis?). | moltia U.v. an cubitooi altia? c/r. 

Siose. et XXVII 123. \ olentibus ac. -tium ri {ortum ex 

-tiuuT). 2 alcima U.v. aliema, B e Diose. cfr. fwt. ad § 130. | 

damaaonion v e Diosc. cfr. index et XXVI 35. -Bion. II. 

3 erant aC. e B. e rTIx. ei c. 1 plantagine dTi, 4 nene- 

}ga diati,a,£. 6 simpUci li. imp- a. Bimpliciter rTs)?. 

i ei B. 8 in ueu B. in uisa-a. in uauB in TE. ubuh in 

IP. efr. § 71. 1 radices aZ), -ce txv. 9 uino Ti. 10 po- 

tum VaTi, I lepore Va. 12 et del. v. a. J. 13 inlita 

prodeat v.a.I). | uettonica G. ueeto- d. ueto- ri, beto- v. \ Bi 

dxac. se r, 16 haec V. heo s, 17 ab ap(D). om. rBrot. 

18 ipais bB, 20 ac aD. de r. et ii. ^ftTO^i-iAe.* V\to^, 
_ eeU. § 68 et PI. tun. \ oeaUoriam at. 'i?;a^a.x- t- \ -^"^ 
p.a.G. I mala, dia^;. -la r. 



158 C, PLINI SECUNDI [VBd» 

exigit per ahum, Vettonicae semen hi mulso aut passo 
Tel farina drachma in vini veteria cyalhis mi; Tomero 

128 cogendi atquc iterum bibere. iisj qui cotidie gustent earn, 
nitlla nocilura mala medicamenta traduDt. poto veneno 
aristolochia subvenit eadem mensura qua contra serpentes, < 
quinquefolii sucos, agaricum, postquam vomuerint, denarii 
pondere ex aquae mulsae cyathis in. 

129 (80) Antirrinum vocatur sive a?iarrinon lycAnis agria, 
simile lino, radice nnlla, ilore hyacinlhi, semine vituti na- 
riiun. %t hoc perunctos veirastiores fieri nee ullo main ii 
medicamento laedi posse -vel si quis in bracchiali habeat, 

130 arbilrantur Magi. (81) sitniliter ea, quam eupliam rocanl, 
tradimtque ea perunctos commeDdalioris esse famae. Arte- 
misiam quoque secum habentibus negant nocere mala medi- 
camenta aut bestiam ullam, ue solem qnidem; bibilur et i; 
haec ex Tino, — Adversus opium alcma priTatim potens 
traditur, pola ut adversus ranas. 

131 (82) Pericarpnm bulbi genus est. duae eiua species: 



§§ 120. 1 



1 exigi VB. I uetonicaeTa. beto-«.a. ff. 2 faxinae v.a.D. 
cfr. S 101. I quattuor ll.v. 3 liia Vdx. is aZ». 6 agriciua 
VB. I nomuerint dan. -rit x. Qomerint B. moue- V. 7 tribna 
II.V. 8 antirrhinon v.a.S. cfr. XXVI 155. \ anarrinon S eum 
B e Dioic. pararinon b.1). phanari- v. perarinon r. -rion x. 
paranBrrhinon J. cfr. index. \ lychniB S{If). ligms (ig- d) II. 
sine lychnifl jB(<7) e Diose, lichnia v, (oji ajiia lyolmiB?). 
9 BimiliB 'B.a.S. 10 et G. es n.7x.v{S). 11 uel ego. But 
VBssD. aut neneno d(?)p. I id in «JJ. | bracchiali S. -aohiali 
T'Bd'xu. -aciali a. -achiaT'd'x. ] habeat V'd'iau. beat r. 
12 earn v.a.G. \ eupliani TB»B?'oi.(J). -piliam dTx. -piesm u. 
eacleam S e ami. Dal. encliam Salm. eoll. Theopkr. 13 tra- 
dnntquB ea dzai;. -dnnt eaqiie V, -duntque eaquc R. on tra- 
dwA aliqiii? [ commend atiores a. | ease famae TBdxi;. fieri a. 
15 aut aj>. uel TBS. om. dzD. | bestiamne div.a.S. \ 80- 
1am T'B, an aolannta? 16 dist. ego coll. IHosc. \ alcima ego. 
aJgam II. -ga D, alUgata v. cfr. Dime, et §§ 124. 125, de 
mendo XXVI 2S. 45. S3. 128. U9. 158. 17 pota ut ego. 

y*-. ^ J^3. XXri 38. 42. 75. 92. 105. 112. 123. 147. -Wo* J 
I Wr -ta dTx. -tatur et aU. 




TKdm] NAT. HIST XSV 10—11 (79—84) ]59 

ewtice rubro, aUerum nigro, papaveri simile, set] vis maior 
qnam priori, utrique auteoi itt eicairaciendo. ideo cootra 
Gicutam datur, contra quam eL tus et panaces, ChiroRinm 
praecipue; hoc et contra fimgos. 

11. (S3) Verum et generatim membratimque singulis 133 
eorponim m orb is remedia subtcsemiia orsi a capite. 

Alopecias emendat nyniphaeae /fcracliae radix, sive 
Bna .... trita inlinantiir. poIytArix distat a callitrlchc, 
qnod iimcos albos habet et Mia plura niaioraque, frutice 
quoque maior est. defliientem capillum confirmant et den- 
sant (84) item lingulaca, circa footes nascens, cuius radix 133 
[admista] combusta teritur cum adipe suis nigrae; id quo- 
que excipitur, ut eius suis, quae numquam pepereritj sol 
deinde plurimum confert inlitae. similis usus est cyclamini 
radicis. — Porriginem veralri radis toUit in oleo decocta 
Tel in aquR. — - Capitis dolori mcdetiir panacis omnium 134 
gGDerani radix in oleo contrita, aristolochia, hiberis ad- 
^li^ta bora vel diutiiis, si pati possit, comitante balinei 



§ 132: Diosc. m 138. — Diosc. IV 134. eupor. I 96. Marc. 
6, 1. (cfr. Plin. XXII 63), — § 1S3: dr. Plin. SXIV 170. — 
DiOHC. n 193. PI. inn. 12, 17, — § 134: PI. iun. 11, 17. — Diosc. 
H 198. eupor. I 3. Th. H. IX 9, 3. Marc. 1, 7. — Diosc. IV 60. 



1 alteram Via. alterum alteram r(?)r. cfr. Miiller de sfilo 
;g. 91. I papiiueri di«. ^re r. 2 in CFWMHUer p. 21. om. 

i datur \B,ixS. dicunt a,, dantur v. an daiit? 
— 6 subtexemiis om. a. 7 mundat a. | nymphaeae 
tC -pheae Sv. -peae T. -phae dT. ninipliee z. -phe a. { hera- 
eliae S. et her- H con. indice. lacitae TBfz. -t« dT. ea, cute 
'K. et cicutae v. e lacte D. 7. 8 siue una. ego. siueua. T'Edi. 
le v. Bi ana v. si ea, J. siue ea D. S lae. ego 
•rndkavi. exeidenmt fere cnm pice aiue per ee ea. cfr. Diosc. 
iti index (medicinae H). ] trita J. -tae VKdv. -te xa. | polythris 
■" mi Salm. -tria U.i, -tricha n. | oallitrice Ei. 10 conflr- 

t a. cfr. Diose. -at rxv. 10. 11 deosant a, -at rxv. 
J.1 ling^aca v ex ind. -lata Ta. ligulata (-tia. B) r. IS imeos 
tl___.. _....^ p. ^^_ XXIV 170. I adipe diao, -pem V. apem E. 
lia dTiaZ*. ais r. sit hiuh v. \ pepererit coni. J. pe- 
^erit «.«. cfr.nota adXXVlII75. 16 pruriginemV'si'.o.G. [ 
•teo v. -earn TBdz. aqua nel oieo a. 16 u%\. mw^ioim.. ».. 
17 ibeiisS. (et add. v). 18 poasit U.b. cfr . G V"VJ U^Xat 
" -( XSriII lie. I balnei diD.a.O^ , 



160 C. PLINI SECUMDI 

tisu. medetur et daiiciim. purgat aiitem cyclamioos cum I 
melle in nares sddita et ulcera capilis sanat iDlita. me- 4 
delur et peristereos. 

35 (85) Cacalia sive leontice vocatur, semen margaritisJ 
minutis simile, depeudens inter folia grandia, in montibusf 
fere, huiiis grana XV in oleo macerantur, atque ita ad-l 
verso capillo caput inungitur. 

(86) Fit et ex callitriche sterDumentum, folia suntJ 
tenticulae, caules iunci teniiissimi, radice minima, nascitui 
opacia et umidis, gustatu fervens. 

36 (67) Hysopum in oleo conlritum plitliiriasi resistit e(l 
prurigini in capite. est autem optimum Cilicium e TauroV 
monle, dein Pamphylium ac Zmyrnaeum. slomacho con-r 
trarium, purgat cum lico sumptum per inferna, cum mellel 
vomitionibus. putant et serpentium ictibus adversari, tri-T 
tum cum melle et sale et cumino. 

37 (88) Loachitis non, ut plerique exislimaverunt, eademl 
est quae xiphion aut phasganion, quamquam cuspidi similig 
semine; habet enim folia porri, rubentia ad radicem et 
plura quam iu caale, capitula personis comicis similia, id 



135: Dioic. IV 121. — Dioac. (IV 136), enpor. 1 4. (oir. Plin. 
SSVn 138). — @ 136: PI. iun. 12, 19. Mate. 4, 4. Dioac. m 
27. PI. iun. 110, 19. Nicand, ther. 872. — g 137: DioHc. IH 161. 



1 isaa ixv. uaus r. | autem et b,D. | cjclameuos B. 
dz. 4 cacalia. B e Biosc. calcalla 7Bfav. -cala dz. (t 
caliae, aiue leoatice nocatur, semen?). | leontice B. leantice 
VBdtz. -idea v. antice a. 6, 7 aduersus Kapilloa a 

7 inungitur ai>, unguitur dz^. -^tur VBu. cfr. XXVI 

8 atei'naitamentam z. stemut- v. a H. 9 iunci BdTz 
TV, si uncia ■,. | teauisaimi D. -mis VBaf. tennis similea (-lis 
zJ) dTzfl. (qm e tenuiBsimia ?). 10 on gusto? efr. § 93. 
XII 97. 119 et nota ad XXVII 33. 11 phthiriwi d(?)p. 
thyr- VH. tyr-x. parthynar- a. | ettv{D). om.rS. IS acda0. 
ud X, ae T, aet B. et v. \ szininieuni z. BmyrDaenni d(?)v.a,S. 

14 pec TBfti!. in d ras. om. Tz. | infema ftu. cfr. Dioac. 
in farina cTz, 15 uomitiooibus — 16 mella om. T~ 

/* xipbion V. eii- a. e (et dz) xipMo iz. \ phasganion 
""t. gapba,Bg- a. Hparg- VI, 20 cavi\B «, AumU. l,(i 
-"■ -^~ y 66). 



TSdi] NAT. HIST. XXV 11 (84—90) 161 

parvam exserentilius iinguamj raUicilius praelougis. uascilur 
in sitieoUbus, (89) e diverso xiphion et pbasgaoioa ini, 
umidis. cum primum esit, gladii praebet spcciemj caule 
II cubitonim, radice ad nucis abcllanac figuram Gmbriata, 
qiiam eflbdi ante messes oportet, siccari in iimbra. superior 
pars eius cum ture trita, aequo pondere admixto vino, 
ossa fracla cH|)ile extrubit »ut quicquid in cuipore sup- 
purrt vel si calcala sint ossa serpentis; eadcm contra ve- 
nena efGcax. — Caput in dolore veralro in oleo vel ro- 1 
M saceo decocto tritoque ungui convenit, peucedano ex oleo 
Tel rosaceo et acelo. tepidum hoc prodest et doloribus, 
qui plerumque ex dimtdia parte capitis sentiunlur, et t 
tigini. penmgunl el radice eius sudoris causa cUciendi, 
quoniam eaustica vis si est. 

(90) Psjllion alii cynoides, alii crysialfiou, alii Sic£-li( 
licou, alii cynomyiam appellaot, radice tenui, supervacua, 
sarmentosum, fabae granis in cacuminibns, foliis canino 
capiti non dissimilibus, semine aulem piili<;i, unde et uo- 
men. hoc in bacis, ipsa bcrba in vineis invenitur. vis 
retingerandum et discutiendum ingens. semen in usu. 
fronti inponitiir in dolore et temporibua ex aceto et ro- 
saceo aut posca; ad cetera inliaitur. acetabuli measura 141 



§ 138: Diosc. rV 20 (22)- — g 139: PL ion. 11, 18—21. 
DioBC. m 83, Marc. 2, 19. — 8S IJO- 141 : Dioac. IV 70. eupor. 
I 1. — § 140: laid. XVU 9, 54. — g 141 : Dioac. m i (6). 



1 an albam? c/r. Diosc, _ 2 eiyphyion E. ] pasganion 
di. parsg- B. praag- T. 3 exi'git T. 4 duum U.v. | auel- 
lanaeBd(?)c.a,iS. 5 measem ATx. \ an oportet et? C equo 
Vi. 7 e capite iiv. a.S. 7. 8 suppuret ego. -rat U.v. cfr. 
Frobem p. 40. 8 mm {prtt uel) ». | aic VB. | aunt v.a.S. \ 
ofiBS.. SerpentiBii.'.a.G(C). cfr. § U. XXV UI 116. 157. XXIX 
102. 10 et oleo T. II uel om. ». 15 pByliion v e Diose. 
epyllion (-inon a) II. [ cyaoides v. -oida Bd. -ojda x. cinoida 
Tf. -Old a. I iiryatalhou jB e Diosc. cryealioa T, criBunion ». 
chriBalion r. chrja- fr. -llion J caU. ind. 15, 16 Bicelicon H 
{-ion e). flicil- TBf. aye- d. Bilicon ■.. Vft fjowK5\a«ii"ft. -'osi.- 
naa s. -mia ix. cylomyaB. -mpBiT. W ^iwafe ■^^'i- -oa-N:* 
ateniao 7. cecino B. 22 dirt. S. 

i^nr Sir oi-t .-, ^'^ 



162 C. PLINI SKCtJNDI [VRd.iBogHi) 

sexlarium aquae densat ac contrahitj tunc terere oportct 
et crassitudinem inlinere cuicumque dolori el collectioni 
inflamniationique. — Vulneribus capitis meilelur aristo- 
locbia, fracla extrahens ossa et in alia quidem parte cor- 
poris, sed maiime capite; similiter plistolocbia. — TTiry- 
selinum est non dissimile apio; huius radix rommaadiicala 
pur^t capitis pituitas. 

142 12. (91) Onilorura aciem ceataurio maiore putant ad- 
iuvari, si addita aqua foveantur, suco vero minoris cum 
melle culices, iiubeculas, obscuritates discuti, cicatrices ex- k 
tenuad, albiigiiies igiudem etiam iumentonim sideritide. 
nam chelidonia snpi-a dictis omnibus mire medetur. pa- 
nacis radicem cum polenta epiphoris inponnnt. byoscyami 
semen ct bibunt obolo, tantundem meconii adicientes vi- 
niimque, ad epipbora); inhlbendas. inungunt et Geotianae 
suco, quem collyriis quoque acrioribus pro meconio miscent. 

143 Tacit ciarilatem et Enpborbeum inunctia. instUlatnr plan- 
taginis sucus lippitudini. caligines aristolochia discuti^ 
Hiberis adalligata capiti, quinquefolium. epipboras et si 
qua in oculis vitia sunt cmendat verbasrum. epipborts 

§ 14'J: ofr. Plin. XXV 08. Diosc. Ill 7. Marc. 8, 9t. — 
8, 44. 106, (c&. Plin. SSV 90). Seren. Bll. — Diosc. IV G9 
in B. — § 143: Diosc, m 86. n 102. (cfr. Marc. 8, 2. 79). IV 
102 (eupor. ! 29), IV 61. (cfr. Marc. 8. 28). II 193. 

1 seiitariu J coll. Diosc. -rio Rdsi-. -ri r, | denaat ac v{J). 
-sat ad a. -aata rS. -sat se ac H. | confciuhitiir S. | terere V 
am. terre Ba. -rrae T'. 2 iUinire Sdsti.a.iS. 5. 6 thry- 
aelinnm S cum B. RhjselUupi (Rhis- B1 TEw. Rhyaa- dEBrot. 
thyJSBelium Yen. (B rtws«« indpit). 1) addita Bp. -to rT. | 

aquae TdT. | minoris ),-, -ribua li. 11 si detur rite B man. 

Dal 12 iam v.a.S. 13 radice VB. ~ix v.a.S. J imponitnr 
v.a.S. 14 et om. Sv.a.S. e d. | meconia Vd. -m S. | adia- 
centes TB. 15 inungunt dl6'. iniung- B. int ung- VB. sd- 
iung- V. 16 aucum B {om. quem d) v. de stntctwra cfr. § 54. 
143. 144 (bis). 156. 163. XXVIII 73. 95. 130. {140). XXIX SS. 
118. 119. XXI 160. VIII 99. 215. VII 67. 183; contra [§ 164]. 
SXYIII 94. 167 {bis). \ qtioque om. Ev.a.S. 17 euphor- 

biam B(?)Ev.a.S. 18 lippitndinia i. -ne B. 19 quinque- 
''"'' dBtf. -orum (quinqviif- T) Tl. wim i\\nTu\\M^o\i(i «, ^ 
- ' ■ ' - 'iO am ainU \ tlist. egO- _^ 



NAT. HIST. XXV II— la (80—92) 



163 



inponitur peristerens ex rosaceo vel aceto. ad liypochjsiF 
et caligiDem cjrclamiDi pastilios diltmnt, peiitedani siiciini 
ot diximus, ad claritatem et raligines enm mcconio et ro- 
saceo. psyllion inlitiim frooti epiphoras suspenHU. 

B 13. (92) Aaagallida aliqui acoron vocant, duo genera 144 
ehis: mas S\otk phoeniceo. femina caeruleo, Don altiorea 
palmo, frutice tenero, foliis pusillis, rotundis, in lerra 
iacentibus. nascuntur in liortis et aqiiosis. prior flnret 
caerulea. utriusigue sucus oinlorum raliginem discutit cum 

jB melle et en ir.tu cniorem et argema rubens, magis cum 
Attico melle inunctis. piipillas dilatat, et ideo hag in- 
unguntur ante quibits paracentesis lit. iumentoruni qnoque 
ocolis medentiii'. sucus caput purgat per nares infusus 
ita, ut deinde vino colluatur. hibitur et contra angucs suci 

a drachma in vino, minjm quod feminam pccora vitant aut,iUf 
si decepla similitudine — flflre enim lantum distant — 
degustavere, statim earn, quae asyla appellatnr, in rcme- 
diuM quaei'unt. a nostris lefis oculus vocatur. praecipiiint 
aliqui eObssuris ante soils ortum, priusquam quicqiiam 

D allud loquantur, salutare eam, siiblatam exprimere; ita 
praecipuas esse vires, de Enphorheae auco salis dictum vs 



] 



69). 



g 114r DioBc. H 209. Marc. 8, f 
Seren. 201 Ma,re. 8, 89 (IftTl. 



S 146 est]-.: (Maro. 8, 



1 hypochjaia Et. -ain C, ypocials r, 3 cji'lamini dl, 

-meni TB, -men in E7>, -minon in I'. | an rlilunnt et inlinnnt? 

S dist. ego. cfr. § IIS. i psyllion it. spy- Et epilion rf. | 
illinituin B(7)Ei>fi?. fi anacallida VHd. | acoron EcfD). 

-rum rf. corehoron E r Diosc. 6 poeniceo VS. 7 fruciice 
B. I teneri T. 8 floret et B. 10 icto VE. | cruorum V. 
11 immtia B. | hae ego, ha.c TBdf.^. hue E, hoc r. 12 an 
fiet? 14 colstur VB, eoliia- B. IB feminam dc. -na r. \ 
uiuant E. | a.t v.a.J. 16 similitudinem VB. IT Bt3,tim 
morinntur T'. | earn r. eadem (eand- i) II. \ que YE, | aayla 
Ec. caaala r. {nomen incertum). IT. 18 remediu egu. cfr. 

XI 283. XXX 103. II 41. -dia U.S. -dio v. 13 felia D. 

feris U. fenis v. felix V 543. cfr. index. \ ocnlua v. -lis H. [ 
□ocantnr TB. SO loquantur, t«r aalutare v.a.S. [ eum B. es 
turn v.a.S. 21 praecipua aa ^'. -Qa\ia.s'**.\««^tt*<»«i' 
-bii TH. -bio {dd. bhoo') d. 




164 C. FLINT SECUNDl 

7s est. lippitudini, si tumor erit, absiDlbium cum melle tritiint, 
ittiiii i^iiin . . , VellDDicae farina conveniel. 

14G (93) Aegilo/jas sanal herbs eodem nomine, quae 
hordeo nascitur, tritici folio, semine conlrito cum farina 
permtxta inpositaqne vel suco. exprimitur hie e caule 
foliisque praegnantibus demptu sjiica et in li-imestri fariiui 
digerilur in pastilloa. 

147 (94) Anriqui et maudragora iilehantur, postea abdi- 
catus est in hac curatlone. epiphoris^ quod certum est, 
medetur et oculonim dolori radix tusa cum rosaceo et 
mo. nam sucus multis oculorum medicamealis miscetur. 
mandragoriin aUi Circaeon vocant. duo eius genera: can- 
didua qui et mas, niger qui femina exislimatur, angustio- 
I'ihns quam lactucae foliis, hirsutis et caulibus, radicihus 
binis ternisve rufulis, intus albis, carnosis teuerisqu^^ 

148 paene cubitalibus. feruut mala abellanarum nucum magni- 
tudine et in ti& semen ceu pirorum. hoc albo alii ar- 
sena, alii morion, alii hippopiilomon vocant. huius folia 
alba, alterius foliis latiora, ul lapathi aativae. effossuri ca- 
vent contrarium ventum et iii circulis ante gladio circum- 
scribnnt, postea fodinnt ad occasura spectantes. sucns fit 

@ 146; Diosc. IV 137 (eupor. I 64). — g 147: Diosc. IV 76. " 
PI. ion. 21,30, (Marc, 8,8, 12). laid. SVII P, 30 (ofr. infra §160). 
— § 148; Dioac. rV 76. TL. H. IX 8, 8. «, 1. ' 

2 cuiu VBdTf. till', Eif. que c. [ lacunam ego indieavi; eat- I 
eidisse videtur uino (arte uetto). | farinamTB, 3 aegilopas «. t 
-lotaa B, -Iota Vd. -lata E. 8 antiqui eg/i. aliqui B.C. cfr. 
§ 37. 53. 57. XX 55. XXIII 97. 139. XXVII 6. XXVUI 
48. 139. 141 al. » eat iZS. et r. om. v. \ caratione est v.a.S. 

ID iusa, TB. 11 medicamQDtia miscetur dEv. medicetor 
T'B. -catur V. 12 mandragora d. -gon VB, | circaeon J. 

15 terniflue rofolia V, -nia uero foliia d. -niaue nigria foria B 
e Diosc. 17 et in TBd/f, et EVen. ei p. | iia v. is K. his 
rH. I hoc a!bo ll.J (= 'ai hoc semen album est'), hoc albnin 
S. album hoc r, 17. 18 asaena TB, araen de.a.H, 18 mo- 
ilrion VBd. | hippoplonium VEd. lu alterius foliis epo e 

JJiesc. -riua 11, v. quam alterius B. \ et fossura E, 20 tnbus 
gladioa VR& 20. 21 citcua)acrft»\WT 1, 21 folia 

" mi TK, 



I 



E] NAT. HIST. XXV 13 (92-96) 165 

et e mails et caule ileciso cacumLae et e railice punctis 
aperta aut dcrocta. atilis haec vel surculo; concisa quo- 
que in orbiculos servatur in viao. sucus non ubique in- 149 
Tenitui', sed, ubi potest, circa viDdemias quaeritur. odor 
gravis ei, lU et radicis et mali, gravior ex albo. mala 
matura in umbra siccantur. sucus ex iJs sole densatur, 
item radicis tusae vel in vino nigro ad terlias decortae. 
folia servantur in muria efficacius; sahus rore tanlum 
aucuB pestis est; sic qiioque noxiae vires gravediaeai ad- 
ferunt etiam olfactu. quamquam mala in aliquis terris ] 
manduntur, nimio tamen odore obmutescunt ignari, potu 
quidem largiore etiam moriuntur. vis somnifica pro viiibus 
bibentium; media potio cyathi unius. bibitiir et contra 
serpentes et ante sectiones pitnctionesque, ne senliantur; 
ob haec satis est aliquis somnum odore quaesisse. bibitur 
et pro helleboro ii obulis in mulso — efficacius helle- 
bonim — ad vomitiones et aU bilem nigram extrahendam. 

(95) Cicula quoque venenum eat, publica Atheniensium 151 
po«Da invisa, ad multa tamea usus non omittendi. semen 
babet noxium; canlis autem et viridis estur a pieris- 
qne et in patinis. levis bic et geniciilatuB ut calami, 



Sg 149. 160: Dioac. IV TS. (CeU. IH 18). — |§ 161—154: 
Diosc. rV 79. — §8 151. 152: (DiOBC de venen, 11. Seribon. 179). 

1 et e caule v. a G. \ e ota. Ev.a.S. -2 uel Ee. uelnt r. 

6 ei ut et ego. eius et {aed v) ll.v. ei aed H cum man. 
Dai. I disl. ego coll. U 545. | ex albo Eff. et alnnm r. del e(S). 
et albi J. 6. (j mala tura B. G iia Bn. b;a V. bia dE^'. 

7 adorn. E. I decoctumVEdT, 8 muri TEd, -riia«.a.G.| 
aalBiia ego. (cfr. XXVU 71). a,Ibas H,«. aliaa B. albi D cwm 
U 546 {ad antecedd. refereng). | rore tantum ll.v. vecentjum {vel 
rorantium) B. romleBti JJ 546. rore tactorum D. 9 sucus 
Sv. -cum r. I diit. ego. 10 olfacto V'Sd. { quam Td. | mola 
d. I aliquis TEE6', -uibna d(?)(?. aliia v. 11 poto d. 'te B. 
-tae T. 14 ustionesqne B e Diosc. | nee V. | satiantur VEd. 

15 aliquid d. -ui E. -uibus v.a.S. | somnium B, -io V. 
16. 16 bibitur et contra aerpentea et pro E (falao ex v, 13 
iteram). 16 helleboro — ef&cacius oth, B. 1^ duobi'iift li.-o. 
17 dist. ego. \ et bilem E. 2ft eatui aMG. e*,^a*^■^- «*«-- 
S. writ et v. 30. 21 plerilnnvQft n.a. G . I'^ ■%^.%'Giisis, *.. ^"g*^ 
taniB Ei'.a.B. \ geniculatis et V"*. M 



166 0. PLTNl 8ECUNDI 

nigricans, atUor saepe binis cubilis, in cacuminibus 
folia coriandri tencriora, grav'ia odoratu, semen aiieso 
crassius, radix concava, nullius usus. seniinl et foliis re- 
frigeratoria vis; sic et necat: iacipiuut algere ab eictreml- 

152 tatibus corporis, remedio est, priusquam ad vitalia per- 
veniat, viiii natura exculfactoria. sed in vino pola inreme- 
diabilis cxiatit. sucus exprimitur foliis floribusqne, turn 
euini maxime tempeattvns est; melior semine trito ex- 
pressiis el sole densatus in pastUlos. necat sanguinem 
spissando — haec altera vis ei — ; ideo sic necatorum 

153 maculae in corporibus apparent, ad dissolvenda medi- 
camenta uluntur iUo pro aqua, fit es eo et ad refrige- 
randum slomacbum malagcna. praecipuus tamen est ad 
coliibendas epiphoras aestivas oculorumque dolores sedandos 
circumlitus; miscetur collyriis. et alias omnes rheuma- 
tismog cobibet. folia qnoque tumorem omnem doloremque 

154 et epiphoras scdant. Anaxllaus auctor est mammas a 
virginitale inlitas semper ataturas. quod certum est, lac 
puerperarura mammis inposita extinguit veneremque testibns 
circa pnberlatem inlita. remedia, in qnibus bibenda cen- 
aetur, non equidem praeceperim. v;s maxima natae Snm 

§152: cfr. Plin, XIV 58. — g 163: PI. iun. 22, 1— S. — S 154: 

Dioac. eupor. 1 135. Marc. 33, 'J7. 62. Th. H. IX io, 8. 16, 8. 

1 nigricoDB altiore d. nigro onsolatiore (tons- T*) VB, | 
cacumine dT. 2 folia oiii. B. | foliandri B. | teneriore T. 

tenuiore d. | grauia ego (an grauiora?) -ui TdEii. -uidi B. | 
auiao i'Bv.a.H. 3 nulli d. 4 ciet necat E cito necat 

matt. Dal. quae ei (quoa P) enecat v.a.S. | algere «. -geii 
(-giri V) II. 6 pota dZH, nita r. 7 esiatit VBdTfS. 

-atimatnr En, 8 melior VBdTfD, et melior v. om. BG. 
8. 9 dist. ego. 9 pastilloa iv. -llo r. | nee ad V. | sangninem. 
TBdT»(S). -ine E(?)(?, 10 alterius E. | ei ego. et ll.v. \. 
necaturo d. 12 et VBdT,^'. e Z. m. v. 13 eat tm. dE(?) 
Dal. 15 circumlitus Be. -turn rVen. -tu J. I alias J e cunt. 
S. -ios ll.v. cfr. XXIJI 53. XX 213. XUI 102. 17 epi- 
foram TBd. | mammiLB anctor eat E. 19 extingut V. -gunt 

■ J uenerem Z. 20 remedia in ego. -dia TBdS. -dig D. 

''ytrtate (-mUom v) Et, ^1 piaftceperim . uis J. -peri- 
If-jumuB V. I maiima uia ii.a.J. \ oa.Va.fe ?iiia\4 G % 




B] NAT. fflST. XXV 13 (9fi— lUO) 167 

Parthorunij mot Laconicae, Crelicae, Asiaticue, in Graecia 
vero Megartcae, deindc Attica e, 

(9l3) Cremnos agrios gremias tollit oculorum inpositus, isit 
tiunorem quo que polenta add i la. 

(97) Nascilur vulgo molyhrfaeiia, id est plumbago, 

m ID arvo, folio lapalhi, crassa, hispida. hac commau- 
ducata si oculua subinde lingatur, phimbum, quod est ge- 
nus Titii, ex ouulo tollilur. 

^98) Capnos trunca, quaoi pedes galliaacios vocanl, 
nascens iii parietinis et saepibus, ramis tenuissimis spar- 
sisqiie, ilore purpureu, Tiridis suco caliginem discutit; 
itaque in medicamenta ocnionun additur. 

(99) Similis et nomine et elTectu, sed alia est capnos ibe 
fniticosa, praeteuera, foliis coriaudri, ciueracei coloris, Qore 
porpureo. nascitur in liortis «t segetibus liordeaciis. da- 
ritateni facit inunctis oculis delacrimationemque ceu fumus, 
unde nomeu. cadem evolsaa palpebras renasci prohibet. 

(100) Acoron iridis folia habet, augustiora tautum et 15T 
loDgiore pediculo, radices nigras miuusque venosas, cetero 

et bas similes iridis, gustu acres, odore non ingratas, 
ractu facilea. optumae Daapcliacae e Galatia, mos Cre- 
ticae, sed plunmae in Coicliide iiixta I'hasin amnem et 



)8. Marc 
- § 158: 

T. aaayriacae T. ac CiliBsae P coll. Diosc, 

S negaticae VEd, 3 cremiiosTdEV'e».(i)). crenosB. crethmog 

Vere. cfr. XXVI 94 {S2). 160. \ agrioa d. | gremiaa ll.tv{J). 

gram- StK, (e FeMo). 5 neacitur B. | molybdaeiia v, -bena 

" 6 in aruo E. martio r. | eraaea tadice v.a.J, (an radice 

.?). 7 oculos V. I liagatur TEdTj. elin- BG. liniatnr 

mi. a. religatur u. | est (dE?)u(i)). om. rS. 9 trunca J 

{'ut oppofiatw fmiicosae'). efr. XXVI 57. ttuma dE. truna 

r. prima v. 10 et Beminibus B. 11 o« folio oiridi? 

13 simili eat E. -le eat T. 14 floce dBw. flor ei V. flos ei 

flores ei E. 15 purpereo V, -pnreaaT'. | hordeacia TED. 

16 ceu Bv. feu r. IS uiridis d, idis £. | et tantum B, 

20 iridia Sn. ederia rt. 21 daapetiacae e J. -iace V, 

._ d. daepetiaceE. deape//ieE, aapletieae e eoni.SaaU.. Duma. 

intjcae dein e. j galatiae d. -icae d.o.J. ^1. ^voisiR.I.-0-o.^^ 

- ril 64, XXIX 67 



168 C. PLINI SECUNDI [YBdE 

ubicumque in aquosis. recentibus vims maius quam ve- 
ISStustis, Creticae caudidiores Ponticis. sircantur, ut tris, 
in UQibra digitalibus frustts. nee non inveniimtur qui 
oxymyrsinae radicem acoron Tocant, ideoqiie quidam haiic 
acorion vocare maliint. vis ei ad calfacieudum extennao- 
dumque, efficax conlra siifTusiones et caligines orulonim, 
suco eiusdem polo contra serpentes, 

159 (101) Cotyledon parvula herba est, in cauliculo tencro, 
pusilln folio pingui, concavo ut coxendices. nascitur in 
maritimis petrosisque umidis, radice olivae modo rotunda, 
oculis medetur suco. est aliud genus eiusdem sordidis 
foliis, latioribus densioribusque circa radicem ve\nt oculum 
cingenlibns, asperrimi guslus, longiore caule, sed per- 
gracili. usQs ad eadem quae sfftivi aizoi. 

160 (102) Duo genera eius: maius in lictilibus vascuUs 
seritur, quod aliqui bupliUialmon appellant, alii zoophthal- 
mon, alii stergetAron, quia amatortis conveniat, alii hypo- 
ge«on, quoniam in suhgruudiis fere nascitur; sunt qui ant- 
brosiam potiua vocant et qui amerimnon, Italia sedum 



2 ut iris [vel iridie) ego. utriB II. -ibus «. uere D. S in umbra 
om. d. I irueiris VK. i acaj'On C. \ uocatui B. 5 acorioa 

TBdT(P)S. -roi E. acoron (acar- C) a,grion v. 6 dist. epo. 
7 qaa,e poto contra V. poto contraqae v.a.S. 8 est in TB 

AS. t in E. del v. {an semen habet in? cfr. Diosc). B folio 
pingni S. pingui folio B e Diosc. pingai U.v. \ excoxendioea S. 

10 ptorisque B. | umidia ego coll. Mare. 13, 3. uiridis 
ll.v. 12 nelnt v. ael U. \ Dculonim con T. -lum ei; B. 
13 goato E. I caule aed AXo. -lea r. 13. 14 pergraciles d. 
ont. VB. 14 UBUB eina v.a.S. \ satiui ego. inini E. iridi (tt- 
B) tTS. -dis V. iris G. | aiaoi Sv{D) ad seqq. refsrentes. aMo 
T. aizoo S {et dist.) coU- Diosc. 15 eius VS. om. co(fl). 
16 appellant TBS. uocant d[!)Ev. 16. IT zoobtbalmon ap- 
pellant T. 17 stergethron C. -ton (hist- d) ((.u. | quia YiS. 
quod E(j{J). quia — hjpogeson om. B. | oonueniant Td. 
17. 18 hypogeson B {'e eodd. Bom.'), stergeton VB. om. {B)d. 
speg- V. cfr. Hota ait XVIII 159. {exspectes potme epi- vel 
bjper^esoa, sed ne hoc quidem iMqiMim trodttHfft tst). 18 bu- 
^TondiB VS. I nascitur atergeton i. 1^ -jofc^s om. IS. V 

*-''VjB<I. -li v.a.S.\ seA&ata-V. 



E] NAT- HIST, XXV 13 (100—103) 

I magnum aiiL oniliim aut iligitillum. aiternm minusculum, 

I quod erit/iflles voranl, alii tritliales, quia ter iloreat, alii 

erysithales, aliqtii iso6t*s, Italia sediim, sed neqne aizoum 

utrumque, ifiioniam vireat semper, mains et cubiti alti- 161 

I s tudinem exceilit, crassitiidine plus quam pollicari. /blia 

I cacumine linguae similiaj carnosa, pinguia, larga suco, 

latilndine pollicari, alia in terram convexH, alia stantia ita, 

ut ambitu erQgiem imileulur oculi. quod minus est, in 

s parietinisque et legulis nascitur, frulicosum a radice 

el foliosum usque ad cacumen, foliis angitstis, mucronatis, 

sucosis, palm»m alto caule. radix inutilis. 

(103) Huic similis est quam Craeci andrachnen agrian I6!t' 
TOeant, Italia mlecebram, pusillis latioribiis fotiis et bre- 
viore cacumine. nascitur in petris et colligttnr cihi causa. 
Omnium barum vis eadem, refrigerare et adstringere. 
medentiir epiphoris Tolia inposila vel sucus inunctis, purgat 163 

i 163: DioBC. IV 89 [al] eoll. H 217. — § 163; Dioec. IV 88. 
enpor. II 137. 131. 

I ocalnm d«. -loTum rf. 3 erithale^ C. -tlieles v. -tiles I 
TB. -/(//des B. -cles d. | tritliales G. -theles v. -chalea £. -ctelea \ 
r, \ quia ter dEo. quater r. 3 erjaithales ItJ. c('t. XXVI j 
137. erisist- Bd. chryaot- B{?Jti. ( iioetes e ex ind. le (hia T') | 
et 81 TB. ysetnn d. sem E. | itaha SJ. milia VB. alii i. sei 
6. Bed alii itaJi o. { aedum ll.v(J). del. G. \ sed aeque ego. (cfr. 
XXIX SS). sed qui VBdJ. qui 2, alii e. del. G. atque " 
sed giaeci cow. S. { atzoam B -oaiua T. i quaniam o 
S. I oireratB, niietC. { aerirpei Jl.S. iemper aliqui aempeniiuum | 
E'ii(J>), a Plinii) misquant alibi dictum. i. 6 altltudine ' 
TBd. 6 folia G e Diosc. alia V. -ind e. G simile v.a.G. \ 
largo v.a.H. 7. ft. ita ut dEo. it V'B. ut V. ita S. 
8 imitentur iv. -tantur VES. -tatur B. | quo E. 9 man V 
innascitur E. 10 foliosum VEaTrfl^(J). fuTum ES. rnrrnn 

II parlmu D cum U 547. -mo ll.v. cfr. XXVI 39. 68. 
XXIII 131. 12 Bimile TBE. | andrachuen v. cfr. XJII 130. 
-raciem VBd. -rechien S. -rathlen S eoll. ind. \ agrian J. - 
V. asarian YB. -am d. enagrian E, 13 italia TBd;?. -licae 
E. -li I', I inlecebram (ille- B) S e Dime, elecebram d. -ant T. 
eoelebcant E. celeb- Ec. | puailloB TB. in paatilioB v.a.l 
et TEdf!i(D). om. XC{J). Bed S. 13. 14 breuiore Vi), 
Bo. -or f. U petroais it. lb ^rtrv^ew.t^l.ii.o..^^^- 
le iounctus iTv.a G. cfr. iwto ad, § 142. \ -> 



no C- PLINI SECUKDI 

cnim ulcei'a oruloriini explelque et ad cicatricem perducit, 
palpebras deglutinat. eat;dem capitis dolorihus medentari: 
suco vel folio temporibus inlitis, adrersaotur phalangioi 
ictibus, aconito vei'o maius aizouni praecipue. a scorpio- 
nibus ijuuqiie babenteui id feriri negaiiL 

64 MBiientur et aurium doJuri, ilem sucus hynscyami 
Uicus, item Achillea^ et centaurii minoris et plantagini^ 
peiicedaiii cum rosaceo et meconio, acori sucus cum roBi 
— omnis autem strigili calefactus iufunditur - — , cotytedoi 
eliam punilentia cum medulla cervma calefacta, ebuli ra- 
dicis trilae sucus linteo colatus, moK in sole dcnsatus et^ 
cum opus sit, rosaceo dilutus et cakraclus. 

Parotidas verbeuaua, item plaiitago sanal, item side-r 
I'itis cum axungia vetere. 

65 (lOi) Narium ozaenas cmendat arislolocbia cum cypero. 
(105) Deiitibus lemedio suut pauacis radiic comman- 

ducata, praecipue Chironiae, item sucus coUutis, radix 
liyoscyami ex aceto manducata, item Polemouiae. comman- 
ducatur et plantagiuis radix, aut colluuulur in aceto dft- 
cuctae suco; et folia esse utile, vel si sanguine gingiva^ 
putresrant; [vel] semen eiiisdem apostemata et colloctiones 

§ 164; DioBc, IV 60. eupor. I 67. 87, (Marc, 9, 60), Diosc, 
JI 15-J ni 82. — Mare. 15, 38. PI. inn. 20, 17. — § 166: DiOBC 
III 4 [61. eupor. I 160. PI. inn. 23, 19. Marc. 10, 62. — DioHc' 
m 48. IV 69. eupor. I GB. Cela. VI 9, Mare. 12, 69. PI. ini». 
27, IB. — Diosc. IV 8. — DJoac. n 162. Marc. 12, 60. PI- irau 
27, 18—16. 

1 expersque £. 2 eademVBFcn. | cupiti TB. 4 atsoum 
VS adz- Y'H. 5 fieri VB. 6 sucuft VEXfS. sucua in- 

imctuB d(?)Eu(i)). I hjoscjami TEk. -raoa rt. 6. 7 modica 

S. -ce v.a.S. 8 meconi TB, 10 cum V&v{S). et cum 

d(?)E(?. 10—12 dist. IJ. 13 uerlienacae B, -ca. quoque 

v.a.S. 15 ozaenas i;. -nam S. cfr. XXIV 113- ozena VBd. 
ozen B. (an ozaena emendatur?]. 16 panaci VBd. 17 col- 
Intis Xv{I>). -tihae rtS. 18. 19 commanducatur Fen,(S), -an- 
tur U.V- 19 radices v.a.S. | coluntur TB. 20 ease TEES. 
ederc dT. sunt r. \ inutiie E. utilia v.a.S. | Bauguiuem gingiaa 
TE. 21 nweos ego posui. uel RTviJ). uel (uel ai Sei 

-Mi/.J aanguima ait reiectio C coU. DioM. del. Brot. (j 

'^'^—TBt fumeafltyePl. 



i] NAT. HIST. XXV 13 (lOS— 106) 171 

gingivarum sanat. et aristolouhU gingivas deotesque con- 166 
firmat, verbeoaca cum radice connnaiidiicata et decoctae 
ex viDO aut acelo sucus collutus, item quinquefolii radicis 
decoctae ad lertias in vino aut aceto. prius quam de- 
eoquatur, aqua marina aut salsa lavalur; decoctum diu 
tenendum in ore. quidam cinere quinqiierolii fiicare malnnL 
et verbasci radix decoquitur in vino ad colluendos denies, 
et hfsopo coUunntur et peucecSani suco cum mecouio vel 
radicum anagallidis, magis feminae, suco ab altera nare, 
quam doleat, infuso. 

(106) Erigeron a nostris vocatur senecio. banc si 16T 
ferro circumscriptam efTodiat altquis langatqne ea dentem 
et alternis ter despual ac reponat in eundem locum ita, 
Ut vivat herba, aiunt dentem eum postea nou dolitumm. 
herba est trixaginis specie et mollitia, cauliculis subrubi- 
cundis. nascitur in tegiilis et in muris. nomen hoc Craeci 
dedenintj quia vere canescil. caput eius numcrose dlvi- 
ditur lanugine, qualis est spinae, inter diviauras excunte; 
quare Callimachus earn acautbida appeilavit, alii pappum. 168 
nee deinde Gi'aecis de ea con&tat. alii erucae foliis esse 
dixerunt, alii roboris — a( minora multo ^, radice alii 
superracua, alii nervis utili, alii potu slrangulante. e diverse 
quidam regio morbo cum vino dedorunt el coutni omnia 



166: DioBC. Ill 4 [6]. (eupor. I 79). IV 42. eiiuor. 
Cels. VI 9. Marc, la, (1) 30. PI. iun- a?, 18—20. — Dio 
102- PI. inn. 27, 20. Dioac. HI 27. 82. II 909. — §§ 1G7 
. IV 95. I8id. XVn 0, 53. 



I denteaue i.{Y}JiS. 2 uerbenaj;e E. -acae S ewm vet. 

Dal. I decoctae v{S). -ta ll.C. S radicesEt;. a.S. 4 in ego. 

■^. infra, om. U.v. ex PI. i««. 4. 6 decoquantur EC. 

.fi Isauatur E. lauautur Ef.a.J', | diu om. £. a hyaipo VB. | 

oolunntur VD. \ peucedania TE. 9 anacallidis VBd. 

11 Frigeron TE. | uocatus TE. | al dKw. sine r. an ai ter? cfr. 

§ 148. XXI 43. 13 circuniBcripta VB. | ter dentem Comar. 
'" eta V. eza B. | ita T'l'. ite r. 14 bibat K. IS triia- 
r. IG raoria TE. | hoe nomen B.S. 17 numeroae 

■ore T'B. -oaa Ec. cfr. XXXIII 61. 19 gallimaeliuB E, 

.^ m ohus T. 21 at minoiaego. imaiyra. ^m ~ 

rJ^. Bed minorihua (-ra J))v. la. a'civailll "^ . 



172 C. PUNl SECUNIiI ,[ 

vesicae vitia, item rordis et iociiiem. exlrabere renibiis 1 

169 havenam dixere. ischiaiiicis dractimaDi cum oxymelite ab 
ambulatione propinavere, torniinibus quoqiic et in passo ' 
iitilissimam , praecordiis etiam cibo ex acetn earn praedi- 
canteE serentesque la liortis. nee del'uere ijiii et atterum J 
genus Tacerent nee quale esset demon stra rent, contra ser- < 
pentes in aqua bibemlam edendamque comitialibus dantes, 1 
aos earn Itomanis experimentls per usus digeremus. lanugo 1 
eius cum croco et exiguo aquae Trigidae trita inlinitur epi- 
phoris, tosta cum mica salis slrumis. 

170 (107) Epbemeron folia habet lilii, sed minora, caulem I 
parem, Qorem caendeum, semen supervacuum, radicem: I 
unam digitali crassitudine, dentibus praecipnam concisamJ 
in acetfl decoctamque, ut tepido colluantur. et ipsa e 
radix sistit; cavis, exeais inprimitur. cbelidoniae radix ex J 
acelo trita rontinetur ore^ eroais veratnim nignim \n~i 
primitur, mobiles utrolibet decocto in aceto lirmantiu*. 

171 (108) Labrum Venerium vocant in fluminc nascentem. 
est ei vermiculus, qui circa denies /r/catur aut cavia den- 
tium cera includitur. cavendum ne vulsa herba terram tangat. so 

172 (109) Ranunculum vocamus qnam Craeci balrachion. 

§ 170: Diosc. IV 85. — II 211. IV 149. — % 171: DioBC. lU J 
11. cfr. Plin. XXVn 71 (89). XXX 24. {XXII 121). — g§ 173, 
173: Diosc. II 2O0. cfr. Geop. II 6, 30. 

3 propriiiitere E. | et Ou>. d(?)Ei,'. a. iS'. ■'> aercDtesmie Ed, 
-tea d. serpentes V. oim. B, 6 quale Ei', -lem VB. -ih i. \ 
eesent VB. T medendamque TBd. 10 tosta. 'a{t)ii. iota r. 

11 lilii Ep, illis r. 13 digitalem E. | praecipiium B. 
IB radii mobiles v.a.S. \ sistit cauiBEo(J), aistit in (sistintTB) ' 
canis rtBrot. an aistit motna? cfr XX 16. | eiesia S (et 
es- v). -si ll.TJ (o/fettdente nuM. singWari). 16. 17 imponitnr 
v.a.S. 17 utralibet decocta i(V)Iv.a.S. 18 nenerinm D. 
-reum v. {pfr. XVIII 134). uenenarinm U. 19 uenniculum 

VR. I fticatur ego. cfr. XXII 121. necatar {m^m ex rocatur) 
U.G. de mendo eft. § 167. XXVI 11. 15. XXX33. XXVTII 
333. ligatur v. nectitur D cum U 547 {eoutra Pli»ii ttgum). 
20 uulaa VdE. eun- v. cfr. nata ad XVIII 396; adde XIX 28, 
uH etiam S7 (et fortasse 16) rectitts uellitnr teribendtnu erat. 
aiiu- X(?)0. I toBgant VE. (an n(Ae1\ 1\ i^iMa iul^a^. tft 
et tupra § 93. 117. 171. qua Ta. Qpea liyiCiJf). 



VRdE] NAT. HIST. XXV 13 (106—110) 173 

genera eiiis lui: unum |)ioguioribiis ijuam coriandri folus 
el ad latitudinem malvae accedentibus, colore livido, caiiie 
alfo, gracili et radice alba, nascilur in limitibus umidis 
et opacis. alterum loliosius, pliiribus foliorum incisures, 

h alUus caulibus. lerlium minimum est, gravi odore, flore 
aureo. quartum simile liuic, flore larteo. omnibus vislTft 
cauBtica, si criida folia inpooantur, pusulasque uL ignis 
Taciunt. ideo ad lepras et psoras fis utmitiir ct ad tol- 
lenda stigmata, causticisque omnibus misreiit. alopeciis 

1(1 iiiponunt celeriter remorentes. radix, in dolore comman- 
ducata diulius nimpil denies; cadem sicca concisa sternu- 
menlum est. nostri herbarii atnimum earn vocant, quo- 1T4 
tiiam medetur slnimis el panis parte in I'umo suspensa, 
creduntque ea rursus sata rebellare quae curaveriut vitia, 

IS tn quo scelere et planlagine iitnntnr. oris ulcera intus 
sucus plantaginis emendat et folia radiccsque comman- 
ducatae, vel si rheumalismo laliuret os, ulcera faetoremque 
quinquefolium, nicera psyllium. 

(110) Conposita quoque contra faetores, vel maxime 175 
pudendum vitium, trademus. ergo folia myrti et lentisci 
pari pondere, gallae Syriacae dimidium pondus simul 
terere et vino vetusto sparsa mandere matulino ex usu 



% 174: cfi:. Plin, XXI 144- XXVI 34. - Dioac. H 162. PI. 
iim. 35, 7—9. Diosc, IV 4S. 70. — S 116 1 PI- inn- S5, 17—22. 
Hare, 11, 13. PI, iim. 24, 1— S, Marc, 10, 63. Diosc. Ill 37, IV 76, 



3 alto S « COTii. Dal alio TBd. albo En. an cubitali? efr. 
Diosc. i folioais X. 5 altius dSD. &litus r. aitia V. ] 

sraniore Bore B. 6 lacteo Brot. cum Suellio e Diosc. latfio 
a.v.(J). 7 igni V. igi B. 8 psoras Av. spo- r. | iia S, is 
TItSi>. eis G. om. iv. 9 cauebcisque d(?)Ec, -via uriae T. 
•cie uirie B. av ca.uBticia uarie (vel uero}? 10 emouent&i 

TBI, euome- d 11 a.d (at S) eadem BS. 11, 12 atemn- 

tamentum V-dEi'.a.g(D). cfr. Jwta ad XXIV 97. 12 etrn- 
mum earn TBdTfiS. atrumeamEv. c/V. ind. 14 curata fuerint 
(txt. DcU.) S. 14. 16 uitiaine^, -tiaH.i'. (quo in CFWM^lUr 
p. as. et io [ilantagine cvni. Dal). 15 iatus ll.v. an illitna? 
le. 17 commanducatae ViS. -te B. -ta BuCD^. Vl. X-iiswA. 
,Se. habet r 18 pBjllium v. AWm'K. ^\\a^wt 
•^ — ^n?n VBd. j uitulum VE. IH. ct \J.»\6t- 



174 C. PLINl SECTJNDI 

est, vcl hederae bacas cnm casia et maria pari ponde 
ex vino. n<iribus ulilissimum est draconlii semen coa<' 
tritum ex melle, etiam si carcinomata in iis sint. s 
lata bysopo emendantiir, stigmata in Tarie mandragorai 
iniitus delel. 



C. PLlNI SEOUNDI 
NATURALIS HISTORIAE 

LIBER XXVI 



1 1- (I) Sensit I'acies hominum el iiovos omnique aevo 
priore incognitos non Italiae modo, Tenim etiam universae 
prope Europae morbos, tunc quoque non tota Italia nee 
per Illyricum Galliasve ant Hispanias magno opere vagatos 
aut alibi quam Romae circaque, sine dolore quidem illos 
ac sine pernicie vitae, sed tanta foeditate, ut quaecnmque 
mors praeferenda esset. 

2 (2) riravissimum ex iis licbenas appellavere Graeco 
nomine, Latine, quoniam a mento Cere oriebatur, ioculart 
primiim lascivia, ut est procai nmltorum natura in alienis 
miseriis, roox et usurpato vocabulo mentagram, occupantem 
muitis et /atiiis totos utique voltiis, oculis tantum inmunibus, 

S at PI, inn, 32. 13—17. (ofr. Marc, 19, i). 

I caasia Vd. [ mjrrha BdEu,a.5. 3 ait VBd. i stag- 
mata B. | in Bi'. om. t. | mandrag'ora v.a.H. 6 illitua dT 
S(P)II. -ta B. inlinitUH VBS. cfr. XXIII 124, 6 Benait et 
v.a.S. \ et ll.D, lUl. o. 8 nee VBde. ne E. 9 m&gnopere 
BdEt'.a.iS. 11 ac VBd6. autEt>. 12 petenda d. 13 iis 
V. in E. his rC. 14 latini V. 15 itliena B'. IG miseriH 
ED. I UHurpate B', | occupante BdT«. -te r. 17 in maltia 

v.a.S. I et 17. Ken. («). del. v. \ latins ego. intoa V'BdTfS. in- 
tuitns Er. man. Bal. Ven. intutus VK del. v(P). an intentiua? 
__g*^jj"« / totuB 7. fotoaque man. Dot, Ven. M — p. 175, 1 
'~~a maaibaa descendente I. 



TBdB] NAT, HIST, XXV 13 (110) -XXVI 1 (1-4) 175 

descend en Icni vero el in colla puctiisque ac miinus foeilfi 
cutis I'lii'fure. 

(3) Non fuerat haec lues apud maiores patresque nn- » 

stros et priiDum Ti. Claudi Caesaris principatu medio in- 

a repsit in llaliam quodam Perusino equite Romano, qiiae- 

storin scriba, cum in Asia adpaniisset, inde r.ontagionem 

eius iaporlaate. nee sensere id malum feminne aut ?^er- 

Titi.i plebeRipie hiimilis nut media, sed proceres veloci 

transitu osculi maxime, foediore multorum, qui perpeti 

10 medicinam loleraverant, cicatrice quam morbo. catistinis 

uamque curabatur, ni usque in ossa corpus exustum esset, 

rabeUante taedio. adveneruntque ex Aegyplo, genetrire i 

talium vitioriim, medic i banc solam operam ad fe rentes 

magna sua pracda, siquidem certum est Manilium Cnr- 

is nutum e praetoriis legatum Aquitanicae provinciae HS cc 

elocasse in eo morbo curandnm sese. accidit ^woque sae- 

pins, ut nova contra genera morborum gregatim senti- 

I, rentur. quo mirabilius quid potest reperiri? aiiqua gigni 

(repente vitia terrarum in parte ccrta membrisque bomi- 
num certts vel aelatibns aut etiam fortunis, tamquam malo 
eligente, liaec in pueris grassari, ilia in adultis, haec pro- 
ceres sentire, ilia panperes! 
(4) L. I'anllo 0- Marcio ceiisoribus primum in Italia 6 
carbunculum evenisse annalibus notatum est, peculiare 
IS Narbonensis provinciae malum, quo duo consulnres obiere 

S 8: PI, iun. 88, 7. 8. — S 4 init-: PI. i"". 32. IT— 19. 



i ti Va'D. tiberii d(?)«. titi r. 5 persino VB(i>(i?.). | 
equiti BE, 6 in ofli. d. | apeniisaet {-saet et d) Td. 11 pius- 
qne V. pii- V. | in Vr (im ras.) Sv{J). ad dTfft'. 12 se 

bellantc d. IS operam Erv. orem dT. morem TE. opem P. 

16 et {pro e) B. ex v.a.JJ. ] CC (B)D. 16 esse T'Kr, 

Ifluoque ego. que ll.v. 17 contra T'dErti, om. VBT/). tin 

m contra noua? Icfr. XJI 93. XVII 41. XXI 33 XXXI 11).. 
'pogt raorbonim falso iterarerunt curandum — suepiue B, acci- 
ditqne aaepiua T. 18 repperiri VB. 19 creta d. -am T. 
21 adulterifl E. 23 paullo Tdi£(J)). paulo rv(,S). \ ita- 
liam d(?)(j. 24 euenisse coni. J (coll. aw^iAWft ^T wA.\ 
wen- ftp- demendo efr. XVimB. \Tio^aUi\a-^-a.Vt\?.. >^-Mtev- 
talaw X. conacriptilm v. 26 ob\re %. j 



176 C. PLINI SECUNDI 

condenlibus liaec uobis eodeoi aono, luUus Itufii! 
Laecanius BasBus, ille medicorum ioscitia sectus, hie Tenrl 
poUici laevae manus erulso acu ab semet ipso tam paiTO,r 

6 ut vix cerni posset, uascitur in uccu)tisslniis corporum ] 
partibus et plerumque sub liugua duritia rubeos Tsifl 
modo, sed capite nigricans, alias livida, in corpus inlenden^fl 
neque intiioiescens, sine dolore, sine pruritn, sine aUv^a 
quam somni indicio, quo gravatos in triduo anfert, 
quando et horrorem adferens cu'caque pusulas parvas, ra- 1 
rius febrem, stoniarbuin fauces que ul invasit, ocissimefl 
exanimans. 

7 (5) Dliimns elephantiasim ante Pompei Magni aetat«mj 
au,iuuQ]i accidisse in Italia, et ipsam a fatie saepius inct'l 

pientem, in uare prima veluti leuticula, moi incresceote.'l 
per toluni corpus, maculosa variis coloribus et inaeqt 
cute, alibi crassa, alibi tenui, dura, alibi ceu scabie aspera^ 
ad postremum vero nigrescente et ad ossa carnes adpri-^ 
mente, inlumescentibus digitis in pedibus mauibusqui)i<j 
e Aegjpti peculiare hoc malum et, cum in reges incidisse^l 
populis funebrc, quippe in baliueis solia temperabanturfl 
humane sanguine ad medicioam earn, et hie quidem mor- ' 

§g 7. 8: PI. iun, 33, 20 — 34, 11)- Marc. 19, 18. CelsuB III 26. 

1 atque V'dV. adqne V. et Q. rv. cfr. Toe. <mn. XV 33. 

2 laecauius D. lee- ll.n. Lie- Bas. e Dtosc. praef. \ illeiii E. I 
inBcitdarc. -tiamE. insoientiarlff- efr- XXIX 18. 33.25. XXtt 
131. I Becutus V'K. 3 leue E. | enulsu V. -sa B. | panio 
nulnere v.a.3. an paruo puncto? cfr. XXVIII 198. i poasit 
TED. 5 uari H euns F. -rii VKdT. -riis Err. -ricia fi. 

6 modis u.a.G. | nigrauG B. | alias dErv. -ia r. | in liuida B. ( 
in H.J. del. v. \ tendens d. a grauato ia E. -to Hint d. 
9 anferem B. 10 faucesqae ut ego. -eaque TS, -eaque 
d(?)p. paneisque Er, efr. de ut VIII 158. IX l->3. 152. 133. 
XI 85. XVIII 115. XX 38. XTiX 63. XXXr 109. XXXIH 
29. XXXVI 127. 11 esajnmans T. eiinani E. 12 ele- 
phantiaaim iS (-sin v). elefa- r. 13 occidieseB. { italiaB*. 
14 incrcacente J cam Strackio. cfr. Marc, inare- U.H(D). 
■ale- « Ifi. 16 dist ego coll. Cdao. 17 et otn. Vb'. 

' in om. B'. I gregea £. '20 \>a.\ne\B V. \ temperabuntur 
I SI h nma.ni T, 



i 



fVBdsj NAT. HIST. "fexVI 1— 2 (4— G) 177 

bus ceteritcr in Italia restinctuB est, aicut et ille, quem 
gemortara appellavcre prisci inter digitos pednm nascen- 
tem, etiam nomine oblitterato. 
(6) Id ipnim mirabilCj alios desioere in nohis, alios 9 
e dnrare, sicnti colum. TL Caesaris principatu inrepait id 
Bialum, nee quUquam id prior imperaCore ipso sensit, 
ciritatis ambage, cum in edictu eiua excusantis 
Taletudinem legeret nomeo incognitDm. quid hoc esse di- 
camue aut quas deomm iras? panun enim eranl homini 
cerla morborum genera, rum supra trecenta essent, niii 
etiam nova timerentur! neque ipGi autem homines pauciora 
sibi opera sua negotia iaportant. 

Haec apud priscus eraat que memoramns remedia, lO 
medicinaoi ipsa quodammodo rerum natura facienle, el 
fuere. S. Hippocratis certe, qui prinms medendi 
praecepta clarissime condidit, referta herbarum meotione 
iorenimiiE volumina, nee minus Diocli Carysti, qui se- 
cundus aetale Tamaque extitit, item Praiagorae et Chrj- 
sippi ac deinde Erasistrati Ce», Herophilo qaidem, 11 
f quamquam subtilioris sectae c«nditori, ante omnis cele- 
bratem ntionem, tam pauiatini, usn efScadssimo rerum 
L magistro, peciiliariter utique medicinae, ad verba 



g 10: Celaus I praef. ofr. Plin. XSPC 4—6. Isid. IT 9, 4. 



L teat/fiabae M.'. restri- 1 ( e«t om. TE'. a gemursa Vdf 
!. 3 nascente r. -tj 11. 4. b alias Harare T. 6 ti T'B2>. 
tiberii dp)ti. liti T', pti B. pti r. e id om. Sv.a.E. 
',7 aanbige B, | in V'dTS, om. rv. \ eicaaanteB E, 8 gui VE'. 
9 iiai panun TBdc inasperum E', -parum E', minas psi- 
xm man. Dal \ erant enim VKdS cfr. XXI 78. XXXUI 4. 
JX 105. 13 metnorauimua U[D). \ remedia dv. et media 

W. media (m in ras.) K. 11 luedieina v. -na II. { ipso quo- 
noM iBodo T. 17 dioclis i(^i)v.a.S. | ciaristi TE. car- r. 
lis &msqiie TBdv. namque Er, | praxagora E. 19 cra«si- 
-■ *L B. I Cei P e Strabone X 5, H p. 486. co II. del- v.a. V. 
>HH. B. 20 omni« U.S. -nes v. cm onnia? 20. 21 ce- 
ebnituia E. -ante etiamtum S. 31 mtionifi B. { iani mo. 
am fl.D. ] dia. ego (at itUeUegatur rationcm lierbamm. v=^^ ™- 
^Hjnjhiliim ad verba, descendisse, cma WmBft 'i' "" 
^^■^VBoi ns^'ster esset). an nero uSt Ml^k^^ 

^^^Hk «1V. BUT. IT. 



178 



C. PLnn SECUNDI 



rvEii 



garrulitalemque descend en tern, sedere namqiie in scbolis 
auditioni operatos gratiiis erat qiiam ire per soUtudines 
et quaerere herbas alias aliis diebus anni. 

12 3. (7) Durabat tamen anliquitas firma magpasque con- 
fessae rei vindkabat reliqiiias, donee Asclepiades aetate i 
Magni Pompei orandi magister nee satis in arte ea quae- 
stuosus, ut ad alia quam forum sagacis ingenii, buc se 
repente convertit atqiie, ut necesse eral bomini qui nee 
id egisset nee reniedia nosseL ocults usiique percipienda, i 
torrenli ac meditata cotidie oratione blandiens omi ' 
dieavit totamqtie medicinajn ad causas revocando con-jf 

13 iecturae fecit, quinque res maxume communium i 
liorum professus, abstimptiam cibi, alias vini, fricationeiri 
corporis, ambulationem, gestationes, quae cum unusquisqu^ 
semet ipsum sibi praestare posse intellegeret, faventibm 
eunetis, ut cssent vera quae facillima crant, luiiversui 
pi'ope humanum genus rircumegit in se non alio mod( 
quam si eaelo demissus advenisset. 

14 (8) Trahebat praeterea mentes artiflcio inani, aliu 
Tinum promittendo aegris dandoque tempestiye, it 
gidam aquam et, quoniam causas morborum scrutari priiii 



§ 12: Celsus I praef. — g 13: Celaua 11 1* init. - 
Celaua m 14. IV 86. Apuleiua Florid. IV p. 30. 

1 defcendentem V'dT. -te v(S). defendentem r. -te H. 
sedere najnqae ii. aeddere namqne Br, aed frenam (-na V") que 
(q a) VB. a; fere namqne d, [ in vadTS. in hia (iia v) SC. 
2 aut ditioni d. | operatus E. occupatnm v.a.G. J grauina B'. 

4 firmaa VS. 4. 5 conferrae V. 6 reliqu/'as donee 

V'. donee reliquns E. G oruadf E, rhel»>ricae v.a.G. \ eaa E. 

7 quam forum TEdTfJJ, eonim Er. del. v. \ hoc VE'. 
9 usque Tf. 10 torrentia E. { cottidie E. 11 causaa TB 

dTfS. -aam EG. casum man. Dal v. 11. 12 coniectura E. 
-ram v.a.B. 14 geetationis TEED. 16 praeataret E, | 

Cset BEv.a.fi. ] intellegeret EG, -rent r. -re v. 16 facil- 
e T. 17 cirmimegit ae T, -gisae d. 18 demiaaue T& 
dim- (-iauB T) T d. adm- E. em- Be. 19 mentis VS. | inani 
' tgo. ide mendo cfr. § € ea:tr.). animalia VRiU. mirabili 
-Jli iBin S. animos iota JD. TO uinum B4ii. - 
fJM. /Jam rRailS. tarn Br. tmn v. ^\ vixA. 



■ Herophilus institueral, vinL ralionem inlustraverat Cleo- 
I phantus apud priscos, ipse cogaominari se frigida danda 

■ praeferens, ut auctor est M. Varro. alia quoque blandi- 
f menta excogitabat, iam suspendendo lectulos, quorum iactatu 

B aut morbos extenuaret aut sooiaoa adiiceret, iam baloeas 
avidissima liomlDum cupidioe institueDdo et alia multa 
diclu grata atque iucunda, magna auctoritate nee minore 
fama, cum oceiirrisset ignoto funeri, relate homine ab rogo 15 
atque servato, ne quis levibiis momentia tantam conver- 
10 sionem factam existlmet. id solum possumus indiguari, 
UDum homlnem e levissima genie, sine oplbus utlis orsum, 



NAT. HIST. XTn a— 3 (6-8) 179 






Tectigalis sui causa repente leges salutis humano generi 
dedisse, quas tamen postea abrogavere multi. Ascle- 16 
piaden adiuvere multa in antiquorum cura tiimia anxia 
et nidia, ut obruendi aegros vesttt sudoresque omni modo 
ctendi, nunc corpora ad ignes torrendi solesve adgiduo 
quaerendi in urbe nimboaa, imnio vero tota Italia imbrici- 
txice, turn primum pensili balinearum usu ad inlinitum 
blandieote. praeterea in quibusdam morbis medendi cru- IT 
,clalus detraxit, ut in angiiiis, quas curabant In fauces or- 
gano demisso. damnavit merito et vomitiones tunc supra 
modum frequentes. arguit et medicamentoriim potus sto- 



: Celaufl UI 9. U 17. — § 17; 



a CDgnomina,ri ae dEi>(J). -aueriB e r. -omen all aegria 
cwn Oronoino. -omen a uinia et U. 3 aut E. et nt v.a.G 
diet. ego. i lectulo d. | iactura B'd'. -tatura Vd'fS. 

6 morbi V, 6 eopidinem T. -ditatem H'. | et om. R'd. 

7 dictu dEri). -ta r. \ grauia Er. 8 homiuem E. 11 e leuie- 
lima dv. fleu- r. \ gentes in eo pipue E. 12 legia V, ont. £ 
.senerie E. -reri V. 13 adrogauere T. | multa E. lii. 11 a 
■SepiademHEu.a.S, -des dT, 14 adiuuere Van. -uuare . 
-nnene V. aduenit d". inuenit d^T. | multi v.a.G, \ in ani 
^quorum VBdTif. quorum Eii(ff). de(. C 16 obrudiendi : 

16 adsidue iTv.a.O. 17 urbem V, ] tanta dT, 
L7. IB imbricitrice ego. cfr. Maerob. 1 17, 49. imperatricc U. 
-"ibrium creatrice J. imitatrice D. nirobocum altrice emii, 

imperatrice uncis imfilwsit U, AS \i\Mi.*iftT**."^ ^-o^ 

' ■ " aa potu X. 

VI." 




180 C. PLINI 3ECDNDI 






macho inimicos, qucwl est magna ex parte vemm. itaijue i 
no8 in piirnls quae sunt gtomacho utJIia signamas. 

18 4. (9) Super omnia adiuvere eum magicae vanitatae 
in tanUun evectae, ol abmgare herbis fidem cunctia pos- 
sent: Aethiopide herbii unnes ac stagna siccari; onot/at- i 
rid'is tactu clauaa omnia aperiri; Achaemenide coniecta 
in aciem hostium trepidare agmina ac terga verti; latacen 
dari solitam a Persarum rege legaiis, ot, qnocumque ve- 
nisEunt, omaium rerum copia abundarent, ac molta similia. 

19 ubinam istae fuere, cum Cimbri Teutonique terribili Marls 
ulularent aul cum LncuUus tot reges Magornm paucii 
legionibus sterneret? cune Romani duces primani semper 
in bellis commercionun baboere curam? cur Caesarii 
miks ad Pharsaliam famem seusit, si abuDdantia omnit 
contiugere unius herbae felicitate poterat? non satius fuit 
Aemilianura Scipionem Cartitaginis porlas berba palefocerc 
(piam machmis claustra per tot aanos qaatere? siccentor 
faodie Meroide Pomptiuae paludes tantumque agri subur- 
bfoiae reddatur Itahae! nam quae apud eundem Demo- 
critum invenitur compoBitio medicament!, quo pulchri 
bontque et fortunati gignaatnr liberi, coi umquam Persa- 

so nun regi tales dedit? mirum esset profecto Iwcusque pro- 
vectam credulitatem antlquorum saluberrimis ortam initii^ 
si in uUa re modum humana ingenia noTissent atque non 
banc ipsam medicinam ab Asclepiade repertam proba^ 

S 19 eitr.: ofr. Plin. XXIV 166. 

1 uorom vaaiS: uetitnm Km. a ut alia VB' 

4 eiMMoet et abrogaret B. 5 aetliiope &', b. G oilothu> 
ridi» ego. cfr. XXIV 167. condiendis VEdlS, -dendi* ErJ. 
coaiac^ (ad anteeedd reUttn/m) v. coadyeudis V coll. Athtn. 
XI 55 p. 4T7. chondridifl coni. J. 7 uertere i{?)o.a.S. 

5 aolita Vd. | persiirutn relegntia TdT. 10 ubinam iit&e 
iv. -Buaiate r. 13 curat our^ {out. Caesaha) E. IT quti- 
teres iacteatarB. 18 Itodie om. v.a.G. | merodie t. aethiopide 
v.a.H. I agri «, -{b U. 19 reddautur Er. 21 gignantar om. 
E'i. I cur Qumquam r.a.H, 22 talia eat »iM»t. Dal. v.a.Cf. \ 
dddit 6. -ita U.ii. an dedit ea (xe. compositio) vd dedit? & (vei 

TuruinT (a,c minuu cont. Sy \ ease E. 22. 23 prafectam 



I T«dK] NAT. HIST. KIVI 3 



r 

■ tun soo loco essemos evectaai ultn Magos etiam. haec*s,»>qq- 
I est omm in re animorum condicio, at a iiecessariis orsa 

■ prioio cuncta perrenerint ad nimiom. igitnr demonstra- 
f tarum priore litM'o herbamm rctiqaos eOectus reddemus, 

e atttcientes nt quascpie ratio diclabit. 

(10) Sed in iictieois rcmediis atqiie tam focdo malo SI 
yian imdiqHe acervadimus, quamqaam non pauci« iam 
demoBslratis. medetur ergo pianUgo trita, quinque folium, 
radix alboci ex aceto, flculni caules ex aceLo decocti, 

» bibisci radii rum glutino et aceto acri decocta ad quaiias. 
deCricant ctiam pumice, ut rumicis radis trita ex aceto 
iulinalar. et flos visci cum calce Eubactus laudatur et 2! 
tithymalli cum resiDa decoctum. liciien rero berba on- 
Bibus his praefertur, inde nomtoe inTenlo. nascitur in 

ISBxls, foUo mio ad radicem lato, cauk uno parTo, longis 
folus dependenlibus, baec delet et Bttgroata. teritur cum 
melle. est aliud g«aus lichenia, petris totum adhaereus 
nt muscus, qui et ipse ialinitur. bii: et sangninem sistit 
volneribuE instilialus et coUectioues inlitus, morbuio quo- 

i que regtum cum nielle Raaat ore inlito et lingua, qui its 
cureator, aqua salsa lavari iulKnlur, ungui oleo amygda- 
Udo, hortensiis abstinere. ad lichenas et lhapsia« radice 
utuntur trila cum melle. 

(11) Anginae argemonia medetur sumpta ex nno, by- 23 
15 sopum cum fieo decoctum et gargarizalum, peucedaoum 

§§ 21, 22: Pi: ion. 88, 9—13. Man;. 19, 8. i. 27. 6. DioBC. 
TV 168. — S 32! Dioic. IV 53. — PJ. ina. 33. 13, Dio*;. IV 
16*. — g S3: cfr. Maic, 16, 12. — Dioic. ID 57. Celras Vf 1. 
PI. jun. 82, i— 6. Marc. 15, 29. PI. inn, 32, 6—8, DiOPC. IV 48. 

4 demoDBtrata tam B'. -ratum V, 
U3 d(T)Br6'. -musque man. Dal. v. \ 
quagque nt d'T, quaaque d'. qua.8 man. Dal. v.a.O. | dictauit 
X. -nerit v.a.S. 7 ac«ruabiiaue dp. -Kuimus r, { non paucia 
iam. non B. 9 Albugi E. I ex ego. am. U.v. ex i'i, /»n. in 

Marc. 10 glutine lopino PI. inn. lupino Marc. | et tJ.v. ex 
PI. iwt. I qiiartaoaa Sdl 11 defricantnr v.a.D. 12 diit. 

tgo. IB tbimalli (oi». et) d. 16 pamo longis Bre. lonigi 
paiuis rTfS. 17 an est et? \ ^eifcnB "mTiiji^T^. -ta* iT.S- -«»;, 
ctMii.J. I inbaerens d(?)G. ^& &eo'^'-4.tlS tolX. "Dwwt- ""^i^^ 



182 C. PLINI 8ECUNDI 

cum uoagulo vituli marini acquis partibus, proserpiaaca 
cum muria ex menls et oEeo trita vel sub lingua habitiy 
item sucus de quinquefolio potus cyathis ill. hie i 
nibus faucium vitiis medetur gargaiizatns, verbascum pri 

S4 Tatim tonsillis in aqua potum, 5. (12) strumis plantagoy 
chelidonia cum melle et axuugia, quinquerolium, radix per- 
sollatae, item cum axiingia operitur folio suo inposila 
item Artemisia, radix mandragorae ex aqua, sideritis lati' 
folia clavo sinistra manu circumfossa adalligatur, 
dieoda sanatis, ne rui-sus sata tatAmm lierbarlomm s 

sMitlere, ut in quibusdam diximus, rebellet, quod et in tia 
quos Artemisia sanarerit, praedici reperio, item in tis, quof 

26 plantago. damasonium, quae et atcima vocatur, sub sol- 
stitio coilecta inponitur ex aqua caelesli, folium tritum \ 
radix tusa cum axungia ita, ut inpoaita folio suo operiatun 
sic et ad omnes cemcia dolorea tumoresque quacumqutt 

26 in parte. — (13) Bellis in pratis nascitur, flore albo, all- 
quatenus rubente. banc cum Artemisia inlitam efficaciarem 
esse produnt. — (14) Condurdum qiioque herba solsti-' 
tialis, (lore rubro, suspeasa in collo cooprimere dicitur 
strumas, item verbeuaca cum planlagine. — Digitorma 
vitiis omnibus et privatim pterygiis quinquefolium medeturl 

g 24: Diosc. II 152. Marc, 15, 18. Dioac. IV 42. 76. 
g 25: Diosc. in 159. — g 2S extr.: cfr. Diosc. eupor. I 165. 
Dioac. IV 42. eupor, I 190. 

T*r {ex corr.) E PI. inn. v. 1 proserpiiia T'B, 2 

menia E. et v.a.G. cfr. XXVII 127. \ set (yro et) V. aed T*. 
ex v.a.G. Z deniq; folio B. 4 uerba aicut E. 6 melle 
et K. et a,b E, om, r. | asungia — 7 item cum r in marg. Xi 
om. r. 7 impoaito d. 8. 9 lata folia ^v.a.H. 

cumfoBaa Bxn(Z)). -fiieaVBJ. -confisea d. confiaea S. 
dium ego. cfr. § 3, mta ad XXIII 33. die Er. om. tID. dirft 
V. 11 disimuB Din. Exv.a.S. | iia v. hia U.C. item 
13 damasonium B e Diose. cfr. ind. et XXV 134. 
-sione VBJ. -son v. damisioaem Er. { alcima coni. J. cfr. nott 
nd XXV 130. alcam Td. -canam E. alia nam r. alia S, alcetk 
C. aKama B. caucalin c. 16 absungia E. | filio V. 16 i 
I's ceruices T. 17 fiore Err, oni. r. 18 banc VBde. 
i9 qaoQMe om. E(?)SB,a.S. ^0 m ll-V. an e (= i)J eft 
"" '-'-^acebram) ef nota ad XXVIIl 98. 




r 



IB] NAT. HIST. XXVI 4—8 £11-16) 183 

(15) In pectoris vitiis vei gravissimum est tussis. huic 27 
oiedetur paoacis radix io viao duici, sucus hyoscyami etiam 
sanguiDem excreantibus, nidor qiioque accensi tussientibus, 
item scordotis mixto naslurcio et resina cum melle tunsa 
arida — facit et per se faciles excreationes — , item cen- 
taurium maius rel saiiguinem reicienlibus, cui vitto et 
plautaginis sucus medetur et Vettoaica obolla lu in aqua; 
contra purulentas contraque crueotas exscreatinnes per- 28 
aollatae radix drachmae pondere cum pineis Ducleis xi, 
peucedani sucus. pectoris doloribus acorum subvenit, idem 
antidotis miscetur; tussi daucum, item Scythica lierba, eadeni 
omnibus pectoris vitiis; tussi et purnlenta excreanlibus 
obolis m in passi totidem verbascum, cuius est tlos aureus. 

6. huic tanta vis, ut iumentis etiam non tussientibus modo, SB 
sed ilia quoque trabentihus auxilietur potu, quod et de 
Gentiana repcrio. radix cacaliae conmanducata et in vino 
madefacta non tussi tantum, sed et faucibus prodest. by- 
sopi V rami cum ii rutae et ficis m decocli thoracem 
purgant, tussim sed ant. 

(16) Bechion tusailago dicitiir. duo eius genera. 3o 



- § 27: Diosc. m 48. IV 69. HI 115, 6. eupor. H 31. (Marc. 
16, 59). n 153. IV 1- — § 28: Dioec. IV 105. m 82 (eupor. n 87). 
I 2 (enpor, n 36). m 76. 5. IV 102 (eupor. n 32). — § 29: DioaO. 
IV 121 (eupor. n 31). Marc. 16, 49. Dioac. Ill 37. — g 80: DioBC. 
m 116. eupor, U 33. Geop. H 6, 4, (cfr. Marc. 16, 101). 



1 pectoribua TB'. 2 panaces VE'. | dulce VH". 

8 aanguine VH. | accens; tuasitientibna V. 4 naatureio E, 

-rtio TV. I et {^pro cum) a'dTf. 7 dist. ego. \ tribna U.v. 
8 purulentis E. | dist. ego. 8. 9 persolilatae TE. 9 drach- 
mae V. -ma TEdi) cum U 549 non apte coll. XI 184. dia- 
dima E. cfr. TCXTT 39. \ ponders B. -ria ll.v{JJ)). cfr. § 44. 
34. 36. 40. 52. 53. 57. 77 al, de faha siglae p. itUerpretatione 
§ 103. 114. I undecim U.v. 10 dist. S. | aqnorum T. | subuenit 
•ego. -nit et U.v. \ idem ego. ideo 'U.v. 11 eadeni coni. S. 
«a demnm d(?)Er». ex T'B. ea demum es V. 12 pecto- 

Bbna V. 12. 13 dist. ego, 13 obolis tribuB om. B'd. | pasti 
X. poaai d, pa9S0 v.a.S. \ floe eat E. floB v.a.H. 14 notu- 

nentibus V, 16 repperio E. | ca^calioe BED. cfr. X-XV 135. 
TCX VJ 163. 18 c[uiiique . . duo'o'QB , .'mto-v\'s.\\-"o.\'^^"=*"^ 

Set d. 19 purgat K. 10 t\wn\aftot. ■«(»%*.*.■«> ^- ^^^sb^j 



184 C. PLINI SECUNDI rVBdB 

sUreetris abi Dascilur, subease aquas credunl, el hoc hibent 
stgDuin tqaileges. folia suDt iDaioscula qoam hederae v 
Ml VII, snbalbida a terra, superne pallida, sine caule, noe 
flore, sine seminR, ra<lice tenui. quidam eandem esse ar- 
cion et alio nomine cfaatnaeloucen pulant. huius aridae s 
cum r8dic« fumus per barundinem haustus et devwatus 
veterem sanare dicitur tiiEsim, sed in singiiloa haDstas 

51 passum guHandiim est. (17) altera a quibuedam salvia 
appellalur, similis verbascn. conleritur et coiata calfit at^e 
ita ad tussim laterisque dolores bibitor, contra storpiones u 
eadem et dracones marinos efQcai. coolra aerpentes quo- 
qoe ex oieo perungni ea prodest. — Hysopi rasciculns 
CHID quadrante mellis decoquitur ad lunsim, laterls, pec- 
taria dolores, Terbascum cum r\tta ei aqua, Vettonirae 
farina bibitur ex aqua calida. i& 

52 7. (18) Slomacfaiun conraborat scordotis suca, cen- 
lauriuffi, Genliana ex aqua pota, ptantago aul per Be in 
cibo siunptit aut cum lente alicaere sorbitione. Vettonica 
alias gravis stomacho, vitia tamen sanat pota vel fotiis 
conmaDdiicata, item aristolocbia pota, agaricum mandu- m 

g 31: Dioac. (HI 35). enpor. H 31. (cfr. Plin. XXU 1*6). — 
Dioao. enpor, II 31, Marc. 16, 60. CeJans IV 10, — Mare. 24, 
11. — PL iun. 68, 22. Mmc. ti, S (16, 6!. 87). — g 39: Dioic. 
m lis. Marc. 20, aS. Diosc. Ul B. eapor. U fi. Uarc. 24, S. 
Dioac. n Jfl2. Marc. 16, 87 (20, 50). Dioac. eopor. II 18, Dioao, 
m 1. 138. (Marc. 20, 124). IV 70. 90. eupor. U 1. 

1 ajluertri subnaacitor B. { qa&a K, 2 quiuque U.v. 
3 aiitem Yi. [ vn om. d. eeptetn rv. | ad terra T. | supemae 
calida B, i aine radice TB'dT, | eundeni S. 4. 6. arctoa 
VltS. {cfr. XXV IIS). axtioa Bd. archion E (U. m indice). 
liechion V. (rhichion vfl arcophyton Dioec.) 5 chamaeleocia 
B. -chen Br. 6 cum radices VBB. an item radicis? cfr. 

Dioee. 6. 7 denocatua ueteruiD E. 7 siagnlia X. 8 a 

Erw. om. r. 9 calfacit TKdfVen. C. 10 dolori* TB. 
11 eandem B. 12 faacicnius dTe. -lis r. IS et ctnn Vd 
Tf. I laterLH el (ad teqq. relata) v.a.S. | ad tutBira — 15 calida om. 
K. add. r. li doluris £ r. -ribas if. | cum om. dTE. | netto- 
'■a K. ueto- VB'. 16 roborat B'dT, I anco TdEl). -cna 
17 pota y'S. -tae tv. c(V. GFWMiilUr p. 9. 
'jua^t^ d. "id ai\styo\oc\a. 1. -ci"*. 



r 

■ catom slccum, ut ex ioterTallo meruin surfaeatur, nym- 

■ pbaea Heraclia inlita, peucedani sucus. pgyllion ardoribas 
inponilur, t«1 cotyledon trita cum polenta vet aizoum. 

(19) Molon scapo est striatOj foliis mollibue, parvis 33 
* radiee im digilornm, in qua extrema alii caput est. vo- 
catar a quibntdam syron. ex vino stomacho .... dys- 
pnoea« medetur cenlaurinm mains ecligmale, planlago suco 
vel cibo, Vettoiiicae tnsae pondo libra, mellia Atlici Be- 
mnnck et aqua callda cotidie bibeutibus, aristolocfaia vet 
sgaricniD oboiis temis ex aqua callda aut lacte aalni po- 
tum. ciasanthemoR ad ortliopnoeas bibilnr, item bysopum 34 
et BSthmaticls, peucedani bucus in iocineriB doloribus et 
pectoris lateriaque, si febres aon sint. ganguinem quoque 
expyentibus subventt agariciim victoriati pondere tritum 
el in mulsi v cyatbis datum, idem et amomon facil. ioci- 3& 
Beri privatim Teucria bibitur recens drachDiis un in poscae 
beinina, Vettonicae dracbma l in aquae calidae cyatliis in 
ad cordis vitia in frigidae cyatbis n. qtilnquerolii kqcus 
iocliwris et pulmonis vitiis saugninemqtie reicientlbus et 



rT{B-|S8)aBi] NAT, HIST. XXVI 6— T (16—19) 18ft 



% 88: piosc. m 47), DioBC- eapor. n 31, 30. Dioac. lU 6, 
(Mwe, 17, 14), n 163, m 4 (6). 1. — §84: Diosc. eapor, H 
89. — Diosc, n 194. HI 27. (Marc. 17, 9). II 82, in 1 (enpor. 
II 29). I 14. — g 36; Diosc, eupoT. 11 68, — Diosc. IV 1, (Marc, 
82, 33). IV 42 (eupor. H 30), II 200, IV 108, I 2. IE 78. 

S pillio E. 3 azoum TEU. i scapo n, ca^ H, 

5 qui.ttuot U.v. I aqua Bdc.a,£. | allii eapat est Bdfi, alica 
potest E. pota V. 6 ajron dit, c/V. ind. syro B, airo T, siron 
Z. sinon r. | lacunam ego indicavi. et adfvjr, | dist. ego. 
6, 7 djBpAoeae G. dispnoea Er. -ae v. difnoea r 7 elig- 

mate TB. 8 uettAuica K'd, { base, t. { tm libra at? 
S ariftolochia — g 68 ttetnatiG degmU in B. add. r {'post iria 
foiia et dimidittm'). 10 calida ootidie bibentibns TdT {faUo 
HenmUs). \ asinino IS. 10. 11 potam B, -ta iv.a.S. 

13 aatfamatida v. -aatia (aaluin- T) dT. hastnmanticis B. artu- 1. \ 
penceduiis fucns E, 13 febries r. | BUut Av.a.O. IE et 

IB — datum ma, r, { quinqne ll.w. \ amonon V, aaaenon d. 
18 terebia Vd, | quattuor U.v. 17 hemijiaiii T d. I drachma i 
«^. -m&ed. -rot, una Brtf. dagma« T. [ aquae Vdli^. aqiutrr. [ 
calidae TdTrS. -da Eo. | tribue K.d, V% 4.\i.O™s. TX.v 
.19 aitii' V. I reieientibuB et cmoumqae. "H I-d . wn.-'it. 



186 C. PLINI SECUNDI cvdH. 

CHJriuinque vitio sanguinis intus occurrit. iocineri anagal- 
lides mire prosuQt. capnon lierbam qui edere, bilem per 
urinam redduQt. acoion iocineri medetur, thoraci et prae- 
cordiis f^aucum. 

86 (20) Ephedra, ab aiiia anabasis vocata, nascitur ven- 
tosD fere tractu acandena arborem et ex ramis propeadene, 
folio nullo cirris numerosa, qui sint iunci geniculati, ra- 
dire pallida, datur ex vino nigro austere trita ad tussim, 
suspiria, tormina et sorbitiane facta, in qtiam vinum addl 
conFenit. item Genliana madefacta pridie contrita denarii 
pondere in vini cyatliis m. 

jIT (21) Gaeum radiculas tenues habet nigras, bene olentes. 
medetur non modo pectoris doloribus aut lateris, sed et 
cruditates discuLit lucundo sapore. verbenaca vero omni- 
bus visceribus medetur, lateribus, pulmonibus, iocineribus, 

S8 tlioraci; peculiariter autem pulmonibus et quos ab as 
phtliisis templet radix herbae consiliginia , quam nuper 

SI, u inventam diximus. suum quidem et pecoris omnis re- 
medium praesens est pulmonum vltio vel traiecta tantmn 
in auricula, bibi debet es aqua haberique in ore adsldue-i 
Bub lingua, superficies eius berbae an sit in aliquo usu, 
adhuc incertum est. renibus prodest plantaginis cibus, 
»Vettonicae potus, agaricum potum ut in tussi. 



\ 



§ a6; Diosc, IV 46. eupor. II 31. 39. — (Marc. 22, 29). 
§ 37: Marc, 22, 35, ~ g 38: Colum. VI 5, 3. VII 5, 14. 
Diosc. II 162. IV 1. Marc. 26, 37. Diosc, ID 1. enpor. II 60. 



1 intus liv. ail inlitus? efr. Diosc. 3 aciioron E. -onon 
T. a,ceDii d. I thoraci quoque v.a.S. 4 daucum S cum J. can- 
corn VdT. -cem Er. daacum (caucam. Verc. cancon C) quae et 
{ad seqq. relata) v. del. B(H). cBucnm legifur apud Diosc. II 
168. an radicet cfr. § 77. 6 anabaBia v. cfr. irtd. amab- 

Vd. abamb- r. 6 ieret naetua candena r. 7 qnijTdt'. que 
r, I aunt iv.a.S. \ iiutgi T. 10 contrite V, 11 cyatbia uini 
TdS. [ tribus ILv. 12 gaeum VBZ*. geum dre. 13 nudo 
r. 1 et om. V. 16 iia «. is E. hia rC. 17 ptliyirig T. pi- 
tbvB S. I dist. a coU. XXr SS. is corfs Bumnia T. pecomm 
ojnaiam v.a.O. 19 traiecta-ta taia'!. ^ft oxvcJal* VK. 



TdEr] NAT. BiaT. XXVI 7 (19 -25) 187 

(22) Tripolion in maritimis nascitur saxis, iibi adiudit ; 
unda, neque in mari neque \a sicco, Tolio t'satis crasBiore, 
caule palmufli alto, in mucroue divlso, radice alba, odorata, 
crassa, calidi gustiis. datur heiiaticis in farre cocta. haec 

sherba eadeoi videtur i^uibusdam quae polium, de qua suo 
loco diximus. £i,M.i4fiB< 

(23) Gromphaena, alternis viridiLus roseisque per cau- ■ 
lem foliis, in posca sauguinem reicientibus medetur. 
(24) iocineri autem herba maliindnim, nascens in segete 
ac pratis, flare albo, odorata. eius cauliculus conteritur 
ex vino veteve. (25) item herba calcetiim e vinnceis con- 
trita iuponilur. Taciles praestat Tomitiooes radix Vetto- 
nicae, liellebori modo mi draclimis Jn passo aut mulso, 
hysopum triliim cum melle, ntilins praesiimpto nasturcio 
aut irione, molemonium denarii pondere, et siilyhi lactens 
sucus, qui densatur in cummim, sumitur cum melle supra 
dicto pondere praecipueque bilem traliit. rursus sislunt 41 
vomitiouem cuminum silvestre, Vettonicae fariua; sumuntur 

ex aqua, abstergent fastidia cruditatesque digerunt dau- 

10 cum, Vettonicae farina ex aqua mulsa, plantago decocta 

caulium modo. — Singultus liemionium sedat, item aristo- 



§ 39: DioBc. rV isa. — § 40: DioBO. IV 1. Ill 27. IT 156. 
— § 41: DioBC. in 62. Ma,rc. 20, 130. 89 (106). Dioac. H 152. 

in 141. 4 (s). rv 14. m e, 27. enpor. n 35. 36. 

1 tripholionTdf. ] ma,rJtim.o d. | abluditVfE. a,llidit p.a.ff. 

2 mare E. I iBatia Yerc. e Dioee. satia Jl. v. 3 caule pal- 
mum alto S. cfr. nota ad XXV 161, de mendo XX 117. paJmo 
alto n.v. palmeo caule Vere. {cfr. § 9S). 5 poUium V. 

7 cronphaena E'r. cyonphena B' in tiutrg. aymphona (-nia C) 
nel gromphaena v.a.H. \ uiribaa Vdr. 8 medetur om. d. 
ti malandnun Er. melandryum v.a.H. 11 carcetum r. chal- 
cetum A{?)v.a.D. cfr. ind. | uinaceia S. ucaeis V. nineis rv. 
18 quattuor ll.v. \ mulsoa T, 14 nasturcio £. -rtio rv. 
16 molemonium Eru. molium V. mollium d. lemonium coni. H. 
(efr. ind., ubi hermonium dT. an hemionium?). | pondere om. 
d. I eat et v.a.S. | sillybi eqo. aillib; dr. -baa rG. aillybua J. 
-bi iia S. siljbo Dal. psjilibus v. cfr. Diosc. et XXII 85. 
le densatna d(?)v.a.D. 18 wetto-iB.ii'a. 6.t, 1» l^msaa"* 

SI hendomnm B e Diosc. \iftrm\o\BV[n.'l.^. -^oih^j^ **" 



188 C, PLINI SECUNDI rrSEf 

lochia, suspiria cl^menua. — PlenriticiB et peripneumonicis 
centaurium msitis, item hysopnm bibilur, pleariticis peu- 

IB cedani sumis. (26) elus autem, quam Galli sic vocant, 
Veneti cotoneatn, medetur lateri, item renibus conrolsisque 
et ruptie. similis est cuniUe bubulae, cacumiaibus tbynto, 
dulcis et sitim sedans, radicis alibi albae, alibi Digrae. 
(27) eosdem etfeclus in lateria doloribus habet chamaerops 
myrleis circa caules geminos foliifl, capitibns Graeculae 
rosae, ex vino pota. — /sc^iadicos dolorea et spinae terat 
S4 agaricom potum ut in tussi, item ^-toecbadis aut Vetto- m 
nicae Taiina ex aqua mulsa. 

13 8. (28) PInrimum tamen homini negolii alms exhibel, 
cuius caufla maior pars mortalium vivit. alias enim cibos 
non traosmiltit, alias non continet, alias non capit, alias 
non conficit, eoque mores venere, ut homo maxime cibo 
pereat. pessimum corponim vas instat nt creditor el sae- 
pius die appeilat. huius gratia praecipue avarilia expetit, 
huic luxuria condit, huic uavigatur ad Pbasim, huic pro- 
fundi vada exquiruDtur; et nemo vilitatem eius aestimat 



g 43: DioBc. IV 9. Marc. Eli, 18. cfr. Plin, XXVn *1. — 
CelBUB IV 13. Marc. 35, 17. 39. cfr. Plin. XXIV 180. — Dioac. 
m 1 (eupor. I 337). [m 28]. IV 1. 



I clymenus S (-noa i'). ctiin- H. I pleuretJEis Viv.a.G. (etc 
d etiam v. 2). \ periplenmonicia TEJI). cfr. XXII lOB. XXIH 
133. XXIV 145. 3 a,luB ego. cfr. XXVU 41 (uhi etiam or- 
diM alphabetieo tiMttkw). Scfibon. 83. Mare. 17, HI. 10, 68. 
26, 18. halos U.v (index) Mare. 31, 39. \ inl S cum Scfeirirfej-o 
ad Yeget. p. 109. at cfr. MarC- 31, 29 et Plva. XX 36 (-= Dioac. 
Ill S3. 54). * c-otonia Td. | ea terri V. at- d. 6 ooni- 
cniae Zr. | bobnlae om. T. 6 dulci Vd. | sedant TEt. eedat 
v.a.O. I radicia TdT J7. radiradi- Z. radii radi- r. rRjae radi- v. 

7 effectoB ma. r. | in 09», 'Etv.a.H. | ciiameropa Yv.a.Dal. 
-pis Er. S mjrteiB iv. -tei r. | caulei dr. -lie r8. -lem B. \ 
geminis tB. 9 potus Br. | ischjadicoa v. scia- II. 10 itoe- 
chadif B. thoeca^ r. tlieoca- r«. tiomcn ineertum; cfr. XXVII 
131 {= Diose. Ill 28). IS albua B. IS alius Td. { cibus d. 

16 coiificit EiD. coucipiat d. capiat T. 16 inetant E. { 
17 expetit Brot. cwin Grotutvia. -itnr U.v. 
^ ^nc r. I condit S cwm Gronovio. A\BKU.M,\^ViMMk 



r 



NAT. HIST. XXVI 7—8 (25—29) 



consummatioaU foeditate. ergo ntunerosissima est circa 
banc medicioae opera. 

Sistit earn scordotis recens drachma cum vino trita 44 
vel decocta potu, Polemoiiia, quae et dysintertcis ei vino 
B datur, verbasci radix pota ex aqua ii difitorum magnt- 
tudiae, nymphaeae Heracliac semen cmn vino potum, radix 
superior e sipliio drachmae poodere ex aceto, semen plan- 
taginis in vino tritum vel ipsa ex aceto coeta aut aliea 
ex suco eiuB Bumpta, item cum lenticula cocta vel aridae 
'" forina inspersa potioni cum papavere tosto et trito vel 
nicus infUEUS aut potus, Vettoniea in vino I'erro calelacto, 
eadem coeliada in vino austero datnr; his et HIberis is, ss 
inponitur uti dictum eet. — Teuesmo radix aympbaeae 45 
I fiteracliae e vino bibitur, psyllium in aqua, acori radieis 
B6 decoctum. aizoi sucue alvum siatit et dysinlerias et tue- 
B nias rotundas pellit. symphyLl radix pota in vino alvum 
et dysinterlam gistit, item daucL aizoum foljis contritis 
ex vino torminibus resisUt, alcrmae siccae farina torminibus 
pota cum vino. 
» (29) Astragalus folia babet longa, incisurte multis ob- 48 
liquis, circa radicem caules iii ant mi, I'oliomm pleuos, 

§ U: Diosc, HI 115, IV 8. 102, (eupor, U. 48. Marc. 27, 139). 
in 138. (eupor. n 48), H 152. eupor, II 47. 49. 61. Marc. 27, 18. 
15. PI. iun, 48, 18.'— Majc. 27, 63. — g 45 : Diosc. HI 138. 
(eupor. n 48. 47). IV 88. 9. PI. inn. 48, 19. Diosc. HI 76. IV B8. 
in 189. — f 46: Diosc IV 68. 

■i operam d. 4 potui TflXr. 1 quae VJ, que r. quoque 
V. \ et del. S. 5 uelbasci i. | ei qua T, [ duormn U.v. 
6 nympliae E. T. 8 plantatituB T. -ti nisi A. 8 coeta 

athaJica V. 9 aridiae T, 11 potua TdTo(£). aiiccua SiO. \ 
nettonicae v.a.S. 13 hibilieTie E. 13 ut £iv.a.S. [ie 

dictiont cfr. S 78. 14,7). 14 peyljum Yi. | acori drG. cori 
VB. cum [radioibo*] i;. 16. 16 taeaiaa S. tenias t teneas 
Si. eit- T'd. tieoeag T'. tineas v. IS pellat £. | sjmpiti E. 
-tys r. I pota — 17 et ViTtS t»m. Kr». 17 djainteria Br. 
-aa H. 18 resiatit — 19 pota ow. Vi. | alcimae J i ' " 

c/r. tiota ad XXV 130. alcmae Br. -meae «. ' 

19 uitJo T. 30. 31 obliciuiB 7 iXD. -c^a i 
y. I radioes v.a.S. \ dist. ego. \ txea ^ ' """"" 




C. PLmi SECUNDl 



florem liyHcinthij radices villosas, inplicatas, riibras, prae- 
duras. nascitur in petrosis, apricis et isdem nivalibus, 
sicut in Pheoeo Arcadiae. tis ei ad spiasanda corpora. 
alvucn sistit radix in vino pota, quo Gt ut moveat urinam 
repercusEO liquore, sicut pleraque quae alvum sistunt. $ 
ganat et dysintericos in vino rubro tusa; dilflcile autem 
tunditur. eadem gingivarum suppurationi utilissima est fotu, 
colligitur exitu autumui, cum folia amisit; siccatur in umbra. 

47 (30) Et ladano sistitur alvus utroque, quod in segetibus 
nascitur contuBO et cribrato. bil)itur e\ aqua mulsa, item lo 
nobili e vino, ledon appellatur Iierba, ex qua lit in Cypro 
barbis caprarum ad ha ere see lis. nobiliits in Arabia fit, iam 
et in Syria atqiie Africa quod toxicum vocant; nervoa enim 
in arcu circumdalos lanis Irabunt adhaerescente roscida 

is,;sBqq.lanugine. plura de eo diximus inter ungnenta. hoc gra- 

48 Tissimum odore est diirissimunique tactu. phirimum enim 
terrae colligit, cum probetur maxime purum, odoratum, 
moUe, yiride, resinosum. natura ei moUiendi, siccandi, 
concoquendi, somnum adlicieDdi. capillum fluentem cohibet 
nigritiamque cuslodit, auribus cum hydromelite aut rosaceo 
infunditur, furfures cutis et manantia ulcera sale addito 
sanat, tussim veterem cum styrace sumptum, efGcacissi- 
mum ad ructus. 

§g 47. 48 ; DioHC. I 128. cfr. Plin, Xll 7.^. 75. 



1 



1 flore Vfl. 

2 an uentosia ? efr. Diosc. 3 in CFWMaller p. '24 not. 2. 
om. ll.v. I heneo d. haen- T. | piaeando T. 4 molleat Er. 

3 plenaque q; S. \ aiatit Br. 7 tunditur eadem om. Td. | 

suppurafione VB. 8 collitur V. | autnmni du. antem ni V. 
a,iit Gumini Er. 9 laudario Td. | sistit ut Er. | ailnestribus 
U 549. sed Cfr. § 115. \ dM. Salm. exerc. p. 259^3. 11 ledon 
ll.'Slv{S). cfr. Diosc. lada, C. | herba quod ej aqua Br. 
12 pobilius va, uilius U 550 e Diosc. sed cfr. XU 73. \ diit. 
ego. I iit B. 12. 13 etiam ito.a.G. 13 tarioum Vd. -con 
v.a.G. 14 ranis Br, | traiiunt v. -ntur 11. 16 odore est 

dTFerc.(G). -rem V. honorem Er. onere est man. Dal. v. 1 
plurintam Er. 19 onmium Et. | adlicendi TSr. 21 aut 
eera V. S2 atfra.ce G. stor- ll.v{P). sed cfr. cod. M XJI ao. 
^f/. SS. XIII 18. XV 36, de cetero X 19o. XII ^W- 12B. KXIF 
om. V. 



)r] NAT. HIST. XXVI 8 (B9— 33) 191 

(31) Alvum sistit et choadris sive pseudodicUmiiiim. 49 
Hypocisthis, orobethron quLbusdam dicta, malo granato 
inmaturo similis, nascitur, ut diximua, sub cislho, UDde ii.si 
Domen. baec arefacta in umbru sistit alvimij ex vino oigro 
anstero utraque. duo eniin genera eiiis, Candida et riifa. 
11SUS in suco: spissat, siccat. et rufa magis slomachi rheu- 
inutismos emendat pota m obolis, sanguinis excreationes 
cum amyio, dysinterias pota et infusa, item verbenaca e% 
aqua data aut carentibiis febri ex vino Ammineo, cochlea- 
ribus V addilis in cyathos HI vini. 

32) Laver qiioque, nascens in rivis, condita et coda 50 
torminibus medetur, (33) potamogiton vero ex vino dys- 
intericis etiam et coeliacis, similis betae foliis, mjpor lan- 
tum birsutiorque, paulum semper eminens extra uquam. 
usus in foliis: rerrigerant, spissant, peculiariter cruribus 
'vitiosis utiiia et contra uicerum nomas cum melle vel 
aceto. Castor lianc alitor noverat, tenui folio velut equinis 61 
saetis, thyrso longo et levi, in aquosis nascentem. tadice 
Banabat strumas et diu'itias. potamogiton adversalur cro- 
codUis; itaque secum liabent earn qui venantur. alvum 



g 49: DioBC, I 127, eiKior. II 10. — Marc. 20, 59. — § 50: 
cfr. Diosc. n 153. (Plin, XXII B4). — Diosc. IV 99, — § 51 estr. ; 
Dioac. IV 36. eupor, II 48. 



I Biatit — 4 aluuni hoc loco om. V. cfr. v. 9. | chondriu 
iv. condiis T. -rya E, -rj r. 2 liypociafchis iv. -ciBtia Tr. 
-cisH E. I oroliethron tH, cfr. Biosc. -ootron Zr. -bothron J>. 
oborothron Td. orobathion G (uel orobanche add. c). | dicta 
dff. -tam r. -turn ». ] nam Ion r. 3 oifitho dc. -to r. 

6 utroque Er. efr. XXIV 81. 6 bucoh (-cub V) spissa VE. 

7 tribus llv. I dist. H coU. XXII 137. XXUI 144. 
8 amyloa Er. 9 post ex uino habet T iotttm loeum swpro 

omiMwn (p, 190, 2S efflcaciBsimum — 4 alunm], simul iteratia 
quae seqwmtw 4 ex uino — 9 ex uino. | ammineo Bal ami- 
.aeo iKv{Brot.}. -inneo ViD. cfr. note ad XXXIV 103. 
10 quinque dEro. quoi^ue V. | cyathis Sv.a.G. J tribus c.a.G. 

II lauea V. 13 rnmoriEr. -ribns fhirantionbuBqne] v.a.S. 
14 paulum VfErH. -lulum die. -latim O. \ Bopereminena 
o. S. {nusquam alibi Pliniani smus). \ a/yis. V , \& ^(ssaa"^, 
19 aduersantur V. -at\ir et 4'Et,l>.a.S. \^-i.ts t^siisM 
! S. 20 habet E, \ uenatva i. -M&m ustift "H \a^^^= 



192 c. PLiNi SBcmroi [» 

sistit et Acliill«a. ttosdem efTectus praestat et statice, vii 
cauUbus veluti rosae capita sustineas. 
«2 (34) Ceralia uno folio, radice nodosa el magos, in cibo 
coeliacis et dysintericis medelur. leontopodion alii leo- 
ceoron, alii doripetron, alii thorybelhron vocant, cuius hkHx 
alvum Bislit purgatque bilem, in aquam maisam addite 
pondere denariorum n. nasi^itur in campestri et gracK 
solo, semea eius polum lymphatica somnia facere dicitur. 

63 la^opus sistit alvom e viuo pota aut in febri ei aqoa. 
eadem inguini adalligatur in tumore. nascitur in segetibus. 
multi super omnia laudant ad deploratos dysintericos 
quinquefblium d«coctiR in lacte radicibus polls et aristo- 
loehiam victoria ti pondere in cyatbis vini m. quae ex sapra 
dictis caiids sumentur, haec caddente ferro temperari 
apt! us erit. 

64 E diverso purgat alvum sucus centaurii minaris drachma 
in bemina aquae rum eiiguo salis et aceli bilemque de- 
trabit, uiaiore tannina dist^utiuntur. Vettonica almm soltit 
drachmis im in bydromelitis cyatbis vnn, item Euphor- 
beum vel agaricum dracbmis u cum sale modico poll 
ex aqua aut in mulso obolis iii. solvit el cyr.Iaminos e\ aqua 
pota aut balanis eubditiSj item cbamaeciesi balanus. by 
inanlpulns decoctus ad tertias cnm sale et pituitas trahit 

g 52: Mate. 37, 13. — Diosc, HI 100, (cfr. Plin. XXVH 96). 
— S 68: Diosc. IT 17. 42. (Marc. 27, 64). enpor. II 47. — S 6*1 
Dioac. Ill 7. S- Marc. 90, 15. Dioao, IV 1. Marc- 80, S7. Diose. 
Ill 1, Marc. 30, 34. 14. 64. — Diosc. m 37- (cfr. Marc. 30, 80). 

m 83, 



illos v.a.M, 1 achillBB i. aehillae V. ; aeptem fl.o. 

3 geratia d. | et TBri-(S). om. i{i)Sadc. i. 6 lenoeoron.. 

C e DioK. lie- c. lich- dr. lech- B. cheoron V. 6 doripeta'OB. 

ie. (iujpic et buipitieplc Dioee.). doryp- tD. \ thotybetbron 8 * 

Diosc. -iron VG. thoribethron d. -ethorou E. -enthron r. toii- 

uentoroo ti. S aqua mulsa iv.a.G. T dnomm ILv. 

8 amnia, d | dicatur Br. 10 tumori VE. 11 deploroodos d. 

13, 13 et ia arifitholociam B. 14 candentes V. \ temptari 
d. IT aqua Td. 18 msiora B. | uettooieae (iieto- V) VS. 

lit qnattDor il.u. | in om. Td. [ nonem U.v. 20 do&hiM 
//,f. I modica Er. 21 tribOB il.ri. 39. S3 hjaopi mani- 
piiiua €>m. FA 23 gale — tiahit onv. »i. 



■rdEp] NAT. HBT. XSVI 8 (84—30) 193 

vel li'itus cum oxyinelite et sale pellitque venlris animalia. 
pituitam et bilem delraliit peucedani radix, 

(35) Alvum purgant anagallides ex aqua mulsa, item 5S 
epithymum, qui est llos e thymo satureiae simili. difle- 
s rentia, quod liic lierbaceus est, altertus thymi albus^ qut- 
dam hippoplieon vocant. stomacho minus utilis vomiliones 
mo vet, sell tormina et inflationes discutit. sumitur et 
ecligmate ad pectoris vitia cum melle et aliquaudo iride. 
alvum solvit a un draclimis ad Ti cum meile et exiguo 68 
sails atque aceti. quid am a liter epitliymum tradunt sine 
radice oasci, Icnue, stmilitudine pallioli, rubens, siccari in 
umbra, bibi ex aqua acetabuli parte dimidia, detrahere 
pituitam bilemque alvo leniter soluta. (36) et nympiiaea 57 
in vino austero solvit et pycnocomon, erucae foliis crassio- 
ribus et acrioribus, radice rotunda, lutei coloris, terram 
olente, caule quadriangulo, medico, tenui, florc ocimi. in- 
venitur in sasosis. radix eius in aqua mulsa X n pon- 
dere et alvum et bilem et pituitam eiinanit; semen som- 
nia tumultuosa farit una drachma in vino potum. et 
capnos trunca rietrabit bilem. 

§§ 55. 56: (leid. XVH 9, 13), Dioac. IV 176. — g 66 estr.; 
Marc. 30, a3. 11. — § 57: Dioac. (HI 138). IV 173. — IV I08. 
(cfr. Plin. XXVI 35). 

1 ael TErD, inlituB uel d(?)e. | tritua S. -turn Z?. con- 
tritoB V. I cum Erp. in TdD. 3 porgant VdT(5, -at Et!i, | 
ana^Uides VdXfBFeTC.{S). -llis iv. 6. 6 quidem E. quid T. 

a bippopheon dC. hjppo- V. hypo- « {eoni. H). iiippopleon 
r. hipo- E. I niinuB om. VT. I utilea TE, inutjles T. 7 monet 
TTErf (S). minus moaet d(?)G, | inflationeB iG. inflBmina- rv. 

8 eligmate r, elicm- E. | utilia r, uitalia e.a, G. 9 quat- 
tuor llv. I aex H.r. \ melle et TTIS, melle r. mellia d{?)E». 
10 saliB atque VTfES. -isque atque r. -isque et, d(?)v. | an 
epitlijinuin in thymo? 11 tenue H. -ui ll.v. -uia D. an ea- 

pite tenui? 13 aluum , . soluit v.a.3. \ di»t. S. 14 pycno- 
comon iBas. picnOBo- T. pjgmoco- (pig- E) rv. 17 aaioeis 
TdTK. -OBiB lod'a rv(D). 19. 20 et capnoa Viv{8). et car- 
nOB Er. et pauos S. diacutit panoa Z>. \ trunca J coll. XXV 
155. tru Sx. Btnina d. -omamVB, -umam diacutit v. diacutit 
H. per urinam S coll. § 35, wtde possig, si tm (Ei\ ijtto ofi- 
mtino habere mails, comcere eau (cfr. XSl78>. ISi — -^.va^.- 
1 disi. S. 

Pi.m. ir*i. HtflT, IT. Va 



194 C. PLINI SECUWBI (V(BB55i 

fiS (37) Polypodi, quam nostri ffliculam vocant, similig 
felici, radix in usu, pilosa, coloris intus herbacei, crassi- 
tudine digiti miaimi, acetabulis cavernosa ceu polyporum 
cirri, subduicis, in petria nascens aut sub arboribus 
tustis. esprimitnr sucus aqua madefactae, et ipsa minute 
concisa inspergitur oleri vel betae yel malvae vel salsa? 
mento aut cum pulLicula coquitur ad alvimi vel in febri 
leniter solvendam. detrabit bilem et pituilam, stomacbum 
ofTendtt. aridac farina indita nartfaus polypum coosumiL 
florem et semen non fert. 

&6 (38) ScaiRonium quoque dissolutione stomachi bilem 
detrahit, alvum solvit, praeterquam si adicianlur aloesi 
dracbmae n obolis eius n. est autem sucus herbae 
radice ramosae, pinguibus Tollis, triangulis, albis, radio* 
crassa, madida, nausiosa, nascilur pingui et albo solix. 

€0 radix circa canis ortum excavatur, ut in ipsam conflua^ 
sucus, qui sole siccatus digeritur in pastillos. siccatur et 
ipsa vel cortex, laudatur natione Colophonium, Mysium, 
Prienense, specie autem nitidum et quam simillimum tan- 
rino glutini, fungosum tenuissimis fistulis, cito liquescens, 
virus redolens, cumminosum, linguae tactu lacteacens, quam 



§ 58: Dioac. IV 186. Tli. H. IX 13, G. laid. XVII 9, 63. Marc. 
30, 6. 44. (cfr. Cato 158, 1). Th. E. IX 30, 4. — §§ 59 — 81: 
Diosc. IV 168. — § 59; Marc. 80, 13. (6 — 8). — § 60: laid. 
XVII 9, 64. 



1 poljpodion d(?)ii.a.5'. | felicnlam S. filic- Erp(2)). -eio- 
1am Vdl cfr. Cato 158, 1. Colum. VI 37, 11. 2 felici V. 

^fl ES. aici iv. -cia rD. cfr. not- ad XXIV 85. S ceu 
om. Vd. 4 carri Vd, b a v. esprimitnr dtnuo incipit R. | 
madefacta, E'w.a.S. | et. VHTfBe{S). om. d(?)I3ai, | minute 
ST(GTon.)H. -la. Tdf. om. Sv. 7 uel {pro aut) Sv.a.H. 
8 leniter O. leni- U.tv. 9 ollendifc Sr. 10 florem et E(?) 
man. Dal. H. -ret rl. -ret et ti. 11 scamouium TEr(IJ), 

scammo- r(?}£ag. | an qvoque non sine? { disBoIntione D. -nsB 
VBdf. -nem Erv. | Btomachi f!.i>. -chi facit G. facit u. 
12 aloae V. alae R'. 13 duae . . duolius ll.v. 14 trigulia 
S. I an floribua all)ia? cfr. Diosc. 16 pingue E. 16 ipsa 
f.a.U. I conflat V. 19 prienese VE. 20 tenuisaimi V. 

SI ciumumosnm SM. -no aob E, fimuniitoeum Td. fiuni- e. 

■^UJ"'- C. gumma- G. | tactu ow. T.. ^_i.^B 



T 



NAT. mST. XXVI 8 (37—39) I95 

levissimum, cum diluatur, albescens, hoc eveoit et adulle- 
rino, quod fit erri farina et tithymalli marini suco Fere in 
ludaea. quod etiam strangulat sumptum. (leprehenditur til 
guslii, tithymallus enim linguam cicalefacit. usus bimo; 
6 nec ante nee postea utile, dedere et per se ex aqaa vel 
mulsa et sale quatemis obolis, sed utilissime cum aloe 
ita, ut incipiente purgatione mulsum bibatui*. (it et de- 
coctum radicis ia aceto ad crassttudiuem mellis, quo leprae 
inlinuntur et caput inunguitur in dolore cum oleo. 

M (39) Tithymallum nostri herbara lactariam vocant, alii GB 
lactucam capriaam, narrantque lacte eius inscripto corpore, 
cum inaruerit, si cinis inspergatur, apparere litleras, et 
ita quidam adulteras adloqui maluere quam codicillis. ge- 
nera eius multa. primus cognomiaatur characias, qui et 

le masculua eiistimaliir, ramis digitali crassitudine, rubris, 
sucosis, V aut vi, cubitali longitudinc, a radice foliis 
paene oleaej in cacumicihus coma iunci. nascitur in 63 
asperis maritimis, legitur semen autumno cum coma, sic- 
catum sole tunditur et reponilur. sucus vero incipiente 

so pomorum laniigiae defractis ramts eicipitur farina ervl 



. IS 11, 8)- — § GS — 65: 



1 dilnitur v. a. S. I. 3 aduiterino V. adliii- E. 2 enii 
I BdFfl-c.fff). erbi T. herbi E. -bae u, | iarmae T. | et om. E, | 
tithymalli (titj- TBE) v{G)B. cfr. Theo^r. -mali dC{Dai.) e 
Diose. (cfr. index et XX 309), ttt mfra irfiigHe. i eicalefivcit 
V'KrS. -alfftcit rv. | uub bimo E. bulbi more v.a.E. 6 neo 
ante dTSc. ne et cante r. cfr. XXVII79. \ utili S cum Gron. | 
uel ViTln(J). et E, om. E(?)C. an pura uel? cfr. Biosc. 
6 mnlao T. | ex (pro et) E. an et ex vel et e? | aloae Y. 

9 inliniuntur E. | inunguitur fl. ung- rv. cfr. XXV 135 et 142. 
nagere § 32. XVIU 303. XIII S3. XYI 205. XXIV 60. 
XXVIII S3, sed turn de tali us» medico.- 1 cum mullo d. 

10 alii om. E. 12 spargatur TB. iuaparg- tS. 14 primis 
S, I obaracias C e Biosc. -chias (car- v) Ziv. cbazarias Bd. 
zachar- V. 15 malculus V. 16 sucoasia T. rugosia HH. 
cfr. Biosc. I quinque aut aei ll.v. | radice Eu. -cis r. 

17 paene oleaeB(?)fl'. paenuleae f. peneleae ^41. -\&'^.-sje&- 
dulia G. -det v. 18 legitimia Zi, an -qi.qiA:Wos.1 "'' "^■-"' 
ei § 73. 18. 19 siccatur B'. W m(ii.t\«TAa* "f^ ■ 



196 



C. PLIHI SECUNDI 



aut ficis, ut cum iis arescat. quinas autem guttas siDguUsa 

64 excipl satis est, traduDtque totiens purgari hydropicos ficol 
sumpta, quDt gultas ea lactis exeeperit. sucus cum coIU-l 
gitur, ne attingat oculos, cavendum est. Dt et e foliisJ 
tuDsis priore minus efBcaa. fit et decoctum e ramis. 
et semen in usu cum metle decoctum ad catapotia t 
vendae ahi gratia, semen et dentium cavia cera includitu 
colluuntur et radicis decocto e vino ant oleo. inlinuut e 
lichenas suco bibmitque eum, ut purget vomitione et a 

65 soluta, alias stomacho inutilcm. trahit pituitam sale additg 
in potu, bilem aphronitro, si per alvum purgari libeat, i 
posca, si vomitione, in passo aut aqua muisa. media polio ' 
iQ obolls datur. ficos a cibo snmpsisse melius est. fauces 
urlt leniter, est entm tarn ferventis naturae, ut per se i 
extra corpori inposltus pusulas igDUim modo faclat et [ 

ee caustico in usu sit. - — (40) Alterum genus tithymalli myr 
titen Tocant, alii cari/iten, foliis myrti acutis et pungentibui 
sed maioribuB, et ipsum in asperis nascens. colliguntu 
comae eius bordeo turgescente siccataeque in umbra diebus 1 
Tint in sole iuarescunt. fruutus non pariter maturescit,* 
Bed pars anno sequente, et nuK vocatur. iude coguomeH J 

§§ 66. 67: DioBC. IV 162. Th. B. TX 11, 9. (0. IV 6, 9). 

TBdfS. ramulis Siv[D). 1 flcia Verc.(G). fid VEa». fie 

{reliquis abscissis) E. | iis v. is VBdlJ. his E. | avb e T. | s~ 
fjuli B. 2 tradnatque etiam Eru.o, S(l>). 3 quod E. | 
J. ei VBE. om. d(?)«. 3. 4 collig E deficientibM ceteris ■ 
que ad § 84 anthyllis. 4 £t et e Vraf?. St et Bdx. om. 

5 minus TBdiii. domus ra. 5. 6 est et TBxku. 

d(?)H. 6 uau cum dirau. sucum TB, | decoctii ar- -oto 
8 coluuntur VjO, | radicis d(?)i7. -cea rx. \ decoctae v.a.t 
e tG, in aC. om. riv. 9 purgent v.aS. | uomitione G. -i 
ll.xv. 10 alias Bati. -ia 7d. -io x, IS pusca aZ>. | uomi-l 
done a. -itionem TBx, 13 tribas ll.v. | sumiase V 

14 leniter U.v. ati uehementer? | et {pro ut) V. 15 inpositi 
ego. cfr. § 62. -tum TBdxv, -ta a,D. | faciat diw. -eit i 
16.17myrtiteaTaS. efr. Tneophr. -tem Bdx. mystitem V. myt-' 
aiten f. -einiten v e I)iosc. 17 caryiten S e Diose. caro st 
a TBdx. -rioten v. caroa et in, r. carso et in a. | pinguentibna 

bus «. 18 maioribus ego e Dioac. moUioribus ll.v. de 

75; Xri X74. 20 nouew, li-s^. 



r 



ftdBj NAT. mST. XSTjS (39—44) 197 



Graect dedere. demetitur cum messium maluritale lava- 67 
torque, deinde aiccatur et datur cum papaveris nigri il 
partibus ila, ut sit totum ai^etabiili modus, minus hie vo- 
mitorius quam superior, ceteri iteoi. aliqui sic et folium 
5 eius dedere, Ducem vero ipsam iu mulso aut passo vel 
seaima. trahit pituitam et bilem per alvum, oris ulcera 
sanat. ad nomas oris folium cum melle eslur. — (41) Ter- 6 
tium genuR tithymalli paraiium Tocatur sive titbymailis 
folio rotundo, caule palmum alto, ramis rubentibus, se- 

10 mine albo, quod coUigitur incipiente uva et siccatum 
teritur sumiturque acetabuli meiisura ad piirgHtioucs. — 
(42) Quarlum genus beliofcopiou appellant, foliis porcil- 69' 
lacae, ramulis stantibus a radice lui aul v rubentibus, 
semipedali altitudine, suci plenis. boc circa oppida na- 

13 scitur, semine albo, columbis gratissimo. nomen accepit, 
quoniam capita cum sole circumagit. Irabil bilem per 
ioferna in oxymelite dimidio acetafaulo. ceteri usus qui 
characiae. — (43) Quinlum cyparittian vocant propter 70 
foliorum similitudinem, caule gemino aut triplici, nascen- 

!0 teffi in campestribus. eadem vis quae belioscopio aut 
characiae. — (44) Sestum platyphyllon vocant, alii corym- 
biten, rilii amygdaliten a similituditie. uec ullius latiora 



1 demetitur dm. demittd- (dim- a) r. \ cum V'Hdxv, com 
v. om. ai>. an communi? 1. 3 lauaturque B.G{D). leua^ 

a. lauatumquB ViTlxS. -tnm v. -tiir G. 2 duabua il,}\ 
S. I uomitorinB CFWMulIer p. 34. 25. cfr. XX IV?. XXI 128. 
-tionibuB ll.v. 4 centnm a. ceterum D. -ria U 552. \ item 
Ba(7)G. idem VxaD. iidem ir. {an ceteri nsus iidera, ut, § 699 
efr. Diosc). 6 sesima xraS. reeima V. -iua B. eesama d(?)t<. 

9. 10 semine diir. Bfimen r. 12 heliosoopiou v e Dioec. 
helio (elio R. alii a) copion II. 13 quattuor aut quini^ne ll.v. 

14 bic TiS. 15 gratissimo aif. -mo quod coIliKitur in- 
cipiente ima riti {faUo iterata ea: v. 10). | accepit Vap(S). -cipit 
" 17 infema ran, inte- ri. 18 quintum diat;. -tom- 

to quod S, I ejparittian raS {-iiliaii ti). fjpar- B. (ipar- 
T. fipparitiam d. 19. 20 naacentem v. -te H. -ti S. cfr. Kit 
101. 20 cai eadem v.a.S. tX uodKat iK^-^^'ii.-ftVS'a- 
31, S3 corimbiten it. corib- 'Va. .— 



I 



198 C. PLINI SECUNDI iTBd« 

sunt folia, pisces iiecat. alvum solvit radice vel roliU vel 
sum ia mulsu aut aqua miilsa draclitnis mi. detrahit 

71 privatim aquas. — (45) Septimum dendroides cognomi- 
uaDt, alii cobion, alii leptophjllon, in petris nascens, 
mosissimum ex omnibus, maxiniis cauliculis rubentibus et ■. 
semine copioslssimum, eiusdem effeclus cuius characian. 

72 (46) Apios ischas sive raphanos agria, iuncos it aut m 
spargit in terra rubentes, foliis rutae, radix cepae, sed 
amplior, quare quidam rapbanum sikestrem vocant. intus 
babel mammam candidam, extra cortices uigros. nascitur i 

73 in monlosis asperis, aiiquando et lierbosis. efToditur vere 
tusaque in Hctlli mergitur, deier.toque quod supernatat 
reliquus sucua purgat utraque parte sesquiobolo in aqua 
mulsa. sic et bydropicis datur acetabuli mensura. insper- 
gitur et aridae radicis TariDa potioni. aiunt superiorem t 
partem eius vomitioue biles estrahere, inferiorem 
alvum in aqua, 

74 (47) Tormina discutit quodcumque panaces, Vettonica 
praelerquam a cruditale, peucedani sucus et inflationes, 



§g 72, 73; Dioec, IT 174. — § 72: Th, H. IX 9, e. 
§ 73 ertr.: Th, H. EX 9, 6. — § 74: DioHC. eupor, U 40, Diosc. 
m 48. Marc. 29, 21, Diosc, 0182, I 2. m 76, 1 128. HI 3. Marc. 
27, 16. (cfr, Plin, XXVI 44), 



2 quattuop U.v. 3 dendroiden iiH -ro id est T. 
4 Gubion TR'. 4. 6 ciimosiasimum VB'z, 6 maxinie r 



1 (corruptm 

6 characian ego. -ias v, charachia N VBd, 
-ia a', (u ubique cum teqnenti v. apios imietum eet). de 
strtietura cfr. XXVIl 24. 7 apios TBdS e Diosc. apion 
&'. aptoe a'. opoB a. \ ischaa B£. -caa a', -cha Td. -ca x. 
ecillaa a*. HCjUa v. | agria rdzti, -ias a, agana r, | duos U.v. j 
aut al>. oin. riS. siue c {scribendvm rSfctwf binos teriioa: 
cfr. XXVII 83. XI 21). \ tres U.v. 10 an mednllam? 
11 moutosis VdiaC(S). -tuoflis B{?)ii(fl^), ( et VBdu;(S), et in 
a(?(J), 12 tuaati T, -sa dTi. 13 reliqus V. | itaque B'. 

14. 15 inspargitur V(a?)iS. 17 in aqaa ego. cfr. v. 13. 

aqua TBdTfza, dd. 11. aquaa M {efr. § 70), At eoni. S. aquam 
t/. aeque D. an aed totam utraque? cfr. Diosc. 18 uetto- 
'Q8 daS. uecto- X. et to- V. et netto- 'B.(3)G. 



r 



VRdu] NAT. HIST, XXVr 8 (44—48) 199 

ructus gignens, acori radix, daucum vel si lat'lu(:ae modo 
sumatur. ladaaum Cyprium potum interaneorum \iliis oc- 
currit, Gentianae farlaa ex aqua tepida fabae magDitudine, 
plantago mane sumpta n lingulis et tertia papaveris in 
5 vini cyatliis nn nou veteris. datur et in somnum euntibus 
addito nitro vel polenta, si multo post cibum detur. colo 
iofuaditur hemina suci vel in febri. 

(48) Agaricum potum Dbolis ili in vini veteris cyatbo 76 
uuo lieni medetur, e panace omuium generum radix in 

10 mulso, sed Teucria praecipue pota arida et decotrta, quan- 
tum manus capiat, in aeeti heminis ui ad heminam. in- 
linitiir eadem ex aceto aut, si tolerari non possit, ex flco 
vel aqua. Poiemonia bibitur ex vino, Vettoniea dracbma 
in oxymelitis eyathia ni, aristolochia ut contra serpentes. »6. «>t 

15 argemonia vii diebus in cibo sumpta lienem eonaumere 
dicitur, agaricum in aceto mulso obolis n. nympbaeae 
Heracliae radix iu vino pota et ipsa consumit. cissan- 
tliemus drachma bis die sumpta in vini albi cyathis n 
per dies XL lienem dicitur paulalim emittere per urinam. 

soprodest et hysopum cum fico decoctum, loncbitidis radix 
decocta prius quam semen demittat, peucedani quoque 



§g 75. 76: Diosc. eapor. II SI. 62. — § 75: Dioac, m 1. 
101 (142). efr. Plin, SXV 46. XXIV 131. — Dioao. IV 8. 1, — 
m 4 (6). — g 7G: PI. iun, 67, 3 — 6. Diose. eupor. H 60. — 
Dioac. m 188. — II 194. — m 27, 153. 82 Tb. H. IX 20, 2. 

1 item acori H(?)G. I dacum uel «. daucumue v. 
S maguitudiiiein. T. 4 submota T. [ a dnabus dTx, 5 quat- 
tuor ».(?)(?. an im cjathia uioi? 6 aimul quo (que V) V. 
-mnl di. mill si v.a.G. 8 tribua (iuribua V) It.v. | ueteris 
om. ». 9 Uene Ti, \ e VBTxaii(S). et dC | paoacia G. sed 
cfr. § 44. 94. 101. 106. 10 dacocta dKac. -to r. 11 tribna 
n.v. I dist. ejfo coll. § S7. {13S)- XXIII 109. XXVIII 307. \ 
heminam (emi- xa) II. fx, flemina D. Dnlnna v. 12 possint 
V«. I ficu Y(?)v.a.D. U tribua ll.v. 16 vn v. uel VKx. 
aeptem H?}iB.Dal. 16 duobua ll.v. 17. 18 cessanthemue 
T. ceaaent- S, chiasant- i. 20 cnm ficc TBdxc. in utno ».. \ 
loncitidia a. louchithidia V. loncjtii- i. lincyth- R. naW- 
chintb- v. 21 decocta — quoqiie alttU'm'posl.'ra.Sis.^^.'i.'^Oi^ 
.,— ^^^ decocta K&xv. del. "D ci'-ift. *■ 



200 C. PLDTI SECUNDI [TBdi 

77 radix et lieni et renibiis. lien suco acori poto coosumitur, 
praecordiia et ilibus utilissimae radices; .... clymeni se- 
men polum diebus txt pondere denarii in vino albo, 
Vettoaicae farina ex melle el aceto scilltte pota, radix 
loncbilidis in aqua. Teucrium inlinitur, item scordinm 
cum cera, agariiMim cum fjiruia e feno Graeco. 

78 (49) Vesicae malis contraque calcuios, gravissimis cra- 
is.ia ciatibus, ut diximus, auxilio est Polemonta ex vino pota, 

item agaricum, plantago foliis vel radiue potis ex | 
BKVettonicB ut in iocinere diximns, item ramici pota atque 
inlita, eadem ad strangurias efficacissima. quidac 
culos Vettonicam et verbenacam et mil/falium acquis pop^ 
tionibus ex aqua pro singulari remedio bibere susdenfc 

79 Btrangurias discuti et dictamuo certum est^ item quinque- 
folio decocto ad tertias in vino, hoc et enterocelicis daii 
atqne inlini utilissimum est. xiphi quoque radix supeiioi 
urinam ciet, Infantibus enterocelicis datur ex aqua et i 
linitur. vesicae vitiis peucedani sucus, infantium ramici' 

§ 77: Dioac. I 2. eupor. n 60. PI, iun. 44, 10. Diosc. IV 14. 
(cfr. Pljn. XXVH 130). enpor. n 61. Dioac. HI 153. 101. 115. — 
§ 78: DioBC. IV 8. enpor. 11 111. — Dioec, III 1. K 162. PL 
iun. 62 1. DioBO. IV 1. (cfr. Marc. 26, 8. 27), — § 79: Diosc." 
Bupor. n 112. — Dioac. IV 42. — Diosc. eupor. 11 112. (c&. 
Maic. 26, B6). Dioac, IV 30. UI 82. IV 70. 

I lien Buco ego. lienie (uco om. ante aco) VBdx. alieni^ 
ra. lien v. \ acoro man. Bat. v.a.G. \ poto Vr man. Hal. 
-tu tG. 2 an utilisBima radiee? | Jac. ego indicavi; 
derant conHnmit et. 4 Buillito VTfx. 6 farina e S. -na 
21. -na [foeni graeci] v. 6. 7 dist. H. 7 an grautsBiai 
cruciatoB (acriptum oKm -tuns)? cfr. XXV 33. 10 ramicii 
-iti U.J [coll. § 79. XXSSl. XXIV 15 (bis). XXX13S.136.13f 
serf cff. XX Ida. XXU 84- 121 et Ceh. VII 18 e:dT. 22. 2: 
Seren. 683. Plin. tun- 63, 23. 64, 1- Marc. 33, 23. 2i. 25. &, 

II inlinit;aT(a?) J). | quidem (-damZ)) ad calculos VdxtiJ 
ad calculos quidam 'S{?)v. 12 milifolium ego. millef- U.i 
cfr. MOiffl ad XXIV 153. 14 discuti djrff. -tit r. (-tere v).) 
e>(pro et) dTx, 15 hoc eat V. del. v.a.G. | enterocfiUoT 
'<K hxt- r, ictericia v. 16 est. xiphii c. est aiphi TXit] 
^fbi r. esipbi B. 17 diet, ego coU. Diosc. 18 diet i 




VHd«] NAT. HIST. S5VI 8 (48-60) 201 

et umbilicis emiiientibus psyllion inlinitiir. iirinaoi cient 8C 
anagallides, acori radicia decoctum vel ipsa trita potaque 
et omaia vesicae vitia depellii, calculos et herha et radix 
cotyledonis itemque genitalium inflammationem omnem pari 
6 pondere et caulia et seminis et miirrae. ebuliim teneris 81 
cum Toliis tritum ex vino potum calculos pellit, iopositum 
testes sanat. erigeron qiioque cum farina tiiris et vino 
duici testium inilammatioaes sanal. sympbyti radix inlita 
enterocelas coliibet, genitalium nomas bypocislhis alba. 
Artemisia quoque datur contra calculos es vino duIci et 
ad Btrangurism, dolores vesicae sedat ex vino radix nym- 
ph aeae lleracliae. 

(50) Eadem vis crethmo ab Hippocrate admodum 6'. 
laudatae. est autem inter eas quae eduntur silvestrium 
herbarum; banc certe apud Callimacbum adponit rustica 
ilk Hecale. species quae elalae hortensiae. caulis udus 
palmum altus; semen I'ervens, odoratum ceu llbaaotidis, 
rolundum; siccatum rumpitur. liabet inlus nucleum can- 
didum, quern aliqui cacArym rocant. folia plnguia albicant 

§ 80 : Diosc. 11 109. 1 3. IV 90. — § 81 : IV 36. IV (eupor, 11 
108). in 117. 138. (eupor. 11 106. 112). — § 82 ; Hippocr. nat. mul. 20. 
morb. mul. I 10. 5ti. cfr. Plin. XXII 88, Dioac. II 156. (HI 79). 

1 psyllion rr. -jlion a. pjUion rx. S anagallideB d(f)u, 
anaca- ri. 3 depellit ego. de ra. om. riS. sanat et c. | 

calculos et it,S. -ose et ri. -oh v. i omnem. raG, om. r 
TxtJ. 5 pondere caulis AYtn. ( teneria raff, -rum rttiv. 

7 frigeron Vi, 8 ajmphjti iv. -piti VE. -picg r. aini- 

phiti X. -pice a. | inlit& V. 9 interocelas Vx. 13 crethmo 
p. chretmo V. cretamon d. cetmio B, cetno r. Creddeno a. 
14 laudatae M. -ta ll.v. -to 5 e coni. Dal. sed cfr. § 83 (lar- 
gior), 158. 160. XXriI 135. \ dnntnr V. dicantut V». 
16 apeciea quae iv. apecieaqua (apic- B) rTs Fen.(iS'.), -que 
est B. spices quae V. peciaaque a. { elatae VEX Veti. -ie dxav. 
batis B. elatinae D cum TJ 554 (nulla causa coll. Siosc. IV 
40). an althaeae vel maluae? cfr. XX S22. [ unua raff, umim 
rTiv(S). 17 feraeas VR'. ferens .H. | iibanotidis r in marg. v. 
lyb- a. balotidia Tdi. balathi- B. 19 oacliryni S. -jn «. -ya 
D. caorjmB. -ry Vfl, -rys r. -ris a. cfr. XTI 30. XXII 71. 
XXIV 99. 101. 1 folia pinguiae.Gf.av^'iVuj-gi.-Qsm.Tt^i-M'^^-V 
""' ' -ais ii.T(iBtH), 



202 C. PLINI SECUNDI 

Teluti olivae, crassiora et salsa giistu; radices digiti crassl- 
83 tudine HI aut ini. nascitur in maritimis petrosis. estur 
cruda coctave cum oiei'e, odorati saporis et iucundi. ser- 
valur eliam iu muria. praecipue ei usus ad strangurias 
folio vel caule vel radice ex vino, colorem quoque cor- 
poris gratiorem facil, Tcrum largior iiiflationes. alvum 
solvit decocto, iirinam et a renibus lunorem trahit, sicuC 
alc;mae siccae fariua, e rino pota stranguriae efficacini 
addito dauco, lieni quoque utilLs. adversus serpeutes bibitiir, 
iumentis quoque iu pituita aut stranguria hordeo inspersa 
succurrit. 

SI (51) AnthyllioD est lenli simillinia, quae in vino pota 
vesicas vitiis liberate sanguinem sistit. altera aatbyllis, 
cliamaepi/yi similis, (lore purpureo, odore gravi, radiofl: 
intubi, vel magis medetur .... 

(52) Cepaea, similis porcilacae, nigriore radtce, se 
iuutiJi, nascens in litoribns harenosis, gustu amara, i 

g 83: Diosc, II 156. (eupor. 11 112). HI 169. — § 84: Diow 
m 143 (eupor. 11 109). cfr. Pliii. XXI 175. — Dioac. m IBl 

1 crassiore et salao v.a.G{H). 3 tres ant quattuor H.i^^ 

3 cruda coctaue ego. crudu coctuue ll.v. efr. § 83 laudatat 

4 praecipne ei ego. cfr. X 130. -pue H.i. -ui G. -neq'q 
o. I UGUS dxa(?. usque TE. eins usue v. an praecipue t' 
luusque? | etranguriae aZ). -ia ix. -iam v -gjcia, TB. ( 
gior VBdTxJ. quoque largior ra. aequo largior G. larTgit^ 
quoque D. I an inflammationeB? cfr. § S6. XXIII 138. IBS 
XXIV 54. XXVII 48. 49. XXVIII 103. XXIX 79. 103 
XXX 61, al 1 sic et v.a.S. 8 aloimae J. cfr. § 45 * 
nota ad XXV 130. alcme a. -eae v. alroae Vd. -me Bx. aim 
r. -eae Brot. althaeae C. | farina e dx. -nas VR, (an -na cuin?> 
-na ia r»«. | stranguriae ego, {cfr. § 86 ea:tr.). -ria di, -gyiU 
V. -guriamH(?)»J -am toUit w. eeterumbucfVTfpLa^probvcovpia 
Diosc. I diet. ego. 12 anthyllion v e Diose. cant^ TB2>. can 
tyll- d. caatill- B. 13 anthylliB v (praem. est) e Those, cani 
(-thilljs E. -thellyB r) ll.B. tfr. § 160. 14 chamaepitji (-yw 
w) ego coll. Diosc. -phyUo D. -pjllo d. chamepillo B. -pyll 
(cam- B) T. (an chamaepitji folio?). | odori £. 16 — 17 ditt 
ego. 15 medetur U.ltH. om. v. | lac. ego indicavi. excidentnt feti 
comitialiliua in oxymelite: cfr. Dioec. IS cepaea B e Diost 

'Peae Bd. -pae ea V. -pae// Y'u. caepe E. [ nigriorea d. | cadica 
^^2.* '^ inutilia KE. locus twrbatus-, fortasseiA^'Mft tolio 
^|B|i^t^ .... radice gustvi amaYa. yh touq sq^. tft. """ 



B] NAT. fflST, XXVI 8 (50—56) 203 

vino cuDi asparagl radice resicae plurimum prodest. 
(53) eadem praeslat hypericon — alii chamaepitya, alii 85 
corissum appellant — , oleraceo frutice, tenui, cubitali, 
rubente, folio rutae, odore acri, semine in siliqiia nigro, 
^iB maturescente cum hordeo. natiird semini spissandi. alvum 
Gistit, uriDam ciet, vesicae cum vino bibitur. (54) est 86 
aliud hypericon, quod aliqiii caron appellant, folio tama- 
ricis — et sub ea nascilui' — , sed pinguioribus foliia et 
minu/is, rubenlibus, odoratuui, palmo altius, suave, leniter 
10 acutiim. vis semioi excalfactoria, et ideo iuflamaiatioueiii 
facitj sed stomacbo non inutile, praecipuum ad stranguriam, 
_ si exulcerata non sit vesica, medetur et pleuriticis ex vino 
B polum, (55) vesicae autem callitbrix trita simul cum cumino 87 
P et data t\ vino albo, verbenacaqiie cum foliis decocta ad 
15 terlias vel radix eius e mulso calido calcubs eicit; item 
perpressa, quae Arret! et in Illyrico nascitur, in aqua de- 
cocta eK III heminis ad unam pola, trifolium ex vino 
sumptum et chrysanthemum primum. aothemis quoque 
calculos eicit, parvis a radice foliis quinis, caulibus longts c, 
20 (lore roseo, radices tritae per se , . . . cei, laver crudum. 

§ 85: Diosc. Ill IGl (eupor. 11 112). — § 86; DioBc. Ill 164. 
— § 87: Dioac. IV 131 (cfr. Plin. SXH 62, (i4). — Marc. 26, 3 
{65). — Dioac. I 9 {cfr. Marc. 26, 34). — Dioac. HI 113, — 
Diose. m 114 (eupor. II 111. 109. cfr, Plin. XXH 64), H 153, 

2 alii TTE, quam alii (Bfl?) v. \ cbamaepityn f (J), -pytin 
(chame- V) ll.Bal. 3 coriaaum {-isu B) K.TfS. cfr. § 139. 

164. corion jB e Diosc. -icon v. 5 aatura dEii, nata T, -ta 
e B, I semioi TB, T alii qui B. alii v.a.S. \ carou viJ). -ro 
JlTtD. -ros S. cfr. § 119 extr. 130. corin B e Diosc. \ folia 
B', an foliis {aU&^ wliis del)t 9 minutis ego e Diosc. -nua 
li.v. I Bua E, I leniter — 10 eicalfactoria om. E. 10 aoulum 
T. -leatum v.a.H. \ aemine T, | inflanunationeni »JD cum U 655. 
iuflat- rv. 11 non om. T, cum d', num d'. | atranguria VB, 
(an -rias? cfr. § 83). 13 callitrii VBTf, -richon v.a.H. \ 

eum G. om. U.v. 14 que ego. quoque ll.v. [ cum om. 'Sv.a.H 
(SJ). 14. 15 adtritaa E, 16 perpraeaaa V, -peasa d, | apreti 
E', apraeti T, 17 tribua U.v. \ imam B(?)(?, unum VIP, 

uinum A. 18 primum Ew, om. rTlH. an purpureum? cfr. 
XXII 54. I anthemis dTS, -mum a(?)Eu. antemya T, 
19 duobna U.ti. 20 roaaceo E', \ pei aue ■^, \"Vac, t^o i,-nan.- 
cavi. cei TB. eeu r{?)B. feu v. 



1 

ite 1 

im ] 
le- s} 



204 C. PLINI SECTTNDI 

8S (56) silaus Dascitur glariosis et perennibus rivis, cubitalis' 
apil similitudine. coquitur ut olus acidum, magna utilitate 
vesicae, quae si scabieai seatiat, panacis radice eauatar, 
aliter inutilis vesicis. — Cakulos pellit malum erraticum 
radicis libra io congio decocta nd dimidias — inde he- 
minae sumunlur per triduum, relicum ex vino — et urtica 
mariua et daucum et plautaginis semen ex vino (57) et 
herba Fulviaua trita ex Tino. el haec nomen inventoris 

89 habet, nota tractantibus. (58) urinas ciet scordion, testiuiD< 
tiimores sedat tiyoscyamum, geuitalibus medetur peuce- 
daui sucus, ex melle semen, stranguriae agaricum obolis j 
in vint veteris cyatho uuo, tril'olii radix dractunis IX i 
vino, dauci una drachma vel seminis. 

Ischiadici semine et faliis erythrodani tritis sanantu 
panace poto et infricato, Polemouia, aristolochiae decod 

90 folii. agarico quideui et nervus, qui plalys appellatur, i 
iimerorum dolor saaatur obolis ni in vini veteris cyatt 
lino poto. quinquefolimn (scbiadicis et bibitur et inponita 

@ 88. 89: Dioac. eupor. H 109 (quater). — g 88: Diosc. 1 
92 (eupor. H 112}, Marc. 26, 23. cfr. Plin, XXXH 102. — Dioa 
lU 77. — § 89: Dioac. UI 115. IV 69. HI 82. m 1, m 113 (enpoi 
n 112). m 52. 76. m 150 (cfr. Plin. XSrV 94). m 48. IV i 
eupor. I 238. — § 90: IXohc, IH 1 (eupor. I 237). IV 43 (Mm 
25, 46), IV 168. ni 161. 164, eupor. I 237. — Diosc. eupo 
I 217. Marc. 31, 18. Diosc. IV 43. [n 193]. H 209. 

1 ailans llv. laner S. (lauer = sion, cfr. § 60. XXII 8 
Diosc, II 153). I glabrioeia VdT. glabi- B. glori- r. 3 atm 

B cfr. SX 117. 4 inutili B. -le G. b cougio {sc. aqna 
VBB. nini congio a(?)i>. 6 uino ll.v. deinde add. couicio ' 
cnmcio tD. del. ego ut ortnm ex congio prave iterato. {an poti 
fenecio? cfr. § 81. XXF 168). cum fio (zio v) C. conjza J 
Pncino coni. D coll. XIV GO. \ orfcica VE. 7. 8 diat. ego. 
8 ex uino ma. d. uino et om. V'B', 9 an nostratia? of 

XV 37 et XXIX 17. \ ciena Muller emend. IV 31 (ad anteced 
cum V referens). 9 — 11 diet, ego coll. Dutsc. 11 senM 

om. AT. et aemen v.a.J. \ tribua ll.v. 12 duabna H.«. 
14 ischiadici v. iacia- B. acba- S. inscia- T, acia- d. 15 in&ical 
v.a.II. dist. U 556. 16 platjB dv. -tna rS. 17 tribi 

ff.i'. 18 guinqmfblium Et. an reete? quinqui B. | iachiadic 
> K aebia,- E. scia- r. 



f^VEflD] NAT. mST. SXVT 8—9 (56—60) 205 

item acamonia decocla et cum liordei farina, semen hj^- 

■ perici ulriasque bibitur ex vino. 

Sedis vilia et adtritus celerrime sanat planlago, con- 
dylomata quinque folium, sed ea in cal/um iam conversa 

B cyclamini radix es aceto. aaagaliidum caerulea proci- 
dentiam sedis retro agit, e diverse iiibens proritat. coty- 01 



Idas mire curat, testium 
ino tritaque inlita, iuter- 
■lim Ponticum secum ha- 



ledon condylomata et haemorrhoii 
tumores acori radix decocta in vi 
trigines negat fieri Cato absinLhl 
bentibus. 9. alii adiciunt et puleium, quod ietunus quis 
legerit: si post se aliiget, inguinis dolores prohibet aut 
sedat coeptos. (59) inguinalis, quam quidam argemonion 
TOcant, passim in vepribus nascens, ut prosit, in maou 
tantnm habenda est. 

(60) Panos saaat panaces ex melle, plaiitago cum sale, 
quinque folium, persoila/ae radix ut in strumis, item da- « 
masoDium, verbascum cum sua radice tusum, vino aspersum 
folioque involutum et ita in cinere calefactum, ut inpo- 
natur calidnm. expert! adlirmavere plurimum referre, si 63 
Tirgo inponat nuda ieiuna ieiuao et manu supina tangeoB 
dicat: Negat Apollo pestem posse crescere cui 



g 91: Cato 169. — § 92 med.: Dtoac. HI 49. H 152. IV 42. 
HI 169. IV 102 (efr. Plin. SXVI 122). — § 93 extr.: DiOBC. IV 
76. 168. Marc. S2, IB. 



■(D). -io TE. -minonio r. -ia C. 
in aceto? cfr. Diosc. 4 quinquifolium E (»( fere semper). | 
aed ea m D. sed earn VEE. Bedem d(?)«. | callum iam D. 
calumniara Er. om. rv. cfr. § IM. \ conueraa D. -sam BdE« 
(e Diosc. II 193). -Bum T. euersa f. -Bam R. 5. 6 proceden- 
tiam Bedea E. S proritat V'E. 6. 7 cotoledon V, 7 cur- 
uat S. 8 tritaqae tS. -quae T. -que et E(?)p. ta atque dT. 
ma. E. 9 necat E. 10 ieiunns dm. ie unus E. te {si T'S) 
ieiunus VE. | quia H.v{S). qui G. cfr. XXVIII 48. 11 post 
tev. poaaet {2. 11. 13prohibeDta.ut aedant E. 12 inguibusE. J 
argemonion T J. -onio VEf. -on Er. -onem dn ex ind. efr. XXZY 
176. 13proait inguinibua d(?)ti.a.S. | manoVE'. 14lamTim 
VE'd. I est om. dT. 15 cum melle Bd.o.S, 16 peraoUatae 
J. -oilae dEr, -ole r. -olataa u. | nt in dErv. aut r. 19 ca- 
lidnm om. TE'd. 20 ieiuno d.(?1B\i. oth. TtV '^^ -was^ 
X. negat — p. 206, 3 dicat om, a*. \ cm. "H.IH, ^^oaso. no. 



C. PLINI SECUSD! 



1 



nuda virgo reslingual atque ita retrorsa manu ter; 
dicat totiens({iie despoant ambo. medetur et radix man" 
dragorae ex aqua, radicis scamoniae decoctum cum melle, 
sideritis cum adipe retere contusa, marruTium cum axung' 
vetere, vei Chrysippios cum ficis pinguibus. et baec i 
inventore habet nomen. 

i 10. (61) Venerem in tolum adimit, ut diximus, nyn 

i, 15 phaea Heraclia, eadem semel pota in XL dies, insonm 
quoque veueris a ieiuno pota et in cibo sumpta, inlil 
quoque radix geuitalibus inbibet noa solum venerem, se 
et ainuentiam geniturae; ob id corpus alere vocemqi 
dicitur. adpetentiam veneris facit radix e xiphio superlf 
data potui in vino, item quam cremnon agriou appellan 
ormmos agrios cum polenta conlritus. 

5 (62) Sed inter pauca mirabilis est orchis herba sii 
serapiurs, foliis porri, caule palmeo, llore purpureo, gemii 
radice testiculis simili, ita ut maior sive, ut aliqui dicun 
tenuior ex aqua pota ei^citet libidinem, minor sive moUk 
e lacte caprino inhibeat. quidam folio scillae esse dicui 
leviore ac minore, caule spinoso. radices sanant oris u! 
cera, thoracis pituitas, alvum sistunt e vino potae. 

G Concitatricem vim hahef et satyrion. duo eius genera; 

g 94: Diosc. lU 138 (Plin. XXV 76). Marc. 33 63. — DioBC. 
rV 20 (enpor. 11 96). — cfi-. Plin. X5V 165. — Plin. XIX 161. 
XX 110. Diosc. ni51. — g 95: Dioac. DIlSS. 131 (enpor. Il9f 
Th. H. IX 18, 3. — § 96: Diosc. m 131. laid. XVH 9, 48. d 
Plin. XXVn 65. 

1 retoraa dT man. Dal. 2 dispnant Vv.a. C. 2. S ma; 
dragora E. 4 contusa — 5 uetere TEdTr{Ferc.)iS. om. Bo{J). 
marruuium Ei). maoran-'V. inaTrtilaium{marrhu-l}aTf(yjwc.)iS 
cfr. nofa ad XXV 43. 5 chryBippiua T, -ppoa E. -ppea d(?| 
v.a.S. 7. 3 nymphaeae dE. 8 eracliam E. 11 afliientiaid 
V. atSuontia E. | alere Exv. habere rf. 12 e om. E. 
13 potui d. -tu TV. I cremnon U.D, eremon Few. crethmon C 
-mo9 Verc. U_ onninoa (hor- Dal.) v. -menoa U.tS. \ con 
trita G. 15 mirabUis TSdv. milias r. -lia E. | horchia I 
16 serapias G e Diosc. -piia TE, -pis E. sarapis d -pias « 
18 tenuior (-uuiov S) llTtv{J). durior C. an plenior" ' 
Jii^se. I excita,t E. 20 radice V 4. ^1 c Ev. et r. ex . 
"" '--,bet et ego. -bent V. -bet tu. -\)et Mt urt. Dol. 



r 

■ loagioribus foUis quam oleae, caule nn digitorum, flore 

I purpureo, radice gemina ad formam homiuis testium, 

I alternis annis iDlumescente ac residente. altera satyrios 

orchis cogaomioalur et femiaa esse credita est. distin- 

B guitur internodiis et ramosiore fruticej radice fascini. 

Dascitur fere iiista mare, haec tumores et vitia partium 

eanun cum polenta inlita sedat vel per se trita. supe- 

rioris radix in lacte oris coionicae data nervos inteodit, 

eadem ex aqua remittit. (63) Graeci satyrion foliis lilii 97 

10 rubris, minoribus et m oon amplius e terra exeuntibtis 

traduDt, caule levi, cubital!, nudo, radice geniiua, cuius 

inferior pars et maior mares gignat, superior ac minor 

feminas. et aliud genus satyTii erythratcon appellant, 

semine viticis maiore, levi, duro, radicis corlice rufo; 

u intus album includi sapore subdulce, fere in montuusis 

inveniri. venerem, etiam si omoino manu teneatur radix, 98 

stimulari, adeo si bibatur in Tino austero; arietibus quo- 

que et hircis segnioribus in potu dari, et a Sannat/a 

equis ob adsiduum laborem pigrioribus in coitu, quod 

to vitium prosedamum vocant. restinguit vim eius aqua mulsa 

§§ 97. 98: Dioac, HI 133. 134. (eupor, H 96). 



NAT. HIST. SXVI 9—10 (60—63) 207 



1 longioribna TE. una, long- r(?)u. cfr. § 103 et Miiller 
de stilo p. 91. | quattuor U.v S intumeBcente V*Erii(S). 

-nture T'K. -ute ea dT ff. | alteria E. | Baturioa E. 4 femina 
V. -nam IX.lS. \ credita est ego. -itain U.S. -itum J eoll. VIII 
78. -itur e(D). efr. § 100. 120. II 1^. 166. VIII3. XTIS34. 
XTII 163. XIX 128. XXXV 202. XXXVI 201 al. (an vera 
praedieant {cfr. XXIH 72) — nam craditant vix credibile — 
vel feminam inuenio esse creditata?), 6 fascinis E. -uia ntili 
v.a.S. 7 emm E. earum emmpeutia v.a.H. an uerendarum? 
efr. II 93. I trita VRo(S). illita dT. om. ErH. 7. 8 anpe- 
riori E. 9 lii B. 10 ruhria VRi(Ven.)S. -ri Ere. | tribus 
llv. 13 aatyrii dff. -rit VE. -ri iS. -non v. siri E. | ery- 
thraicon G eUiose. -tlirecon (-theconK') U. -thtonion ml -thro- 
coccon V. li se semine S. \ urticia dT. | doro T'S'. | nibo 
Er. -bro v.a.S. 16 allium E. | disf. ego e Dioec. | aebdnlce 
T'. Bed dalceV, | fereVEdC?. fertTirEii(i)). | montosis E o. o, fl'. 
efr. § 72 et nota ad XXV 64. 17 Btimulare S. \ magia adea 

7(5). an at eo magia? 18 neiiiotftiMa t.X wmaaSss.. S- 

~'" -.'M.^^- -*tia i 



208 C. PLINI SECTJNDI [ 

99 aut lactnca sumpta. in tolum quidem Graeci, cum coa- 
citationem lianc volunt significare, aalyrion appellant, sic 
et crataegin cogoominantes et thelygonon ct arrlie'togonon, 
quarum semeD testifiuji' simile est. tithymatii quoque ra* . 
morum medullam liabetttes ad veuerem proniores fietj 
dkimtur. prodigiosa sunt quae circa hoc tradit Thea^ 
phrastus, auclor alioqui gravis, septuageno coitu durasa 
libidinem contactu herbae, cuius nomen geausque 

lOOposuit. — (64) Sideritis adalligata varices minuit et sin 
dolore praestat. 

Podagrae morbus rarior soiebat esse uon modo patruD 
ayonimque memoria, verum etiam nostra, peregrinus i 
ipse, nam si Italiae fuisset antiquitus, Latinum oomen is 
venisset. iusanabilis non est credendua, quippe quouiai 
el in multis sponte desiit et in pluribus cura. medentn 
radices paoacis cum uva passa, sucus hyoscyami cum farimb 

15,88 Tel semen, scordion ex aceto, Iliberis uti dictum ea^ 
verbeuaca cum axungia trita, cyclamini radis, cuius da*- 

101 coctum et pernionibus. podagras refrigerat radix e xiphit^,; 
semen e psyllio, cicuta cum litliargyro aut axungia, aizoum 

§ 99: Th. H. IX IS, 6. 5. (cfr. Plin. XXVI 1S2)- — Th. 
IX 18, 9. — @ 100 eitr.: DioBC, HI 48. FV 69. HI 115. U 1' 
— § 101: [cfr. Dioso, IV 70). eupor. I 235. DioBC. IV 88. (IV 9S 
cfr. Marc. 36, 9. PI. iun. 69, 8, Marc. 36, 21. (Dioac. H 208). " 



3 erataegin E(?)S. -tegin Ev. -ecin fl, cretecin. T. ] 
minanty/ dT. | thelygonon Ttxv. -ligon TBd. teliquo noa 
-icon Yen. | et arrlienogonoii (arre- S) S e com. Sal et ai 
(arrhe d. a r) gonon U. T. del. v. 4 testibus ego. -tium (ortwu.' 
-tiuuT) BBu. -tilim T. -tilium d. cfr. § 95. 163. nov. btc. p. ." 

6 tradit VdTfB«(S'). -didit E(?)C. 7 aliqni TE. [ 
aeptuageBimo ? cfr. TAeppftr.; aliter de rebm iteratii XVII 
XXVIIl 228. I darare v.a.G. 8 cuius TB. cuiusdam cii 
r(V)t!. I genuaqne VBdTffi. que E. apeciemque e. JO p 
aanat fff. 12 uerum et d. 15 in multia om. EG. | dei 
dBr ex corr. (?. -ait VT. -ainit v. \ curia Td. | medetur TB. 
16 ladicis E. I panicis T. 17 iberia 'Ri.v.a.D. | dictum Xi 
-ta V'dE. dici T'. 18 cydaminie T. 19 et dEic. e' " 
rt J es phio T, 20 gemen e tv. -mine E. -men r. | pail 
X. I an cicatae, «t § 107 extr.? cfr. Biose. e«pw. | IjtliarprL 
Utbagaro V. litagjro E^ M &\>Bu:ajp.B. Stwaia \-ra^rmin 



VBdEi NAT. fflST. SXVI 10 (63—66) 209 

ill primo impetii podagrae rubentis, hoc est L-alidae. utri- 
libet Tero convenit erigeron cum axungia, plaiilaginis folia 
trita addito sale modico, argemonla tiisa ex melle. me- 
detur et verbeaaca inlita aut si pedes mace rent ur in aqua, 

5 iD qua decocta sit, (65) et lappago, similis anagalUdi, 102 
nisi esset ramosior ac pluribus I'oliis, gravis odoris. quae 
talis est, moliugo vocalur; similis, sed asperioribus foliis 
asperugo. superioris et sucus pondere X i ia vini n cya- 
this cotidie sumilur. — (66) Praecipue vera liberal eo 108 

10 malo phycos thalassion, id est fucus mariuus, lactticae 
similis, qui concbyliis substernilur, uon podagrae modo, 
sed omnibus articulorum morbis inpoailus, priusquam aretlat. 
Iria autem genera eius: latum et alterum longius, qna- 
damtenus rubens, tertium crispis foliis, quo in Greta Testes 

15 lingua t, omnia einsdem uaus. Nicander ea et adversus 
serpentes in vino dedit. salutare est et semen eius bcrbae, 104' 
quam psyllion appellaTimus, madefactum aqua adaiixtis^s.iio 
in hemiuam semiais resinae Colophoniae coclearibus n, 

§ 103; Dioac, IV 98. (eupor. I 235. Nicand. ther. 846). laid. 
XVn 9, 98. cfr, Th. H. IV 6, 5. PLin, XXSH 66, — § 104: 
Dioac, rV 76. Th. H. IS 9, 1. — PI. iun. 66, 1 (efr. 89, 9). 
Majc, 34, 13 (36, 66). — Diosc. eupor. I 334. Diosc. Ill 7. 

1 calida Vd, 3 addita E. | modice B, cfr. nota ad § 123. 

i nerbenacam B. | maceientur TfEo. in aqua nm^- VB 
iS. 5 ia aqua in qna ttS. in aliqua S. in qua TBdiS. in 
eiua D. I decoct sit U.ltS. -eta v. { lappazo VB'd, | anagaUidi 
Br, anagallid E. agallidi Vd. 6 essetur V. | grauis iv. -ui 
VBKe«. in B desunt tres fere versus {76UUerae) grauia — Saspe- 
mgo au, qua la&tna in recmtioribm librig expleta, sed Ha »t 
post pluribus foliis faho il*rarefttm- asperugo superioria et 
sucus, ex his ficta sunt, ut videtur, ^ae ante grauia vulgo lege- 
iantur aBpera nigoaa auperioria suci. del. V. 7 sed B(?)(r. 
et Vdi'. 8 aspeiago vel asparago v.a.Q. \ pondere dp. -ris 
V'r ex coTT. E. ont. T'. p JD. efr. nota ad § 28- \ ^ i S. x^ II 
XI denarioram v. | uini £tv. -no rf. | duobus ll.v. 9. 10 eum 
alo Vd. 10 phjcos v. phecoa E. pechos d. poecbos r. \ tba- 
lasson E, ll conciliis V. 13 orbia E. modia V'B'. | arefiat 
VTJ, ere- H. exare- drtr. exhare- E. 13 iria V. iri E. | longnm 
B. 13, 14 quadam elenua VE. cfr. § 36. XXIV 124. 

n appellauimus i{1)'Eiv{D). nomiaH:- TTia.\"a^**-^'S?'*»'^»'*'=^ 
E. 18 feminam E. | duobiia ll.u, 

Plb. „a.v. sat IT '^'^ 

i 



210 c. pLiNi SECiram rvE 

luris uno. laudnnlur et miindragorae foliH cum poleotal 

tUDSil. 

11. Talis vero tumcDtibus limns aqualicus cum olef 
subactus mire prodest, articiitis sucus e centaurio minore 
106 idem nervis utlllasimua, item centauris. Veltonlca nen 
IB discurreDtibus per scapulas, umeris, spinae, lumbis j 
ut in iocinere, articulis quinquerolium inpositum, mandn 
gorae folia cum polenta vel radix recens tusa cum cucu- ' 
mere silvestri vel decocta in aqua, digitorum in pedibu^ 
rimis polypodii radix, articulis sucus hyoscjami cum axungia, » 
amomoD suco decocto, item centuuculus decocta vel u 
recena ex aqua obligatus, donee inarescat, item lappn 

106 boariae radii e vino pota. — Cyclaminos decocta in a^l 
perniuDculos curat omniaqiie alia j'rigoris vitia, pemicncal 
et cotydelon cum axungia, folia ex hatrachio, epithya 
sucus. clavos pedum extrahit ladaumn cum castoreo, 
benaca ex rino. 

107 (67) Nunc peractis malis, quae membratim sentiuuta 
dicemus de fia, quae totis corporibus grassantur. remeif 
autem haec communia iuvenio apul aKctores potandi 

ss, ss dodecatheum, de qua diximus, deinde panacis omniai 
generum radices, pecnliariler longinquis morbis, et seme 

§ 106: Dioac, IV 42 (cfr. Plin. XXVI 90). IV 76. 85. enp 
I a06, 235. [Diosc. 1 14]. Marc. 34, 11, — § 106: Dioac. II ii 
IV 90. n 206. — § 107: cfr. Plin. XXV 28. 30 (Th. H. IX 11, 



1 puris VB'd. 3 Umus TSdw. liquis E, 4 e AXf 
et r. ex D. 6. 7 ^aita, ut B. 7 inpoaitum v. -tia S. posi' 
r. an inpoaitia fohia (cfr. § 90] vel in potione (cfr. Dioao. 
XXVII Ul}'? 8 tiiaum 4. 9 cubitorum Eiv.a.R. I 

SiH. inde rTf. ac v. \ pednm v.a.H. 11 amocon Vd. amo 
ll(?)o.n.S. I Bucus E. -ua cnm v.a.S. \ decocta E'. 14 p 

^us pemiuncalos faUa praeceptwne keravit et cotfledon tn. 
a:iniigia folia E. | curatEv. om. r. 16 ola,uuiiiVB'd, -uoml 
18 BentiantQi om. V'B'd., 19 iis v. hie II. G. \ crasaanf 
E. 20 inuenio aput auctorea ego. cfr. XX 215. XVUZ IS 
XXII Jl. XXIII141. XXVU39. XXVIIIISI. ISS. XXXV^ 
38al. inueniunt (-iuntur dTiS. -io Erir) ante onines U.T% 
potejsda S. -dam H ctim mom. Dal. ^^^'^''t. -^xa-irii 
^*^M. -ta. p. I diet. ego. 



^ 



VBdE] NAT, mST. XXVI 10—11 (Gfi— 68) 211 

interaneorum yitiis, ail omnes yero dolores corporis siicum 
e scordio, item Vettonicae, quae pota colorem plumbeum 
corporis privatim emeudat, gratiorem reducit. 

(68) Geranion aliqui myrrin, alii myrtidan appellant. 108 
slmilis est cicutae, minutiorUbus foltis et caule brevier, 
rotunda, saporis et odoris iucundi. nostrt sic earn tradunt, 
Graeci foliis paulo candid ioribus quam malvae, caulibus 
tenuibus, pilosis ramosam ex intervallis, binum palmorum; 
esse in his folia, inter quae In cacuminibus capttiila sint 
gruum. alterum genus foliis anemones, ilivisuris longio- 109 
ribus, radice mali modo rotunda, dulci, refjcientibus se 
ab imbecillitate utilissima, et fere talis vera est. bibitur 
contra phthisis dracbma in cyathis vini m bis die, item 
contra inflationes, et cruda idem praeslat. sucus radicis 
anribus medetur, opisthotonis semen drachmis mi cnm 
pipere et murra potum. phthisis sanat et plantaginis sucus, iiO 
si bibatur, et ipsa decocta in cibo; e sale et oleo a somno 
matutino refrigerat. eadem datur iis, quos atrophos vocant, 
interpositis diebus, Vetlonica vero pbthisicis ecligmate cum 
mclle, fabae magnitudine, agaricum potum obolis n in 
passo, vel daucum cum ceotaurio maiore in vino, pbagc- 



% 108: Diosc. IV 114 (efr. PUn. XXIV 164). m 121 extr. — 
§ 109: DioBC. m 121 init. IV 114 (eupor. U 38). — § 110: Diosc. 
H 152 (eupor. H 38), Celsus m 22 estr, — Dioac. IV 1. IH 1 
(enpor. II 38|, — [Dioac. IV 162]. 

1 coTiKiria dolores B(?)r.«,S, 2 e Err. om r. \ qua Vd. 
aqua T. 4 generanion E. | myrrin KS. -yrin r. -jren r. 

-jrrhin v. | alii Bo. aut rlf. om. Ven. \ myrtidan ILBrot. -dam 
T. -thida V. -tida S eoU. ind. mertbryda C. 6 radice rotunda 
U 558 e Diosc. 3. 9 dist. ego. 9 ease ego. et {ortum ex 
55) Xl.v. I folia VE. -iis a(?)EiJ. | quae in TBdo. quin E. 
11 refientibua E. 13 phthisie BdS. -sin ii. pehisiB V. ptisicis 
S. I tribus II. V. 15 drachmas VS. I quattuor ll.v. 16 pthiaia 
V. phthiaim ErS. -ain c. 17 A%et. ego coU. Diosc. eupor. \ 

e J, et ;;. es D. cum v. 19 an diebus v? cfr- SXV 88. 
XriU 145. {XVUaSS). nisi tadte mpplendum erit aiagaliB, 
UtXXXUro. I uero VBdTff. caro Er. om. V. 1, w-Vv^taaSR, fc.-o. 
eli- r. 20 ductus obolia Bn.a-S. ^V aMVUMm-fi-h-VyMA"^- 

^y(?)G. -co E». -z^^^M 




212 C, PLINI SECUNDI i 

daenis, quod oomen sine modo esurleDtium fiSt et aiii 
ulcerum, tUliymalli medentur cum sesamis sumpti. 

11 (69) Inter mala iiniversi corporis vigiliae sunt pleru 
que. harum remedio monstratiir panaces, clymenos, aristo 
lochia odore et pemncto capite, aizoum slve sedum, i 
involutum panoo nigra iguoraDtis pulvino subiciatur, 
ODotheras sive onear, hilaritatem adferens in vino, amygdala 
folio, flore roseo, frutiiosa, longa radice et, cum siccati 
est, vinum olente. haec in potu data fcras quoque mitigat 

12 cruditales, quae nausiam faciunt, digeruntur Vettonio 
pota; eadem a cena concoctionem facit in ox^melitis cya 
this III drachmae pondere et crapulam discutit, item a 
ricum post cibum in aqua calida potum. — Paralysin Vet 

>, sa tonica sanare dicitur, item Flilieria ut dictum est. eadea 
et torpentibus membris prodest, item argemonia omniaque 
quae aecari periclitentur, discutiendo. 

13 i'^^) Comiltales sanantur panacis, quam HeracliQ 
i, sa diximus, radice pota cum coagulo vituli marini ita, i 

sitit panacis m partes, plaotagme pota, Vettonica ia oiq 



g 111; Th. H. IX 20, 4 (IB, 8). — Dioac. IV 116. (cfr. Plin 
XXIV 167). Th. H. rS 19, 1. — § 112: Dioao. IV 1. IH 1. - 
§ 113; Th. H. IX 11, 3. Dioac. H 162. IV 1. HI 1. IV 42. '"- 



1 quod — 3 nleernm pi'O glossemate habmt U 559 coiQ 
Diosc, I et om. tS. I aM&s Erir. -ia rt. 2 aesanu E. 
3 uniuerais E. 6 et odore y{^)v.a.D. 7 onotlieraa S 

Theyihr. -ra, Bdi!(J}. hon- r. Oenotheras B. -ta Ven. | 

Ec()S). -ri B. -rim Vd. onuria B e Diosc. \ Uaritatem (laj- T' 
V. I amygdalae S. -lice 5dE. -laceo G. -lino est v. amigds 
licae V. 8 roseo TBdfJff. cfr. § 87- 40. XVIUlSS. XX' 
62. XJI 40 et Theopkr. (de meitdo XXXU 77. 113). roaaoe, 
Sv(D). 9 nuum oleatae T. | hac E. 10 digeruntur ego 
-runtVdE. -rita(P)B, 11 eadem potaE(?)«.o.S{J). [ macben* 
conpoctionum B. | facti VE. | oljmelitiH Td. 12 tribua ll.tf, 

15. 16 onmiaque quae v. -ia quaeque VdE. -ia qnae V,(y)&: 
-ia quaequae D. 17 sanaatur Tdu. -aant r(?)(?. (m acUett, 
gtructura magis Flinianum eseet sanat, ut § 93. 119 111 al.) 
panaris U.v. -cea S. 18 radice VBdo(5). -ces EG. | pota " 
i'(S). -tae ff. IStrea llv. I plaabagiae ego, -go H.u ' 
"" ' — E-'if- / ozjmeliti V»a'4 ' " 



NAT. fflST. XXVI 1 



melitis drachma vel agarico oboiis m, foUf's quinquefoHi 
ex aqua, sanat et archezoslis, sed anno pota. sanat et 
baccaris radix arida in pulverem contrita cyatbis in cum Hi 
coriandri uuo in aqua calida, et centuuculus trita in aceto 

^ aul mclle aut in aqua calida, verbeuaca ex vino pota, hy- 
sopi bacae ternae contritae in aqua potae diebus XTi, 
peucedanum cum coagiilo vituli marini aequis portionibus 
potum, quinquefolii conlrita Tolia ex vino et sumpta diebus 
XXX, Vettonicae Tarina pondere ^ m cum aceti scillini 

cyatho, mellis Attici uDcia, acamonium oboiis :i cum ca- 
stor ei dracbmis iin. 

(71) Febres frigidas leviores facit agaricum potum in 116 
calida aqua, tertianas sideritis cum oleo, item ladanum, 
quod in segettbus nascitur, conlusum, plantago ex aqua 

a mulsa II lioris ante accessionem pota binis drachmis vel 
sucus radicis madefactae vel tusae vel ipsa radix trita in 
aqua ferro calfacla. quidam ternas radices in m cyalhis 
aquae dedere. eadem in quartan is quaterna feccrunt. 

§ 114: Dioac. m 82. IV 42. (eupor. I 18). — § 115: DioBC. 
Ill 1. — n 162 (eapor. n 20). — § 116 med,: Diofic. HI 1. — 
rV 42 (eupor. n 20. 21). 



1 



1 agarico VBdf. -ci Erw. -cum G. -con S. \ tribus ll.n. \ 
foliis ego. -ia ll.V. de mendo cfr. § 108. 2 sanant d. am 

folia quinquefolii ex aqua sanant et arch.? { archezostis — 
Hanat et om. E. 3 bacharia T. | tribus 11. v. 4 in aqua 

uno TB'. in aqua v.a.3. \ et centunculua — 6 calida om. B'd. | 
centunculis Vr. 6 contritae V'Bi). -ta et E. -tae et d{?)V'r. 

8 quinquefolio H'. quinquif- V. | et om. Xrv.a.S(I)). \ 
amnptJiTBdTfutS). pota ErffCU). 9 iix Vf S e iJiosc, wm 
Ed(? EG. us in ©, I farina dff. -nam r. -nae v. \ pondere dG. 
-rat B. -ris V'E' in riw. p. T'. p D. pondo v. cfr. nota ad § 38. I 
aceti dE«. -to r. | acillini ego coll. XSJIJ 59. -iti V'Bt -itici 
V'dEru. -itis D. ceterum cfr. XXIV 44. XXVIII 153. "JfTiX 
23. S3. XXXII 135. {XX 66). ttw acillitae? 10. 11 duobua 
. . qnattuor It.v. 12 frigidis E'. rigidae dT. | liuores B'. 
13 cum oleo v. olea cum B. -cu TE. -cii d. -cei T. an olfactu? 

15 dnabus ll.v. \ ante om. B'df | accesaiones TB'd. -ne C. 

le tuase B, | ipse E. 17 radicia ^■a.Tj.\'fc&i\»"U,'<i, 
18 guateTDa 7dTfEJ (sc. radices <A c.-sa.'Oaw'). --oaja ti- -■''S*. ■ 
et (justemas S(?)S. 



214 C. PLINI SECDNDI [vBi 

liebiiglosBO inaresceote, si quis medullam e caule exiin 
dicatque, ad quem liberandtim febri id facial, et alliget e 
vn folia ante accessionem, aiunt febri liberari; item Vetta 
nicae . . . drachmam ia aquae mulsae cyathis m vel a 
ricum, maiime in its febriltus, quae cum horrore TenianI 
qninquefolii folia quidam terna tertianis dedere, quaten 
quartaDls, plura celeris; alii omnibuB HI obolos cum pipen 

117 ex aqua mul»a. verbeuaca quidem et ivimentorum febribm 
in rino medetur, sed in tertianis a tertio geniculo incia 
quartanis a i|iiartu. blbitur et semen hyperici utriusqn^ 
in quartanis et horroribus, Vettonicae fariua, quae c 
borrores coercet, item panaces, adeo etcalefactoria natun 
lit per Divem ituris hibere id perunguique eo pra«cf' 
plant, et aristolorliia perfrictionibus resistit 

lis (73) Phreneticos somaus sanat, qui conlingil peucfr> 
dano ex aceU> capiti infuso, anagallidum siico. e diven 
letbargicos escilare labor est; hoc praestant Euptiorbem 
ex aceto naribus tactts, peuredani sueus. contra iasania 
Vettonica bibitur. carbunculos rumpit panates, sanat VeltO' 

g 117; Diosc. IV 81 (eupor. 11 20. 21). lit 161. 161 (eupoA 
n 21. 22, 24). m 48 ^Pl iun. 87, G— 81. HI t [6]. PI. iun. 87, 1' 
— S 116: cfr. CeUns m 18. (Plin. XXXTI 28 = Pi. iun. 91, S3 
DioK. m 82 (eupor. I 10), — PI. inn. 91, 16. Seren. 1001. - 
Diosc. in 82 (eupor, I 14) IV 1. — Diose. m 48. n 146 (eapDv; 
I 199). Q 162 (enpor. I 198). IV 162. 



1 boglosBO — a liberari poft reaistit (r. 14j trangponi t>oJ 
U 560. I in&reBcenteB quis E. | e Err. etTB. ex iD. \ ezprir 
Sr. 2 dicat atque {om. ad quem) Er. | faciunt B. | el (jif^ 
et) TE'. 3 aeptem II. v. 4 lac. ego inilicavi; excidit da 
■eel aliud quid, imde peadeat drtLchmaju. | dra,cluiia et agaric 
vet. Dai. I tribofl ll.v. 5 iia t>. his 11 G. \ errore B. 6 tej 
tiauia dedere quatema om. E, 7 quatarnis £. | alii BdO^ 

ali T'KD. aliie V'Tc. | lioimiiibua E, ] lu E. tres rJI. tribna w. 
obolie Xv.a.H. 10 hyberi B. 11 quatemis E, | dist. H. 
faring E. 12 adeo iv. ideo r. \ ei aqua uel facalfactoria B' 
ex aqua calf- E*. 13 et (pro ut) Z. | ibere E. 15 somnoi 
B. ! contingit Bm. -get rj 16 et diuerso E'. 17 eicitari 
Sv.a.H. I praeatant (-at v) euphoTbeum TSdTf {add. at pw^ 
hl^^ b) J. cfr. PI. iun. -ante uV prcfcesun (^bemn E) TLt, 
•*—*■■' — '■"'■'aiG. IStactisBtj]. ttaii'uaTT.\- — "■- ■■ "■ 



r 



NAT, HIST. XXVI U (71-74) 215 

nicat; Tarina ex aqua aul brassica cum ture, rreqiiutiti potu 
calidae, vel e carbone in conspectu restincto favilla cligito 
sublata et inlita, vel plantago tusa, tUliymalius cbaraciis. 

(73) Hydropicos aanat panacea, plantago in cibo, cumii9 
5 prius paoem siccum comederiot sine potu, Vettonica drach- 

mis n Id ii cyathis viui aut mulsi, vel agaricum vel semen 

* loncbitidis u tiugulis ex aqua poLum, psyllion ex vino, 
anagallidum sucus, colyledonis radix e mulso, ebuli re- 
centis radix excussa tanlum nee coUuta, quod n digiti 

10 conpreliendant, ex vini veteris caJdi hemina, Lrirdii radix 
drachmis u in vino, tithymallum platypliylloii cognomine, 
semen liyperici, t|uod caros appeilatur, acte, quam esse 120 
ebuluni pulant quidam, radice contrila in vini cyathis m, 
si Tebris absit, vel semine ex vino nigro, item verLenaca 

15 fascicnio manus plenae in aqua decocta ad dimidias. prae- 
cipue tamen cliamaeactes sucus aptissimus creditur. — 
Eruptiones pitiiitae emendaut plantago, cyclamini radix e 
melle, ebult Toiia trita e veLere vino^ inposila etiam boam 
sanant, id est rubentes papulas, prurigtnem sucus slrychni 

so inlitus. 

(74) Igoi sacro medentur aizoum, Tolia trita cicutae, 121 

S 119: Dioac. V72. eupor. n 63 (BOsiea). DiciBC.IVl. (eupor. 
n fli). IV BO. 172 (cfr. l-lin. XXTV 53). Ill 113 (eupor. II 64). 
— § 120: cfr. Dioflc. IV 172. — Diosc. H 193. IV 172. — g 131: 
Diose. eupor. I 168, 169 (aeiieB). — Diosc. IV 88. 79. 76. Th. 
H, IS 9, 1. — Scribon. 244 (246). — PI. iun. 99, 1—4. — Diosc. 
n 153. IV GO, 90. 88. [Pliii. XXV 38 et Diosc. m 145]. 

1 aqua lit T'B'. | cum om. B. 3 tusa — 4 plantago 
om. S. I characifts B cum P. cfr. § 62. 146. -cites Vadu(5). 

3. 4 di/it. D. cfr. IHogc. 4 panacea v{S). pbanacis U. 

del. H. 5 comederint VBdTi'(S). ed- f(?)E(7. | uettonioftm 
B. 6 doabua in daobua Jl.v. {item ter infra). 8 cotolenodia 
E'. -edo is v. 9 quod VBdTfif. (lag B. quantuiu v, 
10 Cftlidi Bd(?)e.rt.S. 12 coria B{v.a.li). corion P. cfr. §86. \ 
acte qnam TBdu. am ^t eqaam B. 13 tribus 11. v. 1& de- 
cocta in aqua Sv.a.S. decocta B. 16 chamaeactes Bfif, 
(-tae p). -te d. -meactea V. -meleactes V* -mele . . actes B. 

17 pituita E. | e VBdTfl'. item E, cum v. W i'ciw.-ft^V 
e iS OKI. r. et e E. | diat. U 561. 'ii maifc^MS "ifQ ■■>■•»■ 
(e/r. m/ra § 132). 



216 C. PLINI SECUNDI 

manilragorae radis; secatur in asses ut tutumis, primiim^ 
que guper niustum suspenditur, tnas in Tumo, dein teriVat 
e vino aut acelo. prodest et vino myrteo fovere, 
sextans vivi sulpuris uncia ex aceto simul trita, fuligo ei 
aceto. ignis sacri plura sunt genera, inter quae medioi 
liominem ambiens, qui zosler vocalur, et enecat, si cinxlt 
meiletur plantago cum crelij Cimolia et perialereos per se 
radix perso!Iatae| aliis, quae serpunt, cotyledonis radix cat 

l32muIso, aizoum, sucus e linozosti ex aceto. 12. (75) Radi 
polypodi inlita luxatis medetur, doloremque et tumore 
tollunt semen psyllii, folia planlagiois trita, sale modiei 
addito, verbasci semen ex vino decoctum contritum, 
cum asungia. folia epliemeri tuberibus tiimoribusque ia 
linuntur, quae etiamtum discuti possunl. 

1S3 (76) Morbum regium in oculis praecipue mirari est, t 
nuitatem etlam densitatemque tunicularum Telle siibeuDt^ 
Hippocrates a septimo die in febri moiliferum signun 

§ 122: DiosG. rV 185 (eupor. I 226) IV 70 (PI. iun. 102, Ifi 
IV 102. 86. — g 123: Hippotr. morb. int. I 4, 2 (a,phor. 4 61 
64. CelauB m 24). — Diosc. TV 1. Ul 1. IV 61. — §g 123. 134 
Dioac. eupor. 11 56 (seiieB). 

1 secatur H e cod. Murbae. eicc- U.v. \ in araea f maue 
T. in has rea E. in aere n.a.ff. 2 fumo Eie. cfr. XXX 31 
-mu rl. I teritur ego e Tkeophr. tuditur TE'. tund- re. (an tna 
ditur; datur?) 3 e iTtS. aeV. in rv. | myireoE". -rtico t 
3. 4 mentea exatana Z, | dist. ego. 4 aimnl — 5 aceto otft, 1 

6 et enecat Ero. et ne- r. ene- J. \ ai ciniit (cinz X) d] 
rS. sic in T. sic xi E. ei cinxerit v. T peristeoa B'. 

8 peraolntae E'. | qua V. | cotoledonia V, 9 radix 
lita cam antecedd. iuweit D, Bed cfr. Diosc. 10 
VEdD, I dolorem qui E. an linoremqae? cfr. I^in. iw 
tmnores S. 11 citra E. tuaa v.a.S, \ modice YIES. -co r(?\( 
cfr. XXKJI 39. XX 131. XXVIU 73. 258. XXIX 43. XJt 
105. XX 256. XXVIU 195. XXV St [XX 71 addito modice 
oilier § 101. XXriI 33. XXVIII 223. XXIII 3S. 9S. . — " 
155. 12 ex om. VE". I tritum VB'JB. et contritum v 
efr. § 129. 13 tnmoribua TE, 14 etiamtum iES. et ta: 
Vr. etiamdum E(?)w. an etiamnum {seripfnm, ut saepe, e 
nnm)? 16 etiam VETf5. illam d(?)E!i. etiam iUam J e „ 
iS I tenicnlamm T. tunicaium i^^^B.. \ sviofc^aiea "^li^_ 
17 febri RlS. -re rv. 



TBdE) NAT. HIST. XXVI II— 12 (74— 76) 217 

esse Jicit. nos scimiis vUisse aliquos etiam ab hac de- 
speratiune. fil vero et cifra febres espugnaturque ceutaurio 
maiore ut diiimus poto, Vetlooica, agarici obolis m ex is.cr 
viDi veteris cyatLo, item verbenacae folia obolis in ei 
Tini caltdi hemina quadriduo. sed celerrinie quinqaefoUi 124 
sucus medetur ni cyathis potus. cyclaoiioi radix drachmis 
III bibitur in loco calido el a perTrictioDibus tuto — su- 
dores enim Telleos movet — , folia lussilaginis ex aqua, 
semeD liuozostis utriusque iaspersum patioai vel i-um ab- 
einthio aut cicere decoctum, hysopi bacae cum aqua potae, 
Hcben herba, si, cum sumitur, cetero olere abstineatur, 
polythrix in vino data, striitbion in mulso. 

(77) Passim et in quacumque parte, sed maxime in- 135 
commoda nascunlur qui furuaculi TOcanlur, mortiferum 
aiiquando malum consectis corporibus. remedio sunt pycno- 
comi folia trita cum polenta, si nondum caput fecerint. 
discutiuDt et folia ephedri inlita. 

' (78) Fistulae quoque in omiii parte serpunt medicorum lae 

Titio mate sectis corporibus. auxilio est centaurinm minus 

so eoliyriis cum melle decocto additis, plantaginis siicus in- 
fusus, quinquefolium cum sale et melle, ladanum cum 
castoreo, cotyledon ctm) medulla cervina calefacla et in- 



§ 124: Diosc, IV 42. H 198. IV 131. — § 125: Dioac. IV 
178 (eupor, I U4). — § 126: PI. iun. 78, 14. Dioac. tl 152. IV 
42. enpor. I 207 (bis), Dioec. IV 162. 



1 dicunt E. docait v.a.S. | noscimus T. 2 et VEru. 

om. T. I citra «. circa VE. -ca et Bdf. | expugnaturque (-tuaqite 
Vf) TBdTfS. inp- Kti. 3 maiore Av. -n VBT. ex maiore 
Er. I tribuB U.V. {item ter infra). 6 quatridno THdE'c.a.iJ, | 
quinquefoliis TE. 6 potna V'BTt potna cum Bale et meUe 
V'(d?)Eru. $edcfr. StOiC. et § 136. U3. 7 a om. TE'ii.o.ff. | 
peritrictionibuB B*. T. 8 Budoria TB'D. 9 semel Inozo- 
BtisV. 9. 10 absentioV. 10. 11 aquae potericen V. ll ab- 
ateneatur VB. 12 polytriK Y'Ev.a.H | Btrutbion in v. -am 
in r. -oni E. Btraution (-ucion VB) in r. 13 aed TRdTfS. 
et Er. del. if. ae v. | maiime US. -ma H. -mo v. 13. 14 in- 
conunodo v.a.H. 15 confectis VTfED. CQ-nfei'Cia'a.ft.'^M- ^ 
a^imecfr. XXXVI 193. 18 &ato\aft "E. 

22 casforio E. \ et om. Xu.a.H.. 



r 



218 C. PLINI SECDMDI [Vaff 

poaita; vcrbasci raditis medulla collyrii tenuitate in Gstulaia, 
additur vel artslolochiae radix vel sucus litliymalli. 

127 (79) CoUectiones inflammalionestiue sanant argemoniu 
folia iDlita, duritlas et collectlonea omnes verbenaca ' 
(|uinque roll urn decoctum in aceto, verbasci folia vel radU 
hysopimi e vino iiiposilum, acori radix decocto eius tovea 
tibus, aizoum, item quae cantusa sinl duritiasque et stnai 

12B corporis illecebra. omnia inBia corpori extrabunt folU 
tussilaginis, daucum, semen leonlopodii Iritum in aqt 
cum polenta, suppurationibus inpomintur pycnocomi foU) 
trita cum polenta vel semen, item orchis, vitia, quae siol 
in ossibus, satyrii radicc inposita efllcacissime sanari dlcuit 
tur, nomae et coUectiones omnes fuco maris, priusquaa 
inarescat. et alcimae radix collectiones discutit. 

139 (80) Ambusta sanantur plantagine, arclio ita ut cicatrix 
fallal — folia eius in aqua decocla contrita inlinuntur - 
radice cyclamini, aizoo, lierba ipsa hyperici, ijuod coris 

BK appellavimtis. 

130 (81) Nervts et arliculis convenit plantago trlta i 
sale, argemonia tusa e\ melle. peucedani siico perunguntuv 

g 127: Dioac. H 208. IV SI. 62 (eupor. I 153). lY 103. UIST. 
rV 88, eupor. I 146. 162. cfr. Diosc. IV 89 (91). — § 138: KoM 
eupor, I 167 (ter). Dioac. IV 173. HI 182. IV 98. m 169. - 
§ 129: DioHc. eupor. I 178 (quater). Dioac. II 152. IT 104. 88 
III 161. — S 130: Diosc. m 83 (eupor. I 330). IV 137, 95. IH 1 " 
ni 15 (cfr. PHn, XXVII 123. XXV 133). eupor, I 239, 231. 

1 tenuitatem E, 2 an addita? 3 argemonia, et I 

-ia d, 6 hyaopum — radix otn. E. | decocto dp. -ta r. 

7 adzoum T, | itemque VE, | sint iv. siuin TB. ait Er. { qo^ 
OM. VE'. I sinus Erii. -no E. in sinu (-no V) VdTB. ainuosa " 

8 illecebra, Rd(?)S. -bra,e ff. elecebra rT. et tela p, uk 
P. ulceram {del. corporis) U 563. {cfr. XXV 16.'; de sirm « 
nm § 141. XXVn 63. XXVIII 71. \ dist. H. | inflxi VB^ 
9 laucam T'B, 10 pjgnocomi VE, 14 alcimae Tf.S. aUgt 
EE. -ginae dT. alceae C. -cmeae v. 15 plantago E, 1( 
contrita Xv.a.S. \ disf, ego. IT radice ego. -ci V&d. -ces Bs 
-cis t. cfr. § 90- 130. 134. lU. 155. 163 {ctmtra 149). XXVU4 
115. 133, de mendo § 113. \ aizoo VdE, cum aizoo E(?)!J. | l™ 
perici Eto. ojpe- T. cjpo- E. et pe- d, | coriaauin XB*ti(i^ 
-Jsum S'. coijss- d. ehorysB- rl. cotioTvlt. eft. '' "' '"' 
30 peucedajtia sneuB E. 



V[E-§iBa)iiB] NAT. HBT. XXVI 12—13 (78—83) 219 

tici, tetanici, nervorum duritiae aegilopis suco; dolo- 
ribuB erigeron ei acelo inlinitur, epithymum. spasticis el 
opislhotonicis peruogui semine hyperici, quod caros vocatur, 
idemque bibere prodest. phrynioD dicitur etiam abscisos 
sanare nervos, si conrestim inponatur trila vel maosa. 
Bpasticis, tremuUs, opistbotonicis alcimae radU bibitur ex 
aqua mulsa. sic et rigores excalfacit. 

(82) Sanguinis profluvia sistit tierbae Paeoniae semen 131 
rubrum - — eadem et in radice vis - — , clymenus vero, 
sive ore sanguis reii^iatur sive naribus sive alvo fluat sive 
feminarum utero, item Lysimachia pola vel inllta vel na- 
ribus indita^ item plantaginis semen, quinque folium potum 
et inlitum, cicutae semen in nares, si inde llnat, tritum 

aqua iuditum, aiznum, astragali radix, sistit et mcbae- 
mon et Acbillia. 

13, (83) Equisaetum, hippuris Graecis dicta et in 133 
pratis vituperata nobis — est autem pilus tcrrae equinae la, ass 
saetae similis — , lienes cursorum extioguil decocta lictQi 
novo ad tertias quantum vas capiat et per triduum heminis 
pota; nnctis esculentis ex ante diem unum interdicitur. 



§ 131: Dioac, eupor. I 208. 209 (ixmnquies). — Dioac. IH 
147. IV 13. 3 (Scribon. 46. Marc, lu, 6). U 162. IV 42 (cfr, 
PUn. XXVI 35). IV 88. 62. Th. H, IX 16, 3 (cfr. Plin. SSV 88). 
Dioac. IV 36. — g 132: Geop. H 6, 27. Marc. 23, 59. 



1 tetanici Ere. teta,mi- r. | aegilopia v. -pi I. -ps rtH. \ 

dist. ego cum v. a. Dal (cfr. XX SX4. S50). 2 erigeron v. frig- 

U. I epithymum (et epi- S) U.J. -mi T. -mo v. an item epi- 

? I dist. S. a pernngui Brc. -que E, -gi d, -ge T. | 

■v{S). -ruB rl. cons B. cfr. § 86. 119. 4 idemque 

d(?)Krti. itemque RfS. -quae V. | abaciaos Eff. -issos rv{S). 

cfr. XXIX 99 et T^^ 115. {lie. XXVII 66. XX 58. XXXIJ 

130. XXI 136). 5 sic VB. 6 alcimae S. algma«V. -ginae 

dT. -gaie r. alceae C. -cmeae ii. efr. § 128. S proflunii K, 

■iu v.a.S. I poeoniae V. 9 rarice T. [clymenus TdTfff cum 

P. ey- B, cyclemenua Er, -laminoB v. [ an auco {pro uero)? efr. 

Diose. 10 siue VHfS. nia E. si &v. om. T. 14. 15 iaehae- 

. mon V. Bcbemon (see- E] II. 16 a graecis B(?)v.a.S. 

L 17 uitiperataVE | pUua iS. plua VBd. pulnia Ew. ISlieaes 

m BdlTew.(ff). -naes V. -nem v. lithnea E, ( ficti K. ISi %»sKra.- 

RlentisX, cjcul- T. I ei ante ES. eriante'^. mAk i-m, m "». '^JCJi*' 

Kt. /. desinit) a i-ec. pianu adscriptitm ert aiAfe. ^aiv. v'sa. ^c^*fc■T^■ 



220 C. PLIM SECDSDI 

133 Graecoruin varia circa banc opinio: alii pinus Totiis similei% 
nigricantem eodem noniine appellant, vim eius admirabilea 
tradeutes, sanguinis piofluvia vel tacto tantum ea homUi 
BisU; alii hippurio, alii ephedron, alii anabasim vocan^ 
Iraduntque luita arbores nasci et scaudenlem t 
dere comis iunceis multis, nigris, ut ex equonim caudi 
geniculatis ramiilis, folia habere pauca, tenuia, 
semen rotundum, simile coriandro, radice lignosa, nase 

134 in arbustis maxume. vis eins spissare corpora, 
sanguinem e naribus llucntem inclnsus sistlt, item alvufl 
medelur dysiatericis in vino dulci potus cyatMs m, urinu 
ciet, tussim, orthopnoeam sanal, item rupta et quae s 
punt, intestinis et vesicae Tolia bibuntur, enterocelen cohibel 
faciunt et aliam hippuiim brevioribus el mollioribus t 
caodidloribusquej perquam utilem iscbiadicis et vulneribu 

136 es aceto inpositam propter sistendum sanguinem. ~ 
nymphaea trita plagis inponitur. peucedanum cum s 
cupressi bibitur, si sanguis per os redditus est Quxltfri 
ab inrernis. sideritis tantam vim babet, nt qiiamTis i 
centi gladiatoris vulneri ialigala sanguinem claudat, quo4 
facit et ferulae cinis vel carbo, fungus vero etiam efS* 

136 cacius, qui secundum railicem eius nascilur. (84) pei 
nares autem fluenti et cicutae semen trilum ex aqua add! 
tumque efficax habelur, item stephanomelis es aqua. Vettft 

§§ 133. 134: Dioac. IV 46, (eupor. I 210. II S4). — ■ 
DioBC, IV 47- — g 135: Th. H. IX 13, 1. — Dioac. IV 3 
PI. iun, 73, 9 {cfr. Diosc. m 81. eupor. I 210). — § 136 
Diosc. n 152. (cfr. P!in. XXVI 28). 



1 pino B. -ni v.a.S. 3 tradentem E. -tea quod e. 

v.a.S. I tacta E. ( homini B. i Bieti Gronov. sistit fi.T. ■ 
v.a.H. \ pedron E, 5 aoandenteni v. -ta 11. 6 ex dBfit 

est Tu. 7 geniculiB dTf. 9 ambustis Eii. a.B. 11 tri- 
bna n.v. 12. 13 an aerpajit? 13 enterocelen V&. \ < 

hibet V. 14 faciant E*. | hjppuri T. 10 inpoaitam v. -I_ 
U. 19 inferis d. 20 gladiuris E. | uulneria Td, | iiiliga,t« 
(illi- V) V'dEc. inlita V'T. -ta (S. | dndat dT. 23. 24 in. 
ditnmque v.a.J. sed cfr. XXT 134- VIU 93. XX 53. XXJIt 
^3. IM ISr. SXXni as. XXXVIIllO. ^V aWQB.^-ime,U 



r 

' itj 



NAT. HIST. XXVI 13— U (83—87) 221 

nicae farina e lacte caprino jiota sistit e\ ubere fluenlem 
plantagoque contusci. eiusdem sucus Tomentibus sanguinem 
datur. ad erraticiim autem radis persollalae cum axungia 
Tetere inlita probatur; (85) ruptis connilsisque, ei alto 137 

5 deiectis centaurium maius, Genlianae radix Irita vel de- 
cocta vel sucus, Vettonica et hoc amptius a vocis ant 
lateris contentionibus psnaces, scordium, aristolochia pota, 
agaricuiDj irfem contusis et eversis potum n obolis in 
mulsi cyatbis in aul, si febris sit, in aqua mulsa, ver- 

,0 bascum, cuius ilos similis auro est, acori radix, alzoum 
omne, sed maioris sucus efficacisstme, item symphyti ius 
vel radicis decoclum, daucos cruda, erysilhales — ilore 
iuteo, Coliis acanthi — e vino, item chamaerops et in 

sorbitione irio vel plantago omnibus modis, item 

I Phthiriasi Sulla dictator consumptus est, nascun- 138 
,'turque in sanguine ipso hominis animalia exesnra cor- 
,pus. resistitur uvae taminiae suco aut veratri cum oleo 
iperunctis corporibus; taminia quidem in aceto decocta 
.etiam vestes eo taedio liberat, 

14. (87) Ulcera multorum sunt generum nc multisi39 

§ 137: DioBc. eupor. U 34 (tmdeciea). Diosc. HI 6. 3. IV 1. 
m 48. IIB. IV i (G), m 1, IV 102. I 2. rV 9. in lOi. — § 138: 
ofr. Plin. XI 114. Heren. 62, Dioac. IV 153, (eupor. I 107, cfr, 
Plin. YXm 18), IV 149, — § 189: Diosc, HI 48, enpor. I 188. 



B om. iL 3 que om. Td. 3 Iierbae pereolatae (-lata« 
V) T(d?)Tf. 6 dift. ego. coll. Siose. eupor. | uettonica ego. 
-cae U.v. 7 digt. ego. | BCordinm (-ion v) S, cord- II. 

8 idem ego. item O.ir. 3, 9 duobus et tribua Jl.v. 9 mulse 
Z. 10 aura efcacori B. I ahoum E. 11 eed e maiori E 

v.a.II. I eympbjti iiu J coll XX 234 {87 XXIV U6). -fieius 
A. -phitjui T. -phyti Ze, -ti bucus S. (an Bvmphytum vel -ti 
hiaioB?). 1'2 tie) mdicis U.G(S). radices ael v. radicia Dai. \ 
ttencoe VdT.9. -cus B. -cnm v. \ cnid X, -dnm v.a.S. | est flore 
fi(?)e.a.S. 13 acbanti Vd. [ g Td. bibitur e v.a.S. \ camerops 
T. oalame- E, 14 aorbitiones VEc.ai.C. | an iris? cfr. Diosc. 
1 1 et eupor. II 34 (de irioTie nihil eiiiamodi tradiftw). | iae. 
iindrkavit S. deaunt herbarum aliquot tiomina. 15 plitiriasi B. 
fjptyri- T. I Bulla U.S. qua (quo v) Sulla Bos. (,DV ^^ tV t 
— ' 17 tamin&e V: -ne d. 16 coxpotvi t- "^ ""- 



222 C. PLIM SECUJIDI [vaE 1 

mnJis curanlur. panaris omniuni generum radix ex vino 
calido inlinitur maDantibus. niccal privalim quam Chiro- 

i6,si niam diximus; cum melle trita tubera aperit ulceribus- • 
que, quae serpnnt, deploratis auxilio est cum aeris flore 
vino temperala omnibus modis, vel semine \el flore vel s 
radice. eadem cnm polenla vetuslis volneribus prodest, 

140Heraclion quoqiie siderioDj Apollinaris, psyllium, traga- 
canlha. scordolis cum m«lle purgat; farina eius carnia 
escrescentes per se inspersa consumit. Polemouia ulcera, 
quae caco6the vocant, sanat; centaurium mains inspersum i) 
vel inlitnm, item minoris coma decocta vel trita vetera 
quoque nicera purgat et pcrsanat. folliculi clymeni re- 
centibus plagis iDponuntur. inlinilur autem Gentiana ulce- 
ribus, quae serpnnt, radice lusa vel decocta in aqua ad 
mellis crassitudinem vel suco, volneribus es ea factum is 

141 Lycium. Lyaimacbia recentibus plagis medetur, plantago 
omnium generum ulceribus, peculiariter aenum et infantium. 
igni emollita melior et cum cerato crassa ulcerum labra 
purgat, nomas sistit; tritam suis foliis integere oportet. 
suppurationes, colIecUones, sinus ulcerum cbelidonia quoque u 
siccanlnr, volnera adeo, ut etiam pro spodio utantur; eadem 

14Siam desperatis cum axuugia inponitur. dictamnuni pota 
sagittas peUit el alia tela extrahit intita — bibitur ex 
aquae cyalho Toliorum obolo — , proxime pseudodictamnum; 
utraque et suppurationes discutit. aristolochia quoque is 



§ 140: Dioac. IV 33 (eupor. I 184)- 69- 70. IH 115 (enpor. 

I 18a). enpor. I 303. Diosc. HIT. IV lit. HI 3. — g 141: DioBC. 
IV 3 (eupor. 1 162). U 162 (eupor, I 187. 197. 200). eupor. I 
208. Marc. 4, 60. — g 142: Dioac. m 34 (eupor. I 167). Th. 
H. IX 13, 3, Diosc. m 4 (6). enpor. I 186. 166. 18B. 1G2). eft. 
Piin. XXV 141. XSI 141 (Dioac, I i), 

1 modis Sv. oni. rT. 2 mantibua E. | siccat c, -cca II. 

3. 4 ulceribus quaeque VE. 5 nel flore uel semine E 

v.a.S. 7 quoque om. Vd. 7. 8 tragacantha v. -chanta K, 
tragantia d. -tiio V(. | dist. ego. 9 inaparsa i{'t)v.a.S. 

II cuma T. cjma P. 17 fenum VTD. feminum E. femi- 
narum ienum d(?)«. 18 igni emollita VdTfif. igue mo- Ev. [ 
7ibm T. 19 sentjt V. 20 collectioneB om, E. 22 ponitmr 
rrf,_/ rf^tonmos eoni. Dal. c/r. XXV 93. ^i a*^via. '^■S.. 



r 



NAT. HIST. XKVI 14 (87) 223 



putria iilcera exest, sordida piirgal cum melle Termeaque 
extrahit, item clavos in ulcere iiatos et ioflxa corpori 
omnia, praecipue sagittas et ossa fracta cum resina, cava 

, Tero ulcera esplet per se et cum iride, recentia vulnera 
ex aceto; cetera ulcera verbenaca, quin'|uefolium cum sale 143 
el melle. radices persoilatae volneribus ferro inlatis re- 
centibus inponuatur, folia veteribus; cum axungia utrimque 
el 9110 folio operitur damasonium, ut in struma, folia ver- '! 
hasci ex acelo aut vino, perislereos ad omnia genera Hi 

Tel callosorum putrescentiumque ulcerum fadt. manantia 
Djmphaeae Heracliae radix sanat, item cyclamiui radix vel 

, iper Be vel ex aceto ve! cum melle; eadem et contra slea- 
tomata eflicax. sic et ad ulcera mananlia hysopiim, item 
peucedanum; e; ad recentia yolnera vis tanta est, ut squa- 

~ mam ossibus extrahat praestant hoc et anagallides cohi- 
benlque qiias vocant nomas et rheiimatismos, utiles et 
recenlibus plagis, sed praecipue senum corpori, cum ce- 145 
rato apostemala et ulcera taeti-a folia mandragorae recentia, 
radix volnera cum melle aut oleo, cicuta cum siligine mixta 
mero, aizoum herpetas qiioque ac nomas ac piitrescentia, 
sicut erigeron verminosa, recentia autem volnera astragali 
radix et Vetera nlcera, quae purgat hypocisthis ntraque. leon- 

g 148: DioBC. IV 61. (IV 42. eupor. I 162). JV 105. lOa, — 
§ 144: Diosc. rV 60 (enpor, I 184, 303). II 193 (eapor. I 167). 
m 83. II 309. eupor. I 182, — g 145: Diosc. IV 76- 79. 88- 62. 
I 126. 127. (enpor. I 184. 167. cfr. Plin. XXVI 137). IV 173. 

1 eiest V'dEu. hoc est V. | espurgat Xv.a.S. \ feniensque 
K. I 2 ulcere ViTtB. -ra. E. -ribus v. 4 se et cum iv. 

■ectum r. [ recentia ulcera uulnera E'. 5 cum om V. 

6. 7 ferro inlatis recentibua om. V. pro ueteribua eraeo i« marg. 
adgeripsit V. 7 utrimque ego. -rumque U.v. 8 dist. ego. I 
nt ViG. aut E. aatem et v. 11 heraclia E. 11. 12 uel 
"gar En. per r. 13 sic et VdTf. sicut B«. 14 ei ego. et 
U.S. cni V. 14. 16 aquamain dlf man. Dal. S e Jiio$e. -ma 
'TE- saniem e. 18 exnlceratae tria folia V. -ta e (et T) tri- 
folia dT. 20 haerpetas T. herbs- E. | ac U.B. et v. \ ac 
TEe. aut dT. on rede? c/r. MiiUer de sHlo p. GS (31). 
81 uermioaa Viv.a.C. 22 ulcera. i\vKia S. -tB. cp.ifc K*., 
aquae 7. quoqae ulcera v. 



224 C- PLTNT SECUMJI 

topoilii semen Iritum in aqua et cum polenla tnlitum spicu 

146 sagittarum estrahiL, item pycnocomi semen, tithymall 
characias suco gangraenas, phagedaenas, putria vei decoct 
ramorum cum polenta et oleo, orchis radices lioc amplh 
et cacoethe cum mellCj siccae et recentes per se vulne^ 
onotbera efferantia sese ukera sanat. Scytliae ulcera ^ 
thica curant. ad carcinomata argemonia ex melle effie 

147 cissima est. ulceribus praesanatis asphodeli radix dec« 
st,iaut diximus, trita cum polenta et inlita, quibusciiini{ 

vero Apollinaris, astragali radix in pulverem trita umli 
ulceribus prodest, item callilhrix decocla in aqua, privati 
vero lis, quae calclamento facta sint, verbenaca nee a 
et Lysimachia contrita ac nymphaea arida infriata. pa 

I48lhrix inveteiatis iisdem utillor est — (88) Polycnem 
cunilae bubulae similis est, semine pulei, suvculosa, mnl 
geniculis, corymbo [odorala] acri et dulci odore, fei 
factis conmanducala inponitur, quinto die soWitur. syiq; 
phyton ad cicatricem celerrime perducit, itemsideritis} bs 

U9 inponitur ex meUe. verbasci semine ac foliis ex vino ( 
coctis ac tritls omnia infixa corpori extrabuntur, iU 
mandragorae foliis cum polenta, cyclamini radicibus ci 

§ 146: DiOBG. IV 162 (enpor. 1,201). Ul 132. IV 116. 
Th. H. IX 13, a (cfr. Plin. XXV 82). — g 147t cfr. Dioao. 
199 (cupor. I 204), — TV 62 (eupor. I 184). — § 148: DioBO. 
98. eupor. 1 163. PI. iun. 78, 13. Diosc. IV 33—35. — § 149 ej 
cfr. Diosc. m 103 (Plin. SXIV 131). piosc. Ill 159], Marc. 4, 

1 et om. i. I specula T. apiculas E. 2 pygnocomi B. 
3 characias C. -cites iSviS). caracitae T. cfr. § 62. 118. 
b cacoethe J e coni. 8. cahoeti V. cliDeti S, cacti d. caoo' 
BS aceto 11. I recentis VD. | uulnera .— 6 seae om,. B. | uol 
TdTy(J). om. C. an ulcera? cfr. Diosc. 6 efferantia J 

Diosc. -reatia Vdy.n.fl'. I atitae V. Bcite T. I ulcera ego e Theop 
ualnera ll.v- de mendo cfr. XXIII135. XXIT 9. XXVUTJ 
XXIX lU. XXX 113. XXXIV 136 ai. 6. 7 acythieg 

D.a.B. -ce if. aeitica T. 8 ulceribus VfS. uulne- d(?)B(r. 
persanatia Ee.a.B. 12 iia Av. his rD. \ que E. | calciamei 
Td. 13 infricata v.a.G. $ed cfr. XX 140. 14 est VdT( 
om. Ev. I polycnemou v e Diose. poljgn- VE. poligmeua 

1 est delendumi 16 v/ncos ego posui. odorata ll.v. 

Z Acfa'a aulneribus o.ti.S. ^1 pMXeaW^ D . \ tim 



■dB] NAT. HIST. XXVI 14—15 (87—90) 225 

melle. trixaginis folia in oleo coatrita iis maxime adhi- 
beutur ulceribus, quae eerpunt, et alci'ma in melle trJta, 
Vettonica ad carciaooiata et malandrias vetcres addito sale. 

(89) Verrucas tolUt argemonia ex aceto vel batracbiiiBO 
radix, quae et ungues scabros aufert, linozostidis utriusque 
Tolia vel sncus inlitus. tithymalli omnes genera verru- 
carum omnia, item pterygia, varos tollunt; cicatrices cum 
elegaatia aJ colorem rcducit ladanum. -r— 15. Artemisiam 

et elelisphaeum alligatas qui habeat viator negatur lassi- 
10 tudinem sentire. — 

(90) Muliebribus morbis medetur maiime in universum 161 
Paeoniae herbae semen nigrum es aqua mulsa; eadem et 

I in radice vis. menses ciet panacis semen cum absinthio, 
menses et sudores scordotis potu et inlitu. Vettonica 

IB drachma in vtni cyathis in bibitur contra omnia volvarum 
vitia aut quae a partu fiunt. menses nimios sistit Acbillia 
^dposita et decoctum eius insidentibus. mammis iuponitur 1S2 
hyoscyami semen ex vino, locis radix in cataplasmate, 
mammis et chelidonla. secundas morantes vel partus emor- 
I tuos radices panacis adpositae extrahunt. ipsum panaces 

g IBO: Diosc. n 206 (eupor. I 130). IV 162 (eupor. I 176). 
I 128. Seren. 1098. — cfr. Diosc. eupor. I 228. Plin. SSV 130. 
— % 151: Diosc. m 147 (eupor. H 72. 76. 82. 86). Ill 48. 116 
(eupor. n 78). IV 1 (eupor. H 77). IV 86 (eupor. 11 83). — 
§ 162: Sereu. 364. DioBC. IV 69. Ill 48, 

1 iia iv. his VD. om. £. 2 alcima in ego. algam. in 

VE. -gamum d. -ga ia v. cfr. nota ad X^V 130. 3 uetto- 
nica — Bale om. V. | malandrias dS. -ri ao r. melandria v. 
-dryas C. -laniaa G. 4 tulit E. ] uel &v. uH V. uliuel E(?). 
5 et om, E. I scabros v. -oaas U. \ aut fertnlino zojtidia B. 
7 omnia Vf A', -iam d«. om. E. | item onmia Er.a.S. 9 ele- 
lyapacum V. eliap- E. elvsp- V'. 11 mulieribus EFe». 
12 herbae om. dT. cfr. §131. 13 dist. U 563 et B. | meses 
£ (ut fere semper). | men cum absinthio om. S. 14 et om. 

E. I Budorea ll.v. an aecundaa? | scorditis V. 16 uino E. | 
tribus U.V. 16 a partu du. apertu T. a paatu E. j an flant? | 
enim bos i. \ acbillea do.o.S. 17 adposita V. mp- d(?)Eij. 

19 locia U. G. loti V. cfr. § 160. {Gels. V 31, 6). \ m TdTf S. 
ex E. e v. 19 mammis et ego. et mammis et (etiam v) It. v. 
et B. 19. 20 emortuoB Vu, -tuo r ' "' '"■"""" ' 

20 adpositae iv. -ta r. | panacea G. ' 



ifflta« 
teiM 



226 C. FLINT SECUNDI 

e vino potum rolvas purgat adpositumqiie cum melle. 

monia pota ex tido sccundas pellit, niilore corrigit volvasKl 

I53centauri miaoris sucus potu fotuque menses ciet, Uemfl 
maioris radix in Tolvae doloriiius isdem modis prodes^l 
derasa vero et adposita extrahit partus emortuos. plaotagf 
adponilur in iana in dolore volvae, ia straogulatu LibitBFa 
sed praecipua dictamuo vis esl: menses ciet, partus emortaol 
vel traversos eicit — bibitur es aqua foiiorum obolo - 
adeo ad haec eflicax, ul ne in cubiculum quidem praegnau- 
tium iuferaturj nee potu tantum, sed et iiilitu et sufSlu u 

1G4 valet; proxime pseud odictamnum, sed menses del cum 
mero decoctum denarii pondere. plurimis tamen modis 
aristolochia prodest, nam et menses et secundas ciet et 
emortuos partus extrahit, tnurra et pipere additis pota vel 
subdita; volvas quoque procidentes inhibet fotu vel suMta>g 

165 vel subiectu, maxime tenuis, strangulatum ab 1 ' 

sumque ditficultatem agaricum obolis m in vini veteii 
cyatho potum eraendat, peristcreos adposita in adipe suilto 1 
recenti, antirrbinon cum roaaeeo el meile. item adposita 
nymphaeae Thessalae radix dolori medetur, in vino nigro a 
pota profluvia inhibet; e diverso ciet cyclauiini radix pota 

iGGet adposita et vesicae insLdentium decoclo medetur, 
cundas pota ciasauthemos pellit, volvam sanat. e xiphi 
radix superior menses ciet drachma ex aceto pota. peuce-1 

§153: Diosc. m e. 7 (eupor. II 77. 78). U 152 (enpor. US' 
m 34 (eupor. H 77. 79. 80). — § 154: Diosc. m 4 (6). eupcH 
n 69. — § 155; Diosc, m 1 (enpor. II 86). IV 60. 111139. 11 ISS 
— 156: DioHc. n 194 (enpor. 11 77), IV 20 (eupor, II 75). Ill 84^ 
(eapor. U. B8). IV 76 (eupor. II 77. 83). " 

1 e Vtv{S). in d(?)(?. am. E. | uino potun: 
2 tollit B. I corrigit ViTtS. por- E. pnrgat v. 3 DentanriJ 
VSJ. -rii v{S). -rei i{?)Lugd. \ pota S. -tus v. ~ 
ae V. uine II. 9. 10 peregi-inantinm Vd. 10 potu En. - 
rlf. I fotn dT. 11 sed tardina coni. Sal. e § 161- 12 pla-j 
rimia TEG(D). -ris V. -ribus i{Tiv{Dal.). \ modia d(?)a i 
lochia E(i7 add. et). looia TT. 14 myrre et pipere et E. 
15 inhiberet V. IC. 17 menaumque S. men- V. menaininqae 

i/p. mess- X. 17 tribus H.ti. 18 potu VT. 20 doloM 



r 



NAT, EIBT. XXVI 16 (90) 227 



(laniim straogulatiis volvae nidore ustum recreat, menses 
a]hos praecipue psyllion drachma ic cyathis m aquae, 
semen mandragorae potum volvam purgat, menses ciet 
sucus adpositus et emortuos partus, nimia rursus pro- 157 
5 fluvia sistit semen cum vivo sulphure, contra ea ciet ba- 
trachium potu vel cibo, ardens alias, ut diximus, cruda, ss, i7b 
sed cocta commendatur sale et oleo et cumiDO. daucum 
et menses et secundas potu facillime pellit, ladanmn sufQtu 
corrigit volvas, dolori earum exulceratlsque iDpoiiitur. 
Lo emortua scamonium pellit potum \el adpositum. menses iss 
ciet hyperiium utrumque adpositum, ante alia vera, ut 
Uippocrati videtur, crethmos e vino semine vel radicis 
cortice, trahit et secundas, succurrit et stranguiationibus 
ex aqua pota; item radix e geraoio peculiariter secundis 
OS inllationibusque volvarum conveniens, pm'gat liippuris pota 
et adposita volvas, polygoous pota. menses ciet et alci'mae 
radix, folia plantaginis pellunt, item agaricum ex aqua 
mulsa. Artemisia volvae medetur trita, ex oleo iriito aut 1G9 
cum fico aut cum murra adposita; eiusdem radix pota in 
I tantum purgat, ut partus enectos extrahat, menses et se- 

§ 157 med.: Dioac. HI 7S. (eupor. II 75. 70). IV 168 (eupor. 
n 73), _ § 158: Dioao. m 161. 164 (enpor. 11 76) Hippocr. 
morb, mul. 1 10 p. 122. Diosc. 11 156. fenpor. It 77). HI 121 (eupor. 
n 72). IV 4 (eupor. n 82). HI 159 (eupor. H 7ti). IHl. — § Iu9r 
DioBC. ni 117 (eupor. II 78. 80. 81). 

1 menses dTJ7. meses X. mese T. 2 alboB TH. -bo Td. 
aluoa E. -uoeque v. { tribna ll.v. \ aquae ViJ. quae H. aquae 
mulaae (ciet add. G) v. i et om. d. | emortuoa iv. mo- r. 

5 uiuo d^ e Diosc. uino E. ut non V. uino et v. | aut- 
pbure dif, -phnre (-fiire V) alui profluuia sifltit rv. \ contia ea 
ciet J. -ra faciei (-cit M) VdTif. -raciii et E. et contrahit t'. 

6 poto V, 7 eommendantur Wen. 8 menaeB d»;, mea- 
Z. mess- V. 10 menses — 11 adpositiuu om. B. 12 crethmos 
e iG. erithmua e V. ent. mua^ (mulae E') E. 12. 13 radicis 
cortioe vet. Dal. -ce corticis TfES {cum lae. Hgtto). -ee cortice 
r(1)v(J). 13 secundas G. -dia U.v. | et Tde. ea B. 

11 fecundk E. 15 iuflammatio'iiibusque Etr.a.H. efr. Diosc. 

eupor. II 72. 16 diet. ego. cfr. D&ise. \ alcimae S. alome E. 
aeo, algmeV. -gameT. alceae d(?)ff. alttftftiiftC. c^T.^-vv^- 
lflantJeo Bo.o.5. 20 life ^ ii>. ^ t. 



228 C. FLINT SECUOT)! [vdB 

cimdas ciet ramorum decoctum iQsideDtibus, item folia 
pota draclima. ad eadem omnia prosuat vel inposita ventri 

160 imo cum farina hordeacia. acoron quoque utile est iDte- 
rioribus feminarmn morhis et conyza utraque et crethmos. 
et anthyllides duae vukis utilissimae torminibusque et se- 
cundarum morae in vino potae. callithrix fotu locis me- 
detur, albugines in capite tollit, capillos inAcit oleo trita. 
geranion in vino albo potum, hypocistbis in rubro pro- 
fluvium sistunt. hysopum suffocationes laxat. radix ver- 
benacae pota ex aqua ad omnia in partu aut es partu >• 

161 mala praestantissima est. peucedano quidam miscent in 
vino nigro semen cupressi contritum. nam semen psyllii 
defervefactum in aqua, cum intepuit, epiphoras omnes uteri 
Icnit. symphyton tritum in viao nigro evocat menses. 
partus accelerat scordotis pota dractuna suci in aquae is 
mulsae cyathis im. dictamni folia praeclare dantur ei 
aqua; constat unius oboli pondere, vel si mortui sint in 
utero infantes, protinus reddi sine vexatione pueqjerae. 
similiter prodest paeudodictamnmn, sed tardius, cyclaminos 
adalligata, cissaothemos pota, item Vettonicae farina ex x 
aqua mulsa. 

les (91) Arsenogonon et thelygonon herbae sunt habentes 
uvas floribus oleae similes, pallidioris tamen, semen album 



§ 160: Diosc. I a. m 126. 143. IV 134, I 127 (eupor. U 82). 
— § IGl med.: cfr. Diosc. IV 9, eupor. U 77. (in 34). — DioHC. 
n 193. eupor, n 94. — § 162; Dioao. Ill 130. — Tk H. IX 18, 6 
{cfr. Plin. XXVI 99. XXVn 125). 



mo YiH. i crethmos iS. chretm- T. chrenos B. 
V. c/r. §82. XXV 155. 6 anthyllides A{'i)B. can- 
VD. cantill- Zv. cfr. § 84, | uuliiis Xv. uue uis r. 6 morae 
iv. -re rTm. 7 tjita V. tjna d. II est om. TTS. | qui- 
dem Vd. 13 utero E. 14 lenit T*«. -nti T'd. -ni K. | 

euocat menses (meses S) Be. -atum est r. (reuocat coni. Dai. 
cfr. Diosc. QM moratur?). 15 siiclin V. uel in d, 16. 16 aqiia 
raulse (-aa v) Sv.a.S. 16 cyathos A. 20 adalligat B. | 

llltanthemoa V. | item am. E(f. [ farinae V. 22 arsegonon 
V.J eliagacnon B. 23 uas T. | similes v. -lies V. -le d. -lia 
BS I pidlidioies d(?)ii.O.D. looiM fortosse maiHalus: cfr. Diosc. 
•I folia, o}ea,e, palUdioria tamenl \ awmeV'^ . \ ^•vaffl.t. ^^^ 



W TdE] 

I papaveris modo. thelygoni potu femiDam coDcipi narrant; 
■ arsenogoDon ab ea semine oleae nee alio dislat; huiii& 
I potu mares geoerari, si credimus. aiii utramque ocimo 
I simiiem tradiint, arsenogoni autem 'semen geminum esse 
s testibus simile. 

(93) Mammanun vitiis aizoum, quod digitillum appella- 163 
vimus, unice medetur. erigeron ex passo mammas iibe-as, im 
riores facit, sonc; cum farre cocti ius. quae vero mastos 
vocatuFj inlita pilos mammarum partu nascentes aufert; 
10 testas Id facie aliaque cutis vitia emendat Gentianaj nym- 
phaea Heraclia inlita, cyclaniini radii mac ill as omnes. 
cacaliae grana mixta cerae liquidae extendunt cutem in 
facie erugantque. vitia omnia acori radix emendat. 

(93) Capilliim iycii/m smco flavmn facit, denigrat hype- 164 
16 ricum, quod et corissum vocatur, item ophrj/s herba, den- 
ticulato oleri similis, foliis n. nigritiam dat et Polemonia 
in oleo decocta. psilotrum nos quidem in muliebribus 
medicamentis tractamus, vcrum iam et viris est in usu. 
efiicacissimum autem habetur arctiezostis, item tithymalli, 



NAT. mST, XXVI 15 (90—93) 229 



§ 163: cfr. Piin. XSIl 89. Dioec. eupor. I 139. — 1 
I 3. 138. H 193. rV 121. — § 164; Dioac. I 132 (eupor. 
- DioHO. rV 162 (eupor. I 103). 



1 thelygoni C. -non i. tlieljgoni Kn. -gon V. a ar- 

Begonon E. 3 geuerari Jl.J. perhibentur add. e. | utra- 

que V. -aque 11. i simile v. -li VE. -lia d. | gemmo Vd. 

G tigit ilium. E 7 erigeron p. iri- U. 8 sonci cum 

ego. soncum (eao- d) in T'dE. -chum in V'v. | cocfci ius ejro. 
coctum ll.v. 8. fl dist. v.a.J. 8 maathoa VD. 9 in- 
lita S. -tas T'. iUitaa V. -ta H. -tos dT. iudita Sv. | pafbu d. 
e partu E(?)u.a.D. | nascentea vet. Hal. -tia S. -tium ll.v{J). 
(fe mendo cfr. § 150 (omnium), XXVII 3 (pareotium), XXIV 
S5 (naacentium). | aufert v. ant fert E. om. rTtU. 10 et 
teataa dTf. et tineas n.a.H. { alia d. | cutaa (om. uitiaj E. 
12 cacaliae Alv. caeca- VKZ). cfr. ^ 29. 13 faeie erunt 

nitia B. 14 lycium suco ego coll. liiosc. lyfimaco d. -ce VE. 
-che f(?)5. -chia i-. {cfr- XXIV 136). 15 et om. E. | corissum 
S coll. §§ 85. 129. coriBtum T. ecor- E. or- d, eciior- V. xpm. 

v. corion B. -iston c. | ophija B ex wid, -loa'^ iTn,"^'— ^ 

I. 16 TioJeri VE. I duobuB li.t. \ 4lA o " 
19 dist. ego. 



230 C. FLim SECUNDI [VdE 

stico vel in sole cum oleo inlito crebro vel evolsis pilis. 
— Quadripedum scabiem saoal hysopiim ex oleo, suum 
anginas peculiariter sideritis. — Verum et reliqua genera 
herbamm reddamus. 



C. PLINI SECUNDI 
NATURALIS HISTOKIAE 

LIBER XXVn 



1 1. (1) Crescit profecto apud me certe tractatu ipso 
»dmiratio antiquitalis, quantoque maior copia herbarum 
(licenda restat, tanto magis adorare priscorum in inveniendo 
riiram, in tradendo benignitatem subit, nee dubie siiperata 
lioc modo posset videri etiam rerum naturae ipsius muni- 

2 (icentia, si hnmani operis esaet inventio. nunc vero deoruni w 
fuisse earn apparet aut certe divinam, etiam cum homo 
inveniret, eandemque omnium parentem et genuisse haec 
et ostendisse, nullo vitae miraculo maiore, si verum I'aleri 
volumus. Scythicam herbam a Maeotis paludibus et Euplior- 
beam e monle Atlanta ultraque Herculis columnas ex ipso a 
rerum naturae defectu, parte alia Britannicam ex oceani 

3 insulis extra terras positis, itemque Aethiopidem ab exusto 
sideribiis axe, alias praeterea aliunde ultro eitroque hu- 
manae saluti in toto orbe portari, inmensa Romanae pacis 
maiestate non homines modo diversis inter se terris gen- « 

1 initio d. I cerebro E. 3 scabies E. | ei om. V. | siicum 
E. 3 ajigina, d. 5 tracta Yt. 7 in om. E. 8 intrando 
d. mir- T. | na E. 9 hue T, [ uiridi E. 10 si — esaet 

om. E. I esset d«. esse T. | inueationia T. (an om. E?), 12 ean- 
dem quae V. { pa,rentem v. -tium U. IS maior eat d. 

14. 16 euplioroiam i(?)v.a.S. -orherbam T. 15 ei D cum 

U 5S4. et ll.v. 17 terram dT. 18 axe Eu. ast r. | aliaunde 



NAT. HIST. XSVI 16 (93) — XXVII 1—3 (1—2) 231 



r 

I tibusque, vprum etiam moDt^s et excedcntia in nubes iuga 

I partusque eorum et herbas quoqiie invicem oslentante! 

I aeternum, quaeso, deorum sit munus istud! adeo Romanos 

r velut alteram lucem dedisse rebus humaois videntur, 

G 2, (2) Sed antiquorum curam diligeiitiamque quis possit 4 

satis venerari? constat omDium venenorum ocissiiuum esse 

a con i turn et tactis quuque genitalibus feminini sexus ani- 

DiaUum eodem die inferre morteni. hoc fuit veneDum, 

quo interemptas dormienties a Calpurnio Bestia uxores 

10 M. Caelius accusator obiecit. bine ilia alrox peroratio eius 

. in digitum. ortum fabulae narravere c spuniis Cerberi 

L canis cxtrabente ab inTcris Hercule ideoque apud Hera- 

I cleam Ponlicam, ubi monstratur is ad inferos adiliis, gigni. 

f hoc quoque tamen in usus humanae salutis vertere scor- 6 

IB pionum ictibus adversari experiendo datum in vino calldo. 

ea est nalura, ut bominem occidat, nisi invenerit quod 

iip homine perimaL cum eo solo conluctatur veluli prae- 

sentius iuvento, [sola baec pugna est, cum venenum in 

visceribus reperit] mirumque, exitialia per sc ambo cum 

so sint, duo venena in homine conmoriuntur, ut homo snpersit. 

immo vero etiam ferarum remedia antiqui prodiderunt de- G 

4: cfr. Plin, XXV 122. Th. H. IX 18. 2. — achol. ad 
Kicand. ales. 13. Pompon. Mela 1 19, 103. Plin. VI 4. Th, H. 
IX 16, 4. — g 6 : cfr. Plin. XXV 122. Diosc. IV 77 (eupor. II 132). 

1 monies v. -tia U.S. \ et om. Vf. | nubea V'aff, -bia VS. 
-bibua V. nudis E. 2 paatusque v.a.G. | eorum dff. eur- T. 
meor- E. pecor- v. S qne aed eorum T. 5 curandi licen- 
tiamque d. 6 constat T'dTfS. cum conatat (-tet v) T'Eu. 

T geutilibua £'. | femioia V. 9 interemptos d. -ptis V. I 
dormientea v. -tia dE. om. Vf 10 caelius Rvimienins ad 

Veil. II 68. caeciliua U.v. cfr. VII 165, de mendo XXVIII 
ZOO. \ perorato V. 11 digito Eu.a.iT. | ortum dlif. mort- 
T'. mortuum T'E. -tuaa G {add. eas ii). | e TdT*i!(Jl). om. E. 
a Dal. 13 additos V. 14 uetere V. -rea a. 16. 17 in 
homine quod perimat P. 17uelumT'. -ntv.a.S. 17. ISprae- 
sentius (^res- V) V'Eu(Z)). part.e (pari B) intus rB. de voce 
-praeBentiua efr. XVI 51 et V 565. (inueato = qnam inuentam). 

18. 19 ancos pomi cwm M^lUro emend. IV 122. V4 ■isv 
litalia par acabocum V. 20 aoat It- IV witti *i."o. -^^"^ - 



232 G. PLim SECOND! 

monstiaiido, quomotla venenata quoqiie ipsa sanarenhl 
torpescunt scorpiones aconiti taclu stupentque palleatesdj 
Tinci se conflteotur. ausiliatur lis bellebonim album 1 
resoivenle, cedilque aconitum diiobus mails, su< 
nium. quae si quis ulla fnrle ab liomlne excogitari ] 

7 tnisse credit, Ingratc deorum munera inleUegit. tangt 
carnes aconito necantqiie guslatu eanim pantheras, 
hoc fleret, repletiiras illos situs, ob id quidam pardaliancl. 
appellavere. at illas statlm liberari morte excrementor^ 
8,100 bominis gustu demon stratum, quod certe casu reperb 
quis dubitet et, quoliens fiat, etiam nunc ut noTum 
quoniam feris ratio et usu8 inter se tradi non i 

S 3. hie ergo casus, hie est ille qui pluruma in vita Idtm 
deus — hoc hahet nomen per quem intellegltur eadf 
et parens rerum omnium el magistra — , utraque 
iectura pari, sive ista cotidie feras invenire sive 
scire iudicemus. pudendumque rursus omnia animd 

9 quae slut salutaiia ipsis, nosse praeler hominem. 
maiores oculonim quoque medlcamentis aconitum nus(A 
saluberrlme promulgavere aperta professione, nt 
quidem uJIum esse sine allquo bono, fas ergo nobis ( 
qui nulla dtsimus venena, monstrare quale sit aconita 
vel deprebendendi gratia, folia habet cyclamini aut cud 



§ 7: cfr. Plin. Vm 93 {XX 50). Aristot. hist an. IX 8 § i 
Dioac. IV 77. Nicand. alex. 38. Solin. 17, 10. — § 9: Dirf 
IV 77. (cfr. Plin. XXV 122). Nicand. alfix. 41. 36. Th. H, IX. 1* 



1 ipao T. 2 tactua E. 3 fatentur dT. | ausiatut 1. 
iis ego. us E. eis v. his rTiS. i aconitum — 5 quae om.] 

5 nlla VdTS. ilia E«. nllo H cum Grcmomo. \ forte Vd^ 
certe E. | excogitare T. 7 an camea Hyrcani aconito? 
infra illos situa et Solin. \ negantque E'. | gustato T. 8 
T. I quodam d. J pardalianthes E. 10 demonBtratnm i . 
E. -to r. I repennnt T. 11 et om. d. 13 illi E. 14 de^ 
d. I hoc habet nomen u/ncis irtchisit S. dist. ego. 16 nia:giBti; 
E. -tra natura B. 16 cottidie E. 20 promulgate <' 
ualgmuere Vt -are T. j aperta du. -te V. aparte E. | i 
m X. om. rp. 21 nullum 4(?")r. ^^ tiini.-^ . \ «; ■" 
^_ ■■* V. id d. 23 depraeteaii "^ i. \ gra.'u'w 



pTdEi NAT. HIST. XXVII 2^ (-2—3) 233 

I meris, non pliira Iiu, ab radice, leniter hirsiila, radicem 

I modicam, cammaro similem marino; qiiare quldam cam- 

I maroa appellavere, alii thelyphoiion ex qua diximiis causa. 

' Cauda radicis incuiTatur paulum scorpiunum mado, quare * 

5 et scorpion aliqui vocavere. nee defuere qui myoctonoD 

appellare maileDt, quoniam procul et e louginquo odore 

mures necal. nascitur iD nudiE cauLibus, quas aconas no- lo 

miuaut, et ideo aconitum aliqiii dixere, nulla iuxta, ne 

pulvere qiiideni, nutriente. banc aliqui rationem nominis 

10 adtulere; alii, quoniam vis eadem esset in morte, quae 

tcotibus in ferri acie deteienda, statimque admota velocitas 
sentiretur. 
4. (3) Aethiopis Tolia hahet /)bI»mo similia, magna ac n 
multa et hirsuta, ab radice, caulem quadriangulum, scabrum, 
15 similem arctio, multis concavum alls, semen erro simile, 
candidum, geminum, radices numerosas, longas, ptenas, 
molles, glutiuosas gustu. siccae nigrescunt indurescuntque, 
ut comua videri possiat. praeter Aethlopiam nascuutur I3 
et in Ida monte Troadis et in Messenia. colliguntur 
20 autumno, siccantur in sole aliquot diebus, ne silum sentiaut. 
medentur volvis pola^ in vino albo, ischiadicis, pleuriticis, 
faucibus scabris decoctae potui dantur. sed quae ex Aethiopia 

§ 10: Th. H. IX la, 4. cfr. Theopoinp. ap. Athen. Ill 39 
p. 851'. Ovid. met. VTI 418. — g§ U. 12: Diosc. IV 103. 

I quattnor II. v. \ diet. ego. 3 thetiponon Td, | causa. 
om. T. 4 Cauda V. arida E. om. iv. eauda arida O. \ radix 
d(?)E.a.D. 6 ne E. I detaere V^ deferuere E'. | myoctonVd, 

10 uiis E. I esse V. 11 ad ferri acie (-em v) deterendam 
! Xv.a.S. I amniota E. 13 aethiopis iv. -pis radix Tl(Ten.)X). \ 
phlomo V. fhlamo E. Ha- r. | ac TdS. et Eu. 14 multa et 
n.w. awmultum? cfr. Siosc. et XXIX 94. \ adS.| quadrangnlam 
Av. 15 Bimilg iv. -1e r. I multia V'dv. mundis r | concauom 
TiS. -uo in d. | alia iB. ulis T. aliis E. in aliis v. \ aimilem E. 

n flicea E. | indurescuntque TTfS. duranturque d(?)£ e 
JHoic. que Eo. 18 coma E. [ posaent B. | praeter cod. Mwrbac. 
G. -terea K.{ii add. in). | aethiopiam Vd Mwbae. G. -pia rv. 

19 monte et d. 20 solem E. I aliquot iVtwrbiw., ■o. -vuA. 
aj>. -mhuB rTt. 21 potae «. -ta U. ■pD\:.\i. cow. JA'*^'^'*-^™^ 
X. 22dGC0cta.V»m rns.Eu.a Gf.\?otmMiiT\iac.AiXv-^'^- -Wj-Oj 



234 C. PLINI SECUNDI [VdE 

13 venit, eximie atqiie ilioo prodest. — (4) //^eratoD fera- 
lacea est, duonun palmnrum altitudine, origano similu^ 
tlore bullis aureis. huius ustae aidor urinam ciet volvas- 
(|iie purgat, lanio magis iasidentibus. causa nomiDis [oon 

u liaee, sedj qiioniam diutissime non marcescit. - — (5) Aloe i 
scillae similitudinein habet, maior et pinguiorihus foliis, 
ex obliquo striata, caiilis eius teaer est, rubens utedius, 
QOD dissimilis antherici, rudice una, ceu palo in terram 
demisaa; ipsa gravis odore, gustu aniara. laudatissima ei 
India adfertur, sed nascitur et in Asia, non tamen eati 
utuntur nisi ad volnera recentibus foliis, mirifice enim 
conglutinant suco. ob id in turbinibus cadorum earn se- 

15 runt ut aizoum maius. quidam et caulem ante maluri- 
tatem seminis incidunt suci gratia, aliqui et folia, invenitur 
et per se lacrima adhaerens; ergo pavimentandum ubi satais 
sit censent, ul lacrima non absorbeatur. fueru qui tra- 
derent in ludaea super Hierosolyma metallicam eius na- 
turam, sed nulla magU inproba est, neque alia nigrior 

16 est aut umidior. erit ergo optima pinguis ac nitida, rufi 
roloris, friabilis et iocineris modo coact^ facile liquescens; *) 
iiiprobanda nigra et dura, harenosa, quaeque gustu intel- 
legilur, cummi adulterata et acacia, nalura eius spissare, 

§13: Diosc. IV 33- — § 14: DiOEC. Ill 2-2. Isid. XVn 9,28. 
— g 15: Dioac. praef. p. a. — §§ 16—20: Diosc. Ill 23. 

1 ueniimt Tditfurftac. I eiimie iMurbac.S. -miafl r. -mia 
est V, I ilico J. iUi- Yin. iliaco E. cfr- § 89. VII 122. Via 
136. XI 183. XXI 13. XXIV3. XXVIII78. 106. XXXI3S. 
XXXIV 151. {XIX 97. XXIX 11). | ageraton v ex ind. et 
Dime, eraton U. i inaidente E. 4, 5 uncos posui cum P 
(jS). 'non a verbo agendi' mfer^elatw J. (ow nero haec est?). 

5 ma^eacit T. 8 antherici YitS. -co Eu. 9 dimisM 
Yv.a.G. I Ipsa ego. om. ll.v. cfr. Diosc. [ grans E'. -ui v.a.D. 

10 et om. B. | coa E. 12 conglutinant ego- -nat uel lit). 
{an poHus recentibue foliis transpottenda swit ante uel suco?). | 
candorum E'. -rem E". 13 malus E. 14 aliqui folia V. 

16 aint ceaaent i. ai nieent V. | an ne (pro non)? | obsor- 
beatur ViVen. 17 iudeam E. | hierosolyma H. -mam U.v{jyj. 
sed cfr. V 70. 73. 73. VI 313. 18 aed nofa dT. 19 tumi- 

dior S v.a.S. 20 ac (pro et) i(,'*~)"£i;.a.'H. 1\ Ai 

renosaque et, quaeV ^^ g^anQV^&n.ii.li, 



^«iJ 



r vdE] 

I densare et leniter calfacere; iisus multi, sed pdacipalis 

I alvuDi solvere, cum paene sola medicamentorum, iguae id 

I praestant, coofirmet etiam stomachum, adeo non infestet 

" iilla vi contraria. bibUur drachma, ad stomachi vero disso- 17 

5 lulionem in n cyathis aquae lepidae vel frigidae coclearis 

mensura bis terve id die ex interrallis, ut res esigit, 

purgationis autem causa plurimum m drachmis, efQcacior, 

L si pota ea sumatur cibus. capillum fluentem continet cum 

■ TtDO uustero capitc coutra pilum permicto. dolorem capitis 

n gedat temporibus el fronti inposita ex aceto et rosaceo 

E dilutiorque iufusa. orulorum vitia omnia sanari ea con- 18 

I venit, privatim prurigines et scabnViem genarum, item 

I insignita ac livida inlita cum melie, maxime Poutico, ton- 

*' sillas, gingivas et omnia oris iilcera, sanguinis excreattones, 

16 si modicae sint, drachma ex aqua, si minus, ex aceto pota. 

Tulnerum quoque sanguinem et undecumque flneutem sistit 

per se vel ex aceto. alias etiam est vulneribus utiliasima 19 

I ad cicatrirem perducens. eadem inspergitur exulceratis 

genitalibus vironun, condylomatis rimisqiie sedis, alias ex 

vino, alias ex passo, alias sicca per se, ut exigat mitiganda 

§ 17: cfr. Celsus I S (p, 20, 5), Scribon. 186. 137. Marc. 
17, SO. — § 18 extr.: Celsus V 1. — § 19: Marc. 33, 63, 

1 multi sed B30, cfr. XXSI 63. XVIII 117. {nov. luc. p.S5 
vot. J), -tis et dT. -tis sed VED. in multis et (sed G) v. \ 
prinoipis iT. 9 cum T'Bfi. fed V'dT. (cm nt?) | paene ait 
v.a.G. I aquae E. 3 confirmet Eff. -mat V'u. -niaitta ri. I 
adeo at noa v.a.G. de strvctura cfr. X 208. XVII179. [ featet 
Va. 4 ui G. uis U.Te. | stomachmn Td. 5 duobua n.v.\ 
taepidae S. 6 ia die ex Vdc. ex die E. | rei E'. 7 autem 
TdTfS. enim E. etiam v. \ ti-ibus II. v. 8 si om. V. j cibua 
om, T, 9 capite contra Jl. T J, -te in sole contra V. -tia contra 
Bolem f{?). I pilum U.TS. capilluni v. -Ho f (?). 12 prariginem 
d. I scabritiemfi'. -biem n.v{J). cfr. Diosc.etiwt. adXXIUD.\ 
generum V. -ranim E'. 13 inaignita ll.v. efr^l38. (Gellim 
X 3, IT). Buggillata JOo^e. {cfr. XX 8S. 340. XXU 55. XXX 
38). 15 drachmf E. -rnae pondere v.a.H. 17 per ae om. 
Td. ] eat etiam dX. | ulceribua Biosc. 17. 18 utiliaBima ad 

iv. -ma dat E. -me dat V. 18 apergitur E. Vi a.\.vw4 ist 
Ejj, es alias et f-ia aed d) r. an ei^j a.Maa fes.'l ^iSi 'iNji.. ^i^-i 
Va. I eiigdt II.TJ. -git 



NAT. mST. XSVn 4 (3—5) 



936 C. PLINI SECUNDI [V(Bfl!a(i)da' 

curatio aul coerceoda. baemorrhoidiim quoque abundantiam 

20 teniter sistit. dysinteriae ioruoditur et, si diilicilius con- 
coquantur cibi, bibiLur a cena modico inlervallo, et in regio 
morbo in obolis ex aqua; devorantur et pilulae cum meils 
decoclo aiit resina lerebintliiua ad purganda interiora. digit 
torum pterygia toliil. oculorum medi(;amentis lavatur, ut. 
quod sit barenosissimtim subsidat, aut lorrelur in testis 
pinnaque subinde versalur, ut possit aequalitcr torreri. ■— ^ 

21 (6) Alcea folia habel similia verbenacae, quae aristereoUi 
cognominatiir, naules m aut mi, roliorum plenos, florenl 
rosae, radices albas cum piurimum vi, cubitales, obliquas^ 
nascitur in pingui solo oec sicca, usus radicis ex viao- 
vel aqua dysintericis, alvo citae, ad nipta, convulsa. — 

29 (7) AlypoD cauliculus est, moUi capite, non dissimile betae^ 
acre gustu ac lentum mordensque vehementer et accendens.' 
al?um solvit in aqua mulaa addito sale modico. minima: 
potio n dracbmarum, media lai, maxima vi, eximm pur^ 

23 gatione quibus datiir e galiinaceo iur«. ■ — (8) Alsine, qiiam 



1 cohercenda VEC | ha^nndaiitiaiii E, abnndatioiiein T. 
hab- B {qui rursvs incipit). i tiibna ll.v. \ deuoratur Td. | 

melle TErJ?. -His rw(S). alOer XXXVII 195. 6 decocta. 
VB'd. I aut otn. E. 6, 6 cubitorum E. 6 ptenda Vdf. | 
labatur V. 8 pianatiue Td. | ueraatum TR'. 9 aloaea E. j 
quae (qui Bal.) et v.a.H. j ariatereon dErlT (peri- v). -ron rT. 
cfr. XXV 105 {126). 10 tres aut quattuor il.v. \ flore E. 
11 sex ll.v. IS ad ego. &Va. om.rt). \ mptaEr, -tiav. ructat 
v. erat V. rat r | conuulsia «. de stmeturae variations efr. 
§129. 14 alipho E. I inolle B'. | an capite, radice? cfr. 

IHosc. 1 diaaimile TBfS. -lia d(?)Eri'. 16 gaetaVRdTr. -tatu 
Ero. cfr. XXV 157. 93. XU 97. 119. 70. XXI 41. XXIV 69. 
XXVII 11. 14. 41; aliter XXV 135. XXXVI 133. XV 129. 
[falsam fortasse XIV 116). \ acentum Td. | mordena qui BE, ) 
accedens TB'd. IS modicum ioima TB. 17 duarum. 

quattuor . . sex U.v. \ esimia (vd egregio: cfr. XXXII 130) 
ego. ea dEr». om. r. ei ami. S. 17. 18 purgationi Mtitltr 
emend. TV 33. 13 cibua coni. 8. \ an gaUmacei? cfr. § 95. 

XXIX 103. 78. (.79). XXX 57. 68. | iure B. fere dEr. ffere E. 
^^ V. om. V. tnaim datur in iure e ga-Wmu-tea \ie\«,\e. \^ 
aJsine v e J)iosc. salsine U. - • » 



B] SAT. HIST. XSVU 4 (5—101 237 

quidam myosoton appellant, nascitur in lucis, uiide el 
idsine dicU est. iacipit a media htenie, arescit aesl^te 
media, cum prorepil, musculorum aures imilatur foUis. 
sed aliam docebimus esse quae iustius myosotis Tocetur. io& 
haec eadem erat quae helxiDe, nisi niiDor miDiisque hir- 
suta esset nascitnr in hortis et maxime parietibus. cum 
teritur, odorem cucumeris reddil. usus eius ad collectiones 34 
mflammationesque, ittm eadem omnia quae heLrines, sed 
inflrmius. epiphoris peculiariter inponitur, item verendis 
ulceribusque cum farina bordeacia. sucus eius auribus 
infuodilur. — (9) Androsaces herba est alba, amara, sine 25 
foliis, folliculos in cirris babens et in his semen, nascttur 
[in maritimis Sf/riae. maxime datur bydropicis drachmis n 
tusa aut decocta in aqua rel aceto vol >iDo; vehementer 
enim urinas cieL. datur et podagricis inliniturque. idem 
effectus et seminis. — (10) Androsaemoa sive, ut alii 26 
appellaTere, ascyron non absimile est hrperico, de qua 
diximus, cauliculis maioribus d ens io rib us que et magis^s.w 
mbentibus. folia alba, rutae figura, semen papaveris nigrL 
comae tritae saogiiineo suco nianant; odor est resinosus. 
gigoitur in vineis, fere medio autumno elToditur suspen- 
diturque. usus ad purgandam alvum tusae cum semine 2T 



§ 26: Diosc. m 140. — §§ 26. 27: Dioac. m (162). i63. - 
§ 37 estr. : Dioac. enpor, I 203. 



1 myoBOtan B. moaotan V. -tam d. 2 alaine drji. alii- 
balai- r. j hieme — 3 media om. B'. 4 iastis E. 

6 helsine B e Diosc. Laec sine TBE. alsi- dXr. G in om. 
ortis V. ] in parietibus Bdl?)ii. 7 odore VE, 8 item 
sm ego. cfr. XXJU 59. et m (ni E) ead- TBEff. emendat 
AT. qnio em- c. | helxines e^. -ne B. helsine £r. hal- r. al- 
Ir. de ttntctura cfr. XXVI 71, de mtndo XXVIl 73. 10 hor- 
deacea d(?)tc,a,^'. -diacia B. ii androsachea B. | alba 
12 foliia om. B. alba amara {om. sine foliia) r. 13 allioulos 
& lie- r. 13 Bjriae B e Diosc. histriae (istor- E) U.Ttv. \ 

>t. ego. I duaboB U.v. 14 uel in aceto d. 16 illinimtar 
I iidcra T. 16 androaoemon T. -roeman S. | ut om. B'. 
fignrae VB. 20 comae dEr«. -ma et r. I manant oin. E. | 
odor est (ei B. eia H) reainoaua ego cum B e J>Hisc. odorea trea 
sua TBdB. om. E. 21 uama B. \ ii&iate.\At "^"VM., 
sj'fl V. /purgandam du, -dumr. de iMsnAa c^t . "X-XUi V^- 



238 C. FLINT SKCUUDI 

potiteque matutino vel a cena ii draclimis in aqua mulsi' 
vel vino vel aqua pura, potionis tolius sextario. trahtt 
bilem, prodest iscliiadi maxime, seA posters die capparis 
radicem resinae permiitam devorare oportet drachmae pon*' 
(lere itenimque quadridui interrallo eadem lacere^ a pu 
gatioDe autem ipsa robustiores vinum bibere, iDflnnion 
aquam. inponitiir et podagris et ambustis, et volneribi 

!8 cohibens sanguinem. — (11) Ambrosia vagi nominis < 
circa alias herbas fliictuati unam babet certam, densam, 
ramosam, tenuem, iii fere palmorum, terlia parte radice 
breviore, foliis rutae circa imum caulem. in ramulis sem^ 
est uvis depend entibus, odore vinoso, qua de causa bot 
a quibusdam vocatur, ab aliis Artemisia, corouantur i 
Cappadoces. usus eius ad ea, quae discuti opus sit. 

!g (12) Anonim quidam onoiiida malunt vocare, ramoss 
similem faeno Graeco, nisi fruticosior hirsutiorque ess 
odore iucunda, post ver spiuosa. estur etiam muria C( 
dita, recens vero margines ulcerum crodit. radis 
quitur in posca dolori deatium eadem cum melle pol 
calculos pellit. comitialibus datur m oxiraelite decocl 

ad dimidias. — (13) AnagjTos, quam aliqut aco/ion vocan 
fruticosa est, gravis odore, tlore oieri'!, semen iu comi* 

§ 28: Diosc. m 119 (cfr, 120). Pbu infra, § 66 SXV 74. 
§ 29: Diosc. m 18. cfr. Th. H. VI 5, 3 i Plin T%I 98. DioBO. 
eupor. I 18. — § 30: Diosc. Ill 167. eupor. U 121. 

I uel a cena Erw. flacco a Td, -ceo K. 2 aut uino 
Hd. ] lie! aqua mulsa E. | potionis {-ni TH) totina TBdS. toti) 
potionis Eu. 3 postero ego. -tern TBd. -tera. Eru. | die Er 
die T. 4. 5 pondere om. B*. 5 itemmque — 6 bibere M 
E'd. 7 amb///tia B. 8 ambria E. 9 ua,na,8 eoni. Gronov. 
flnctaati U.TG. -ana v. | imani V*TErH cum Gron. onam ~ 
tiouam T'. omiam d. friiticem nnnm ji, | certam ll.TH. om. 
(an ambroaiau . . unam liabeut sc. medici?). 10 triiim II. 

II breuiore llTv(II). -rem G. cfr. Diosc. \ famnlis V. 
12 bothrys E. 14 diacutio poaait E'. 15 anonim S (-n: 
JB) e XHosc. ango- U. anco- v. \ ononidam Er. -ni 
B. IC faeno, nigra E. 17 nei Hiv. -ro VD. ue E.' (an e. 
eidentnt aligua?) 18 eradit V" in tos. 21 anagTros Er 

-giroa V*. -gro 7'd, -gyon R. \ acopon B e D-iosc. -oton II. 
'•"'-'•- -' I grauis T*EiD, gtima r.\ftQte tym.t. 



VHdE] NAT. mST. XXVn 4—5 (10—16) 239 

ciills non brevihus gignit, simile renibus, quod durescit 
per messes, folia collectionihiis inpoDuntur difiiculterque 
parieDtibus adsliiganlur ita, ul a partu statim auferantur. 
quod si emortuus haereat et secundae measesque moreutur, 

a drachma bibuotur in passo folia, sic eL suspiriosis dantur 
et in vino vetere ad phalangiorum morsua. radix discu- 
tiendis concoquendisque adhibetur, semen comma nducatum 
Tomitiones facit. — (14) Anouymos non inveniendo nomen 31 
invenit. adfertur e Scytbla, celebrata Hicesio, non parvae 
auctoritalis medico, ilem Aristogitoni in volneribus prae- 
clara, ex aqua Uisa inposita, pota vero mammis prae- 
cordiisve pertussis, item sangninem excreantibus. putavere 
et bibendam volneratis. fabulosa arbitror quae adiciuotui', 
recentem earn, si uratur, in ferrum aul acs fenimiuari. — ■ 

»5. (15) Aparinen aliqui ompha/ocarpon, alii pbUanlUropon 32 
Tocant, ramosam, hirsutam, quinis senisve in orbem circa 
ramos foliis per intervalla. semen rotundum, durum, con- 
cavum, subdutce. nascitur in frumentario agro aut hortis 
pratisve, asperitale etiam vestium tenacL efQcax contra 
serpentes semine poto ex vino drarbma et contra pba- 
langia. sanguinis abuudantiam ex volneribus reprimunt 
folia inposita, sucus auribus infunditur. — (16) Arcliou 33 
aliqui potins arcturum vocant. simills est verbasco foliis. 



1 breuibus Eti. urbi- r. S meases iB. raeses V'EdK. 

menses V*e. i quod stemorius T. | moreret E'. 5 paasa 
a'. 7 maDduoatuin B'Tf. 8 BuonjmOH dw, -omymoa VB. 
amomjmDS r. -onimos E. 8. 9 itomBii inuenit Stv, non uenit 
Td, uenit B, 9 e acythia v. -tig E. -thicae V. et afjthie d. 
eEquitia, E, 10 aristogitoni G. -ton llv. 11. 12 praecoVdi- 
iaque d(?)£i'. 13 bibendum B. niue- E. | abiciuntnr E. 

14 recentem earn H.T. -te ea v. \ oratiir TE'. | in VSTE. om. 
d(V)»!. de structwra efr. XXXVI 199 extr. {deeet forlasse materia 

-gitMil wenda). \ feirum aut aes otn. E. ] eas V. | ferruginari 
TE^dl. 15 aparimen VE'd. | omphalocarpon S eum B e 

Dime, ompbacoc- ll.v. 16 semisue T, 17 aurum B. 

18 flumentario £. 19 portbisue E. SO. 21 phalaugias 

TEd. 22 artiou TE'd, 23 potiuB ■^'aiTlMl^Sl. oit-.ttfi-^ 

"^ ' 'fl it. -rfon fi " 



240 C. PLINI SECUNDI [VBdE 

iiisi quod hirsutiora siintj caule longo, moHi, semiue cumini. 
nascitiir in petrosis radice tenera, alba, dulci,, quae deco- 
(juitur in vino ad dentium dolorem, ut ore ita contineatur. 
decoctum bibitur propter ischiada et stranguriam. ex vino 
ambustis inponitur et pernionibus; foventur eadem cum s 

34 radice semine trito in vino. — (17) Asplenon sunt qui 
hemionion vocant, foliis trientalibus, multis, radice limosa, 
cavernosa sicut felicis, Candida birsuta. nee caulem oec 
ttorem nee semen babet. nascitur in petris parietibusque 
opacis, umidis, laudatisslma in Crela. buius roliorum in» 
aceto decocto per dies xxx poto lienem absumi aiunt; 
et illinuntur autem eadem. sedant et singultus, feminis 

SB non danda, quoniam sterilitatem facit. — (18) Asclepias 
folia hederae babet, ramos longos, radices numerosas, tenues, 
odoratas, floris virus grave, semen seciiriclatmn. nascituriR 
in montlbus. radices torminibus medentur et contra s 

36 pentium ictus non solum potu, sed et inlitu. — (19) ) 
ab aliquts bubonion appellatur, quoniam inguinum prae 
sentaneum remedium est. cauliculus foliis oblongis n a,^ 
m, in cacumine capitula stellae modo radiata. bibitur e' 

§ 34; Dioac. Ill 141, 

XXVI 41). Th. H. IX 18, 
DioBC. IV118. 

IcauIeErv. a (ac d) caulo (-le d) r. 2 dulci quae e^. i 
§ 63- -cique It.v. 3 dolorem Bl«. -res rTfS. | ut ore e 
om. II. V. efr. XX 111. XXIH 54. 79. XXY 170. XXV^ 
108. XXXII 80, praeterea XXV 166. 83. XXXI 40. (su " -' 
XXXr 186). 1 ita 11. ut ita J. ut U 570. ita ut e (cff. § . 
contineiLtur ore v.a.J. an ad dentium dolorem ita. coutinettS 
cfr. XXV 170. i hiBciada V. sctiada E. sci- a. | e Bc.a.il 

6 trita TE. | aspleoaB. 7 hemionion Verc. efr. XXV4&M 
XXVI 41 et Diosc. -onon n.w(D). 8 feUcis KS fil- rcCUU' 
efr. nota ad XXIV 85. 9 iiabent VB. | petris otn. E. 

11 decocta TE. | mi B e Diosc. \ potu dB. | lienen E. 
13 illinuntur dTji. lin- rt \ sedant et TBdtS. -ante Erff. 
V. an aedat et? 15 uiros B, uerua Er. [ aecuriclatum 'TS 

-aeum B. -arnin f. -riculatum r aeculatum (seru- v) Bn.a..^ 
-coridacae d(?)S coll. XVIII 153. 17 potum VZo.a.G. | « 
TEdS. etiam Er«(Z)). | inlitu drS, -turn T'fE. illitum V'« 
-(u e. litu B, 18 aliquibus Bd(?ifl.a.S'. \ inguinum om. E. 
' Fd. / caulibusVE'i. W, ^0 iMotnia mM\.^riSnia'ft 



■ dE] NAT. mST. XXVn 5 (16—23) 241 

adversus serpentes. sed ad ingiiinuDi mediciDam sinistra 
manu decerpi iubent et iuxta cinctus alligarL prodest el 
coxendicis dolori adalligata. — (20) ABcyron et ascyroides 3 
Kimilia sunt inter se et byperico, sed maiorcs habet ramos 

B quod ascyroidea vocatur, ferulaceos, coma nibentes, capi- 
tulis parvis, luteis. semen in caliculis pusillum, nigrum, 
resinosum. comae tritae veiut cruentant, qua de causa 
quidam banc androsaemou vocavere. usus seminis ad ischia- 
dicos poti u draclimis in bydromelitis sextario. alvum 

t solvit, bilem detrahit. inlinitur et ambustis. — (21) Aphaca 3 
tenuia admodum folia habet, pusilla. altior lenticula et 
Biliquas maiores fert, in quibus terna aut quaterna semina 
sunt, nigriora et minora lenticula. uascitur in arvis. na- 
tura ad spissandum efflcacior quam lenti; reliquos usus 

I eoadem habet. stoniacbi alvique fluctiones sistit semen 
decoctum. — (22) Alcibinm qualia esset herba, non rep- 3 
peri apud auctores, sed radicem eius et folia trila ad ser- 
pentis morsum inponi et bibi, folia quantum mauus capiat 
trita cum vini meri cyatbis in aut radicem dracbmarum 

ini pondere cum vini eadem mensura. — (23) Alectoros 40 
lophos, quae apud nos crista dicitur, folia habet similia 
gallinacei cristae plura, caulem tenuem, semen nigrum in 
siliquis. utilis tussieotibus cocta cum fata fresa, melle 



2 iobeut et Erv. -bent r. 3 adalligata Sv. -to r. \ Bisqui- 
roidaea E. 4 ae aed E. | aed V&iTtH. om. EG. aed aacyron 
V. I maiore E. | habet B«. -eut rT. 5 qui v.a.G. \ uocant &. 
-tur Kit. I peculaceoa B', | coma ego. cfr. Siose. omnia U.S. 
-ino c. 6 cauliculia V'v.a.B. cjaoEbaB E. 9 dnabua U.v. \ 
bjdromeliti E. 10 afaca TTE. II an habet et? | dial 

v.a.B. I puailla V'Eb {D oum U 571). -Ho r£. \ et {= etiam.) 
TBd. eat Eri!(D). del. S. 12 ai qnae i. 13 nigriora B 

( n 571 coll. Diosc. -ora et [om. V) madidiora U.v. an ni- 
jra eadem? | et minora di!(D). et ui- VB. obi. EJ, 1* re- 
bquo Siv.a.S. (uBU eoBdem etFectus v). 15 fluctioiuB E. 
17 apntt T. 18 bibi iubent in.a.II. 19, 20 tribns ef trium 
ll.v. 20 uino d. 20. 31 alectoioa bi-^ta^a "»> . -ttJvi-^-iia *i~ 
r -pboB v.a.S. 22 tenuem. om. i. 1Z dist. 3.\tG.'3Cia."a>- 



an- 
ataflP 



242 C. PLrai SECUNDT 

addilo et caligini oculorum. solidum semen coicitur 
oculum nee turbat, sed in se calig:ineni contrahit; mul 
colorem et ex nigro albicare incipit et intumescit ac 

41 se exit. — 6. (24) Alum nos vocamus, Graeci symphyti 
petraeuni, simile cunilae bubulae, foliis parris, ramis 
aut nn a radice, cacuminibus thymi, surculosum, odoral 
gustu duJce, salivam ciens, radice longa, rulila. nasciti 
in petris, ideo pelraeum cognominatum, utilissimum 
ribus, renibus, tonntnibuSj pectori, piilmonibus, sanguinem 
reicientibus, faucibus asperis. bibitur radix trita et in 

42 vino decocta, et aliquando superlinitur. quin et comman- 
ducata sitim sedat praecipueque pulmooem refrigerat. lusati 
quoque inponitur et contusis, lenit interauea. alvuiu sist 
cocta in cinere detractisque follicnlis trita cum pipei 
granis vnn et ex aqua pota. volneribus sanandis tanta' 
praestantla est, ut caraes quoqne, dum eocuntur, conglutiuet 
addita, unde et Graeci iiomen inposuere. ossibus quoque 
fractis medetur, 7. (25) alga rufa scorpionum ictibus. — 

43 (36) Actaea gravi foliorum odore, caulibus SBperis, geni- 
culars, semine nigro ut hederae, bacis mollibus, nascitur 
in opacis et asperis aquosisque. datur acetabulo pleno 

44 interioribus feminarum morbis. — (27) Ampelos agria vih 

@ 41: Dioac, rV 9- (cfr, Plin. SXVI 42). Marc. E 
bon. 83. Marc- 17, 21. (10, 68. 31, 29). — § 42: Diosc. IV 9. 1^ 
— Diosc. IV 98. cfr. Plin. XXVI loa), — § 44; Diosc. IV ISKM 
etr. Plin. XXHI 19. 

1 addita E, | oculum E. | conicitnr Bdw.a.J. cfr, XXXtM 
29. XXXUSB. 75. 3 aed ex nigro Eh.o.5. | et Ere. tun. rJM 
4 quod nOB Tfl, | aymphoton VE. 5 pecreum T. M 

6. 6 tribus aut quattuor ll.v. 7 dulce gaatu BdS 9 pec^ J 
tori TBfEiL -ris C. -ribus dTo. nn pectore . . . reicientihna?' J 
cfr. Scribon. 12 luaatiB B. 13 lenit VUiTU earn Oro- \ 

Twvw. leni E. lieni «. | interanea T'Tff. -nei T'BE. -neia de. ' 
(an laesis interaaei? cfr. XXVI 81 et Diosc). 14 in T'Eru. 

om. T. eft. § 54. XrilllOS. XXJIIieS. XXIV lU. I c^ 

E. ] foliculia K. 15 nonem U.v. \ et es Erv. ex r. 17 
et Ew. unde rS. 18 rufa VEdTfiifff). ruba E. -bra G. \ etJ 
scorpiomun RA{f}v.a.S. 19 aaperia H.u(Gl. an* ' "" 

22 agBxi& K. agnB,B ILt, 



TRdE] NAT. fflST. XX VU 5—7 (23—28) 243 

catur herba foliis duris, cineracei coloris, qualcm in satis 
diximus, viticulis longis, callosis, rubentibus qualiter flosas, 
quam lofis flammam appellamus. in unolis fert semen simile 
PuDici mail aciois. radix eius decocta in aquae cyalhis 
5 temis, addilis vini Coi cyathis n, alvum solvit leniter 
ideoque Lydropicis datur. utolae vitia cutis in facie mu- 
lienun emeudaDt. ischiadicos quoque utl hac herba prod- 
est tiisa cum foliis et inlita cum suco suo. 

(28) Absinthii genera plura sunt: Santonicum appcl- 

10 latur e Galliae civitate, Ponticum e Punio, ubi pecora 
pinguescunt illo et ob id sine felle reperiuntur, neque 
aliud praestantius, multoque Italicum amarius, sed me- 
dulla Pontici dulcis. de usu eius convenit, herbae facil- 
limae atque inter paucas utilissimae, praeterea sacris po- 

u puli Romani celebratae peculiariter, siquidem Lalinarum 
feriis quadrigae certant in Capitolio victorque absinthium 
biblt, credo, sanitatem praemio dari honoriCce arbitratls 
maioribus. stomachum corroborat, et oh hoc sapor eius 481 
in vina transfertur, ut diximus. bibitur et decoctum aqua", ii» 

so ac postea nocte et die refrigeratiun sub diu; decoci Ti 
drachmis foliorum cum ramis suis in eaelestis aquae sex- 
tariis in oportet, nee non salem addi yetustissim! usus est. 

§ 45: DioBC. m 26. 23 (24). Th. H. IX 17, 4. cfr. Piin, XI 
194. Isid. XVn 9, 60. — g§ 46—62: Diosc. HI S3. 

3 quam TEdl quern Ed. J flaminam E'. | appellauimas B. | 
dist. J. I uuolia J e Diosc. nolia T'E. uiolis iH coll. XXI 67. 
obilia E (ignob- ii). obolis V'r. 4 aquae Ev. aqua r. 

B duobns Il.v. 6 typocritU d. J uuolae J, uoluae V. uul- 
T'Bd«. uole E. I uitia et i{?)v.a.J. 7 eraendant SJ. -at re. | 
uti iv. uri VEf, heuri E. 10 a (his pro e) S.{1)v.a.S. 
12 moltorumque E. -tumque man. Dal. | italicum iH. -co TB 
%v(_S). 13 dulci B. 17 in praemio ittS. 19 crasaatur 
dT. 20 diu V'BdJ, dio rOal dino Sv(II). die V. c/r. Xlt' 
136 extr. XXJ 84. XXVIII 137. 233. XXX 84. \ decoci vi 
ego. -octi (-octia BEir) sex 22. t'. 21 caelesti B. 22 tribua 
llv. 20—22 dist. ego. 22 iiec non ego. cfr. XXVIU 130. 
nee U. et v. \ sale Td. | uetustisajmi ego. -me Erti, -mum D 
gwn U 572. netuB sine rTfS. \ uaaa eai l^awi.'^'wnv ^irm- ■■- ■™.'a<.\ 
lyg. asa eat U.S. in usu eat b. 



244 C. PLINI SECUNDI [YKab 

bibitur et madefacti tlilutum; ita enim appelletur hoc ge- 
nus, diluti ratio ut, qutsquis fuerit modus aquae, tegatur 

47 per triduum. tritum raro in usu est, sicut et sncus ex- 
pressL eKprimitur autem, cum primum semen turgescit^ 
madefactum aqua triduo recens aut siccum vu diebuE^ 
dein coctum in aeueo vaso ad tertias X beminis Id aquas 
sextariis XLV itenimque percolatum, berba electa, coquitur 
ad crassitudinem mellis, qualiter ex minore centaurio quae- 
ritur sucus. sed blc [absintfaii] inutilis stomacho capi- 

48 lique eat, cum sit ille dccoctus saluberrimus. namque 
adstringit stomachum bilemque detrahit, urinam ciet, alvum 
emoUit et in dolore sanat, ventris aaimalia pellit, mala- 
ciam stomaclii et intlatioaes discutit cum sile et nardO' 
CaUico, aceti exiguo addito, fastidia absterget, concoctionei 
adiuTat, cruditates detrahit cum ruta et pipere et sale, i 
antiqui purgationis causa dabant cum marinae aquae ve* 
teris seitario seminis vi drachmas cum m salis, mellie 

49 cyatbo; efficacius purgat duplicate sale, diligenter autem 
teri debet propter difficultatem. quid am et in polenta 
dedere supra dictum pondus, addito puleio, alii pueris 
[folia] in jlco sicca, ut amaritudinem fallerent. thoracem 
purgat cum iride sumptum. in regio ninrbo crudum bibitur 



1 appellatur v.a.n(S). 2 ant B. | aqua Vi. 3. 4 ez- 
preasi Sv{J). -asua (-raeseoB T) rTtS. 6 septem ll.v. 

6 deinde Jt(l)v.a.S. \ uaeo SS. -ae rr. | decern U.t!. \ enunis B. 

7 herba electa (i. e. esempta) ego. cfr. Siose. Ill 7 et 
CFWMuller p. 11. 12. -bae Iscta T. -b§ leciti E -bao ita E. 
-be lento d. -ba lente v. -ha eieeta lenta Verc. -ba elisa D 
aim U 573. leate H. 8 ex v. et U. j centaurio Ep{S). -reo 
rVerc.(_Dal). 9 micot posni mim Dal. 10 illo VEd, | 

decoctuB man. Dal. v. -tia II. -ti TO. | aaliberrimnB V. ealn- 
berrimum E. 11 adstringi E. I que om. VB'T. 12. 13 ma- 
lacliiain £. -litiam Ed. 13 inflationea C e Diosc. inflammat- 
U.tv. I discitit E. 16 crudelitatea E'. IG databant 'B.'tS. 

17 sei fit tribufl U.v. \ drachmiB E'u.a.S. | uel meUis E'D, 
e/r. Mare. 21 in folia in E. mm«m pojwi 
"^tM cum Gron. aiccat X. - ■ ■ 



r-VKdia NAT. HIST. SXTU 7 (28—29) 245 

cum apio aut adiaDto. advei'sus ioflationes calidum paii- 
latim aorbetur ex aqua, iocineris causa cum Gallico nardo, 
lieais cum aceto aut pulte aut fico sumitur. adversatur ( 
fungis ex aceto, item visco^ cicutae ex vino et muris 
aranei morsibus, dracoiii marine, scorpionibus. oculorum 
claritati multum confert, epiphoris cum passn inponitiir, 
suggilJatis cum melle. auies decoctz eius vapor sufQtu 
sanat aut, si manent sauie, cum melle tritiim. urinam ac 
metises cient m nnve ramuli cum Callici nardi radice 

t9 una, cyathis aquae vi, menses pmatim cum melle sumptum 
et Id vellcre adpositum. anginae subvenit cum melle et Gt 
nitro. epinyctidas ex aqua sanat, volnera recentia prius 
quam aqua tangautur inpositum, praeterea capitis ulcera. 
peculiariter ilibus iapouitur cum Cypria cera aut cum ilco. 
sanat et pruritus, uon est dandum in Cebri. nausiam 
maris arcet in uavigationibus potum, inguinum tumorem 
in ventrali habitum. somnos adlicit ulfacLum aut inscio 
sub capite positum. vestibus insertum tineas arcel. cu- 
lices ex oleo peninctis abigit et fumo, si uratur. atra- 

K mentum librarium e\ dilute eius temperatum litteras a 
musculis tuetur. capillum denigrat absintliii cinis unguento 
rosaceoque permixtus. — (29) Est et absintliium mari- 53 
num, quod quidam seriphum vocant, probatissimum 
Taposiri Aegypli. buius ramum Isiaci praeferre solier 

§ 60: Scribon. 11 
I 69. 60. — § 52: PI, i 

xsxn 100- 



1 apio VBdTfc(H), adipe Er. opio G. \ idianto VE. | in- 
flammationes TBf. | caldum VfS. 3 fico Ere. flngo TE. 

fnng-o d. 4 cicutae Tino VE'. 7 decootiego. -teEfl. -taer(S). 
-turn V. I napori E. -ris &{'l)v.a.S. S manet (-uat v) eamas 
Zv.a.n. 9 tres quattuorue U.v. 10 sex ll.v. 11 bellere 
Z. 14 aut fico dT. 15 est om. dT. ] nanaiaiin ego. -seam 
TfJSr. -siaT'Bd. -sias V'ErS. -seas u. cfr. VIU 99. XS. 256. 
XXUI 96. XXVI112. ide plur. mm. cfr. XX 153. 162. 325. 
XXI 123). 17 uentraJia dT. | adlicet VE. -ojet Ki. 
19 oleo En. aceto r. efr.Diosc. | peruncuB Vd'. -ngnaE'. -nctus 
T. 21 musculis d(?)3 e Dtosc. muacia tTItj, ^'L -I's'eiRRa 
S cum vet. Dal. \ permixtuB eat E. la acn;^-saQ.^- -^■asa-'*^ 
-pbium V. serpphum r. 23. 24 uAia. ^»isi\ &■- ^^^h 



246 C. PLim SECUNDI [ 

liabent. angiislius priore minusque aniarum, stomacho' 
inimicum, alvum mollit pellitque animalia interaneonim. 
hibltur cum oleo et sale aut in farinae trimeslria sorbi- 
tione dilutum. coquilur (juantum manus capiat id aqua& 
sestario ad dimidias. 

E4 8. (30) Balloten alio nomioe porrum nigrum Craeci 
vocant, herbam fruticosam angulosis caulibus, nigris, hir- 
sutis, foliis vestientibus maioribus quacn porri et nigrio- 
ribus, grave olentibus. vis eius efficax adversus cania morsua 
es. sale foliis tritis inpositae, item ad condylomata coctis 
cinere in folio oleris. purgat et sordida ulcera cum melle. 

65 — ^31) Botrys fruticosa berba est luteis ramulis. s 
circa totos nascitur, folia cichorio similia. iuveuitur in 
torrentinm ripis. medetur orthopnoicis. hoc Cappadoces 
ambrosiam vocantj alii Artemisiam. — ■ (32) BrabiUa spia- 
sandi vim habet cotonei mail modo, nee amplius de el: 

6*> Iradunt auctores. — (33) Bryoii marinum berba sine dabi- 
latione est lactucae foliis aimilis, rugosa velut contracts, 
sine caule ab una radice exeuntibus foliis. nascitur in 
scopulis maxime testisque terra conprehensis. praecipua 
siccandi spissandique vis e\ et collectiones iullammationea- 
que omnes inbibendi, praecipue podagrae et quicquid re- 

^1 fiigerari opus sit. — (34) Bupleuri semen ad ictus ser- 

% 54: Diosc. m t07. — § 65: Dioso. lU 120. (Plin. supra 
% 28. XXT 74). — cfr. Athenaeus H 33 p. 49*. — § 56: Th. 
H. rV G, 6. Diosc. IF 97. (cfr. Plin. Xm 137). — § 51 

2 allium foluit dT. {an emoUit?). 8 maioris V" 

10 impoaita 'Bv.a.H. an inpositis? I'2 botrya iv. -tria va. 
-thrys T. -thjria K. 18 tbto E. -tarn n.a.H. | chicboria B. 
14 orthopnoi<:is dErv. ortuB [ho- E) in uicia r. 15 br»- 
iiilla E. 16. IS apiaaandiu B. -asam uim E. 17 brionam. 
rinam V. bryooa marina E, 17. 18 meditatione Er. 

18 ueluti rv.a.J. 19 ima v.a.H. sed cfr. Theophr. 

21 aiccimdiB TB. ~di ei i{'i)i}.a.S. \ spiBsandisque E. | nis ei & 
iiisci TB. uia dErf. 21 collectiones onines Bdv.a.S. 

32 omnes om. Bp.o.S. c/r. § 131. \ coliibendi v.a.S. \ praecipua 
S'. 22. as refrigerari E2). -axt rv. cfr. XXJII 118. 139. 
XXir 43. 57. XXVIII 110. 198. XXX 107. XVIII 146. 
(emiraXXrni 3Bi. XXXI 138- J30Y 'ii o^-as ai.\. fc.ix«, 
' ' '! e Diosc. -\eri (io\a- 'a^') U. 



B] NAT. HIST. XXVn 7—8 (39—38) 247 

peatium dari reperio foveriquc plagas detocta ea herba 
adiectis follis mori aut origani. 

(35) CaUnancen Ttiessalam tierbam, qualia sit, describi 
a nobis supervacuum est, cum sit usus eius ad amatoria 
taDtum. illud non ab re est dixisse ad detegendas magicas 
vanitates, electam ad hunc usum coniectura, quoniam are- 
Scens contraheret se ad speciem UDguium milui exanimatl 
eadem ex causa et cemoa silebitur nobis. — (36) Calyx 58 
duonim generum est. una similis aro nascitur in ara- 
tioDibus, colligitur ante quam inarescat. usus eosdem ' 
liabet quos ans, a/ bibitur radix quoque buius ad exiua-^i4T 
niendas alvos mensesque mulierum, item caules cum foliis 
in feguminibus dccocti sanant tenesmon. (37) alterum 59 
genus eius quidam anchusam yocant, alii rAinoc/iam. folia 
lactucae longiora, plumosa, radice rubra, quae ignes sacros 
cum flore polentae sanat inposita, iocineris autem vitia in 
■rino albo pota. — (38) Circaea trychno salivo similis est, 60 
flore nigro, pusillo, parvo semine milii nascente in qiii- 
busdam corniculis, radice semipedali, triplici fere aut qua- 



il catauancheu TB'd. | tetessaJam VB'. 4 ait (pro est) 
J. 6 iUum E, 6 electa Td, | quonia. T'. quod S, 7 ho 
TBati. Bit B. 8 et cemos Bii. ecce- VT. et e- VB. ecche- 
a, I ailenitar E. | ealys S e com. Dal. coll. Diosc. et ind. caira 
RTZH. -Ila, V. 9 haro VT. ba- B. | in — 10 colligitur o». 
K'd. 10 ususque E(?)i'.a.S 11 aris D e conl H\ cfr. 

■XXIV 151. WB TBdTt harBB. BiJMBXon J e coni. S^. arum 
«. I a,t («ei &?) eao. a II. om. v. \ quoque radix T(?)u. 
12 inter V». | caulea VEi!(S). -Ha rTtH. 13 decocti v(S). 
-tia TdE. ~tio B. -tus H. | sanant Sv{S). -at rTfif. | teneamo 
X e eorr. -mum Td. 14 anchusam v. -cuBam B. -cniaam Td. 
hancusam r. -ciram B. | rhinooliam J coll. indice. -chiaiam G. 
rinodiam dT. -ochiam (ri.//no- B) TB. -clieiam v. elinosiam 
X. onocliam S e Diosc. \ folia dBtt. -io VBU. 16 longiora 
T", -giore D. \ pliiinoso D. \ radice R.c. an cadis? 16 fiote 
Bd(?)C folio tT-b. 17 trychno YtS. cfr. § 133 et XXI 177. 
thry- E. stry- e e Diosc. ttrjcno d. try- S. | aatiua E. 
18 milli B'. melli T. ut milii, o.a.S. \'&aAiieo.'w iVwt- -Kftt^. 
-6s VSv. -ti r. ID radic«m aemige' " "" 



248 C. PLINI SECUNDI 

druplici, alba, odorala, giistus caluli. nascitiu' in aprici^ 
saxis. (liluitur in vino bibittirqiie ad dolorem vulvae et viti*. 

— macerari oportet in aextariis m quadrantem radicis tusae 
□octe et die — et trahit eadeni potione secuodas, semina 

61 lac [fflinnit] in vino aut mulsa aqua poto. — (39) Cirsint 
cauliculuB est tener u cubitormn, Iriangulo similis, fidiis 
gpioosis circumdatus. spinae moUes sunt; folia bovis linguae 
similla, minora, subcandida, in cacumine capitula purpurea^ 
quae solvuntur in lanugines. banc herbam radicemve eiu§ 

GS* adailigatam dolores varicum sanare tradunt. — (40) Cra^ 
taegonoD spicae tritici simile est, multis caiamis ex una 
radice emicantibus muitorunique genicnlonuu, in opacis^ 
semine milii, vehementer aspero gustu, quod si bibant eX 
vino ante cenam m obolis in cyatiiis aquae totidem muUer 
ac vir ante conceptum diebus XL, virilis sexus [ 

63 fulurum aiunt. et alia est crataegonos, quae thelygoi 
Tocetur; differentia intellegitur lenitate guslus. sunt (_ 
florem crataegoni bibenles mulierum intra ZL diem cojte 
cipere tradant. eadeni saiiant ulcera vetera nigra cuiB 
melle et expleut sinus ulcenun et atropha carnosiora faciunt^i 
puruleuta expurgant; pauos discutiunt, podagras collectio-). 

§61: Diosc, IV 117. — S 62r DioBC. 111129. Th. H. IX 18, «.' 

— § 63: cfr. Plin. XXVI 1S2, (DioBc, lU 180. 183). DiOHC. 
enpor. I 136. — Th. H. m 15, 6. 



3 tiribua U.v. i nocte et (ao dT) TEdTfS. -tern et 

W(D). (per a(W. p). cfr. § 46. XXIX 113. VJI 161. 116.336. 
XX 172. XXXIII 71. 97. XXXJI 73. \ die et T'H, die ei dE, 
diem Ii'(D). die V'fS, | ddt. ego. \ trachit V. tradiit E'. | po,' 
tioue fgo. -lO et U.v. 5 rninnit B£v(i)). -tur G. iminuit Vf 
inuni- d. (fida ex iteratis in uino). imeos ego posui coll. Dioac. 
ciraioii iB e Diosc. -acion E, circiaion r. -cesion v. 6 dunut 
ll.v. I tria&guIuB E. T Ungulae Td. -gua. E. 8 

a(?)e.o.S. 1 oftpitula d(?)B e Diosc. -lata Brn. -irila r, 
10. 11 crataegonon VdEf(5). crataeog- B{?JB e Dtom. 

12 in OBI. E. nascitar in v.a.J. (an m opacia naacens?). 

13 aaperi d. 14 tribus U.v. 16 aexrts partum v. partn> 
sexuin TBd. eesum E. 16 grategonos VB. crataeog- B. {item 
r. 18). 17 uocatur v. 18 bibentia VK'S. | niulierum Er2>. 

-n's VS. -Tea &V. 19 eaedem TD. '1ft eV e-i-^Vftnt R'dt 

[ atrapha xa'd.. 



NAT. HIST. SXVn 8 (38—43) 949 

nesque omoes leniunt, peculiariter mammaium. Theo- 
pbrastus arboris genus intellegi voluit crataegon sive 
crataegona, quam Itali aquirolium vocant. — (41) Croco- 64 
dileon chamaeleonis berbae nigrae liguram habet, radice 
longa, aequaliter crassa, odori3 asperi. nascitur in Eabu- 
letis. potfl sanguinem per nares pellit copiosiim crassum- 
que; ita et lieneB consiimere dicitur. — (42) Cynosorcftim 65 
ftliqui orchim vocant, foliis oleae, moUibus, ternis per semi- 
tedem longitudinis in terra stratis, radice bulbosa, ob- 
ODga, duplici ordinej superiore quae duiior est, inferiore 
nquae moUior. eduntur, ut bulbi coctae, in viueis fere 
faiventae. ex bis radicibus si maiorem edant viri, mares 
enerari dicunt, si minorem feminae, altenim sexutn. io 
"hessalia molliorem In lacte caprinu viri bibunt ad sli- 
-mulandos coitus, duriorem vero ad iuhibeudos. adver- 
Hantur altera alteri. — (43) Cbrysolachanum in pineto 68 
lactucae simile nascitur. sanat nervos incisoR, si conlestim 
inponatur. et alibi genus chrysolacbaui traditur, tlore 
foliis oleris. coctum estur ut olus molle. baec 



§ 64: DioBC m 10. — § 66; Diosc. EI 131. (cfr. Plin. XXVI 

S crataegon S e Theophr. -onon 'Vi'Ev(D). -aeogonon B. 

crate coiion B, 3 crathegona E. grate- E. crataeog- B. \ 

Bajn Vd. J aqaifolium dErii(Z)), -lia VS. -Ham Dal. cfr. 

XY 101. XV2 80. 90. gSl; contra XXIV 116. XVI 73, aqui- 

,&lia ilex XVI 19. 32. 3. 4 crocodileon ZJ. S. -lion C, -Ion «. 

b. 6 sabulitia E. vox aoUtaria; aliaa eabulosia, ut XIX 

34. XXI 17 S. XVin 134. XIII 28. 49. XXXV 170. ee- 

rvim bpufiifibfci Biose. an arbnftia? cfr. XXVI 133extT. 

ita Sc (=itaa) ego. ita (ida V) TEE. atque ita d(?)e. item D 

W» U 676. I cynOBOrchim {-in v) S e Diosc. -sarcim E. -ima 

B. -imam d. 8 aorchim E. | pemis E. S. 9 hemipedeoi 

'. hjemem pedem d. 9 uoluoea E. 10 dnplicia E, { supe- 

lioreqne dTE. -or quae E. | dnrior — 11 quae owt, E'dT. 

11 redduntur E. edicuntur V'. | ut fEv. et r. I uului E. | coctae 

TTfS, -te E, -ti d(f)EtJ. 12 inuente E, -ii V{?)v.a.S. \ ex 

E'. I uiri ow. S.'. 13 dicuntur Tt>.a. O. \ 

IG aduersatur iv.a.S. 16 altera S cum 

est. Dal -ter ll.v. 17 eanant E. 18 alibi U.Tv(S). albi C. 
»liud G. 19 hestur V. ) ut Etb. om, v.\^la.^x'^^■ol,^\ V-sk, 



250 C. PLrm SECUNDI 

berba adailigata motbiim regiiim habentibus its, lit epectarti 

67 ab bis possit, sanare id malum traditur. de cbrysolachano^ 
nee satis dici scio nee plura reperio. namque et boc viti* 
laboravere proximi utique herbarii Dostri, quod ipsis aotai 
veluli vulgares strictim et nominibus tantuoi iudicaverQ 
tamquam coagulo terrae alvum sisti, stranguriam dissoH 

68 si bibatiir ex aqua aiit vino, (44) cuculli folia trita t 
aceto serpeDtium ictibiis et scorpionum mederi. quidan 
banc alio nomine strumum appeUant, alii Craece strycH 
num. acinos habet nigros; ex ills cyathus suci cum mulal 
II medetur lumbis, item capitis dolori cum rosaceo infusu^ 

€9 ipsa strumas inlita. — (45) Peculiaris est Alpinis maxiim 
fluminibus conrerva appellata a conferuminando, spongea 
aquarum dulcium verius quam muscus aut berba, vlllosa^ 
densitatis atque fistulosae. curatum ea sclo omnibus f 
ossibus confrautis prolapsum ex arbore alia putatorem 
circumdata universo corpori, aquam suam adspergentibuB 
quotiens inaresceret, raroque nee nisi deficientem herbaot 
mutationis causa reaolventibuSj couvaluisse vii credibillf 

70 celeritate. — 9. (46) Cocco Cnidio color cocci, magnl- 
tudo grano piperis maior, vis ardens; itaque in pane de*. 
voratur, ne adurat gulam transitu, tis praesentanea contrft 
cicutam, sistit alvum. 



1 herbae V, -be B". 2 sanari EG. 6 ueluti TFerc.(i)> 
-at in A. -ut Bf. uel E. | uulgare d. -gore V. 6 sisti rv." 
-tit B. -tant r. 7 cuculli D. cfr. Uarc. 36, 63. -cnli Eii(.^ 
culieuli tTI. cacubali B e Diosc. cucu- G{S). 8 ant dT. | mftJ 
denturdT. 9. 10 stryelmum 0. stricnum Bd. strieu-V. strign-^ 
E (-non Yen.). 10 cjathna (cia- V) suci VUo. quiatua bu(^ 
V'. quia tuaaini B. cauaa tussim Er. | quiaticiiin B. | midan 
V. 11 duobua ll.v. | dolores E. -ribus v.a.E. 12 stnimae 
J. cfr. XXX 3i. VIII 206. -mas r. -ma ll.D. -mis v. \ cal- 
pinia E. 13 a conferruminando Av.a.S. -mam- Er. ferum- 

14 uerum V. | mulfcus E. 16 cio VB, 16 putatoi 
E'd. pot- V. 19 credibile T. 20 celebritate E. | coc 
cnidio d(?)Sn)t. (gui- v). cogum nidio Er. cognitio r. 22 gu- 
Jam dTSn. -la.% 71. -la S. \ iiia om. B'. ^4 e.\et ijct. Dot. a» 
mohiit? cfr. 7^'"- 



NAT, HIST. XXVn 8-9 (43—50) 25] 



■ TK 

I (47) Dipsacos folia liabet lactucae biillasque spinoaas Ti 

I in dorsi mediOj caulem U cuMtorum iisdem sptnis horri- 
I dum, genicula eius binis rdiis amplectentibus concavo 
t alarum sinii, in quo subsistit ros salsus. id cacumine 
eapitula sunt echinata spinis. nascitur in aquosis. sanat 
0maB sedis, item fistulas decocta in vino radice usque, 
dum sit crassitudo cerae, ut possit in fistulas collyrium 
IDitti, item verrucas omnium generiim. qiiidam et alarum, 
quas supra diximus, sucum iniinunt m. - — (48) Dryopteris 72 
fetici similis in arboribus nascitur, lenui foliorum sub- 
duiuium incisura, radice birsuta. vis ei caustica, et ideo 
psilotrum est radix tusa, inlinitur enim usque, dum su- 
dores evocet, iterum et tertium ilA, ne sudor abluatur. — 
(49) DraJe pbono similis herba est, cauliculis tenuibus, 73 
cubital! bus, circumdatis utrimque foliis pollicari ampli- 
tudine, qualia oxymyrsinea, sed candidioribus mollioribua- 
que, fiore candido sabuci. edimt cauliculos decoctos, se- 
mine vero eius pro pipere utuntur. 

(50) Elatine folia habet casiae, pusilla, pilosa, rotunda, 74 
Bemipedalibus ramulis qulnis senisque, a radice statim 
foliosis. nascitur in segete, acerba gustu et ideo oculorum 



1 dipaa B'. -aqnOH V'. dTpsELCOn d. 2 caule E. ] duum 
ll.v. 2. 3 torridum a E. 3 concauom S. 4 sinum VS. | 
subsistit T*i'{iS'). Bubatitit (auaat- V) ril. 5 spinis ma. E. 

6 trimae E. 7 Cftere V. | fistula Er.o.K 8 mittit K. 
on inmitti? cfr. XXIV 151. XXVUI 2iL \ quidem et altarum 
VE'. 9 iis V. his K. C I dryaopteris TB. 10 felici S. -cvb 
TBE J. filici d(?)«. cfr. XXVI 58. | aimia V, 11 ei — 12 tuaa 
Err. om. T. I et ego. est Ere. cfr. >wta ad XXIII 19. \ ideo 
et BD. 13 euocat E. | iterumque '&{7)v.a.J. | tertio dIE 
v.a.S. sed cfr. XVUI 145. XIV 139. 14 drabe phono D 

coU. indice et XXI 95. draeffono TBE. draphono d. dryophonon 
(drjph- v) G. 15 cubitalibus Brc. om. r. 16 osjmyrsiiiB 
Vd. 17 aambuci dE(7)«.a.J.J decocto T. -tia E. 19 ela- 
nne TB'd. I casiae ll.tv{J). helxiiiaQ B e Diosc. \ puailte E, | 
rotunda om. E. 20 aeniaue fi.a.D, ut § 32 at., aed t^t. %Te. 
US. 137. SI segetibus u.a.S. sed cfr. "XXVl 4!:>-, tiwOwo. 

g S3. XXVI 47 al \ acetua guato et oAfto "S . 



252 C. FLINl SECTTNDI cvfii 

lluctioiiiljus eirtcax I'oliis cum polenta Iritis et inpositib 
aubdito linleolo. eailem cum liai semine cocta sorbitioid 

75 usu dysinteria liberal. — (51) Empetros, quam nostif 
calcifragam Tocant, nascitiir id montibus marilimis, kti 
in saxo. quae propius marl Ml, salsa est polaque trahi 
bilem ac pituitas; quae lougius magisque terrena, amaria 
sentitur. traliit aquam; sumitur autem in iure aliquo ati 
in hydromelite. vetustale Tires perdit, recens urinas c" 
decoctiun id aqua rel trituni calculosque frangit. qui fidtK 
prODiisso huic quaeruDt, a<lfirmant lapillos, qui subferVti 

T6 liaut, UDa rumpi. — (52) Epicactis ab aliis elleboriiM 
vocatur, parva herba, exiguis foliis, iociueris vitiia 
lissima et contra venena pota. — (53) Epiiuedion ca 
est noD magnus, hederae foliis deuis atque duodenis, i 
quam florens, radice teuui, nigra, gravi odore ac . . . . 
in umidis nascitur. et huLc spissandi refrigeraadique r 
tura, feminis cavenda. folia in vino trita virginuni maman 

77 cohibent. — (54) Enneaphyllon longa folia novena babe^ 
causticae naturae, inponitur lana circunidatum, ne urat 
latius — coutinuo pusulas excitat — , lumborum doloribus 
et coxendicum utilissimum. 

78 (55) Fflicis duo genera nee Horem habent nee semen^ 

§ 75: Dioac. IV 178. TV [15]. cfr. Plin. XSII 64. — % 781 
DioBc, IV 107. cfr, Plin. XIU 114. — Dioac. IV 19. — §§ 78— BOi 
DiOBC. IV 188. 184. (Isid. XVTl 9, 105). 

3 empetrOB TtH (-on i.). -pitros 11 4 fiere Y 

5 quae S e cod. Murb. que VBE. q d. quo E. quod v. [ propie 
pius v. propriuB E. -riis r. | fuerit v.a.J. an fit? | ' 

B. 6 quo i(i)v.a.S. I teneaaiB. -du r. teriturw. , 

7. 8 ant in cod, Murb. v. ut in T'ErZ*. ut rfJ. aut 5. c/h 
Diose. 9 canculoBque E. calculoa itv.a.G. 11 epicactii 
VEKu(J). cfr. XIII 114. epipa- d(?)B e Dwsc. \ elleboria 
iC. hell- V. elledo- E. eledo- T. feUedo- B. [XIU 114 enabo 
line II.). 12 parua Er«. -aali r. an paruola? 13 epim&i 
nidion GDal. 15 graui odore i'Bxv. -uido B. -uida T. 1 1^ 
TdT. liac B. om. ZS. nascitur v. \ lac. ego ittdtcavi; eaxidermt 
fere gnstu lauguido: cfr. Biosc. IS in om. E. | nasoitur " 

T8. om. II. 17 et feminis Vd. 19 circumdatum VBG. - 
dTp. -tur E, I dist. ego. 20 contiuuo ftift-oi ■ai,'i>.a,.a<JiV 



VEdE] NAT. HIST. XXVn 9 (50— 56) 253 

pterin vocaiiL Graeci, alii blachnon, cuius ex una radice 

coDplures eicuat felices bina etiam cubita excedeotes loDgi- 

tadine, non graves odore; banc marem existimani. allerum 

gesus thelypterim Graeci vocant, alii nymphaeam pterimj 

t est autem singularis atque non fruticosa, brevior moliior- 

{]ue et deaaior, foliis ad radicem canaliculata. utriusqae 79 

radice sues pinguescunt. folia utriiisqiie lateribus pinnata, 

uade noraeD Graeci inposuere. radices utriusqiie iongae 

in obiicum, uigrae, praecipiie cum inaruere; siccari autem 

loeas sole oportet. nascuutur ubique, sed maxime frigido 

solo. efTodi debent vergiiiis occideatibus. usus radicis in 

Irimatii tantum, ne<iue ante nee postea. pellunt interaneo- 

rom animalia, ex his taeoias cum melle, cetera ex vino 

duici Iriduo potae, utraque stomacho Inutilissima. alvum 

13 solvit primo bilem trahens, mox aqaam, melius taenias 

cum Bcamonii pari pondere. radix eius pondere il obo- 80 

lonim ex aqua post unius diei abstinentiam bibitiir, melle 

I jiraeguslato contra rheumatismos. neutra danda muliertbus, 

• quoniam gravidia abortum, ceteris sterilitatem facit. farina 

im ulceribus laetris inspergitiir, iumeDtorum qiioque 

in cerricibus. folia cimicem necant, serpentem non reci- 

pioQt; ideo substemi utile est in locis suspectis, usta 



). fil- ll.v{B). cfr. nota ad XXIV 85. 1 pterim S. -rin 
. . Dioic. -ria d. -rigia BE. -regia V. cfr. index. \ blachnon 
tv(S). biachron Vd. -cthron ». -ethro Er. blechnon 0. 3 graue 
Vudore V. 4 thelypterim S (-in v). tkjlipl^ E, tylipt- VB. 
^•^rnm d. I nymphaeam B. -aea d. -ea, HE. -eo i'. nimphea. T. ] 
tlferim iS. -in ■«. bther- E. bter- r. Iter- B. iter- V. G canali- 
«nla,to, Il{?)B. canic- rTFm. cananic- p, 7 aue TB', [utria- 
qne B. 8 utriuaciue TBfJ. -rique d(?)Ero, II uirgiliis 

at. I radioib; B". 12 ante VdEii{J^). -tea EG. cfr. XXYIU 

ISO. 194. XXVI 61. 13 taeniaa (?. teneaa V"E'. tin- rv. 
14 utraaque VE'. | inutiliesimas T. -mia B'. 16 taanias G. te- 
neaa VBE. tin- dTif. 16 acamonii Ei>. -ni YD. -nia E. acam- 
monie d, -nii G. \ radix ema pondere om. E, | duam U.v. 
16. 17 obohim E. 18 praeguatatn E, 21 in VEff(D). om. 
r«{H). InecatTBE. 23 aubtemii. -toK. \6ft^cmi.1>. i^i^^-X 
WU V(7}D. -tae rv. 



254 C. PLINI SECUNDI [VEdE 

etiam fugant nidore. fecere medici liuius qiioqiie herbae 
discrimeD: optima Macedonlca est, secunda Cassiopica. — 

81 (56) Femur bubulum appellatur lierba, oervis et ipsa utilis 
receos in aceto ac sale trita. 

(57) Galeopsis aut, ut alii, galeobdolon vel galion 
caulem et folia habet urticae leviora et quae gravem odo- 
rera trita reddant, Ilore purpureo, Dascitur circa saepea 
ac semitas ubique. folia caulesque duritias et carcino- 
mata ex aceto trita et iuposita, item strumas, panos, paro- 
tidas discutiunt. ex usu est et decoctae suco fovere. i 
pntrescentia quoque el gaagraenas sanat cum sale. — 

82 (58) Glauj; antiquilus eugalacton vocabatur, eytiso et len- 
ticulae foliia similis; aversa candidiora. rami in terra ser- 
punt quini seni, admodum tenues, a radice. AgscuU pur- 
purei exeunt, iuvenitur iuxta mare, coquitur in sorbitiooe i 
similagiuis ad excitandam ubertatem lactis; earn qui lian- 

83 seriut, balineis uti convenlt, 10. (59) Glaucion in Syria 
et Partbia nascitur, humilis herba, densig foliis fere papa- 
veris, minoribus tamen sordidioribusque, odoris taetri, 
guElus amari cum adstrictione. granum babet crocei co-i 
loris. hoc in olla ftctili luto circumlito: in cUbaDis cal- 

i 82: Diosc. IV 139. — § S3: 



2inaoedoiiiaVTf. jcasiopicaB, 3 femorVB. lipsa,T«(D). 
-818 t{1}S. 5 galeopsis B e Diosc . -lempsis d. -lapsie «. ca- 
lepsi8 r. I ut om. TB. | galeobdolon B. galact«b- v. galleobda 
(-dolono V*) VEd. galeo (galleo r) obdolono Er. | uet Bdit. nei 
r. I gallion VEdTem. 8. 9 carcinomata VdE. -ta aai 

B(?)K. 9 dist. ego e Diosc. 9. 10 et parotidas B(?)t>. 

10 decocto v.a.JI. 19 glaus v e Biosc. glana (glai 
II. I ergalacton BE. et ga- v.a.B. \ uocatur E. | cotyso Tl _ 
13 terra ego. -ram U.v. cfr. XXII 45. 83. XX 88. XXVI M 
XXVIII 109. {IX 43. XXVII 99. XVI 152). 1 
Heniue o. efr. XXVI 72. | tenuis BD. dumtennis V. | 
om. K. I tenues. a radice dist. J coU. § 56. XXV 38. XI 2. 
cfr.potius XU60. 16 eamque qui v.a.G. earn quae S cum i 
Dal. an cumque? n balinei T. -beis A'Ev.a.S. | glaueioj 

20gu5tu sanariT. | adGtrictionema E. an -one uuae? | en> 
d« -'■-" r. ecToei T. egro- U. 1\. citwunlita J a 
Sfr^ '^. XXIX 98. XXXT 35.XXX1V 119. t 



E] NAT. HIST. XXVir S— 10 (5fi— 60) 255 

faciunt, deinile exempto sucum exprimunt eiiisdem no- 
minis, usus et suci el folioriim, si terantur, ailverauB 
epiphoras, quae universo impetu cadant. hinc temperatur 
coUyrium, quod medici dia glauciw vocanL — {lactis quo- 
que ultertas iutermissa restituitur^ sumitur huius rei causa 

aqua). — (60) Glycyside, quam aliqui Paeoniam aut 84 
pentorobon vocanl, caulem habet u palmorum, comitan- 
tibus n aut iii, subrutilum, cute laurl, folia qualia isatis, 
piBguiora rotundioraque et miaora, semen in siliqtiis, aliud 
grano rubente, aliud nigro. duo autem genera sunt: femina 65 
esistimatur cuius radicibus ceu balani longiores circiter vni 
aut Ti adhaerent mas plures non iiabet, quoniam una 
radice nixus est palmi altitudine, Candida, quae gustu ad- 
stringit. feminae folia murrain redolent et denstora sunl. 
nascuntur in silvis. tradunt nocte effodiendas, quoniam 
interdlu pericnlosum sit pico Martio inpetum in oculos 
faciente; radix vero cum elTodiatur, periculum esse, ne 
sedes procidat, magna vanitate ad ostentationem rei Actum 
arbitror. usus in iTs diversus. rubra grana rubentes men- 86 
aes sistunt XV fere pota in vino nigro. nigra grana vulvis 



ig 84—87: Dioso. HI 147. 
leid, XVII 9, 48. Th. H, IX 8, 
181. 151. 



I et exprimunt T. a ubub est T. ubub eat et d(?)ii.o.iS. 

I uniuersae uno v.a,S. (an <eae eo7). | cadaat d(?)v.a.<S. | 
temperabaiitur E'. 4 dia glanciu D eojl, Galen, irttrod. 14. 
c/r. etiam Scribon. 33. Mare. 8, 3. -cia U.S. -cion v. \ laetis 

ei aqua pertinere ad tinem § 83 post conuenit coll. Diose. 
Dal. 5 eius Sv.a.S. 1 pentoboron VE'd. | duum 

I palmorum VEdTf^B e Dmc. cnbito- Erii{ff). 8 duo- 
boa aut tribus n.v. I isatis v. hs- (yss- d) II. nucis B e Diosc. 
Cfr. XX 59. 9 pigriora VE". 10 duo enim dfS. 

Jl feu GDal | balanis E. 11. 12 octo aut aex ll.v. {an 

aut TH? cfr. Diosc.). 12 non Iiabet quoniam J e com*. Dal. 
babet quoniam non ll.v. (non om. T']. 13 palmie VB'. | can-' 
dida quae Yj. -daque rv. 14 folie K. 17, 18 ne aedea 

le sedia V'Erl>. dis r. 18 procidant E. | magna id 

19 iie V. hia ll.C. \ rnbentes ilH. efr. Diosc. -tia 
TErp(S). nidentis E. 20 xn P e Diosc. \-\Bi\\i\ft^\"o- \i-v>.- 



256 C. PLIKl SECONDI 

medentur ei passo aut vino totidem pota. radix omnes 
ventris dolores seilaL in vino alvumque purgat, 
opiBthotonmn, morbum regium, renes, Tesicam, arterianl 
autem ct sEomachum decocta in vino, alvumque gistit 
estiir eliam in alimentis, sed in medeado mi drachmuf 

87 satis sunt, granu nigi'a auxiliantur et suppressionibw 
noctiirnis in vino pota quo <lictum est numcro, stomachicit 
vero el rosionibus et esse ea et inlinere prodest. Buppn^ 
rationes quoque discutitmtur, recentes nigro semine, 
teres rubro. ntrumque auxiliatur a serpente percussis ( 

8g pueris contra calculos incipientes stranguria. — (61) Gna* 
phalium aliqui chamaezelon vocant, cuius foliis albis molHv 
busque pro tomento utuntur; sane et similia sunt. datHR 
in vino anstero ad dysinteriam, ventris solutiones mensel^ 
que muliemm sistit. infunditur autem tenesmo. InlinitU 

89 et putrescentibus ulcerum. — (62) Gallidragam vocat Xf 
nocrates leucacantbo similem, palustrem ct spinosan^ 
canle ferulaceo, alto, cui summo capite inhaereat simile 
DTO. in hoc crescente aestate vermiculos nasci tradilj 
quos pyxide condilos adalligari cum pane bracchio ab i 

§ 88: Diosc- IH 122. cfr. Plin. XSIV 138. 

3 renium. renes E, | arteriam dTif, ateriam T. -ria B. mal 
teriam E. matricem. v. 5 featur V. | etiam contra S{?)v.tt, 

S{D). \ in (cum Mwbac.) alimentis J e cod. Murbac, alum.- 
T. a ium-dTi)'. malum mentis BEp(D). | quattuor U.v. 7at<V 
machicia iS cum P. -acicia T. -aticia ETf. -achi Brff. -aoM 
V. 8 et rQBionibua ILTlv(S), eroa- &. an in roaionibiisl i 
ea Bp. cfr. Diose. earn rD. om. Fen. | etiam. et B. 
centds VBEjD. 9. 10 rubentea ueteres rubro E, 1] 
pientea ego. -te n.v. cfr. Diosc. 11. 13 gnaphallioi 

agnaphahum E. 12 alic|ua V. alii AZv.a.S. 14 solutionifl 
BED. le illam gallidragam V. galadragou v.a.H. 
16, 17 senocratea Eri;. nee (ne d'. dtl. d*) aocrateB (-tia V) f_ 
17 palustre S. 18 caulem V. | an cui in? efr. § S4. ISU 
126. XXV U. XXXni67{bis). 79. XXI 61. XVII 140. XFJl) 
33. XI18B.IX36. [XXXJV IGi]; contra XVI 118. XIV 6Bt. 
31. IX 16. I inhaereat v{S). iaher- TBE, -haeret (l(?)C. 
19 creacente T'rt? (escr- c). -cena E. arescente rT. | aeatato 
ante V. / nernuculo E. | tradimt B(?') v.a.S. 20 puxide Ti' 

^J>. I adaUigare ' ' Hab B. ai B D.a.S [,fta.m ■ewrtftoi.'oY ~ 



VRdBi NAT. mST. XXTn 10—11 (90— 67) 257 

parte, qua dens doleat, mireqiie ilico dolorem tolli. valere 
aon diulius anno et ita, si terram iiou adtigerinl. 

(63) Holcus in saxis nascitur siccis. arislas babet in 90 
cacuraine, lenui culmo, quale liordeum restibile. haec circa 
caput alligata vel circa lacertum educit e corpore aristatt. 
quidam ob id ai'istida voc^uL — (64) Hyoseris intubo 
similis, aed minor et tactu asperior, vulneribus contusa 
praeclare medetur. — (65) Holoateon sine dtiritia est 91. 
herba, ei adverse appellala a Graecia aicut fel dulce, ra- 
dice tenuis usque in capillamenti speciem, longitudine nn 
digitonim, ceu granien foliis augustis, adstringens gustu. 
nascitur in collihus terrenis. usus eius ad vulsa, rupta 
in vino potae. volnera quoque ronglutinat, nam el carnes, 
dum cocuntur, addita. — (66) Hippophaeston nascitur in 9S 
gpinis, ex quibus Runt aenae fuUoniae, sine cauliculo, sine 
flore, capitulis lantum inanibus el foliis parvis, multis, 
herbacet coloris. radicular alba?, moUes. sucus earum 
exprimitur aestate ad solvendam aivum ni obolis, maxime 
in comilialibus morbis et Iremulis, hydropicis, contra ver- 
tigines, orthopnoeas, paralysis inclpientes. — 11. (67) Hypo- 93 
^lossa folia liabet figura sUvestris myrti, coma spinosa, et 



1 colorem K. { tollit B'dT. 2 et anuo et VS'. | adtige- 
rint T{?)S cwm vet. Dal. -rit rv. S saxaflis S'. 4 tenue 
X. -uea v.a.H. 6 ob id Sdr. om. r. \ aristida SS. -dam re. 
-diam G. I hyoaeria if coll. indiee. -siris v. -sons Br. hysoriH r. 

7 et KdD. ei T. e E. S bolotiiBoii E. 9. 10 duke ta- 
dioe ego t Diosc. dulce ll.v. (tenui radice B), 10 specie E. | 
quattuoT ll.v. II dist. ego e Diosc. \ adetregena V'B', 

18 potae S cum vet Dal. efr. § 37. -ta et TBdTf. -ta Erji. 
-tae et D. 14 dum Ei>. cfr. § 42. tujn r. cum TBf, con 

iTv. del. C. I cocuntur B. eo cuntur (con- T'f) Vf. eoquimtur 
dTEti(D). coguntur C. \ hippophaeston iB(Dal.). -peaton B. 
hyppopheston V. hypopeaton Eo. 15 aenae S coll. XXI V 

111. -neae dE.B. eoae T. eue B, eneae v. 16 multia ll.v. 
an acutis vel aculeatia? cfr. Diosc. 17 radiculae alhae ego. 
'las albae II. -las babena albas v. cfr. § 96. 105. 18 tri- 
buH U.V. 90. 31 bjppogloaa E. SI figuMua l()TO,,fe\vi\ V\ 
coma, ego. ^r, Diosc. concaua JI.v. ^{WVCOBiqjAw.'* ctt-'XiUSw 



258 C. PLINI SECUNDI i 

in liis ceil linguas folio parvo exeunle de foliis. capitt 
doiores corona ex m inposita minuit. — (68) Hypecoe 
in segetibus nuscitur, foliis rutae. nalura eius eadem qui 
papaveris buco. 

(69) Idcieae herbae lolia sunt qiiae oxymyrsines. at 
haerent m velut pampinl, in quibus (los. ipsa alvua 
menseBque et oniDem abundaDtiam sanguinis sistit spift 

94 saodi cohibendique natura. — (70) Isopyron aliqui phase) 
Hon vocaDl, quoniam folium, quod est aneso simile, f 
passeoli pampinos lorquetur. capitula sunt in summo catiA 
tenuia, plena seminis melanthi, contra tussim et ceten 
pectoris vitia cum melle aiit aqua mulsa, item iocinu 
utilissioit. 

96 (71}Lathyris folia liabet multa lacliicae similia, tecuioraj 
germina multa, in quibus semen tuniculis continetur, 
capparis, quae cum iuaniere, eximuntur grana piperiji 
magnitudine, candida, dulcLa, facilia purgatu. haec vicenij 
in aqua pura aut mulsa pota hydropicos sauant; trahunl 

§ U: DioBC.rVlia, eupor. H 31.58. — §96: Dioec.IV IM 



1 filio V. an folia parua. eieuntia e foliis? (certe eziiA 
de non usiM Pliniant). 2 doiores dTiif. -ris TB. -re S. 
-rem e. | iis v. his II. G. | hypecoon v e Diosc. -egon TBd, 
h^epecon r. specon E. S eius ll.v. an et nis vel ei est? sed 
cfr. XXXir 176. 5 idaeae TBdC{fl). ideae E«(2>ai.)- ' 

ozymjsine E. 5. d adhaerent iia (hia B) S, -herentia Ei 

-ti r. ~tes V'd. ad V'R, 6 nelut pampini (panp- E) VdlrB..' 
ni VS. J flocemque Er. an floB quoqae? | ipaaV'EdTfFeM.{fl^). 
ipaa« V*. ipsii Er, del. v. 7 dist. ego. 8 natura ego. 

efr. XXIII 130. XXIV 75. -ra U. -ram habet v. {an vera ei 
natura eat?). | isopyron B (-phyllon tJ), jaophiron d. -phyron 
(hy- B) r. 8. 9 phaselion (-leon B') llTv(6D). -siolmn B. 
D in run. Kr. 10 paeseoii VtD. pasao oli (oly T) Bdr. 
phaaioli S. om. Eri-. cfr. XVIII 58. XXIV 65. | parapilf- ~ 
panpinoa E. { canle B e Diosc. capite ll.v. 11 semina 
malanthi B(?). melautia B. li cum TBdTfS. et Er ex 
IS utiliaaimi ego. cfr. Dioec. -mo VBE -ma d(?)ti. 14 dist. 
ego. an leuiora? cfr. IHosc. IQ multa ll.v. an tdplioata? 

(KapTi6v Tpixtxjpov .Diosc.). | et (pro ut) E. 17 dulci VB". | 
uicena B(?)B. uicina Td, uitina E. in caena V. an octona 
(ger^um vmnaji' cfr. Diosc. 18 trahunt dru. traunt E. tra- 



NAT. HIST- XXVH 11 (67—74) 259 

et bilem. ()iii vehementius purgari volunt, i-uui folliculis 
ipsis sumuDl ta, nam slomachum laedunl; itaque inven- 
tum est 111 cum pisce aiil iure galliuacei siimerenlur. — 
(73) LeonlopctaloD alii rapadioD vocaot, folio brassit^ae, 90 

^ caule semipedali. alae numerosae, semen ui cacumine in 
siliquis ciceris modo, radix rapo similis, grandis, nigra, 
aascitur iQ arvis. radii adversatiir omni&iis serpentium 
generibus ex vino pota, Dec alia ree celerius proficit. daLur 
et ischiadicis. — (73) Lycapsos longiorilms quam lactucae 97 

ifoliia era Bsiorib usque, caul: loago hirsutis adgnatis, multis, 
cnbitalibus, flore parvo, purpureo; nascitur in campestribus. 
inlinittir cum farina hnrdeacea igni sacro; sudores in febrl- 
bus movet snco aquae calidae admixto. — (74) Inter 98 
ODines herbas lithospermo nihil est mirabilius. aliqui ex- 

! onychon vocant, alii Aioc TTup6v, alii 'HpaKXcouc. berba 
quincuocialis fere, foliis duplo maioribus quam rutae, va- 
niulis surculosis, crassitudine iiinci. gerit iuxta folia singu- 
las veluti barbulas et in earnm cacuminibus lapillos can- 
dore et rotunditate margaritarnm, magnitudine ciceris, 

I duritia vero lapidea. ipsi, qua pediculis adhaereant, ca- 

)7t Diosc. TV 



1 B(?)C earn Td'Ej;. om. i\ 

8 est om. i. \ piace ll.v. olere Diose. | iutae E. i rapadion 
Er2). rop- v.a.B. prapad- VdTf. prapand- B. Thapeion B e 
Diosc. pardalion S ctim P. rbaphtuiidiou J. 5 alae K£. ale 
Vi. a;lB E. leoi «. 1 numerosae (^= nureae) ego. efr. § 11. 35. 
XVI 163 al. {Diosc. TiXiicTac). nurea E. nure TB. run^ d, mal- 
tae B. plures S. mijae J. | semine aciunine VBd. 6 rape r(3 
e Diosc. -paE. -paeu, naporfJ. 7 omnibus ejo. -ium H,);. 

9 lycapaos VEdT^, -copaia B e Diosc. lichapsoa E», | lactu- 
ca« J. -ce BdS. -c&e eat 7(?). -ca est v. 10 canli ego. 
-le ll.D. -le V. I longo o, -gu ll.D. \ hiwutia ll.v. -to C. -tum 
habet D. an hirauto hirautia? cfr. Diosc. 11 capitalibua B, 

.B, 13 farine B. | hordeaceae T. | andoris B. -rem 

13 et calide B, 14, 15 eionychon S e Diosc. eseo- 

' TdT, -nfcon B. eiontjcon Er. aegonychoa B e Diosc. he- 

xol;- V. 15 diospbjrou B, -hirou (dyo- d) Vd. { heracleuB 

VBEXJ. -leoB d(?)G. -lion v. 16 duplu VRd. IT vos^ 

T'M'. IgentEry. ceaitT. eimtl. gigiflt I. "tSi ■osa*'^'''*.. 



260 



C. PLINI SECDNDI 



99 vernulas habent et Intus semen, nascitur et in Italia, se^ 
laudatissimum in Crels, nee qiiicquam inter herbas maioni 
equidem miraculo aspexi. tantus est decor velut aurificiii 
arte alternis inter folia candicantibus margaritis, 
quiHita difficultas lapidis ex Lerba nascenlis. iacere atqi 
humi serpere auctores traduiit; ego volsam, non haerente 
vidi. his lapillis drachmae pondere potis in vino alb 
caiculos frangi pellique constat et stranguria m discul 
neque in alia herbarum Qdes est certior, ad quam d 
cinani nata ait, taiis autem eius species, ut etiam i 

lOOauctore visn statim nnsci possU. — (75) Lapis vulga 
iuxta lluniina Tert muscunn siccum, canum. bic hicatq 
altero lapide addita hominiB saliva; illo lapide tangitur im 
petigo. qui tangit, dicit: 

(pEUTeTE KavSapibec, Xukoc afpioc aijaa biiwKti. 

101 (76) Limeum herba appellatur a Callis, qua sagittas in 
venatu Lingunl medicamento, quod venenum cervarium to- 
cant. ex hac in iii modios salivati additur quantum i 
unam sagittam addi solet; ita olTa demittitur boum fati^ 
cibus in morbis. alligari postea ad praesepia oporte^ 
donee purgentur — insanire enim solent — ; si sudo| 



3 equidem dTS. et qui- VH. qui- Eo. | aapeiit E. | 
fic-um VEdS. 4 arte Av. alte TE, ante E. 8 et \ 
ad B. strangjririam T'. -yrigiriam T'. grangiir- B. gang- i 
9 certior ego. uiau {H. -bus B. uaus Ev) statim ll.v. aeqnr 
certior owiissitm propter auetore uisu statim {v. 11). 10 
sit (flic «) VSv.a.B. 1 talis {vel ea) autem ego. antem T 
ut dTif. est autem v. \ ut om. B'dTif, 11 auetore dT! 
aeict-V- acetoreT'B. nifra H.G, ubusB. uiaaw. [ naBciV'I 
12 fiTiticator TE. 16 qjeiiTETE — biiuKti Htteris Lalinu t 
dvmt U. v.a.C. | oXfia S e coni. Dal. hema II. hymas v. Qu\it C 
dioci U.V.a.C. 16 Ijmeuiu T. limaeum E. IT uenatu I 
usn- d. urn- V. uenen- E. uma, Y'. IS et d. | banc 1 
antB', I tres ll.v. | saliuati ll.v. an deest tritici vel bordei c 
milii? cfr. Colum. VI 5, 2. 10, 1. 24, 5 (Pallad.. V 7). 37, 1 
9, 1. 25. I quantum TBdn. tamquam E. 19 
Xc.a.M cfr. mtae ad XXIX 33 et XXVL 13i>. 
^o dT. 



■SBdE] NAT. HIST. XSVn 11—12 (74-80) 26l 

iiiseqii^liir, aqua Irij^ida perriindi. — (77) Leiite Mercii- lOa 
riali aimilis nomen e\ causa accepit, per medium folium 
Candida linea Iranscurrenle, (juare mesoleucon quittam vo- 
cant. sucus eius Qstulas saoat, ipsa contrita carcinomala. 

s fortassis eadem sit quae leucas appellatur, coutra marina 
omnia venena efGcaic. speciem eius auclores uon tradunt 
nee aliud quam silvcsli'em latioribus foliis esse, efQcaciorem 
banc semine acriore. — (78) Leucographis qualis esset, lo 
scriptum uon repperi, quod eo niagis miror, quoniam utilis 
inproditur sauguinem eicreantilius m obolis cum croi^o, 

I item coeliacis, trita ex aqua et adposita profluvio femi- 

, narum, orutorum quoque medicamentis et explendia ulce- 
ribus, quae fiant in teneris partibus. 

12. (79) Medion folia habet iridU salivae, caulemiOl 

fitripedalem et in eo florem grandem, purpureiimj rotun- 
dum, semine minuto, radicem semipedalcm. in sails opacis 
nascilur. radix drachmis il rum melle menses femlnarum 
sistit edigmate per aliquot dies sumpto. semen quoque 
in vino contra abundantiam feminarum datur. — (80) Myos- 106 

iota sive myosolis levis herba, caulibus pluribus ab una 
radice, altquatenus rubentibus, concavis ab imo, foliis au- 
gustis, oblongis, dorso acuto, nigris, per intervalla adsidue 



1 insequetur fjo. -uitur U.v. 1. 2 mercuriali u, -lis U.J. 
neBoleucon iv. -uton K, -uoion D. mesopoleueon V. -ctoa 
_ (mespo- d) rT. 7 BilueHtrem aatiua latioribua CFWMaiJer 
' p. 15. Bed Buppretsa est menUo sativae, ut XXIX 60. cfr. 
jtftater (fe stOo p. 90. 91. 8 hanc fl.u. efr. CFWM-mer 1. I. 
&eD cwn U 585. I acriore TETBii{/), -orem d(?)a cfr. Diofc. 

10 tribus 11.1). It coelicis TR', [ ex aqua om. E, 
13 quae dEc, om. r. | flant KrS. Sunt iv. om. t. | in teneris 
om. VH'. 14 medio TB'. | hirldJB E. ser- B e liiosc, aed 
corredo. \ aatiua V. | caulem En. qnal- S. gqual- Yd. 16 mi'- 
Duta R. nuto E. 17 duabuB U.v. 18 ecligmate d(?)C ali- 
f«(D). j aliquod VEU. | quoque U.v. digsentit IHoac. {6.ft\ iii- 
(jriva). 19 contrita Er', t)d. r', tritum contra r.a.S. an 
Jta contra}' 19. 20 myoaQtis'V, ^ unn, \RiBKa.tt\iii^ *^- 
' potitts sb imo, concauia?"). cfT. I)i,o»c, 



262 C. PLINI SECUNDI [vb 

geminatis, leouibus caultculis ex alts prodeuiitibus, tlorfl 
caeruleo. radix digitali crassUudine multis capillameDtu 
fimbriata. vis ei septica et eiulceratrix, ideoqiie aegilopst ' 
saaat. tradiinl Aegypti, measis, quern Thoti vocant, die 
sxvni fere in Augustum mensem incarreDle si <{uis huim 
berbae sucn iaungatur mane, priusqiiam loquatur, dob 

106 lippiturum eo anno. — (81) Hfyagros herba fenilacea esl^ 
foliis similis rubiae, tripedanea. semen oleoBum, quod ei 
fit ex eo. medetur 01*15 ulceribus perunctis hoc suco. 

(82) Herba, quae vocatur nyma, m foliis longis, i 

107 tubaueis, inlita cicatrices ad colorem reducit. — (83) N»- 
trix vocatur herba, cuius radix evulsa virus hirci redolet' 
hac in Piceno feminis ahigunt qiioa raira persuasione Fa- 
tuos vocant; ego species lymphantium hoc mode s 
esse crediderim, quae tali medicameiito iuventur. 

}S (84) Odontitis inter feni genera est, cauliculis denmi 
ab eadem radice, geniculatis, triangulis, nigria. in geoi" 
culis folia parva habet, longiora tamen quam polygonum^ 
semen in alis liordeo simile, llorem purpureum, pusillui 
nascitur in pratis. decocLum caultculorum eius in tIdo 
austero quantum manus capiat dentium dolori medetur ita^ 
109 ut contineatur ore. — (35) Othonna in Syria nascitur^ 
similis erucae perforatis crebro foliis, tlore crocl; quare 

§ 106: Diosc. rv 115, — § 109: Diosc. H 3 

1 germiiia,ti8 E. | et tenuibus TBdTC. | aliie V'K. talais; 
v.a.B. 2 ^saitudine E. 8 septioe (om. et, 
HCB VB'. I toti f. tyatim E. thiatin v.a.H. 5 iixvm f. irvu 
v.a.H. { auguato V.v.a.G. ang- E, | menee Ev.a.C T fera- 
lacea F. ferrutacea Td. -utatio B. -ulcera e r. fert ulcera B, 
8 tripedaneg a. -aia EriJ. eft: XXXJTF 34. XV1I125. 303. 
XTV 41. 9 pemnctis iv, -tua VEr', peranctns (•himctuH r'] 
B. ID njgm& E. nigina. v.a.H. | tribuB ll.v. 11 inlicita 
TB'. I a,ddorem E. IS uulsa d. | uiios V. 13 ac E. | 
feminis E(?)i'. a.S, H ergo v.a.G. \ lypantium V. lymphi 
ticum K'. -tium E'. 15 credimua Eti.a.G. | que E. 
V.a.S. I inuenitur EFett. 17 &b ea.dem VRAtr. aduerauj 
radicem Er. j in om. Ev.a.C. 19 in a.liis S. malix ^ 

SO caaliconua E. 22 ut om, TB.'4, cfr. § 5a.\ o'^^o™''^- -^'» 
P-a.^. i y g Diosc. cocci ■VE.itD. co'Ait,\ap«.-m.~ 






vBdB] NAT. HIST. JXVU 12 (80—80) 263 

ijuidam iiDemonen vocaverunt. suciis eius oculorum nie- 
dicamentis coavenit^ mordet enim leniter et calefacit ad- 
striDgitque siccando, purgat cicatrices et nubeculas et quic- 
quid obstet. quidam traduDt lavari atque ita siccalam digeri 

fin pastillos. — (86) Onosma longa folia habet fere ad IK 

in digitos, ia terra iacetitia ad similitudiDem anchusae, 

simiTia sit;e caule sii;e Hore sii'e semine. praegnas, si edit 
a aut supergradiatur, abortum facere dicitur. — (87)Ono- 
pradon cum ederunt, asini crepitus reddere dicuntur. trahit 

<) UTLQag et menseSj alvum sistit, guppuratiooes et collectioaes 
discutit. — (88) Osyris ramulos fert nigros, tenues, lentosill 
et in his folia nigra ecu lini semenque in ramuUs nigruiii 
initio, dein colore miitato rubescens. smegmata mulieribus 
faciunt ex /is. radicum decoctum potu sanat arquatos. 

5 eaedem, priusquam matiirescat semen, concisae et sole 
siccatae alrum sistunt; post maturitatem vero collectae et 
: sorbitione decoctae rheumatismis ventris medentur et 
per se tritae ex aqua caelesti bibuntur. — (89) OitysilS 
iblia terna habet. datur ad stomacbum disaolutum. edunt 
N) et qui enteroceleD habent. 



• g 111: Dionc. IV" J 



I VD. -onea Sn.a.G. 2 couuenit om. X.J 1 

calefacit TE. calf- TBfS, excalf- a(?)i). 4 obstat d(?)w.a.S. 
5 onoxma v e Diosc. onoma U. 6 tres U.v. | iaoeutia S 
ciun P. -tia tria U.v. 6 dixt. et lac. ego indicavi. excideruMt 
fere uniuersa quoque apecie anchuHae: cfr. Dime. 7 similia 
ego. inciriBVd(E?). -ciHsia B. -ciaa w. | aiue (ter) eoo. aiaaU.v. 
efr.DioK. et de mendo XVIII 85. XXVIII 104. XXXII 110. 
XXXIV 121. \ aedit S. edat T{t)ii.a./. cfr. XX 165- XSJI 
151. XXV4e. XXVIII170. XXX66. 8 aupergrediatnr B, 
8. 9 odopradoD E. onopordon v.a.S. 9 cum edemnt iS. 
corned- T'BE. si comederunt (-rint v) V'u{J), 9. 10 trahitur , 
in has E. 1 1 oayriB C e Dione. osiria v. ospris U.I, 12 in. I 
om.'Vt. I lis iv.a.S. \ seminisque E. | ramolia V. 13 Bmegmata J 
iiv. amag- V. mag- V'E. aine eg- £. 14 iia c. hia II. C 
radicJnmED. | potuVTEi). -tur(?)«. 15 eaedemdi'. ead-' 
roa/Z/reaeat Y\ iii///ar- Y\ 16 siatitunt E, 17 in om. i 
rheamatiBini VB'. 17. 18 et per bq ^H-v, e'c^T«^%«£ &. 
" 2IJ pnthetogleii "E. 



264 C. PLOn SECUNDI [VBd(B. 

(90) Polyanthemuu, qu^m quidam batrachion appellant 
caustica ri exulcerat, cicatrices et ad colorem rediicit, eadeiiH^ 

usque ritiligines concorporat. — (91) Polygomim Graeci vo- 
cant quam dos sanguinsriani. non attolJitur a terra Folii8< 
rutae similis gramini. sucus eiiis infusus naribus supprimilj 
sanguinem et potus cum viao ciiiusiibet partis profluviuoi 
excreationeaque cruenlas inhibet. qui plura genera poly- 
goni faciiint, banc marem intellegi volimt appellarique a 
multitudine seminis aut deositate fniticis, alii po/t/gonoftHi: 
a frequentia geniculorum, alii tbalattf'ada, alii carcinothro% 
alii cieraa, multi myrtopetaium. nee non inveniufltur qui 
banc feminam esse dicant, marem autem maiorem minii»- 
que nigram et geniculis densiorem, semine sub omnibus 

lUfoUis lurgesceDle. quocumque haec modo se babent, vi» 
earum est apissare ac refrigerare. semiae alvum solvunt^ 
largius sumpto uriiiam cleat, rheumatismos cohibent, qui 
si non Tuere, non prosunt. stomachi fervori folia io^' 
ponuntur, vesicae dolori inlinuntur et ignibus sacris. sucuK 
et auribus punilentis instillatur et oculorum dolori. pec 
Be datur et in Tebribus ante accessiones u cyathis, 



1 pol;Bant«jniim £. | bat^iracliion E. -acion T. -ation 
3 esulcflra in B, | diet, ego I et ad reducem B, 5 putae T'. 
-thae B', I ditf. snstuK ego coll. DioRe. (an foliis nitae trana- 
poneada post grejaudi). | aimilifl VBdTc(S). aemine E G. | gra- 
mini T«(S). -ne Bd. -nia VStG^J). \ aupprimi V, 7 cnien- 
tae dSrtt. cretaa r. | qua T. 8 faciant B*. | appellarique T 
Sdc. ap E {folio deperdito d^ficieng usque ad S 134 exemplari- 
buB in). \ a om. V. 9 alii BS. all YD. alii calli d. calli- 
gonon alii v. [ polygoaaton B e Diosc. pogonon U. poljg- V. 
10 thalattiada D e coni. J coll. indice. halattada Vr. bal- d. 
al- B, teuthalida G e Diosc. athalida (vel asphaltida) B. 
habnada v. { carcinotbron ll.iB (carnin- e)J. -netron C 
thron P e Diosc. 13 minorem lift. Dal 13 femine 
14 turgescente coni. Dal. -tem II. v. | ae om. B. | habent TB5. 
-eant d(?)i?(J). cfr. FTobem. p. 34. 15 semine VRij(S). 
-na dC. 16 aompta BC. 17 fuere iv. fere t. \ femori do. 
-re r. 38 dolore K. 18. 19 buoub a-uriWa'a.''. 19 dial, 13, 
SO data' ■ "^/ daba- U.v{D\ data.- S. \ iuot' "' 



r 



TBd] NAT. HIST. XXVn 12 (90—92) 



UrtiaDis qiiarlanisque praecipue, item cliolericis, dysinte- 
riciB el in solutione stomarhi. terlium genus orion vocant, ]15 
in montibus nascens, harundini tenerae simile, uno caule, 
densis geniculis et in se infarctis, foliis aulem piceae, 
I indicts supervacuae, inefticaciiis quam superiora, peculiare 
Ischiadicis. quartum genus ailvestre appellatur, paene arbo- ii« 
ris frQtice, radice lignosa, stirpe cedri riibicunda, ramis 
tparti binum palmorum, nigris geniculoruni ternis quater- 
Disque articulis. huic quoque Hpissandi natura; sapor mali 
cotonei. decoquitur iu aqua ad tertias ant aridi farina 
Inspergitur et oris ulceribus el adlrilis parlibus. propter 
^givarum vero vitia ipsa coinnianducatur. nomas sistilu? 
omniaqiie, quae serpunl ant difficilem cicalrtcem balient, 
priTalim vero sanat a nive facta ulcera. herbarii et ad 
anginas utuntur ilia et in capilis dolore coronam ex ea 
iuponnnl el contra epipboras colto circumdant; in lertianis 
quidem sinislra manu evulaam adalligant, adeo contra pro- 
fluvia sanguinis, nee ullaoi magis artdam quam polygonum 
servant. 

(92) Pancratinm aliqui scillam pusillam appellare ma-iia 
lunt, foliis albi lilii longioribus crassioribusque, radice 
bulbi magni, colore rufo. alvum solvit suco cum farina 
ervi sumpto, ulcera purgal. bydropicis, splenicis cum 



§ 116: Marc. 9, "21. 81. — Dioac. IT 5. — § 116: (cfr. Dio 
IV 6). — § 118: DioBC. H 203 (cfr. 302 med.). 



2 oreon o.a.S. 4 in&rctia B(?)Brof. e coni. U. infractiB 
rTf. irac- ii(J). fare- B e Diosc. | piceea R. 5 radice E. 
6 ischiadiB VB. 6. T arboriB B. -ris modo Kd(?)C ardoris 
Te. 7 frntieeVEw. -tesa(?)C. efr.§113. XII 56. TCXTIT 
71. XXVI 85. 96. I rubicunda ES. -do (rumb- V) rv. 
8 gparti V. parti U. («» rami fparfi? cfr. XXY 155). 
8. 9 qnaterniaque a.Tv{D). -ieue C. cfr. § 74. 70. 9 malo V. 
10 aut tertiHB V'B. 10. 11 farina, Bpargitnr S, -na insparg- S. 
IS ipsa om. i{f)II. 13 onmia quaeque T. 14 ganatiue 
factaE. 15 gingiuae dT. 17 quidemTe(S}. -dam r(?} G{/)- i 
unlaa E. | adeo U.v. ut dextra P. ati ac (eo orto ex geminaio 
co^? IT. 18 profluniaa TEf. 20 piusillam T. | appella.- 
21 foliiB om. VE. 23 s^leniciB dS. -cvaoy^ tjCJiV 

is VS.. -neticisqne C. '-_ 



266 C. PLINI SECUNDI [VW 

melle datur. alii decocunt earn, donee aqua dulcis fiit, 
eaque effusa radicem ternntes digerunt in pastillos sole 
siccalos et postea utuntur ad capitis ulcera et cetera, 
quae repurganda sint, item ad tussini, quantum m digitis 
adprehenderint in vino daates, et ad lateris dolores ant 
peripneumonicis ecligmate. dant et propter iscbiada ia 
vino bibendam et propter tormina mensesque ciendos. — 

119(93) Peplis, quam aliqui sycen, alii meconion, alii meconi 
aphrode vocant, ex una radice tenui fruticat fotiis rutae 
pauio latioribu^. semen est sub foliis, rotundum, minusi 
caudido papavere. inter vites fere colligitur messibus sicca- 
turque cum fructu suo, subiectia in quae excidat. hoc 
polo alvuG solvitur, bilis ac pituita detrahitur. media potio 
est acetabuli mensura in aquae mulsae heminis nL et 
cibis inspergitur obsoniisque ad moltiendam alvum. — 

iao(94) Periclymenon fruticat el ipsa es intervallo n folia 
babens subcandida, mollia, in cacuminc autem semen inter 
folia durum et quod difficile vellatur. nascitur in arris 
ac saepibus c/rcumvolvens 9e adminiculis quibuscumque. 
semen eius in umbra siccatum tunditur et in pastillos 
digerilur; hi resoluti dantur in vini aibi cyatbis tends 
tricenis diebus ad lienem, eumque urina cruentata aul 

§ 119: Diosc, rV 165. — g 120: Diosc. IV 14. (cfr, Plin, 
XXVI 77). flupor. 11 61. 39. 75. 

2 radice T, i tribua II. v. 6 peripleumoniciB TBJ. I 
ecligniBte cod. Marbac. C. ecligma itv. ell- B. el- T, | dant et 
cod. Mwh. H. dante ((.f, -tes v. del. C. | ichiada B. fclii- T. 

T bibendum v.a.S. \ tormiiia v. -inanda U. 8 peplia 

TETfiJ, poplis d. peploB v e Diosc. 10 dist. ego. ] semen 
eat ego. -miae U.v. \ rotundu ego. -da V. -do re. | miniiB df. 
-Qos VB, -nore quam B. -nor D mm U 537. li candido 
VED. -do quam d(?)j'. -didi B. | papauere D aim U 587. 
-uer TB, -ueris d(?)u. 12 an post fructu auo esxidenmt uer- 
aata adsidne? c/r. Diosc. \ in quae B Murbac. B. in qua rTl 
aquis in qusa p. | excidat C. -dant ll.Ttp. 13 aluum V. 
14 tribus n.v. 16 moliendam v.a.G. 16 pericljmenon (v&cj- 
cli- V) VdfC cfr. Diosc. -noa B(?)«, | duo ll.v- 18 uellatur 
TBfBffi). uela- v. euella- dFen. cfr. XXV 171. 19 cir- 

camnvluena D coll. XVI 244. cunu!-''!. couu- td. "tt. teToia 
I'rfi'iS tribus •■ "-"■ cruentata n.TtS. -iiU t.X^'aS. «>i>. »Sft.T< 



TBdiEaSiai)] NAT. HIST. XXVn 18 (93—98) 267 

per alvum absiimil, quod intellegilur a decimo statim die. 
nrinam cieat et folia decocta, quae et orthopnoicis pro- 
sunt, partum quoque adiuvaiit secundasque pelluiit pota 
simili mode. — (95) Pelecinon in segetibus di^iimus nasci, 131 
fruticosam cauliculis, foliis ciceris. semen in siiiquis t». i' 
fert corniculorum modo adnacis ternis quaternisve, quale 
git novimus, amarum, stomacho utile, additur in anti- 
dota. — (96) Polygala palmum altitudine inp/et, in caule 
sammo foliis lenticulae, gustu adstricto. quae pota lactis 
abundanliam Tacit. — (97) Poterion aut, ut alii vocaut, las 
pArynion vel ueuras large fruticat, spinis retorrida, lanugine 
spissa, foliis parvis, rotuudis, ramulis longis, mollibus, 
lentis, tenuibus, flore longo, herbacei coloris. seminis nullus 
ususj est gustu aculo et odorato. invenitur in aquosis 
collilius. radices habet n aut m binum cubitorum in alii- is 
tudineui, nervosas, Candidas, lirmas. circumfoditur autumuo 
et praecisa radice dat sucum rummi similem. radix mira 
Tulneribus sanandis traditur praecipueque nervis Tel prae- 
cisia inlita. decoctum quoque eius cum melle potum disso- 
Hlationes nervorum el infirmitales et incisuras iuvat. — 
(98) Phalangitis a quibusdam phatangiou vocatur, ab aliis 131 
leacanthemum vel, ut in quibusdam exemplaribus invenio, 



1 an absumunt? 3 et folia et TE'. 3 panim V. 
4 ai nii'li modo iv. -litudo r. \ peUcmon J), -nom. (pelle- T) VB. 
-num iv. 7 utilem T. 8 palma ego. -mo Tdf, -mi B(?)c. 
altitudine T. cfr. IV SS. VI 130. -nem rll?)v. \ inplet S e 
com. Dal. imp.et f. iapefc T. pet B. petit d(?)u. 9 lenfcicle T. 
-la« D, -igle B, | pota It«. tota Td. | lactis c e Diosc. laetia T. 
let- r. 10 poterion B e Diose. potireton VEiJ. potyr- d. 
pontirrifl v. | ant at v. aut tl. 11 phrynion B e Diosc. pa- 
m- II. peraen- it. IS longo H.e. ^lKpd Diose. | nullus tie*. 
Dal. nulli (oTtwm e null;) U.v, nalliuB S. 14 est ego. sed 
H.e. 15 duas aut tres ll.v. 15. Itt altitudine iv.a.J. 
16 Candida V. 17 et del. H. \ praeciaa radice ego e Diosc. 
-so frutice n.v. \ sucum t: -cum radis U.D. \ cummi S. -miB J. 
gmnmia dZ>. -mi v. -miasie (gumi- B) TB. | simile iv. -li r. I 
radix del. J?. 21 a quibuBda.Tii 4.1). aA;\w. ^^^^^^aioi. 
as iieoio X. cfr. p. mi, S. 



268 C. PLINI SECUNDI [VBdB 

leucacanlha. ramuli sunt ei numquam pnuciores n, in 
diversa tendentes, flos candidus, lilio riibro similiE, semen 
nigrum, latum, ad leaticulae dimidiae figuram multo tenulus, 
radice leiiui, herbacei coloris. huius folio vel flore vel 
semine aiiiiliantiu' contra scorpionum pbalangi or unique et i 

1E6 serpentium ictus, ilem contra tormina. — (99) Phyteuma 
quale sit, describere supervacuum liabeo, cum sit usus 
eius tantum ad amatoria. — (100) Pbyllon a Graecis vo- 
catur lierba in saxosis montibiis. femina magis herbacei 
coloris, caule tenui, radice parva. semen papaveri rotundo 
simile, haec sui sexus Tacil pailus, mares autem mas, 
semine tantum dilTerens, quod est incipientia olivae. utrum- 

126 que bibitur in vino. — (lOl) PAe/landrion nascitur in 
palustribus folio apii. bibitur semen eius propter calculw 
et vesicae incommoda. — (102) Phaleri^' tliyrsum habeti 
longuni, tenuem ceu calamum, in summo florem inclinatum, 
semen simile sesamae. et hoc calculos frangit potum ex 
vino vel aceto vel cum melle et lacte; idem et vitia ¥•- 
I aicae sanal. — (l03) Polyrrhizon folia habet myrti, ra- 
dices multas. hae tusae dantur e vino contra serpentes^! 

ISTprosunt et quadripedibus. — (104) Proserpinaca heiiia 
vulgaris est, eximii adversus scorpiones remedii. eadem 

g 125: Diosc. IV 128. Ill 130 (cfr. Plin. XSVI 1B2). Th. 
H. IX 18, 5. — g i26r Dioac. Ill 149. — g 127: cfr. Dioac. IV 4. 
Marc. 15, 29, 

1 leucbajita d. I duobuB U.v. 2. 3 semBU nigru latu ego. 
semine nigro luto liv. S teuuiua ego. -nis U. <uiore v. del. 
B. Bed efr. Diosc. * radis D. \ tenai VEdTiT. -uis D. om. 
Bv. I folia VK, 5 scorpionem VS. 6 ictibua (ortam ex 

ictuuB) VH. I torminos V. | piiitaama E. hyt- V, 10 aemine 
rotundo papaueri simili v.a.S. 11 partum V. | mas Brol. 

6. II. del. V. a femina J. 13 femine T. | different d, -runt 

V.a.G. 13 phellajidrioii v coll. indicc. pela^ II. J}. 16 com- 
modaTE', phaleris o. -nll.tD. -laria B e Diwc. 15.16longuin 
habetVK'd. 16 cafamumTEid. | florem G. -reinVd. re h B. 
-re Err. IT simile <ini. d. 18 aceto cum melle dS, | lacte d* 
Bri!. acet-o ri. \ item Vtv.a.G. 19 poljrhizona E. jtolpri- 
— ' myrtae VE. 20 eduntur dT, 22 eiimii dO, 

. —ie V. -mia I. -mi jj. \ teme^i'^lB, -& ■a.Veiv.<,SV. 
-As JFr, 




NAT. msT, sxvn la (ss-ios) 269 

coDtrita, addita muria e meaig et oleo, anginam eiimie 
curari traduut, praeterea et quantalibet lassitudine recreari 
defessos, etlam cum obmutuerint, si subkiatur linguae; ai 
devoretur, vomitioneni sequi salutarem. 

(105) Rhecoma adfertur es (is quae supra Pontum 128 
«UDt regionibus. radix costn nigro similis, minor et nifior 
paulo, sine odore, calfaciens gustu et adstringens. eadem 
trita Tini calorem reddit ad crocum incliuaDtem. inlita 
coUecUoues iaflammatioiiesque sedat, vulnera sanat, epi- 
phoras oculorum sedat ex passo, iusiguita cum melle el 
alia liveutia ex acelo. farina eius inspergitur contra r^- 139 
coSthe et sanguiuem reicientibua drachmae pondere in 
aqua, dysintericis autem et coeliacis, si febri careant, in 
Tino, sin aliter, ejt aqua, facilius teritur nocte aiit«ce- 
dente madefacta. datur et decoctum eius bibendum du- 
piici mensura ad rupta, couvolsa, contusis, e\ suhlimi de- 
volutis. si pectoris sint dolores, additur piperis aliquid 130 
et murrae; si dissolutio stomachi, ex frigida aqua sumitur; 
sic et in tussi vetere ac piirulentis excreationibus, item 
hepaticis, splenicis, ischiadicis. at renium Titia, suspiria, 
orthopnoeas, arteriae scabritias sanat ex passo in oboiis 
potis trita aul decoctum eius. lichenas quoque ex aceto 
inposita piu'sal. hihitur contra inflationes et perfrictiones, 

&§ 128—130: DioBC. m 2. cfr. eupor, H i (88). 68. 

1 e meniB fiuc pomt coll. XXVI 33. XXXII S3. XXXI 
S3, poxt et oleo habent e meniB if. eminiit B. hemiulB Tf. 
-ua d (e margine falto loco intertum, ut videtur). om. %v. 
'i curare d | et TBdTfS, in Ev. et in iH(D). 3 obmata.- 
erint B'. ommutuerint E, 6 rhecoma, £v(D) reo- VBf. 

rhac- d(?)C e Dime. (ti&). an rhenm (Ibflov)? | iis p. hie U.C. 
T ca,l£cieDS B. 8 reddita, E. | illita. -e.a.S. ia inlita E. 
10 inlita iuiiguita AXtv.a.S. (fieterwn efr. § ^S)- ^'^ autem 
VdTfS. om- H, etiamEr4j(D). [ coleacia V. j lebrioiH'. ] careant 
Eit'[fi). -ent tG. 14 ai TB'd. 16 ruptam E. | cautuaa 
conuolais E, (cfr. § 21). 19 aiue et E. sine v.a.ti. \ intua 
v.a.H. \ uetere oc UTH. -re a r. sine extra v. 2Q spleoicis 
dBrif (-neticis v). espl- r. | eciadicie TBE. | at ego et dist. 
ad ll.v, I renum dEv.a.S. 21 arteria V. -iaa V'd, | ei- 
cabiitiaa d. >ridttafl VB, | tribus U.v. 32 gotus B'. um. ^-^ 
' fnte? 23purgatVBEll(SV a8.TiitiTH..\'eft*vOwsnKfc"^V-. 



270 C. PLINI SECUNDI 

febres IVigidas, singultus, tormiua, herpetas, capitis gravi- 
tates, melancholicas vertigioes, lassitudiDum dnlcres 

131 convolsiones. — (ll^^) Circa Ariminum nota est berba 
quam resedam vacant, discutit coUectionea inf lamina tioDe»> 
que omnes. qui curant ea, addunt baec verba: Reseda,: 
morbos reseda; scisne, scisiie, quis hie pullus 
egerit radices? nee caput nee pedes tiabeat. haec 
ter dicuut totiensque despuunt. 

(107) Stoechas in iasulis tantum eiusdem : 
gignitur, odorala herba, coma bysopi, amara gustu. 
c.iet polu, pectoris dotores levat. antidotis quoque misce* 

132 tur. — 13. (108) Solanum Graeci CTpuxvov vocaut, ut 
tradit Cornetius Celsus. huic vis reprimendi refri- 

133 gerandique. — (109) Smyrnion caulem habet apii, folia 
latiora et maxime circa stolones multos, quorum a sinn 
exiliunt, piuguia et ad terram iufracta, odore medicate- 
cum quadam acrimonia iucundo, colore in luteum langoe-* 
scente, capitibus caulium orbiculatis ut apii, semiue i 
lundo nigroquc; arescit incipiente aestate. radix quoque 
odorata, gustu acri mordel, sucosa, mollis, cortex eiui 
foris niger, intus pallidus. odor murrae tiabet qualitatem^ 

iS4unde el nomen. nascitur el in saxosis coUibus et in teiv 

§ 131 extr. : DioHC, III 28. eupor, H 76, 33. laid. XVII 9, 
g 132: DioBc. rV 71. Celsus H 33 (cfr. Plin. SSI 177 sqq.). — 
g§ 132—136: Dioso. HI 72. — g 134: Dioac. eupor. II 76. 49. 

1 herpetas fl'TS cum Growmo. berbet- VB. heBperit- X.. 
esp- r. SiSperitateB i'v. l. 2 grauitatia E. 2 colorea VS. 
3 herba d(?)v. heroa £i, ot». r. 4 reaedeam T. -daem B. 
5 omnes Erii. om. r. cfr. § 56. \ berba {mn. liaee) E'. 6 mi 
boa V, -big ll.tJ. I aeisne quia BEii. cinae quia V, o in equia d. 
c in qnis T. ( bine E. | puUoa V(7)v.a.H. 7 dist. P. ' ' ' ' 
TdTfS cum P. -eant Er e e&rr. v{D). 3 atoecas E 
10 comam TfE. (coma thymi coni. Dal. e Diosc.) 12 atrych- 
non V e Diosc. crys'> E. eryio Vd'K. eriio d*. 14 zmjr- 
nion S coH. indice. 16 pingula T. | & ad (at B) TBTS. ad 
d(?)Bru. I medicamento V. 17 iucundo U. -de (ioc- T) B. 
-da V. de dictione cfr. XXIV 128. 17. 18 langueBcunt ea E. 
18 apii II v(H). anetbi B e i>M)8C. 19 nigroqne eqo. 
qa^^^~^o gnod Bai. 



1 



TBdJq SAT. HIST. SXTO 12— 13(106-110) 271 



teah. usus eius calfacere, eitenuare. urinam el menses 
cieot folia et radix et semen, alvum sislit. radii col- 
lectiones et suppuralionee non veteres, item duritias discutit 
ioJita, prodest et contra phalangia ac serpentes admixto 
icacbry aut polio ant melissophyllo in vino pota, sed parti- 
ciilatim, quoniam universitate Tomitiones movel; ipia de 
causa aliquando cum ruta datiir. medeliir tussi et ortho- 186 
pitoeae semen vel radix, item thoracis aut Henis aut re- 
otum aut vesicae vitiis, radix autem ruptis, convolsis. 
H partus quoque adiuvat et secundas pellit. datur et ischia- 
dicis cum cretbmo in »ino. sudores ciet et ructus, ideo 
inflationem stomachi discutit. vulnera ad cicatricem per- i 
duciL exprimitur et sucus radici utilis feminis et thoracis 138 
praecordiorumque desideriis, calfacit enim et concoquit et 
purgat. semen peculiariter hydropicis datur potu;', quibus 
et Bucus inlinilur. et in malagmate cortice arido et ad 
obsonia utuntur cum mulso el oleo et garo, maxime in 
elixis carnibiis. ■ — Sinon concoctiones facit, sapore simil- 
lima piperi. eadem in dolore stomachi efScax. 

(110) Telephion porcDacae similis est el caule eliaf 
foliis. rami a radio e septeDi octonique fruticant foliis 

g 186: DioBC. enpor. D 31. 39. 61. 103, lO'J. Ill, I 2S7. 
n 13, — § 136: ibid. H 63, — § 137: Diosc. n 217. (Sieand. 

tbcr, 879.) 

1 uena tl.v. an uia? | excaUWcere i{'/)ti.a.S. I eitenuare 11. 
v{Brot.). del. H. | urinas S. ruiimni T, 3 et aemen UltD. 
Bemeo 5. | digl. ego coll. Diosc. eupar. II 49. an eawi'derwnt 
ipsiua decoctum ante aluum? G polio 72, 6 uomitioiies 
TBdT, -BemEru. c/r. XXII 153. XXIIT 153- XXXIV 12ii. 
7 curata datur V, 8 aui lieniB T. 8, 9 lenaum VB'. 

lienum d. 10 partus BK«, raptuB r. 10. 11 scliiadicis BE. 
Bcia- T, 11 crethmo d{?)B. cretamo VB (-anio ti). chre-B. | 
sudor est £, | ciet VEdc, creta. Er. \ ructuB Erv. om. r. 
13 radici YXtG. -cia rTo. 14 coacoquid Td. 1& datur dv. 
-to VB. -tu Er. I potui ego. -turn TEE, -tu d«, cfr. nota 
ad XXirUS. 16 in ego et dist. om. llv. \ malagmate VEc. 
-te e G(S). -ta e Ed(?)iro(, e mni. B. 17 <m oTjaonia fo- 
liis? cfr. Diosc. 18 amonY'i.l Mwrbac.H eum P. einml V'r 
e eorr. Bp. {aft sison e Diosc. Ill 57?). 19 dolorem B'. 
odore E. 20 thelepbion VE, 31 folii VB. ( et octouiqije 
""' '- itoptgtti qui?)..- 



272 C. PLINI SECimDT tVBdi 

craesis, carnosis. naHcitur in rulti.s et masime inter rites, 
inlioitur tentigiut et, cum inaniit, deteritur. inlinitur el 
vttiligiai terois fere mensiLus senis horis noctis sut diet 

138 et lit poatea farina liordeacia inlinatur. medetur et tuI- 
neribus et fistuUs. — (111) Trichomanes adianto simile eat, 
esilius modo nigmisque, foliis lentirulae, densis, parvK, 
adversis inter se. decnctum eius stranguriae sanst in vino 
albo potum addito cuniino ruBtico, iienem. cohibet capillos 
fluentes aut, si ellluiterint, reparat alopeciasque densat tri- 
tum in oleo et inlitum. sternumenta quoque gustatu movet. 
— (112) Thalictnim folia coriandri habet, pingiiiora paulo, 

139 canlem papareris. Dascitur iihique, praecipue campestribus. 
medentur ulceribus folia rnm melle. — (113) Thfa^ 
duorom generum eat: anguslis foLiis, digitati latitudioe < 
ioDgitudine, in terram versia, in cacumine divisis, caulicn 
semipedali non sine I'amiSj .... peltarum specie semii 
incluso, lentiuulae efiigie, nisi quod infringitnr, unde n 
men. Ilos albicat. nascitur in semitis et saepibus. semi 
aappri gusliis bilem et pituitam ulrimque extrahit; modus 
aumendi acetabuli menaura. prodest et ischiadicis infiisuni. 

% 138: Dio8c, IV 136 (134). Th, H. VII 14, 1. cfr. Plia. 
XXn 63. 63. 66, XXVI 87. XXV 135. — Dioac. IV 96. — 8 1*8: 
Diosc. n 18o. 



^ 






a lentigini — inlinitur om. B. | et Vp. at fl. ad B. | dete-i 
ritut V'dTfl! deritut V. deretur B. teritor u, 4 4 ut.e^.' 
efr. XXVUI 90. aut VBd', om. d'Brii, | illinitur i.(?)v.a.S. 
6 simile vet. Dal. -iU ll.v. 6 exilibus modo nigrisqiv MHOtr 
emtfid. IV 24. \ paruia ego e Theophr. amaris ll.v. 7 ad- 

ueraiB om. I. 1 Btrangnriag i'v. transg- Er. adstrang- d'. ad> 
string- (-uiriEia T) r. 8 Jienem too et dist. coll. Diosc. ti 

XXJI 65- lefum H.Tf, eeum J. uoUjBum S. iilitnm S. fuena 
V. ipanm M^ler I. I. 25. 10 in oleo et ego colt. Theopki 
in oleo ll.v. \ atemntamenta V^iv.a.H. 11 thalictrom 
Diose. -ietrum o. -itrum T. -itruum tH. tariitrnum (-ithr- A) 
Vd. thoaritr- Br. aritthr- B. 12 in campeetribuB d(?)». cfr. 
nota ad XXir 09. IS thlaspi f{B') H e Diosc. -ape (B^C 
-pHB o. ticEBpi TB. thic- r. 16 longitudine et latitadi 
v.a.S. I t«rrae T. -rra d. 16 semen pedali V. | lac. ego 
cavi cum vet. Dal. excidit fere folliculia. cfr DioK. \ Siit. J. 
Bpeoies Vd. 18 floB Erif. ad floa 7B. a.t ftw, 4T. 

&^^j^tam est| floa? so aciadicu '^B.l. 



radB3 NAT. HIST. XXVn 13 (110— IIS) 273 

potions sanguiDem trahi't, menses quoqiie ciet, sed partus 
necat. alteriim thiaspi alujui Persicon napy vocant, latis liO 
foliis, radicibus magnis, et ipsum utile iscbiadkoniin in- 
fusioni. prodest et inguinibus utrumque. praecipitur, ut 
qui colligat dlcat, sumere se contra iaguina et contra om- 
Des collectiones et contra vulnera, una manu toUat — 
(114) Trachinia herba qualis sit, non traditur. credo fal- 141 
sum et promissum Democriti portentosum tsse, adalli- 
gatam triduo ahsumere lienes, — (115) Tragonis sive 
tragion nascitiir in Cretae taatum insiilae maritimis, iunt- 
piro similis et semine et folio et ramis. sucus eius lacteus 

in cummim spissatus vel semen in potione spicula 

e corpore eicit; tuuditur recens et cum vino inlinitur aut 
siccae farina cum melle. eadem laclis abundautiam facit 
mammisque unice medetur. — (116) Est et alia berbalU' 
tragoB, quam aliqui scorpion vocant, semipedem alta, fruti- 
cosa, sine foliis, pusillis racemis rubentLbus grani tritici, 

DioBC. II 185. cfr. Plin. XIX ITl. — 

i: Diose.IVSl, 

Diosc. n 173. cfr. Th. H. VK 



1 potione ego e Diosc. cfr. XXIH 14. potn coni. S do- 
nee It.v. I trahit coni. 3. tratat U.v. 2 thlaapi dTflT. -pe G. 
thiaspi r. | napy B eoll. XIX 171. naps TBd. aps E Verc. 
apa V. I Mis Td. 3 acbiadicorum T. scia- BE. 4 pro- 
aunt ES. ] ingttibua E. | atriique E«. -raque tS. 6 colliga- 
Et e corr. S. -get V(?)J. -git dp. 7 trachinia dff. tracit 
VHT. tbrachi- Er. tragonia v. \ credo Tdc. -dito Er e eorr. 
del. D. 7. 8 falBum et U.S. et D. et falfium eaae v. 

8 democriti de, deincerti r. \ eaae ego. est U.S. enim eat V. 

9 adsumere V. | atragonia E. 10 creta// Vu.a. G. | inaulae dff. 
-la r. -la in v. 11 in lacteos E, 12 cummin T. gummi 
A{1)v.a.S. I uel aemel Lugd.Sal. | inpositioue 'Bv.a.S. de tnendo 
cfr. XXIV 34. I lac. ego indicavi. exciderant fere medetur 
BtrangTiriae. item: cfr. Diosc. 12, 13 apicnle corpora E. 

13 in uino Er e corr. 14 ai&ca d. | faring E. [ tacit BdEc. 
iacii V'. iaci in V'. 15 et Ero. om. r. 16 tragas E'. 
-graa E'. 17 aine d(?)S. om. tv{D). cfr. Diosc. et Plin. (an 
foliis nnllis? cfr. XXV 93). \ grani U.J. -no v. (an magnitu- 
dine grani pel grani instar? C^. SimcY 

Plror. i,j.i. Hiai. lY. "" "^fct. '^'*' 



274 C. PLINl SECtTNDI iTsd 

aculo cauumine, et ipsa in mariiioiis nascens. huius i 
cemorum x et xii cacumina tilta ex vino pota coeliacis, 1 
dysintericis, sanguiuem excreanlihus meDsumque abun- 
dantiae auniliantur, — (H?) ^^^ ^^ tragopogon, quem 
alii comen vocant, caule ]>arvo, foiiis crocij radice loDga, | 
dulci, super caulem calice lato, nigro. iiascilur in aspem j 
manditurque, eiDe usii. | 

43 (118) Et de berbis quidem meinnria digDa hactenus 
accepimus aut comperimus. in fine earum admonere non 
ab re iudicamuSj alias aliis virium aetates esse, longissimo i< 

3, 6 tempore durat elaterium, ut disimuSj chamaeleon niger 
XL annis, ceotauriuin noQ ultra xii, peucedanum et ari- 
stolocbia sd rr, vitis siWestris anno, iu umbra si ser- T 
ventur. et animalium quidem exteroium nullum aliud I 
radices a nobis dictas adtingit excepta spbondyle, quaotji 
taaaes persequitur. genus id serpentis est. 

a (119) Ne illud quidem dubltatnr, omnium radicuml 
vim effectusque minui, si fructus prins ematurescantj item T 
seminum ante radice propter sucum incisa. resolvitur 
autem omnium vis consuetudine, et desinunt prodesse, so 
cum opus est, quae cottidie in usu fuere, aeque quam no- 

— 

§ 143; Til. H, IS 14, 1. 3. — g U4; Th, H, IX 14, 4, 17,1. 



e Diosc, 
ram' ll.v. 2 tria. B. 4 quam d. 
fl corr. -me r. | largo (pro parao) d. 6. 7 nasoitur in asperia 
manditurque Eri). nasciturque r. uascitur in asperis v. 
cfr. IHosc. II 173. 8 de erbisV. dierum d. 9 comferiniua 
conf- T e corr. j moiiere £. 10 alias aliia (alii S] BdBH. 
^■eklll/ll v. alii v. aliis alias e. { aetatia B. 12 ceatan- 
rium EKo(S). -reum r(l)Lugd. I intra E. | et ll.viS). ' " 

sex Srot. 13 ad vi D. ac n.v{G). v aut vi B. 
- efr. Theopiir. | ai in (Broi.)S e Theophr. \ ai J. om. lln. 13. 14 
aemantur d(?]v.a.S, 14 esterorum i(?)vet.Dal.IL cet- m. 
efr. Theophr. 15 a om. d. | aphondjle tH. spondile U.v. 
-dyle C. 16 genua— est delere voluit Brot. 18 effectui 
qnem innifiT ruciue V. ] amatureacajit X. mat- v.a.S. 19 la- 
dice ti. -c&a U. \ iccisura VB'. 21 cottidie E. 

gaoti- p efr. XXVUI 37. \ eaque V«^ «i\i6 t 



ger 

'"■J 
er-| 

iudi 

moM 

uml 
em \ 



YBaH] NAT. HIST. XXVII 13 (116—130) 275 

cei-e. omiies vero lierliae veliementiores effeclu virihus- 
que suut iii frigidis et In a(|uilonus, item sicris. 

(120) Sunt el gentiam dilTereDtiae non mediocres, iU 
sicut acuipimus de taeniie liimbricisque, inesse Aeg:ypti, 
Arabiae, Syriae, Ciliciae populis, e diverse TTireciae, Phry- 
(^ae omnino noo ianasi'i. minus id mirum quam quod 
in confinio Atttcae el Boeotian Thebanis ionascuntur, cum 
absint Atheniensibus. quae coutemplatto aufert nos ad 146 
ipsorum animaliiun uaturas iagenitasque iis vel certiores 
amorbonim omnium medicinas. rursus enim cum rerum 
parens nullum animal ad boc tantum, ut pasceretur aut 
idia satiaret, nasci voluit artesque aalulares inseruit et 
Tisceribus, quippe cum surdis etiam rebus iusereret, turn 
vero ilia aoimae auiilia praeatantissima ex alia anima esse 
voluit, contemplatione ante cuncLa mirabili. 



S 145: Th. H. IX 20, { 



1 herle uero hebeB'. eft'ectoV. SaqniJoiiis VZB.a.C{D). 
eicci E. EQcis T'. 3 eiiat om. B. | et gentium iv. ut ge- 
T'SX. uice- T'. i accepimue iv.a.S. | taeniia tS. teaeia II. 
tin- V. I lubricisque V. | inesse Brv. esse VBfS. et d. 
6 populiB dinerais E, | threciae J. phraeo- V. graec- rv. 
tbrac- 8 cum B e Theophr. 7 artice E. | et om. Eti.a.S, | 
bojWeticae T. bolutig d. boeotiaec[ue v. U.S. 8 aofert nos 
vfS). affett noa d. auferinos B. ant ferinoa TE. aufert rurane 
HOB C, ghifiTD, 10 nirene iMp(S). del. G. remm if. | 
enim I'.Iif. euimuero v. \ cum lemm ego. earn, rem TBED. 
ea re dT. ea iu re J. omnium remm S. omnium H. remm 
omnium v. cfr. XXII 117. XXIV 1. XXIX 64. XXVII 8. 3. 
(jMut earn lem itinernit D tractabimua, quandoquidem natura 
onmium remm). II paiceretur B. | aut TBdi>(J'). ut EiS. 
12 nalnit T. | inseruit ll.v. an inseait? 13 uisceribus ll.v. 
anuermibus? cfr. XXX 115. XX/X 93. | inaeraerit v.a.Brot. ] 
tunc VK7). 14 alia anima VEdS. animalia {-libua C) alift 
ErC. -ma alia r. | Hi ae B. 



r 



C. PLINI SECTTNBl 

C. PLINI SECUNDl 
NATURALIS HISTORIAE 

LIBER XXVni 



1 1. (1) Dictae erant natui'ae omnium reruni inter cae- 
lum ac terrain iiasceutium, restabantque iguae ex ipsa 
tellure Todiuntur, si non herbarum ac fruticum tractata 
remedia auferrent traverses ex ipsis animalibus, quae sa- 
nantur, reperta raaiore medlcina. quid ergo? dixerimiia I 
herbas et Doriim imagines ac pleraque inventu rara ac 
difficilia, Udem tacebimus, quid id ipso iiomine prosit ho- 
inini, ceteraque genera remediorum iater nos viventia, 
cum praesertim nisi carenti doloribus morbisque vita ipsa 

2 poena liat? minime vcro, omnemque insumenius operam, 
licet fastidii periculum urgeat, quando ita decretum es^ 
miuorem gratiae quam utilitatium vitae respectum habere, 
quiu immo externa quoque et barbaros etiam ritus inda- 
gabinius. fides tantum auctores appellet, quamquam et 
ipsi consensu prope iudicii ista eligere laboravimus potius- 8 

3 que curae rerum quam copiae institimus. tllud admonuisse 
s&'^s^a'* P^i'403'i' necessarium est, dictas iam a nobis naturas 

animaliuDi et quae cuiusque essent inventa — neque 

1 dictae iv. -tu rS. \ erat VS. | naturae iv- -ra tS. | 
inter dBrp. -rre a. -rrae V. 2 terram Eru(D). -rraa rtlS. \ 
quae Bd«. que T. qnaeque E. quaequae D, \ ipfa Er», 
ilia r. ima J volt. XII 3. 3 tractata iv. -eta Er. -ctarentT, 
-ctarunt E. 4 auferent V. | traueraos TSS. -ana (ira- V) V. 
transnersoB (-aia B') Bdy. 5 quid VBKJ. qui d{?)rp. cfr. 
XXIX IS. iXVII217. XXXVnu). 1 dM-J. Idinmua Iv.aO. 
6 inuenta E. T an difGcilia £? | idem TE2). 7. a homini- 
que E. 8 que genera om. B. 9 carent T. 11 iurgeat S, 
12 gratia VE. | utili latum tv.a.I). cfr. §59. 13 barbarasB'. I 
etiam Etc (D). om. rS. 14 an tamen? 15 proprii v.a.G.\ 
iudicii lata. D. cfr. § 6. 8. XX IT 15. prtief. 6. S. -cii f-ci E) 
Jfe gg- -oata ff. 16 institumM "ft. -mmaa tt. 



TXdE] NAT. HIST. SXVUI 1 (1—3) 277 

enim minus prol'uere ntedicioas reperiendo quam prosunt 
praebendo — , nunc quae in ipsis auiilientur indicari, iie- 
que illic in totum omissa; itaque haec esse quidem alia, 
Ulis tamen cod ex a. 

(2) Incipiemus auLem ab liomine ipsum sibi exquirente, 4 

inmensa slatim difticultiite obvia. sangiiinem qtioque gladia- 

toruni bihunt, ut viTentibus poculis, comitiales [morbi], 

quod spectare facieutes in eadem harena feras quoque 

horror est. at, Herciile, illi ex bomiue ipso sorbere efli- 

10 cacissiinum putant calidum spirantemque et vivam ip.«am 

animam ex osculo vubienim, rum plagis omnino ne fera- 

rum quidem admovei-i ora mos sit humanus. alii medullas 

crurum quaerunl et cerebrum inrantium. uec pauci apud B 

Graecos siugulonun viscerum membrorumque eliam sapores 

M dixere, omnia persecuti ad resigmina unguium, quasi vero 

ganitas videri posstt feram ex homtne lieri morboque di- 

gnum iu ipsa medicina, egregia, Hercules, frustralione, si 

noa prosit, aspici bumana exta nefas babetur: quid mandi? 

t quis ista invenit, OstAane? tecum enim res erit, eversor 6 

aa iuris humani monstrorumque artifex, qui primus ea con- 

I didisti, credo, ne lui vita oblivisceretur. quis inveuit sin- 

§4: CelBnBin23 (p. 111). PI. iun. 94, 1. cfr. Scriboa. 17. 



1 cum (pro quom) V. | prosiiit A', poasunt Dai. 
3 emisea Yd, | baec itaque TK'dSJ. fi exquirente U 593. 
-tes BdEt'. -tiB V. 6 quoqne TdErfir. om. X. quidem C. 
nantque v. an quippe? cfr. XXV 59. 7 ut bibentibuB 
T'BdTfB.u.G, I poculis G. popalis H, {v add. procul sint). | 
IMWOS jMStts f cotii. S. 9 ad T. | sorbore E. sobere V. 
10 Bperantemque B. | uiuam B. unam II. una v. 11 cum 
— 11, 12 fecarum om. V'B'd. 11 oninino ne ego. omneT'Er. 
ne G. hnnc {vel hoc) ue B. boc omnium ii, 13 quidam 
V'i).o.S. I ore B. ori J}. \ moa ttJ. mua V'E. mua fas V> 
faa a(?)Brti. | humanus ll.Tl -na G- -no B. -naa D {ad me- 
dullas refei'ens). 14 aapore T, 16 reaegmina if.a.J. cfr. 
Sin 77 (M), XXVIII 86. 16 feram ei homine om. B, 

.... mine r m marg. 17 medicing gratia (-tia egregia v) 
Av.a.O. 18 exista V. 19 oathane {P)S. cfr. XXX S. 
OBtr, -tane T'BT, -tenta re, | cura V'E. | restrit B. res rit V. 

19. SO eueraoaturis V. -Dnwi'cl ■^^. ia ■waft'i-XOTNaa's^'i.'*.. 

31 tDi uita ego. uita, II. uila Via xi. 



278 C. PLINI SECUNDI [VEdB 

gula membra Lumaiia maiiderc? i]un r.ouieuLura iiiductus? 
quam potest medicina ista originem hahtiissc? quis veoe- 
ficia iuQocentiora feuit quam remedia? esto, barbari ej- 
temique ritus inveDerant: etiamne Graec.i suas fecere has 

7 artes? extant commentationes Democriti ad aliiid noxii 
bominia ex capite ossa plus prodesse, ad alia amici et 
hospitis. iam vero vi interempti denle giagivas in do- 
lore scariphari Apollouius effiracissinium sr.ripsit, Me- 
letos Dculorum sufTusiones Telle bominis sanari, Artemon 
calvaria interfecti nequc cremati propinavit aquam e fonte 
noctu comitialibus morbis. ex eadem suspendio interempti 

B catapotia fecit contra caiiis rabiosi morsus AnlaeuG. at- 
que etiam quadrupedes homine sauavere, cootra inllationes 
bourn perforatis cornibus inserentes ossa humana, ubi homo 
occisus esset aut crematiis, siiigiaem, quae pemoctasset, rt 
siram morbis dando. procul a nobis nostrisque lilterig ab- 
siut ista. DOS auiilia dicemiis, non piacula, siuubi bctis 
puerperarum usus mederi poterit, sicubi saliva tactusve 

B corporis, ceteraque similia. vitam quidem non adeo ex- 
petendam censemus, ut quoquo modo traheuda sit. quis- ttl 
quis es, talis aeque moriere, tamquam obscaeuuK vixeris 
aut nefandus. quapropter hoc primiim quisquc in reme- 
diis animi sui habeat, ex omnibus bonis, quae liomini tri- 

g 7: ScriboD, 16 estr. Seren. 1019, 

2 potest Ert', post VH. pro d, | mediuinS, T. 4 in- 
ueneroDt TBTEIJ. -rint d(?]t). { suas graed Bd. 5 artes v. 
-tie VEdS. -tica E. (an suae fecere hoB artia?) | aliut B. 
-ia v.a.D. G bomineB TE. | ex dS. e V'G. et r. et ei o. | 
et am. S.\ 7 hoapitea TB. | ui Em. ubi r. | gioRiua, Td. 
-MB, J coll. XXX 36. ged cfr. XXXa 79. 8 scariphari dS. 
-ifari rT. -ificari v. \ apollimiua E. 8. 9 meletoa V'BfS. 
-tes dT. miletoa T'Er. -tuB v. 9 auftusione T. -ne d. I 
hominea T. 10 in calaaria T. ualaa B. 12 moraum d. 
13 lin min p 1\ -nes II V. I iDflammationea B'Tf. IS fuli- 
ginem P. 17 dicimua t IS poterit VdTEr!)(i?). poffit B. 
potuitG. 19. aOextendamE. -dendamu.a. G. SOqaoTE'. 
21 es d(?)B. eat r. | digt. ego. \ an talibus (»c. remediiB}? ( 
^^ tamquam ego. etiam quam VT, ctiam CQia t'o.\q' ~' 




TKdBi NAT, HIST. XX\1II i--2 (2—3) 279 

buit natura, nullum melius esse lempestiva morte, idque 
in ea optimum, quod illam sibi quisque pruestare possit. 

2. (3) Ex homine remediorum primum maximae quae- 10 
stionis et semper inuertae est, poUeantae aliquid verba el 
incantamenta rarminum. quod ai verum est, homini ac- 
ceptum fieri oportere conveniat, sed virilim sapientissimi 
cuiusque respuit fides, in uaiversum vero omnibus horis 
credit vita nee sentit. quippe victimas caedl sine preca- 
tione DOQ vidctur rererre aut deos rite consuli. praeterea 11 
|tti alia sunt verba inpetritis, alia depulsoriis, alia commentia- 
tionis, videmusqiie certis precalionibus obsecrasse summos 
magistratus et, ne quod verborum praeterealur aut prae- 
posterum dicatur, de scripto praeire aliquem rursusque 
alium custodem dari qui adtendat, alium vero praeponi qui 
favere Unguis iubeat, tibicinem canere, ne quid aliud ei- 
audiatur, utraque memoria insigni, quotiens ipsae dirae 
obstrepentes nocuerint quotiensve precatio erraverit; sic 
repente extis adimi capita vel corda aut gemiiiari victims 
sfante. durst inmenso exempio Deciorum patris fllilque, 18 
quo se devovere, carmen; exlat Tucciae Vestalis incest) de- 



§ 11: cfr. Valer. Mas. I 1. — § U: Livius Vni 9, G— 8. 
X 28, 16. — Dion. Halic. 11 69. Valer. Mai, VTIt 1, 5. cfr. Liv, 
epit. XX. — PIutarchuB quaeat. Rom. 283. 

1 idque om. E. 3 pollit VBdTf. potent Em. 3. 4 
■quaeationes B. i poUeantne (-tue f) vadTfS. uale- Er?j(Z)). 
Cfr. XXIX 11. 5 uenim hominis E, fi fieri TBTEi!(&roji.S). 
fern a(?)C. cfr. rUI 61. XXXIV 138. 143. (aliter II 33. 
XII 83. XIX 37. XTV 60). 7 in omnibus B'. j oria V. ho- 
is E. horia hominis r.a.G. 8 uictimae £v(D). -ma )*. 
S. 9 refeni E. [aat deosTBdTif. adeo E. nee deoB e. 
10 inperitis a'. -etruisT. -etrantds ^.o.S, | depuleoriisItdTf ff. 
i-riB T(?)Ep(Z)). 10. 11 comma ndationifl B {-toriiB J), -nta- 
tioniB TBdt). -nes E. 11 uidemusque VRiTS. -dimua quae 
'(quet;)SB(ff). -muaC. ! an ohsecrare? 12 ne quidEd(?)c.o.S. 
'34 Hlinm uero En. alique uero ilS. aqiiam (-uaB) neroTB. 
.JS&uere VEdTS. -ri Ei>, 16 ipsae — 17 quotiens oib.VH\ 
18 extitifl B'. -tetia Y. I uictum V. -tuai'. ^Q ieas^Miewil. 

re v. -orare V*. | tuctJae a. IH et ^.'lSj'i,V \-0Kft*s 
b'o C -atae (-ste E) precatio (jTa-ec- N't") "ft,.*. _ ^ 



C. FLINT SECUNDI 



^ 



precatio, qua usa nquam in cribro tulit anno urbis Dxvim. 
boario vero in foro Graecum Graecamque defossos ant 
aliamin gentium, cum quibus lum res essel, etiam nostra 
aetas vidit. cuius sacri precalionem, qua solet praeire 
xvvirum coUegii magister, si quia legat, profecto vim car-, 
minum fateatur, omnia ea adprobantibus Dcccxxx annoruni 

13 evenlifaus. Vestales nostras hodie credimus nonduni egressa 
urbe mancipia I'ugitiva retinere in loco precatione, cum, 
si semel rccipiatur ea ratio, et deos preces aliquas exaudira 
aut uliis moveri verbis, conlitenduin sit de tola coniectar; 
tione. 

Prisci (juidem nostri perpeluo talia credidere, difficil- 
limumque ex liis, etiam lulmina elici, ut suo loco docut- 

14 mus. (4) L. Piso prime annalium auctor est, Tullum 
Hoslilium regem ex Numae llbris eodem, quo ilium, sacri-,' 
ficio lovem caelo devocare conatum, quoniam parimi rite, 
quaedam fecisset, fulmine ictum, multi vero magnaruiS' 

16 lenim fata et ostenta verbis permutarL cum in Tarpeio 
fodientes delnbro fundamenta caput tiumanum invenissent, 
missis ob id ad se legatis Etruriae celeberrimus vatea, 
Olenus Calenus, praeclaruin id fortunatumque cernens, 
interrogation e in suani gentem transferre temptavit, sct- 
pionc determinata prius templi imagine in solo ante se: 



g 14: LiviuB I 31, 8. (Peter hist, Eflm. fragm. p. 80 nr. 13). — 
% 15: Dion. HaUc. IV 69—61. Varro I. L. IV 3. Plutaichua 
Tal. Pop!, c. 18 (p. 103). Featua a. t, Batianena. 

1 qna QBB, Bdv. causa T. qua causa S, | quam T. | 
cibro T. | divhh V{'f)XJ. dcvuii Hi-, -titi dT. 2 graecant- 
qne Bri). -eamue (-nel E) r. | defoasa VdT. -8a///B'. | ut T. 
i quia TB'. 6 omnia ea TKdS. ea (et v) onmia 'EG{D). ' 
g mannpia K'. | precatione G. -nes S. -ni (praec- E) Er. -nis 
{praec- V) rtv. -nibus J. | cum II. G. quod w. 10 uHia 
Eo(iS). illiarlf. | mouereE, | conflteri.dnmV. | ait Err. aedrT, 1 
dist. S cum Gesnero. \ coniectione VtS. 12 alia d', oni. d'. 
credidere VdTtS prodi- E(?>E«(D). cfr. § 27. 13. 13 diffi- 
eillimaque V. -inamque d, IS fill mine lici V. 14 tul- 
liiimT'. 16 denocauereVE", |parum oni.VE'. 18 facta d. 
SO ad seEdTif cum&ron. adeTt a ae Ev. a Beiiatu£(i>). 
SI oJemus B. solenus d, 23 detemmia.ts.piMal'B.'iS. ^Tius 
^^^re(D). (fr. § 32. 97. 144. \ imagim"'. -gnit- loajaai.t. 



NAT. HIST. XXVIU 2 (3—4) 281 

Hoc ergo dicitis, Romaiii'? bic templum lovis 
optinii maximi futurum est, hie caput iovenimus? 
constantissima aunalium adflrmatiune, transitunim fuisse 
fatum in Etruriam, iii praemoniti a (ilio vatis legati re- 
spondissent: Non plane hie, sed Romae inventitm 16 
capnt dicimus. ilerum id aecidisse tradunt, cum iu fa- 
stigium eiusdem delubri praeparalac quadrigae Qctiles in 
foroace crevissent, itenim siniili modo relentum augurium. 

Haec satis sint, exemplis ut appareat, ostentorum rires 17 
let in nostra potestate esse ac, prout quaeque accepta sint, 
> Talere. in augurum certe disciplina constat neque diras 
ique iilia auspicia pertinere ad eos, qui quamque rem Li- 
'edientes observare se ea negaverint, quo munei-e divinac 
idulgentiae mains nullum est. quid? non et legum ipsa- 
rnm in duodecim labulis verba sunt: qui fruges ex- 18 

antasait, et alibi: qui malum carmen incantassit? 
VerriusFlaccus anctores pouit, quibus credat in obpugna- 
tionibus ante omnia solitum a Romauis sacerdotibus evocari 
deum, cuius in tutela id oppidum esset, promittique illi 
eundem aut ampliorcm apud Romanos cultum. et dural 
in pontiflcum disciplina id sacrum, constalqite ideo occul- 
tatum, in cuius dei lutela Roma asset, ue qui bostium si- 
,mili modo agerent. deflgi quidem diris precationibus nemo 19 



§ 18; Seneca quaest. nat. W 7, 3. of'r. E, SchBll Legum 
a tab. fragm. VIH 7. 26. Macrob. Ill 9. Plutarch, quaest. 
im. 61 p. 278. Plin- IH 65, — § 19: Tbeocrit. 3. Vergil, buc. 
64sqq. 71. cfr. Pliu. VII! 48. 



dictis romauua E, 3 adflrmationem B. 4 praa- 
'sienti VB^d, I folio V. | legati romaoi Szv.a.S{D). 6 id BEu. 
im V, bine d, 6, 7 fastidium V. 8 et iternm Ery,t(.S(D). j 
fiia K'd. more T. 11. 13 diras neque om. Tel. 12 qui 

quamque Bd£<;. quicquam quae V. quicumque S. mi qui 
quamcumquQ? 13 obeeruare ae Sxv{D). -asae rliS. \ iiega- 
"" ' n Vd. 15. IG eseantaBsit P. -aaet U.v.a.S. 16 qui 
E. ] ineantaaait V'ES. -saet T'dErw. (et alibi qui malum 
praee iteraverani TB). 19 ad eom VB'. [ promittitque TS. 
80 amplioiem locum Siv.aS. \ cultumue v.a.H. 21 ponti- 
^nmV. 32 demum (prodei'jT ecorr. t,^-ni-cw,Vt-o.'j.."&-\ 
reeatiombas 7S.dTIS. depr- Xe oi^D^ \tieTBi> -cani- Ve«J "^'S'^1^ 



282 C, FLINT SECTINDI 

noD metuit. hue peititiet ovoruin, quue exorbuerit quii 
que, calices coclearumque protinus frangi nut isdem cocl 
aribufi perforari. hinr Theocriti apud Graecos, Catulll 
apud nos proximeque Vergilii iacantanieiitontai amatoi 
imitatio. multi figlinanim opera rumpi credunt tali modi 
non paiici etiam serpenles, ipeas recauere et hunc 
illis esse intellectum, coatrahique Marsoruni cantu etiaof^ 

ao in nocturiia quiete. iam parietes incendioruni deprecation!' 
bus conscribuntur. neque est facile dictu, externa verba 
atque ineffabilia abrogent fidem validius aa Latinii e( in- 
opinata, quae iaridicula videri cogit animus semper aliquid 
inmensum exspectans ac dignum deo movendo, immo vt 

21 quod numini imperet. disit Homerus profluvium 
guinla Tulnerato fetnine Ulixeo inhibuisse carmine, Thei 
phraslua ischiadicos aanari, Cato prodidit luxatis mem- 
bris cai'men auxiliare, M. Varro podagris. Caesarem dicta- 
torem post unum ancipitem vehinuli casum ferunt semper, 
ut primum consedisset, M quod plerosque nunc facere n 
scimus, carmine ter repetito securitatcm ilinerum aucupaii! 
solitmn. 

32 (5) Libet banc partem singulorum quoqiie conscientf* 
coarguere. cur enim primum anni incipientis diem laeti^ 



iquid _ 
rerM 
saflH 

heo-^ 



g 21 : Homerus t 455, Theophr, ap. Athen. SIV 18 p. 624» 
ApoUon. hist, mir. 49, Gellina IV 13. Martia,n. Cap. IX 92(1 
(p. 314). Cato 160 (ofr. Plin, XVII 267). Varro I 2. 27. — § i2: 
Grid. faat. 1 175. Cic. de diyin. I 46, 102. — cfr. Plin. XI 251.. 



1 boc VD. I ut ouorum iv.a.B. \ qii@ AS. qne TBT. ut B: 
om. Ec, 2 coclearumque exorbuerit quiaque TB, [ iademi 

VEBI>. eoad- d(?)B. eaad- ii. 3 catuli V. Galni Unger de 
Valgi Eufipoem.p.SSr. 5. 6 modo non dErw. noii(noinT') 
modo V'E. modo v. 6 diet. ego. | ipaoa Tv.a.G. | recanera 
llTtH. -atari (inc- G) v. cfr. X 103. 8 quiete iam i. qui 
etiam V. quiet« etiam B(?)Ev. 10 rogent E. dero- v.a.H.f 
an B. in U. etiam v. | latina et ego, -nae E. -ne/// i. -ne T. 
-na B{?)«. 11 quae ego. et quae H.v. | ridicnla v.a.H. 
12 ad (pro ac) V. 13 nomini V. | homeroa V. H ulixeir 
ErS. -em G. -xe E, ulj^e 7. -em v. -Tssem i{1)C(n). 
J8 p)erasque 7. 19 Crete petito B', -itos 3. | iterum VE'f. 
^I ^'cetSf.a.M'. lha,nciiit!.a.H.\cQiMa.iia'wii. -tmm.lii.aK. ^ 



vfldE] NAT. HIST, SXvm -2 (4-5) 283 

precationibiis invicem faustum omicamur? cur publicis 
lustris etiam DOmiDa victimas ducentium prospera legimus? 
cur eirascinntionibus adoratione peculiar! occurrimus, alii 
Graec^m Nemesin iDvocantes, cuius ob id Romae Simula- 
crum in Capitollo est, quamvis Latinum nomen non sit? 
cur ad mentioneni defunctorum testamur, memoriam eorum 23 
a nobis nou sollicitari? cur iupares numeros ad omnia 
vebementiores credimus, idque in febribus dierum observa- 
lione intcilcgitur? cur ad primilias pouiorum liaec Vetera 

io esse dirimuSj alia nova optamus? cur sternueuteB saluta- 
raus? quod etiam Tiberium Caesai 
constat, bominum, in vebiculo exe^sse tradunt, et aliqui 
nomine quoque consalutai'e religiosi 
absentes tinnitu aurium prae sen tire 

IS ceptum est. Attains adOrmat, scorpi 

duo, cohiberi nee vibrare ictus, et quoniam scorpio ad 
monuil, in Al'rica nemo destinat aliquid nisi praefatus 
Africam, in ceteris vero gentibus deos ante obl£status, 
ut Telint. nam si mensa adait, anulum ponere translati- 

so tium videmus, quoniam etiam mulas religiones poUere 
manifestum est alius saliva post aurem digito relata soUici- S5 

§ 23: Verg, bnc. 8, 76. Cela. HI 4. — § 86: Plutarch. Numa 
Up.SB. Plaut Cure. 1 1, 69. Poaidon. ap.Athen.IV 36 p. 16a<i. — 



tristissimum. 

radunt, et al 

ius putant? quin et 2i 

ione viso si quis dicat 



prospera HdB. -re Vr. pepere E. | legimuB adEi'(ff). lig- V, 
elig- <7(j8J trtiH B. a adhoratione V. | peculiare VEE. | an 
aliqui? i nemceim S.8. 6 mentionem iXv. dement- T. 
omt- B. I memoria TBd. 10 cur T'Eriv alia rTt | ater- 

nnentes iTHcitm Groii. -tis VB. -omeDtiB V'Er. -utamen- 
& te. 13 hominem B'dTtS. 11 praesentium Td. { de se 
» T. de Bsae AS. IB scorpionem (-phi- B) TB". | uiaori V. 
17 lUBi aliquid VB'. 18 obtestatur v.a.S. 19 an iam? | 
Sftm — 20 nidemus in § 36 post iudicatur traitsponerula eese 
eoni. S. I mensa VBdff. mens Sf{D). \ aasit v.a.C. adflicta 
«t D. InuUiim Sv.a.S. 19. 20 tranalatitium E«{D). -la- 
tinm A Yen. tralatinm TB. -titinm H. 20 quoniam etiam 
YBdTiT. quia etiam tH. etiam quoniam E. quoniam v. { 
^autai S CUM Feirario elect. 2, 17. multaa II. G. -taa etiam v. \ 
MleponeaT. -Ugioneaqne B. 21 aliia U. an aliqoia? (jort 
*liu8 inUrcidisK aliqua altera a\ivia terrnvftala, cwu, S'^. \ sr''- 
:9amas TS'. j paarenx dicito V. 



284 C. PLDJT SECmroi rvBJl 

tudinem animi propiliat. pollices, nim faveiimus, premere 
etiam proverbio iubemur. in adorando dextram ad oscn* 
lum rererimus totumque corpus circumagimus , quod in 
laevum fecisse Galliae religiosius credunt. fulgetras pop- 

86 pysmis adorare consensus gentium est. incendia inter 
epulas nominata aquis sub mensam profusis abominat 
recedente aliquo ab epulis simul verri solum aut bibente 
i^onviva mensam vel repositorium tolli iuauspicaUssimuia 
iudlcatur. Servi Sulpicii priucipis viri commeutatio eat 
quamobrem mensa liuquenda non sit, iiondum t 
plures quam convivae numerabantur. nam sternumento 
revDcari fercuhim mensamve, si non postea gustetur all- 
quid, inter dims liabetur aut omnino inane esaeS 

27 baec instituere illi, qui omnibus negotiis horisque ml 
esse credebaut deos et ideo ptacatos etiam vitiis nostril 
reiiquerunt. quin et repente conticescere tonvivium ad* 
notatum, set non nisi in pari praesenlium numero, isqnct 
famae labor est ad quemcumque corum pertinens. 
etiam e manu prolapsus reddebatur utique per mensa^ 
vetabantque mimdilianun causa deflare, et sunt conditl 
aueuria, quid loquenti cogitantive id acciderit, int«r wc 

schol. Aristoph. Veap. 626, — § 26: cfr. Petron. c. 74. -- § 27 
cfr, Diog. Laert. Vm 1, 34. 

1 propitiari d. 2 destra ae(S). -traVE. -teramR(?)Vere. 
4 fiilget toans £. 4. □ pompiamis d. poppimjs E. del. v. a. B. 
6 mensam VTfES. -aas Hd(?)ff(fl'). -aia JUtgd. -83 u. j pais 
ftiaia T. 7 bibente v. -tent VBd, uinente E. 8 conuina O^' 
-ajn 11. I menaa £. 9 uiri dim. TE'. 10 menaa uacuii Fer-; 
rariiw. mensa sola eonL S. | enim in VB'd. 11 plures (fc- 
mensae) quam B.p.(tr). plnres qnam m [aut quattuot uel quiit- 
qiie) B. 12 meusaue Td. | poBtea ai non TB'd, IS dim 
v.a.G. I lac. ego indicavi; eicaidemnt fere ostenta, eius modi ob- 
seruare quia apemendum arbitretur. | aut ll.G. del. v. | omi' 
Ven. I inane TadTFerc. nam E. non ff. autem v. | est dT. 
14 dist. ego. 16 liquenmt d. { conticisceie VBiS, IT set ego. 
est ll.v. cfr. TUI 307. XXIX 77. X 62 et XI 381. \ Uque 
VBdTH(J). iisque IS. aqwae B. qua in re e. 19 utt. 
que SG. ubi- Td. ut quae E, atque v. 20 uetebantqne X. 
-tabaatar v.a.G. \ defluere E. 31 (vai I^'i- ^'V rt^.i86, 
- 'Jigrantiamma TB'd. 



1] NAT. EBT. XSVm 2—3 (6—0) 285 

ecratissima, si poatiflci aci^idat dicis causa epulanli. in 
a utique id reponi adolerique ad Larem piatio est. 
medicamenta, prliisquam adhiheantur, in mensa forte de- 28 
posita negant prodesse. ungues resecari nundinis Romanis 
itacenti atque a digito iudice niuitonini per^-uasione reli- 
giosum est, capilium vero contra delluvia ac dolores ca- 
litts xvn luna atque xxvitii. pagaua lege in plerisque 
Italiae praediis cavetur, ne mulieres per itinera ambulantes 
torqueaut fusos ant omnino detectos ferant, qiioniam ad- 
Versetur id omnium spei, praecipue frugum. M. Servilius 29 
Nonianus princeps ctvitatis uou pridem in melu lippitu- 
dinis, priusquam ipse earn nominaret aliusve ei praedicer^t, 
doabtis litteris Graecia pa chartam inscriptam circum- 
ligalam lino subnectebat collo, Mucianus ter consul eadem 
ftbservatione viventem muscam in linteolo albo, his reme- 
dils carere ipsos lippitudine praedicantes. carmina quidem 
extant contra graudines contraque morborum genera contra- 
que ambusta, quaedam etiam experta, sed prodendo obstat 
ingens Terecundia in lanta animonim yarietate. qua- 
propter de iis ut cuique libitum t'uerit opinetur. 

3. (6) Ilomlnum monstrilicas uaturas et venelicos 30 
aspeclus diximus in portentis gentium et multas ani-i,i3i* 
malium proprietates, quae repeti supervacuum est. quo- 



S 28: cfr. Plin. XVI 194. XVffl 321. - 
Vn 13—15. SSI 78. atrabo SRI 1, 14 p. f 



1 est si coni. S. I dicJB aaTfBil(J). ditia V(?)i;(S). | epu- 
lati Vd. 3 adolonque T. 5 a EBu. om. T(?)dT. \ in- 
dige VB. I mulierum D. | perfuaGone ego, pecuniae B.P. cfr. 
§260. XIX187- XXV10.9i. XXVII 107. XXIX28. XXXII 
31. XXX 115. pecuUare B. opinione BaupHus H&Tnae VI 
390 {opiisc. in 5iS6). S contra ErS. -tracti r. -ttectari con- 
tra V. \ ad Vd. I colores d. S caueotur d. | pent in ara T. 
9 deiectos d. 10 id BEi>, in T. am. d. 11 nonnianusVfj 
nou d£ii. nuin r. \ quid eniin metum S. 13 cartam T. | 
Bcriptam E. 13. 14 circumligatiB E. (an -to?) 16 obaerna- 
tionem E. | albo VErji, ob r. \ as T'B. 16 quidam B. 
quaed- v.a.S. 17 cardinea Td. IS eiperta G. ei parte U. 
in partna v. 20 de iia BS. deua V. de his rviji). 
SI neniflcoa T'. uerif- ¥'d. \)eQft^- t. 



286 C. VLim SECtrSTDI 

rundani lioDiinuni tola corpora prosunt, ut ex iis familiS 
ijuae sunt terrori sei^jentibiis, tactu ipso levant percussg 
suctiive modo, quorum e genere sunL Psylli Marsique ( 
i(ui Ophiogenes vocaotur in insula Cypro, ex qua fan '" 
legatus Euagon nomine a consulibus Romae in ilolium s 
pentium coniectiis esperimenli causa circumniulcentibq 

31 linguis miraculum praebuit. signum eius familiae est, ] 
modo adhuc durat, veruis temporibus odoris virus, ati 
eorum sudor quoquc medebatur, uon modo saliva, n 
in iusula Nili Tentyri nasceutes lanto sunt crocotlilis t 
rori, ut vocem qiioqiie eorum fugiaut. liorum ommiu 
generum insila repugn antia inter ventum guoque i 
constat, sicuti adgravari vuinera introitu eorum, qui ni 

32 quam Tuerint serpentium canisve dente laesl. iidem gi 
liuarum incubitus, pecorom fetus abortu vitiaut; lantu 
remanet virus ex accepto semel malo, ut venetici f 
veneua passi. remedio est ablui prius manus eorum uqtu 
que ilia eos, quibus medearis, iuspergi. rurs 
pione aliquando percussi numquam postea a orabronibuf 

33 vespis apibusve feriuntur. minus mirelur hoc qui e 
vestem a tiueis non attiogi, quae fuerit in funere, sef- 

— § 33; ApuleiuB ap. Geo] 



1 utErt'. oiH.r. jiiec. his ll.C. B lauant E. 
coue E. I modo effO- tumodo B. modico TViiTe.{G). med- t 
madido ED. tunudo rTf. umi- Salm. e tumi- {sc. milnere) i 
efr. XI 279. \ ^nera (rnn. e) E. 4 ophiogenea C. -nia EaS 
opioghenes V. oblongenie E. -nee v, \ cjpro Erv. paro rTf J 
coll. VII 13 (memoriae lapsum stafuens). I quo 7d. 
gon YKdTfl. exa^ Eff. hesa- r. | mdulium T, i 

tectuB TE'. I experimentis Er. -to E. | circummultibua TE*^ 
-tis d. 10 tentyri iTB. -rii B. -ra, G. -tin V'E. -rii 
-Ijlii r. -tiluri V. | naBoentee Eriv a8cent«s V'. centefl r 
genteB J. 13 insita ego. in sua ll.v. 13 sicuti drt), -ui 
-um V. sucii E. 13. 14 qui quam VE', 14 iiierit E'. 
idem ED. item V, 16 uitia E. 16 ex accepto TEdTfiSlt 
eioe- Ep. I ut otn. VE'. [ uenefici AB. -cii Tr. -cio v. lien' 
ficii r. 17 passim Zv.a.B. \ Eniedio E', | prius ablui d. 
IS mederiB E. j a om. VE'd, 20 beatiiB a-apidibusue feriaji- 
tar X. I quia YE. il fuarit dtn. -riat 'V'B:. -tsA t. 



1 KAT. HIST. XXVm 3—4 (G— 7) 287 

pentes uegrt; prueterquaaa laeva maim exti'alii. 1, e Py- 
thagorae iiiTeiitis non temere fallere, inpoailivorum no- 
miniiin inparem vocalium numeruni claudilates oculive 
orbitatem ac similes casus dextris adsigDare partibus, 
L.fiparem laevis. rerunt difGciles partus statim soivi, cum 
quis tectum, in quo ait gravida, trausmiserit lapide vel 
missilt ex tis, qui in animalia siugulis ictibus inter recerint, 
hominem, api'um, ursum. piobabilius id facit hasta veli- 34 
laris evulsa corport hominis, si terram non attigerit; eos- 

ID dem enim iulata eHectus habet. sic et sagittas corpori 
eductas, si teiram uon attigerint, subiectas cubaotibus 
amatorium esse Orpbeus et Archelaus scribunt, quiu 
et comitialem morbum sanari cibo e came ferae occisae 
eodem ferro, quo homo inlerrectus sit. quorundam partes^^^ 

15 medicae sunt, sicuti diximus de Pyrrhi regis pollice, et 
Elide solebat ostendi Pelopis os uluamque earn eburneam 
adfirmabant. — (Naevos in I'acie tondere religiosum babent 
etiam nunc multi). — 

(7) Omnium vero in primis ieiunam galivam contra 35 

M serpentes praesidio esse doculoins, sed et alios efflcacesT.iB 



@ 34r Plin. iun. 93 8. 9. Scribon. 13 eifcr, — Pansan. V 
IS, 4. Serv. ad Verg. fcleorg. ni 7. Oyid. met. VI 404 sqq. — 
g 35: Plaut, Capt, in 4, 21. Theophr, char. 16 extr, Tibull. I 
- -■ "3. Theocrit- 6, 39. 



Es.a.H, {cum praeeedd. iufucit Groii.). '2 ait fal- 
I Ure («f arbitrere XI 83)'? 8. 3 hominum Vd. 3 ocu- 

lommE, -rumae v.a.S. 6. 7 lapidem uel miseileS. 7 iia v. 
hia II. C I qui ll.Dat quae v {am recleJ). \ tria It.e. \ inter- 
ficeiintE. -fecerunt Tf R 9 euulua dEr£^. -b& e if. sa a v. 
euuiaa V. eius a K. \ corpori S. -ris 11. -re v. 10 habet 
TEdu. agit E. I corpora r. -re Sv.a.S. 11 dnctas E, 
13 amatorum V, 13 comitialem B«, -le E. .lea (commi- V) 
rTS. I morbii r. -bo Er. -bua K. -boa rlS. | cibos B'. 
16 medicae Eic. -cioae rTf. | pb;ri T. 16 ostendit SE. | 
OB ulsam ego. oatilnam E. -bam Tr. -liani TBd. ob ul- 
nae eiua /. coata C. -tilla E. haata e. acapnia D cum Oron. | 
I €go. quam ll.v, 17 neios T. naeuos^lS multi 

vidmtur ad ^ S8 pertinere ante pagana lege. l' 
|- fi.c(S). bommum C. 




288 c. pLiNT sEcmror 

eius URU» recognoflcat vita, despuimus comitiales morboe,,'! 
Itoc est contagia regerimus. simili modo et fascinationesi 

36 rf-percutimus dextraeque clauditatis occursiim. veDiam I 
quoque a deis spei alicuius audacioris petimus in sinuia 
spuendo, et iam eadem ratioae terna despuere precatiom 
in omni medicina mas est atque ita effectus adiuvare, i 
cipientes furunculos ter praeslgaare ieiuiia saliva, miroi 
dicimus, sed eKperimento facile: si quern paeniteat ictna™ 
eminus comminusve inlati et statim expuat to mediam 
rnaniun qua percuasit, levatur ilico in perciisso culpa, boc w 
saepe delumbata quadrupede adprobatur statim a tali re- 

37 medio correcto aoimalis iDgressu. quidam vero adgravant . 
ictus aate couatum simili modo saliva in mauum iagesta.>J 
credamus ergo et lichenas leprasque ieiunae iolllu ad--! 
siduo arceri; item lippitudinea matutina cottidie velut i 
unctione, carcinomala malo terrae subacto, cervicls dolors 
saliva ieiuci dextra maun ad dextrum poplitem relata, laeni 
ad sinistrum; si quod animal aiirem intraverit et inspuatur, J 

ss exire. inter amuleta est editae quemque iirinae inspuere, 
similiter in calciamentiim iextri pedis, priuaquam induatur, s 



§ 37: Marc. 18, 4. — Plin. iim. 19, 19. Marc. 9, 107. 
§ 38: AeliaiL n. a. IV 22. YH 26. — cfr. Plin. VII 16- La cret. 
IV 636. Aelian. o. a. EX 4. Ariatot, h. a. Vm 39. Geop, Xm 8, 5. 



1 U9US recognoscat oin. E. | despimus V. 2 contraria d. 
'iae V, I regerimus V. 3 dextraque d. de att' T. 4 auda^ 
cioris VE'i;(S). -res (-tio- E) rTS. 6 apuendu V. | et iam D. 
etiam Erv. iim, rS. an etenim (vet mnltia etiam?). | precH' 
tione U 596. praedic- IIS. deprec- v{D). 6 mos om. B', | 
e statuque T. se a atque S'. { adiuuaret Td. 7 mirum TBdv. 
mm X. B dicemuB Srs.a.S. 9 in mediam VRiS. me- 
diam in Btw(J)). sed cfr. §78. XXV 13. 1X116- XIia2.- 
XJU109. XXI 113. 10 percusait iv. -ssa r. \ in ll.TtSi 
del. V. I percnaan t. -asa Z. -aaua a B. -mis a v, j culpa. 
n.TfS. poena v. an plaga? 11 lumbata VB'd, 13 mft« 
num 5 evm vet. Dal. -nu U.v. 14 ieiune E. -no v.a.Cf. \ 
inlita E. 15 lepitudinea T B. 16 manipulo terrae Getner, 
loais iMndwin sanatus. an [malo del. u( e ditfogr. /icto] terra' 
ea {sc. aaliua) aubacta'? | ceruici TB. | dolore E. -rem v.a.S. 
17 extremaja S. 18 aut remY. W orioa. V. I eiapuere B'{?) 



VRd(E-|59)| NAT. HIST, XXViil 4 (7—8) 289 

item cum quis transeat locum, iu quo aliquoil periciilum 
adierit. Marcioa Zmyrnaeus, qui de simplicibus ef- 
fectibus scripsit, nimpi scolopendras marinas sputo tradit, 
item rubetas aliasque raoas, Oniius serpentes, si quis in 
s hialum earum expuat, Saipe torporem setlari quocumque 
membro stupeutc, si quis in siouin expuat aut si superiores 
palpebra.f saliva tangat. cur non et haec credamus rite 39 
tieri, exlranei inlerventu aut, si dormiens spectetur infaus, 
a nutrice terna adspui in os? quam(iuam religione eum 
\io futatur el fascinus, imperatorum quoque, non solum in- 
fantium, custos, qui deus inter sacra ftomana a Vestalibus 
colitur, el cumis triumpbantium, sub his pendens, defendit 
medicus invidiae, iubetque eosdem respicere similis medi- 
cina linguae, ut sit exorata a l«rgo Fortnna gloriae carniTex. 
s (8) Morsus hominls inter asperrimos quosque nume' 40 
ratur. medentur sordes ex auribus ac, ne quis miretur, 
et scorpionum inlibus serpeutlumque statim inpositae, me- 
lius e percussi auribus. produnt ita et reduvias sanari, 
serpentium vero ictum contusi dentis bumani farina. 

§ 39: Inven- 10, 41 aqq. laid. XVEI 2, 6. — g 40r Cels. V 
87, 1. PI. iim. 112, 7. 8- Marc. 18, 28. 

3 BmymaeuB d(?)D.a.iS. | aimplicimn com. Dal. coU. Giiteni 
Tr€pi iffi Tuiv SitXOJv 6uvdn«ujc. 3 spotu V'E, potu V. 
4 ofiliua VRES, opi- d(?).H', ophi- v. 6 inatupente Et'.aiS. { 
superiores ego. -orem ES. -onim r. -or tv(J). 7 palpe- 
braa ego. -ram S. -ra ll.v(J). singitlarem nwn. Plmitta tttts- 
quam posuil. \ tangat cur ego. -gantur Tr. -gatnr d[?)E«(J). 
-gaat B. -gat S. I DO et ego. dob iJ. eoe r. eo magia D. 
not) si v. I baec U.{J). haec et ilia. B. an hoc ^eom^tum in 
hec)? 3 fieri oiii. VB. 9 despuj CFWM&ler p. 25. ei- 
pui v.a.G. I in ob quamquam ego. qBamquam illoB VBdT.H. 
qaamquam Ec(i>), 9, 10 eum tutatur cimi. H. mutuatuxTdT. 
ntu- B. mutatUT StB. -tat i>. tutatur 3 cum Gron. muta 
tuta- J e eoni. 8. 11 at^r» E {hie deficiens iieqne ad § 51 
effioaciora). | a do. om. TbS. | mestalibus V. est- B. 12 cu- 
litua TB. 13 eodem B. | refpicere H cmn Gron. recipare ll.v. 
reCp- coni. S. de mendo e/r. §123 (cODcipere). 36i. XXXV56. 
16 aaperrimuB E. -erimua V. | quoaque D eum U 597. tyiQ- 
qne ll.v. 16. 16 numerator T'a. Vl ft^.'^ft,. ^:^wsi.'a.'^^■o- 
18 e V. et a. ei D. \ rednuiSia B(,J>. -ia.'^'B.^.'n. ■c%K\>mu&.'«».'«^j 

J-iDT- wr. Bat. IT, 'l'* 



290 PUNl SECUNDI 

41 (9) Capillus puero qui primum decisus est, podagrai 
inpetus ilicitur levare circumligatiis; et in totuiD inpubiuia 
inpositm, virorum quoque, capillus canis morsibus medetur 
ex aceto et capitiim volneribus ex oleo aut vIdo; si cre-^ 
dimns, e renilso cruci quartanis, conhustus utique capillog 
cardnomali. puerl qui primus ceciderit dens, ut terraca 
noD attingat, inclusus in armillam et adsidue in braccbio 

42 babilus muliebriuni iocorum dolores prohibet. — Pollex 
in pede praeligalus proximo digito lumores inguinum se- 
dat, ill manu dextera ii medii lino leviter colligati destil-^ 
lationes atque iippitudiDes arcent quia et eiectus lapiUus 
calculoso alligatusque supra pubem levare ceteros dicitur 
ac iocineris etiam dolores et celeritatem partus facere^ 
adidt Gran/us elTtcaciorein ad boc esse ferro exemptunu 
partus arcelerat et mm, ex quo quaeque conceperitj 
cinctu suo soluto feminani cinxerit, dein solverit adiectXi 
precatione, ef cinxisse eundem et soluturum, atque abieriL. 

43 (10) Sanguine ipsius hominis ex quacumque parted 
emisso efllcacissinie anginam inlini tradunt Orpbeus et, 
ArchelauB, item ora comitiali morbo conlapsorum, ex- 

§ 41: Marc. 36, 28. — §42: PI. iuD. S5, 3— 5. 24, !• 
10, 71, 23, 21. (26, lOO). cfr. DioEc. eupor. U 111 ertr. ■ 
PI, ilm. 32, 9—11. — DiOBC. enpor, I 30. 

-iuisB Brut. 1 paero W.Tff (i'). -rorum O. 3 inpoaitus de. 
-tu B. -tu YfS {nasguam alibi a Plinio dictum). \ Mtt. ego. 
i. 6 caedimus T. ced- B, 6 e (corrujituni in ae) egiK 
a^^ TdD. hocE. a,v. cfr. § 46. 6 carginomati T'. targ-B.| 
puer B. 9 alligatna T I'l. itm. 9, 10 sedit B'. 10 deit» 
iv-a.S. I duo«,e. ImediViJ. IliniterVE. 11 lepitiidineH TB. | 
lapillus a(?)Ba8. cap- re. 12 aJligatuaque Tffl. -taa Bas.(I>), 
-tus qui n.f, I ceterus TB. 14 adjcit S. -igit B. -igitnr T. 
adit id d. addidit, ii. \ granius v. -nuB It. 15 accelerat iv. 
eel- r. I et mas ego. ecinos B, hec mos T, hecinoa d. hio 
mas J. uicinoe v. [an lentos vel eaectos, ut XXVI 159?). i 
conciperit TB, 17 et cinxisBe ego. euini- V. Be uinx- r(?)i), | 
eandem v.a.G. \ Bolitnrum B, 18 sanguiniB T. | e:x otn. ~ 
]9 auguiuam TB. 20 ara B. { malo B. { cum lapaoi 

Jap- df.a.S. 20 et p. 291, 1 ervn^eie u, -gueri TEd'^ 



VKdj NAT. HI6T. XXym i (9—11) 291 

urgere enim protinus; quidam, si pollices pedum pun- 
gantur eaeque guttae referanLur in faciem, aut si virgo 
dextro pollice atlingat, hac coniectura ueasentes virgines 
cames edeudas. — Aeschines Atheniensis excremen- 44 
toruiD ciiiure anginis medebatiir et tonsillis uvisque et 
carcinomatis. hoc oiedicameiitum vocabat bolryon. — 
Multa genera morborum primu coitu sohimtur primoque 
fern in arum meuse aul, si hoc non contigit, loDginqua fiuDt, 
maximeque comitialeK. quiii et a serpente, a acorpione 
percussos coitu levari produnt, venim feminas Tcnere ea 
iaedi. — Oculoruni vitia lleri Qegant nee lippire eos, qui, 
cum pedes lavent, aqua inde ter oculos tangant. 

(11) Inmatura moi'te raptoi'um mauu strumas, paroti- 45 
das, guttura tactu sauaii adQrmaat, quidam vero cuius- 
cumque defuncti, dumtaxat sui sexus, laeva mauu aversa. 
el ligno I'ulgure icto releilis post terga manibus demortleri 
aliquid el ad denlem, qui doleat, admoveri remedio esse 
produnt. sunt qui praeripiant dentem sufBri dente ho- 
minis sui sexus el eum, qui caninus vocetur, insepulto 
I exemptuDi adalligari. - — Terram e calvaria psiiotnim esse 46 
palpebrarum tradunt, herba vero, si qua ibi genita sit, 
commanducata denies cadere, ul(^era non serpere oaae ho- 

§ 44: Hippocr. apli. 28. Cela. II 1 
aph, V 64. Cela, III as. — Marc. 8, 3 
14. 15. 



1. 2 purgautur V. 2 eaeque tS. eae qime V. § eque B. 
eque d. eitque lis (his C) t'. | referantur do. cfr. §35. se fer-T. 
aefer- R. si fer- D cum U 599. 3 atinguat T. | haec VB. I 
QODtectui'a T'. GOnteit- B. | uirginis vet. Dal. 4 sedandaiT. { 
haec sinaee T. 4, 5. ei erematorum G. B tonaillia dv. 
consiliifl r. \ auuisque V'E. 6 boferion V. 7 soluentnr B. 
ehoodfJf. coT. idB(?). non id u, | contigit e^o. cfr. ml. lU 
p. 494, -tingit ll.tH. -tingat it. 9 serpenfis E. [ a eoor- 
pione VBJ! aa ac- d(?)«. & a ac- T, aut S. an a delendum 
feel &)? 10 percuMos Av. -ssus rt | lenaie VB, 11 inec 
lipiere VB, 12 lauent T. leuajit B. lauant df. efr.§53al.\ 
ocoluaT'. -li»B. 13. 14 paratodidia B. 16 et e li^o v.a.S. \ 
fulgore V. [ manua (ortum e manuus) B. 18 suffori VB. i 
dente VB. 19 et eum Vdw. etiam T., '1.1 fti- i,-o.o..\\.\ 
le V, ex osae ft.'S'o.a.G. 

Vi* 



292 



C. PLDJI SECUNDI 



minis circumscripta, alii e tribus puteis pari measui 
aquas miscent et prolibant novo fictili, relictim dant i 
tertiaDis accessu febrium bibendum. iidem in quartaoi 
fragmentum clavi a cruce inrolutum tana coUo subnectunt 
aut apartum e cruce, liberatoque condunt caverna, quantfl 

47 sol non attingat. (12) Magorum haec commenta sunt, utl 
cotem, qua ferramenta saepe exacuta sint^ subiectam ignarif 
cervicalibus de veneficio delicientis evocare indicium, 
ipse dicat, quid sibi datum sit et ubi et quo tempore^l 
auctorem tamen non nominare. rulmine utique percussui 
circumactum in vulnus hominem loqui protiniis constat.1 

48 inguinibiis medentur aliqui liceum telae delractum alli^r 
gantes novenis septenisve nodis, ad singulos nomlnantesl 
viduam aliquam atque ita inguini adalliganles. liceo < 
clavum aliudve, quod quis catcaverit, alligatum ipsos iubentfl 
gerere, ne sit dolori ruluus. verrucas abolent a vicensimal 
luna in limitibus supini ipsam intuent«s ultra caput ma-f 
nibus porrectis et, quicquid adprehendere, eo frlcantebfl 

49 clavum corporis, cum cadit stella, si quis destringat, TeilT 
cito sanari aiunt, cardinibus ostiorum aceto adfusi's lutnma 
fronti inlitum capitis dolorem sedare, item laqueum suspen-fl 
diosi circumdatum temporibus. si qutd e pisce baeserltS 
in faucibus, cadere demissis in aquam frigldam pedibusjJ 



PI. 



I- G4, 1 



§ 49 extr.i 



1 all T'7>. alia Y'. 3 a decessu Tf, i a, oin. T. ( 
cfr. § 41. 6 sunt qui V. an sicuti? 7 et esaouta VS. | J 
igrari V. migr- E. B de ll.v. an e (vel_dele]idum)? | beii».] 
fioio V. 9 quid sit ibi H, 10 perouaBU J. -bbo U.v. 
IS liceum YD. -ceu B. -cinm a(?)e. efr. XXIX 114. Vlltl 
196. XI 83; contra §83. XXIII 135. 13 //nodis V. [ s 
guluB B. 14 inguina iv.a.H. | diet. H cttm Gron. J llcio ^ 
iv.a.D. ISclauduB, 18 abolent T5, aao- U. auellunt e 
18 quifquid TB. 19 destringat uel BdH. -atu uel V. -atur f 
ue! v. -at uelJere D coll. § 61. 20 osteorum T, | adfusis v{I)). 1 
-Hns II. -ao G. cfr. 11134. 21 sedari Vdf. 32 eserit V. 1 
33 in {scriptum I) ego. e Vd. a B. om. v. cfr. § 134. VIII i 

JO&: isa. xixiGi. xxxni3. xxxveo. xxxviiios.i] 



NAT, HIST. XXVin 4 (11— U) 293 



I Hi vero ex aliis ossibus, inpositis capiti ex eodem vase 
I OBsiculis; si panis haereal, ex eodem in utramque aiirem 
I addito pane. 

(13) Quin et soides bomiDis in magnis fecere reme- so 
I diis quaeslui.' ^ymnici Giaecorum, quippe ea strigmeata 

molliunt, calfaciunt, discutiunt, conplent, sudore et oleo 
medic in am facientibus. vol vis inflammatis contra ctisque 
admoventur; sic et menses cient, sedis inllammationes et 
condylomata leniunt, item nervorum dolores, luxata, arti- 

j^culormn nodos. eflicaciora ad eadem strigmenta a balneis, 61 
et ideo miscentur suppuratoriis medicamentis. nam ilia, 
quae sunt e ceromate permixta caeuo, articulos tautum 
I molliunt, calfaciuiit, discutiunt efUcacUis, sed ad cetera 
minus valent. excedit lidem inpudens cura, qua sordes 52 
Tirilitatis contra scorpionum ictus singularis remedii cele- 
berrimi auctores clamant, rursus in feminis qua infantium 
alvo editas in utero ipso contra sterilitatem subdi censent; 
meconium vocant. immo etiam ipsos gymnaslonim rasere 
parieles, et illae quoque sordes excallacloriam vim habere 

ao dicuntur; panos distuliunl, ulceribus senum puerorumque 
et desquamatis ambustisve inlinuntur. 

(14) Eo minus omitti conveuit ab animo liominis pen- 
denies medicinas. abstinere se cibo omni aut potu, alias 53 

§ 50: DioBC. I 35. — § 61; DioBC, I 34, — § 52: cfr. Ari- 
Btot, h. a. Vn 10. — DioHc, I 36. — § BS: cfr. Cele. HI 2. IS. 
H 14. Hippocr. de offic, med. 17. 

1 uaae n.Ttv{H), esse C. a tereat V. 3 audito VS.. 
i homines imagines VB. 5 quaeetua ego. -tiuo VB. -torum d, 
-tuosorura v. {an qnaeatorea? cfr. XV IS). \ gjmnici ego. 
^mnit VB. gynuiaaia d(?)i>, 9 inxtata B, 10 ad di\ 

Ottt. rS. I eadem TBn. dem d. 11 aupporatoriis V, 12 e v. 
&n. exB. IcaenoD. coeno ii.u. [ artacubs Eru. -tulia Bd. 
-oolis V. I tantmn VBdv. quoqne Et. 13 moUient B. 
15 siDgularibus «,a,Cr. I remediis Eii.a.6. 16 clamant BdBt>. 
damnant Vf. | qua Muller emend. FV 26. qnas Ihv. 18 me- 
comu d£tc. -iauB. metonian V. { agerere E. 20 dicautur E. | 
pneronunque dErp. quoq;rorumque (rar- T^ t, 1.1. tsooii.*"*-- 

22. BS peuiientia ES. %Z &\)B\fiB.eiB "^"S.. \ %'i ^■9.%.■^■^-?.- 
mn.ETOiZi). a V. cfr- 76. S 155. 



294 C. PLINI SECUNDI 

vino tanlum aut came, alias balneis, c^um (|uid eortioa 
poBtulet valetudo, in praeaentissimis remediis habetiir. 
adnumeratur eiercitatio, intentio vocis, ungui, fricari cuiB 
ratione; vehemeDS enim fricatin spissnt, lenis mollit, multl 
64 adimit corpus, auget modica. in primis vero prodest am- 
bulatio, gestatio et ea pluribus niodis, equitalio stomachf 
et coxis utilissimii, pAthisi navigatio, longis morbis locorud 
mutatio, item somno sibi niederi aut lentnlo et rara vomt- 
tione. supini cubitus or.ulis condununt, at proni tiissibus 
in latera ad?ersus deatillationes. Aristoteles et Fab' 
nus plurimum somniari circa ver et autumnum Iraduo^ 
magisque supino cuhitu, at prono nihil, Tlicopbrastu! 
celerius concoqni dextri tateris incubitu, difliciJins a i 

55 pints, sol quoque, remediorum maximum, ab ipso sibl 
praestari potest, sicuti linteorum strigiliumque vehement 
perrundere caput calida ante balnearum vaporationem ( 
postea frigida saluberrimum int«llegitur; item praesumera 
ctbis et interponere frigidam eiusdemque potu somnos 
antecedere et, si libesl, internimpere. notandum tiulluot 
animal aliud calidos potus sequi, ideoque non esse uatu- 

56 rales, mere ante somnos ollueve ora propter halitua, 

§ 54: Ceh. n 15. — cfr. Plin, XXIV 28. XXXI 62. 
m 22 p. 111. n 13. 13 p. 18, Ai-istot. ap. Plutarch, quaest 
sjmpoa. VJH 10, 1 p. 734. — § 55: Cela. I 3 p. 1^ ' 
Cela. I 8. — § 66: cfr, PI. iun. 25, 1. — Gels. I I 

3 ongui iEiH, -gi VTf. -gue v, aigi S. | 
cutifl (aut canta vel curiosa: cfr. XIII 75. XXX 99)1 ceteTWM 
cfr. XXJLV 97. 4 spuBaa T. | lenis B(?)B. -it re 

7 phthisi V. pithifli r. pthiai E. ptjsi d*. pilisi B. -li 
pIuH d'. et pntiBi plus T. { Longia — 3 mutatio om. TB'd' 

8 et TSdS. aut Ert?{i)), 9 cubitos B'. | condicont TE', 
ad YD. 10 latere V. | aduewua iS. -sum BEu(.D). 
usubV. I deatillationefl rJT, dist- d*E». destina-Hd'. diat-V. 
11 uemum Ev.a.H. 12 ad VD. 14. sol YB.i.tH. Bolum Be. 
[an Bolura quoque remedium? cfr. <k num. plurali XXVI 16. 
XXXI laS. XXXVI 136. 162. XV i3. 73. XVI 136. XVIIt 
1S4). 15 sicuti VSv{D). -ut rG. \ atrigliumque Td' 

18 elbia et G-. et cibia d. et cibia et rS. cibos et v, \ poti 
SO ooia wMu fflajfc |^J|jy^ ^^ ^- '^ cnXuiftK V 



TRaE] NAT. HIST. XXVUI 4— G (U— 15) 295 

frigida matiitiDis inpari numero ad caveodos deQtium do- 
lores, item posca oculos contra lippitudines certa cxperi- 
meQta sunt, 5. sicut totius corporis valetudini in varietate 
victus iaobservata. Hippocrates tradit noD praodentium 

5 celerius aenescere exta; veruni id remediis cecinit, non 
epulis, quippe multo utilissima est lemperaatia in cibis. 
L. LucuUus banc de se praefecturam servo dederal, ultimo- 
que probro manus in cibis triumpbali seni deiciebatur vel 
in Capitolio epulanti, pudenda re servo sua farilius parere 

» quam sibi. 

G. (15) Sternuinenta pinna gravedinem emendant el 67 
si quis mu/ae nares, ut traduot, osculo attingat, sternu- 
menta et singultiim. ad hoc Varro suadet palmam alteraa 
manu scalpere; plerique anulum e sinistra in longissimum 

ts dextrae digitum traosferre, in aquam ferventem manus 
mergere. Tbeopiirastus senea laboriosiua sternuere dicit. 



§67: cfr- Plin. XXX31, PI. iun. 24, 3— 5. Marc. 10, 60, — 
Hippocr. aph. V[ 13, Cela. 11 8 p, 46. JWarc. 17, 46, 44. cfr. 
Petron. 74. Marc. 17, 43. 

S oculU B, I lepetudiues B, 2. S dial. G. 3 ualetu- 
dini BflBG. cfr, XXII 111. -ne VS. -nis v. I in ll.vlG). 
om.tB. iuuariSecOT»i.U(ri- 4 ijiobHeruataH.f!i(fl). obs- ff, 
£ celeriua Benescere Er'v. seneacere sceleriB (celerius r'd*. 
del. V) r I esta dBS (ante celerius v). extra B, et ita V. 
7 1. lucuUua Erv. lucullua (-culaa T) Td, uiriculis B, | per- 
fectnram E, praefutnra T, | aeuo S\ 8 probrii dT, -bQ V. | 
mains v.a.G. \ in om. tS. | eeui BfEG, si V. aede dT. ae- 
denti », | deiciebatur V^H. -antur (, dei (del. v) dicebatur Ec. 
utebatur dT. deducebatur G. 9 rea dTP. 11 stemuta- 
menta iiv.a.H. | a pinna coni. S. cfr. XXIV 38. (an mota, 
pinna? 'cfr. XXI 41. 7S. 141). [gtBai&aem Y'RD. cfr. §130. 
XXX 31. XV 87. Vini39. XX 136. XXI 130. XXIII 10. 
XXV 150. I emeudant E'ru. -at E'. -antes r. 11. 12 an 
et si— attingat delenda wt glossema ex XXX 31 &«c illatum? 
12 mnlae H. mutae T'Bf, -ta dT, -tare V'Er. muria B. 
mnco It, I tradant B'd*. 12, IS atemumeDta tH. -utamenta, 
rii(D). 13 ab E. ob v.a.S. | palmam Bv, -am in rTtD. \ 
aJtema B(?)G, -tera rTIii(D), cfr. §59. 16 deitre Bi. 
'-- - V(?)(7, 1 transferri E. \ ant in 4t3>,a-8,\'w^^'i.tt««*»'^- 



296 



C. PLINI SECUNDI 



i (16) Venerem damnavit Democrilus, ut in qua homo 
alius exiliret ez homine. et, Hercules, raritas eius utilior. 
athletae tamen lorpentes reatituuntur venere, tox revocatur, 
cum e Candida declinat in fuscam. medetur et lumbomm 
dolori, oculorum hebetatioui, mente caplis ac melancholicis. 

i (17) Adsidere gravidis vel, cum remedia alicui ad- 
bibeantur, digltis pectinatim inter ae iuplexis veneficiui 
est, idque conpertum tradunt Alcmena llerculem parieote; 
peius, si circa uuum ambove genua; item poplites altemis 
genibus iuponi. ideo haec in cunsiiiis ducum potestatiumve' 
fieri vetuere maiores velut omnem actum inpedientia, tc- 

a tuere vero et sacris votisve simill modo interesse; capita, 
autem aperiri aspectu magistratuum non venerationis causa 
iussere, sed, ut Varro auctor est, valetudinis, quoniam: 
firmiora consuetudine ea lierent. — Cum quid oculo in- 
cident, alterum conprimi prodest, cum aqua dextrae auri- 
culae, sinistro pede exultari capite in dextrum umerum 
deyeso, invicem e diveraa aure; si tussim concitet saliva^ 
in frontem ab alio adflari; si iaceat uva, verticem morsii 
alterius suspendi; in cervicium dolore poplites fricart aut 
■ I popiitum; pedes in humo deponi, si nervi in 



g 58: cfr. Cels- I 1. — § 59: Olid- met. IX 298 sqq. — 
§60estr,:Pl. inn. 19, 15— 19. Mare. 16,4G- PI. iim. 29, 13. Marc. 
14, 11. PI. iun. 35, 15— IB. — § 61 estr, : Seren. 636. Marc. 10, 43, 
cfr. Plin. XXLS 32. 

1 damnarae E. i et dTS. ex r. eat i\ i declinat 
— medetur om. E. B habitationi E, Gremediu Ezv.a.S(D). 
6. 7 adliibeatiirEe.a,ff(i3). linplexiTItd. | beneS-cium VdE. 
S parientem TE. 9 peine T. | alteris Td. 10 conciliis 
VKC{fl). I potestiuimieE'. ^statumue d{?)o,a.J. cfr- § 3. 106, 
XXIX33.67. XXV4. VlllaSal 11.12uetneredE«. etnere 
(-ri E) r. 12 uero ViTIv(S). reueta K. om. EC | sacri B. 
14 quo Eii.o, G, cfr. § 65. 16 prime E". 17 eialtari d. 
exultare v.a.S. 18 diuexo E. Ig. 1» aaliua in &iH. -iaajn. 
(-am in v) Ew. -ibam V, 19 fronte (fon-E) dTEJtfarc. -teru. | 
uerticem VdTfS, c/V. PL iwi. a uertioe E(?)Ee(2)), 20 cer- 
uicium VS.tJ. -cum dTS. -ci Er. -da *■. [ dolore iTSii{D). 
-rem rtS. J jiolitia V. poUicia V. | fricari S. -re (frigare T) 
yie^^l gl JigBiH^I^ jE/V, XXXi 3S; cimUa X J. XXVIIISa. 



B VKd: 

C bis crui'ibusve tendaDliu- in leclulo, Etut, si iu laeva parte 
|i id accidat, sinistract plantae pollicem dextra rnanu adpre- 
I beDdi, item e diverse; extremitates corporis vclleribus per- 
r BtriDgi contra horrores sangiiinemve narium inmodicuDi, 
6 . . . . lino vel papyro prirtcipia genitaliiim, femur medium 
ad cohifaeuda iirinae profluvia; in slomachi soliitione pedes 
pres9ar« aiit manus in ferventem aquam demitli. — lam 62 
et sennoni parci multis de causis salutare est triennio 
Maecenatera Melissum accepimus silentium sibi imperavisse 
10 a coDTohione reddito sanguine, nam eversos scandentes- 
que ac iacentes si quid ingruat contraque IcLus spiritum 
coliibere singularls praesidii est, quod inventum esse ani-s,i38 
malis docuimus. — Clavum ferreuin defigere in quo loco 63 
primum caput fixerit corruens morbo comitiali, absokito- 
iB rium eius mali dicilur. contra renium aut lumboitim, ve- 
sicae cruciatus in balnearum soliis pronos urinam reddere 
mitigatorium habetur. — Vulnera nodo Herculis praeligare 
mirum quantum ocior medicina est, atque ctiam cottidiani 61 
rinctus tali nodo vim quandam habere ntilem dicuntur, 
so quippe cum Ilerculaneum prodiderit numerum quoquc 
quaternarium Demetrius condito volumine et quare qua- 
, terni cyathi sextariive non essent polandi. contra lippi- 

Pl, iun. 93, 5—7, Marc, 26, 9, — § 64entr,: cfr. 
Bcriptt, hist, Aug, VIII 14, 2, 

1 hiB om. TK', I cruribusque d. 1 si Ipua £ 3 ueUeribua 

TEdTfS. uel auribiiB Br, -riura G (uellicabbus udd v). 

4 horrores (orr- V'. err- B) VSTZ), horrores corpona a{?)Erii, 

cfr. §100. XXrse. XXXI IIS {XXIV 6) I BangniDerane v. 

-aem i. -nam nel r. | modicum T. 6 lac ego miicavi; ex- 

eidertmt fere item circumligaJi: cfr. Sereti et Mate 6 a,cho 

ibeada V. | solune V. 7 preaaari S. -re U v(J) \ in om. VB', \ 

demitti iS. dim- r. -ttere (dem- G) v. 8 et mn. VH. | aer- 

moneTBf, pasciB, 9 melissum dlf, -aaiumv. -aaimnmVXf, 

mesBimum r, messium B6, an Melissi iuTTa? 11 ciacentea T, 

I- S. 13 defigure V. 14 defixerit Stv.a.S. 16 reaum 

S{D). 16. iBueaieae (uia-va) VBdEj; -caenerS, cae- 

16 pron' B. 19 ciuctoa d, | modo v.a.O. 20 hercn- 

laneum VETEufJ). -les eum A{?)B. | dist. J. 31 at omi-V 

"- "2 quatemis cyatie E. 'It vf^.l'^'' ' '" ■■■-^•——-' 

(lepi- VB) rtH. 



NAT, HIST, XXVin (16—17) 297 



I 



298 C. PLINI SBCUJTDI [vadB 

ludiaes i-elro aiires t'ricare prodesl eL htcrimosis oculis 
frontem. — Augurium eic liomine ipso est non timendi 
mortem in aegritudine, (juamdiu oculorum pupiJlae ima- 
gine m redd ant. 

fi& (18) Magna et imnae non ratio Holum, sed etiam re- 
ligio apnd anctores invenitur digesUe in genera, spadonum 
quoque ad fecunditatis ceneQcia. verum ex m, quae re- 
ferrc fas sit, inpubium puerorum contra salivas aspiduni, 
quas ptyadas vocant, (|uoniam venena in ocuiog homiDum 
expuant, contra cculorum albugines, obscuritates, cicatrices, 
argema, palpebras et cum ervi Tarina contra adustiones, 
contra aurium pura vei'miculosque, si decoqiiatur ad dimi- 
dias paries cum porro capitato novo fictiti. vaporatio quo- 

ee que ea menses feminarum ciet. Salpe fovet ilia cum 
.... oculos firmitatiB causa, inlinit sole usta cum ovi albo, lii 
efflcacius struthocameli, binis horis. bac et alramenti li- 
turae abluuntur. virilis podagris medetur argumento ful- 
loQum, quos ideo temptari eo morbo negant. veteri mis- 
cetur cinis osLreorum adversus eruptiones in corpore in- 
fantium et omnia ulcera manantia. ea exesis, ambustls, 
sedis vitiis, rhagadiis et scorpion um ictibus inlinitur. 

§ 65: cfr. Plin. XXIV 79. — cfr. Plin. XXIX G5. PI. iun. 
112, 10. — Marc. 8, 126. — Dioac. 11 99. enpor. I 41, ■— Marc. 
11, 23. lOG. DioBC. n 99, eupor. I 61. 67. — g 66 extr.: Dioac. 



1 potest T, S augurium — B mortem om. E. 5 solum 
om. 7B. 6 digesta Xv.a.S. | apadouum — S sit Erf. om. r. 
7 fecunditatis rw. -ates E. | ueDefioia coni. F{J). cfr. XXIVVa. 
ben- Erc.o.D. on ueneficiu? cfr. §39. 102. 181. VUI 130. 
165. XXIX 75. XXXII 44. 58. | iis c. hia IIC. 8 inplum- 
bium E. 9 quo B, cfr. § SO. j oculis B*. 10 oculoa ob- 
Bcuritates B.J cicatricem Ed.q, C 11 algemaTBd. argamar. | 
contra aduatiODea — IS pura om. TB'. 12 nermiculoaue B'. 
14 cum Sv, am. rG. 16 laamam ego indicavi; excidit medi- 
camenti nomen, ut melle: cfr. Diosc. \ oculis d. | albo iXS. 
-l)i T. -bumine G. -bugine v. 16 Btruthocameli S (-thio- v). 
-tocameli {-elli T) VBd, -toohaleli E. | bidiais X. buluf T. I 
oris 7, j iiaec VE. J aramenti K. 18 uet«riiii £. 19 crinis VB<, I 
eraoiioaee V. 80 ea H.B. an et i^fX lUlemJuml? ( eiefia Kv 



VBdK! NAT, HIST. XXVm 6 (.17-191 209 

obstelriciini nobilitas non iilio suco efticaciiiii rurari jiii:)- ( 
nual.iavit corporum pruritus, nilro iiililito iilcera capiluni, 
porrigines, nomas, praecipuc genitaliutn. sum ciiique uuteiti, 
ijudd fas sit dixisse, maxime prodest, CDtifeslim porfusn 

s caiiis morsu, ecliinorumque spinis inhaerentibiis et in 
spongea lanisvt; inposita, aut adversus rabidi canis moraus 
cinere ex ca subacto, contraqiie xerpetitiiim ictiig. nam 
contra srolojiendras mirum prodittir vertice Initn iiriiiae 
suae gutta liberari protinus laesos. — (19) Auguria valo- i 

u tudinis ex ea tradunlur, si mane Candida, dein rurn alt; 
iilo mode concoquere, hoc concoxiaBe signillcatur. miilR 
signa nibrae, pesaima uigrae, mala bullantis. crassa, in 
qua quod sufasidit album est, signiOcat circa articulos aul ' 
viscera dolorem inminere; eudem viridis morbtim viscerum, 

IS pallida bilis, rubens sanguinis, mala et in qua vcluti fur- 
fures alque nubeculae apparent diinta quoque atba vitinHa a^ 
est, mortifera vero crasaa gravi odore el in pueris tenuia 
ac dilula. — Magi vetant eius causa contra solem lunam- 
que nudari aut iimbram ruiusquaui ab ipso respergi. He- 

to siodus iiixta obstantia reddi suadet, ne deum aliquem 
nudatio olfendat. Osthancs contra mala niedicamenta 
omnia auxiiiari promisit matiitinis suam cuiqiie iustiilatam 
in pedem. 

§ 67: Marc, 4, iO. — Dioac. II sa. enpor. li 118, UB. — 
Marc. 34, 31 38. (Dioac. H 99). cfr. Plin, XXIX 06, PI. iun, 
lis, 10. Seren. 84S. — g B8: Cels. I 8. II 4. 6 eitr. — Cell. 11 1 
p. 40. ~ 5 69: Ceis. n 6 eitt. — Diog. Irfiert. VIII 1, 17. He- 
mod. lata Hal i^|i. 727 sqq. 

4 p&x Kit dT. I perfu«o XviJJ). per fe rTIJ. 6 carni* Z, | 
monai iJH. { ecinenun/iue ▼. | dtM. ego. (an et deUndMm?). 
efr. Marc 8 rabido T. | morauin Ifyro -ouT; B. 7 i«ipen- 

tinm—g contra Ma. E. 9 aogiiri TS. -riu dT, l'> t»- 
dnntor Err -dentor TBf. -ditur dT. i niSu T. It pnie*- 
lina T. I diM. e^ | erana ego. -Rsae TdX.V. et cnuiMe KCi'^c. 

12 13 in aqua XdB. 13 Bnbndit dr aubdit K. -dii: T. 
-dita S. -dia r. | ri albmn d(?)e. ! ngmficant VS>. 14 oiri- 
liaTd. 15 laognidiaT'd. j in aquTB'dFMi. lOdtoMT. 
oko- <- 17 craMa dEe. gra- r. t/m. r. K, tAavnt.'W. 
90 optantia V 21 octhanea miH. -va* "^V ^v^kuwa « 



300 C- PLINI SECUNDl ivKdE 

J 7. (20) Quae ex mulierum corporibus tradunlurj ad 
porleQlorum miracula accedunl, ut sileamuB divisa mem- 
faratim scelera abortus, mensum piacula quaeque alia nun 
obstetrices moilo, verum etiitm ipsae meretrices prodiderer 
capilli si cremeiitur, odore serpeutes fugari; eodem nidore ^ 

1 vulvae morbo atrangulatas respirare; cinere eo quidem, si 
in testa sint cremati vel cum spuma argenti, scabritias 
oculorum ac pnirigines emendartj item verrucas et infan- 
tium ulcera, cum melle capitis quoqiie viilnera et omDium 
ulceram sinus, addito melle ac ture panos, podagras, cum 
adipe suillo sacrum ignem, sanguinem siati inlito, item 
lonnicatioues corporum. 

2 (21) De lactis usu couveuit dulcissioium esse mollissi- 
mumque et in longa Tebri coeliacisque utilissimum, ma- 
sime eiuB, quae iam infantem removerit. et in malacia 
stomachi, in Tebribus, rosionibus efficacissimum experiun- 
tur; item mammarum co! lectio nibus cum ture, oculo ab 
ictu cruore suETuso et in dolore aut epiphora, si inmul- 
geatur, plurimum prodest, magisque cum melle et narcissi 
suco aut turis polline, siiperque ui omni usu elBcacius 
elus, quae marem enixa sil, midtoque eFQcacissimum eius, 
quae geminos mares, et si vino ipsa cibisque acrioribus 

§ Tlinit.: Marc. 8, 77. — -§72: Diosc. 1178. Marc. 27,68. 



1 de(pro ex) vet- Sal 2 diuiaaiv -BOVad. -aoaE{?)ff. j 
2. 3 membratim ego. -tim in U.n, 3 meeum T. menHimn 1 
Ea{?)«.a.fi. 5 capillis E. I nidore VdTS. nito- f. odore rv. I 
6 atrangnlatiaVB't Iquidem eoEdT, meo quid- r. 7 sitVE. I 

8 ac dEiv. afT. & B, { emendat Vd. 9 quodque T, | i 
ulceraVB'. anrectef |et inomniamE. 11 aanguinernVBE v(C). ] 
-ne i. -nemque C. \ siatit T'. | inlito ll.TfH. itlico p. | item I 
ego. et in H.J. et p. cfr. XXIII 59. XXVII 34. XXTIH l 
163. XXIX 133. 12 iDfonnicationBB v.a.C{S). sed efr. | 
XXX 72. ISO. 14 febri S. -bre n.v{I)). efr. § 1S9. 153. J 
XXII I 144. 161. XXVI JS3. XXVII 51. XXXI 1S8. VIIie6..\ 
Vm 202; contra VII 172. 16 malatia V. -litia t I 

16 roaionibus Ei', -buaque tTIH. 17 tara V. 18 icto TB. | \ 
epifora Ed. -ipboris v.a.B. 20 aut (ut E) turis BdEn. 1 
sacion's V. j poUinem E. 21 ^initio) eiua Vdff. lie Er e eorr. I 



iTBd(i:-|Ta)] NAT. HIST. XXVm 7 (30—21) 301 

abstineat. miilo praeterea oTorum candido liquorc madi- 73 
daque lana frontibus inpositum fluctiones oculorum sus- 
>pendit. eliim si raDa saliva sua oculiim asperserit, prae- 
cipuiim est remediuni, et contra morsum eiusdem bibitur 
instillaturque. euoi, qui simul matris rtliaetjue bete in- 
DDctus sit, liberari omai oculorum metu in totam vitam 
adHruiant. auriuai quoque vitlis medetur admixto modice 
oleo aut, si ab ictu doleant, anserino adipe tepefactum. 
si sit odor gravior, ut plerumque fit longis vitiis, dilute 
melle laua includitur. et L'ontra regium morbum in oculis 74 
relictum instillatur rum elaterio. peculiariter valet potum 
contra venena, quae data sint e marino leporc, bupresti 
out f^tiam, ut Aristoteles tradit, dorycnio, et contra in- 
saniam, quae facta sit hynseyami potu. podagris quoque 
hibenL inlini cum cicuta, alii cum oesypo et adipe an- 
serino, qualiter et vulvarum doloribus inponitur. alvum 
etiam sistit potu, ut Jiabirius scribit, et menses ciet. 



§ 73estr.: dr. Marc. 9, 110. — § 74: Dioac. eupor n 166. 
153. Scribon. 190. Diosc. eupor. IT 149. 151. Cela. V 27, 12. — 
DiOHC. eupor, I 23B. 



1 abatineat Kb. -atur (absten- T') r. 1. 2 maddidat- 
que V. additaque S. 2 an inpoeita, ut § 4S. XXIII 38. 
XXIX 39. XXX 119? aliter claudimt gtruetura, nisi in l&na 
Bcribatur, ut § 67. 218. 339. 346. XXIII 75. 137. XXXIV 131. 
efr. nota ad §343; praeterea XXIII 44. 67. 75. XXIV 131. 
XXriU 90. XXXI 104. 103. XXII 149. 3 etiam ego. 
nam ll.v. \ oculorum V, 4 est flBii, et r. 5 stillfttarqiie 
Srp.a.H I earn qui (que Vl) TKdTfff. qui Hv. 5. 6 m- 
nncta r. -ta VB. 6 onmi om. Bv.a.H. 9 opio t. apio d.T. I 
abiectu £. \ dolent Zv.a.3. 9 si sit S. sistit U. si v. | 
grauior sit v.a.S. | ot pie E (hie defici^ns). 11 datur (pro 
ualet)T'. laaiutTEdiS, aunt rii(Dj. ( bupresti diS. -tanr. 
-raestim T'i>. -restique e. presti B. praeati V. praBsertim J. 

13 aut etiam ego. mutatim V'Eds, del. T'r);(i)). et H. 
■ut alii J. de itmctma verboram cfr. XXXV 116. XXVI4 cam 
XX 35. (an vera buprestiue aut etiam? efr. XXVI 1. VU 
106). \ dorycnio ego. -nion o. -au ad. dorhicnum (orh- T') V. 
om. X. 15 ali dx. | cum oesjpo (-aipo G) Dal. cui meaippo x. 
qui meajpo d. cum //epo (sepo V") V. cum oepo (=^ oestpol F. 
cum meepo (esopo r) E. cum. tyaao'^ii v. Y\ ^tjwv, "H *i:V-i.. 
•^mS(f}p. j scripsit dTx. 



302 0. PLINI SECUNDl 

75 tiuB vero, quae feminam enixa sit, ad vitia Laolum in 
saiiiiiida praevalet pulmoDuui quoque incommocJa lacte I 
muliei'is sanautur; ciii si admisceatur inpubis pueii urina 
et mel Atticum, omnia coclearium singuloriiin inensura, | 
vermes quoque aurium eici invenio. eius, quae m ~ 
pepererit, lacte gustato canes rabiosos negant fieri. 

76 (22) Mulierifi quoque salivam ieiunam potentem dl-J 
iudicaot cruentatis oculis et contra epiphoras, si fervente 
anguli oculomm subinde madefiant, eiilcacius, si uibo s' 
que se pridie ea abstinuerit. invenio et fascia mnlieri; 

77 alligato capite dolores mlnni. (23) post haec nullus t 
modus, iam primum abigi grandines turbinesque contra -J 
fulgura ipsa mense nudato; sic averti violentiani caeli, in 1 
navigando quideni Lempestates etiam sine menstruis. 
ipsis vero meosibus, monstriflcis alias, ut suo loco indi 

T,uiqq.vinius, dira et infanda vaticinantur, e quibus dixisse n 
pudeat, si in defectus lunae solisve rongniat fis 
remediabilem fieri, noit segnius et in silente lima, coitu 

78 que turn maribus exitiales esse atque pestiferos, purpuram ' 
quoque eo tempore ab fis pollui; tanto vim esse maiorem. i 

§ 7(i: Marc. S, 43 (166\ — § 77: Soliu. 1, 57. — § 78: cfr. ] 
Plin. XVn -266. Coluin. XI 3, 64, X S.-iT srn. Pallad. I 35, f ' 
Aeiian. n. a. VI 36. 



1 in facie rt). om TBd. 3 ai Vdri 
5 uermea ego. efr. XXJI 147. XSIV 18. 
mnra C. animalia J coll. § 37 et XX 259. pura D coU. § 61L 
(an hiirenaa reniuin? cfr. XXI ITS. XXJI 59.83. XXri6a).a 
aTireum T. | amarem V. 6 pepererit ego. cfr " '" 

XXV133.XXS9. 7 ieiana a*, -a&a v.a.B. 
8 et D e coni. Brof. et si U,v. \ ii Brot. om. Ih 
taese contra epiphoras, ?nor3i«i oHm adscripta, pertiiieanf t 
madefiant], 3 madefiftnt d»ff. -ieant V. -ieentur v 
fieant V'H. 10 fascia (fee- d) Bdi-. -iam T. -iie Ti. 
13 ense ix. in inenfle v.a.S. | audato TEdTfxS. -toa r. con- 
nudata (-taa if) B. 14 quidam tempestatia E. 16 & qui- 
bus S. IT suae {pro boIibuc) B. | congmaut dx. [ uie «„ 

is va. om. di. pestiB D. IS) turn BO. fum V. fi in d; 
/iioa ti. I purpuTam iv. -ra T'x. fulgora V'r e eorr. an pu. 
pai-as, ttt §80'^ cfr. etiam 1X124. XIH nr,. JJRXliio. 



r 



NAT. mST. XXTUI 7 (21-33) 303 

quocumque autem alio menstruo si nudalae segelem am- 
bjant, uriicas et verniiculoB scarabaeosqne ac noxia alia 
decidere Metrodorus Scepsius in Cappadocia inventmn 
prodit ob multitudinem cantharidum; ire ergo per media 
arva retectis super dunes vestibus. alibi servatur, ut 
nudis pedibus eant capillo cinctuque dissoluto. cavendum 
ue id orieute sole faciant, sementica euim arescere, item 
uDvella tactu in perpetuum laedi, rutam et Aederam, res 
medicalissimas, ilico mori. multa diximus de hac rio- 79 
lenlia, sed piaeter ilia certum est, aptiS tactis alvariis fu- 
gere; Una, (;uin coquantur, nigrescere; aciem iu cultris 
tonsorum hebetari; aes rontaclii grave virus odoris acci- 
pere et aeruginem, magis si decrescente luna id accidal-, 
equas, si sint gravidae, tactas abortum pati, ({uin et aspectii 
omnino, quamvis procul visas, si purgatio ilia post virgini- 
tatem prima sit aut in virgiae aetatis sponte maiiet. bi- go 
tumen in ludaea nascens sola hac vi superari fllo vestia 
contactae docuimus. ne igni quidem vincitur, quo cuncta, i,6s 
cinisque etiam ille, si quis aspergat lavandis vestibus, pur- 
puras mutat, tlorem coloribus adimit, ue ipsis quidem fe- 



dist. ego. 1 quoque R. | menstruos si nuda S. 

s a', eru- v.a.S. \ noxa T. 6 reiectis S mm P. 
6 c&lendnm V. 7 aementiQa ego. cfr. XVIII 30. -tia II. 
-temu. -tim J (sed cfr. XVin 151. 304). 8 iiouelladTni(D). 
-He r. -Has G. \ ta tactu V. prata tactu S. uitea (-tia o) 
eius tactu G. afr. § 134. | laedi (f. leditu (-to V) VE. -tor 
txv. I rutam et VB.G. ut tamea di. ut v. t hederam S. ed- 
f-ra r) 11. -raa v. 9 medicatisBinia E. | ilico Vti-c.(S). iU 
Ecoad(?)c. icoV. oil CO I. I mari Vdi. I ac T. 10 aluari- 
lia B. 12 hebetari T(i(S). eb- V. ebetare d, hebetesoere 
E(?)&, { odoria del. G. 15 uiaoa B. 15, 10 airgiuea ae- 
tate v.a.H. 16 spODtanea iTv.a.H. \ mauet ego. nam ut V. 
nam Vr e corr. v. nt dT. nam et D. (an vero eueniat?). 
16. 17 bitumen Vdlu. ubi feraen T'r e corr. 17 in iu- 

daea v. iudaea in d. om. r. \ haec uia Ed, | anperare Vd. 
17. IB ueatiB contactae d[?)u. uesti eontecteCi-teftftI* . Ade%.^'ft>'^'^'*- 
1M» ueatia infeotae, Mf | 83'e' IS aft ixti. iisfi -^"S-t-f • 

19 Aspargat TSS. 



304 C. PLFNI 8ECUNDI 

minis mala suo inter se iiununibus: abortus facit ialitu 
81 aut si omnino praegnas supergradiatur. quae Lais et 
Elephantis inter se contraria proHidere de abortivo car- 
bone e radice brassicae veE myrli vel tamaricis in eo san- 
guine exlincto, itemque asinas tot annis dod concipere,^ 
qaot grana hordei contacta ederiat, quaeque alia nuncupa- 
vere monstrifica aut inter ipsa pugnantia, cum haec fe- 
cunditatem fieri isdem modis, quibus sterilitatem ilia, pra&- 
g! nuntiaret, melius est non credere. Bithus Durrachintis 
hebetata aspectu specula recipere nitorem tradit tsdem 
aversa rursus contuentibus, omnemque vim Lalem resolvi, 
si mullum piscem secum babeant; multi Tero inesse etiam 
remedia tanto malo: podagris inlini, strumas et parotidas 
et panos, sacros ignes, furunciilos, epiphoras tractatu mu- 
lierum earum leniri; Lais et Salpe canum rabiosorum i 
morsus et tcrtiaaas quartanasque febres meiistruo in lana 
83 arietis nigri argenteo bracchiaii idcIuso, Diotimus The- 
banus vel omnino vestis ita infectae portiuncula ac vel 
licio bracchiaii inserto. Sotira obsletrix tertianis quar 
tanisque ellicacissimum dixit plantas aegri subterlin^ 
multoque eflicacius ab ipsa muliere et ignorantis; sic et' 
comitiales excitari. Icatidas medicus quartanas finiri 



1 abortum Aa.a.S. \ illitu iTS. 4u8 (inii- V) 
gia E. 3 elepatis A. clep- T. | de om. Ed. | abortiao vet. 
Dal -iuifi ll-v. 4 e E{?)S. ac (ortum ex ae) rv. 6 quod T. 
T ipsa ego. -saa H.G. se e. S. 9 pronimtiaret v.a.Dal.{S). 
9 est om. Vt. I bithus YS. hjfitua rv. bytus if. , durrachiimB J. 
dura- r. dira- E. dyra- (-einua d) r, dyrrha- v. 10 hebe 
tat i. eb- T. { aspectaa d. 11 auersaa T'. 13 malo Vdfi 
(aiimt add. v). tnagia r e eorr. 14 panos (om. et) Sv.tx.D. 
17 d^otinus d. is uel del. v.a.H. \ uesteaT. | portione allft i 
porcmneullam. T', -ionem ullam T'. | acu uel v.a.G. 19 !£■ 
cio a. pelicio TE. pell- dTr»(D). del. B. \ inserto XS CWKt 
Gemero. -te E. -taeTii[I>), -ta d(?)JB. -ia, e.t MUller emend. 
IV SS. I sofhira E. 20 aegria VS. 21 ignorantia D citnt 
^60B. -ti llv. a-i icttUflja I'aj, Sfi'Mr i.. %cfttida,a Q 
I qnartana d. 



TBd] NAT. HIST. SXVm 7—8 (23—24) 305 

coiLu, incipientibus dumtaxat metistruis, spopondit. inter 8i 
omnes vero conTenit, si aqua potusque formidetur a morsu 
caois, supposita tantum calici laciiiia tali statim metum 
eum disculi, videlicet pruevalente sympathia ilia Craeco- 
rum, cum rabiem canum eiiis sanguinis gustaLn incipere 
diKerimus. cinere eo iumentoruni omnia ulcera sanari' 
certum est addita caminonun farina et cera, maculas autem 
e veste eas non nisi eiiisdem urina abini, cinerem per se 3fr 
rosaceo mixtum feminarum praecipue capitis dolorea se- 

10 dare inlitum fronti, asperdmamijue vim proQuvii eius esse 
per se annis virginitale resoluta. id quoqne convenil, quo 
nihil equidem libentius crediderim, tactis omnino menstruo 
postibus inritas fieri Magoritm artes, generis vanissimi, ut 
aestimare licet, ponam enim vel modestissimum e pro- 
missis eorum, es homine siquidem resigmina unguium e 
pedibus manibusque cera permixta ita, ut dicatur tertia- 
nae, quarlanae vel cotidianae febri remedlum quaeri, ante 
solis ortum alienae ianuae adfigi iubent ad remedia in his 
morbis, quanta vanitate, si Talsum est, quanta vero noiia, 
si transferunt morbos! innocentiores ex his omnium dtgi- 
torum resigmina unguium ad cavernas formicarum abici 
iubent eamque, quae prima coeperit trahere, correptam 
subnecti collo; ita discuti morbum. 

8. (24) Haec sunt quae retulisse Tas sit, ac pleraque 87 

ss ex iis non nisi bonore dicto, reliqua intestabilia, infanda, 
ut festinet oratio ab bomine fugere. in ceteris claritates 
animal ium aut operum sequemur. 

§84: cfr. Plin. VE 64. 

1 popondat a'. 3 metu Td. 6 omnia tgo. -iu. ll.v. 
efr. XXVn 18 et XXIV 78. XXVII 96. 8 e neate eaa re. 
-steas v. eiceaeateneaa V'B. eiiciet. Teniaa d. 8. 9 Be 
tOBaceo rv. sorac- r. 11 per ae S.iTS. pro Be TI. prinoa c. | 
resoluta VdTf. sol- E(?)i>. cfr. § 83. XXIV 24. XXVJI6. 
144 al. 1 quo V. quod 11. 12 onuiino iv. omni rT. 15 re- 
Hegmina B{?)j!.a.J, ut infra, cfr. twta ad § 5. 17 uel quo- 
tidianaeuelquartanaer.a.S. (amquartanaeueuel?). ISquanta 
nero B'5. -taue rv. | nosa ie.a.H. 31 abici 'B.i.v. dV^*, 
jb- v. as Colo T, 24 plereque N . 1^ ai'-wa V*'*"^'^'''*'^'^'- 
(»». rTS. I reliqnid V. i1 aetiimaiH T 



306 C. PLINI SECDNDI [VB. 

Elephanti suDguis, praecipue muris, fluctioaes omnes, 
s qiias rheumatismos vocaDl, sislit. ramentis ehoris cum 
melle Attico, ut aiuDt, niibeculae in facie, scobe paronychia 
tolluDtur. proboscidis taclu capitis dolor levatur, ellicacius 
si et sternuat. dextra pars proboscidis cum Lemiiia rii- 
brica adalligata inpetus libidioum stimulat. sanguis et 
sjntecticis prodest, iocnrque comilialibus morbis. 
9 (25) LeoDis adipes cum rosaceo cutem in facie casto- 
diunt a vitlis candoremque; sauaut et adusta nivibus arti- 
culorumque tumores. Magorum vanitas peniactis adipe eo 
Taciliorem gratiam apud populos regesve promittlt, praecipue 
tamen eo pingui, quod sit inter supercilia, ubi ease nulltua 
90 potest, similia dentis, maxime a dextera parte, vUlique e 
rostro inferiore promissa suut. fel aqua addita clarilatem 
oculis iuunctia facit et cum adipe eiusdem comitiales morbos 
discutit levi gustu et ut protimia qui sumpsere cursu id 
digerant. cor in cibo sumptum quartanis medetur; adipi 
cum rosaceo colidianis febribus. perunctos eo bestiae fti- 
giuiit; resislere ctiam insidiis videtur. 
1 (26) Cameli cerebrum areraclum potumque ex aceto 
comilialibus morbis aiunt mederi, item fel cum melle po- 
tum, hoc et anginae; cauda arefacta solvi alvum, flmi ci- 
nere crispari capilliim cum oleo. et dysintoricis prodesti 

g 89: PI. iun. 86, 30. — § 90: DiofiC, eupor. I 18. — PI. 
iui). 89. Ifl. 20. — DioBc. n 94. — g 91: Dioac. eupor. 1 87. 

4 promoscidis V {item infra). 5 et Btemuat (-utet o) RO, 
est- iT. 6 aangTiinis VE'. 7 iocuique J e eoni. 8. -u« 
que VfS. iecurqae rii. 8 adipes H. G'(J). -dips (S. -deps v. 
faciem va. 8. 9 ciiatodit tv.a.G{S). 9 sanant II.J. aei 
uant sanant G. aeniat sanat 1v{S). 9. 10 articolorem T. 
lOmagnormo VB. | uanitates va'fu.n. G. I eo r«(D). om. rS. 
11 promittuat v.a.G. 13 maximi T. | ad V. | dextra G. 
14 inferiore drS. -ori v. -feri r. 16 onctia a'. 16 m 
guatatu? cfr. XXF 79 et nota ad XXVII 23. \ cbitbu VAvi 
enstn r e eorr. 17 digemnt T, I in cibo iv. -boB r. iinbo T. 
in bos a, I adipg (adepe C) cum 8. adipe cum r. adipaum Td, 
-ipiim a, adest cum v. 18 eos Va'. 19 uidetur 

r V'dT. Bai dentaii r. 20 camelli V. 23 ang///inae 



r 



NAT. mST. XXTni 8 (24—27) 307 

iolilus cinis potusque, quantum m digitis cupiatur, et co- 
mitialibus morbis. urinam fullonibus utilissimam esse tra- 
duitt, itemque ulceribus maDaatibus barbaros servare earn 
quiuqueimio et hemtnis pota ciere alvum; saetas e cauda 

s coDlortas et sioistro braccbio alligatas quartaais mederi. 

(37) Hyaenam Magi ex oainibiis animalibus in masima 92 
admiratione posuerunt, utpote cui et ipsi magicas artes 
dederint vimqiie, qua alliciat ad se homiQes mentes alie- 
nans. permutatiunes sexus annua vice diximus ceteraquee, 

10 monstriftca naturae eius; nunc persequemur quaecumqiie 
medicinis produntur. praecipue pantberis lerrori esse tra- »» 
ditnr, ut ne conentur quidem resistere, et aliquid e corio 
eius babentem non adpeti, mirumque dictu, si pelles 
utriusque contrariae suspendantur, decidere pilos pantberae. 

L6 cum fugiant venantem, declinare ad dexteram, ut prae- 
gressi bomiais vestigia occupenl; quod si successerit, alie- 
nari mentem ac vel ex equo hominem decidere; at si in 
laeva detorserit, deficientis argumentum esse celeremque 
capturam, facilius autem capi, si cinctus suos venator 

10 flagellumque inperitans equo sepleiiis alligaveritnodis. mox, 94 
ut est soUers ambagibus vaoitas Magorum, capi iubent 
geminorum signum transeunte luna singulosqiie prope pilos 



3 dint. ego. \ constat eeruare VrGDal.iD). 4 pota dc. 
-tae VJ. -te B. -tam S. \ setaB (sae- S) e cauda rv. aeta 
(sed a V'd) aecunda Td. aectiudo B. 6 hienam T, 

S dedef B. -mnt V'v.a.G. \ quia E'. ] mentes V'K. -tis V'r. 
-te iv. 8. 9 alienans ego. -antes B. -aatos r. -atua T'. 
-atoB r«. 9 permutatioaeB v. -one V'Bd (de proem. Y'tH). 
-oma (proem, de) G. \ ceteraqne de iG. -ra qu^q; d, 10 na- 
turae Vv. -ra tG. I quaecun^// d. quae cum TTf. 11 ter- 
roris TB'. 12 connentus B'. | aliqni otn. A'. | de corio 
Tv.a.H. IS pelle VB'. 16 declinante TB'd. 16. Itt 
praetergresai dU. 17 mente iO.a.S. \ decipere Td. j at v. 
ut VEd. del. t. 18 laeua [le- V) H. cfr. VI 99. 145. lae- 
uajn V. {an vera laeuu, uf VIII 207)'i 20 itL^ftTntsa 's(sei'» 
septimB T. 31 ut est drG. autB. |[\\a"^, ^■i'vato. >;^-^'^"o.^ 
xaagaanuu T. 22 prope B.B. ptQ t. 



308 C. PLINI SECTJNDI r 

servari; <:apitis dolori inligatam cutem prodesse, quae 
fuerit in capite eius; lippitudiai fel inlitum rroiitibus aut, 
DC omnino Hppiatur, deuoctiim cum meliis Attici cyathia 
ra et croci uncia inunctum; sic et caligines discuti et 
96 suffusiones; claritat«m escitari melius inveterate medica- 
roeoto, adservari autem in Cjpria pyxide; eodem sanari 
argema, scabritias, excrescentia in oculis, item cicatrices, 
glaucomata vero iocineris recentis ioassati sanie cum despu- 
mato melle inunctis. denies elus dentium doloribus tactu 
prodesse vel alligatos numeri ordine, umerorum et lacer- 
torum doloribus; eiusdem denies, 'S^ e sinistra parte 
roslri, iaiigatos pecoris aut capri peLe stomach! cruciati- 

96 bns; pulmones in cibo sumptos coeliacis vel ventricuU ci- 
nerem cum oleo inlitum; nervis medullas e dorso cum 
oleo vetere ac Telle; Febribus quartanis iocur deguatatum 
ter ante accessioues; podagris spinae cinerem cum lingua 
el dextro pede vituli mariai addito felle taurino, omnia 
pariter cocta atque inlita liyaenae pelle; in eodem morbo 

97 prodesse et fel cum lapide Assio; tremulia, spasticis, es- 
ilientibus et quibus cor palpitet aliquid ex corde coctum 
mandendum ita, ut reliquae partis cinis cum cerebro 
hyaenae inlinatur; pilos eliam auferri hac conpositione in 
lita vel per se felle, evulsis prius qua renasci non libeat 
sic et palpebris inutiles tolli; lumborum doloribus carnes 
e lumbis edendas inlinendasque cum oleo; sterilitalem 



§ seinit.: Marc. 36, 19. — § 97med.: Marc. 8, 176. 

2 libidine V. 4 tribua ll.v. \ croci in uncia Tf. 5 et 
meliuB T. dist, G. 7 argemata d. 8 uero Be. ueruni r. | 
inOBaatis ante Vd. 10 nnmeri {ego. bum- d. um- r) ordiae Tl. 
cfr. § 181. ordine humeros (um- S) v. I an item umerorum? | 
et om. IP. 10. 11 lacertos {pro doloribuBj P, 11 aed e ego. 
si de ll.v. 12 roatri rj. om. rT. roatn eruti sint r. efr. 

§ 100. 13 uel ego. om. U.v. | uentriculi ego. -lis U.v. cfr. 
§ 105. XXr?8. XXIX 60. 105. XXX59.1oa. 14 illitu d. 

16 iocur BS, iecurrp. IS podagri V. 19 assio ff. cfr. 
X.S:KVI13JS. aaio H.fu, 22 hac Rdv. a V. 23 uel VT. 



p 

I mulierum emeD<Iari oculo cum glyc^rrAiza et aneCo sumpto 
in cibo, promtsso intra triduum coDceptu. contra noclurnos 98 
pavores iimbrartimqiie terrorem imus e magnis dentibus 
lino alligatus succurrere narratur. suffiri furentes eodem 
G et circiimligari ante pectus suum cum adipe renhmi aut 
iocinere aut pelle praecipiunt. mulieri Candida a pectore 
hyaenae caro et pili septeni et genitale cervi, si inligentur 
dorcadis pelle e collo suapen&a, continere partus promit- 99 
tuntur; venerem stimulare genitalia ad sexus suos in melle 

10 sumpta, etiamsi viri mulierum coitus oderint; qiiin immo 
totins domus coocordiam codem genilati et articulo spinae 
cum adhaerente corio adserralis consEare. hinc spinae 
articulum sci/e nodum Atlantion Tocant; est autem primus, 
in comitialium quoque remediis habent eum. adipe ac- 

x& censo serpentes Tugari dicunt; maxilla comminuta in aneso 100 
et in cibo sumpta horrores sedari; eodem suflitu mulierum 
menses evocari. tantumqiio est vanitatis, ut, si ad brac- 
chium alHgetur superior e de^ctra parte rostri dens, iacu- 
lantium ictus deerraturos negent. palato eiusdem arefacto 

s) et cum alumine Aegyptio calelacto ac ter in ore permutato 
faetores et ulcera oris emendari, eos vero, qui linguam in 
calciamento sub pede habeant, non latrart a canibus; si- lOt 

" nistra parte cerebri naribus inlita morbos perniciosos 
miligar/ sive hominum siye quadripedum; frontis corium 

u fasdnationibus resistere, cervicis carnes, sive mandantur 

1 emendare B. [ oculo cum iv. -loruni VB. -loram cum r. | 
glycjrrhiza v. glyceriza r, gliae- i. clize- r. 4 auccnirere 
Darratur V'rC mn. r. prodeat v. | fttrentee eufSri rS. 
5 pedes B'. I Rium VBdTff. M. lO. efr. §169. 179. 313. 
SIS. S61. 263. 6 an felle? cfr. § 193. \ mulieribna B'. 
7 septeoi ego. -tem ll.v. | cerui fi Bff. -nif T. -uidb; d. n 
cernice fi p. 8 e em». om. U.d. cfr. XX 315. XXIII 135. 
XXXU 74. XXXVII 134. (XXVI 36). i uoUae T, 9 a« 
ab sexu iuo? 12 hinc U.TtS. hnno iH(J). qnem c. | spi- 
nae n.Tv(J). ruinae iS. 13 scite ego. siue ll.v. {an vera 
eacidit nomtn ante siue?). 14 comitialibi i. 16 aneso II. H. 
aniso ti. 16 aumpta om. B'. | sufBtu du. -tor. -tisB. -ttiBT. 
18 superior e D cum U 608. cfr. §95. -on f,-oiji-B.'\ IVtS 
{proem, e). -oria d(?)i). \ deitme ^Mfeat-o.a.3. '^"i- -essaa^- 
dari dr. -re r. 24 niiti.ga.ti ». -re ll. 



NAT. HIST. XXVIII 8 (27) 309 " 



310 



C. FLINT SECDNDI 



sive arefactae bibaiilur, lumboriim doloriLus; nervis a dorso ' 
armisque suffieados nervorum dolores; pilos rostri admotos 
muUerum labris amatorium esse; iocur in potu datum ! 

102 lormiDibus et calciilis mederi. nam cor in cibo potuve , 
sumptum omnihus doloribus corporuni aiixiliari, tienem i 
lienibuSj omentum u Ice rum inflammationibus cum oleo, 
medullas doloribus spinae et nervorum lassitudini; ren 
nervos potos in yino cum ture fecunditatem restituere ad- 
emptam venelicio; vulvam cum mali Punici dulcis cortice i 
in potu datam prodesse muiierum vulvae; adipe a lumbis ; 
suffiri parieutes dilUculter et statim parere; e dorso me- 

103 dullam adalligatam contra vanas species opitulari, spasticis 
genitale e maribus suffitu, item Uppientibus, ruptis, et 
contra inflammationes ac/versos pedes tactu, laevos dexteris 
partibus, dexteros laevis; sinistrum pedem superlatum par- is 
turienti letalem esse, dextro inlato facUe eniti. membra- 
nam, quae fel continuerit, cardiacis potam in vino vel in 
cibo sumptam contra .... succurrere; vesicam in vina 
potam contra urinae incontiDentiam; quae autem in vesica 

lOiinventa sit urina, additis oleo ac sesamis et melle hausfam ao 
prodesse slomachi at^rimoniiie veteri. costarum primam et 
octavam suflitu ruptis salutarem esse; ex spina vero par- 
turientibus ossa; sauguinem cum polenta sumptum tormi- 
nibus; eodem tactis postibus uhicumque Magorum Infestari 



3 aufSciendos V. 3 jocur VS. iecur rTv. 
TdTrS. ia,in K(?)t). | potuue T. -tu B'. 6 aumptum 07ii. B' 
a,uiiltai:e B'. 6 iuflammatioais TB. T dist. H. 8 potUB : 

9 ueneficiia dT. cfr. nota ad § 65. 10 data V. j adipe a 
V'dTS. -pae a V. -psaea a. -ps r- -pe e v. 11. 12 r ' 
duUa V. 13 lipientibua V'E. 14 infiationea VTlv.a 
adneraos ego {an aJt«moa?). aematoB U.v. feniefactos > 
tactulae uoi T. 15 anpertata T. IG niti d. IT po- 

tam dr. -ta r. 18 sumpta T. | contra del. iv. \ lac. ego in- ' 
dicavi. I anccurre B', 20 sesamis dTS. -mo v. sebamiB V, . 
-ania B. | hauatam G. has iam d. asiam r. aaiano hanstam v. 
21 Btomachi ego. coll. XXIII 143. (XXII 159). melli (supra- I 
ser.J r, (corrupium ex maci, omisso ato propter esse). 
_aoamoniae C aegTimonio (,egr- T. a^- ^i^j H.d- 

, T. I nero om. 4. IS, BB,iiga«w rt saira^Wi^ 



r 



VBd] NAT. mST. XXVni 8 (27—38) 3U 

artes, dod elici deos nee conloqui, sive lucernis sive pelvi 
sive aqua sive pila sive quo alio genere lemptctur; carnes 
si edantur, contra rabidi canis morsus efdcaces esse, etiaoi'- 
num iocur efDcacius. carols vel ossa homiiiis, quae in 101 
5 ventriculo occisae inveniautur, siirTitu podagricis auxiliari; 
si ungues inreniantur in lis, mortem alicuius capientium 
signilicari; excrementa sive ossa reddita, cum interematur, 
rontra magicas insidias pollere; timumj quod in intestiuis 
i[>ventum sit, arefactum ad dysinteiicos valere, potum in- 

10 iitumque cum adipe anserino toto corpore opitulari laesis 
male medicamento; a cane vero morsis adipem inlttiun 
et corium substratum; rursus tali sinislri cinere decoctoioft 
cum sanguine mustelae perunctos omnibus odio venire; 
idem fieri oculo decocto. super omnia est, quod ex- 

is tremam fistulam intestini contra ducum ac potestatium in- 
iquitales commonstrant et ad successus petitionum iudi- 
ciorumque ac litium eveutus, si omnino [tantum] aliquis 
secum babeat; ciusdem cavernam sinistro lacerto alligatam, 
si quis muiierem prospiciat, amatorium esse lam praesens, 

so ut ilico sequatur; eiusdem loci pilorum cinerem ex oleo 
inlitum viris, qui sint probrosae mollitiae, severos, non 
modo pudicos, mores induere. 

(28) Proximo fabulosus est crocodilus, ingenio quoque 107 

§ lOeestr.: cfr. Scribon. 172. 

1 siue[prii«)dB. sine r. \ pelui (?. puluiV'r. ////oi d. luir. 
pluuiie n. peluibuai, cfr. XXX 14. 2 quo It dc. quod V. | 
temptetur VBf S. -entur d(?)rii. cfr. XIX 32. 4 carnes v. 
-nia U.S. 5 suffitu — 6 imieniantur V'rii. ont. r. 5 poda- 
gricia V'p(S). -ria iH. cfr. §333. XXV €5. XXXUI S3 et 
nota ad XXinrS. 6 ungnis V. | in om. d. | iia e. hia TXC. 
om. i. 7 aignificare d. J inierimatui IS. -mitnr i(1)v. 
8 indias B', 10 capitulari R'd, 11 malum T'd. { medi- 
camento — inlitum V'r«. om. r. 17 mwcos ego posui. (ali- 
quantulum quia v.a.G). 18 habeat BG(2>). -bet ad T'd. 
-beat ad (at ii) V'v. | cauemam iS. -na in iD. -nas in V. 
-na rv. \ alligatam r. -ta G(I3}. religatam rtS. -ta v. an 
inlieatam(re-=n)? ID proBpiciat U.TfiS. reap-v. 21 suntd.! 
molIitiaeS. -iciae E. -icia/// T. -itiei. i(^^>. 'a. ^■aiwiiRiB*"^ -_; 
est drf. et T. \ crocodilos Ta. -SVaa ^J^^SE**^."? \ _r^^ 



312 C. PLINI SECUNDI rvBd 

ille, cui vita in aqua terra que cominuiiis. duo enim 
genera eorum. iltius e dextra maxilla deotes adalligati 
dextro lacerto coitus, si crediEous, stimulant^ caaini denies 
febris statas arcent ture repieli — sunt enim cavi — ita 
ne diebus v ab aegro cernatur qui adalligaverit. idem 
potlere e ventre exemptos lapiltos adversus febrium hor- 
lOS rores venientt^s tradiint. eadeni de causa Aegypti per- 
ungunt adipe aegros suos. alter illi similis, multum infra 
magnitudine, in terra tantum odoratlssioiisque iloribus 
Tivit; ob id inteslina eiiis dlligenler exquiruntur iucundo i 
nidore referta; crocodileam vocant, oculorum vitiis utilissi- 
mam cum porri suco inunctis et contra sulTusiones vel 
109 caligines. inlita quoque ex oleo cyprino molestias in facie 
nascentes tollit, ex aqua vero morbos omnes, quorum Da- 
tura serpit in facie, nitoremque reddit; lentigines tollit aci 
varos macnlasque omnes. et contra comitiates morbos bi- 1 
bitur ex aceto mulso biiiis obolis. adposita menses ciet. 
optima quae candidissima et friabilis minimeque ponderosa, 
cum teratur inter digitos, fermentescens. lavatur ul ce- 
llo russa. adulterant amylo aut Cimolia, sed maxime sAir- 
noruin fimo qui captoa oryza tantum pascunt. felle in- 
unctis oculis ex metle contra sufTusiones nihil utilius prae- 
dicanl. intestinis et reliqiio corpore eins sufBri vulva 
laborantes salutare tradunt, item velleribus circumdari va-. 
pore eiusdem infectis. coMi utriusque cinis ex aceto in-! 
litus lis partlbus, quas secari opus sit, aut nidor crematir 

§ 109: DioHC. II B8. enpor, I 100. — § 110: Dioac. 11 98. 



lilloy.a.^, 4tureTKe. utdT. ovt.v. 5 quiaqne ll.v.\ 
alligauerita. 6eego. etBw. om.r. cfr.XXXII109. XXYI116. 
(aw et iieatri?). 6, 7 horrore (orr- T) Vd. 7 uenientee o. 
-tia H.(?)S. I eadem rG. etiam VE, hac etiam dTw. 
8 et adipe VlS. 9 magnitudinem v. a.H. II referta 

KdTC(fl). farta VS. farcta O cum B. cefarota vel refracta v.- 
arefacta com*. B. cfr. § 105. \ crocodiUea V. 1* naacentea d. 
-tie TE.S. enaacenti r. -tea v. | morbos iv. om. rt 19. 80 
ot eemeaa iv. om. r. 20 aut cimolia i.tv. autem oliua T. 
aat olios B. SO. 81 Btnmorum fimo qui ego (quoa J), cfr, 
.Oio»c. sui TXdv. qui »G. aVwrm (yiQa C e cow. B. 
St arixia.V. 24 labora,nteB u. -tValLS. 'l.% \ia i;, ^iiaW.O 



r 



NAT. HIST. XXTni 8 (28—29) 313 



omnem scalpelli aufert. sanguis utriusque clari- : 
tatem visus inunctis excitat, cicatrices oculorum enieniiat. 
corpus ipsum escepto capile pedibusque elixum manditur 
ischiadicis tussimque veterem sanat, praecipue in pueris, 
item Uunborum dolores. habent et adipem, quo tactus 
pilus defluit, htc perunctos a crocodilis tuetur iiistillatur- 
qiie morsibus. cor adiiexum in lana ovis nigrae, cui 
nullus alius colos incursaverit, eL primo partu genitae 
quarlanas abigere diciliir. 

(29) lungemus illis simillima et peregrina aeque aoi-l 
malia priusque cbamaeleoneDij pecutiari volumine dignum 
exislimatum Democrito ac per singula membra desecra- 
tum, non sine magna voluptaCe nostra cognitis proditisque 
mendaciis Craecae vanitatts. simtlls et magniludine est 

IS supra dicto crocodilo, spinae tantum acutiore curcatura g^ i2o,qq, 
et caudae ampliludine distans. nullum animal pavidius iiS; 
eiistimatur et ideo versicoloris esse mutationia. vis eius 
masima contra accipitrum genus, detrabere enim super- 
volantem ad se traditur et volunlarium praebere laceran- 

10 dum ceteris animalibiis, caput eius et guttur, si roboreis 
lignis accendanlur, imbrium et tonitruum concursus facere 
Democritus narrat, item iocur in tcgulis ustum. retiquaili 
ad venelicia pertinenlia quae dicit, quamquam falsa ex- 
istimantes, omittemus, praeterqnam ubi inrlsu coargnent eum : 

§ lllimt.: Marc. BS, 40. — @ 113: QelliuB S 12, 2. 3. 

2 excitat ego. cfr. § 95. {an focit, ut § 90. XXIX 119. 
122?). om. n. donat et v. dat D cum U Ij09 (contra Plinii 
usum). 4 sanant VB. 6 hatient T'rii, -ha,[ r. \ et del. Y\ 
6 hie V. hoc n, I perUQCtag T, -ungi OBBa i. {an hoc per- 
ungi totos? cfr. § lOS). \ orocodillns V. | tnetnr Itn, retur T. 
tue a, 7 ossibus d. | om et cui {vel at)? 8 et "Viv. ex E. 
12, 13 deaecratum Bde(ff). deaegr- V. disBecatum B. {an 
disaertatum?). 15 spina d. | ac uitio (uitio ao v) menstrua^ 
tura (recnnia- v) iv.a.B. 16 oaule d. [ amplitudinem VB. [ 
distana d(?)v. om. r. locus nondum sattatus. 19 ei {pro et) T. 
21 cnrans Vfl. 2.1 dicunt V, | tamquam set. Dal. {sed 'falsa 
ideo^ie nemini nocitmra' tnterprefatus est S). 24 uhi U.G. 
Ael. V. aub MUller emmd. lY 28. \ noai^eni't eroai. e-^o '^- ■^«* 
narratae. «» jm«i« uel risua?y -gvlft^^jw.1a,■S-a.•oVS^. -^^■*^"^' 



314 



C. PLINI 8ECUNDI 



dexlro ocu[o, si viventi eruatur, aibugioes oculorum i 
lacte raprino tolli, lingua adalligata pericula puerperili 
eiindem salutarem esse parturientibus, si sit domi, 
iiiferatiir, pern iciosissim urn. linguam, si viventi esempta sUM 
ad iudiciorum eventus pollere, cor adversus quartanas iat. 

lisligatum laaa nigra primac tonsurae. pedem e prioriboi 
dextrum pellc Iiyaeoae adalligatiim sinistro bracchio conUi 
latrocinia terroresque noc.tiirnos poUere, item dextrat 
mamillam contta Tormidines pavoresque; stnistrum vecj 
pedem turreri in furno cum herba, quae aeque chamaeleoi 
vocetur, additoquc unguento pastillos eos in ligueum vai 
conditos praestare, si crcdimus, ne cernatur ab aliis qui I 

lie id habeat. armum dextrum ad vincendos adversaries 
hostes vsiere, utique si abiectos eiusdem nervos calca- 
verit; stnistrum vero quibus monstris consecret, qualitepJ 
Gomaia quae velis ac quibus veils mittantur, pudet refeirej 
omaia ea dextro pede resolvi, sicut sinistro latere lethargosJ 
quos fecerit dexter, set capitis dolores inspcrso viao, i 
quo latus alterutrum maccratum sit, sanari; si 
sinistri vel pedis cinere misceatur lac suillum, podagricc 

liT fieri inlitis pedibus. felle glaucomata et sulfusiones corf 
rigi prope creditur tridui inunctione, serpentes fugai^ 



d(?)G. -guentur J. 3 R !i.t iG. fiftit r, circa [domur 
de mendo cfr. §349. 4 es^mpta VB.v(S). ade- d(?)ir. 
8 //erroresque T. 11 pastiUoa VS. in paat- B. in past;- di- 
genmt a(?)p. [ eos dTu. eoa ad TE. (an factoe? cfr. XXIV 
131. XX 333). I ligneo uase v. a. H. 12. 13 qui id D. quid VB. 
qui do. 14. 16 calcauerit II. G. -rint v. -ris D mm U 610. 
cfr. CFWMmer p.ll et XXV 134. (sed laueaeTint XXXII 64). \ 
16 uero ego. umeni ll.G. mirum v. del. volttit S. 

16 ac Vdf. et Eti. I mittantur d(?)t;. -ant r. adttat vet. Dal. 

17 Bomnia S cum P. 18 deitrum v.a.H. \ set ego. ait VB^ 
Hie dTS. del. v. 19 laus T. [ si feminia TJ. feminia ll.G. 
-nia. ai s). | dist. G. 20 cinere VEj, -ri d. -ri ai G 

31 Sen llv. an liberari (cfr. XX 333] vei fanari? )J 



r 



vEd] NAT. mST. XXVin 8 (29—30) 315 

ignibus instillato, mustelas contralii Id aquam coieuto, cor- 
pori vero jnlito detrahi pUos. idem praestare narrat iocur 
cum ranae rubetae pulmone inlitum; praeterea iocinere 
amatoria dissolvi, melancholicos autem sanari, si ex corio 
rhamaeleonis sucus berbae Heleuiae bibatur; intestina et 
fartum eonim, cum aaimal id nullo cibo vivat, simiarum 
iirina una iolita inimicortim iauuae odium omnium homi- 
num bis conciliare; eauda flumina et aquarum impclusili 
sisti, serpentes soporari; eadem medicata cedro et murra 

10 inligataque gemiao ramo paloiae percussam aquaoi discuti, 
ut quae iutus sint omnia appareaut; utiuamque eo ramo 
conlactus esset Democritus, quoniam ita loquacitates in- 
modicas promisit inbiberi. palamque est virum alias sa- 
gacem et vitae utilissimum nimio iuvandi mortales studio 

!5 prolapsum. 

■ (30) Ex eadem similitudine est scincus — et quidana Hi 
lerrestrera crocodilum esse dixerunt — , candidior autem 
et teuuiore cute, praecipua tamen diOerentia dinoscitur 
a crocodilo, squamarum serie a cauda ad caput versa. 

to maximus Indicus, delude Arabicus. adferuntur salsi ro- 
strum eius et pedes in vino albo poti cupiditates veneris 
accendunt, uttque cum satyrio et erucae semine singulis 

g 119: Diosc. n 71. — cfr. Plin.Vin9I. Dioac. eupor.n96. 

1 ignibus BG, lenibua {orfwm ex icnibus) rf. liene v. \ 
cooiecto HdtJ.o.J. 1. 2 colore v.a.D. S narrat TFe)i.(D). 
-rrant rv. | io cur (corV*) V^ iecur rv («t aemper). 3 rana T. 

3. 4 propterea iocineri amatori ad id aolni T. 5 heleniae J 
coU. XXI 159. {XXV IS), hebente dT. beb- E, leb- V. deb- 
V'r. hab- v. del. C. tepente S e eomi. H. nepenthae U 611 
(terminatiotte falsa). 6 fartum E^ e eotii. Dal. farctum T, 
fallum 1 fartir m V'd. partem V'. flmum v. | animal id rS. 
-mal r. id an- c. | bibat Y. uiuat cum v. 7 urina una ego. 
cfr. § 140. 151. 185. (XXY 13S.) XXIX 50. XXXIII 93. 84. 
XX 21. urinam VE. -nft iv. \ ianuae VEG. lane dT. in- 
mane v. 10 palmo Tf II ut quae iv. utq; r. utitjue V. 
uaq; E. I ut in aquae {om. eo) T. 15 proba ipsu E. 16 et 
VdTi. quem a(?)e. 17 candidiore U.a.H. 18 tenuior dTi. 

19 ferie "KiTH. Terte T. eerte i. feta w. | ueraa Kdis), 
tUDsa T. 21 poti E(?)?i. -turTx. cm^Qta.'i cfT . C,Y^"Ni.'SSX*n 
7, 8. 9. 2fi acedunt V. \ cum om. itx. 



316 C. PLINI SECUNDI 

drachmis omnium ac pipcris ii admixtis ilu pastilli gingu- 

120 tarum drachm a rum bibanLur. per se latcrum carnes obolifl 
binis ciim murra et pipere pari modo polae elticaciores 
ad idem creduntiir. prodest et contra ssgittarum venena, 
ut Apelles tradit, ante posteaque sumptus. in antidota 
quoque nobiiia addttur. Sextins plus quam drachmae 
pondere in vioi hemina potum perniciem adferre tradil, 
praeterea eitisdem decocti ius cum melle sumptum venerem 
iohibere. 

121 (31) Est crocodile cognatio qiiaedam amnis eiusdem 
geminique victus cum hippopotamio, repertore detrahendl 

(,96 sanguinis, ut diximus, plurimo autem super Saiticam prae- 
fecturam. liuius corii cinis cum aqua inlitus panos sauat, 
adips frigidas febreE, item fimum suffitu, denies e parte 
laeva dolorem dentiitm scarijoAatis gingivis. pellis eius e 
sinistra parte frontis iaguiai adalligata venerem inhibet, 
eiusdem cinis alopecias explet. testiculi drachma ex aqua 
contra serpentes bibitur. sanguine pictores iituntur. 

12S (32) Peregrinae sunt et lynces, quae clarissime quadri- 
pedum omnium cernunt. ungues earum omnes cum corio 
exuri eMcacissime in Carpatho insula tradunt. hoc cinere 
poto propudia virorum, eiusdem aspersu reminarum libl- 
dines inhiberi, item pruritus corporum, urina stillicidia 
vesicae, itaque eam protinus terra pedibus adgesta ob- 



1 omnium U.v. an oeimi (c/V. XX133ea^. Mare. 33, 
vel alias herPae nomen? \ duabus ll.v. { ita at v.a.D. 
dist. ego (bibantur pendente a part. cum). 8 einsdem ll.v,' 
lentium coni. Gesner e Diosc. an lentiB (comtptum in letisde)?']' 
decocto uia T. 10 cagnatio dxrv. om. r. 11 cumBdse. 
quo V. I hippopotamo (hjpop-i) ixv.a.D. cfr. imtaad VIII 95). I 
detrahendi Vff, tra- rTxfw. IS plorimo TTiS, -mi r(?)v.J 
aatem It. v. an inuento? sa.ltica.mVxv.a.S. 15 scB.ripha.tiB S. 
-ifatisTdxi). -ificatia re. sacrifi-E. 16 ingmm D cum U 6 IS. 
in agmina (agn- x) }l,x. in inguina v. cfr. Diosc. \ adalli- 
frstatn V. 19 et i-. om. IL 21 carphato Vi. 22 eiuB- 
rfeoj fd^qae Y'D) — feminanrai '^^ti;. om. tt.. 22. 23 li- 



^ 



y 



TKd] NAT. HIST. XXVni a— 9 (30—33) 31 

ruere traJitur. eadem autem el iiigulorum cloluri moi 
stratur in remedio. liactenus de exlernis. 

9. (33) Nunc praeverlemup ad nostrum orbem, primum- igg 
que cotnmunia animalium remedia atque eximia dicemns, 
sicuti e lactis usu. utilissimum cuique maternum. con- 
cipere nutrices exitiosum est; hi sunt enim infantes, qui 
colostrati appellantur, densato lacte in casei speciem. est 
autem colostra prima a partu sponge a densitas lactis. 
maxime autem alit quodcumqiie humanum, mox caprinum, 
unde fortassis fai)ulae lovem ita nutritum dixere. dulcis- 
simum ab liominis cameliuuna, efficaciasimuni ex asinis. 
magnorum animalium et corporum facilius redditur. sto-iSl 
macho adcommodatissimum capdnum, quoniam fronde 
magis quam berha vescuntur, bubnlum medicatius, ovillum 
dulcius et magis alit, stomacho minus utile, quoniam est 
pinguius. omne autem vemum aquatius aestivo et de no- 
vellis. probatissimum vero quod in ungue haeret nee de- 
fluit; inuocentius decoctum, praecipue cum calculis marinis. 
alvus maiime solvitur bubulo, minus autem inflat quod- 
cumque decoctum. usus lactis ad omnia intus esulcerata, 12S 
maxime renes, vesicam, interanea, fauces, pulmones, foris 
pruritum cutis, eruption es pituitae poti ab abstinentia 



g 123: 

n 75. — g 

1 iugulorum VB {codd. aliqttot B) G. . ungulorum d. -la- 
rnin xK (aurium add. S). S praeuertemur S cum Gron. 

raue- r«. praeuertena (reue- dx) rs, cfr. § 162. 367. XXX 
83. Xril. XXXir94. 5 e EdiiT(S). ae T. de rG. 
6. 6 concipere V*dxrFe».(tf). oonfpicere V'B. del. v. S nn- 
triciB v.a.G. I hi (hii V) funi U.v. an hifcunt (pel aliud verbum 
iimik)t 8 spongiosa f.a.J. (cfr. XI 188. XVIII 105. 
XXXI 114. XXXIV ISO. XXXril55}. 11 camellinumT. 

15 alitBxo. alii T. ait d. 16 uemum aquatius d(?)v. 
aqoatiiifi (-aciuB V) uemum rx. 17 ting&te B. -gueate (ad 
marg. -ge) r. 19 autem om. i cod. Murbat: v. a. H. 20 in- 
tuB icod.Mm-hae. G. ictuB dr. tetna Y'S. ictu tetuB V*. 
utile contusa v. \ exalcerata iizcod.MuTbac.G. eaulocrata 
(aul- B) V'B. del. T', aut luxata v. 22 poti ab tS. -ti at t. 
-ti//V. -tior dz. pofcit a. poft tG. kWi wa^. V*^* ■^■'^■^^'. 
abnentia Vdza(S). -tiamXG. Qocua •nflfwlu'm. %o.-<wjV'»ai °-'*-"^'^ 



318 C. PLINl SECUNDI i 

nam ul in Arcadia bubtilum biberent phtfaisici, syntectici, 
S6,a4cachectae, diximus in ratione herbarum. sunt inter ex* 
empla qui asininum bibendo liberati siot podagra chtragra- 
1-26 que. medici speciem unam addidere lactis generibns, quod, 
schiBton appellavere. id fit hoc modo: Dctili novo fervet^; 
caprinum maiime, ramisque licutneis receutibus miscetur 
additis totidem cyathis mulsi, quot sint beminae lactis. 
cum fer?et, ne circumfundatur, praestat cyathus argenteus 
cum Frigida aqua demissus ita, ne quid iufundat. ablatum 
delude Ignl re frige ratione dividitur et discedit serum a 

127 lacte. quidam et ipsum serum iam multo potentissimum 
decocunt ad tertias paries et sub din refrigerant, bibitur 
autem elTicacissime heminis per intervalla, satis diebiis 
quiuae; melius a potu gestari. datur comitialibus, melan- 
cholicis, paraiyticis, iu lepris, elephantiasi, articulariis mor- 

128 bis. iufundltur quoque lac contra rosiones a medicamentiiE 
factas et, si urat dysioteria, decoctum cum marinis kpillis 
aut cum tisana hordeacla. item ad intestinorum rosiones 
bubnlum aut ovillum utiltus. recens quoque dysiuterici^ 
infnnditur, ad colum aulem crudum, item vulvae et propter 
serpentium ictus potisve pttyocampis, bupresti, cautharidum 



p. 112. rV 31 p. 157. — g 126: Dioac, 11 77. — § 127: Dioac. 
1177.76, Seren.lS3. — §128:Diosc.n77. eupor. I 306. II 63. — 
DioBC, n 77. Cela. V 27, 12. 

BrbBtinentia medicaminum ut in sgo,.^ cfr. XXV 94). I nt 
om. B'. I arcadia G e corn'. B. achaia U.i. -ia v. 2 oa^ 
checiae B. -clioetae (-te d) dx. -cohetae TB. -coetbe f. 
3 quia ai ninnm dx. | liberatis in V. 3. 4 chira^raque egiy 
(-aue v). theragraque V. -gratiue {-uae T') V'di. chera- 
graue E. 5 fictiU diii. -le r. \ feruet Bu. -ro et rx, 
7 eyathiB aceti muhi S e Diose. 8 ne B. ni ll.xS. et o. 
9 cum D. cum & U.n. an et cum? { dimissus Y. 11 roulto 
H.T«t;(S). mulfo tH. mufto Bal. 13 satis J. Balia Hit. 
aingulis C cum B(G), aania o, | in diebua r, cfr. XX 188. 
dtl. B. 14 qainae TJ. qnine Bd. quinque xv.a.C. quiuie (?.' 
neque ad quinaa C cum B. an in die non plus quinae? c/r. 
Biosc. I melius BdiG. illiua V, (a potu illius aolitis man. 
Dal. v). SI potiBue U.iK. phthiBicia v. \ pityocampia J. 

c/r. ^XIX 95. -pee Tf(!)B (pbjto- uY yj'wiMJa.iK^ <3taa s. 
'^"— ^'" - %stfi~ (-pea d) -vai. \'baBW.ataaTl5>.o..a..^^j 



NAT. HIST. XKVni 9 (33) 319 

aut salamandrae veuenis, privaliiii biibulum ris, qui Col- 1S9 
chicitm biberint aut ckulam aut dorycnium aut. leporem 
marinum, sicut asininum contra gypsum et cerussam et 
Bulpur et argeDtuoi vivum, item durae alvo in febri. gar- 

B gai'izatur quoque faucibus esulceratis. utilissime et bibitur 
ab imbeciliitale vires recolJigeullbus, quos atrophos voeant, 
in febri etiam, quae careat dolore capitis, pueris ante 
cibum lactis aainini beminam dari aut si exitus cibi ro- 
gionea sentirent, antiqui in arcanis habuerunt, si hoc non 

^0 esset, caprinL bubiili serum orthopnoicis prodest ante 130 
cetera addito uasturtio. inunguntur etiam oculi in lactis 
heminas additis sesamae drachmts mi tritis in lippitu- 

^ dine, caprino lienes sanantur, post bidui inedlam tertio ^ 
die hedera pastis capris, per triduum poto sine alio cibo. 

16 lactis usus alius contrarius capitis doloribus, bepaticis, 
gplenicis, nervorum vitio, febres babentibus, vertigtni 
praeterquam purgalionis gratia, gravedini, tussientibus, 
lippis. ovillum utilissimum tenesmo, dysinteriae; nee non 
phthisicis hoc et mulieris saluberrimum qui dicerent 

io Tuerunt. 

§ 129: Diosc. rV S4. eupor. JI 148. Scribon, 179. Seren. 
1071, 536. — Dioso. eup. U lei. 163. 164, Diosc. U 77. Marc. 
14, 66. (cfr, Cels, III 32 p, 112). — § 130: Scribon. 132. Diose, 
n 78, CeJs. m 22 p. 112, IV 16. — Diosc. II 77. eupor. II 38. — 
Dioae. 11 78. 



1 iia u. his ll.C, 1. 2 cokhicum J. -con B. cholicum U. 
colostrnm v.a.B. 4. 5 gargariziatur V. 6 dist. ego. 
6 atrophitoa B. -poB r. 7 pneria (tin. B'. 8 asinino A. 
9 aentiret V. -iant diu.a.ff, 10 easet BTtj, ease V. est b i. 
eat I. I caprini ^AH. e caprino VTx (v praem. habuerunt), 
11 cauli V, I in latis V. illatis V. 12 hemina (em- i) dx. 
-nis tj.o.S. I additia Tu, -tiV'dx, -V/B, -ta V'r. | aesamae TC. 
-mi f, aamiid Bdi. sami// V. aeini V'r. [ quattuor n.ir. 
18 in id iam V. | tercio i. tertia Hd(?)it.a.S. 16 lacti su- 
onaVa. -tisauccuBi. 16 aplenicia VflTxrt){,ff). -neticia C. 
om. BDa/, IT grauedini Be. om. rx, (gratia oni, v.a.S). 
IB OTiillum eoni, R e Diosc. sui- ll.xv. 18. 19 dist. ego. 
18 mnheria ego. cfr. Diose. II 78 et § 75. 243. KXIX- \^ *.., 
de mendo Xxril 63. -rea TB-t -nG. -^tOqms, i"t1.•o'^»-^- >" 
twv muliebre, ut XXX 118? 



320 C. PLINI EECUNDI 



131 (34) De generibus caseonim diximua, cum de uberibug* 

ii.stOgijjgniigqye membris animalium diceremus. Sestius eos- 

dem effectus cquino quos bubulo tradil; huuc vocanl hip- 

paceti. stomacho utiles (|ui non suut salsi, id est recentes. 

veteres alvum sistunt corpusque minuunt, stomacho in- 

utiliores; el in totum salsa minuunt corpus, alunt moUia. 

13! caseus recens cum melle suggillata emeudat, mollis alvum 
sistitj sedat tormina pastillis in vino austero decoctis 
rursusque in patina tostis cum melle. saprum vocant qui 
cum sale et sorb is siccis e vino tritus potusque medetur 
coeliacis. genitalium carbunculis caprinus Lritus inpositus, 
item acidus cum osymeiite macnlis in balineo inlitus oleo 
interlinitur. 

133 (35) E lacle (it et butyrum, barbararum gentium 
lautissimus ctbus et qui diyitea a plebe discernat pluri- 
mum e bubulo — el inde nomen — , pinguissimum ex 
ovibuB lit et caprino, scd liieme calefacto lacte, aestate 
espresso tanlum, crebro iactatu in longis vasis angusto 
Toramine spiritum accipientiLus sub ipso ore alias prae^ 
ligato. additur paulum aquae, ut acescat. quod est ma- 

i34XLme coactum, in aummo fluitat; id exemplum addito sale 
oxygala appellant, relicum decocunt in oilis; ibi quod 

§ lai: Dioac. n 80, cfr. Hippocr. de morb. IV 20. Diosc. 
U 79. (Herodot. IV 2). — § 1S3 : PI. inn. 29, 15. Marc. 19, 66. — 
cfr. Diosc, eupoT. 11 49. — § 133 cfr Plin XI 239. Hippoor. 
de morb. IV SO. Dioac. II 81. — & 134eitr Dioec. II 81. 

3 himc 'B.iG. hoc T. hos xv \ uocant ixfr -at rze. 

3. 4 hyppacen Ti. 4 sint ff. 6 6 mutiliores B cum U 614. 

uti- ll.v. 7 moUit tS. 8 8eda,tque tS 10 iritis T. 

11 genitalium iv. -libua (ortum ea, liuu() rx 11 — 13 dist. 

ego. 12 idem Vx. | balneo ds 17 an ouiUo? | fit et 11. 

et X. fit et ex v. \ dist. ego. \ fed ll.v. an et? [ liieme H(7)ii. 

Li Faxe T. ia fase dTi. 18 iactato V. 19 spiritu V. | 

an sub delmdwm {vel aed)? cfr. § 14S. SO paulum Tfe(5). 

-lulum ♦■ff(ZI). (paululnm non legitur nisi IV 1. Til 48, de 

tempore dictum). \ acceacat T, 21 qnoacto B... -agulum r. | 

exemplum B. | locum transpofieftdo emendate eonati stmt Hal., 
.Beatmannus, alii, addito ^ relicum parentheii compteuMa est 
"-'"r^jmaid^JT 30. 22 oxvKBl.\a, (^o-ria-t')V4i t^em infra).\ 
I raliqua v.a.H. ^^^^_ 



\ 



p 

ft siipernatat, Lutyrum est, oleosiim natura. quo magis virus 
I resipit, hoc praestautius iudicatur. pluribus <;onposilioni- 
I bus miscetur inveleratiim. natura eius adslringere, mol- 
f lire, replere, purgare. 

5 (36) Oxygala fit et alio modo, acido lacte addito in i 
recens, guod veRol acescere, ulilissimum stomacho. eifectus 
die emus suis locis. 

(37) Proxima in communihus adipi laus est, sed ma- 
xime suillo, apud anLiquos etiam religiosius. certe novae 
10 Duptae intrautes eliani nunc suUemue tiabent postes eo 
attingere. iuveteratur diiobus modis, cum sale aut sin^ 
cerus; tanto lit utilior. axungiam Graeci ettam appella- iss 
vere tarn in voluminibus siiis. neque est occulta virium 
causa, quoniam id animal herbarum radicibus yescitur; 
15 itaque etiam lirao innumeri usus. quam ob rem noa de alia 
loquemur [sue], multo efficacior e femina et quae doq 
pepererit, multo vero praestantior in apris esse t^icitur 

§ 136: cfr. Colum. XIT 8. — Donat. ad Terent. Hecjr. 1 2, 60 
Serv. ad Verg. Aen. IV 458. (laid. IX 7, 12). 

1 an supematet? cfr, XXIX 35. supernatat tollnnt 
Miller I. I. I qua B. quod rv.a.G. 2 reapuit (Fine. BeUov.) 
v.a.G. 6 uelint ego. ue . , . {religuig margine ahaeim,) r. 
inm TB. in dx. uelis G. diim v. (foTtasse nonnuHa «x- 
ciderunt, ut quodue aliud cogat: efr. Colum,). | aceacere Edi<? 
(-acit «). arcesc- V. iiia,ceHcera B {a Plmio jMwjuam alibi 
umrpaUim, sed cfr. potius § 133. XX 147. Til €4. XVIU 
77 al). 8 adipis et (9) suilli S. 9 religioaiua II. H{J). -si G. 
-ana era,t t(?)e(ff), 10 etiam nunc ego. -nm ll.v. It at- 
tinguere eoni. J coll. § 143. \ cum ll.xJ. aut cum d(?)t'. {an 
aut? cfr. § 3S9. XXIX 60). 12 tanto U. tanto utilior 
quanto t>. sed efr. $ 73. XXIX 13. 107. XXXI 46. XXIII 
157. XVII 250 al \ fit dr. fit TRu, | utilior r. iiectior E. 
uetnitior rv. 13 iam (= nunc) V'adTH(J5. tarn x. 

earn T'Z*. eum G. del. v{S). 14 herbarum dru. -nun 

causa 7 B z f {faJso iterante^. 16 loquemur ll.Tiv (S). 

-uimur rG. \ uncos ego posui (sue gloesema est ad femina). quam 
e sue anonymi ap. B. D atm if 615. \ efficacior e J. -ore 
Va»(.S). -or eat iTxB. \ eat (pro et) D cwn U. 17 pepe- 
rerit ego. -pent H.w. cfr. § 75. \ praestantior xv. -ore II.. ^ 
esse dtoitur ego (et dtsl.). eat i^tai: U.S. 6ft\. -o. '^t. \'iaS^'*.- 
^bar, ut § 55. 146. 159. XXT 93. XX.II1 106. 1^ «ii.:^- 



NAT. msT. srvm u (34—37) 321 



322 



C. PLINI SECUNDI 



iisus axiingiite ad emulliemla, excalfacienda , lUscutienda I 
337purgaDdaque. medicorum aliqui adraixto anseris adipe 1 
tauroruiD<iue BObo et ucsypo ad podagras uti iubent; si I 
Tero permanent dolor, t'um rera, mj-rto, resina, pice, f " 
cera axuDgia medetur ambiistis vel nive, peroioniLus autem i 
cum bordei cinere et galla part modo. prodest ct c 
fricatis membris, iUuerumque lasslLudines et faLigaliones 
leval. ad tuaaim veterem recens decoquilur quadrantis 
338poDdere in vini cyathU iii addito melle. velus etiara 
pbtbisis pilulis sumpta sanat, quae sine sale invelerata est. iqJ 
omnino eoim aoa uisi ad ea, quae purgauda sint aut quae 
non aint exulcerata, salaa recipitur. quidam quadrantes 
axuDgiae et muUi in vini cyatbis teruis decocunl contra 
pbtbisis, quarto qnoque die picem liqiiidam in ovo su 
iubent. circumltgatur et lateribus, pectori, scapulis corum, ii 
qui phtbisim seutiimt, tantaque est vis, ut geaibus etiam 
adalligata redeat in os sapor eamque expuere videantur. 
)e sue, quae non pepererit, aptissime utuntur ad cutem 
mulieres, contra scabiem vero quivis admixto iumentorum- 
sebo pro pai-te tertia et pice pariterque subfervefactis. i 
aincera partus in abortum vergentea nulrit collyrii modo 



1 uBus igitor o.a.S | eat ad v.a.D. i permaneat G. 
-net U.'lxtv(H). 6 an uel dehudam (aut uel igoi uel)? j 
pemiciooibaB V'. 6 cum ru, om. ri. 9 tribua ll.v. 
10 plithisiB B.S. -sin in V- ptiais i- ptyais d. ptliiaicia V. 
13 non om. ds. | falTa man. Dal. G. fair... [Teliquk marline 
abseisis) i. callica Bdx. gall- TTf. et calida v. | recipitur 
VaT«fy(S). cap- B. petitur G. 13 mulfi v. miiltis U. I 

temi9VBfS(D) usr. tribua dii'(J"), llptiaiax, ptyaind.] 

quanto V. qnintoque v. a. H. \ qneqne i. om. ti, a. H. | ijnarto — 
16 iubent pro glosgemate habitit S coH. XXIV 40. sed efr. 
Maj-c. 16, 67. an die et picem? 15 oircumUgatur VtxfS. 
-tia r{?)«. ( et om. it{^)v.a.S. \ peetori ego. -ria VdTxfS. 
-ribuB E(?)o {praem. et) I). \ et acapulia v.a.B. 16 plitHsia 
Tv.a.S. -aem B. ptiaim i. ptbyaiin d. 18 pepererit iGf. 
-perit U.tv{H). iffr. §13(1. 19 quiuis BG. qui uix Vd. 
'S x». 20 ipanterae ^I. 21 nutrit dxn. -tru V" 

tj?. — '^ ^* =' 



VKd] NAT. HIST, XSVm 9 (37) 323 

subdita. cicati'ices concolores Tacit cerussa admixta vel 
argenti iipuma, at cum sulpure unguium scrabritias emen- 
dat. medetur et capillo fluerili et ulceribus in capite 
mulierura cum gallae parte quarta et infumata pilis ocu- 

b lorum. dalur et phthisicis unciatim cum vini veteris he- 
uiiua decocta, donee m uuciae e loto resteut; aliqui et 
mellis exiguum adiciunt. panis iniinilur cum calce, item 140 
furunculis duritiaeque mammarum. rupta et convulsa et 
spasmata el luxata sanat, clavos et rimas callique vitia 

10 cum helleboro albo, parolidas admixta farina salsamentariae 
testae, quo geuere prolicit et ad strumas, pruritus et 
papulas in balineo peruuctis lolltt, alioque etiamnum modo 
podagricis prodeal mixlo oleo velere, contrito una sarco- 
pbago lapide et quinquefolio tuso in vino vel cum calce 

IS aut cum cinere. (it et peculiare emplastrum LXXV X pon- 
deri c spumae argenteae mixtis, utilissime contra ulcerum 
inflammationes adipe verrino. et inungui putant utile, 
quaeque serpant iulinere cum lesina. antiqui axibus vehi- lii 
culorum perungueudis maxime ad faciliorem circumactum 

9U rotarum utebantur, unde nomen, sic quoque utili medicina 
cum ilia ferrugine rotarum ad sedis vitia virilitatisque et 
per se axungia. medici antiqui maxime probabant renibus 14S 



2 ad V. I adungiuum VB. (a" & ung ?1 3 capillo di«. 
-lloa V'E. -Ilia 7'D. I fluentibua T'K 4 fiba T liia f. 

6 tres ll.v. \ ex dTz. | cocto E'. T panos sauat man Dal. 
v.a.G. I illinitur rO. ialito T, illi- rli ta t on inhta sc. 
medetur {suppt. e v. 3)? 8. 9 et conunlaa et apasmata re. 
om. Tx, 10 e&lBamentariae TlG. na rxfu [pme-m e) 

11 testa v.a.G. 12 balaeo iiv.a.G-. \ penmctoa T. 14 tuea 
Vix.v.a.G. 14, 15 calce autTBdlz. calce uelr«. 15 Si ego. 
facit U.I.V. I X om. iTxva.Ch-on. in B Tas. 15. 16 pondeil 
n.TH. -re III. poado C. 16 o xv. centum H. (?) C, [ utilie- 

7k. -maTf. -mum *■(?)». 11 dist. ego. \ et om. it xH. 

xi iulinere VS. -iiire Bdxii. aa inlini? SO utile B. 
31 ferogine V Ke«. 21. 22 dist. ego. 32 axungia ego. -nciaV, 
-ngia et Bdi, -ngiae D, -ngiam v. fortuase -iSj ■^I's wi. om. 
r se axungia est (pro et) ut glosaeiftu. SttU-nA^n. »'w™* 
-1.V J 



1 



324 C. PLmi SECUNDI [vbs' 

(lelrarlam exemplisque venis aqua caelesti fricabaul crebro 
ilecoquebantque fictili novo saepius, turn demum adser- 
vanles. ronvenil salsmn magis mullirej excalfacere, disca- 
tere, utilioremqiie esse vino lutani. Masurius palniam 
lupino adipi dedtsse antiquos tradidit. ideo novas nuptas s 
illo peruuguere postes solilas, ne quid mali medicamenli 
infer re lur. 

143 (38) Quae ratio adipis, eadein in fis, quae ruminant, 
Eebi est, aliis modis, non minoris potentiae. perOcitur 
omne exemptis venis aqua marina vel salsa lotum, max in lo 
pila tusum aspersa marina crebro; postea coquitur, donee 
odor omnis aboleatur, mos adsiduo sole ad candorem re- 

I44ducilur. a renibus aulcm omne laudatissimum est. si 
vero veins revocetur ad curam, liquefieri prius iubent, 
mox frigida aqua lavari saepius, dein liqiiefacere adfuso is 
vino quam odoralissimo. eodemque modo iterum ac sae- 
pius cocunt, donee virus evanescat. multi privatim sic 
taurorum leonumque ac pantberamm el camelonun pinguia 
curari iubent. usus dicetur i^uis locis. 

14& (39) Communis et medullarum est. omnes molliunt, so 
explentj siccanl, escalfaciunt. laudalissima e cervis, mox 
vitulina, dein bircina et caprina. curantur ante autimmum. 
recentes lolae siccalaeque in umbra, per crihrum dein 
liquatae per lintea exprimuntur ac repouuntur in lictiU 
locis frigid is. 

146 (40) Inter omnia autem communia animalium 
praestantissimum effectu fel est vis eius excalfscei 

g 143: Diosc- n 89. — § 14*: Dioac. IT 90. — § 145: Dioad 
H 96. — § 14G: DiOBC. H 96. (cfr. Plin. SI 196), — Fa,biltf 
Pictor ap. Gell. X 15, 2. Festus p. 178i>, 34, 



NAT. mST. XXVin 9 (37-41) 325 



W VBa] 

I mordure, scindere, eiLrahere, discutere. miDorum ani- 

I malium subtUius intellegitur et idea ad oculorum medica- 

I menta utilius existimatur. laurino praecipua polentia, 

' etiam ia aere pelcibusque aureo colore o&ducendis. omne 

6 aiilem curatur receus praeligata ore lino crasso, demissum 

in ferventem aquam semihora, mox slccaliim sine sole 

atque in melle conditum. damiialur equinum tanlum inter 

venena. ideo tlamini sacrorum equum tangere Don licet, 

cum Romae publicis sacris equus eliam immoletur. 

(41) Qiiin et sanguis eorum septicam vim habet; item i47 
equarumj praeterquam virginum, erodit, emarginat ulcera. 
taurinus qiiidem recens inter venena est excepta Aegira. 
ibi enim sacerdos Terrae vaticinatura sanguineui tauri bibit 
prius quam in specus descendat. tantum potest sympatliia 
IS ilia, de qua loquimur, ut aliquando religione aut loco Cat 
Drusus tribunus plebei tradilur caprinum bibisse, cumi4S 
pallore et invidia veneni sibi dati insimiilare Q. Cacpionem 
inimicum vellet, hircorum sanguini tanta vis est, ut ferra- 
mentorum subtilitas non alitor acrius induretur, scabritia 
poiiatur Tehementiiis quam lima, non tgitur et sanguis 
autmalium iuter communia dicL potest, et ideo suls quis- 
que dicetur elVectibus, 



S 147 : Dioac. n 97. cfr. Diosc, eupor. II II 
ofr. Plin, IV 12, Pausan. VH 26, 6 eatr. - 
Victor 66. (Dioac. 11 97). 



3 laurino V. 4 peluibusqne S ctttn cod. Mvrh. vet. Dot. 
pelli- U.iv. I obdncendiB S. due- (die- T') H.ic. wow minve 
probabUe est indncendis; e/V. XXXVI 176. XXXIII 65 {90. 
91. XXXV. 36. 45. lOS. XXX ISH). 6 on recens neBicae 
praeligato ore? cfr. Diosc. 6 semihoram V. 8 flaminii Vx. 
-nio i!.a.S. \ eoum TS {item infra). 9 etiam equua i. 
11 emarginat d(?)i'. mar- rm. | ulcera rC -rat rxu. 
18 uatieinatarum Vdx. 14 speeus ll.Titv{S'). -eu t6{I>). \ 
nalefc {pro potest) x. 15 loquemur V. -unDtur n.a.G. 
16 plebe K. -bis iv.a.S. 18 ac (pro ut) i. af E'. 
ao poiiatur n.Titv{H). cfr. XXXVI 53. XIII SI. toilaiur 
tG{I>). SI. 22 quiaque Ed6. Buieque Y. qnique x. quae- 
que let dicentar] v. 32 post etfectibua intwrogatia«Mi mfgeima. 
poettit B, ut esset non = norme. sed negid PUkwua 'po*at ™. 
aimmune diet de mrtoriim antniitiiwm saixgxii.'ftiB "pecvAiwrv, "luv^wri 



326 C. PLINI SECUNDI [vb 

149 (42) Digeremus enim in nmla singula usns primam- 
que contra serpeotes. exitio his esse cervos nemo ignorat 1 
lit, si quae sunt, extractas cavernis mandentes. nee vero j 
ipsi spirantesque tantum adversantur, sed membralim quo- 

e,"8que. fugari eas niilore cornus eonim, si uratur, dictumfl 
est; at e sum mo gutture ustis ossibiis congregari dicuntur^ 

ifiopelles eiusdem animalia substratae secures praestant i~ 
eo metu somnos, coagulum ex aceto potum ab ictu; et si 
omnino trsctatum sit, eo die non ferit serpens, testes 
quoque eius inveterati vel genitale t^efus maris salutariter la 
dantur in vino; item venter, qiiem centipelltoaem vocanL 
fugiunt et omnino dent em cervi habentes aut ineduUa 
perunctos sebove cervi aut vituli. summis autem remediis 

t,iispraefertur hinnulei coagultim matris utero exectj, ut in- 

i&l dicavimus. sanguine cervino, si una urantur dracontlon is 
et cunilago et anchusa lentisci iigno, contrahi serpentes 
tradunt, dlssipari deinde, si sanguine detraclo adiciatnr 
pyrethrum. invenio apud auctores Graecos, animal cervo 
minus et pilo demum simile, quod opbion vocaretur, Sar- 
diniam tantum ferre soUtam. hoc interme arbitror et so 



g 149: DioBC, n 63. enpor. H 128. Nicand. ther. 30 
iun. 110, 3. 3. — § 160: Seten. 861. — DioBc. II 43. eupor. HJ 
131. 116. Nicand. ther. 586. 679. Seren. 862. Diosc. II 95. 9*. J 
eupor. n 132. Nicand, ther. 101. Seren. 8S8. 8olin. 19, l»jF 
cir. Bchol. Nicand. ther. 677, — § 161: cfr. Plin. XXX 146. 



1 mala T'BdTif .ffcoH. jndice. animalia V'!!(2>). 
primumque S eum P. pluri- ll.v. 3 ut i'i quae simt I 
utique fpiritu P. an neftigantef et? cfr. VJII 118. 
BinraiiteB Iv.a.Q. B eormiB Vti-(Sl, -nu rxif. 
Ti;(S). at de BBrot. ac de dTi, | guatiB VB. 8 eo (jn 
ictu) r inras. 9 tractum AlxVen. tactnm P. 10 ueb 
MiOleT emend. 17 31. tiasll.S. del. v(J)). l^po<i Biosc. enpt _ 
(am Jiocum?). 11 centipeleonem (centp- V) VB. -lionem i 
13 ^enmctaB V. | cenii rt>. -nitia, TB. -ui tacta> dTx.l 
ac I. I mtuli ll.Tit!{E). hiiiuli G. 14 innulei V, hinule iL 
-lei G. -]j r. ' cogulnm T'. coBgolatumV', | utero Ei'. uero j-xj 
eiaecti SLAxO. 15 si ma,t«tantur V. 17 detraeta V. ■ 
perit- I. 1^ uoca.'cai ■o.d..11. diteretor J| 
S. -resse II .n;. 



r 



VBd] NAT. mST. SIVHI 9—10 (42) 327 

iieo medicinas ex eo omitto. — 10. Apri quoque cere- 1G2 
bram contni eas lauduLur citm suoguine, iocur eliam in- 
vettratum cum ruta potum ex viuo, item adips cum melle 
resinaque, simili raodo verrinura incur et fellia dumlaxat 
fi fibra K im pondere vel cerebrum in viuo potum, — Ca- 
praniia comu vel pilis accensis fugari serpentes dicimt, 
cinereinque e cornu potum ve! inlilum cootra iclus valere^ 
item lactis haustus cum uva tamixiia vel urinae cum aceto 
scUlite, caseum caprinum cum origano inpositum vel sebum 

10 cum cera. milia praeteiea remediorum ex eo animali de-lG3 
monslranliir, sicut apparebit, quod eqiiidem miror, cum 
febri negetur carere. amplior potenlia feris eiusdem ge- 
neris, quod numerosiasimum esse diximua, alia vero etB,ai 
liircis. Democritus etiamuum elTectus auget eius, qui 

iG singularta natus sit. fimo quoque capranim in aceto de- 
cocto inlini ictus serpentium placet et recentis cinere in 
vino, atque in totum diflicilius sese recolligentes a ser- 
pentium ictu ia caprilibus optime convalescimt qui elB- I6i 
cacius voluat mederi, occisae caprae alvum dissectam cum 

so fjmo iutua reperlo iuligaut statim. alii camem recentem 
haedorum cvm pilo sufUunt eodemijue nidore fugaat ser- 
pentes. utuntur et pelle earum recent;, ad plagas et 
came el fimo equi in agro paali, coagulo leporis ex aceto 
contraque acorpionem et murem araneum; aiunt non feriri 

§ 152: Nicand. ther. 569. Diosc. IT 18. — § 153: cfr. Plin. 
Vni 202. — § 164 eitr. : Dioac. II 21. eupor. II 159 (114. 116). 

2 eoa Viii.o.C. 2. 3 iftueteratur Tdi. i uerinum T. | 
dumxtaxat BdT. dumzazat V'f. 6 X om, d, or z. oho~ 
loram v.a.H. 6 pilua B, 7 cinetemtiue dxw. -reque r. I 
8 (et. II. CI D) coma lliH. eomm v. \ nel Bp(J>). et dS. 
ei V. om. X. I inlitum ow. z. 8 isauBtaa T. 9 Bcillite G. 
-io Ed. -tico C. sciUato V. scjllito i. -tico v. an eciUino? 
cfr. nota adXXVIJU. 11 meroH'. 12 oarere negetur dTx. 

14 etiam hiajmum V. etiam T*. 17 sese VBfS eaae r. 
eere di. se v. 20 reperio V. 21 cum CFWMvller p. 25. 
efr. §202. 210. om. U.xv. \ M fifiunt T. 22 receati t^. 
-te U.v (atntra Plmii umm). ^1. ^a Aiat. eiju. \ **. tii-t^.a 
VSTrfS. came i(7)v. 2i eontia u.a.G. \'>-*'^^'^- 






328 C. PLINl SECHNDI 

lf)5lepons coagulo perunctos. a scorpione percussis Qmucf 
caprae ellicacius aceto decoctum auxiliatur, lardum iusqae^ 
decocti potum et tis, qui buprestim hauserint. quia Ptiam 
si quis asino in auretn percussum a scorpioDe se dicat, 
transire malum prolinus tradunt, venenalaque omab ao. 
censo pulmone eius fugerc. et fimo vituli suflirl percusso^ 
a scorpione prodest. 

15G (43) Caois rabiosi morsu facta volnera circumciduot 
ad vivas usque partes quidam caruemque viluli admovenl 
et iua ex eoJem carnis decoctae dant potui aut axungiam 
cum calce tusam, hirci iocur, quo inposito ne t 
quidem aquae metu adfirmant. laudant et caprae flmum 
ex viuo inlitum, melis et cuculi et hiruudints decoctum 
et potum. ad reliquos bestiarum morsus caprinum caseiiia 
siccum cum origano inponunt el blLi iubeat, ad hominis S 
morsus carnem bubulam coctam, ellicacius vituli, si non 
ante quiutum diem solvant. 

157 (4i) Veneflciis rostrum lupi resistere inveteratum ainol 
ob idque villarum porlis praefigutit. hoc idem praesta 
et peliis e cervice solida manica existimatur, quippe taata^ 

a.sovis est animalis praeter ea, quae retulimus, ut vestigid 

loseius caicata equis adferant torporem. — (45) lis, i 
argentura vivum biberinl, lardum remedio est. — Asinino- 
lacte poto veuena restinguatiir, peculiariter si hyoscyamuin 
potum sit aut viscum aut cicuta aut lepus marinus aut: 
opocarpalum aut ceri/ssa aiit dorycnium et si coagulum 

g 166: Diosc. 11 98, enpor. 11 117. — Scribon. 190. — 
§ 156: Dioflc. Ttepi lop, Smed. — Seren. 871—874. Pi. iim. 112, 
5—7. — § 158: Cela. V 27, 12. c&. PI, iun. 108, 3. 4. Seren. 



2 aceto di. -tu V. cum M;eto S(7)! 
ex T. I UB u, hia II. C. | quibuB praeatim aaaerint T. 5. 6 ac- 
cenBO di«. -Ha rf, U eftmemque H,r{G). -nam i nwm.JJal.C j 
admonent T. 11 iecore (om. quo) iTxS. li aqua V. 

aliquo dTx. SO manica VdTin(S), manua a. dtl. C. 
35 aie V, 26 opocliarpatum Vx. -carpaXkum. v.a.Srot, 6ir6c 
KopTiilcou Diosc. de venen. 13. \ cerussa ego. cfr. § 129 et Diouc, 
Siribim. caijce dw.a.B. -rice Ti. carie (. tarice B. phari- 
COff S (cfr. Dime, eupor. II 141. ScTihwn. 19^. T.^fcivciim JD 
^^^m '^*- / dorygneura T. -rigmvoa T" -" 



VBd] NAT. mST. XXVIU 10 (42—46) 329 

alicui nocuerit, nam id quoque venenum est in prima 
laclis coagulatione. multos et alios usus eius dicemus, 
sed meminisse oportebit recenti utendum aut noQ mullo 
poetea tepefacto^ iiullum cnim celerius evanescit. ossa 
e quoque asioi coufracta et decocta contra leporis inarini 
vcaenum dantur. omnia eadem onagris eflicaciora. — De 169 
equirerU Don scripserimt Graeci, quoniam terrae illae non 
gignebant, verum tamen forliora omnia eadem quam In 
equis intellegi debent. facte «quino veneoa leporis marini 
10 et toxica expngnantur. nee iiros aut bisontes hubuerunt 
Graeci in experimentis, quamquam bove fero refertis In- 
diae silvis; pro portione tamen eadem efQcaciora omnia ex 
his credi par est. sic quoque lacte bulmlo cuncta venena i 
expugnari tradunt, maxime supra dicta et si ephememra 
IS inpactum sit aut si cantharides dataej omnia vomitione 
egeri, sic et caprino iure cantharidas. contra ea vero, 
quae exulceratione enecant, sebum vitulinum vel bubulum 
auxtliatur. nam contra sanguisugas potas butyrum re- 
medio eat cum aceto ferro calefacto, quod et per se prod- 
to est contra venena, nam si oleum non sit, vicem eius re- 
praesentat. muUipedae morsus cum melle sanat. omasi ISl 
quoque iure poto veueua supra dicla expugnari putant, 

1071. Scribon. 181. 179. 180. 191. Diosc. eupor. H 166. 163. 
Scrib oD. 1 84. — @ 159: cfr. Plin. Vm 39. — Scribon, 186. (cfr. 
Pljn. VHr 88). — § 160: Beren. 1071. — cfr. DioBC. 11 77. eupor. 
H 148. Dioac. n 94. — Diose. enpor. H 134. MarG. 16, 96. — 
Diosc. II 81, eupor. 11 135. — § 161: cfr. Diosc. eupor. II 137. 
Scribon. 188. Nicand. alei. 62. 63. — Seren. 1076. — Dioac. 
eupor. n 139. PI. iun. 108, 4. 6, 

1 in Yxv{S). om. r(y)S. 7 non dsm. nunc r. | soal- 
paerunt r'. cal- r'. 10 uisontea V'x, ues- V. 11 quam- 
quam — refertis T'tb. om, ri.. 12 pro ego. cfr. § 139. 
XX8. XI40al. re T'Bdx. del. Y^iv. 14 est {jiro et) V. | 
epherum VB'z, IG cantharides Viiv.a.H. 18 Baagi- 
sugas t. Bangnis ungias V&. 18. 19 remediu TB'. 20 nam 
U.iv, ortum fortasse ex [na] et, m< fuerit nonena etai oleum sjj.l 
uice V. 21 omaai TBG. omnia ai (aeBami v\ dTi.ii, 

32 quoque VBu. coquitur dTx. conMi. vm\. 11. \ ■'iifia^^^ '^S"* 



330 C, PLINI SECOND! pri 

privatim vero aconita et cicutas, itenique vitulino sebo. - 
Caprinus caseus receDS fis, qui viscum biberint, lac coDtnt 
cantfaai'idas remedio est, contra ephemeri potum cum 1 
niinia uva. sanguis caprinus decoctus cum medulla contra 

162 toxica venena sumitur, baedinus contra reliqua, coagului 
baedi contra viscum et chamaeleonem album sanguinemque 
taurinum, contra quern et leporis coagulum est ex aceto, 
contra pastinacam vero et omnium marinorum ictus v^ 
moraus coagulum leporis vel baedi vel agni drachmae pon-" 
dere ex vino. leporis coagulum et contra venena additur 
antidotis. papilio qiioque lucernarum luminibus advolaDS 
inter mala medicamenta numeratur; huic conlrarium i 
iocur caprinum, sicut fel veneficiis ex mustella rustics 
factis. bine deiude praeverlemur ad genera morborun]. 

163 11. (46) Capilli defluvia ursinus adips admixto ladanfi^ 
et adianto conlinet alopecias que emend at et raritateot 
superciliorum cum fungis lucernarum ac fuligine, quae est 
in rostris earum, porriginem ciun vino, prodest ad 1 
et cornus cervini cinis e vino utque non taedia animaliui^ 
capilJis iucrescant, item fel caprinum cum creta Cimolis 
et aceto sic, uti paulura capiti inarescant, item fel scro&- 
num, urina tauri. si vero vetus sit, furrui'es etiam ad*' 

I64iecta sulpure emendat. cinere genitalis asini spissari ca-^ 

gl62:Pl. inn. 108, 18— ao. Nieand, ther. 577. a! ex. 325. 
% 163: Diosc. II 94. Marc. 6, 27 (1). 6. — cfr. Marc, 4,31. 70. 
4, 6. — 4, 35. 34. — § 164 med. : PI. iim. 16, 12. cfr Marc. 6, 
PI. itm. 13, 12. cfr. Marc. 4, (8) 37. 84. 35. PI. iun. 13, 18. 
Marc. 4, 23. 

2 lis II. his V.iC. 3 contra ego. eo contra U.x (prtum 
ex cocontra). et contra v. S haedi — 9 coagulum. om. K. 
10 ex nino cjathia in PI iun. \ additu VdiS. 18 M 

om. VB'. I ueneficis VD. 14 reuertemor Axv.a.S. efr. 
ad § 123. 16 mixto z, 4u T, IS adiaotho YBxc.a.l 
17 fagia lacemarum V. 18 porriginem r. {-ni 3). purr- Y'B. 
prur- ri. -ni v. in porriginem J {contra Plinii uvum). | diat. 
ego cwii X. 19 cornu Ax. \ an utqne ne? 20 ceta T. 
31 ut Ku.a.D- I paululum n.a.H. cfr. nota ad § 1. 

"" ■ i U.X.J. cum mvna. «. iminfim- (.-ua f| ca 



■VHdi NAT. HIST. XXVm 10— 11 (45— 48) 331 

pillum pulaot et a canitie viD*Iicari, si rasis inlioatur 
pliimboque Iritua cum oleo, densari et asinini pulii illituia 
urina; admiscent nardum fastidii gratia, alopecias Telle 
taurine cum Aegyptio ahimiDe tepefacto inliuunt. ulcera 
5 capitis maaantia uritia tauri erQcaciter eauat, item homiuis 
vetus, £i cyclaminum adiciatur et sulpur, elQcacius tamen 
vitulinum fel, quo cum acelo calefacto et lendes tolliintiir. 
sebum vitulinum capitis ulceribus cum sale tritum utilis-16&. 
simum. laudatur et vulpium adips, sed praecipue fel/iini 
fimum cum siuapis pari modo inlitum, caprini coroua fa- 
rina vel ciDis, magiaque faircini, addito nilro et famaricia' 
semine et butyro oleoque, prius capite raso; mire cod- 
tinent ita flueutem capUlum, sicuti carnis cineie ex oleo 
inlita Eupercilia nigrescunt. lacte caprino lendes tolli tra- IM 

15 dunt, fimo cum melle alopecias expleri, item ungulanim 
ciuere cum pice, fluentem capillum cantinet leporinus 
cinis citm oleo myrteo. — Capitis dolorem sedat pola 
aqua, quae relicta est e bovis aut asini potu, et, si cre- 
dimus, vulpis masculae genitale circiimligatum, cornus cer- 

M Tini cinis inlitus ex aceto aut rosaceo ant es irino. — 



§ 165: PI. inn. 13, 14. Marc, i, 9. — Diosc. eupor. 196. — 
§ 166: cfr. Marc. B, 8. — Dioac. eupor. I 95. 96. Diose. II 46. 
(eupor. I 95). PI imk. 15, 11. 12. cfr. Marc. 6, 30, — P!. ian. 
12, 6. Marc. 1, 68. — PI. iun. 12, 8. Marc. 1, 87. 

I et a. tH, et ea B, et e rxr. | canitiae uindicario V. | 
illinontur dz, 2 plumbo oet. Dal. fortasse plerumque. an 
excidermit aliqaa? \ asini S*. | illitnm ego, cum ll.xv. del, D. 

3 alopecias S. 4 tepefacto vet. Dal. cfr. PI. iim. -tia 
a.xG. -taa V. 7 qnod T. | lindes Ti {item infra). 9. 10 
felium (-is H) fimum S. cfr. Diosc. fellum fimum TB. fel lu- 
pinum dli. fel et fimum v.a.H. 10 caprino TB. | comu dz. 

II tamaricis C. -ci v. ama- II. i. IS influentem B. 

14 lacto V, 15 cum melle l[.v. an cum oleo? cfr. Diosc. 
16 ciuere dip. -rem r. 16. 17 dint. ego. efr. PI. iun. 

et Marc. 16 continet VB man. Dal. -neri dxu {ad praecedd. 
relatmn). 17 mjrtio V. -rcio z, 17. 18 pota a.qua quae S. 
-ta aquae V'E. -ta ea quae dz, -ta quae TT*. aqua tja^a. 
quae v cum PI. iitn. I'J corim 4z.. Xi^, "ISi -yHci^i^ *^-»-m- 

-uj VS. SO dm E'. | roaado ■^IJID. -^\Ko"S.. 



332 C, PLnn SECUNDI 

137 (47) Oculorum epiphoras bubulo sebo cum oleo cocU 
inliaunt; cerviai cornus ciDere scabritias ex eodem in 
unguMii;f, miicrones aulem ipsos efGcaciores putant. lup 
escremeDtis circumUiii suDusioDes prodest, cinere eon 
cum Altico melle inungui obscurilates, item Telle ursin^ 
epinyctidas adipe apruno cum rosaceo. ungulae asiuinai 
cinis iuunctus e sue lacte oculorum cicatrices et albit< 

16B gines tollit. medulla bubula e dextro crure priore triti 
cum fuligioe pills et palpebrarum viliis angulorumqoe 
occurrit — calliblepbari modo fuligo in boc usu tem- 
peralur, optime efljchuio papyraceo oleoque sesaminitj 
fuligine in novum vas pinnis detersa — , eflicacissinM 
tamen evolsos ibi piles coercet. felle tauri cum ovi albe 
collyrla fiuntj aquaque dissoluta iiiungunt per quadriduui 

169 sebum vituli cum anseris adipe et ocimi sum 
vitiis aplissimum est. eiusdem medullae cum pari pondere 
cerae ct olei vel rosacei addito ovo duritiae genarum i 
linunlur, caseo molli capriao inposito ex aqua calida epii 
pborae sedaatur; si tumor sit, ex melle; ulrumque sere 
calido foreudum. sicca lippiludo lumbuHs suum exastit 

170 alque coutritis et inpositis tollilur. capras negant lippire, 
quoniam quasdam berbas edmt, item dorcadas; ob id * 
fimum earum cera circumdatum nova luna devorari iubeot. 



§ 167: DioBC. II 63. — Marc. 8, 68. — 8, 104. — 8, 1«. 
§ 168r Marc. 8, 179. — § 169; Marc. 8, 185. — PI. ion. 22, 9. 
Marc. 8, 40. — § ITOestr.: cfr. Marc, 8, 189. — Dioso. n 47. 
eupor. I 44. (Ceb. Vt 6, 38). Plin. XXIX 127. 

2 BK fcodem tgo. cjT. infra et §163. S62al., de mendo 
XVni 117. eodem 'RAzv.a.G. eadem V. eomndem B ciMH 
Gron. eorum G. 2. 3 inungimt G. -guont D. -guoni T'R. 
-guono v. -gui d. -gi x. (cinis . . . ungui ' ' 

3 ipso flTi. 6 apnino V'R8. -rugno G. 
7 sue v. 8 medullae V. -lie B. 11 eliychuio B. cfr. 
§ 181. Bt lychnio (-no v. -cnio Vd. lignio t) ll.v. | papy- 
racioT(?)BS7J. |Be8ainiiiio(aasa-T)VB'dj[. |d.:s(.eifo. 12pa,BT. 

14 inungnntur v.a.H, 16 generamVB', 18 melli V. 

18. 19 epiforiae T. -re i, 19 iiero d(?)H.a.Zt. SO lip- 
pido B. j lumbalis V. | ex ostis T'. tostia v.a.H. 22 edint S. 
' ■ — edaot dxi>. cfr. moto ad XXVU ito. — ' 



r 

I et quooiam noctu quuque aeque cernaDt, sanguine hircino 
I lusciosos sanari putant, nyctalopas a Graecis dictos, caprae 
vero iociaere in vioo aiistero ilecncto. quidam inassati 
iodneris sanie inuagunt aut felle caprae, carnesque vesci 
s eas et, dum coquantur, oculos vaporari m praecipiuat; id 
quoqiie referre arbitrantnr, iit rutili coloria fueril. voliintlTl 
et suHiri oculos iocinere in ollis decocto, quidam inassalo. 
fel quidem capriniun pluribus modis adsumiint, cum melie 
contra catigiues, cum veratri candidi tenia parte contra 

10 glaucomata, cum vino contra cicatrices et albugines et 
caligines et pterygia et argema, ad palpebras vero evolso 
priua pilo cum suco oleris ita, ut uuctio inarescat, contra 
ruplas tuniculas cum lacte mulieris. ad omnia invetera- it3 
tum fel efficacius putant. nee abdicant Gmum ex melle 

15 iDlitnm epipboris, contraque dolores meduUam, item pul- 
monem leporis, el ad caligines fel cum passo aut melle. 
lupino quoque adipe tcI medulla suum fricari oculos contra 
lippitudiues praccipiuut. nam vulpinam linguam habentes 
in armilla lippituros negant. 

so (48) Aurium dolori et vitiis medentur urina apri in i73 
vitreo servata, fel apri vel suts vel bubulum cum oleo 
cerfrino et rosaceo acquis portionibuB, praecipue vero lau- 



NAT. mST. XXVIII n (47-48) 333 



§ 171: Seren. 199. — § 173; PI. iun. 22, 11 (Marc. 8, 61), — 
Pi. inn. 22, 12 (MatK. 8, 129). — § 173: Dioso. eupor. I 57. PI. 
inn. 19, 14. Marc. 9, 9, 101. — c&. Marc. 9, 113. 5. — PI. iun. 
19, 6. Diosc. n 96. eupor. I 68. 

1 quoque aeque ego. aeqae (eque x.) quoque (-quae V) 
Vdxs. eq.q; B. quoque rS. eae qnoque J. aeque D. \ 
diet. v.a.J. I eanguinem T. 2 luBCioaconare B. -iosos co- 
nare r. 2. 3 uel caprae (-re x) uero di. 5 uocantur E'. [ 
iieC. hislliv{S). om, rerc.(«). 6 rati B. | fuerintti.(i.a(jO). 

7 inasaato d(7)(). -ti ri. 8 & quidem B". equ- Ti, 
9 uerati Vd. -aci i. 12 unctio VEdxG(if). -to v. in- 

unctio rLugd. 13. 14 inuetera,tu '&{?) mt.Dal. S. -ta rxp. 

14 ai)ducant 7. 16. 16 pulmonom B. -ues r. -nia dz. 

16 cali^inem iv.a.S. 21) medetur dxit.o.S. | urinam V. 

21 uitrio V'f. -tro rx-v.a.S. 22 cedrino ego e Marc. 
9,113. cfr. Bionc. Ili'S. Plin. XXIT 19 (18). citciao t •s.'i- 
treo I. citreo U.Ti!.a.C{J). cicuvo C cwm o.'wyn.. o.-?- "&- ^t- 
Jhosc. 138. Plin. XXIII 83. 



334 C. PLINI SECUNDI iv: 

rinum rum porri suro tepidiiiu vel cum meUe, si suppu 
rent, coDtrafjue odorem gravem per se, tepefactum i 
malicorio. rupta in ea parte cum lacte niulierum effici 

lT4citer sanal. quidam et in gravitate aures sic perluenda 
putant, alii cum senecta serpentium et acelo — includm 
laoa — coliutas ante calida aqua aut, si maior sit grai^ 
tas, verriwum fel cum murra et ruta in malicorio i 
calfactum inrimdunt, lardum quoque pingue^ item fimoi 
asiai recens cum rosaceo instillalui', omnia tepefacta. 
equi spuma vel equini Gmi recentis cinis cum rosaceq 
butji'um recens, sebum bubulum cum adipe anserino, uiia 
caprae vel lauri aut fuUonla vetus, calfactae vapore | 
lagoenae colium subeunte — admiscent acell tertiam p 

ITS tern et allquid uiurrae — , vitull, qui noodum berbam gusta* 
verit, fimum mixto Telle eiiiadem el cute, quam i 
SDgues, excalefactis prius auribus; lana autem medicamioi 
ea includuntur. prod est et sebum vituli cum anserii 
adipe el ocimi suco, eiu^dem medulla admiito cumiuo 
trito iofusa, virus verrinum e scrofa exceptum, priusquam 

ITSterram attingat, contra dotores; auribus fractls glutinum 



§ 174; PI. iim, 19, 7—9. Dioae, n 19. Marc. 9, 99. — 
9, 68. — PI. iun. 19, 13. Marc. 9, 98. PI. iun. 19, 9. — Hare 
9, 108. — 9, 70. — 9, 24. — § 176: cfr. Marc. 9, 108. — M. 
jua. 19, 10. Marc. 9, 12. 106. 100. — g 176: Diosc. II41. enpor. 
1 57. — PI. iun. 19, 12. Marc. 9, 41. — 9, 25. " — 
Seren. 174. — Marc. 9, 106 (71), 

1 pori T. 1. i suppurent t\ -ret dxr6. Bupperet VS. 

4 et dTxf. etiam TB«. | in grauitate {-tea V) Vv[D). a^ 
granataa ATxH. -toa S. 5. S dist. ego. 6 lana ll.Tx.(Ven.)Si 
-oaa i: \ coUutis M^Uer emend. IF 33. 7 uerrinnm ego e S^ire. 
9, 99. aurium llv. tauriQum D cum U 621. \ duit. U. 
8 pinguem Ti. 9 cui Ta>c.a.(?. | rosaoeum v.a.O. | ii 
stillantui' dz. I omnia (-iaque t) ea Tv.a.S. 13 calfactae ego, 
-to {»rtum ex -te) VdTiS. 4a a(?)w{J). ] uapore B(?)ii(/). 
-re et rTiS. 13 lagoenae D. -gueneTB, -genae (-nei) dnJ.j 
coUo VB. 13. 14 dist. ego. 14 murrae YD. mjrre 
nae r(?)u. 15 fimiuQ etiam v.a.D. j cute dx. -tem 
18 Bueo cam iv.a.G. IS miaa -Ln. &.- U. \ » (yi it\ coitn 
"■ ' . Mwrc. rt " "" 



r 

I t uaturis vitulorum factum et in aqua liqiiatuin; alils 
I vitiia adips vulpium, item fel capriDum cum rosaceo te- 
I pido aut porri suco aut, si rupta stnt aliquH ibi, e lactfi 
\ mulieris; si gravitas audiendi, fel bubulum cum uriua ca- 
s prae vel hirci, vel si pus sit. iu quocumque autem usu 
putant efGcaciora haec in cornu caprino per dies xx iii- 
fumata. laudant et coagulum leporis terlia parte )i dimi- 1 
I diaquc sacopeK^i in Ammineo vine. — Parotidas urstnus 
adips coiiprimit pari pondere cerae el taurini sebi — 
10 addunt quidam hypocisthidem ^, et per se butynim in- 
litum, si prius foveantur feni Graeci decocti auco, efBca- 
cius cum strycbao. prosuot et vulpium testes et taurinus 
sanguis aridus trilus, urJna caprae calefacta instiUata auri- 
bus, fimum eiusdem cum axungia inlitum. 
16 (49) Denies mobiles conlirmat cervini cornus cinisiTS 
doloresquG eorum mitigat, sive infricenlur sive coUuantur. 
quidam eflicaciorem ad omnes eosdem usus crudi cornus 
farinam arbitranlur. dentifricia utroque modo Aunt, ma- 
gnum remedium est et in luporum capitis cinerc. certum 
m est in escremenlis eorum plerumque inveniri ossa; haec 
adalligata eundem effectum liabent, item leporina coagula ' 

g 177 : PI. iun. 30, 18. Marc. 16, 45. — Diosc. eupor. 1 148. — 
Marc. 15, 74. 70. — PI. iun, 20, 19. — § 178; DioBC. II 63. Marc. 
12, 8 (43). — Seren. 235. PI. iun. 28, 7. Maro. 12, 48. — Sori- 
bon. 60. Ma,rc. 13, 5. — PI. iun. 36, 7. Marc. 11, 13. 

1 factum d«ri;, foetum V. fet- K. 3 ruta TH'. | ubi B'. 

5 uel hirci uel Ed(?)u. uel hirci x. hyrci uel V. an hir- 
ciue uel? | possit T'di. 6 eKe effioaciora, rD. cfr. § 178. \ 
uiginti U.v- 7 parte X (». e, denarii) ego. parte ex Vf, 
parte «. ex B. denarii parte A{T)v. denarii ex (parte ei S) iB. 

8 sacopenii D. -eni H. -emi (gafiro- dx) K.it saga- 
peni V. I ammineo (x?) Lagd. ami- H.o(Brot.). cfr. nota ad 
XXIV 15. 9. 10 dist. ego. 10 hjpocistidan B. -de di. 

10. 11 inlinitum TE'. 13 strychno v. cfr. Biosc. stri- 
gano V'r e eon: at///chno V. atjcano dx. stichano F. 
la urinae V. 14 fimus x. -umque v.a.S. | illitna x. 

16 cornu d. IS infrigantnr VB'. | coluanturTJO. 17 comndx. 

19 est etVixv(S). eBtB(f)fl'. I capitis om. iT-».. \ <»;*»=>- 
VdTxS. -tumque B(,?)ti(I>). ^0 Wc ■^■B.u. (:(ai& -«.. >saRR' 



NAT. HIST, XXVm 11 (48—49) 335 



336 C, PLINI SECUNDI 

per aurem infiisa contra dolores. et capitis eorum cinis 
dcDtifricium est adiectoque Dardo mulcct graveolenti 

179 oris, aliqui muriDonim capitum cinerem miscuisse malum 
reperilur ia latere leporis os acui simile; hoc scaripi 
dentes in dolore stiadent. talus bubulus accensus eos, 
labent cum dolore, admotus confirmat; eiusdem cinU 
murra dentifricium est. ossa qiioqiie ex iingulis sui 
comliusta eundem usiim praebent, item ossa ex acetabi 

ISOpernarum, circa quae coxendices vertuutur. isdem sani 
demissis in fauces iumeatorum verm in ati ones DOtum ei 
sed et combustia denies confirmari, asintno quoque la< 
percussu vexatos aut denlium eiusdem cinere, item licht 
equi cum oleo infuso per aurem. est auEem hoc 
faippomanes, quod alioqui noxium omitto, sed in equori 

181 genibus ac super ungulaa. praeterea in corde equoi 
invenitur as dentibus caninis maxlmis simile; hoc sci 
phnri dnlorem aut exempto dente mortui equi maxillis 
numerum eius, qui doteat, demonstrant. equamm vims 
coitu in ellychniis accensum Anaxilaus prodidit licfii 
equinorum capitum vires repraesentare moostrilice, sinii*| 
liter ex asinis. nam hippomanes tantas in veueficio TireS' 
habet, ut adfusum aerls mixturae in efligiem equaei 

§ 179r (cfr. Plin. XSX 27). Marc. 11, 11. — Sei 
PI. inn. 28, 8—10, Marc. 12, 32. 13, 10. 30, — § ISOextr.: cfi^ 
DioBC. n 45. — § 181 extr, : Paasan. V 27 , 3. 4. Aelian. n. - ' 
SIV 18 estr. 



4 oa acui iD. os acu VS. aco V'E. acui oa a(?)o. 
acui I. acu oa /. [ scariphare S. -ifare YD. -iflcare Ex. 
-ri dre. 5 dolorea V. | ualent Vr. uident H, 6 labent 
VTfS. -bant rx.v(D). 10 iumentorum otn. T'B'di. cfr. 
TCXX 144, 11 combastis (conb-x) dxrff, commptia (corr^ S) 
V'E, -t08 (coiT- v) V'b. I asmo B. de mendo cfr. § 187. 196. 
300. 304. 323. 337. 339 al, de struetwa § 231. 235. 240. 244. 
-nae v.a.Q. -ni B. 12 percussa V. 16 oatentibuB T. 
oace-B'. 16. 17 acariphariS. -ifari (-rii V) VdiZ». -ificari Ew. 

17 dete V, emortui d(?)ti.o.D. 19 eUyclmiiB Tff(5'), 
eljchniH V. -cnia V'd. elictinia i. lychnis Bp(fl). | lichenia 
MiiUer emend. IV 32. oni. K.c. 20 e^uorum T', j nirea ego. 
(an uieem, vt § 160. XVIU 134, «el Vic\i«iieal\. ufaf U.Srot. 
"•'*" ~ "i eSSgie dx. (an rede?!. 



yEd(Efl§iss)i NAT.HIST.XXVnril— 12(49— 50) 337 

Oljmpiae admotos mares equos ad rabiem coitus a gat. 
medetur dentibus et fabrile glutinum in aqua dec.octum 18Z 
inlitum et mox paulo detractum ita, ut confestim conluantur 
vino, in quo decocti sint cortices mali Puuici dulcis. er- 
5 iicax liabetur et caprlno lacte conlui denies vel felle tau- 
rioo. talorum caprae recentium cinia dentifricio placet et 
omnium fere villaticarum quadrupedum, ne saepius eadem 
dicantur. 

12. (50) Cutem in facie erugari el lenerescere can- iss 

la dore lade asinino putanl, notumqae csl quasdam collidii! 
septies genas cuslodito numero fovere, Poppaea hoc Ne- 
ronis princlpis instituit, halnearum quoque solia sic tern- 
perans, ob hoc asinarum gregibns earn comitantibus. im- 
petus pituitae in facie bulyro inlito lollnntur, eflicacius 

IB cum cei'ussa, sincero vera ea vitia, quae serpunt, super- 
inposita farina hordeacia, ulcera in fa<'ie membrana e partu 
bovis madida. frivolum videatiir, non tamen omittetidum i8i. 
propter desideria mulieriim, talum candidi iurenci XL die- 
bus noclibusque, donee resolvalur in liquorem, decoctum 

ao el inlitum linteolo candorem culisque erugationem prae- 
stare. fimo taurino malas rubesccrc aiunt, non ut croco- 
dileam inlini melius sil; foveri frigida et ante et postea 



3 illitumque i{?)v.a.S. 4 sint Sd. del. T. Hunt VEv. 

5 ferre V. 7 aedem EV 8 dioatur VBE. 9 eru- 
caci T. I teneacere Vd. 9. 10 candore S cum U 634. -ore 
cuBtodito (-ditE) B.TfS -orem {pra&n. et v) custodire (-ri v) C. 
an candore eiua aucto (vel Incido, ut XXXVII 158)1 
11 septies genas ego. eft. § 184. septingentas 1 -tee VS. 
-ties tT(B}H. c[iiingeatas C. dcc v. septiea tingentes Miiller 
emend. IV 33- | foueri D cnm U. 13 balinearum K(?)G'. [ 
solio v.a.H. IS. 13 temperana TdTfif. -ant B, -ata XZ). 
-ato V. 13 ab B. I aainomm BBw.a.G. 15 cerausaa V. 
15. le inauper inposita Ev.a.S. sed cfr. XXXI 103. (XXX 
111. 51. XXIX 40. XXXUI 128 al). 16 paritu Vf. 
17 bobia V. bolia d. 18 inueni V. iumenti ami. Dal. 
20 illinitum Bf £r. | cntiqueVBf. \ eruginfltionem d, -gatione VK- 

21 ut U.Ttv(BTOt.). del. G. 'iV. "i^ atv (Kii<iQ?aft-<s:i 
22 ait U eSo (et dist.). aed H.B. 



C. FLIRl SECUNDT rvsi 

185 inbent, lestas et quae decolorem faciunt culem fimiu 
vituli cum oleo el cummi manu sitbactum emendat; ulcer 
oris ac rimas sebum viluli vel bovis cum adipe anserin 
et ocimi stico. est et alia mixtura seiio vitiili ctun i 
(luUa cervi et albae spinae foliis una Iritis, idem praest 
et medulla cum resiua vel, si vaccina sit, et ius e cars 
seTaccina. lichenas oris praestantissime vincit glutinum £ 
Lum e genitalibus vitulorum, liquatum acelo cum sulpuj 
vivo, ramo ficnlneo permixtum, ita ut bis die recena i 
linatiir, item lepras ex melle et aceto decoctum, quas 
iocur hirci calidum inlituoi tollit, sicut elephaatiasin I 
capriDum; etiamaum lepras ac furfures tauri fel addi 
nitro, urina asioL circa canis ortum; maculas in facie 1 ^^ 
utriusque per sese aqua infractum evitatisque soUbus i 

ISTveutis post detractam cutem. similis elTectus et in tafl 
riQO vitulinove felle cum semine cunilae, ciaere e core 
cervino, si cauicula exoriente couburatur. asiaino seb 
cicatricibus, a lichene leprisque masime, color redditv 
hirci fel et lentigines tollit admixto caseo cum tito i 

% 185: PI. inn. 26, 9. — § 186: PL iua. 83, U— 17. Mi 
19, 18. cfr. Diosc. enpor. 1 128. — Marc. 19, S8. DioHo. eu] 

I 205, DioBC. n 96. — § 187: cfi-. Pi. jun. 87, 3. Plin. 

245. — DioBC. II 94. eupor. I 116. 

1 testaa et quae ErS. cfr. XXVI 163. -ta aed quae V] 
-tae eque dT. aefitatea et quae *i. | am faciant? 2 i '" 
om. E. I manu Av. -sm VEr. uanum B. an mauibue (e 

fnptwm in mannuf ^ -num)? cfr. Marc. 19, 67. 8 s 

v.a.JI{B). 4 est alia, d. | ae seboB'. e ae- tS. G et 
eius E. iiisque (eiu- Fen.) e v.a.H. 8 e: aceto dT. 
VFen. 10. 11 ad (pro &) iocur B. 11 inlitum S. illit- d 
mnlt- Tf. illinit- B. iii1iiiit> %D. \ elepbantiaaiia AS. 
12 etiannum V. etiam V. 13 facie om. B'. | per {pro fd) 

14 utriaque E. ] compersae /// V. | euiuatiaque E, 16 . 
deterrum cnti? \ aimili E. J et in om. E. et om. C. IB. 16 ta 
rino aeuo Ev.a.H. (a« -ino aauguine? cfr. Siose. II 97). 
16 nituJi nouo felle effectua et in taurino aeuo felJe K. | cu]_ 
lae U. -lae ac o. | e Ere. om. rT. 17 oeriiini AT. | sit E. 
aaino B'. 18 a J>. ac ll.v. cfr. Diosc. | Hchene BED. 
ene V. ijcieiii da. I reditur T. VS iiMm'^'a.^'t^tl. w.'E.GQD 



et p. I m'no i,fl^Y«tis.iG)., iMao,r^t.CV 



vBdE] SAT. msT. ssvin 12 (50-51) 339 

pure spongeaqiie cinere, lit sit mellis crassitudo. aliquiiSS 
inveterate felle maluere uti, mixtis calidis furl'uribus pon- 
ders oboli unius iiiique mellis, prius defricatis macuUs. 
efficax eiusdem et sebum cum melanthio et sulpure et 
5 iride, labrorum fissuris cum anaerino adipe ac medulla 
tervina resiuaque et calce. — iDveuio aput auctores (is, 
qui lentigines habeant, negari magices sacrificionim usus. — 

(51) Lacle bubuto aut caprino toiisillae et urleriae ex.- iss 
ulceratae iuvantur. gargarizatur tepidum, ut est usus, ex- 

10 pressum aiit caleractum. caprinum utilius cum malva de- 
coctum et sale exiguo. liuguae ex ulce ration! et arteiiarum 
prodest ius omasi gargarizatum, tonsillis autem priratim 
reues vulpium aridi cum me lie triti inlitique, auginae fel 
taurinum vel capriuum cum melle, iocur melis ex aqua. 

15 oris gravitatem ulceraque butyrum emendat. spinam igo 
aliudve quid faucibus adhaerens felis cxtrinsecus fimo per- 
fricHtis aut reddi aut delabi tradunt. strumas discutit fel 
aprunum vel bubulum tepidum inlitum — Dam coagulum 
leporis e vino in liuleolo exukeratis dumtaxat inponitur — , 

io discutit et ungulae asini vel equl cinis ex oleo vel aqua 191 

§ 139: Diosc. nss. Marc. 16, 17. 68. PI. inn. 30, 9. JO— 1-2. 
Marc. 16, 22. Diosc, 11 96. eupor. I 88. PI. iun. SI, 12. 32,8. 
Mare. 16, 27. — § 190 extr.; PI. iun. 81 21, Mare. 15, 53. — 
g 191: Dioac, n 44. enpor, I 154. PI. iim. 81, 32. 28. Marc. 
16, 60. 84. DioBC. eupor. I 154, cfr. Marc. 16, 76. 74. — cfr. 
Martial. VHl 38, 20. Val. Mas. H 1, 5. Seren. 52 

1 melle (-llis v) sit En.a.S, 3 quattuorqae U.v. 
6 ealces VE. | in nino V. | caput E. | iis v. hia ll-C. 7 len- 
tiginem iv.a.H. \ habebant E. | mjrari Er, | magicea SIf. -ce 
i%D. -cae Vjj. aw magicos? | usus VTfif(S). UBum {ortum 
ex uJuur) rv{Brot.)B. 8 ajcteriae T. alt- d. 8. 9 ex- 
ulcerata & B. 9 iuaantnr V'tH. iuba- V'K. -bentur AT. 

IeuaDturErti(I)). IgargarizatuiEu. -niaturr. 'latum (-zia-E)rT.| 
uauB TEdTfJ. om. Eo(D). uberibua S. sed cfr. § 133. (re- 
cenB muleum Marc). 12 magia dT. ' gargarizatumVBdTSrof. 
-tnr Eu {praem, si), -ta G. \ tonsillaa VE'd. 13 penes Vd. | 
inlinitique B^, | anguinae Td. 14. 16 diM. J cum man. 

33al. coll. §194. 14 mellis Vv.a.G. 15 pinnam Sr. 
16 felia Ec(S), -is r. dd. H. 17 delui E. 18 8.-?t^T™n. 
BrS. afru- Bf, apriaum Vdu. caprao-wco. coiti;. "B. t "5ii.<mt. 
"" ■--■ agoa C-uaa V. aliqaa t) ■V&a.TtH. ttjc^aa-f^^- 



340 C. FLINT SECUNDI tvail 

inlilus et urina calefacta et bovis UDgtilae ciiiLs ex aqwif 
limum (juoque fervens ex aceto, item sebiim caprinum 
rum calce aut tlmum ex aceto decoctum, testes volpinL 
prodest et aapo, Calliarum hoc inveatum rutilandis ca- 
pUlis, fit es aeho et cinere, optimus fagino et caprUio, 
iluobuB modis, spissus ac liquidus, uterqiie apiid Gerniaiios 
maiore in usu viris qiiam feminis. 

192 (52) Cervicium dolorea butyro aut adipe ursino per- 
friceatur, rigores Imbiilo sebo, quod et strumis prodest 
rum oleo. dolorem innexlbilem — opisthotonum vocant » 
— levat urina caprae aurihus infusa aut fimum cum bill' 
bis inlitum; ungues contusos fel cuiuscumque aaimalis 
circumligatum; pterygia digitorum fel taiiri aridum aqua 
calida dissolutum. quidam adiciunt sulpur et aluoien pari 
pODdere omoium. is 

193 (53) Tussim iocur lupi ex lino tepido sanat, ui-siiium 
fel admixto melle aut ex cornus bubuli summis partibus 
cinis vel saliva equi triduo pota — ecum mori tradunt — , 
pulmo cervinus cum gula sua arefaclus iu fumo, dein 
tusus ex melle cottidiano ecligmate^ efQcaclor ad id subulon 

igicervorum generis, sanguiaem expuentes cerviai cornus 

g 192: PI. ion. 36, 9. Marc. IS, 6. PI, iuo. 81, 34. MaMfi| 
18,16. PI. iun. 35, 10— 12. Marc. 18, 3. Seren. 285. — § IwM 
PI, iun. 37, 25, 18, Marc. IS, 39. — 17, 19. PI. iim. 37, 19— ««■ 
Mare, 16, 88, 61. Scribon. 76. — § 194: Diosc, tl 03, PL is^l 
39, 9, 14- Marc. IS, 81, (17, 23). — Marc. 16, 70, "^ 

] et urina — aqna, om.TB'. StestesVdE, •teaqueB,(?M^| 
4gaUiarumdT£^, c/r. VIII 192. XXXIV 162. -llftrumK^W 
'llorum ■Vv{B). 5 fit om. Iv.a.S. J e fagino S. \ caprijH 

ll.v(G). carpiuo Fere, -neo S. (in capnno et fagino?). 8 ca^| 
uicium ego. -itium B, -icum ■>■». 8, 9 perMcantnr v.a.S. ^H 
9 butylo B, I et Bdp. om. rD. 11 urinam V, | ut fimum ]^| 
13 circumligatum Ere. inlig- (lUig- T'd) r. cfr. § 9^^M 
tauri ftridum TBaTf»;(H). tanriunm E(;{i)). cfr. § 197. ^M 
14 Bulpure {om. et) B, 16 ursinumque B(?)t).a.iS 17 coc^^| 
V^dv.a.S. 18 aaliuequi TK, -uae qua V. [ pota ecDm^^l 

cam Geerwro. -tae cum (com dT) VBdT, potu emn (earn o) Zj^l 

(oJi- V) VRD. -to B. 1 fcd T. a ai.^ t^^tt^ii. '^M 



VHdEj NAT. HIST. XSVin 12—13 (61—65) 341 

cinis, coagulum leporis tertia parte denarii cum terra Sa- 
mia et vino myrteo potum sanat; eiusdem fimi cinis in 
vino vesperi potus nocturnas tussis, pili quoque leporis 
sufGti extrahunt pulmonibus difGciles excreationes. pum- 
5 lenlas autem ejulcerationes pectoris pulmonisque et a pul- 
mone grave olentiam halitus butyram efGcacissime iuvat 
cum pari modo mellis Attici decoctum, donee rufescat, et 
matutinis sumptum ad meusuram lingulue; quidam pro 
melle laricis resinam addere maluere. st sanguis reiciatur, 196 

10 efflcacem tradunt bidiuluin sanguinem, modice et cnm 
acelo sumptum. nam de taurine credere temerarium est; 
sed glutinum taurinum lu obolis cum calida aqua bibitur 
in vetere sanguinis excreatione. 

13. (54) Stomachum exulceralum lactis asinini potus 196 

IS reficit, item bubuli; rosiones eius caro bubula mixto aceto 
et vino cocta; rheumatismos cornus cervini cinis; sanguinis 
excreationes haedinus sanguis recens ad cyathos ternos 
cum aceto acri pari modo fervens potus, coagulum tertia 
parte ex aceto potum; (55) iocineris dolores lupi iocurl97 

20 uridum ex mulso, asinl iocur aridum cum petroseliai par- 
tibus 11 ac nucibus ill ex melle tritiim et in cibo sum- 
ptum, sanguis hircinus cibo aptatus. suspiriosis ante omnia 
etiicax est potus equiferonim sanguinis, proxime lactis asi- 
nini tepidi, bubuli decocti ita, ut serum ex eo bibatur. 



} 195: PI. iun. 39, 10, Marc. 10, 82. 88. — % 196: DioBO. 
Marc, 20, 109. 63. 16, 81. PI. iun. 39, 11—14. 
S2. 81). — § 197: Soribon. 153, Seren. S95. Marc, 
za, (24) S6. — 22, 2. — Cela. TV 8. Marc. 17, 2. Diosc. 11 41. 
Marc. 17, 19. 



tUftrc 



1 narii E. 4 evtt'uro B'. 5 et (ex d) pulmonibua R'd. 

6 habitus V. | iunant E. 19 tribus H.c. 13 untere B'. 
ntere E*. uentre Ten. 14 asini VB. 15 efScit £. | misto 
I. mifto f admixto ro. cfr. Marc. 17 edinus V. | san- 
gnis om. TB'd. 18 aceto et uiuo acri f^. | modo om. B'dT. | 
coagulum ceruinnm PL iun., sed cfr. jtfarc. 19 lupino d. 
BO aBinini E. -num v.a.H. 21 duabus et tn.Ws, U.^i. \ ■s-'^ 
Kiv(D). & rTtS. I ex TfiT. ac ti3. ^'i siMiS^-a»a "^"^^ - 
S4 bubuii VSdTJ. bulbi E. -Vjia lU (.pTaem. cvmi^. . 



342 C. PLINI SECDNDI tr&aK 

aJHito in m lieminng cyatho nasturtii aibi perrusi aqua, 
ilein melle diluti. iociir quoque vulpiaum aut puloio [n 
vino nigro aut ful ursiuum in aqua laxat memus spirandl 

199 (56) Lumborutn dolores et qiiaecumque alia motliri 
ripus sit ursino adipe perfricari convenit, rinerem apruni 
.nut Builli fimi inveterati aspergi potioni viiii. — (Adfenint 
t^t Magi sua commenta: priraum omnium rabiem bircorum, 
si nuilcealur barba, mitigari, eadem praecisa non abire eos 
in alienum gregem). * ischiadicis ilmum bubuiiun in- 
ponunt calfaclum in foliis cinere ferventi. * buic ad- 
miscent limiim raprinum et subdito linteolo uncto cava 
manu, quantum pali possit^ Cerveos sustlneri iubent ita, ut 
si laeva pars doleat, baec medicina in destera manu liat 
aut e r.ontrario, timumque ad eum usum acus aereae 

I99punctu tolii intent, modus est curattonis, donee vapor ii 
ad lumbos pervenisse sentiatur; postea manum porro tuso 
inlinuntj item lumbos ipso fimo cum melle. suadent in eo 

§ 198: Marc. "25, 18, 41. — PI. inn. 43, 12—14. Marc. 35, 44. 
Diosc. n 98. eupor. I 241, — DioBC. II 98. eupor. I 242. — 
§ 199; Marc. 2a, 19. 26, 19. PI. iun. 64, 15. 16. Marc. 27, 84. 
28, 48 (21). 



1 treaH.u. ;albiErii{2)). om.TltH. 2 delude Bu. a, 5(0). | 
dilntam T. I uulpium TE. S parandi E. 4 alias B. | mol- 
lire Xv.a.H. 5 pertKcari TXv(D). -re G, fricftri rtS^ 

cinere Vd. | pruni E', aprini d(?)«.o.iS. li adspergi EH. 

-pargi S. 6—9 uncos ego posui. adferuat — gregem trans- 
ponipost cibo aptatua (^197) ^olwitDal. 6 adferuat VBdi'(J), 
-ficiuat r. -ficiat E, adiciunt S(D). 7 magin V, | primi E. 

8 mulgeatur T. | mitiori E, | habire V, 9 iaeniadiciB — 
10 feruenti hue Iransposni rk S 199, ifbt ]iost leporis denorara 
iuibent llv. cfr. Dmc. 10 foliis VB'. oh folio oleria? cfr 
PI. iun. etXXVIISl. 10. 11 on adiciuot? 11 an linteo 
oleo (mJ subdita lana oleo uncta)? cfr. Dioac. 12 quantoTd. | 
capi ErD. ) poaaet E. ] BUatineri YSv(Dj. -re tH. 14 aut e 
dre. ante VE. aut B. | fimumque ego. -um quoque ll.v. ] 
eleum (om. ad) tusum B. | acujd TBdu. cauaa Er. lb puuctu J. 
-tus d. -tos VB. -tia Erw. | est iS. ex V. et r. om. v. \ cura- 
tionis eat v.a.S. IS peraenire Y.v.a.H. | manum VBdS 

-nam uera Et. nero mawiia. t, n suL6.ien.tajift v.a.D. ^ in, 
eodem d(?)v.a. S. in B', 



I THdB] NAT. HIST. XXYin 13 (55-57) 343 

' dolore et testes leporis devorare. * in renium dolore !e- 

poris renes crudos devorari iubent aiit certe coctos ila, 

ne dente contiDgaittur. yentris quidem dolore temptari 

negant talum leporis habentes. 

5 (57) Lienem sedat fel apri vel suis potnm, cerviniaoo 

cornus cinis in aceto, efiicacissime tamen inveteratus lien 

asiui ita, ut in triduo sentiatur utilitas. asinini pulli 

flmum, quod primuni edidit — poleam vocant — , Syri 

dant in aceto mulso. datur et equi lingua inveterata ex 

10 viDo praesentaneo medicamento, ut didicisse se ex barbaris 

Caecilius Bion tradidit, et lien bubulus simili modo, 

L recens autem assus vel elixus in cibo. in vesica quoque 

I bovis alii capita XX tusa cum aceti sextario imponunlur 

' ad Henis dolores. eadem ex C3.\isa emi lienem viluli, 201 

16 quanti indicatus sit, iubent Magi nulla pretii cunctatione, 

rjuoniam boc quoque religiose pertiaeat, divisumque per 

longitudinem adnecti tunicae utrimque et induentem patt 

decidere ad pedes, dein collectum arel'acere in umbra. 

turn hoc liat, simul residere lienem aegri vitiatnm liberari- 

aii ipie eum morbo dicitur. prodest et pulmo vulpium cinere 

siccatus atque in aqua potus, item baedorum lien im- 

positus. 

§ 200: PI. iun. 56, 20. 21, Marc. 23, 58. — 23, 31. — PI. 
iun. 56, 21—57, 1. Marc. 23, 30. Cele. IV IB. Marc. 23, 17, — 
§ 201 : Mfttc, 23, 34. (63). — PI iun. 67, 1. Mire. 23, 33. Seren, 41 T. 

1 odore B'. I renum YTv{JI). -unique G. 2 coeior V. 

3 denti Td. | contingatur (-tirig- T) TR. | dolore dK. -res VB. 
-rem E. 6 uel {pro fel) T. | ceruiiii ego- cfr. Fl. am. uol 
uiniV. uelunidT. uei ceruini B(?)E»>. 6 comu d. -nii T. | 
iaueteratur V. 7 aaini VE, | pauli E, 9 quod primum 
om. V'E'. I poleant TB. cfr. § SOi. ail. (polion ami. B ex 
Aristot. ft, a. ¥11124). \ dist. ego- 9 & Bp. a, V. om. r. 
10 diciB esse ex B, 11 cecilius rv.a.C. caeliueTl celiua SI. 
de ntendo cfr. XXVII 4. | traditur et alieni E. 13 aceti Eii. 
-to r. 14 emi V'Bc. mi V. in r. 16 quantum B, | credi d, 

IS relegioae V. | diuianm d, 17 annectit d. 18 de- 
cedere d. | antefacere T' d. | in umbra om. B man- Dal. (in tiimo 
Jfare.), 19 haec B'. \ facial VB'f. 20 eu,m ^w..*,'¥^H-- 

L,«o S. Iprodesse dicitur X. I & Eii3. om. ». t\.^«a.i-o. -^a-"^- 



1 



344 



c. PLiNi SEcmroi 



S02 14. (58) AUuin sistit cervi sanguis^ item coranf 
cinis, iocur apruoum ex vino potum citra salem recensqt 
item assum, vel suillum, hircioum decoctum ad quinla 
Lemina m vino, coagulum leporis in vino ciceris iiiagiii<J 
tudine aut, si febris sit, ex aqua — - aliqui et gallam ad4 
iciunt, alii per se leporis saogume contenti sunt - 
coctum, equini Jimi cinis in aquae potu, taurini con 
veteris e parte ima cinis inspersus potioni aquae, sanguitr 
hircinus carbone decoclus, corium caprinum cum suo pilo 

203 decoctum suco epoto, coagulum equi et sanguis caprinus it 
vel medulla vel iocur. — Alvum solvit fel lupi cum ela- 
terio umbilico inlitum vel lactis equini potus, item caprini 
cum sale et melle, caprae fel cum cyclamini suco et alttj 
minis momeuto — aliqui et nitrum et aquam adie 
malunt — , fel tauri cum absinlhio trilum ac subditiu 

204 pastille, butyrum largius sumptum. — Coeliacis et dye 
intericis medetur iocur vaccinum, coruus cervini cinis I 

§ 202: Diosc. n 97. eupor. H 49. 47. Marc, 27, 96. Dio8 
eupor. n 49. Marc. 27, 106. Diose. H 85. eupor. n 48. i 
Marc. 27, 57. Seren, 576. — Marc. 27, 44. — Diosc. eupor. II 1 
Marc. 27, 9S. — § 208: Diosc. II 97. eupor. II 49. Maro, 27,5 
PI inn. 46, 17. Seren. 626. Marc. SO, 77. PI. iun. 46, 10. Mk« 
27,22. — Diosc. n 81, — §204: Diosc. H 63- Marc. 27, (99)97.- 
30, 78. 

1 ceruini E. -nua v.a.H, | Banguiuis X. 1. 2 otuniu 
(cuuis d) cinis Td. 2 aprinum 'B.i'Bv.a.S. {an caprinum^ 

3 auillum nel d(?)ii.o.D. | ad quintas (sc. partes, ut § SOC^^ 
ego. ad quintam VSdTf JJ. mn.%v. (ad tertiaB JKih-c.). 4 hi 
minae™. cfr.J 305. XX7II 47. XXVITSal. -nam (emi-l 
n.TiH. -nae B cum Gron. (in oini hemina v). \ leporis om. E. 
ujnino V. e sanguinem V. | dist. B. 6. 7 lac cocto 1 
lacte cocto v.a.B. 7 cima om. V'E'd. | aqua VLiv.a.D. 
potu TdED. -tuB Bv, 8 ima It(?)S. iam rv. \ apersuH ] 

9 in carbone d(?)Btii. md cfr. XVUI 103. TCXTCT y ffg' 
103. XXX7I155. {XXXI 111), j corium — 10 epoto om. T»B\ 

10. 11 dist. ego e Biosc. 11 nel (pro fel) E. 
litum ego cunt vet. Dal. e PI. iun. -tigatum ll.v. 13. 14 aL 
num in (aluii K') his TB'. 14 memento ll.TH cum Crron. 

cfr. XXX 56. 87. 93. modico u. | aliqui et Bu. -qnem », 
-qair. Ifi subitumVB'. 16 ou -tastmai cfT.XXXriiga 
nusqmm sic i^Bttiit w. ^ \i&iva 'O-.ti. 



i TEdEj NAT. HiST. XXVni 14 (58) 345 

' digitis captus in poLione aquae, coagulum leporia subacliim 
in pane, si vero aanguiQem detrabant', in polenla, apruni 
vel suilli Tel leporini fimi cinis iospersus potioni tepidi 
villi, vituli quoque ius vulgariter dari inter auxilla coetia- 
5 corum et dy sinter icorum tradunt. lactis asinini potus uti- 
lior addito melle, nee minus eFScax tiini cinis ex vino zoo 
utriqiie vitio, item polea supra dicta, eqiii coagulum, (|uod206 
ali<]ui hippacen appellant, etiam si sanguinem detrahani, 
vel limi cinis dentiumque eiusdem tusorum farina salutares 
10 et bubuli lactis decocti potus. dysintericis addi mellis 
exiguum praecipiunt et, si tormina sint, cornus cervini 

Icinerem aut fel taurinum cumino mixtum et cucurbitae 
cames umbilico inponere. caseus recens vaccinus in- 
j mittitur ad utrumque vitium, item butyriim heminis im 
IS cum resinae terebinthinae sexlEtnte aut cum malva decocta 
aut cum rosaceo. datur et sebum vitulinum aut bubulum, S06 
item medulla — et coquitur cum farinae ceraeque exiguo 
et oleo, ut sorberi possit, medulla et in pane aubigitur — , 
lac caprinum ad dimidias partes decoctum; si sint et tor- 
10 miua, additur protropum. torminibus satis esse remedii 
in leporis coagulo polo e vino tepido vel semel arbitran- 
tur allqui; cautiores et sanguine caprino com farina bor- 

§ 306: DioBc. n 86. — PI. iun. 54, 5. — cfr. DioBC. enpor, 
n 62. — g 206: Marc, 27, 67. — 27, 103. — PI. iun. 54, 10. 
Marc. 27, 56. — Plin. 50, 19. — Marc. 27, 95. 

1 poaitione TE'. 2 panem E. {an recte? cfr. § 206). \ 
uero in K'. I detrahunt Siv.a.S. | apruni VS. -ram E. -rini rv. 

3 leponnia VS. -oria a'. 4 bitnli V. it- E. | ina E«. 
iULS rTf. I dari ego. dati TTfE. -tnm r[^)v. i. 6 auxilio 
coeliaj^o E. d tradunt v. -tnt U. \ asini 'R'v.a.C. 6 nee 
I ufttf E. I fimi om. E. aalutarea VES. -rie iZD. -ria 
diuitnr 0. 12 ut {pro aut) E. 14 quattuor ll.v. 16 tere- 
binthinae ill. -tini r. -ti T'R. -bentini E, -ti T". Iti aut 

ceo (-atio E) Eiv.a.S. | et {pro aut) VH'. | dtst. B. 
IT medulla VdlE. -llae lL{1)v. \ et coquitur ego. et cociutur 
(coquu-EdT) VdTE. escoquuntur B (?) jj. | farinae D. cfr. Marc. 
-ne E. -naetEu. -na ri?. | Cera, exiguoque fl.a. H. v^ tjki^- 
eit 11. -int V. I id idla T. \ ail ■paaiiecQ.t rft. "I4a.tt- t\, "e\:-w- 
XXII 127. SXJXi9. 



346 C. PLINI SECDNDI 

SD7 deacea eL resina veDtrem inliiiunt. ad omnes epiphor 
ventris inlini caseum moUcm suadent, veterem autem ii 
fariDBffi tritum coeliacis et dysinlericis dari, cyatho cas« 
iu cyathis vial cibaril m. sanguis caprinus decoctus cun 
medulla dysintericis, iocur assum caprae coeliacis sub 
Teait, magisque etiam hirci, in vino austere decoctui 
potumque vei ex oleo myrteo umbilico iDpositum. quidan 
decocuut a m sextariis aquae ad heminam addita ruta 

aosuluntur et liene asso caprae hircive et sebo hirci in pane 
qui cinere coctus sit, caprae a renibus maxime, ut pei 
se bauriatur protinusque modice frigida. sorheri iubeni 
aliqui et ia aqua decoctum sebum admixl^ polenta et cu- 
inino et ancto acetoque. inlinuut et ventrem coeliacis 

209 flmo cum Dielle decocto. utuatur ad utrumque vitium et 
coagulo haedi in vino myrlitc fabae magnitudine poto < 
sanguine eiusdem in cibum formato, quern sanguiculiu 
Tocant. infundunt dysintericis et glutinum taurinum aqi 
calida resolutum. inflationes discutit vituliaum (Imum 1 
vino decoctuiD. — lutestinorum vitiis magnopere prodes 
coaguluDi cei'vorum decoctiim cum lente betaqae atque it) 
in cibo sumptum, leporis pilorum cinis cum melle de 
coctus, lactis caprini potus decocti cum malva exiguo sab 
addito; si et coagulum addatur, maioribus emolumentis flat 

§207: PI. iun. 64, 6— 10. Mate, 27, 81. S6. 107. — gaOSei 
Marc. 27, 104. — § 209: Marc. 27, 69. (98). — PI. iiin. 64, 11- 
(Mbtc. 27, 82). — cfr. Marc. 27, 128. 28, 49. 27, 37. 



1 reaina i'Z'v. -ne RS'. -aem V. 2 inponi Fl. iun. 
3 farinam S cum vet. Dal. e PI. iun. -na II. v. i cibarii dT. 
-ri VtB. -bat E. om. Ere. | tribuB ll.v. 6 magis qui V. 
7 myrtae T. -ti dl. | umbilicS V. 8 ad V, | tribus ll.v, 
addita rata iv. -to ritu r. 9 ossa V. | hirei om. i'~ 
10 coctum V. I et (pro ut) V. 11 protinusque Sv. cfr 
-uus lique Tf. -nuB liquefacta dT. -nua iaqiie'R{?)H earn Qrotk 
-nus aqua Ii. I modi E. | frigidem E. -dam v.a.3. \ dist. D. 
13 aneto dEp(J3). cfr. Marc, -tho C. anefo TtS. -fo et r. 
15 mjrtice B. 16 sanguinciiliim TdTf. 20 atque om. Er2). 
ita di). na, V. ne B. om. EiS. 31 cibo ita ErJJ. ' --' -- — 
21. 22 decoctus d(?)D. -to rD. cfr. § 223, 
B.at(vet.Dai.)B.. -to V. -tus Xutpv 



r 



VKdE] KAT. HIST. XXVm li— 1& (58— GOj 347 

eailem vis est et in sebo caprino in soriiitione aliqua, iitiai 
protinus hauriatiir frigida aqua, item feminum haedi cinis 
rupta intestina sarcire mire traditur, timum leporis cum 
melle decoctum et cottidie Tabae magoitudiae sumptum ita, 
6 ut deploratos sanaverint. laudant et caprini capitis cum 
siiis pilis discocli sucum. 

(59) Tenesmos, id est crebra et inanis voluntas de-21 
surgendi, toilitur poto lacte asiiiino, item bubulo. — Tae- 
nearam genera pellit cerviiii coruus cinis potus. — Quae 

10 in excrementis lupi dtximus inveniri ossa, si terram non t 
attigerint, colo medentur adalligata brscchio. polea quo- 
que supra dicta magnopere prodest decocta in sapa, item «i 
suilli fimi farina addito cutnino in aqua rutae decoctae, 
cornus cervini teneri cinis cocleis Arricanis cum testa sua 

IS tusis mixtus in vini potione. 

15. (60) Vesicae calculorumque cruciatibas auxilialiu' sii 
urina apri et ipsa vesica pro cibo sumpta, efflcacius, si 
prius fumo maceretur ulrumque. vesicam elixam mandi 
oportet, et a muliere feminae suis. inventuotur in ioci- 

so neribns eorum lapilli aut duritiae lapillis similes, candtdae, 
sicut in TUlgari sue, quibus contritis atque in vino potis 
pelli calculos aiunt. ipsi apro tarn gravis uriua sua est, 
ut nisi egesta fugae non sufQciat ac velut devinctus op- 



g 310; Marc. 2B, 49. — 37, 127. — g 211: Cela. IV 25. 
Scribon. 143. PI. iim. 60, 21. 61, 8. Marc. 28, 68. — Seren. 56*. 
PI. iun. 54, 17. 19. Marc, 38, 26. — PI. iun. 69, 19 — 21. 
(Marc. 28, 53. 39, 24). — Scribon. 122, PI. iun. 58, 4—6. 
Mare, 29, 8. 9. — g 212: Diosc. U 99. PI. iutt. 62, 2, Marc. 
26, (73) 102. 124. 

4 faba T, 5 deploratos dE'ii. -tores £'. -planatoa 
(-f BM rf. [ Banauetit vel. TJal. \ caprino VE, 6 discooti 

VBtS. dec- d(?)Bp(D). 7 tenesmus d. | ania B't. 8. 9 

tinearum (ten- Av.a.C) S.iv.a.H. 9 ceruinua V. 11 at- 
tingerint Vo.n.C. | brachia E. 12 dicto VdE. IS aquae E. 

18 rnaceratur Sv.a.G, 19 in E. et V. et in r{'?)v. (an 
ex, «t § 217 ex omni onagro?). 20 duritie Bdu.o.S. j Can- 
dida BT. -idi iv.a.S. 22 urina sua ErD. auai'cvBa.*.'^. 
urina rS. 23 egestae V. \ ePnjgerft 41. \ MS^-aia.'^^^*,. 
deimctae B. defuactus man. Dal. 



348 C. PLINI SECUNBI [VRdE 

213 prim atur; exuri ilia traduiit eos. leporis renes inveterati 
in vino poti calculos pellunt. in pernae suum articulo os 

1T9 diximus, quod decoctum ius facit urinae utile, asioi renes 
inveterati tritique e^ vino mero dati vesicae medentur. 
calculos expelliint Hellenes equini es vino aut mulso poti 
diebus xi.. prodest et nngiiliie equinae cinis in vino aiit aqua, 
item fimum tapramm in mulso, efOcacius silvestrium, pili 
quoqiie caprini cinis; verendorum carbunculis cerebrum 

214apri vel suis sangtiisque. vitia vero, qnae in eadem parte 
serpnnt, iucnr eorum combustnm, maxime iunipiri ligno, 
cum charta et arrbenico sanat, Ami ciuis, fel bubuliim cum 
alumine Aegyptio ac murra ad crassitudinem mellis sub- 
actuni, insuper beta ex vino cocta inposila, caio quoque; 
manantja vero ulcera sebum cum mednlla vitnli in vino 
decoctum, Tel caprinum cum meile inibique suco, vel si 
serpant; limum etiam prodesse cum melle dicuut aut cum 

2i5ateto et per se butyrum. — Testinm tumor sebo vituli 
addito nitro eohibetur vel firao eiusdem ex aceto decocto. — 
Urinae incontinentiam cohibet vesica apnma, si assa man- 
datur, nngularum apri vel suis cinis potioni inspersus, 



@ 213: PI. iun. 62, 3. — Marc. 26, 72. — PI. iim. 62, 4. 
Marc. 26, 92. (22), 74. PI. iua. 63, 8. Marc. 33, 37. — g 214- 
cfr. Marc. 33, 4, — PI. iun. 63, 9—12. Marc. 33, 59. — 33, 42. — 
11 Seren. 676. Marc. 33, 41. — § 215: Marc. 83, 18, — Dioao 

enpor. II 101. PI. iun. 62, 9. Marc. 26, 86- 126. (127). Dioac. 
eupor. n 101. Seren. 589. PI. iun. 62, 10—13. — Marc. 26, 86. 
125. — 26, 72. — PI. inn. 62, 6—9. Marc. 26, 128. 129. 



1 ow ea ... illoB? 2 uini Vf. | potu f. ] pemae TE, 
-na rv. | articulo os ego. cfr. §179. -n!os ll.v. 3 quod VBE. 
quorum d(?)i'. 4 ex Jl et (r e cojt.) U.S. et in p. 6 lieaes 
dTii.o.G. I potu T. -to B'. 11 charta (ca- V) et V'dB. 
cartae V. cnarta Up. oartha E. ] arrliemco V'SB. arte- Itd3. 
tirriie- V. armeniaca tr. | felle VE'd. | cum En-, qui r. 
12 myrra T. -rrha VEd. muria v.a.H. 13 beta et cocta, o. 
betair .m II. \ caroque Tf cfr. §318. 14 secum Vd. ] 

cuir 16 uel {pro fel) Zv.a.E. 16 serpant d». 

-'' ' 2. I dicuEt om. VE'. aiunt J. 17 tumor 



|r vKdEi NAT. mST. 5XVIU 15 (eO— 61) 349 

Titsica feminae suis combusta ac pota, item haedi, vel pulino, 
cerebrum leporis in vino, eiusdem testlculi lostt lei coa- 
gulum cum aDserino adipe in polenta, renes asini in mero 
tiili potiqiie. Magi verrini genitalis cinere poto ex rino 

G duici demonstruDt urinam facere in canis ciibili ac rerba 
adicere, ne ipse urinam facial ut canis in suo ciibili. 
rursus ciet urinam vesica suis, si terram non attigerit, in- 
posila pubi. 

(61) Sedis vitiis praeclare prodest fel ursiuum cumaie 

10 adipe; quidam adiciunt spumam argenti ac tus. prodest 
et butynun cum adipe anserino ac losaceo; modum ipsae 
res statnunt, ut sint inlitu faciles. praeclare medetur et 
taurinum fel in linteolis concerptis rimasque perducit ad 
cicatricem. inflationibus in ea parte sebum vituli, maaime 

IS ab inguinibus, cum ruta; ceteris vitiis medetui* sanguis 
caprinus cum polenta, item fel caprinum condylomatis per 
se, item fel liipinum ex vino, panos et apostemata in 217 
quacumque parte sanguis ursinus discutit, item taurinus 
aridus tritus. praecipunm tamen remedium traditup in 

so calculo onagri, quem dicitur, cum interficiatur, reddere 
urina liquidiorem initio, sed in terra Epissantem se; hie 
adalligatus femini omnes impetus discutit omnique suppu- 
ralione lilierat. est autem rams inveutu nee ex omni 
onagro, sed mire celebra»( remedio. prodest et urina asini 



§ 216: Marc. 81, 36. — Diosc. 11 96. — Ma,i-c. 31, 3 
§ 217: H. iaa. 79, 23. cfr. Dioac. H 97. — eitr.: PI. 
21. 25. Marc. 33, 40. 



-cae r. \ combuate d. -tis V.'. \ pote d. 
\(i.S. I in om. E. 4 masis V'E. 6 de- 
rat r, deiude monstrat E. {an cinere potii . . 
urinam? cfr. Marc). \ cubieuli E. -lo v.a.G. 
m dicere, id PI itttt.? 9 Bed iis (his V) T. 
aedia is (his r) a. 11 ipaura Vf. 13 fel om. K. 16 ca- 
prinum cum V'Er. capr 17 fel om. VB'. 17 apostema d. 

ao inagri V. 21 terram Vd. | et piBsajitem B. pi- r. 
22. 33 sup6ratioiie liberatur V. 23 laiem Td. 24 sed 

om. E'. I mire MOHer emend. IV 34. me r. n ~ 
maxjme?). I celebrant MiiUer l.l. -^l^a,^^^\. 
tfr. XXIX 66. 




\ Shi) C, PUNI SECnXDl (TsaB 

iiieliiritlilo ft Illicitae pquinae cinis cum oleo ct aqua 
tiilU»», snng:iits equi, praeripue adniissarii, sanguis bubtilu^ 
llllpm fel, c»ro quoque eosHem eflettus babet calida in- 
posita Ft iiiigiilae cinis ex aqua aut melle, uriaa capraram, 
hlrcofuin qiinque rariies in aqua decoctae aut limum ex s 

Mini meit<4 decoctnm, Tel verrinum, urina siiiim in lans 
lli|iii»lln. — Femina adleri ndurique equitatu notum est; 
ullli«Minuni eal ail omues inde causas spumam equi ei 
ora inKiilnibus inlinere. — In^utna et ex ulcerum causa 
inlumcscunt. leniedio sunt equi saetae ui totidem nodis ii 
■lllptai! inlrii ulcus. 

IB. (62) Pudagris mcdetur ursinus adips tauriDumque 
Rpbiini, pHi'i puiidcrc el cerae. addunt quidam hypocis- 
tAidcm ot gnllBin. alii bircinum praeferuot sebum cum 
(iiiio raprae ol croco, siaapi, i/em caulibus hederae Iritis ir. 
) ac perdlcio vel flnro cucumeris silvestris. item bovis fimum 
mm jicell faece niagnincant et vituli, qui noDdum herliam 
gUHtaverit, llmum aut per se saoguioem tauri, vulpem de- 
coctam vivani, donee ossa lantum resteut, lupumve vi\iun 



8 ai8: Pi. iun. 7B, 26. Marc. S2 18. — 82, 44. PI. iun. 64, 
18—26. MttTO. Sa, 22. — §219: PLiun. 69, 10. Marc. 36, 67. — 
Diosc. II B*. eupor. I S86. (Marc. 86, 14). — § 320: PI. iun. 
63, 11. 12. {Marc. 36, 1). — Marc. 36, 62 f&7). — Diosc. enpor. 
I 285. DioBC. n B8. PI. ion. 69, 12. 13. — cfr. Plin. XXVIH 
19B. — Marc. S4, 61. PI, iun. 71, 11 — 13. Marc. 36, 26. 



1 equaeB. B praecipnae TE. | equi(ae-T) admisaariiVB". ( 
et sanguis Rd(?)0.a.iS 3 habct et V&d. 4 urinam Y. 
quoque VitH. que rv. cfr. §214. S iia v. his tlC. I 
fel uerrinnm VTErS. uerrmnra fel uerrinum B. -num fel dfl, 
fel ursinum aiue uerrinum v. \ niinam V. 7 femora VltS. 
Kd cfr. PI. iun. | adtaerri adnrique E, trita adteria (arete- tT*) 
durique T. 8 est ma. E. | causas TBdi>. caoras E. 9 in- 
(fuimbua BdTJT. cfr- PI. iun. -buaque 7Eii. iUinire Bd'u.u.S. I 
in inguina d. inunguina V. -guna B'. 10 aequb. aet V. | 
tWB U:v. I modis E, 11 ulcus TE. la podagra t -ram V. 

13, 14 hypociBtliidem S. -da C. -dam e. -tidem VBd. 
hypcjat'' ' 15 ainapi item effo e Diosc. -pii uei S. -pi 
ael y. 4r e corr. v. -pine uel G. 16 perditio T. | 

aat * It. ego cum R. iun. \ oma "B.. V* waJi^ ^ . 

J!^ '' n om. E. I aeaa N. 



r 

I oleo cerali modo incoctum, sebum hircinum cum hcLrines 
I parte aequa, sinapis tertia, fimi caprinl cinerem cum ax- 
I ungia. quia et iscbiadicos uri sub poUicibiis pedum eo 
\ limo ferrente utilissime traduut, articulorumque vttiis fel 
s ursiniim utilissimum esse et pedes leporie adalligatos, po- 
dagras quidem mitigari pede leporis viventi absciso, si 
quis secimi adsidue habeat. — Pemiones ursinus adips 22t 
rimasque pedum omnes sarcit, efHcacius alumine addito, 
sebum caprinum, dentium equl Fariua, aprunum vel suil- 
10 luDi Tel cum adipe, pulmo mpositus et si subtriti sint, 
contunsive offensationej si vcro adusti frigore, leparini piti 

Icinis; eiusdem pulmo contusis dissectus aut pulmonis cinis. 
sole adusta sebo asinino aptissime curanlur, item bubulo223 
cum rosaceo. — Clavos et rimas callique vitia Fimum apri 
IS vel suis receus inlitimi ac tertio die soliitum sanat, talorum 
cinis, pulmo apruaus aiit suillus aut cervinus; adtritiis 
calciamentorum uriua asini cum bito suo inlita; clavos 
sebum bubulum cum turis polline; pemiones vero corium 
conbustmn; melius, si ex vetere caJciamentoj iniurias e 
so calceatu ex oleo corii caprinl ciuis, — Varicuui dolores 323 
sedat limi vitidini cinis cimi lilii bulbis decoctus addita 



§ aai: Marc. 84, 98. Diosc. eupor. I 181. PI. iiin. 67, S. — 
cfr. Plin. YXY go. Marc. 34, 30. — cfr. DioHO. II 40, enpor. 
I 173. — PI. iun. 87, 11—12. Marc. 84, 20. — § 222: PI. lun. 
67, 16. Marc. 84, 69. 28. 49. — PI. iim. 68, 6. — cfr. Diosc. 
n 51. eupoi. 1 173. — Marc. 34, ^1. — § 223extr.: cfr. Marc. 
34, 97. — PI. iua. 66, 2. — 101, 16. 16. 

i certatim TB. | heliineB B. hebine (-nae T) ai VBE. 

-nesc. -ned. de mendo cfr. XXV 93. XXVII 34. apartesE. 
3 equina et dX. | uir B. | eo Em. e VB. om. d. 4 arti- 

cnlorum VS". 6 quidam Hv.a.H. \ pedea a. | uiuenti VBdD. 
I -tisEro. uiua Plim. cfr. XXX 98. \ ahadao VSv{S). -iaio 
I, »■(?) C. 7 habebat B'. g primasque d. | ones T, | lumine V. 
r 9 ferina E. laprinum V(?)au,a.S, 10 rfisf. ego. cfr.09O.\ 

B an inponitur? [ et si Bo. et r. 12 an dissectua contuais? 
V 13 iole iv. sol T. sola r. I soba B. 14 callide Td. 

K 16 apninus S. -rinus llv(D). \ adtritum (?,tt.i- iS,'i"^\'a>- 
■ 19 ei VBaTf(;(i/). om. EG. 1 e EiG. 
L tali T. j decoctns iv. -tie rTI. cfr. f 



NAT. HIST. XXVIII 15—18 (61—62) 351 



352 C. PLINI SECUNDI [VHd 

Dielle inodico, itemque omnia iaflammata et suppuratioai 
minaDtia. eacleai res et podagris prodest el articuli 
morbis, e maribus praecipue vilulis; articulormn adtrii 
I'el aproram vel Bimm linteo calefacto inpositmn, vitu 
<|ui DOQdum herbam guslarerit, fimuin, item caprinum cv 
melle in aceto decoctum. — Ungues scabros sebum viti 
emendat, item caprinum admixta sandaraca. — Vernic 
vero aurert fmii Tilulini cinis ex aceto, asiai uiina 
lutum. 

224 (63) Gomitiali niorbo testes iirsinos edisse prodest i 
aprunos hibisse ex lacte equiiio aut ex aqua, item apruot 
urinam ex aceto miilso, efiicacius quae ioaruerit in vesi 
sua. danlur et simm testiculi inveterati tritique in st 
lacte, praecedente vini abstineotia et sequente contini 
guinis diebus. dantur el leporis sale custoditi pulmon 
cttm turis tertia parte in vino albo per dies sxx, itc 

SSocoagula eiusdem; asini cerebrum ex aqua mulsa, inf 
lum prius in foUis, semuncia per dies vii, ungularum el 
cinis coclearibus binis toto mense potns, item testes S9 
adservati et inspersi potioni in asinarum maxime lacte t 
ex aqua, membrana partus earuni, praecipue si 
(lepererint, olefactata accedente morbo comitialium resist! 
sunt qui e mare nigroque cor edendum cum pane si 

§ 224: PI. inn. 93, 4. 5. — cfr. Plin. XXX 87. Pl-iun.93,20. 
DioBC. eupor. I 18. — § 235 init. : Diosc. II 44. eupor. I 18. 

2 minnntia (-iicia t) eadem res Er«(S). om. rJtS. | eed . 

3 morboB T. | a,tritia T. 4. fi uitulique qui v.a.D. 

5 herba, VE. | cum — 7 ca,prinum om. T'B', 8 aufertmt 
aut ferrito d, | uituli E. | uxina et D am U 627. -nae II 
{an urina, e luto?}. 11 aprinoE Av.a.S, \ aprinam B'do.a. 
12 aceto item, mulao (mueoT) VH'd. | inanieritErw. inor- 
inorr- V. inhorr- r. | es {pro in) E. cfr. § 232. 13 i 

ueteratique (pm. triti) E. 14 praeceadenta T. proced- ] 

e corr. IB qninia ego. om. Tl.v. cfr. XXX 87. PI. tti 
PUniana p. 36. {an vera diebua denis?). 17. 18 iafumetum 

ISfoliiaEEt'. fuItiV. fultis d, -ti T. roIii8.B. pnlte Gron. 
^■n ego. uel llv. v uel conL if. 19 testes item VB'a. 
7 aspersi £t!.a.S. 21 mare VB. 22 olefactata E(?(2] 
^re(S). cfr.Xrni36i. XX155.192.l97.\afiR«tideiite-' 



VHdE] NAT. HIST. XXVm IG (6-2—66) 353 

(iiu prini.i ant secunda lima praecipiant, alii carnem, ali- 
qui gaiiguiuem aceto dilutum per dies xL bibendum, 
qiiidam urinam aquae ferrariae es ofGcinis miscenl eadeni- -226 
que potioDe et lyoiphalis medeatur. comitialibus datur et 
6 lactis equini polua, lichen equi in aceto mulso bibendus; 
daatur et carnes caprinae \a rogo hominis tostae, lit vo- 
liint Magi, sebum earuiii cum felle taurino pari pondere 
decoctum et in folliculo Tellis recondituni ita, ne terram 
attiagat, potuni vero ex aqua sublime, morbuui Ipsiim 
■10 deprehendit capriai cornus vel cervini usti nidor. — Si- 
deratis urina pulli asinini nardo admixto perunctione prod- 
esse dicitiir. 

(64) Regio morbo cornus cerrini cinis, sanguis asim2S7 
ex vino, item fimum asinini pulli, quod primum edidit a 

15 partu, datum fabae magnitudine e vino medetiir intra diem 
tertium. eadem et ex equino pullo similiterque vis est. 

(65) Fractis ossibus praesentaoeus maxiUarum apri 
cinis vel suis; item lardum elixum atque circumligatum 
mira celeritate so lid at cost is quidem Tract is laudatm* 

•V) unice caprinum limum ex vino vetere: aperit, extraliit, 
persanat. 

(66) Febres arcet cervorum caro, ut diximus; eas 228 
quidem, quae certo dienmi numero ledeunt, ociilus lupla.i 

g 226: Diosc. U 45. eupor, I 18. — PI. iun. 94, 22—24, — 
94, 24. 26. DioBC. eupor. I 21. (cir. Plin. Vm 116). — § 227: 
Dioac. n 63. — PI. iun. 37, 17—20. — PI. inn. 89, 6—8. 9—11. 
Seren. 964. — § 223: PI. inn. 90, 28. 24. — PI. inn. 91, 1—3. 

H aquae EtJ. quae TB. equi dT. oqui aquae i>. \ ler- 
rariae dTEe. I'erria-H. ferrarteV. -atae f, ferriaeV. fere r. | 
enimiacent d. 4 lyniphaticis rv.a.J. -paticia E. 5 liclien 
equi U 638. -ene qui TH, -eneque a(?)E. -enque B. -enae- 
que V. de mmdo cfr. XXXIV 163. | bibendum TdSti.n.C. 
7 pari oin. TB'. 8 felliculo T. | item V. 9 ex aqua sub- 
lime VBdTf5, snb limine (-blame v) ex aqua "E G ( an ex 
aqna. auffitione morbum sgg.?). de sablimB cfr. GFWM^UO' 
p. 21. IS cerui KV { aaini TBdT/. asinini pulli Brc. 
-14 pullo T, 15 parte V. 16 rimiliterqaa ll.v. an simi- 
liter (vel Ami Umiliter dati)? cfr. Plin. iun. 17 maiillamTa'.l, 
apri dKu. -rini Vr. -runi r. 5^ e-i.a.ica't'*>._\^e*o«\>»o^"^- 
23 qnidem Ere. uero rTI. \'^p^\"£''. ■?vg^^."*^ 



354 C. PLDJl sEcmmi 

dexter salsus adalligatusque, si credimus Magis. e^t geaiw 
febrium, quod amphemerinon vocant; tioc liberari tradnol, 
si quis e vena auris »sini ui guttas sang)iinis in n t 
minis aquae faaiiserit. quartanis Magi excrementa felis ci 
digito biibonis adalligari iubeDt et, ne recidant, non re' 

29mDveri septeno circuniitu. qiiis boc, quaeso, 
potiiit? quae est ista mixtura? cur digitus potissin 
bubonis electus est? modestiores incur Telis decrescesK 
hina occisae inveteratum sale ex vino bihendum aote ac- 
cessiones quartanae dixere. iidem Magi Ami bubuli cinere 
consperso puerorum urioa inlinimt digitos pedum nianiiim 
que. leporis cor adalligant, coaguliuu ante accessionei 
propinant. datur et caseus capriaus recens ciim melll 
difigenter sero ei pre a so. 

30 17. (67) Melancholicia (imum vituli in vino decoctud 
reniedio est. — Letbargicos eicitat asini lichen naribn 
inlitus ex aceto, caprini cornus nidor aiit pilonim, 
apruDum; itaque et veternosis datur. — Pbthisicis medentut 
iocur hipi ex vino macro, suis feminae berbis pastae laridunl 
cames asininae ex iure sumptae; boc genere maiime i 
Acbaia curant id malum, limi quoque aridi, sed pabiila 
viridi pasto hove, fiuuum haruudine baiistum prodess^ 
Cradunt bubuliiie cornus mucronem exustiuii u coclearium 



1 sic V. J eet v. et U. a ephe 
3 trea et duaouH H.v. 4 aeqne E, | quartanae magis V*. 
felliB V. 6 lecedant Sv.a.B. 5. 6 an remoueri nisi? 
6 de aepteno c/V. nota ad XXVI99. | oircuitum H. -ciuu ita V. 

7 quae U.vJJ'). quaeue rff, | cor T. 7. 8 bubonis po- 
tiasimum iv.a.G. 10 bubulis V. 11 primos digitos Fl.iuti 

11. 12 raanuumque tgo. cfr. PI. iun. -nuusque (quae V, 
TEE. -nibuBque a(?}ti. mausque r. | dint. ego. cfr. XXX 98. 

14 sero om. TB'T. 18 aprinum V{?)dij.(i.5. 19 macro 
ZtS coll. XV 110 et Fl.ivn. -ere V. -crea B, -crae d(?)ii. 
maceratum? { lardum iv.a.S. 20 ex dZc. et t. e r. [: 
ptae ne E. (an sumptae, certe?), 21 mallmii T. 22. W 
prodest produnt E. 23 bubiiliaa ego. -U'laVH.. '' " " 
^ quoqae v. j duoruin il.v. 



VBdE] NAT. HIST. XXYTU 16—17 (66—69) 355 

mensura addito melie pilulis devoratis. caprae sebo iussi 
piilte alicacia et phlhisim et tussioi saDari vel recenti cum 
niulso liquel'acto ita, ut iincia in cyalhum addaliir' lutae- 
quB ramo permisceatiir, dod pauci tradunt. riipicaprae 

G Eebi cyatho et lactis pari nieasura deploratum phlliisiciim 
coDvaluisse certus auctor adflrmat. aunt qui et suiini 
finii cinerem profuisse scripserint in passo et cervi pul- 
mooem, maxime subulonis, siccatum fumo tritumque in 
vino. 

10 (68) Hydropicis auiiliatur uriua e vesica apri paulatim 232 
data in potu, efGcacius quae inaruerit cum vesica sua, Gmi 
tauriui masime, sed et bubuli — de armentivis ioquor — , 
quod bolbiton vocant, cinis caclearium ui in mulsi he- 
mipa, hovis feminae in mulieribus, es altero sexu in viris, 

s quod veluti mysterium occnltarnnt Magi, limum vituli mas- 
ciili inlitum, find vituUni cinis cum semine stapliylini aequa 
portione ex tIdo, sanguis caprinus cum medulla, ellica- 
ciorem putant hirci, utique si lentisco pascatur. 

(69) igni sacro ursinus adips inlinitur, maxime qui 333 

ID est ad renes, vitulinum limum recens vel biibuium caseus 



g 231; PI. ian. 37, 23. — PI. ian. 42, 7- 8. — § 232: Dioec. 
eupor. n 63. — cfr. Dioac. eupor. 11 66, — PI. iim. 9G, 8. 9. — 
§ 233: PI. ion. 98, 19, 20. 21. 23. — PI. inn. 100, 17—19, 

1 pipuiis TH. 2 pulite E. | alicacia v{S). -a,tia VRdTf. 
acacia E. ex alica C. \ phisioii E. 6 contia'sisiB B. comua, 
inesisBe (uss- d) Vd. I autem adflrmareE, | qui etVdT. et quiBe. 
et B. cfr. XXIV SO. 7 cinere E, 8 sub olonis V. | aic- 
catmn ego. -taminll.ti. cfr. XXIX 73. XXUl 40. XXVIU 
gU. XIV 68. VI 195. 10 urina e D. -nae B, -ne B. -na Vu. 
-na aut dT, J ueBica dTj>, -cae rv(J). del. 3. (twi urina ue- 
tna?). [apri ffiv. cfr. Siosc. II 63. captas ami. B e Diosc. II 99. 
capri J} cum U 629 {contra Plmii ueum). 11 potus EEc,a,5. 
13 ceruini v.a.H. | maxime subulocia sed Ev.a.M. 
I 18 quid E, quidam man.Dal.v.a.G. \ cocleariomm Ev.a.n. 
I dociarium V. | trium ll.v. \ muleia T, 18, 14 tiemine T. emi- 
uae £. 14 bouia fetuiu^ am. VB'd. | & ex Erca.J, | sexu 
I m EdEu. uino V, | uiris VBdu, uini E, IS Ami dTEru, 
. I uituli S.v.a.H. \ eat afilini T, 18 hiniv '(^W.S. 

■ nS(D). -coram q!.\pa,atatan tfto. c^-c ."SJSi'^-?.'* - 
«.^ascant, Mt § 110?^, 




356 C, PLINI SECDMDI 

caprinus siccus cum porro, rameota pellis cervinae dn 
lecta pumice ex aceto trita; rubon cum prurigine eqi 
spuma auL uogulae cinis; etuptionibus pituitae asini 
cinia cum butyro; papulis nigris caseus caprious siccus e 
melle et aceto in balueis, oleo remoto; pusulis suilli flm 

234 cinis aqua inlitus vel cornus cervini cinis, (70) luxatia 
recens fimum aprunum vel suillum, item vitulinum, verii 
spuma recens cnm aceto, fimum caprinum cum melle, hu-' 
bula caro inposita; ad tumores limum suillum sub teslo 
calefactum tritumque cum oleo. duritias corporum onines in I 
moUit optime adips ?, lupts inlitus. in /is, quae rumpere 
opus sit, plurimum proficit fimum bubulum in cinere cali^ 
factum aut caprinum in vino vel aceto decoctuoi; In f 
mnculis sebum bubulum cum sale aut, si dolores su 
cum oleo liquefactum sine sale, simili modo capriniu 

235(71) in ambustis ursinus adips cum Ulii radlcibus, apru 
num aut suillum Gmura inveteratum, saelarum es his 
penicillis tectoriis cinis cum adipe tritus, tali bubuli cini 
cum cera et medulla cervina, fel tauri, limum leporis ( 
caprarum fimum, sine cicatrice sanare dicitur glutinuo; 



§ 284: Dios 
. 2. 35, 14. - 
g 235 eitr. 236: 



. ir 93. PI. imi. 103, 10—14. — 64, 26. 
cfi-, DioBC. n 98, — PI. inn. 82, 16—1! 
PI. iun. 84, 16—20. 



1 fliccus om. H'Tf. 1, 2 delecta TT, cfr. XXVII 47 t 
GFWMiUkr p. 11. 12. deie- rff. defe- ».a.(?. Pi. mn. 
2 punice "Vii.a.C. -cae E. | rubori G. -re TdBru. rubrore 1 

7 aprimuin S. apriu- U-viD). 9 a,d om. tv.a.H. \ ta 
morenL E. -rem sauat v.a.H. liuores Marc. 19, 48. \ dist. H. 
HubVKdfff. iiiBrH(I>). cfr. Pliun. et XXXIU. XXXII&. 
Cato 74. 76,4. S4, I testo TRfES. testa du. (c^. XXXsi, 
114. XXriIiri. XXIX3G). ll toUitBB.((.ff(D). sedefn 
PI. iun. I iia V. his U.O. I erumpere AXIS, sed cfr. XX 130 
S44. XXni52. 156. XXIIT 73. 12 sit VB. eat d(?)Eri 

cfr. tiota ad XXVTI 56. 13 uino uel aceto Bti(D). aceti 
(-tum B) uel in uino rtS. 14. 16 dolor est (-res E) iutinctoi 
oleo B(?)Ec.a.S. 16 in ambuatis — radlcibus om. VE'd. 
16. 17 aprinum VRiv.a.8. 18 et alii {pro tali) B. 10 it 
TEB!i(Z>). uel AH. \ et dff sod rv{S). aed et I. 30 m 



, VBdE] NAT. mST. XXVin 17—18 (69—78) 357 

prae Stan tissi mum fit ex auribus tatirorum et genitalibiis, S3t> 
nee quicquam efficacius prodest ambustis, sed adulteratur 
nihil aeque, quibus^is pellibus iaveteratis caieiamentisque 
etiam decoctis. Rhodiaciim lidelissiniuiu, eoque pictures 
et medici utiintiir; id quoque quo candidins, eo probatius; 
nigrum et lignoEum damnatur. 

(72) Nervorum doloribus flmum caprinum decoctum337 
in aceto cum melle utilissimum putant vel putrescenle 
nervo. spasmata el percussu vitiata fimo apruno curant 

I vere coUecto et arefacto; sic et quadrigas agentes tractus 
rotave vulneratos et quoquo modo sanguine contuso, ve! 
si recens inlinatur. sunt qui incoxisse aceto utiliiis putenL 238 
quin et in potu Tarinam earn ruptis eonTulsisque, eversis 
ex aceto salutarem promittunt. reverentiorea cinerem eius 

' ex aqua bihunl, fenintque et Neronem principem hac po- 
tione recreari solilum, cum sic quoque se trigario adpni- 
bare vellet. proximam suillo Gmo vim putant. 

18. (73) Sanguinem sistit coagulum cervinum ex 239 
aceto, item leporis, buius quidem et pilorum cinis, item 
•so e fimo asini cinis inlitus — eriicacior vis e maribus aceto 
admixto et in lana ad omne profluviimi inposito - — , simi- 
liter ex equino, capitis et feminimi aul Ami vitulonun 

8 386: Diosc. eupor. 1 178. Diosc, m 91. (nei). HI 91.— 
g 237imt.r PI. inn. 72, 16. Marc, 35, 20. 28. — % 233: PL inn. 
103, 3—10. Dioac. 11 98. eupor. H 34. — § 2B9init.: Mure. 

2 Bed et B. | ndulteratna BE. 3 quibuB buib d. 
i eoque U.v, an quo et? 6 quoqne U.v. an que? 6 & 
nigrum B. 9 percussu iv. -sso TB', -ssi r. | apruno TBEiS. 
-rugno G. -tino v. cap- d. 10 uero V. | colleetae et B. 
-ctet V. ; quadrigis Vv.a.H. | agent«B ilH. -tis VSrS -ndis v. 
argentis B. 11 rotat uel Br. | contmu V, 12 utilius pu- 
tent Etii. salutarem promittunt r. cfr. v. 14. 13 potu v. 
-tu £r. polito r. \ conuulneratisqne i.{t)'Siv.a.S. cfr. Diosc. \ 
& euersia (-sob B) Brii. 14 Bftlutaiem promtttunt Brr. uti- 

liua (uliuB B) pubent (-tant d) r. ] recentiores H. 16 e tri- 
gario T'. stri- B. Be triario B'. 16. 17 adprobanere TB". 

18 ooaoulum V. 19 acetn E. 20 e TATS. & Er. 

(mt.BFeii. ex fc(D). I asinini E. -inino «,a,H.\ wi 

S2 distego. (capitea(?)o.a.D.\femHHi."atI>. -ta.'a- - 



' ' 



r 



358 C. PLINl SECUSDI [vb< 

rinifi inlitus ex aceto, item caprini comus vel fimi < 
240ac«to. hircini rero iocineris dissecti sanies efflcacior, 
lAaisi ulriusque ex vino poCus vel naribus ex aceto iDlttiU 
hircini quoque iitris, Tinarii dumtasat, cinis cum pari pon 
(lere resjnae, quo genere sistitur sanguis et vulnus gluti' 
natur. Iiaedioum quoque coagulum ex aceto et feminui 
eius combustorum cinis similiter poUere tradunlur. 
211 (74) Ulcera sanat in tibiis cruribusque ursinus adip 
admlxla nibrica; quae vero serpant, fel aprunum cum i 
sina et cerussa, maxillarum apri vel suum cinis, fimua 
suum inlitum siccum, item caprinum ex aceto suhactum 
et sKAfervefactum. cetera purgantur et explentur butyrd 
eorous cervini cinere vel medulla cervi, felle taurine cui 
cyprino oleo aut irino. fimum recens suum vel inveteral 
Carina inlinuntur vulneribus Ten-o factis. pliagedae 
listulis inmittitur fel taiiri cum suco porri aut lacte i 
S13 lierum vel sanguis aridus cum cotyledone herba. carcioo 
mata curat coagulum leporis cum pari pondere cappariA 
adspersum vino, gangraenas ursinum fel pinna inlitam^ 
asini iingularum cinis ea quae serpunt ulcera inspersoSj 
sanguis equi adrodit carnes septica vi, item Ami eqi ~ 
invelerati favilla; ea vero, quae phagedaenas vocant in i 



81, aa. — extr.: cfr. Marc. 10, 44. — g 240: PL iim. 73, fl- 
78, 12. — § 241 : PI. mix. 66, 6—16. Marc. 84, 6. 6. 7. — PI. 
78, 16. cfr. Diosc. 11 98, — § 243: PI. iun. 7S, 17—' 
4, 69. 60. — cfr. Plin. XXVni 1*7. DioHC. H 97. — 1 
18—20. 



d' («( saepe). 2 hircini — i 

3 an utrimque? 4 utria dn, 

-riua TS'. -res r. 5 existitur E. 9 serpftnt ego, efr. ; 
-punt 11. V. I iipmnnm BBS. -rugnum d (?) G. -i // inn 
-rimun V- 11. 12 aab&ctmn et subferaefactum ego e PI. iitn, 
tt Marc. Bubferuef- H.v. 12 et om. V. 13 oeruici VB'* 

14 cjprino oleo i(?)PUm-v. -iano T. -ino rJ). \ 
T^tiV jn.iiin. H. tlAvrmo Marc), ittinof. Bmoircino{hir-B2^ 
T'IrD. ftmo aprino (cap- 0) aut hircino «. 15 inlinuntur VB, 
-nitur d(?JEri>. IS mittuntur B. efr. § 205. XXJV 151. ] 
fioao S. 19 fd dSi-. uel r. il st!,-pticB. SFeti. 22 pa- 



VB4E1 SAT, mST. XXVm is (TS-TG) 359 

cerum genere, corii bubuli cinis aim mclie. caro viluli 
receatia vulnera noD patitur intumescere, (imum bubuliim 
cum melle. ri'mi vitulini cinis soniida ukera et quae 243 
cacoetlie vocant el lacte mulieris sanant; recentes plagas 
5 ferro inlatas glutinum taurinum liquefactum, lertio die so- 
Iiitum. caseiis caprinus siccus ex aceto ac melle purgat 
ulcera; quae vero serpant, cohibet sebum cum cera, idem 
addita pice ac sulpure percurat. similiter proliciL ad ca- 
coetlie baedi feminum cinis e lacte mulieris, et adversus 
xo cafbunculos suis feminae cerebrum tostum iolitumque. 

(75) Scabiem hominis asiainae medullae masime 3b-24i 
olent et urina eiusdem cum suo luto inlita, butyrum 
etiam, quod in iumentis proHcit cum resina calida, glu- 
tiuum taurimun in aceto liquefactum addita calce, fel ca- 

iB priDum cum aluminis cinere; bovas fimum bubulum, nude 
et nomeu tiasere. canum scabies sanatur bubulo san- 
guine recent! ilerumque, cum inarescat, inlito et postero 
die abluto cinere liiivo. 

(76) Spiuae et similia corpori extrahuntur Tells ex-24fi 

§ 243 : Marc. 4, SI. — PI. iun. 74, 20—23. 73, 21—34. 83, 10. 
(Marc. 33, 37). — § 244: PI. ian. 99, 22. 23. Seren. 73, 74. Geop. 
XVU24, DioBcinai. — aeid. XII4,22). PI. iun. 100, 1. 1— 4.— 
§ 245: PI. iun. 88, 11—13. Marc, 34, 43. — PI, iun. 37, 2—5. 
Dioac. eupor. I 115. Maj-c. 8, 148. 

1 generum E. 2 recentis, — 3 cinia om. V^B'd. 2 pa- 
titur V. -iantor V'Er. | an item flmum? cfr. PI. t««. cum 
seqq. iunxit D. 3 fimi U 633 e Marc, femininum T'E, fe- 
Tninum iv.a.D. an fimi autem? | uituli v.a.D. 4 et ego. 

6 e Vad. im. E. e v. cfr. Marc. | aanat v.a.D. 5 iUi- 
tutu d. 5. 6 eolntuni iv. -tua T. -taa Et. Golut B. 

7 idem J ctMB vet. Dal. lidem d. item tv(D}. 8 addito E. [ 
piirga.t PI wn. 9 haedi v{S). hedi E. hoedi rC. cae T. 
om. Bd, I adueiBUB dZrt?, ad rtH. ID iiilitum VS. 

II. 12 obolente B. 12 et TBdTIif. tmi. Ev. \ urina ego. 
-nae llv. | suo llv. soillo D cum U 633. \ inlita ego. -to 11. 
-tae V. 13 intumentia TdE. 14 in ^ 14. 15 caprinum 
Otn. K 14 liquefactu iv. -to VB. { addita calce om. B, 
15 bonaa £, boas v.a.J. 16 eanatura E. -nantur Bdc.a.iS. 
17 utrumque E. 18 lixiuo (lei-Et\RED. -■asi'*, --iia 
ai?>. efr.XIV129. XV e7. xxxYiaos. 



r 

■ crementis, item caprae ex vino, coagiilo qiiocunique, sed 
I masime leporis, cum turis polline et oleo auL cum visd 

■ pari poDdere aut citm propoli. — Cicatrices aigras sebam 

■ asiDtnum reducit ad colorem, Tel vituli extenuat calefactum. 
I medici adiciunt murram et mel et crocum aereaque pj- 

xide condunt; aliqui et florem aeris admiscent. 
i 19. (77) Miilierum pitrgationes adiuvat fel tauri in 
lana sucida adpositum — Olympias Thebana addit OMy- 
pum et nitrum — , cornus cervini cinis potus, item vulva ; 
laborantes inlitus qiioque et fel tauriiium cum opio ad- 1 
positum obolts binis. vulvas et pilo cerrino sulfire prod- 
est. tradunt cervas, cum senserint se gravidas, lapUlum 1 
devorare, quem in excremeutis lepertum aut in vulya - 
nam et ibi invenitur — ciistodire partus adalligatum. 

SIT inveniiintur et ossicula in corde et in vulva perquam a 
utilia gravidis parturientib usque, nam de pumice, qu;' 

u,taii vai'canim utero simill mode inrenitur, diximus in natura 
boum. lupi adips inlitus vulvas moUit, dolores eanim io- 
cur, carncB vero lupi edisse parituris prodest aut si in- 
cipientibus parturire sit iuxta qui ederit, adeo ul etiam » 
contra inlatas uoxias valeat. eundem superteuir 

S48nlciosum est. magnus et leporis usus mutieribus. vulvas 

— Diosc. n 63, 



S ex leporis i. 4 extenuat dv. -ua TB. -temuat B. 

6. 6 pmide YD. 7 adiuuat VdEC(J). -uuant H(?)u(B«rt,), 
7. 8 taurinnm lana ii.Q.H. 8 addit VBdfif. -idit Bu(Z>). 

cfr. §253. 8. 9 oesypnin vet. Sal. e Diosc. hyeopum fl.e. 

de mendo cfr. § 74. XXIX 35. 135. XXX 38. 7i;. 105. 106. 

107.113. gmntarumr. min- VB. | uuliia VdTfD. -a8B(?)ff. 

-ae Bu. 10 laLoranti i),o. G. \ illitUB (inl- S) VittS. -tu G. 

inlitum Erv. -lit R. | apio VK'dTf. 10. 11 adposituni 

-tian (-tu8 i) cum Td. -tus E. appositua r. -tua cum B. 

11 et Ec(J5). om. rS. \ piloa B. 13 quae V. 15 iaueni- 

tur VB'. 16 pumice iS. punice To. -cea r. pumni 

pula K. (fe mendo efr.S 333. | qui c. que Bd. quae VtBD. 
jefif. XXXIII 85. XXXVJ154. 155. 156. XII 9. \ in TEdfti. 
[■gghatit. 19 uero ego. eoru VB, om. d(?)ErG. que v. cfr. 
'iyi 198. 20 qui edentB.'. f\\M. ■i.Awils, ix •ssr^si 



360 



. PLmi SECUSDI 



F 



NAT. HIST. XXVm 18—19 (7G— 77) 361 

adiuvat pulmo aridus potus, profluvia iocur cum Samia 
terra ex aqua potum, seciindas coagulum — caventur pri- 
diana balnea — , inlitum quoque cum croco et porri suco; 
in vellere adposituin abortus mortuos eipellit. si vulva 

5 leporum in cibis sumatur, mares concipi putant; hoc et 
tesliculis eonim el coagulo proflci; coDceptum leporis 
utero exemptum iis, quae parere desierint, reslibilem fe- 
cuuditatem adferre. sic couceptus leporis saniem et viro 249 
Magi propinant, item virgini vim grana Ami, ut stent per- 

M petuD mammae, coagulum quoque ob id cum meile in- 
linuDt, sanguinem ubi evolsos pilos renasci nolunt. iu- 
flationi vulvae fimum aprunum suillumve cum oleo inlini 
prodest. efiicacius sistit farina aridi, ut aspergatur po- 
tion!, vel si gravidae aut puerperae torqueantur. lacte 250 

kS Buis poto cum mulso adiuvantur partus mulierura; per se 
vero potum deficientia ubera puerperarum replet. eadem 
circumlita sanguine feminae suis minus crescunt. si do- 
leant, lactis asinini potii mulcenlur, quod addito melle 
sumptum et purgationes earum adiuvat. sanat et vulvamm 

io exukerationcB eiusdem animalis sebum invcteratum et in 
vellere adpositum duritias vulvarum emoUit. per se vero 
recens vel inveteratum ex aqua inlitum psilotri vim optinet 



4 inego. cfr.§3S0.aS4. XXVU BO. {XXX 28.) XXXI7 
118. {153. XXXVI 140. XX 161) et tiota ad § 73. aliter 
§ 353. no. XXJX 38. et TBdT. om. Bro. | ueUerei B'. j 
unluae Em.a.iS. 5 somat B'. -antur e.a.S. 6 coagulii E. 

7 iia V. his ll.C. 8 sic e^o. aed 11. G. eed et v. \ con- 
ceptna VdS. pro conceptu Er e earr. »'(-D). | 
-utem V. Bagniem r. -gainem K. 9 magio 

it«iii — 10 mammae ojn. VE". 10 coagulii C. -lo n.v{J). 

10. 11 inlinit TB". 11 sanguine iJ. | et nasci E. | m 
lunt iLugd.Dal. 11. 12 inflationi Bu. -ue Td. -ne E. 
12 aprunum TBE6'. -ngniim (?. -riuum iv. IS sistit E' 
-ti TB. si ait dt, | adspargatur V(?)S. IS. 11 potione T] 

14 si Ere. si eit T. sistit r. de mendo efr. § Hi. \ tor- 
queatur V. 15 puts TB, ] inaemm T. 17 cceacunt TBd 
rfti(S). -cent ErG(U). 17. 18 doleant ego. -lent iZ.it. 
18 potu iv. -turn E. -tiis T. 1!* anmptaa V4. -^ja"*.*-. 
21 doritias dT:^. -tia r. -tiemC. -tia.m.T)- tVt- ^2.^'i- '"■^'^ 
I eena neJuti E. / pailotrium Y. -r 



362 c. PLnn sEcinsDr i 

SSieiusdem »iiimalis lien inveteratus ex aqua inlitus mammi 
abundantiam facit, vulvas suHllu corrigil. ungulae asii 
nae sufGtio partum malurat, ut vel abortus evocetur, nei 
aliter adhibetur, quoniaui viveutem partum necat. eiusden 
animalis rimum si receas iDponatur, prolluvia sanguinii 
mire seilare dicitur, nee nou et cinis eiusdem limi, qnl 

S52et vulvae prodest inpositus. equi spuma inlita per diei 
XL, priusquam primum nascanlur, pili reatinguutur, ilea 
cornus cei-viDi decocto; melius, si recentia sinl corntu 
lacte equino iuvantur vulvae collutae. quod si mortuut 
partus sentiatur, lichen equae e dulci potus eicit, itea 
ungula sufdtu aut fimum aridum. vulvas procidentes hv^ 
tyrum infusum sisttt iaduraUm vulvam aperit fel bubii<^ 
lum rosaceo admitto, foris vellere cum resiua terebinthini 

S63 inposito. aiunt et suOitu ftmi e mare bove procideotes) 
vulvas reprimi, partus adiiivari, conceptua vero vaccinv 
lactis potu. sterilitatem a partus vexatione fieri certumj 
esL lianc emendari Olympias Tbebaua adQrmat fells 
I^iuri et adipe serpentium et aerugine ac melle medica' 
its locis ante coitus, vilnlinum quoque fel in purgati- 
onibuB sub eoitu adspersum vulvae etiam durillas veteras 

- 9 253 imit.: DioBC. II 98; 



1 lieni VB. | inlitu T. -tn B. a. 3 aainae E". 3 aa& 
fitio VTfS. -tae rv. \ maturant V.a.S. i alter E. | adhibetne 
dTEii(J). -eiitnrr{yerc.(rJD), -eaturfS. | necatdlS. -aiitj-p(I>), 

7 unlua T. | inpositiit Er e corr. H naacuntur d. | T&-, 

Btringnntur rfi'.a. ff. -gunt T. -gtiir E, 9 decocti B. 
11 lichen tG. -caen E. -een r. lien v. \ eqnae e J e con 
equae Z. eque i: aqua f. ex aqaa e. efr. § 226. \ duel 
epotus TE'fS. I eiiciet d. efficit £. 12 uugola S cum Get^ 
nero. -las II lae v. | BuffltU E. -ta Gemer. 14 furis T, ( 
cum — Iti uuluas re om.T'B'd. 16 mari (V'?)Ei). ied cfr. 
§225. VUI 105. 218. J2 S4. | procedentea VE. 17 poti - 
-tu E. I ob v.a.S. I ueiatione ittS. -nes VS.. -nem Bt-. 
19 tauri VBd, cfr. § 24.6. -riuo Ere. | ac VBdTff. a f . ad R> 
addito V. 19. 20 medicantis V. de hoe verba cfr. XI 184. 

XJV135. XVIII159. 21 dari.tia,aVBa,. cfr §250. -tiamEi 
.XXXI 97. ■aentaaa tt-ti. 



' VEdE] NAT, HI8T. XXnn 19 (77) 



F 

I emollit et profluviiim miauit umbllico peniDclo atque in 

I totiim vulvae prodest. rnodum slatuunt fellis pondere K,S5i 

I opii tertiam, admixto amygdalino oleo, quantum satis Esse 

r appareat; liaec in vellere inponunt. niasculi fel vitult cum 

£ mellis dimidio trltum servatur ad vulvas, carnem vituli 

si cum aristolochia inassatam edaut circa conceptum, 

marem parituras promittunt. metluUa vituli ia vino et 

iiqiia decocta cum sebo exulcerationibus vulvarum inposita 

prodestj item adips vulplum escremeutumque felium, tioc 

10 cum resina et rosaceo inpoaitum, caprino cornu suffiri 26& 

U vulvam ulilissiraum putauL silvestrium caprarura sanguis 

I cnni palma marina pilos detrahit; ceterarom vero fel cal- 

I lum vulvarum emollit inepersuiD et a purgatione conceptua 

) facit. sic quoqne psilotri vis eiTicitur; evnlsis pilis triduo 

IB servatur inlitum. profluvium quamvis inmensum urinae 

cuprae potu sisti obstetrices promittunt et si fimiim in- 

linahir. membrana cspramm, in qua partus editur, in- 

veterata potuque sumpta in vino secundas pellit. baedo- 256 

rum pills sufliri vulvas utile putant et in proltuvio san- 

io gninis coagulum bibi aut cum hyosr.yami semine inponi. 

e bove silvestri nigro si sanguine rictni lumbi perungantur 



3 modum oni. TB'. | X (i. e. denarium) fgo. x f. deciin B'. 
denarii tv. 3 opio B. op E. ad apii t.B. ff. I tertdam H.e(S). 
-tia tM. I amygdaleo E. 4 inponunt i'Eiv(,t>). -tur rTfS. | 
mascoli v. -linum 11. an maacnli autetn? efr. § 343. 
ScarneumV. 6 inasBam B'df, 7 mare TBd5. -reaE"(2>). | 
et VdTf5. ex B(?)Ee. et es v. 8 ulceratioaibuB d, ei- 

ulceratio VE'. 9 idem VE'. | adepa r («f saepe). 10 rosa- 
cea £. [ iupoeita TE'. | capriui S. 12 detrabi E. 13 in- 
sperait B'. \ ad purgationem Vd, U euuleia TE«(S). si 

euu- C. uIbib r. prepulais B. prop- d. an priuB euulais (vel 
praeuulBiB)? 15 aeruetiir (?. | urinae dlfS. -na rv{D). 
16 potu ittS. -tua r. -ta c(D). efr. § 356. 17 qua G. 
* aqua ll.v. \ partn v.a.Q. \ editur VBdTfH. -tua Eff. -to v. 

r 17, 18 mueterat B'. -atatur V. 18 BecundiB B'. 

I . 19 uuluia V. I profiuo V. -uuia E. coa.... (rdiqitu wMWijinjuife- 

L scwM) r. proflauinK, 20 cum ego. Qitv.U.i;. Q.M'pA^'^ '^^i*»'*-\ , 

I mmiae tt.v. -men C, | poni H'. 



364 C. PLINI SECUNDI p/sds 

miilieri, taedium veneris fieri dicit Oslhanes, idem amoris 
potu birci urinae ad mix to propter fastidium nardo. 

2&7 (78) Infantibus nihil butyro utilius per se et cum 
melle, privatim et in dentitione et ad gingivas et ad oris 
ulcera. dens lupi adalligatns inrantium pavores prohibet s 
dentienrfique morbos, quod et pellis lupina praestat. denies 
quidem eonun masimi equis quoque adalligati infatigabilem 

sescursum praestare dicuntur. leporum c.oagulo iibere inlUo 
siBtitur iufantium alvus. iocur asini admixta modice pa- 
nace instillatum in os a comilialibus morbis et aliis in- w 
fantes tuetur; hoc Sl diebus fieri praecipiunt. et pellis 
asini iniecta inpavidos infantes Tacit, denies, qui equiS' 
primum cadunt, facilem dentitionem praestaut adalligatt 

259 infantibus; elQcacius, si terram non attigere, lien bubuli 
in melle et datur et inlinitur ad lienis dolores; sedat o 
Cera manantia cum melle lien vituJi, in vino decocti 
trilnsque et inlitua ulcuscula oris, cerebrum caprae Ha; 
per anulum aureum traiectum, priusquam lac detnr, ii 
fantibus instillant contra i^omitiales ceterosque infantium' 
morbos, caprinum limum inquietos infanles adalljgati 
panno cohibet, masime puellas. lacte caprino aut cerebri 
leporum perunctae gingivae faciles dentitiones faciunt. 

S60 (79) Somnos lieri lepore sumpto in cibis Cato arbl 



§267iDit.: Diosc. Il81. eupor. I 74. — §258: Diosc.Il42.- 
Seren. 1031. PI. iim. 28, 16—18. — g 369extr.: Diosc. eupo 
1 74. Seren. 1034. PI. iun. 28, 18. — % 260: Cato ap, Diom 
dem I p. 358. — cfr, Martia.1. V 29. scriptt. iiiat. Aug, XVU 



1 feri VH". cfr. XXXII 49. | oetanes 1. -anter T. | 
amorea? cfr. XXIV 167. 2 potu dES -to T. -taa(?J' 
Yirina v.a.S. \ admixto dEe(fl'). -tn V. -ti E. -ta G. 
4 dentitione dii. dentione rZ). cfr. §258. XXX 22. 135. 137. 

6 dentea V. -te V. | adalligatur V. (j dentiendique j 
-ientique U.v. \ morbus T. 7 maxirae T. 8 ctircnnj T. 

circum f. 10 instiilatur BU. | a om, E. 11 peiles T. 
13 dentionem PI. iwi. \ adalligatus H". 14 attiogere YB. 

-igerint d. 15 et datur VB5. datur Tf. edetur Er. editur 
df?)p. J eedat ego. cfr. XX311. ad ll.v. 16 dist. ego (lac 
— '" Hen stattiit S). 18 tractwm tS. taajAia.-m.'^ . 'unaaa *^ 
L aes, 1 arMttatui u.a.S. 



r 



NAT. HIST. XXVm 19—30 (77—81) 365 

I trabatur, vulgus et gratiam corpori in vmi dies, frivolo 
quidem ioco, cui tamen uliqua debeal siibesse causa in 
tanta persuasione. Magi felle caprae, sacrificatae dum- 
taxat, iDlito oculis vel sub pulvino posito somiium allici 
B dicunt. — Sudores inhibet comus caprini cinis e myrteo 
oleo perunctis. 

(80) Coitus stimulat Tel apiunum inlitum, item me-2Sl 
dullae suum liaustae, sebum asiniumn auseris masciili adipe 
I admixlo inlitum; item a coitu equi Vergilio quoque de- 
Uo scriptum virus et testiculi equini aridl, ut potioni interi 
r possiut, dexterre aBini teatis in vino potus portioneve ad- 
ailigatus braccbiali; eiusdem a coitu spuma conlecta rasseo 
' panao et inclusa argento, ut Osthanes tradit. SaIpeS62 
I genitale id in oleum Tervens mergi iubet septies eoque 
lis peruugui pertinentes partes, Dalion cinerem ex eodem bibi 
Tel tauri a coitu urinam, luto ipso inlini pubem. at e 
di verso fouri fimo iulito cohibetur vironim venus. — 
Ebrietatem arcel pubno apri aut suis assus, ieiuuis in cibo 
sumptus eo die, item baedinus. 
fSo 30. (81) Mira praeterea traduutur in iisdem animali-2a3 
bus: vestigium equi excussum ungula, ut solet pterumque, 

38, 1. — PI. iua. 93, I. 2. — § 281: Vergil, georg. Ill 290. — 
§262estr.: cir. FUn. XKX 145- — g263med.: Aelian. n. a. 
I 36. Pamphilus ap. Geop, XV 1, 6. 

1 vn C e eoni. B coll. MaHiale et scriptt. hist. -Aug. | fri- 
nolo om. K. 3 loco VBv.a.B. laco V. 3 magis E. | fel 
V'B'd. I caprae om. VE'. b e Bv. & VB. ax dS. 

7 apnignum G. -riimm dti, 8 aiuim. V. 9 permixto 

Sv.a.H. I ad ooita VEf. de mendo cfr. § 255. \ equi a EfS. 
quia T. I uirgilio d[?)fi).o.S. ulgi B'. 11 potua pro Em.n.S. | 
portioneue (-niue T) dT. -ne Bel VEto. potione uel Er. 
11. 12 adalhgatoB V. 13 conlecta ego. conie- V. coUe- rv. \ 
riaaeo E'. roseo Ew.a.S. cfr. VII1S6. 13 ostanea T. -oaea T. 

14idinVBdT. inXiv. 16 daKon con, .ff, diacon dT. 
bialcon VEii, uia- E. efr. Brunn. de mdd. p. 37. \ ibi B. 
16 urina VE. | ad e V. de E. 17 diuerau V. -eua B. i 

tauri tgo. muri II. -ria ii. I iniato VK. 18 ehrieteAft, '^--V 

ieiimia in CFWHulleT p. 35. -ixmU.G. B.\«raaQ \>. V^ 'sS- 
tuB B. 21 ungnii E'. 



V 



366 C. PLINI SECUOTII [vaa 

si quU rollectum repoiiat, singultus remedium esse Tt^ 
cordantibus, quouam loco id reposuerint; iocur laponun 
equinae ungulae simile esse; rumpi equos, qui vestigia 
lapomm siU) equite sequaalur; talis suum discordiae vim 
quandam inesse; in incendiis, si limi aliquid egeratur e 

264 stabulis, facilius extrahi nee recurrere oves bovesque; hir- 
conim carnes virus non resipere, si pauem hordeacium 
eo die, quo interlJciantur, ederint laserve dilutum biberint, 
nullas Tero teredinem sentire luna decrescente induratas 
sale, adeoque nihil omissum est, lit leporera surdum ce- : 
lerius pingitescere reperiamus, animalium vero medicioas: 

sessi SHUguis profluat iiunentis, suilJum flmum ex vino in- 
fundendum, bouni autem morbis sebum, sulpur vivum, 
alium silvestre, oimm crudum trita in vino danda auC 
Tulpis adipem; carnem cabatlinam discoctam potu suumiJ 
morbis mederi, omnium vero quadripeduni morbis capram 
Bolidam cum corio et rauam ruLetam disroctas; gallinaceos 
non attingi a vulpibus, qui incur animalis eius artdiun 
ederint, vel si pellicula ex eo collo induta galli inierint; 

866 similiter in felle mustelae; boves in Cypro contra tormina a 
bomiuuui excrementis sibi mederi; non supfen pedes 
bourn, si prius cornua ima pice liquida peruDguaatur: 



2 lepotum Lugd. Dal. 8 eat ae Vd. I nimpi ego. ■ . _ , 

et ru- S(?)Ec. 4 discordiae £r£ (-dia, v). B.dipiBCO- K. ' 

a,dip« (adeps V'd) co- (-di d) r. 6 egeneratur Td. 7 n 

lipere SxC. reci- rTo. de mendo cfr. § 39. 8 delutum I 

9 sentias V, -ties V. | decrescenti d. 10 sale am. £. 
rnrdmu VBdtr. tardinm E, It medicioas d(?)ETf7. -ciuti BkI 
-cin// T. 14 silueatrem Td. -rum B', 1 ounm %•. oum "UM 

eum B. cum V. om. iS. de mendo cfr. XXIX 43. \ cmduial 
ego e Cat. et Oolwn. coctuni U.v. concoetum tS. an i 
cootuto? I omnia haec trita v.a.J. 15 diacoctum V. 

coctam BTf. I potu B. 17 rana rubeta v. -na rubeta ll.D. | 
decoctas t, discoctam dTD. 19 induta TdTfEti(S), " ~ 
inducta e com. B. | interint T. -rent v.a.S. 20 a 
d(?)Et).oi.iS. I Cipro r. cipino B. cyprino (cip-T) Vd. 2 
aabteri G. cfr. Cato. non supBt 11. inaa^r «, 32 i 
C»- Gzlo et k 302. iam TdZ. " ~ " " 



r 



TEdE] NAT. HIST. XXVin 29 (61)— XXLS 1 (1) 367 

lupos in agrum nan accedere, si capti unius pedibus in- 
fntctis cultroque adacto paiilatini sanguis circa tines agri 
spargatiir atque ipse defodiatur in eo loco, es quo coe- 
perit trahi; auL si vomerem, quo primus sulcus eo annose 
in agro ductus sit, excussum aratro focus Laruni, quo fa- 
milia conveniet, urat, lupum uulli animalium aocilunim in 
eo agro, quam din id fiat. 

Uinc deinde praevertemur ad animalia sui generic, quae 
aut placida non sunt aut fera. 



c. PLiNi SEcmroi 

NATURALIS HISTOKIAE 
LIBER yyry 



M 1. (1) Naturae remedioruni atque multitudo instan- i 
tium ac praeteritorum plura de ipsa medendi arte cogunt 
dicere, qiiamquam non ignaros, nuUi ante baec Latino 
sermone condita aucepsque, lubricum esse renint omnium 
novanun txardium, ulique tam sterilis gratiae tantaeque 



1 agro £, 2 sangwinie 71 3 ipai V. | quo om. B'. 

6 aratrii S, | locua VB'. | lamirn V. lariuin dB'f.a.S(J). 
efr. II 16. Ill 66. 6 conneniet {-niet A) U. -nit v. \ urat ego. 
ur at V. ux ad (ab E') r. esumt U e coni. S. absumat «. [ 
.animalium T'Eit{D), -ali rTtH. cfr. XZK 180. XVII 315. 
XII40. XVI107. 11131. XXIX9. 8 reuertemur Edv.o.S. 
cfr. nota ad § 1S3. 10 naturae VdTfrS. -ra Sv(D). totdm 
iiiTUBG B. II PEEOW B'. praeceptorum V'tHSJ (= prae- 
dictomm). 12 ignaroB TS. -uoros B. -narus dT, -narua 
rim ErG(I>), -nis sum C. -ma ai in ii. ] rnilli VTfS. -Uis 
Tv{Brot.). -UiuB Dal cfr- praef. § 14. 18 sermome dBtJ. 
-mo nee Tr. ser nee B. | ac lubricum i.Tv.a.G. iudidum D. 

14 esordium e^o. et italium V. & tal- BdTfS. & al- r. 
tal- SG(I>). principium nee aKud v. (initiuin net. D<j1\. \'v>as^ 
TBTfif. lam d. quem E. q-uam D. \s\eriea G.X^V^^l*** 
ibent v.a.G | taataqoe ^^B.^. onu-fo-o-o- 



368 C. PLMI SECXTNDI [VBdH 

2 difQcultatis in prouiendo. sed quaestionem occurrere veri- 
simile est omDiiim, qui hsec noscant, cogitationi, quouam 
modo exoleveriat in medicinae usu quae iam parata atque 
pertineDtia erant, mlrumque et indignum proUnus subit, 
nuUam artium iaconstantiorem t'uisse aut etiamDunc saepius 
mutari; rum sit &uctuosior nulla, dis prlmum inventores 

3 suos adsignavit et caelo dicavit, nee non et liodie multi- 
fariam ab oracidis medicina petitur. auxit deinde famam 
etiam crimine, ictum fulmice Aesculapium fabulata, quo- 
niam Tyndareum reTocavisset ad vilam — nee tamen 
cessavit narrare alios revixisse opera sua — , clara Tro- 
ianis temporibus, a quibus fama certior, vulnenim tamen 
dumtaxat remediis. 

i (2) Sequenlia eius, minim dictu, in nocte densissima 
latuere usque ad Peloponnesiacum bellum. tunc earn revo- ii 
cavit in lucem Hippocrates, geuitus in insula Coo in prims 
clara ac valida et Aesculapio dieata. is, cum fuisset mos, 
liberates morbis scribere in templo cius del quid auxilia- 
tura esset, ut postea similitudo proficeret, eiscripsisse ea 
traditur atque, ut Varro apud nos credit, templo crematOM 
lis iustituisse medicinam hanc, quae clinice voeatur. nee 
fuit postea quaestus modus, quoniaui Prodicus, SelymbriaCi 

§ 3 eitr.: ApoOodor. HI 10, 3, Hygin. fab. i 9. l aiAotA 
W, 3, 2, Cela. I prooem, init. — 5 4; cfr. Strabo XTV 2, ! 
p. 657 extr. 



1 difficnlta,teB G. | quaeatioiiein {scriptmn oUm qndnem t. 
qnm) ego. cfr. II 3. quoniam ll.v. 2 noscant iTSviBrotJiS^ 
-cunt VBfS. co^oacant G. 3 eisoluerint (eso- it) Ev.a.GLftl 
usu om. va't I lam parata VdfS. tarn par- H(?)B. teu^ws^i 
Ei>. 5 nullum martium V. | ant VBdTfi^. ut Er. et «. I<J 

etiamnum ilv.a.S, G militari TB' immat- P.a. (?. | HW» J 

Vv.a.S. ad hia E. 7 dictauit Edf. dit- T. | non et Erv.l 

non nee VBd'. non d», 7. 8. muUifftria VdTt 8 petite 1 
E. I fama E. 10 tjadareum TBdT(P)J?. -ridem cum H.f 

-den Dal. -dem G. -dam t>. 10. 11 dist. ego. 11 & opera 4 

12 a VBdTii(S). om.XG(D). 17 moa Ertj. . 
IS. 19 qui ausiliatQB dTti.a.B. 19 esse T. | ut o 
20 in (iam v) templo Ev.a R. 21 iis ego. iiia E. Ja « 

/•-'. rC. an sic? 22 piodioiia Id. -l^'ia'^. 
*- — ■ Dal. 



VBdE] NAT. HIST. XSIX 1 (1—5) 369 

natus, e discipuiis eius instituU quam vocant inlralipticen 
et unctoribus quoque medicoriim ac tuediastinls vectigal 
invenit. 

(3) Horum placila Chrysippiis ingenti garrulitate mu- 5 
lavit, plurimumqiie et ex Chrysippo discipuliis eius Erasi- 
slratuSj Aristolelis filia genitus. hie Antioclio rege sanato 
centum taleDtis donatus est a rege Ptolemaeo filio eius, 
ut incipiamus el praemia arlis ostendere. 

(4) Alia factio ab esperimentis se cognominans empi- 
ricen coepit in Sicilia, Acrcitie Agragantino Empedoclis 
physici auctoritale commendato, (5) dissederuntque hae G 
scholae, et omnes eas damnavit Herophiius in miisicoG 

1 pedes venarum pulsu discripto per aetatum gradus. de- 
serta deinde et haec secta eat, quoHiani necesse erat in 

fs ea litteras scire; mutata et quam postea Asclepiades, nt 
reltulimus, invenerat. auditor eius Theraison fiiit seque sg,i» 



§ 5: cfr. Plin. XXVI II. Cela. I prooem. p. 2. — cfr. Plan. 
Til 123. Vai. Max. V 7 est. 1. — Gels. I prooem. p. 2. 5. Diog. 
Laert, Vm 2, 9 (651. — §6: cf, Plin. Xi 21S. — Ceis. I prooem. 
p. 2. 3. — Sueton. Aug. 81, Dio Ca,ss. LIH 30, cfr. Plm. XIX 138. 
XXV 77. Horat. ep. I 15, 3. 

I natus discipulus Sv.a.H. [ instituit YV.itETot(D). 
-niaae B. -uieset v. -uena C{S). \ iatralipticen (Jepl^ E«) BdS, 
-ce r. latr- (-ce V'E) r. 2 et Tmctoribua BrolAD). et ull^ a. 
e (et f) cult- Vf. et ultoris E. rennctoribus T'Erii(S). | me- 
diastinis C. media est (-ia e B. -ias r, -ieis e) in eia U.v. 

6 an plurimaque et ex Chrjaippi {sc. placitis)? ik structura 
cfr. nota ad TCX V iai 6 antho-oo V. a niatoco d, 7 ptolo- 
meo V. -maeo D. 8 praemio TEd. I aria tendere VR'd. 
^9 Be om.V'SdTJff, I cognominant irr\P)H. 10 acronce E. 
a Creonte a.a.G. | acragantino r. agrig* v.a.S. I empedocleB V. 

II ptyaici du. pjaci V. chyBippi £, cnrya- r in ras, 
cria- v. I auctoritate R, 11. 12 hae (eae v) acholae D. hae 
diacolae (-le d) 7d. //e///scole B. ez acola Er. bae diu scho- 
lar H cum Gron. 13 an at vel donee? ] heropylns V* 
hepjlus i. -lis V'. IS diacripto VD. desc- EdC diacerpto 
E. -creto V. I actum T, unctum R'. | gradia T. 15 eaa TEd. 

16 inuenerat additos eiuB V in ras. m. \i.i4\i^\E(tfe"'^'*>-\ 
themistOD Er. temison VE, \ fuit Bec\a.c ^t.i.tl'o'^^- 'tciv^MeJ^C?' 
JSr. Mt sed quae B. fuit qui quae C ^ 



370 C. PLINI SECDNDI 

inter inilia adscripsil illi, mox procedeDte 

placita mutavil, sed et ilia Antonius Musa eiusdem aiuw 

toritate divi Augusli, quern contraria medicina gravi peii^^ 

7 culo exemerat. multos praetereo medicos celeberrimosqne 
ex iis CassioB, Carpetaaos, Arruntios, Itubrios. CCL ] 
aoDuae ils mercedes fuere apud priDcipes. Q. ~ 
inputavit principibus, quod sesteiliis quiugeuis annn 
cootenlus esset, sescena euim sibi quaestu urbis fuis 

6 eDiimeratis domibus ostendebat. par et fratri eius mero 
a Ctaudio Caesare infusa est, censusque, quamquam a 
bausti operibus Neapoli exornata, heredi H8 CCC reliquei 
quantuoi aetata eadem Arruutius solus, exortus deini 
est Vettius Valens, adulterio Messalinae Claudii Caesarxf: 
nobilitatus, pariterque eloquentiae adsectatorea et pote 

9 tiae nanctiis novam instituit sectam. eadem aetas Neroniq 



§ 7: Cels. I prooem. p. 11 estr. Scribon. 120. 176. — § 
eitr.: cfr. Tacit, ann. XI 35. Scribon. 94. — § 9: Qalen. met 
med. I p. 35. 



1 Sidscripsit illi TBTd(B')iSi. acripsit illo Sc. | procedeil 
{praec- df) VBdTfS. -tia E. recedente a «. | nita «(J). nil 
ll.Tt. a«ai nequitia S. {cfr. quaedam in aenectiitfl defiexit a 
Cels.). \ SMB. & VnrtS. ad eaa EB(D). sua d(?)r. aw et-aua 
2. 3 an einsdem auditor clarissimue aactoritate? (e/V 
§ 5 comtnendatuB et § 8 nobilitatus; XIX 38). \ mictOn 
tatem TE. 3. 4 pericnlae T. 4 esimerat R'. exinierat T^ 
praeterea Sv.ti.B. 5 iis dr. his rS. \ carpetanos (-pit- i 
-nea B) T'BdTfii. calpet- V*S. calpit- (-nes r) Erff. I axbt 
tioa VE'. arruntioa arbutios (alb- e) dT(?)K.a.S. | cci. i 
al. E, CCL V. ducena quincfuageua rS. \ his Tf. la £. 
6 annuae iis ego. -aa his (iia S) ED. -ualis V. -aalea dTt" 
annlia B. annua rir. ] mercedes TBdTf J", -de bia (iis v. del. 3y 
Ere. { Q. BiS. Q. uero £. quae rv. 7 ita ut B'. 9 numM 
ratis Sv.a.S. ] et facti E. 10. 11 es auati y. exhausiiii 

fEv.a.C 11 operibna ErG, -ris r. opibus v. | heredia t 
-red r e corr. \ an. Ucc H. as. ccc Er e corr. v{S). 
cell d. sti. ceci V. 12 aetate eadem J. athenaidc . 

(ate- V) T'r, -di D. -na id eat Ett. -nade B, -na dena i 
at//nadena T'. ad earn aetatem G. quadrag-ena S. -geni 
(Jena T. 13 uetius Vd. neetiua v.a.S. 14 eloqaentda 

VBJ). I dist. em. | adsectatot. \a D.a.D. \ tv 4. ea-ia n.o.a 
fl^ 16 potenbe B. -ia 4. -iam v. 'Vb -actama -^TOUSL-sjift 



VRflB] NAT, mST. XYrx 1 (5) 371 

pi'incipatu arl Thessalum transilivit, delentem cuncta pla- 
I'lta et rabie quadam in omnis aevi medicos perorantem, 
(juaii pnideutia ingenioque, aestimari ve) uno argumenlo 
abunde potest, cuni monimiento sue, quod est Appia via, 
s iatronicen se Inscripserit. nullius hiBtrioDum equorumque 
trigarii comitatior egressus id publico erat, cum Crinas 
Massilieusis arte geminata, iit cautior religiosiorque, ad 
siderum molus e\ ephemeride matbematica cibos dando 
horasque observando auctoritate euiu praecessit, uuperque 

10 HS C reliquit, muris patriae moenibitsque alHs paene son 
niinore summa extroctis. hi regebant fata, cum repente 10 
civitatem Charmis ex eadem Masailia invasit damnatis uon 
solum prioribus medicis, verum et ba line is, frigidaque 
etiam hibernis algoribus lavari persiiasit. mersit aegros 

IB in lacus. videbamus seues coasulares usque in oslenta- 
tionem rigenteSj qua de re eicstat etiam Annaei Sene- 
cae adstipulatio. nee dubiiim est omnes istos famam 11 
novitate aliqua aucupantes anima statim nostra negotiarL 
bine illae circa aegros miserae sententiarum concertationes, 

io nullo idem censente, ne videatur accessio alterius. bine 
ilia inrelicis monument! inscriptio: turba se medicorum 
perisse. mutatur ars cottidie totiens interpolis, et iu- 

§ 10: Seneca ep. VI 1, 3. XH 1, 5, — §11: Meineke Com. 
Grace. IV p. 360 (MonOBticha Menaniri p. 699), — cfr. Plin. 
XX 78. 

1 principatum V. 1. 2 placida V. S omni saeuit Vd. | 
mendieoa V. 4 abunde — momimento om. V'S'd. | potest v. 
porta eat (e r) Er. reperta eat V. \ suo am. V. ] apia V. in 
appia vet. Dal. 5 Iatronicen T, | bietorionum T. | equanun- 
que rff. 6 coraitatiore TdT. | critiaa C. 7 uc T'. ita 
ut V=E. 10 us V D. hB. c VBKu(S). centies hb i{^)C. \ 

moenibua B, 12 cbarm' r. carm' B. -mis v.a.C. IS et 

a babieia E. 14 persuaeit ll.v. {aUter§26). an praecepit? | 
merait om. T'B'. 15 latus b;e. 15. 16 ostentionem B. 

ostant- T'. Itj aimali V. IT fama E. 18 animaa staUm 
nostras u.a.H. -mae Btatum nostrae Grmi. 21 ini'eliois 

dErtr. -lis VSfS. | nioiiUTnenti TBdu. -tis ED (o.iv A^'Sfi-t^V 
Bcriptio VB'. ) turbare V. -bas ica'^*. Wta^ -» t.\-ni^\\<s- 
"S^J^otiena E. 1 interpeUis ■^■B>, -^^iffi\a «o.'v.&- 



372 C. PLINI SECUNDI cv 

genioritm Graeciae flalu inpellimiir, palamque est, ut quis->' 
que inter islos loquendo polleat, imperatorem ilico ritae 
nostrae necisqiie fieri, ten vero non milia gentium sine 
medicis degant nee tamen sine medicina, siciiti populas 
Romanus ultra sescentesimum annum, neque ipse in acci- 
piendis artibus lentus, medicinae vero etiam avidus, donee 
expertam damnavit. 
i (6) Etenim percensere insignia prisconim in his mori- 
hus eonvenil. Cassius Hemina ex anliquissimis auctor< 
est primum c medicis venisse Romam Pelopanneso Arch*-j 
gatiium Lysaniae filium L. Aemilio M. Livio cos. anaft^ 
urbis DXXXT, eique ins Quirilium datum el tabertiam in 
.13 compito Acilio emptam ob id publice. vulnerarium euat> 
fuisse effregiom, mireque gratum adventum eius initio, 
mox a saevitia secandi itrendique transisse Domen 
carniftcem et in taedium artem omnesque medicos, quod 
darissime intellegi potest ex M. Catone, ruius aucioii- 
tati Iriumplius atque rensura minimum conferunt; tanto 
plus in ipso est, quam ob rem verba eius ipsa ponemus: 
(7) Dicam dc istis Graecis suo loco, M. fili^^ 
quid Athenis ejquisitura habeam et quod konum 
sit illorum litteras inspicere, non perdiscer«. 



1 impellitur R'. [ palatn quoque V. 1. S^eet ut 
om. K'. 2 ualeat TB'TfS, cfr. XXVIU 10. \ ilico J. 

B.e(D), cfr. nota ad XXVII 12. 3 feu E'd. 4 nt^ 

Vd. [ medicine B. 4, 6 p, B, Vi>. 5 ipsi B, 5. 6 acci* 
piendi fl. 6 lentus do. ten- V'E. lentis V'Er. 8 lecei 
aere V'B'dT. sed cfr. Til 99, 114. XXXIV 86. XXXVI < 

9 heminae V. | ajitiquis Sn.a.M. eed cfr. XIII 84, 
10 peloponneeon Td. -euseiti v.a.G. 11 liaanise T. 

13 puphcae T, 14 egregium {corraptum in ecraciuia) ego, 

////crednnt d, ore- rlt. e re dictum R cum Gron. tradonfr 
v{D). I mirique T. | gradn aduentu E. | initio out. I. 
15 urendi om. V. 16 camificem et Szv. -ce sed T. -o 

Bed d. -cea et Et. an camificis et? | artemonesque V. -oresqui 
B'. 17 e SJ. 17. 18 auctoritate VE. -itas Br.a.B. 
18 oemmS, ia unum d, 19 i-pao. om.'V'^'Si.'-. W fi-Uo VK' 
21 Jiabeant d. M tt t- ft'i&A aiat.-c-g-H. 



r 



VBiK] JJAT. HIST. SSIX 1 (5—8) 373 

vincam Dequissimum et indocile genus illorum, 
et hoc puta vatem dixisse: quandoque ista gens 
suas litteras dahit, omnia conrumpet, turn etiani 
magis, si medicos suos hoc mittet. iiirarunt inter 
5 se barbaros necare omnes medicina, sed hoc ip- 
sum mercede faciunt, ut fides iis sit et facile 
disperdant. nos quoque dictitant barbaros et 
spurcius nos quam alios 'OniKiIiv appellatione 
foedant. interdisi tibi de medicis. 

10 (8) Atquf hie Cato sescentesimo quinto anno urbis 
nostrae obiit, octogensimo quinto suo, ne quis illi de- 
fuisse publice tempera aut privatim vitae spatia ad ei- 
periendum arbitretur. quid ergo? damnatam ab eo rem 
utilissimam credimus? minime, Hercules, subicit enim 

IS qua medicina se et coniugem usque ad iongam senectam 
perduxerit, his ipsis scilicet, quae nunc nos tractamus, 
profiteturque esse commentarium sibi, quo medeatur filio, 
serris, familiaribus, quem nos per genera usus sui di- 
gerimus. non rem antiqut danmabant, sed artem, maxime li 

io vero quaestum esse manipretio vitae recusabant, ideo 
templum Aesculapii, etiam cum reciperetur is deus, extra 



1 an eiiincam? 2 putiibam item £. | quandociimque 

T(?)ii.o.S. 3 corrumpit VSd. 4 si om. T'K'. i hue df?) 
v.a.D. 5 set Z. et H. G facient dTt. | fides iia (is SB. 
hia Tr) VdErv. fid&is H. 7 dictitabant TE'dT. 8 spur- 
tiua E5. (-rioH V). sup eiua rT. -rbius F, | 'Omraliv U cam 
OJahnio. opicos B. hoppicoB (hipp- v) E. -ificoa (opi- E) Er. 
hoppocoa Vd. 9 foedantqne V. | ioterdiii tibi (-dicit ibi 

v.a.G) de medicia VErv. om, rT, 10 atqui ego. atque 

T(?)Er. om. rT. | hie cato om. B', 11 obid V. 12 pn- 

plice V. I ut TB'. [ ant (pro ad) VK. 12. 13 esperiendom 

d(?)B. espedi- rv.a.C. 13. ab eomm Z. haberem R'. 
14 utilissimum E. | subiecit dT. 16 quam E. [ ae et TBdS. 
est et E. et se et c. 16 nos tractamua G{H). -temns 

Lugd. noB tredamus E. -rademus v {!>). nostra fcitamua 
(ci- U) rTiU. 17 profitemurque Z. | comedeatur V. 

18 uaus Bui n.v. an natisue? 18. 19 digerimus VBdXf 

iP)S. -remua U. difterimus EG. dilTerimus v. -remns 0. 

20 ease U.v. esae in P. an ease f. \ \QMi\!^^iQ '^ "■"'■"'^ 
cHwt PS. inani pr- T. mftgni pt- "ft. \ni.\(ia.tsv ^^- "O- - 
SI aesculapis TB. 



374 0. PLISI SECUNDI 

urbem feclsse iterumque in insula traduntiir et, cum 
Graeco3 Italia pellerent, diu etiam post Cutonem, 

17 cepisse medicos, augebo proTidentiam illorum. solanet 
banc artiuin Graecarum nondum exercet Romana gravita^: 
in tanto Tructu paiicissinii Quirltium altigere, et ipsi sta- 
tim ad Graecos transrugae, immo vero auctoritas aliter 
quain Graece earn tractantibus etiam apud inperitos ex-' 
pertesque linguae non est, ac minus credunt quae at 
salutem suam pertinent, si intellegaot. itaque, Herculei 
Id hac artium sola eveiiit, ut cuicumque medicum se pn 
fesso statim credatur, cum sit periculum in nullo meit 

18 dacio maius. uon tamcn illud iutuemur; adeo blauda est' 
sperandi pro se cuique dulcedo. nulla praelerea lex, quae 
puniat iuscitiam capitalem, nullum exemplum vindictae. 
discunt periculis noslris et experimenta per mortes aguni 
medicoque lanlum boniiuem occldisse inpnnitas summ 
est. quin iuuno transit convitium el iutemperaDlia cul 
patur, ultroque qui periere arguuutur. sed decuriae prt 
more censuris principum examinantur, inquisitio per parieta 
agitur, et qui de nummo iudicet a Gadibus columnisqoi 
Hercuiia arcessitur, de exilio vero non nisi XLV electll 

IS Tins datur tabelia: at de iudice ipso quales in consilium 
eunt statim occisuri! meritOj dum nemini nostrum libet 
scire, quid saluti suae opus sit alienis pedibus ambula^ 
mus, alienis oculis agnoscimus, aliena memoria saluLamu^; 

1 iterumque IJ. v. Tiberina,que cwii. S. | nee {pro et 
com*. S. 2 etia,ni del. E. 2, 8 eicoepiase T. & taati 
H'. I froctu VH'. 6 greci a. g at (jnv ac) i. 9 in- 
tellegant BCT. -gnnt rv(J). 10 in om. E. | sol T'E. | medi- 
(sam se d(?)D(J']. medum ae E. modo se B. al. . . . r (reli^ptia 
margine alseisit). modo ce (rem U) VD", 10. 11 profesao 

i{?)G. -Bsae E. -eiTO T. -erra B. -fltenti v. {an proferat? 
cfr. XVUI SIS). 12 intueretar B'. | ab eo T. - ' " 

Bcientiam B't'. c/r. nota ad XXVI 3. \ capitalem E' 
iTH. ea cap- T, cam cap- tS. 17 tranait in Vp.a.( 
IB perire T. 18. 19 pomere E. 19 esanimantur T. -atur 
B. I paientes P. patriaa Gron. 20 a om. E. "- - • 

de E. nisi die v.a-H. 22 cotteiliu G. -lio ll.r. 

i'aat?). 24 littoi "a^'KD.a.G. 'tA..^ 



I 



NAT. mST. XXE 1 (B) 375 

*aliena et vivimus opera, perieruntque rerum naturae pre- 
I tia et Titae argumenta. nihil aliud pro nosiro liabemus 
quam delicias. non deseram Catonem tarn ambitiosae 20 
artis iovidiae a me obiectum aiit seuatum ilium, qui ita 
5 ceusebat, idque non crtminibus arlis arreptis, ut aliqnis 
exsitectaverit. quid eiilui venenorum fertiliiis aut inide 
plures testamentorum insidiae? iam vero et adulteria 
etiam ia principum domibus, ut Eudemi in Livia Drusi 
Caesaris, item Valentls in qua dictum est regina. non 31 
ID sint artis ista, sed hominum: non magis haec urbi timuit ^ 
Cato, ut equidem credo, quam reginas. no avaritiam- 
I quidem arguam rapacesque nundinas pendentibus tatis et 
L dolornm indicaturam ac mortis arram aut arcana prae- 
I cepti, sqnamam in oculis emovendam potius quam ex- 

I 16 trahendam. per quae eCTectum est, ut nibil magis pro 

re videretur quam multitude grassantium; neque enim 
pudor, sed aemuli pretia summittunt. notum est ab eodem sa 
Charmide unum aegrum e provincialibus HS cc recon- *' 
ductum, Alconti vulnerum medico HS (U\ damnato ad- 
io emi?se Claudium piincipem, eidemque in Gallia exulanti 
et delude restituto adquisitum non minus intra paucos 

II annos. et haec personis inputentur. ne faecem quidem 33 

P 8 22 : ctr. Martial. XI 84, 5. G. 

I 1 aliene (om. et) E. -nai'.o.S 3 iam TdTf, | ambitiofe 

TK, -oae T. 4 ut a (jji'O aut^ E. et a v.a.G. 5 itaque 
(pro idque) Ey.o. ff. 6 quidem in V. quid E'. J feraliua B. 
-aciuB S. 1 iinde dEp. uniua VR. 7 rea B, 8 in owi.VB'. | 

I eudemi B. eunde It. euidens v. 10 sunt V^^v.a.G. | artea 
istae £. IS aut mortis VR'. | arram YiB. arma Ei'. aty- 
con K, a! r {relii{uiE inargine abseisis). \ arcanam V. 

k 13, 14 praecepti VB'. -ta rv. 14 aquam T. ///qua d'. 

I -ama d* | et mouendam. TB'd. 16 ma (pro magia) V'B'. 

U 16. 16 prodesse A'v.a.S. 17 pudoria [om. sed) Ei'.a.C | 

I aemuli c. -lis tt. \ notum Av. non V'Er. om. t". 18 e V'B. 

W ex iv. et V'Er. | his T. | Ho ego. .c. E. cc B. ducenta Vd. 

9 -tia B(?)i), 18, 19 conductum v.a.H. art ee (= esse) con- 

I ductum? j dist. v.a.T). 19 mediconun E. | [C] ega. c }l.H{D). 

B c ti. centiena cent. mil. S (incertti'm tinde sumptuin^- vi .na ■»*>-- 

L emisBoa B'. 21 intra — 2^ petBOKA om.t. 'ia 'iaft.ae.-ci.V's'ii^ 



376 C. PLINI SECUNDI 

aiit inscitiani eius tur//i°m arguamus: ipsorum procerus 
iDtemperanliam inmof/t^is aquariim calidarum deverticuIiK 
imperiosa ioedia el ab isdem deficientibus cibo saepiiu 
die ingesto, mille praelerea paeniteatiae modis, culinarum 
etiam prueceptis et ungueDtorum misturis, quando nulls 
Si omisere vitae inlecebras. invehi peregrioas merces cod 
ciliariqiie externa pretia displicuisse maioribus crediderii] 
eqiiidem, non tamen hoc Catonem providisse, 
damiiaret arlem. Lheriace vocatur excogitata composition 
luxuria Gtail rebus sexcenfis, cum tot remedia dederi 
natura, quae singula suflicerent. Mithridatium antidotun 
ex rebus Lim componitur, inter nullos poudere aequalL 
et quaruudam rerum seiagesima denarii unius imperattii 

85 quo deorum, per Fidem, ista monstranle! homiQum < 
subtilitas tanta esse dod potuit; ostentatio artis et por 
tentosa scientiae venditatio manifesta est. ac ne ipsi qui 
dem ilia novere, conperiqne volgo pro cinnabari Indica i 

33, i£i medicamenta minium addi insdtia .nominis, quod esa 

86 venenimi docebimus inter pigmenta. verum haec ad £ 
lorum salutem pertinent; ilia aulem, quae timuit CatJ 

g 34: cfr. Plin. XX 364. XXV 6 (XXm 119). Cels. V 23 
(Scribon. 191. PI. iun. 106, 10 aqq.). — g 25: cfr. Plin. XXi 
116. 116. DioBC. V 109, — g 26 eitr.: cfr. Seneca ep. XTI 5, 6 
luvenal. 8, 114. 6, 870. Martial. XII 32, 21. 



1 inscitam TP. | turjiem ego. turbam VBTEP, -bae d(P)e. 
arguemiis VE'dfr, | dist. ego, | ipsorum procermn ego, cfr. § St 
-soruni ll.H. -Borumque v, 2 intemperantia V, imperaa 

tiam E. | inmodicis ego. in morbia {ortum ex inmoduis) U.o. 
gallidarum T. 3 in media £. (imperiosam inediam v.a.S) 
Eisdem T. | cibo VEEo(S). -boB d(?)ff. 4 de V'Bd. | ii, 

geatoa G. | petentiae E'. appete- dT. 8 et quidein V. quid 
Eii.a.G. 9 therig VB. -ie i. 10 liuiiiria ego (et diat) 
-riae V'Ern. ofli-rT. I finsit ego. fixifcVEK. -sis d. fit ex «. 
aexeentia Scum Fabricio. eitemia U,v(D). 11 mithridatiuii 
(-trad-K'S) TTfErJ?. -tioum d(?)v. 12 inter VT, interiit 
Hd(?)E». cfr. 71311. {an interque? cfr. H 119. 207). \ aullai 
ego. -UosTBTE. -UiuB D. -llo d(?)ii. | et quali E. aequaTB^ 
equa d. 13 imperatur ego. -tor II. -ta v. 14 per fiden 
('dam d) ll.TI{F)J. -diam c. \ ^aWm ■B.fo.o,, J. vi iUaj^ 
" " ' ffioneid conDlenque %. , ^% s* ^* \ia<si^^m^V*" 



r 

K atque providit, innocentiora mtilto et parva opinatu, quae 

H proceres artis eiiis de semet ipsi fateantur, ilia perdidere 

■ imperii mores, ilia, quae sani patiinur, luctatus, ceromata 

f ceu valitudinis causa instituta, balineae ardentes, quibus 

6 persuasere in corporibus cibos coqui, ut nemo non minus 

Talidus exiret, oboedientissimi veto efferrentur, potus deinde 

ieiimorum ac vomitiones et rursus perpotatioues ac pilo- 

rum eviratio instituta resiuis eorum, itemque pectines in 

feminis quidem publicati. ita est profecto: lues morum, 27 

10 nee aliimde maiur quam e mediciua, vatem prorsus cotti- 

die Tacit Catonem et oraculum: satis esse iDgeuia 

Graecorum inspicere, non perdiscere. 

Haec fuerint dicenda pro senaLu illo aescentisque p. R. 28 
annis adversus artem, in qua condidone insidiosissima 
16 auctorilatem pessimis boni faciuut, simul contra attonitas 
qiiorundam persuasiones, qui prodesse nisi pretiosa non 
putaut. neque enim dubitaverim aliquis fastidio futura 
quae dicentur animalia, at non Vgrgilio fuit nominare 
formicas nulla necessitate et curcuiiones ac lucifugis 
ngesta cubilia blattis, dod Homero inter proelia 
deorum inprobilatem muscae describere, non naturae gignere 
Ista, cum gignat hominem. proinde causas quisque et 
elTectus, non res aeatimet. 

(9) Ordiemur autem confessis, hoc est lanis ovisque, 29 
s ob id ut rebus praecipuis honos in primis perhibeatur. 



■VfiJEi NAT. HIST. XXIX 1 (8—3) 377 



§ 38 eitr.: Vergil, georg. I 186. IV -243. Homerua P 570. 



1 multa S. I opiuato VB'f. | an qua.eque? 2 eius 

de Bemet (remet V) Y^S.iTH cum F. -tlem (-dam in v) 
'semet V'Ed. | ipais Bru.a.if. -so B. 3 imperio [ipe- V') 
T'B'd. I cremata E, 6 cibo E. | coqui BE«. qui d. qui- 
bus V. on cocoqui? cfr. Sorat. ep. I 6, 61. luvenal 1, 143. 
8 euirati d. [ ia dEri'. ne r. 9 moranm V. -raljum 
10 nee i.v. ne VEr. om. B. | e Er(i(J). a rlS. 
11 oratium B. 14 conditione ll.v. 16 ationitaa V. acco- E. 

16 persuaeione E. | nb (pro nisi) E. | praecio sano V. 
18 diflcentur VBE, | ad non T. anne S. \ uirgilio H.w.a.,S{2>). 
19 fonnicaiti d. 21 deacripsere VB'. 22 gignant E. 
gigneret? 24 ordinemus E. | a confessis v. c/V. CFW MjaJiM 
J. 3 et XXV 99. -25 ob id ttt ego. eft. IL'XX.IL a. WR. 



SIS C- PLTSI SECUSDI 

quaeiliim eliam sic alienis locis, lamen obiter, 
cesse erit. nee deeral materia pompae, si quicquj 
intueri liheret qiiam fldeni opens, quippe 
pro<litis etiam ex i-inere phoenicis nidoque 
ceil vero id rerlum esael alque non fabiiloat 
ridere est vitam remedia past millensimum anntl 
tura monsti'are. 

30 2. Lanis auctoritatem veteres Romaui etiam reHj^ ^^ 
liabuere, postes a nubentibus atUngi iubentes; praeterqd 
cultiim et lulelam contra Trigora sucidae plurima praesUc 
remedia ex oleo vinoque aut aceto, prout quaeque i 
ceri morderive opus sit et adstriogi laxarive, hixatis m 
bris dolentibusqtte iiervis inpositae et crebro snlTasse. 
quidam et salem admlscent luxatis; alii cum lana nitan 
tritam adipemque inpommt, item contusis tumentlbusqali 

31 lialitus qiioque oris gratiores facere traditur confricatiff 
dentibus atque gingivis adniixto melle. prodest et phn- 
neticis suiBtii. sangiiiaem in naribus sistit cum 
rosaceo indita et alio modo auribus opturatis spissim. 
quin et ulceribus vetustia inponitur cum melJe. yubien 
ex vino Tel aceto vel arpia frigida et oleo expressa sanit 

§30: Plutarch, quaest. Eom. p. 371. Lucan. Pbars. n 364. 
Diosc. n 82. — § 31: cfr. Marc. 13, 11. — Sereo. 93. PL in 
92, 3. — Seren. 630. 631. PI. inn, 23, 11—13. Marc. 10 28. 
PI. inn, 77, 23. 24. 74, 14—16, Seren. 815. 

obiturB. -t«r a. -tur ut V. -ter utaiS, ut obiter r. utDn 
Veae. i sk vadifif. ai Ew(2>). 2 deerit TR. esse ei 
d. I materia TBdT J cMni P. -rie B. -rise [pompn] v. 8 lili_ 
d. ] prima fidem B, 6 uitam CFWMUlkr p. 25. -tiaio T'l; 
-tia in d. -tia r. -tae iam J. -tae v. 6. 7 redituram TdJ 
reddi- E. 9 potest E, I attingi om. B'. ea cingi ZiipaiM 

serf cfr. XXV III 135. \ tubentea V, om. B'. 11, 12 mnl. 

ceriqne ut V'K'. 12 morderiqae V'B'T, -qui V, 13 uo. 

lentibueque TB. uolan- d. 14 quidam et VBdS. -dam in ■.< 
-dam etiam v. 16 alitus V. 17 mellis B'. 18 sufB- 
tus E. 19 indita et alio modo VT. cfr. XXYI 131. XX 
137. XXII 33, praeterea datur (coicitur) in nares apud 
Seren. (S31) et PI. imm. et Mart, et alio (allio v) indita 
modo (-dico c) Bs.o.G. el aVio toq6.o TO.ai^». t'^'^G. to lyii 
^ nee E. 



I 



NAT. HIST. XXIX 1-2 (0) 379 



;rietis TOllera luta frigids ex oleo madefacta in muHebri- 32 
bus malis inflammationes vulvae sedant eC, si procidat, 
suffitu reprimuDt. siicida lana iDposita Bubditaque mor- 
tuos partus evocat; sistit etiam profluvia earum. et canis 
I'abiosi morsibus inculcata post diem septimum sotvilur. 
reduvias sanat ex aqua frigida. eadem nitro, sulpnre, 
oleo, aceto, pice liqiiida ferventibus tincta quam calidis- 
sima inposita bis die lumborum dolores sedat. sistit et 
sanguinem ex ariete sucida articulos extremitatiiim prae- 

> ligans. laudatissima omois e colio, natione vero Galatica, -S3 
Tareiitiua, Attica, Milesia. sucidam inponunt et desqua- 
matis, percussis, lividis, iocussis, conlisis, contritis, de- 
iectis, capitis et aliis doloribus, stoinachi ioflaDunattoni ez 
aceto et rosaceo. cinis eius inlinitur adtritis, vuloeratis, 

> ainl)ustis. et in oculorum raedicamenta additur, item in 
fistulas aiiresque suppm-atas. ad boc detonsam earn, alii 34 
evolsam, decisis summis partibus siccant carpuutque et 

in lictili crudo cnnponunt ac melle perfnndunt uruutque. 
alii astulis taedae subiectis et snbinde interstratis oleo 

§ 33; Seran. 640. 63a. — Plin. iun. 85, 6—7. — Seren. 
4Blsiiq. PI. iutt. 68, 13— 16 (cfr. 36, 6). Marc. 26, 10. — CeU. 
IV 11 p. 134. 135. cfr. Plin, XXVIII 61. — § 33: PI, iun, 9, 3. 
Diose. n 8S (cfr. Marc. I, 88. 27, 29), 11 83. — g 34 r Dioac. H 83. 

1 uellere TTE. | uta E. lota v.a.S. | frigidam E. -daque 
V.a-G. {an frigida et?). 1. 2 mnlieribus B (cfr. XXX 133). 

2 prooidat ego. -dant ll.v. S sucide VS. | an snbditaue 
emortuOB? 4 earum ll.v. uuluamm man. Sal. an femina- 
nim vel delendum (cfr. XXIV 126. XXX 126. XXXII 130)1 
nisi vero uiperamm et caniB tnagis probafur. \ et VBTEI>. 
at d(?)t>. 6 tedubiae V. 7 feruentibuB dErv. -uefcenti- 
bna rTlS. 8 his die E. 9 extremitatum v.a.J. cfr. nota 
ad XXriII 59. 11 tercntina V, 1 ancida E, 12. 13 de- 
iecttB om. V'B'd. 13 atomaci B. 16 medicamentie ED. 
sed cfr. §35. XXV155. XXXIII 105. XII 134. XXIV 41. 
XXVIII 120. XXXII 31. XX 358. XVI 54. XXVI 36. 

I XXIII 45. XXI 18. 30. {an vera etiam oculorum medica- 
L mentiaT cfr. XXXV194. XXXIII 105 init). 10 hue TB'd'. 
I 4iaec v.a.S. \ detoaam V. 17 deciaais V. 18 uru.titnji.ft 4^5-)^- 
t'eum vet. Dal. e Diosc. utrumque tv. Vi tt.a\,viNA.a'^''li. -Xv"*-. 
^(i^. XriSZ). asaulis rG. hastu- i3. ■ 



380 C. PLINI SECUNDI 

adspersaDi accenUimt cineremqtie in labellis aqua ad 
conCricant manu et considere patiunlur, idque saepi 
mutantes aquam, (looec lingiiam adstringat leniter i 
mordeal; lum cinerem repoDunt. vis eiiis septica 
eflicacissiineque genas purgat. 
S6 (10) Quin ipsae sordes pecudum sudorque CeminD 
et alarum adhaereDtcs lanis — oesypiim vocant - 
numeros prope iisiis ha bent, in Alticis o rib us 
palma. fit pi u rib us modis, sed probatissimum lana 
iis partibus recenti concerpta aut quibuscumque 
sucidis primum coUectis lento igni in aeneo siibferYefac 
et refrigeralia pinguique, quod supernatet, collecto in i 
tile vas iterumque decocta priore materia; quae pingn 
liido utraque fiigida aqua lavatur et in linteo saccatur 
sole torretur, donee Candida fiat ae tralucida; turn 

36 stagnea pyxide cooditur. probalio, ut sordium viruS' c 
et manu fricante ex aqua non liquetur, sed albescat 
cerussa. oculis ulilissimum contra infiammationes 
rumque callum. quidam in testa torrent, donee ping 
tudinem amittat, utilius tale existimantes erosis et da 

37 geuis, angulis scabiosis et lacrimantibns. ulcera non e 
lorum modo sanat, sed oris etiam et genitalittm cum i 

g§ 35 — 37: Dioac. 11 84 med, et extr. — § 37; cfr. _.. 
eupor. II 71 et I 215, nH Ciccuiuov falso, — Seren. 260 sqq. 

1 accedunt V. | et (jwo in) V. | additas VR', s 

fiicant B*. 4 mordeat de aobo potanemednnt X'. I 

vaaS. tunc Eii(D). cfr. §35 extr. 45. | eis V. [ stjptica «._.. 
ameetica Gesfier. 6 quin^pecu om. a^ 7 oesopnm 

aes- v.a.B. 8 habent 17. -bet ll.Ven. 9 palam TK'l 
modiaom. T'a'. 10 iis Vv. his rC. 12 supematet B. 
-tat v. -riacet rTt. 12. 13 fictili v.a.S. IB nasa 

v.a.S. I priore iv{D). -ori B(?)C. -ora V. propter B. | 1 
rift E. 1-i uitaque E. | in vm.V. | aici'atar T'HBo.a.j 

ex {pro ac) T. I6 stagnea VEEJ coll XXX 38 

{XXXiri !)4. 130. XXXIV 159. 160, ubi B semper), -gnia 
atannea d(?)C 16. 17 oleonte manu E. 17 t 

sed)? 1 aut E. 18 ceroaaV. ceteroaa B'. 19. IS 
nel g^lnm (-IJium E') quidem intestator E. 19 

aec TZ. -do (copfioiunt aid. v) -an a,-u.ii.E. °\ 

' ~~"i. M e Dime, (^sed diceiidww. erat whyoto:!. 



TEdEi NAT. HIST, X5IX 2—3 (9—11) 381 

serino adijie. meiielur et vulvae infiammationibus et sedis 
rhagadiis et condylomatis cum meliloto ac butyro. reli- 
quos usus eius iligeremiis. sordes qiioque caudarum con- 
cretae id pilulas siccatae per se liisaeque in farinam et 

E inlitac dentibus mire prosuut, etiam labantibus, gin^ris- 
que, si carcinoma serpat; iam vero piira vellera aut per as 
se inposita caecis doloribus aut accepts siilpure, et cinis 
eorum genitalium vitiis, Ijnilumque polleiit, lit medica- 
mentis quoque superpoiiantur. medentur ante omnia et 

10 pecori ipsi, si fastidio non pascantiir. caiida enim quam 
artisslme praeligata, evolsa inde lana, statim vesciintiir, 
traduntque quod extra nodum sit e cauda praemori. 

3. (11) Lanae habent et cum ovis societatem simul 39 
front! iupositae contra epiphoras, non opus est cas in 

15 hoc usu radicuia esse curatas neque aliud quam caiidi- 
dum ex ovo infundi ac pollinem turis. 

Ova per se infuso candido oculis epiphoras cohibent 
urentesque rerrigerant — quidam cum croco praeferunt — 
et pro aqua miscentur collyriis; iiifantibua vero contra 

so lippitudines, ul vis aliud, remedio sunt butyro admiito 
recenti. eadem cum oleo trita ignes sacros leniunt betae 4o 
foliis superinligatis. candido ovorum in oculis el pili re- 



§ 39: Diofic. n 56. PI. iun. 22, 4—7. — cfr. Marc. B, 30. — 
840: PI. iun. 98, 7. 8. Seren.761. — DioacHSS, Seren. 1043 sqq. 
"' 'nn. 84, 6—8. — Serea. 1047 sqq. PI. iun. 84, 4—6. 



2 rbagadis VEi!-o.C(I>). 3 eius TKEI>. eius suo loco 
d(?)i). an eiua snis Jocia, ■ut § 51? sed cfr. § 73. \ digere V. 
-rere d. -reae. De sordibua caudae med. fi'. 4 tuaoeqne 

f-Beqne V) T'dii. -sae aeque £. tureque V. tncuteq, B. | 
forinam SVerc.{G). -na r(om. in)r. 5 labantibua iv. -biu- 
que VH. -bus quae E, -bus, uuae B. sed cfr. Seren. 7 po- 
sita TB'd, I accepto Jl.i: cfr. § 56. auffita PI. iun. 36, 7. 8. 

8 pollet E. I ui T. 10 pascautur BE& -atur rvlj)). 

11 praeligat EE. {an praeligata. et uolsa?). 12 nondum 
fit E. I primori E. praemorari B. 17 infusa E. 18 uren- 
tesque iv. -tes oue B. -tisque TS. -tie qua Et. 19 miscent 
v.a.J. idist. J). 20 lipitudiues T. lipidi- B. | ut uix ego. 

c(r. XYI 64. uix il.v. | sunt ego. eat ll.v. 1.1. --vt..- 

ligatia B. 



3S2 C. PLISI SECX7NDI c 

cHoaDtur Hammouiaco Irilo admistoque el vari in 
cum pineis nucleis ac melle modico. ipsa fucies inlila 
sole non uritur. ambiista aquis si statini ovo occiipeatnr, 
pusulas non sentiunt — qiiidam adniiscent fariDam 1m»- 
deaciam et salis parum ■ — , ulceribus vero ex ami 
cum can dido ovorum lostum horde um et suillo adipe 

41 mire prodest. eadem ciiratione ad sedis vitia utusUir, 
infantibus quidem etiam si quid ibi procidat; ad pedum 
rimas ovorum candido decocto cum cenissae denariorum 
II pondere, pari spumae argenti, murrae exigiio, deie 
vino; ad iguem sacrum candido ovorum ternuai am 
amylo. aiunt et Tulnera capdido glutinari calculosqat 

43 petli. — Lutea oToruna cocta, ut indurescant, admiilt 
croco Qiodice, item melle, ex tacte mulieris inlita dolont 
oculorum mitigaut, vel cum rosaceo et mulso lana ocaHt 
inposita, vel cum trito fipii semiue ac polenta iu mubo 
inlita. prodest et tussiertibus per se luteum devoralnig 
liquidum ita, ut dentibus non attingatur, thoracis destil- 
lationibiis, taucium scabritiae. privalim contra haeI^o^ 

43 rhoidas morauf' inliuitur sorbeturque crudum. prodest el 
renihus, vesicae rosiouibus esulc era tio nib usque, cruenlt 



§ 41 extr.: PI. inn, 98, 8—10. — § 42; cfr. Djoac 11 6* - 
PI. iim. 32, 7—9. — §§ 42, 43: Diosc. II 55. PI. iun, 38 3—4 - 
g 43: Dioac. 11 54. cfr. Marc. 27, 51. — PI. iun. 52 16-19 
Marc. 27, 7fi. 



1 iiarii Ei -rices dT. turi T, | i'auantiae V. 
modico Ere. miito r. | ipse fa.cies iliite J. 3 uritur Sxi 
adu- V. uruntut rT. | aquis It.ii. an igoi'/ cfr. XSTV 4h. 
(flammis Seren.). | occipentur V. 5 fa,lia T. | param V. 

parunm E. (an recti? sed efr. « 103. XXIII 41). 8 procedri 
TBr. 9 caeroaaao V. 10 dunm ll.G. duorum v. ii can- 
dido duoruin T. I temum. ego. trinu r. trum E. trimn VBfi 
trito d(?)y. c/r. PI iun. 12 amnio VB(E?)U. | Candida E.] 
glntinare VE'. 14 an modico? cfr. nota nd XXVZ 123.\ 

et lacte v.a.S. 16 mitigatur E. IG con trita X. 17 ia- 
lata E. 18 itaque ut E. 19. 30 haemorrhoidaa d. -dia i). 
■dum V. eraorroidas V'E, baemoro-B. nemo ro-V. 20 raor- 
stti ego. -sum ll.v. cfr. XX 50. an potins moreibns (eorrtipttm 
'k taoTfauF)? \ et cruAma B.S. cTuRi&a.'^. 'IV M^aicaB 
Ipnibos om. E. -21 et v- *%*! '^ "^^^ '^9'^ * ™ ' " 



IBEdE] 
excreantibus v ovorum lutea in vini tiemina cruda sor- 
bentur, dysintericis cum cinere putamiiiis sui et papa- 
yeris suco ac vino, danlur coeliacis cum uvae passac 
pinguis pari poudere et malicorii per triduum aequis 
iporttonibus, et alio modo lutea OTorum m, lardi veteris 
et mellis quadrantibus, Tiiti veteris cyathis m, Irita ad 
crassitudinem mellis et, cum opus ait, abellanae nucis 44 
magnitudiae ex aqua pota, item ex oleo fricta terna, totis 
ovis pridie maceratis in aceto; sic et lieDtericis, saugui- 
nem autem reicieutibua cum III cyathis musti. utuntur 
isdem ad liventia, si vetustiara siut, cum bulbis ac melle. 
sistunt et menses mulierum cocta et e vino pota, iufla- 
tiones quoque vulvae cruda cum oleo ac vino inlita. utilia 46 
Bunt et cervicis doloribua cum auserino adipe et rosaceo, 
gedis etiam vitiis indurata igni, ut calore quoijue prosint, 
et condylomatis cum rosaceo; item ambustis durata iu 
aqua, mox in pruna putamiuibus exustis, turn lutea ex 
rosaceo inlinuntur. Hunt et tola lutea, quae vocant sitista, 
cum triduo iucubita tolluntur. stomachum dissolutum con- 
firmant pulli ovorum cum gallae ttimidio ila, ue ante u 
boras alius cibus sumatur. dapt et dysintericis pullos in 
ipso ovo decoctos admixta vini austeri hemina et pari 
modo olei polentaeque. — Membrana putamini detracCa 46 



NAT, mST. XXrS 3 (II) 383 



§ 44: PI, i 

8— n. 



1 quinque /(, ii. 3 cum ciflere iTtH cum P. ouum 

(cum r) cineris VE. cum inira E. cum iure c, 4 pai*e H. | 
malicorio v.a.H. 5 trium ll.v, 6 tribua II. v. | trita oin. 
TE', 8 magnitudinis V, | fricea E, 9 aic et TBdG. 

lie et in Er. aic et illita v. | lientericis d(P)ir. cfr. Ccls. Ill 
p. 39. IV 23. lieni, Ericis (-ci E) rl. lieniois v. djsent«ri- 
eia PI. tun. 10 ater (pro autem) E, | tribus ll.i: \ muati v. 
mixti U. Ven. tl Gunt £, li coctae E. -te r. otii, B. | 

e (ex «) uino dEr e coir. D. in uino V»S, iu eo ino V, in 
fo uino f. 13 ac Sb{D). aut rlfJT. 15 durata 'Sv.a.H. 

16 durata H,!!. decocta Pi, jim. | in H.Tf*.>(H). ex ff. 
-17 cum E. I ex Bdv, et r. 18 illinunt d. | eitista TBEe(if). 
'icista iVen. -ti T. sohista (B)C. aynchyta P. 
33 pntaminis E(?)tr,a,S, -anei 'E. 



1- » 






384 PLINI SECUTTOl (VBdi 

sive criido sive cocto labrorum flsauris medetur, puta- 1 
minis cinis iq vino pot us sanguinis eniptionibus. com- 
. huri sine membraoa oportet. sic lit et dentifricium. idem 
cinis el mulierum menties cum murra inlitus sislit. flrml- 
tas putamimim tanta est, ut recta nee vi nee pondere k' 
ullo franf^antur nee nisi paulum inllexa rotunditate. — 

47 Tota ova adiuvant partum cum ruta et aneto et cumino 
pt)ta e vino, scabiem corporum ac pruritum oleo et cedria 
mixlis lollunt, ulcera quoque umida in capile cyclamino 
admixt^. ad pum et sanguinis excreationes ovum crudumm 
eum jiorrl seelivi suco parique men sura mellis Graed 
ralefactuni hauritur. dantur et tussientibus cocta et triuj 
cum melle et cnida cum passo oleique pari modo. 
funduntur et vlrililatis vitiis singula cum ternis cyathl 
passi amyliqne semiiniia a balneis; adversus ictus i 
pentium cocta tritaque adieeto nasturlio inliniintur. 

4S Cibo quot modis invent, notuni est, cum Iransmeent f 
cium tumorem calfactuqne obiter foveant. nullus est alii 
cibuB, qui in aegritudine alat neque oneret simulque i~ 

40 potus et cibi habeat. maieratorum in accto molliri did 

10, 1B7 muH putaman; talibus cum Tarina in panem subact' 
coeliaci recreanlur. qutdam ita resoluta in palinis torretl 

g 47: Seren. 624, PI. iun. 13, 1, Marc. 4, G 
4_7. — Seren. 297. PI. iun. 37, 14— IC. — g 49: Seren. 4 
—490. P]. iun. 68. 14—17. — Seren. 646. Marc. 27, 71. 
Mara. 37, 77 (110. 68). 

1 labrorum em. cfr. nota ad XXIV 14. -bionun UM 
{nvgquam alibi a Plinio pofitutii). S cibi {pro einisj B. 

2. S coDiburere dT. 3 id ert V. 4 et BBf, ciet " 

eum T. I halitUH VdT. litus S<. 6 panlulum v.a.8. cfr. f 
ad XXVIII 133. 7 tosta T. | curata V. | anetho T(?)dtj. 

8 eeilra TH'd, 9 toUuntur d. 10 ad V'Eae, ao 
14 ai singula E. aingulia V'B', 14. 15 cyatbis passi ejo. , 
U.v. paasi cyathifl C. (nn ternia heminia pasei?). 16 amiiL 
lique V(E?)i>. | adueraia V. IT cibo G. -bos ll.v. \ qud 

Vd. t iubent V, | transmetent E. -mittant v. " "~ ' 

njore E, 19 aegritudinein E. [ uini E. u 

SO 0.0 iv.a.S. I cibus TE'. 21 pane Ei'.n.H. efr. i 
ad XXVIIISm.ZQi. W VB.tea\aT. \'WTT6rv-S.v.i). " - 



dEi NAT. HIST. XXIX 3 (11) 385 

utUius putiinl, quo genere noD alvos taDtum, sed et men- 
ses feminarum sistunt, aut, si maior sit impetus, cruda 
cum farina et aqua hauriuntur. et per se lutea ex iU 
decocuntur in aceto, donee indurescant, iterumque cum 

5 triCo pipere torrenlur ad cohibendas alvos. fit et dysin- 50 
tcricis remedium singulare ovo efTuso in fictile novum 
ciusdemque ovi mensuraj ut paria sint omnia, melle, mox 
aceto, item oleo confusis crebroque permiitisj quo fuerlnl 
ea excellentiora, hoc praesentiue remedium erit. alii eadem 
10 mensura pro oleo et aceto resinam adiciunt rubentem vi- 

■ numquej et alio modo temperant, olei tantum mensura 
pari pineique corticis ii sexagensimis denarii, una eius 
quod riium diximuB, raeUis obolis v simul decoctis, itaM,ai 
ut cibus alius post lUi horas sumatur. torminibus quo- 
, 16 que multi medentur ova bina cum alii spicis im una 

Iterendo vinique hemina calefaciendo atque ita pntui dando. 
et, ne quid desit ovorum gratiae, candidum ex as ad- 51 
mixtum caici vivae glutinat vitri Iragmenta; vis vero tanta 
est, ut lignum perl'usum ovo non ardeal ac ne vestis qui- 
aa dem contacta aduratur. de gaUinarum autem ovis tantius 
locuti sumus, cum et reliquarum allium resteut, magnae 
utilitatis sicut suis locis dicemus. 



§ 60: Marc. 27, 38. — 27, 53. 107. — § 61: laid, XII 7 



i.S. Ian recte?). | per ae luta VB' 
X (et B) his rS. 4 decocuutur ego. 
■- --'■ ""• ' ■ ' ■ v'B'l 

mre ouo Mm. E. j ut (pro in) V. \ fictili nouo r e'corr. Bi).a.S. 

7 pariae V. 10 leOnam v. rei unam E. -na V i. reuiu S, 
-ioa, r. I dicunt 7d. 10. 11 umiinque Td. 11 disl. sus- 

tulit S. I alio V'Etv. a, r. | iutemperant B. | mensuram E. 

12 dnabus ll.v. \ denarii i. -rie E'. -riae T'. -riorum rv. 
-ri a« D. IS qno Er cum ras. \ rhum i'J!tVen.(R). rhuunt 
v. rhna v{D). fcralii V'Kr in ras. \ quinque ll.v. \ decooti B. 

14 alius om. VE'H. eed cfr. § 45. \ qnattuor n.v. 15 me- 
dest 7. I allii (aliis v) piscis iv.a.H. \ quattuor ll.v. 
15. 16 una terrendo VB. uterendo E. 16 potui dando r.Ti^ 
potaudo r. IT desit ouorum dErv. de estiuorum (aest-T 
lia II. hiaZ!. C, 18 uiuae dEu. ut t. \ ^V-qImi- " "■" 
SI alitam de ouia anguia reatentB.. \ m^ftaa'^ 



386 C, PLim SECtJNDI [vb9 

52 (12) Praeterea est ovorum genus in magna fama Gd< 
liartuu, omissum Graecis. angues enim nunierose con- 
Toluti salivis faucium corporumque spumis arlifici con- 
piexu glomeraat; urinum appellatur. Druidae sibills id 
dicunt in sublimu iactari sagoque oportere intercipi, oe 
tellurem attingat; profugere raptorem eqiio, serpentes 
enim insequi, donee arceantur amnis alicuius interventu; 
experimentum eius esse, si contra aquas fluitet vel aura 

53 vinctum; atque, ut est Magorum sollertia occultaDdis fran- 
dibus sagax, certa lima capiendum censent, tamquam con- 
gruere operationem earn serpenlium humani sit arbitriL 
Tidi equidem id ovum mali orbiculati modici magaitudine, 
cnista cartilagineis vehit acetabulis bracchiorum polypi cre- 

64 bris insigne. Druidis ad victorias litium ac regum aditm 
mire laudatur, tantae vanitatis, ut habentem id In lite b 
sinu equitem R. e Vocontiis a divo Ciaudio principe io- 
teremptum non ob aliud sciam. hie tamen conplexus an- 
guium et frugifera eormn concordia in causa videtur esse, 
quare exterae gentes caduceum in pacis argumentis circum- 
data effigie anguium fecerint; neque enim cristatos esse 
in caduceo mos est. 



cfT. § 55. -at«9 rv, 2 anguis V'E'. [emm ego. ea VaEtj{2)). 
eo d. del.B. | numerOBe ego. cfr. XXV 167. -ro est VBd. 
(-roH t>) est ouorum Eti. -ro aex D. innumeri aestate C ew 
an vera inter aese? cfr. X 169. 2. 3 conuolutia Td. 
Inti S. 3 saliuie Riv. aalah E. ad huiua V. | artifi 1 
-ficii (artef- E) V'E. 4 glomerant. urinum ego. cfr. 7~ 
158. -rant, nranium Z), -rantur in unum i, -rantnr (-r 
annnm {//nnum T'. annunt V'. angninum v) rv, | appellatD 
E'd. apellantum V. -tur V. 5 aublimen V. 

tur V. 8 fluaitet T. 9 cinctum v.a.G. 1 

11 operatione (-tone V) ea TR". | arbitri SES. 
id V'E. I idoum V. j orbiculatim Viv.a.C ] modice V. 
13 uartilagineis D. -nie drv. -lagia TB, -icula^inia S. | i_. 
T. I e tabulis d. 14 iuei^ D. | dist. D. 15 laudauta 
V'E. 16 aequitem E". -letenj E'. ue quiritem d. ' 

contiia G, euocaatiia E. -tia dr. -tern. rl. -catum v 
TE'd 17 ob e. ad Er. oi». r. \ aciam' dT. IB 
tomm E. eft'eratorum IH?)c.w.S, \ <iotiwta:\'iK I. V ^ 
MJ)- 20 angnimV. 



-VKdE] NAT. HIST. XXrX 3 (12—13) 387 

(13) De anserum ovis magnae utilitatis ipsoque anscre 56 
dicturi hoc Id Tolumine debemus honorem et Commageuo, 
clarissimae rei. lit ex adipe ansenim — alioqui celeber- 
rimi usus, set ad hoc in Conunagcne Syriae parte — cum 

11 cinnamo, casia, pipere albo, herba quae Commagene vo- 
catur, obnitis nwe vaais, odore iucundo, utilissimum ad 
perfrictiones, convulsiones, caecos aut siibitos dolores 
omniaque, quae acopis curantur, uuguenttunque pariter et 
medic amentum est. fit et in Syria alio modo, avium adipe 5<i 

lO curato ut dicemus, additis erysisceplro, xylobalsamo, phoe- lu 
nice, item tuso calamo singulorum pondere quod sit adipis, 
in vino bis aut ler sub ferve facto, fit autem hieme, quo- 
niam aestate non glaciat nisi accepta cera. multa prae- 
terea remedia sunt ex anserej quod miror aeque quam 

5 in capris, namque anser corvusque ab aestate in autnm- 
niim morbo conflictari dicunlur. 



3 commageno TS. cum nmguae V. commageaorum d(?)Br 
e corr. v. S. i diM. J. 3 aJiquj TKd. 1 set ad ego. 
est ad Be(D). est, a,t v. est sed in r, eed in riS. | in om. 
ST. { commagiae V. | suriae Tr. susuriae Bd. | est ad — ^arte 
M»»CM inclusit D, 5 cinnamomo VETS cfr. X 55. ( pipere 
Si>. piceie t. ulcere B. cicere r. 6 obniifi d, | iucnnde V. 
-di E. 7 praefictiones E. 8 omnia (eumpta d) cj^uaeque 
Va. I acopis dw. -piisVES. -pus E. cfr. § 115. XXIU 89. 
157. XXXI 92. 105. XXXII 140. XXXVI 152. Celt. V 34. 
Scrihm. 156. 161. 306 extr. 368 rd. \ & Viv(S). ttc E(?)G. 
om. E. 9 adipe auium B(?)v.<i.i). auium aut cum d. 

10 dicemus llv{J). diidmus S coll. XXVIII 143. \ erjsi- 
utreptro d, eriaceptro 'V'v.a.B. aeriac- B. ceitro V. om. E'. [ 
Ijiobalflamo V. luo- i. lyao- R'. 10. 11 foenice V. 

11 item tuso ego e Diose. taso it«m Il.v(_D). elate item B 
e Diose. \ quod S. quid E'. qui re. an quo sit adips? 

il. 1'2 adipis in S. -pisci E. -pie cum B. -pis rJ. 12 sub- 
feruefacto ego. -tii (ferref- E") TEdTflf. -tuB E. -tis p. efr. 
XII 139. XIV 85. 114. XXJI 137. \ fiat V'Ed, IS gla- 
tiat T. 14 remedia om. K'd. J ex misere d. ex imia aere T. 
de mejuio cfr. XXXIV84 (esimieV^ 16 in capria Y'ErGCDV 
panciiaria rT. Panchaica {vel in Eftncbaaw'^ ■! coU, ^"iS t^. t ^ 
in corais p. / ansere E, (cum anaeie c.ti.G"!- 



388 C- PLKl SECUSDI 

57 4. (14) De ansenim honore, quein memere Galloniffl 

tn,Miit CapUolimn as<^nsu deprelieoso, dixLmus. eadem de 
causa Bupplicia annua canes pendimt, inter aedem Iu?eD- 
tutis el Summani titi in furca sabucea arnio tisi. sed 
plura de hoc animali dici coguni priscorum mores. 

K Cstulos lactentes adeo puros eKistimabant ad cibum, 
ut etiam placandls numinibus hostianim vice uterenlnr 
iis. Geoitae Manae catulo res divina fil, et in cenis deum 
etiam nunc pooitur catuliaa. aditblibus quid em epulis 
relebrem Tiusse Plauti fabulae indicio sunt, sanguine' 
canino contra toxica nihil praestantius putant; yomitionej 
quoque hoc animal monstraese honuni videtur, el alto.' 
usuE ex eo mire laudatos referemus siiis locis. nunc ad 
inatilutum ordinem pergemus, 

59 (15)Adversus serpentium ictus efficacia habeotur limum 
pecudis recens in vino decoctum inlitumque, mures dissecli 
inpDsiti. quorum natura non est spernenda, praecipue in 

i];H^adsensu sidemm, ut diximus, cum lunae lumine tibrarum 
numero crescenle atque decrescente. tradunt Magi lock 
nere muria dato porcis in fico seqiil dantcm id animd 
in homine quoque similiter vale re, sed resolvi cyath 
olei poto. 

% 58: Plautua in Satnrione ap. Paul. Diao. p. i£, a. - 
Secen. 864. PI. ion. 107, 24. — Cic. de noit. deor. 11 50, 126 - 
g 69: PI. iun. Ill, 3, i. 

2 capitolio afcenso (ace- d) VB'd. i sambucea ILiP 

v.a.J. I armo VRiTiP)S- arbore iv. -rea E. | fina VH. 
6 laetantes Tfi. j cibus T', -bos V'. 7 nominibas T. 
a Kenito mane v.a.H. 9 'etianmum v.a.D. \ catiliaa '. 

caelinaT'. tadina d. { aditialiboa VBd(r. adiicia- £. addttak 
E. -ita ta- p.a.B. cfr. X i5. 10 celebre ii(J). -lea U.S(B 

11 praestiua V. | putant VJLitlH. -atur £v(J)). | nomj 
tione V. 13 laudatus V. 14 institutmn B. cfr. IV 9: 

-litis T. -uti tS. atatutnm d(?)Bv(D). (aji potius i&stitnt 
operis? efr. XXXV 15- 39. 53. XXXVII 1. II S3. 118). 
16 hictus r in rag. 17 praecipua T. { et Impositi i(i)v.a,l 

le adsensu YG{S). -sub X. adTceusu B.H^)v{H). ( luiniq 
lunae B!).a.S(D), | fiWtum V. ao dato Av. -tur VB. -ti E.t 
si qui tantem id animali E. ^1 ^alai y'U'T. an reaola 
aimf efr. XXVUIU. XXVLU 82. lie. XXlY a*. ^ 



TEdE] NAT. HIST. SXIS 4 (14-17) 389 

(16) Mustelanini duo genera; alterum silvestre, distans 60 
magoitudine, Graeci vocant ictidas. harum fel contra aspt- 
das dicitur efScas, cetero venenum. baec autem, quae in 
domibus nostris oberrat et catulos suos, ut auctor est 

E Cicero, cottidie transfert mutatque sedem, serpentes per- 
sequitur. ex ea inveterata sale denari pondus in cyathis 
m datur percussia aut ventriciiliis coriandro fartus in- 
veteratusque et in vino potus, et catuliis luustelae etiam 
efflcacius. 

10 (17) Quaedam pudenda diclu tanta auctorom adsevera- 61 
tione com mend antur, ut praelerire fas non sit, siquidem 

I ilia Concordia renim aut repugnantia medicinae ^gniuitur, 

I veiuti cimiciun, animalis foedissimi et dictu quoque fasti- 
diendi, natura contra serpentium morsus et praecipue aspi- 

is dum valere dicitur, item contra venena omnia, argumento, 
quod dicant gallinas, quo die ederint, non interfici ab 
aspide, carnesque earum percussis plurimum prodesse. 
ex lis, quae tradunt, bumanissimum est inlioere niorsibus 62 
cum sanguine testudinis, item snffitu eorum abigere san- 

so guisugas adhaerentes baustasque ab animalibus restinguere 
in potu datis. quamqiiam et oculos quidam his inungunt 

§ 60: laid, XI] 3, 3. — Ariatot. h. a. IS 6 eitr. — Cicero 
in Admirandorum hbro (?). cfr. Plaut. Stich. Ill 2, 4a. — PI. 
iun. 108, 1. DioHC, H 27. Ttepl top. 19 extr. NicBmd. ther. 689. — 
§61: Diosc.ll36. eiipor, n 120. — §62: cfr. Plin. XXSII124. — 
Colum. VI 18, 2. Geop. XIH 17, Marc. 16, 95. Dioac. n 36. 
Geop. SVI 19. 

1 diBtans YiTl{P)H. -trans B. -tant Eii(U). efr. leid. 

4 et om. TB'. 6 in om. B. an in iiini? cfr. Dmwc. 
7 tribue ll.v. | datua E. -tis r. | percusBus E. | faTtus E. 
partuB d, 7. 8 inueteratuaque Bif(Z)). cfr. Diosc. -atuB tS. 

6 et catulna Em. cfr. § 104. et catnlu r. e catulo J. 
es catulis D. 8. 9 etiam efficaciuB om. E. 11 prae- 

teriri A. 14 contra om. 7'B'. 16 dicant TBdTfif, -cunt 
Bt)(a), cfr. § 63 et CFWMuller p. 6. \ id ederint H?)v.a.3. 
deerit E. 17 camesqoe BdTfJT. -niaque V(?)S. -nes quo- 

que E«(i>). 18 iiB M. his lie. I qui T. I illinire Ba(?)G. 

19 Buffito E. SO dist. B. 1 ab Qm.^rB.'TS. 'tv %»!««. 
AfET(P)S. -tas r. -toa v. \ naam ab ow^?. "ft. \\ias,'^'^ 
hmngmit Xv(J). in his ung- r. '^as \m?,- " 



390 C. PLINI SECUNBI [vndB 

Iritis cum sale et lacte mulierum auresijue cum raelle et 
rosaceo adniixtis. eos, qui agrestes sint et in malva 
nascaatur, crematos, ciuere permixto rosaceo, intundunt 
i auribus. cetera, quae de his tradunt vomitionum et quar- 
tananim remedia aliorumque luorborum, quamquam ovo i 
aut eera aut faba inclusos censeaut devorandos, Talsa nee 
referenda arbitror. lethargi tantum medicinae cum argu- 
mento adhibent, quouiam viucatur aspidum somniQca \is, 
septenos in cyatho aquae dautes, puerilibus annis qua- 

61 ternos. et in stranguria fistulae inposuere. adeo nihil u 
parens ilia rerum omnium sine iugentibus causis genuit. 
quin et adalligatos laevo bracchio binos lana subrepta 
pastoribus resistere nocturnis febribus prodiderunt, diurnis 
in russeo panno. rursus his adversatur scolopendra suf- 
fl tuque enecat. 

6B (18) Aspides percussos torpore et soiuno necant, 
nium serpentium minime sanabiles. sed venenum earm 
si sanguinem attigit aut recens vulnus, statim interem 
si inveteratuDi ulcus, tardius. de cetero potum q 
lihet copia non nocet, non enim est tabiGca vis; 

§ 63; Marc. 17, 34. Seren. 899. 921. Dioac. 11 36. — 
lOOS. PI inn. 91, 6—8. DioHC. enpor. 11 120. — § 64: Dio( 
n 36. Mare. 26, 101, — Ploreatinus ap. Geop. XIII 14, 7 
§ 65: Nicand. ther. 189. PI. inn. 112, 20 — 22. — cfr. — 
XXVin 67. Diosc. IT 99. enpor. 11 115. Seren. 843. Pl 
112, 9—11. 

1 tntis cum Sv. contritis (-iatiB B') rTf. | e lacte I. 
3 infimduutuT £. 4 iis n.a.H. \ uomiiie E. -icae v. a 

6 incluauE T. 7 et argi V'd. & ar R'. | tamea ( 

tantum) v.a.S. 8 ui Td. 9 in om.Eo.a.ff. 10 iatt 
guiriae T. atrangiiriae [fistulaeque] v.a.I{. \ inpuere E. 
12 alligatOB TE'fS. | Bubrecta VdE. 14 rusBeo T: 

miss- E. roseo dTfK, -sa^aeo v. cfr. XXI 166. XXX S 
panne E. 15 necat i{?)Sv.a.S. 16 percuasoa Sv. -seu 
-aao r 18 aanguinem AG. -ae VE. -gui E. -guia v. | a. 
git ego cum vet, Dal. -ingit ll.v. \ interimit iv.a.J. cfr. '. 
56. 90. 380. XXXJJU al- (B' sic wftiouc); contra § 74. 
91. XXIYlTi. XXV 101. 19_BiTTfS. s;iom.TV. 
19. 20 quantumlibet B. 5.0 iiQ5\BAi\ati. ■qjh^\. 4.. \ ■»«(&„ 

'.enim R(?)G. \ bia TE, 



VEdE] NAT, fflST. XSIX 4 (17— aO) 391 

Dccisa morsu earum antmalla cLbls iDnoxia sunt, cunctarer 
in prorerendo ex lis remedio, ni M. Varro Lxxxm vitae 
anno prodidisset aspidum ictus erficacissime sanari liausta 
a percuss is ipsorum urinu. 

(Id) fiasilisci, quern eliam serpentes ipsae fugiunl SG 
alias olfactu necantem, qui hominem, vel si aspiciat tan- 
turn, dicitnr interemere, saDguioem Ha^ miris lauJibus 
celebrant: coeuutem picis modo et colore, dilutum ctnna- 
bari clariorem lieri. attribuunt ei succcssus petitionum 

10 a potestatibus et a diis etiam precum, morborum reme- 
dia, Teneficiorum amuleta. quidam e^ Saturni sanguinem 
appellant. 

(20) Draco non babet venena. caput eius limini 67 
iaDuarum subditum propitiatis adoratione diis fortunatam 

16 domum facere promittitur, oculis eius inveteratis et cum 
melle tritis inunctos nou expavescere ad nocturnas ima- 
gines etiam pavidos, cordis pingue in pelle dorcadum 
nervis cervinis adalligatum in lacerto couferre iudicio- 
rum victoriae p/»rimum, spondylum aditus potestatium 

- § 67: cfr. Lnoani 



I cunctare E. 2 iia n. hie H.C. | ni om.Er. nisi dif.a.S. ) 
laem Ecirem v. a. 8. 3 prodidisaet IS. -eae rv. ] aaaan 
ViTf{P)H. de basUiaco sanari B. curari En. 6 serpen- 

tia T. I ipsae T'fZr. -si T'dEru. ef B, 6 alioa v.a.H. | 

neoantes d. I aipiciant V. -ciuat VB'. 7 interemere TJ, 
interim- rv(D). cfr. § 65. 8 caelebrari V. | calore E'dT. 

-rem V. 9 atlribuunt 5. aut tri- VK. aut attri- d. tri- 

Ew. I ei VdD. et Er e emr. ei et e. | potitionem E, 
10 a ont. S. I a diia (dia BiS) etiam BEi>. additis etiam d. 
odditi Bed iam V. 10. II media T'K'. 11 beneficiorum 

v.a.G. I amuleta G. maluieta Vd. mau- B'. manu- r. mu- 
nere v. \ qaidam et ego. -dem ad B. -dam id rv. 13 liminaV. 
lum- B'. 11 proprietatis TBd. IS iunctiw V. nint- B'. | 
paueaoere Ec.n.S. 17 pingui E. 18 alligatum d. all- B'. 
19 plurimiim ego et dist. primum ll.v. de apondylo efr. 
XXXII 116. 60. 15i, de verba conferendi XXri33. XIX183. 
XXU102. XXXTV 65.96. XXXV 58. 79; XXIII 139. 150. 
156- XI 37. XIX 134. XX 37. 261. XXII 83; XI 238. 
XIX48. {XXXV17S); XIX 1. SX 54. X-^HL 1^ , fta iftwJW' 
XXXVIT54. /poteatatumBd(?")«.a.J. cfr, wbta ai"S:S.T"iW-^^. 



392 C. PLINI SECUNDI rvBil^ 

miilcere, denies eiiis jpligalos pellibus caprearum cen 
nervis mites praestare dominog potestatesque exorabileu 

68 sed super omDia est compositio, qiia invictos faciui 
Magorum mendacia: cauda draconis et capite, pitis leoni 
e fronte et medulla eiusdem, cqtii victoris spuma, caun 
ungue adalligatis cervino corio nervisque cervi alteraatif 
el dorcadis. quae coarguisse non minus referet quaii 
contra serpentes remedia demonatrasse, quoniam et haeS" 
illorum reneficia sunt, draconum adipem venenata fugiimt, 
item, si uratur ichneumonum ; fugiunt et urticis tritis ma I 
ace to perunctos. 

69 (21) Viperae caput iuposilum, vel alterius quatn 
percusserjt, sine line prodest, item si quis ipsam earn i 
vapore baculo sustineat — aiunt enim recanere — , 
si quis exustae eiusdem cinerem inlinat. reverti autei 
ad percussum serpentem necessitate naturae Nigidin 
auctor est. caput quidam dissecant scite inter aures i 
esimendum lapillum, quern aiunt ab ea devorari terriU 

70 alii ipso tolo caplte utuntur. flunt ex vipera pastilG, < 



§69: Seren, 828. PL inn. Ill, 4—6 
(cfr. Diosc. n 18), Galen, de antid. I 6 



1 mulcecet i. olcere// V. | alligatoa VB'd, | capraeanun 
-reram E'. -ramm E', 3 uinetoB B'. 6 ungaes E. -tiib_ 
B(i')i;,a.S. I adalligans Td. om. B'. 7 argoisse dBr.a.JT.' 

referet D cum Gron. -fert dw, -ferret VE. regeret E, 
8 contra T cwm ras. KtJ(S). -raria rltH. \ serpentes dErii(l]D 
-tie VBfS. -tibuH S. | et om. Er.a.S. 9 illonmi ego. in( 
nun TBir. morbonun dZr, magorum D. \ ueneficia VK<i 
cum B. ben- Xv{D). 10 item— fugiunt om. E. | at 
TEff. inrature d, nira- T. uinia v. J fugiunt om. v. 
urticis (oricis Tf. urcis E) tritis ll.TtH. cutia cinere 
II peiusctis TE. 12 oipera T. | quamque E. qaemqae T 

14 naculo£ E. { sustineaat T*. -nea T', nsua tiueaut X. 
lec&aeie eoKi. S awtore H ex XXVIU 19. praec-fl.Tff. pmi 
canere G. ftitiu^ praecinere v. 16 eiug B(?)Eu.o.S. | 
rem v. -re U.J. cfr. CFWMalkr v. S6. 16 8erp< 

VBdc{S). -tiam E. -tea C | necessitatem E. 17 quidi 

dem r(?)S. quid e. \ acite ^it. st^ftm "" 
lenduoi 7. eiimeii I. 



I VBdE] NAT. mST. XXrS 4 (20—22) 393 

' theriaci vocantur it Graecis, ternis digitis meDsura utrim- 
que amputatls exemptisque interaDeis et livore spiaae 
mlhaerente, reliquo corpore id patiaa es aqua et aneto 
discocto spinisque esemptis et addita similagine atque ita 
B in umbra siccatis pastillis, quibus ad multa medicamenla 
utuntur. signilicandum videtur e vipera tantum hoc fieri, 
quidam purgatae ut supra dictum est adipem cum olei 
sextario decocunt ad dimidias; ex eo, cum opus sit, ternis 
stillis additis in oleum perungimtur, ut omnes bestiae 
10 fugiant eos. 

. (22) Praeterea constat contra omnium ictus quamvis 71 

iinsanabiles ipsarum serpentium exta inposita ausiliari, 
eosque, qui aliquando viperae iecur coctum hauserint, 
numquam postea feriri a serpente. neque auguis vene- 
15 natus est nisi per mensem luna instigatus, et prodest 
vivus conprefaensus et in aqua contusus, si foveantur ita 
morsus. quin et inesse e? remedia multa creduntur, ut 72 
digeremus, et ideo Aesculapio dicatur. Democritus qui- 
dem monstra quaedam ex his confingit, ut possint avium 



I quateroia I (?) C tnim B coll. § ISl. \ mensara ego. cfr. 
Ttota de pondere ad XXVI 28. -lae TfS coll. § 121. -re vr. 
•ren S. -reut'T. om. d(?)e. de E non eonelat. 1. 2 utrimqne 
dTfrj). tur imque F. tur inque (i//que V) VH. de E non con- 
etat. S aneto SETen.^S). -tho r(f)P. 6 uidetnr opera E. 

S sexario E. aextana V'B. | decocant T. 9 penmgim- 
tur Vrp. -guentur E. -guitnr V'd. -gitur E. | uestigiae Vd. 
-gia B, del. r (i'« marg. al. . . . reliquis abscisie). 10 effu- 
giant r. effaant B. 11 onmiam serpentium BdC.a.D, 

12 serpentium om.{V^)SJ. \ auxiliari — 14 postea om,T'B'd(T?), 

14 negaut feriri dT. 15 raensem B(?)i7. -se TE. -see dT. 
{an primo menBe?). | aed Sv.a.S. | prodest Y'dTu. -deeat V. 
-dee B. pia deest E, 16 et dEir. est et r. IT ei v. et 
BFE. m T roe. om. i. \ credereatur TB'd, 18 digeremiiB 
y^ATtH. cfr. § 37. dicer- E, -cemus u. 19 monstrat 

v.a.G. I qaaedam oi». TB'T. I ei his (iis v) ll.O. a*. 'A ■oisft. \ 
confiDglt dlfp)/. (fr. XXXyn 195. -\.^\. ■^■'■«> . Xc^ ■I'i 
-id V. aliter XXXJV 108. XII 11 . de wiy»A» g^'V- ^ *^- 



394 C. PLINI SECUNDI 






sermoaes intetlegi. angu/s Aesculapius Epidauro Roi 
advectiis est vulgoque pascitur et in domibus, ac nisi in- 
ceadiis semina esurerentur, non esset recunditati «oniB 
resistere ia orbe terranim. pulcberrimum anguium geaus 
est quod et in aqua vint; hydri vocaiitur, duUo serpea- 
tium inferiores veneno. honim iecur serratum [adversua] 

73 percusso ab t'is auxitium est. — Scorpio tritus stelioouia 
reneno adversatur fit enim e stelionibus malum medi- 
camentumj nam cum iomortuus est viuo, faciem eorum, 
qui biberint, lentigine obducit. oh hoc in unguento ne- 
cant eum insidiautes paelicum formae. remedium est ovi 
luteum et mel ac nitmm. fei stelionum tritum in aqua 
mustelas congregare dicitur. 

71 {23) Inter omnia venenata salamandrae scelus maxi- 
mum est. cetera enim singulos feriunt, nee plures pariter 
interimunt, ut omittam, quod perire coasclentia dicuntur 
bomine percusso neque auiplius admitti a Terra; sala- 
mandra populos pariter necare inprovidoa potest, nam 
si arbori inrepsit, omnia poma inlicit veneno et eos, qui 

§ 73 eitc.: cfr. Plin. XXVIH 117. — % 74; cfr. Plin. H 156 
estr. laid. XII 4, 36, — §§74. 75 1 cfr. Theophr. de igne § 60. — « 

1 anguis H. -guaes r'. >guae VB. -gue dTr. otii. £. a.tq,liH 
anguia v. an a,ngue deuorato, angois? 2 pafcitur B(?)^| 
pare- rT. '2. 3 incendii d. -di Y. S exurentur T. | fecii^H 
oita deorum T'E*. 4 dist. ego cum man. Dal. | orbemlH 

tube TJP. (an in urbe. terresmum cet.l). 5 et quod ^| 

quod v.a.S. I nulli B. -Ilia iv.a.S. G wncos ego jwrn^H 

(an veto nee aliud adueraius, ut XXXII 35t). 7 percu^^l 

ego. cfr. §84. -ssos U.v. | iia v. bis U.C. \ aua illtun «3M 
{supra scripto uel habile) V. | acorpion d. | tricns B. | tel^H 
num E. stellionnm xv.a.J (-ut infra ubigue). S e ego. ^H 
VB. et e dv. et ex r. ex Xi>. | telionibue £. S an ^| 

uino? cfr. § 133- contra VII 138. 10 biberit VE.J lentiB 
ginem VdE. (an rede, wf sit faciei scribendum? cfr. XXU 1^^^ 
X XTTT 134). \ ab d. 11 paelicum ego. cfr. X 335 exin 

pelicum ED. -<ia///ai V. -cuam d. pellicum ri'. om. B. -^| 
12 ag B'. I nitum VE'. 16 interemunt J. 17 amitti B.'^B 
' a U. ad 17. V. j terra VD. -ab Erf. -am BdT. 17. 18 saliS 
ma/irfnae E. 18 enecare 41. \ i.n^to'axiMa "J I. V^ ■jg'o'^ri. tjB 



TBdKi NAT- HIST. XXIX 4 (SS— 24) 39S 

ederint, necat Mglda vi, nihil aconito distans; quic immo 75 
si contacto ab ea ligno, lopidi crusta panis inponatur, 
idem Teneliciiim eat vel si in puteum cadat, quippe cum 
saliva eius quacumque parte corporis, vel in pede imo, 

b respersa omnis in toto corpore defluat pitus. tamen talis 
ac tanti veneni a quibusdam animaliiim, ut subus, man- 
ditur dominante eadem ilia rerum dissidentia. venenum 7S 
eius restingui primum omnium ab /is, quae vescantur 
ilia, verisimile est, ex /is vero, quae produntur, canthari- 

lo dum potu aut lacerta in cibo sumpta. cetera adversantia 
disimus dicemusque suis locis. ei ipsa quae Magi tradunt 
contra incendia, quoniam ignes sola animalium extinguat, 
si forent vera, iam esset experta Roma. Sestius vene- 
rem accendi cibo earum, si detractis interaneis et pedibus 

IS et capite in melle serventur, tradit negatqiie restingui 
ignem ab iis. 

(24) E volucribus in auxilio contra serpentes primus 77 
vultur est, adnotatnmque minus virium esse nigris. pin- 

cfr. Plin. X 188. Seren. 104. — Aelian. n. a. DC 23. — § 76: cfr. 
Plin. XXIX 02 eitr. X 188. achot Nicand. alei. 537. — Diosc. 
n 67. — § 77r AeHan. n. a. I 45. Seren. 868, PI. iun, 110, 1. — 
Seren. 848. PI. iun. 110, 6. 7. 



eo TK. I lapidi ego. uel pidis T'd. uel pedis EI>. -de p, 
uel lapidi bi J. ] crista T'BiJ. J iuponatui ego. inuouatur 
B'E, incoc- TV. sed locus nondum sanatus. Z id enim 

beneficiam E, | est uel hi B(?)v(J!]). est ael E. et bi rttj, 

4 saliuas E. | eius in dT. | quaquamque B. 4. 6 imo 

rea aspaa i. et mores (umorea V) apersa T. 6 tanta E. 

-ta uis v.a.K. 6. 7 conditur V't. -tor B. 7 domante G 
Dal. cum seqq. iwtmt D. 8 iis v. hie U.C. 9 ilia ex his 
(iis S) H. I es iia (his J) uero J. ei (rfe(. r) hia uero simile 
eat {-Iia aunt Tp) VBdTw.a.G. om.Kff. | produntur TBaB(ff). 
-dauturEff. proba- D c»in Gro«. 10 potu i'. -tu fl. | cibos d. 

IS si dEri'. sint BF. in V ras. \ ease VEFeii. | romae V. 
rola E. 14 parum TE'd, 16 igni TB'. | his TBED. 
17 auxilio Ew. ■liiiim-Tf{P)H. | primus T'f. -mum V'TE(j{D). 
-mi {=-m;V) Bdff. 18 uultur eatT'Erp. -reia BT. -w.'j^^-^*^. 
-rasdT.H. JadnotatumV'rG. -atvi.'fV'. ■B.lwitt , -■4sA»m.^'o.\ 
que ego. quoque ll.v. | an nigri'i 



ten^ 



396 C. PLINI SECUNDI [VaaJ 

narum ex a/is nidore, si urantur, fugari eas dicuat, il( 
cor eius alilU habentes tutos esse ab impetu non solum 
serpenttum, sed etiam ferarum latroDumque et regum ira. 
76 (35) Carnibus gallinaceorum ita, ut tepebunt avulsae, 
adpositis venena serpentium domantur, item cerebro in 
vino poto. Panbi gallinae matunt cerebrum plagis in- 
ponere. ius quoque ex fis potum praeclare medetur, et 
in multis aliis usibua mirabile. panlherae, teones non 
attingunt perunctos eo, praecipiie si et alium fuerit in- 

79 coctum. alvum solvit validiua e velere gallinaceo, prodestit 
et contra longinquas febres et torpentibus menibris tre- 
mulisque et articnlariis morbis et capitis doloribus 
pboris, inflationibus, fastidiis, incipiente tenesmo, iocinei 

80 renibus, vesicae, contra cmditates, suspiria. itaqne etii 
faciendi eius extant praecepta: eHicacius coci cum olc 
marino ant cybio ant cappari aut apio aut bcrba Merci 
riali, polypodio aut aneto, utilissime autem in congiis 
aquae ad in heminas cum supra dictis herbis et re&if 
ratum sub diu dari, tempcslivius antecedente vomitioi 
non praeteribo miraciilum, qiiamquam ad medicinam n 
pertincns: si auro liquescent! gallinarum membra 
antur, consumunt id in se; ita hoc venenum auri 



§ 78: Higidius de anim. E apud Gell. VI 9, 6. Celsua 
27, 3. PI. Jun. Ill, 6—9. DiOBC. 11 53. 63. Petrichus ap. edu 
Nicand, ther. 657. — g 79: DioBC. 11 53. (cfr. Plin, XXX 61 
Seren. 89S. 894. — § SO; Dioac. 11 63. 



1 alia ego. cfr. Seren. bia U. 0. iis v. ] inrantur (am. si) 
6 malum V. 7 iis v. kia ll.G. 8 leonis ED, -neaq 
d(?)i).a.S. 9 eos B. 12 morbis et S»{Z)). -bis in rTt. 
13 inflaciombua V. inftammatlo- Bv.a.B. | incipient! v.a.l 
{an recte?), \ faatidiis — 14 reoibaa om. TB'. 14 crudity 
'7'B.tJ. 15 efficaciuB TTBZ). -na enim r{f)V. \ coci ea 

7'ED. coti cum V. coctii B. coqui cum I(P)S. cocti en 
d(?)r. 16 c;;?bio ll.V- onico coni. H e Diosc. | sppio T. 
16. 17 mercuni alii E, 17 uel (aut v) polypodio iv.a.B 

tribus ll.V. 18 atqj E. | aut {pro ad) TBd. | tree V'dBii 
res r. ) cum om. YE'. 19 tempeatiuiue vet. Dal -tiuiB H.i 
a» -tine Bi? cfr. XXII 102. XXVI U, t\ ift^oaiai 
'""' ~'. reliq- T) V'B'T. 



l 



NAT. HIST, SXLX 4 (34—26) 397 



at gallinacei ipsi circulo e ramentis addito in collum 
noil canunt. 

(26) Auxiliatur contra serpentes el columbai'um caro 81 
recens concerpta et hirundinum, bubonis pedes ustl cum 
G plumbagiDe herba. nee omiltam in hac quoque alite exem- 
plum magicae vanitatis, quippe praeter reliqua portentosa 
mendacia cor eius inpositum mammae mulieris dormieiitis 
sinistrae tradunt efficere, ut omnia secreta pronuntiet; 
praeterea in pugnam ferentes id fortiores lieri. eiusdem S2 
10 ovD ad capillum remedia demoastrant. quts enim, quaeso, 
ovmn bubonis umquam vis ere potuit, cum ipsam avem 
L Tidisse prodigium sit? quis utique e.xperiri et praecipue 
I in capiiio? sanguine quidem puUi bubonis etiam crispari 
^ capilliun promittunt. cuius generis prope videri possint 83 
16 quae tradunt et de vespertilione, si ter circumlatus domui 
vivus super fenestram inverso capite adfigatur, amuletum 
esse, privatimque ovilibus circumlatum Lotiens et pedibus 
suspensum super limen. sanguinem quoque eius cam car- 
I duo contra serpentium ictus inter praecipua laudant. 



I ad YD. I gallinaceia ipais Erw.a.S | caraentie Brot. 
ex ed. princ, -ti dT. sannentie rv. i correpta B'. con- 
cepta Imgd. Dal. 5 plumbagine B coU. XXV ISS. pulba- 
Td. bulba,- B'f. pulpa- Sv. cotr. i periit margine absciso. \ 
alite — 6 magicae [quoque] om.E. 6 magicae v. -icae quoque 
(tamen T) TBdT. | reliquaa V'B'. \ portentoaft om.VK a B'. 

7 emendacia V. mendicia R, mediciua S. 9 ferentes !.-. 
-tia lis. ] id VBdTfS. idem Err. | fortioreB Eu(D). -tea 
rTfif. 10 euiio B', an ex ouo (vel ex einsdem)? | ut 

{pro ad) K. | demooatrat Ild(?).&'. | aut«m (pro enim) v.a.D. 

II uifere TdTES. uidere B(?)c. cir. IX 69. X 86. 
XI 89. 263- XVI SiS. U 209. V i5 al. | quam B. cum 
tam.eii v.a.G. 13 quis om. E. 16 UBBpertilioni T. -ouis 
E. 1 ait et d. 16 »uper ego. per ll.v. | feneatras T. | ad- 
figatur (affi- T) ego. cfr. XXXII 4i. adfiguratnr (at fig- d) 
Tlldt infigatiir Etc, 17 circomlatum £ii{D). -mraptum 
rTfjS. IB auspeuBum TBdTlH. -sum suum (e dtttogr. 
turturin) E. -anm sursum (susum D) v. | super limen ego. cfr. 
§ 95. XXVI 121. XXXI 131. XIX 115. XXXIII 133. 
{XXX 51. XXVU 143. 1X151). super limine U.D.^vo. 
auperiimine IS. -nari ti, in ettipeTQ 



398 C. PLINI SECDNDI 

84 (27) Phalangium est Italiae iguotuDi et plurium gei 
laun: unum simile formicae, seA multo maius, rufo ca] 
rellqua parte corporis nigra, albis guttis. acerbior hi 
quam vespae ictus, vlvit maxime circa furnos et mol 
in remedio est, si quis eiusdem generis alteriim perci 
ostendat, et ad hoc servaotur mortiii. inveaiuntur et 

CO tices eorum, qui triti et poti medentur; iiiustelae cal 

86 ut supra, aeque phalangion Graeci voi^ant inter gem 
araneorum, sed distingunt lupi noDiine. tertium geniu 
est eodem phalangi nomine araneus lanuginosus, grandls-x 
simo capite, quo dissecto inveniri intus dicunlur verai- 
culi duo adalligatique mulieribus pelle cervina ante sDlis 
ortum praestare, ne concipiant, ut Caecilius in com- 
mentariis reliquit. vis ea annua est. quam solam ei 
omni atocio dbiisse fas sit, quouiam aliquarum recimditas >i 

S6 plena liberis tali venia iadiget. vocatur et rliox acioo 
nigro similis, ore minimo sub alvo, pedibns brevissimis 
tamquam iiiperfectis. dolor a morsu eius qualis a scor- 
pione, urina similis aranei testis, idem erat asterion, nisi 
distingueretur rirgulis albis; hnius morsus genua labe-' 
facial, peior utroque est caeruleus, lanugine nigra, cali- 

§ 84: cfr. AriBtot. h. an. V 27. achol. Nicand. ther. ' „ 
§85: cfr. DioBcHes. Hchol. Nicand. ther. 734. — §86: Nia 
ther. 716. 7-26. 729. 

1 pilurium V. 2 malus V. 3 nigris S. 
intercursantibus resperBum (om.iS) guttis d(?)o.a.^(. 
uit do, iiiui r, 6 cum. mortui inueninntur 'B.a.(P)B, | 

7 qiii triti VRdT(P)if. cotriti B. contr- «. (an 
auxiliantur et — contriti et poti. medentur mustelae oet.f 
et muBtelae v.a.S. [ muatelae — 8 supra del. D CMwi US 
sed efr. MuOer emend, V i, 8 at diximuB 

9 sed — nomine om.V'H'd. '~ ' ' 

11 ictus V'E'. I dicuat E. 
-ito E. -ita, r. atacito Vd. tac 
acino D cum U 643 e Nicand. 
v-a.B. raci- E. rliagio {-ion C) a 
v.a.B. IS inperfecti V. | mosi E. 
aranei U643. -neis ll.v. efr. §132, de niendo § SS. | i 
£ e Nicand. -rtdon Td. -icion i. aaceAiwi S. 
20. n iabefacit AT. 



£ el 




■ a-m NAT. HIST. XXIX 4 (27) 399 

ginem conciUns et vomitus araneosos. etiEuimutn deterior 
a crabrone plnaa laatum dilTerens; hie et ad maciem per- 
ducit. myrmecioD, formicae simills capite, aho nigra, guttis 37 

I albis distinguentihus, vesparum dolorc torquet. tetragnalhii 

c duo genera liabent: peior medium caput distlnguente linea 
alba et transversum altera; hie oris tumorem faclL at 
cinereus posteriore parte candicans lentior, mininie autem 
noxius eodem colore qui lelas muscis in parietllius latis- 
sinie pandit, contra omnium morsus remedlo est gallina- 8S 

eeum cerebrum cum piperis exigiio potum in posca, item 
formicae v potae, pecuduni fimi cinis inlitus ex aceto et 
ipsi aranei quicumque in oleo putrefacti. 

Muris aranei morsus sanatur coagulo agnz e vino poto, 
ungulae arietinae cinere cum melle, mustelae catulo ut in 

5 serpentibus dictum est si iumenta momorderit, mne re- «a 
cens cum sale inponitur ant fel vesper tilionis ex aceto, 
et ipse mus araneus contra se remedio est divulsns in- 89 
positus. nam si praegnans momordit, protinus dissilit. 



§ 87; NicBJid. tiier, 7*7. — § 88: Seren. 877. PI iun. 109, 
18. 19. 20. 4. 6. — g89: DioBC, 1173. TiepUop. 26. eupor.IIiaa, 
Colum. VI 17, 5. Veget.V81,l. PI. iun. 109, 6. G, — Seren. 880. 
PI. iun. 109, 6. 7. 2. Marc. 15, 47. Aelian. n. a. H 37. 



2 ^uwa, V. -nuae E. -nnas (pen- B) TB. peuuis dT. 
8 capitis VB'. I alnn V'f. albo E. | njgram X. \ gat/yia V. 
gatuB H'. i dolorem dr. -ru B. [ tetragnathii S ex Aelio. 
-gnanti Er. -gantii v. -gnantlji hi (i V) V. -gnenti lii B. 
-granti tii d. 6 tranaueraum TTfEij(S). -cffii B. -eraa d(7)C'. 
cfr. §94. I oris ru. oraa V'E. pra.s///T'. praeata Bd'. -tat i\ 
an praeaentem? cfr. § 50. XVI SI. XXVIII 106- 53 al \ 
tnorem B'. [ ad V. 7 ciaereus dv. -reas £r, -reos B. -le 
hoa V. 8 talaa B. 9 remedium Zv.a.S. 9. 10 gallina- 
ceum d(?)Eru. -ceoram rTfS. efr. SlOQ. 101. XXX SI. 108. 
VIII 152 al. 11 quinque ll.v. \ illitua iv.a.S. intus TK'. 

12 araneis VB. 13 quagulo V. | agni e uino ego e PI. 
iun. agne nino r, ageuino E. anguinoVd. a////uino B. agnino 
in uino V. agnino D. \ potu TB. 14 cinere Ilv. -rem VB. 
•lea £r. 15 iji om. d. { mordeat E. 16. 16 mundo re- 

cens E, an mus dissectus? cfr. (§91). XXX 7G. 122. 
17 remedium B.tH. 18 pmegiva,a tj. --nsLiftiBm. '^'^ - \ Tsi.<^ 

Lgnordi't om. F'B'. 



400 C. PLINI SECUNDI 

Dptiinum, si is inponalur, qui momorderit, seil et a 
ad liunc usum servant in oleo aul Into circumUtq 
est et contra morsum eius re medio teri-a ex orbi| 
ferunt enim non transiri ab eo orbilam torpore < 
dam naturae. 

(28) Scorpionibus contrarius maiime iiivicem std 
Iraditur, ut visn quoigue pavorem iis adi'erat et torpofd 
frigidi sudoris. itaque in oleo pulrefaciunt eum et H 
vulnera perungunt. quidam oleo illo spuniam argenta 
decocunt ad emplastri genus atque ita inlinunt. 
Graeci coloten vocant et ascalaboten et galeoten; in Itil 
non nascitur. est enim hlc plenus lentigine, slridoi 
acerbi et araneis vescitur, quae omnia nostris stelionil 
aliena sunt. 

1 (29) Prodest et gallinarum fimi cinis inlitus, dracoi 
iocur, iacerta divulsa, nms divulsus, scorpio ipse i 
plagae inpositus aut assus in cibo sumptus aut potus I 
meri cyathis n. proprinin est scorpionum quod i 
patmam non feriunt, nee iiisi pilos attingere. lapilij 
qualiscumqiie ab ea parte, qua in terra erat, adpostt 

§ 90: cfr. Plin. XXIS 73. XI 90. — Aelian. n 
Isid. Xn 4, 38. Scribon. 164. Geop- XHI 9, 7. — cfr. Dioli 
eupor. II 122. — Heajch. a. v. KUj^iiTijc. — § 91 : Dioac. II 6' "" 
eupor. n 122. uepl iop. 23. Celaus V 27, 5. Seren " 
cfr. Goop. Xm 9, 4. — laid, Xn 6, 4. 



1 ei is Tir(S), ai hia TEd. nisi Er. si ff. _ „_ 

t'(I>), eat Elf. et r. (aw est contra ^remedio et term?). 
4 tranaire T. 7 ut B/i. om. t. \ iis iv. hia rD. g i,^ 

TBS. in ea E, ita ea (eo r) d(?)t;. 9 an quidam in {|| 
com)? { illoB B. 10 a,d om. d. 11 colitene E, \ aecalaboq 
(-bunt te B") neo TE'd. | caleoten V. ale- B', 12 an 1 
tiginia? 13 araneis J3 c^im U 6ii coll. Arislot. ft, a. " 

(eed post uescitur). herba vet. Dal. uenoibus eoni, J. (ai 
sc. scorpionibus?). | omnia a d(?)e. Bed cfr. XXIZ 153. 
16 inlinitua VIA'. 17 araua E. | ciboa Bd. | aat potua d^j 
adpositue r. | in om. Td. 18 dtiobua ll.v. tribus I. | j 

(pro eat) VdT. 19 uiai MHUct emend. V 5. nisi U.v. | r 

iosa JI). I attjgere W'lB. ^0 o^a.^i'B.i.'o. ofsa* KD. | i 



VKdE] NAT. HIST. XXrS 4 (27—30) 401 

plagae levat doiorem, item te&ta, aicut erat terra operta 
ei aliqua parte, iDposita liberare dicitur — non debent 
respicere qui ioponunt et cavere ne sol aspiciat — , ver- 
mes terretii triti inpositi. multa et alia ex his remedia 92 
Eunt, propter quae in melle servantur. 

Noctua apibus contraria et vespis crabronibusque et 
saDguisugis; pici quoque Marlii rostrum secum liabentes 
noa feriuntur ab lis. adversantm' et locustanim niinimae 
sine pimiis, quas attelebos vacant. 

Est et formicarum genus veuenatum, non fere in Italia. 
soUpugas Cicero appellat, salpugas Baelica. his cor vesper- 
tiiionis coittrarium omnibusque formicis. ^e 

Salamandris cantharidas diximus reslstere. (30) sed 93 
in his magna quaestio, quoniam ijisae venena sunt polae 
vesicae cum cruciatu praecipuo. Cossinum equitem Ro- 
manum amicitia Neronis principis notum, cum is lichene 
correptus esset, vocatus ei Aegypto medicus ob banc 
I' valetudinem eius a Caesare, cum cantharidum potu prae- 
parare voluisset, interemit. verum inlitas prodesse non 
10 dubium est cum suco taminiae uvae et sebo ovis vel 
caprae. ipsarum cantharidum venenum in qua parte sit, 91 
noD constat inter auctores. alii in pedibus et in capite 

§ 92: laid. XII 3, 4. — § 93: DioBC. de ven. 1. Scribon. 1H9. 
Isid, Xn 6. 6. — PI. iun. 33, 1. Mare. 19, 1. {efr. Plin. XXX 81). — 
§ 94: cfr. Dioac. n 66. eupor. II 152. — Dioac. 11 65 extr. 

1 item — 2 dicitur om. B. (an gloasema e vuirgme?), 
1 test§ d. -te T'B'. I terra — 2 parte v. om. V'Kd. post teata. 
inseruit V'(? {omisiionig causa ita obacurataj. 3 ue Ev, nisi 
TB. om. d. 4 teroi VE, | imporiti prOBimt V.a.S. 6 ueacia 
T'. -ci T'B, T picia E. | martii in E. mari T. S iis dti. 
bis rl>. 1 aduerBa:iiiea d. -tut a,b his TB. 9 quas BdBt)(Z>). 
quoB T(?)(7. I attelabos v.a.Brot 10 uere B. eas nouere 

v.a.G. 11 soliputae it. -ifugas ■e.a.G. \ iis iv.a.S. 

13 Halamandris reaiatit v.a.G. \ cantharidia V. -dea ut G Bal. \ 
leaistereTBdTfZT. om.Sv. 15 qosBinum (u saper o seripto) B. 

17 nocatoa r. | ex d(?)r. om. rS. 18 potu VE, cfr. 

Mailer etiiend. V6. -turn rti. 18. 19 an reparare? de mendo 
ef. § 69. 19 interemi V. -riit V, 20 amineae PI ivm.. 
tlMarc. sed cfr. XXJII 18. XXFI 133. 'tfl a>i-H^. Q-<ft.-"t.\ 
et in XD. et t 



402 C. FLINT SECUNDI 

exislimant esse, alii negant. convenit tanlum pinnas earl 
auxiliiiri, in quacumque parte sit veaeiium. ipsae 
ex vermiculo in spongea maiime cynorrhodi, quae Bt 
cawle, sed fecundissime in fraxino, ceterae in al^a rt 
minus efUcaces. potentissimae inter omnes variae )ul 
lineis, quas in pinnis Iransversas habent, piuguesj mult 
inertiores minutae, latae, pilosae; inutilissimae vero tin 

96 coloris niacrae. conduntur in calice fictiU non picato 
linteo conligato, coniecta e/ rosa matura, et suspenduni 
super acetum cum sale lervens, donee per lioteolum 
porentur, postea reponuntur. vis earum adurere corpi 
crustas obducere. eadem pltyocampis in picea nascenlibi 
eadem bupresti, similiterque praeparantur, efQcacL 
omnes ad lepras, licheuas. dicuutur et menses ciere 
urinam; ideo Ilippocrales et bydropicis dabat. 

QS Cantbarides obieclae sunt Catoni Uticensi, ceu ti 
num vendidisset in auctione regia, quoniam eas H8 
addixerat. 5, et sebum autem s truth ocamelinuni t 
venisse HS ^it^ obiter dictum sit, eflicacioris ad ou 
usus, quam est auserinus adips. 

97 (31) Diiimus et mellis venenati genera, eontra 



- U 66. eupor. I 128. Hippocr. de ■ 



1 tantuQi U.iVerc.{II). tamen v. 2 an est? cfr. 

p. 34seqq. 3 sponge VB'. -gia iv.a.S. \ ejnoirhodi p. „ 
morh- VE'. gjnoro- d. tyuorh- r. -rodii E. 4 fraxine 1 
ceteraque dT. -raeque Iv.a.G. J alba ti. alia S. -iae T 
-ie dT. 6 pingues, multmn U 645. miiltum pingues U, 

(cMIB seqq. iunguftt v.a.(r{D} contTo DioK.). 1 uerum B. 
!i couiecta et ego. -ctae (-te RE) II.IS. contectae Jl ct. 
gestae i>. cfr. XXII 140. XXIV 26. XXXII 75. XXX. 
Xrnll34. XXXI29. 1X167. XIX70. XX 9. Villi 
XXVIIiO. XXVIU3Q. XXXVIIOI. 12 pjtio capia * 
pice TBd. 14 lepras tv. leplas E. feras rJj'. lepras i 

feras eoni. J coll. Dime. \ et om.'Ev.a.Lugd. \ ciet 'ZVen. 
15 datant V"B, IG cantliaridaa TBd. 17 aeudidiese : 

uendisse T. \ actionc B. 18 atruthioc»jneIinum d Verc. stmtos 
'cru- R. jy est E, %\ ■Q.t 1,^0 fc^'j ausro. sCTi-plo a " 

(contraquod HJ'jc.a.D. 



TKdB] NAT. HIST. XXU 4—6 (30—3-2) 403 

melle, in quo apes siut mortuae. idem potum in vino 
remedium est vitiomm, quae e cibo piscium gignuntur. 

(32) In tania rahiosi morsii luetur a paTore aquae 98 
canini capitis cinia inlitus vulneri. oportet autem com- 

5 buri omnia eodem modo, ut semel dicamuSj in vase lictili 
novo argilla circiunlito atque ita in furnum indito. idem 
el in polione proficit. quldani ob id edendum dederunt. 
aliqui et vermem e cadavere canino adalligavere men- 
struave canis In panno subdidere calici aut intus ipsius 
caudae pilos combustos inseniere vulneri. cor caainum 99 
babenteni fugiunt canes; non latrant vero lingua canina 
in calciamento subdita pollici aut caudam mustelae, quae 
abscisa ea dimissa sit, babentes. est limus salivae sub 
lingua rabiosi canis, qui datus in potu bjdrophobos fieri 

IS non patitur; multo tamen utilissime iocur eius, qui in 
rabie momorderit, datur, si fieri possit, crudum manden- 

§ 98 : PI. iun. 86 7. — 86, 8, 9. — § 99 : Aelian. n. a. IX 45. — 
PI. inn. 85, 10— 14. DioacUW. enpor.nilS. 

1 apis B. I sint (stant TB'd) mortuae ll.v. an sint in* 
mortuae? efr. § 128. XXX 107. \ item VK. 2 e VEdTfif. 
-om. Be. sed cfr. XX219. 3 ra-bios: (-os V) VBdTIT. -liidi 
Bo(ZJ). efr. §99. 100. 102. in totum rabioBua ptindecies, rabi- 
dus decieB op. Ptin. tradituim est. j ad B. | aqua d. 4 canini 
om. E. I aurem V. aut rem E. igne v.a.G. 8 lata VE'. | 
(umum. iv. f ilm mum s. f iimiim Tf. fomiiiu Br. 7 qaidem 
B. I ob id a.v. an caput (pel et id)? efr. PI. iun. | deduie- 
ruct T. 8 aliquid VE'. 9 calici ii. v. efr. XXVIIJ 84. 
caici D earn vet. Bal. \ intus It.v. an imoa {vel potius calcia- 
mentis pro caliciantiiitBs)? 10 combustus TB-'. | iuseruere 
itT'S. -uiere V. iuser inserueri B. iusuere En. al. . . . r' 
(rdiqais marline absdsis). I uulnere T. del. voluit J (tit intel' 
tegeretur calici), 12 subpedita V, -pudita E'. j polli E. [ 

I candam v. -da dB. caduda V. -uca B. al. . . . r {reliqttis 
margine abscMs). 13 abaciaa en J. -iaae T. -ise B. -isa o 

' (Srot.). -issae B. -iaaa ea D -iasa d(?)a ef §101. XXX 
37. 88. 98. 115. XXVIU 220. XXIV 152. XXVI 130. XXXI 
134. XXXIII 48. XXXVII 158. XVn 67. 98. 138. 205. 338. 
IX 110. V85. IV 5. 37. 13 rint B. 14 cft,ii.i. 1-V-<?*R^ .\ 
hjdrophobos f-ouos p) if. -baa E. -■polo^'Ba.ft ■«.. -■^tjvfi^'ia."^^- 
'pos r. I feri VR'i. 15 utilisaimi ■». 

^^* J 



404 C. PLINI SECDNDI 

duDi; sin minus, quoquo modo coctum, aut ius 
lOOcamibus. est vermiculns in lingua cannm, qui ' 
a Graecis lytta, quo exempto infantibus catulis nee n 
flnnt nee fastidinm sentiunt. idem ler igni circumli 
datur morsLS a rabtoso, ne rabidi fiant. et cerebello gal- 
linaceo occurritur, sed Id deToratum anno tantiim ee 
prodest. aiunt et crislam galli contritam elTicaciter in- 
poai et anseris adipem cum melle. saliiuutur et carnH 
eorumj qui rabidi fuerint, ad eadem rcmedia in cilx 
lOldandae. quin et necantur catuli statim in aqua ad seiuni" 
eius, qui momorderit, ut iocur crudum devoretur ex iis, 
prodest et fimum gallinaceum, dumtaxat rufum, ex acelii 
inpositum et mun's aranei caudae diiis ila, ut ipse, ciu 
abscisa sit, vivus dimittatur, glaebula ex birundinum nido 
inlita ex aceto, vel pullt bimadinis combusti, membraui 
sive senectus anguium Ternatione exuta cum cancro mas- 
culo ex vino trita; hac etiam per se reposita in arcis 
los armariisque tineas necant. mali tanta vis est, ut urina 
quoque calcata rabiosi cauis noceat, maiime ulcus habeii' 
tibus. remedio est limum caballinum adspersum aceto «l 
cale factum in Qco inpositum. minus boc miretur 

g 100: Gratiua cjneg. 387. — g§ 100. 101: PI 
U — 22. 22. 23. — §102 extr.: " ™' "''" ' - 
n 70. Bchol. Nicand. ther. 817. 



1 BinVTS. airf. laweeoctisV cfr.78-79.105. XXVTniSS. 

a lytta, ATSv. iitta T. lita B. Ijbra Verc. Dal. 4 idem v. 
id est iVen. item r. \ terrigui E. -igini V. 6 a Ev. del.i. 
om. r. 6 eo tantum d'. tantum d'. 7 gaJli om. E Glial. 
8 aalliuntur V. salluu- E. aaliu- r(?)«. (ealuu- codd. PL iitn.). 

9 fuerint T'PI. mtn. -runt rv. 10 dandae v. -di (ortHUi 
ex dande) Td. danati E. dauti r. om. B. | qui VK'd. 
11 ex his r. ex B. 12 rupum T'. ruptum VS. 13 muria v. 
aurea fl. | sit cui TB'. 14 absoiBBa A{?)'E'v.a. Brot.(D). | sit 
om. VS'. I filius S. I dimittitur gleba e: harundiuum E. \ oido t 
e PI. itMi, modo £. lino r. al. , . . r (reliquts inargine absciait). 

15 e: aceto om. E. 16 uemationem V. -nvi B'. | exith 
K. 17 es uino om. Xv.a.M. | bac (vel qua) ego. nam o3 

16 necat V. \ mali om. E. [ urinae T. 20 remedial 
~ a.If. I efle Vd. fete K'. om.l. \ aift-^wai-oi t. \ ^iwifeamj 

21 £xo X. ^ 



VBdE] NAT, HIST. 5SIX 6 (32—33) 405 

cogltet lapidem a cane morsum usque in p to v erbium 
discordiae venisse. qui in urinam canis suam egesserit, 
torporem lumbonun sentire ilicunt. — (Lacerta, quam sepa, 
alii cbalcidem Tocant, in Tino pota morsus suos sanat). — 

b (33) Venebciis ex mustela silvestri factis conlrarium lOS 
est ius gallinacei veteris large haustum; peculiariter con- 
tra aconita addi parum salis oporteal. gallinarum fimum, 
dumta^iat candidum, in hysopo decoctum aut laulso contra 
venena rungorum boletorumque, item inflaliones ac strangu- 

10 lationes, quod miremur, cum, si aliud animal giistaverit 
id limum, torminibus et inflationibus adHciatur. sanguis 101 
anserinus contra le pores marinos vatet cum olei aequa 
porlione, ifjem contra mala medicamenta omnia adversatur 
cum Lemnia rubrica et spinae albae suco, ut pastillonim 

15 drachmis quinis e cyatbig temis aquae bibatur. item 
mustelae catulus, ut supra diximus praeparatus, coagulum «a 
quoque agniuum adversus omnia mala medicamenta pollet; 
item sanguis anatum Ponticaruni; itaque et spissatus ser- 
vatur vinoque dihiitur; quidam feminae anatis eflicaciorem 

to putaiit. simili modo contra venena omnia ciconiarum ven- 10ft 



g 103: DioBC, eupor. II 136, do venen. 7. — Dioac. IV 83. 
B 98 med. eupor. n 160. — cfr. Colum. VI 6, 1. — § 104: DioBC. 
eupor, n 166. de Tenen, 80. PL inn. 108, 16. 17. — (cfr. DioBC. 
V 113. enpor. n 135), — PI. iun. 107, 26, 108, 2, — § 106: PI. 
iun, 107, 26. Scribon, 189. Diosc, de venen, 1, PI. iun, 107, 26. 



2 nrina Vd. 3 Hentiri 7. | difcuntur E, dicitur v.a.3. \ 
ee-pa, BVe*i.{J). iaepaVd. hi aepa B(?)C, hjaepa v.a.B. ire- 
plia £. alii sepa U 647. 3. 4 wtcoa ego posui. verba pertinent 
fortasae ad finem § 89 vel ad aliian locum. 4 caalcidem. 

Ven. Fere, e echol Nicandri (D), calciden V, -idicen T'B. 
Qbelc- iv (fi DiOK.). calchidicaen E. 7aconitaH,S. -tump, 
-tata J. eed cfr. nota ad XXIV 20. | satia E. | oportfit v.aS. 
cfr. vol. Ill p. 494 ad XVII SI. 8 decocto E. | contra otB,E 
v.a.H. 9 boletorumque astrinffit v.a.H. | inflammationea 

Ep.a.e, I ac OTH.B'. et T. 11 mtionibua E, | adflcitur VB, 

13 idem e^o. item II. v. \ asBertna d, 14 lenmia v. 

lennia Tr. lenia d, leuta r. \ u.t ego. om.ll.v. 16 quinis e 
ego. qui in E, quinque r. quinque in Ven.(P]. -ope, oji va."o, 
quipis quae e /. ] bibatur VED, -autai r" '" — -^*' 



1 

imM 



406 C. PLINI SECUHUT 

Irkulus valet, coa^lum petnris, lus ex carne arieti 
privatim adversus cantharidas, item lac oviuoi caiidum 
praeterque iis, qui buprestini aut aconitum biherint, co- 
iumbarum silvestrium fimum privatim contra argeali vin 
potuni, contra toxica mustela vulgaris inveterata drachmis i 
binis pota. 

J06 6. (34) Alopecias replet fimi pecudum cinis cum olee 
cyprio et melle, item UDgiilarum muli vel mulae ex oleo 
luyrteo, praeterea, ut Varro noster tradit, murinum fimun^ 
quod il/e muscerdas appellat, aut muscariim capita rec«n-i 
tia prius Tolio ficubeo asperates, alii sauguine tnuscanim 
utuntur, alii x diebu.s cinerem eariim inlinunt cum ciaen 
cbarlae vel nucum ita, ut sit tertia portio e muscis; ali 
lacte mulierum cum brassica cinerem muscarum subigunj, 
quidam melle tantimi. nullum animal minus docile existi-s 
matur minoriave intellectus; eo mirabilius est Olympiae 
sacro cerlamine nubes earum immolate tauro deo, quern 

107 Myjoden vocanl, extra territorium id abire. alopecias cinis 
et e murium capitibus caudisque et totiiis muris emendal, 
praecipue si veneticio accident haec iniuria, iteai irenacei* 
cinis cum melle aut corium combustum cimt pice liquids. 

Dioac. eupor. U lea coll. 164- PI. iun. 109, 1- — § lOG: PI, ina. 
15, 6. DioBc. eupor. I 96. Marc. 6, 7. 31. — cfr. Plin. X 75 
Aelian. n, a.V 17 (XI 8). — §107; PL inn. 15, 8. Diosc Hi 
eupor. I 95. PI. iun. 15, 8. 9. Marc. 6, 24. 

1 pecons TEdTff. caulis E. pecoria, caulia v. \ tus VB'. 

3 praeceaque E, praeterquam v.a.{P)H. | iia qui do. hi* 
quibus TB. in cibua E. { anitiua B. 7 pecodum £. -cudk 
VB'f. 8 cyprino iv.a.S (an rede? cfr. Xrss. XITIS.M 
XXX no. {31}. Seribon. 156. 364. 365. 367). 9 uarro naS 
rat dT. 10 ille tm. lite VB. linthe d. item B(?)i-. ideml 
cum vet. Dal. rite D. \ muacredaa VE'. | ut E. et V(?)t).o.r 

12 alii decem dEi^. aliae (aiii B*] sanguiiie (-nem % 
decern r. | cineremarum V. 13 cartae T. | portio ego. pan « 
pars portio VB'dT, oi». Er {omissionis caitsa perspicua). 
XXXIV 97.98. 160 al. 14 cum — cinerem om.Tr ' ■ ' 
E. I aubiciunt TdEi'.a.ff. 15 docile minua VB,S. . _^ 

ioden (mjo- c) G. mjlo- (milo- B) II. \ uocent TB'. | habited 

19 et e ego. et TE. e "Kb, e^. M). \ em.™4»i. v, 
leficio VS. I iriuacel 'VE. 



r 

1 ca 



NAT. HIST. XXIX B-G (33—34} 407 



caput quidem eius ustum per se eliam cicatricibus pilos 

reddit, alopecias autem in ea citratione praeparari oportet 

novacula; et slnapi quidam ex aceto uti malueruDt. quae 

de irenaceo dicentur, omnia tanto magis valebuat in \ty- 

G strict, lacertae quoque, ut docuimus combustae cum radtce los 

recentis harundinis, quae, ut una cremari possit, minutim ^ 

flndenda est, ita myrteo oleo permixto cinere, capilloriim 

j tlefluvia continent, eflicacius virides lacertae omnia eadem 

■ praestant, ettamnum utilius admixto sale et adipe ursino 

B) et cepa tusa. quidam denas virides in x sextariis olet 

K Teteris discocunt, contenti semel in mense unguere. pel- 109 

I hum viperinarum cinis alopecias celerrime explet, item 

I gallinarum nmiini recens inlitum. corvi ovum in aereo 

f Tase permixtum inlitumque deraso capite nigritiam capilli 

15 adfert, sed, donee inarescat, oleum in ore habendum est, 

ne et denies simul nigrescant, idque in umbra faciendum 

neque ante quadriduum abluendum. alii sanguine et cere- 110 

bro eius utuntur cum vino nigro; alii excocunt ipsum et 

nocte concubia in plumbeum vas condunt. aliqui alopecias 

10 cantharide trita inlinunt cum pice liquida, nitro praeparata 

cute — caustica lis earum, cavendumque ne exulcerent 

alte — , postea ad ulcera ita facta capita murium et fel 

murium et Rmum cum helleboro et pipere inlini iubent. 



g 108: cfr. Marc, e, 9. — § 109: Sere 
Marc. 0, 15. — PI. iun. 15, a. Marc. 6, 6. 
Marc. T. T. Aelian. n, a. I 49. 



S diet. D. cfr. Diosc. eiipwr. 193. | utili VE'a. {an e ei- 
papi . . et aceto nti illo ec. capite?). 4 irenaceo (irin-TB) H. 
-cei E. herinaceis dt*. | dicuntur v.a.J. 4. 5 hyatrice v. 

hiatrici a'E. -chi r. 6 combuate V. 6 reoctttia iv. -tis 
oum r. I minutatim dT. T ita 11. G. itetaque v. \ permisteTB'. 
-tf iSJ. 1 cinere ego. -res Il.v. cfr. § 113. 8 uiridis V. 
9 eijannmm T'Eru. templu (-U d) annum r. 10 denos VdE. I 
TV. decern (die- T) Z(. (?. I sextarios E. 11 neteris om. T'B'. J 
oontinenti aemel E'. -entia mel V. 12 celeberrime Vd. 
14 Tiaso T'S. -sum V. | capiti E'. 15 adferre (om. aed) E. 

18 ipaum om. E. 19 nocte v{Ji). -tu E. -te in rlH. I 
alii qui T. 21 eaudi cauis d. -uti cans T. | ne om. B", | 

^xulceraut d, 22 ita Erv. alta r. 22. 23 et fel is 



408 C. PLINI SECDNDI fVRrtl 

lit (35) Lendes tollunlur adipe canino vel anguibus in I 
cibo siimptis anguillarum mo do aut eortim vematione, 
quam eiuunt, pota, porrigiaes Telle ovillo cum creta Ci- 
Diolia inlito capile, donee inarescat. 

112 (36) Capitis doloribus remedio sunt coclearum, quam 
nudse inveniuntur nondum peraclae, ablata capita et hi 
(luritia lapidea exenipta -^ est autem calculi latitudine, et 
que adalligantur, sel minutae fronli inliniintur tritae, item 
oesypum — , ossa e capite Tulturis adalligata aut cere- 
bnim ciun oleo et cedria, peruncto capite el intus oanbuiJ 

lisinlitis, comicis cerebrum coctum in cibo sumptum vel 
noctuae, gallinaceus, si inclusus abstineatur die ac node, 
pari inedta eius, cuius doleat, evulsis coUo plumis circDio- 
ligatisque vel cristis, mustelae cinis inlitus, surculus ei 
nido milui pulvino subiectus, aiurina pellis cremata u) 
aceto inlito ciuere, liniacis inter duas orbitas inrentae 
ossiculum per aurum, ffrgentum, ebur traiecliim in pelli- 
cula canina adalligatunij quod remedium pluribus semper- 

114 que prodest. fracto capiti aranei tela ex oleo et aceto 

§111: PI. iun. 13, 3— 4. Marc.4, G. — §113: Maj-c.1,41 - 
Seren. 21. — PI, iun. 11, 21. Marc. 1, 81. 70. — § H3- Marc 
1, 69. — Pl.iun. 11, 22— 3fi. Marc. 1, 82. — PI. iun. H 25 36 
Marc, 1, 83. — PI. iun. 12, 1. Maic. I, 84. — § 114; PI iun. 
12, 4— e. Marc. 1, 86. — Dioac, n 68, eupor. I 208. — PI ion 
12, 2—1. Marc. 1, 86. 




1 lindes V. 2 aut om. B'. | uernatione (-nem V) eornm 
VR'iS. 3 quam iv. qua VS. qui B. | pruriginea iMare. 
v.a.B. 4 inlita Eu.a.ff. linito EdTfS. | capiti i?.n,i7. 
6 nodum peraciae V. I ablata n, fi, -to i)(B). | capiteKu.a, G(D), | 
et EB(Dt ex tG 7 lapide VR'. | calculi Er(?. ea ca- 

«(&') ea call] A ea calicula r, 7. 8 eaque ego, quae U.v. 

8 adalligantur YRfStH. allig- EC. -gatur v. \ set mo. 
et tt « I minuti Vd 9 oesypura (aes- T} TBdT Verc.(H). 

eryp- S enp- Fen resip- v. aegypii C e ami. B. \ ossa e 
BdT" osae r | capitum E. 10 et om. ^v.a.H. | cedriao 
v.a.H 13 medndie E', mer- E'. | cuiua E, qui rv. \ colo E. 

14 flurculoa V. 16 inlita E. | cinerem VE. IT aurem 

S. I argentum D cum U 648. cogerent cum II. cohaerens 

J. cum V. ] ebote v./i.D. 18 pluribus profuit U 648. 

plurimum? 18, 19 Btmipei SD, W franco -cu, ad caput 

ium ffacto E, fractu "V. Aa. t. I'm^ "a. 



TEdE] NAT. HIST, yupf 6 (35-S8) 409 

inposita non nisi viilnere aanato abscedit. haec et tuI- 
neribus tonstrinarum sanguinein sistit, a cerebro vero 
proflueDtem anseris sanguis aut anatis infusus, adeps 
earundem alitum cum rosaceo. cocleae matutina pascentis 
hamndine caput praecisum, maxime luna plena, lioeo 
panno adalligant capitis dolorihus liceo aut cera alba ad- 
dita fronti inlinimt. et pilos caninos panno adalligant. 

(37) Cerebrum cornicis in cibo sumptuni palpebrasiis 
gignere dicitur, oesypum cum murra calido specUlo in- 
litum. idem praestare muscarum fimique murini cinerem 
acquis portionibus, ut efficiatur dimidium pondus denarii, 
promittitur, additis ii sestis denarii e stibi, ut omnia 
oesypo inlinantur; item murini catuli triti in vino vetere 
ad crassitudinem acopi. pilos in iis incommodos evulsos lie 

15 renasci non patitur fel iienacei, ovorum stelionis liquor, 
saiamandrae cinis, lacertae viridis fel in vino albo sole 
coactum ad crassitudinem mellis in acreo vase, hirundinis 
puUorum cinis cum lacte litbynialli, spuma cocleamm. 

(38) Glaucomata dicunl Magi cerebro catuli seplemllT 
so dierum emendari specillo demisso in dexteram partem, 

i, 178. — DioBC. (nil) 



1. 3 ulceribuH B. 2 toatrinamm VB. | sistit a Erir. 

siatit T* in ras. R. ai stillat {-U& T) dF. 3 profluentem 

(perf- B) V. -ti r. I infnsna aiatit V(?)u.o.G. 4 eocleae B 
e PI. itm. coctae VdT. -te B. -ta Br. -tus ». de mtndf) 
cfr. § 118. I matufcino PUuk. u. cfr. XVIII 235. 5 an in 
Imeo? cfr. PI. mn. el Mare. 6 alligant VdfS. -gat B". | 

liceo BBJ!>. lee- T. licio iv. G. T alba, addita ego. cfr. 

XXX 79. alba a.v. (cum cera txt. Dal). 7 diet ego. 
B calido r. eft. Marc. {BioK.eupoT.I5S). -dos E. -da ES(D). 
-dum f (J), alida Vd. | apecillo BU cum Gron. -ielo Vd. 
penicillo t)(D). -Uos B. cfr. Mare, et § 117. XXXII 75. 
VII 183. Cels. VI 6, 1. 37. 38. Diosc. 1. 1. 12 duabus ii.«. | 
extis T. I denaria Td. | e stibi G. eatiui VBd. eztiui (bbx- v) 
Xv- 13 inlinuntur V. 14 iis v(S). ia V. hia rO(J). ] 

enulsua T. 16 salamandram VR'd. | uiridi V, 17 co- 

ctum V. deco- f. 18 tjtimalli TB. titim- B 

T, 20 emendatia pecillo (,spe- "fi^'i '^V. 

p.a.Zugd. 



410 C. PLINI SECUNDI [VBi 

si dexter oculiis ciirelur, in sinistram, si sinister, a 
felle recent! aiiouis; noctuarum est id genus, qnib 
pinma aurium modo niicat. sufTusionem oculorum canii 
felle malebat quarn hyaeaae eurari Apollonius Pit 

lisnaeus cum melle, item albiigines. murium capito 
caiidaeque cinere ex melle inunctis claritatem visits red 
tui dicunt, multoque magis gliris aut muris silvesti 
cinere aut aquilae cerebro vel felle cum ALtico meQ 
cinis e capife soricis cum stibi tritus lacrimosis ocni 

S3, iDi phirimum confert — stibi quid sit dicemus in meti 
lis — , muslelae cinis sutfiisionibus, item lacertae, hinj 
dinis cerebrum, coc/eae tritae fronti inlitae epiphoi 
sedanl sive per se sive cum poltine sive cum ture; i 
et solatis, id est sole correptis, prosunt. vivas quoq 
rremure et cinere eariim cum nielie Cretico inungne 

llScaligines utiliEsimum est. iumentorimi ocnlis 

aspidis, qaam exuit vere, cum adipe eiusdem claritalt 
inunctis facit. viperam vivam in lictili novo comburflf 

- PI. i. 



1 siniatrum V. 2 aiionia (lio- E') ll.v(J). asioBls ', 

cfr. X €S. 3 aurj iTv.a.B. \ modo del. S. cum B. | wa 
U.v{G). emicat B. eminet Va-c. cfr. XI 137. 4 hiaenae 
genae B". 4. 6 pitanaenB RdEFere. e coni. B{Cf). -nituri 
pritaneuB vel tjaneua v. 6 albnginea oculorum y*Sv.a.B(i 

5 eaudarumque imr.a.S. \ et cinere E. \ ei Sp. et r. ' 
8 dist. I), an uel— melle ut glosgema delenda? cfr. § J23. 

B e capite ego. et alipe V'E. al- E, et adipe V, -ipg 
-depB d(?)c. I Buifl E'. ani E'. j cum stibi TES cum Gron. 
om. E. combuBti d(?)i-. { lacrimoBUS E. 10 confer E. \ stibi 
Itr(D). efr. XXXIII 101. Diose. V 99. stibis j-T.Er. efr 
XXXIV 169. I Bit Er«(5). eat rTff 11 auffiieione d. 

-ffoBitmnm T. | item — 11. 12 himndinis otn, TE'd. 12 co- 

cleae D. cfr. PI. iwn., de mendo §114. coctae U.S. (quae 
etiam tritae coctaeue v). | fronte d. 13 se siue dErr. siue 
VS.. se v. I puDinae V. Ifi inungere d, -gi Eit.n.S, et 
unguere T. 16 cftligine E. [ uel mmentorum THdS. 

17 quam. i'(D). quae E. om.rS. \ emit uere ED. esnerit P. 

6 R) utere VR. -ro 4lS. e-s.tt\.a. \wt?. ^ e com. S. 
pti V. -tia H». 



ITBdE] 
addito feniculi suco ad cyathum ununi et turis manna 
una atque ila auffusiones oculoriim el caligines inunguere 
vtilissimum est; medic amen turn id echeon vocatur. tit eti2a 
collyriuni e vipera in olla putrefacla rermicnlisque enatis 
.'G cum croco tritis. e^ tiritur in olla cum sale, quem lin- 
gendo claritatem ociilorum consecuntur et stomachi to- 
tiusque corporis terapestivUates; liic sal et pecori datur 
salubritatis causa et in antidotuni contra aerpentes addi- 
tur. quidam et ad ocahs viperis utuntur in cibis. pri- isi 
to mum omnium occisae statim salem in os addi iubent, 
donee liquescat, mo): mi digitorum mensura utrimque 
praecisa exemptisque iuteraneis discoquunt in aqua, oleo, 
sale, aneto et auL statim vescuutur aut pane colliguDt, ut 
saepius ulantur. ins praeter supra dicta pediculos e toto 
ts corpore ejpellit pniritusque etiam summae cutis, effectum 
ostendit et per se capitis riperini cinis — utilissime eo 
oculos inungunt — itemque adips viperinus. de Telle 122 
non audaciter suaserim quae praecipiunl, quoniam, ut suo 



NAT. HIST. XXIX 6 (38) 411 



g 120: Marc. 8, 102 (103). cfr, Plin. XXIX 70 Diosc. U 1 
— § 131: Diosc. n 18. eupor. I 43. — Dioac. II 94 extr. - 
«122: Seren. 218. (Dioac. ¥92). — cfr. Diosc. 11 19. 



manna B. cfr. XII6S. (granum Marc.). 
Vdf. -ma V. mam H. mina SD. 
2 unam Vf. 3 echeon U.S. -hion B. entheon t'. | uocaii- 
tur T. -ant a'. 4 e otii. BD. ex H. \ uiperea d, 6 et 
Britur €go. cfr. Mare. exur. II. v. 5, 6 linguendo r e cott. 
ting- T. y et ad ocnloa ego. et adtollitur (att- VdTf) II. 

(onle qnidam v.a.B). et ad totidem C cum B. et G. et ad 
coli uitiam J. es Athoitis D coll. VII ST. sed cfr. Dioee. 
iocus nondum sanattts. 10 occisae iv{B). -sa TES. octisa 
ae E. I statim in E. 11 inquescat T. [ mox^VEdTH. umor 
Ee. I quattuor ll.v. \ utrimque u coll. §70. -ruqnc Er. trium- 
bQue rf. 12 praecissa d. | aqua aut i(J)v.a.S. latet men- 
Klum. 13 sale aneto om. E. | et Etv{D). om. rS. \ aut 

FTBdlS. omniii (-ibus v) ant iv. aut omnium E. an onmi 
Icame ant? | a pane E. pene T. 14 aie TBE. { aupra om. 
|tE'. I peduouloa ED. | et E, o V. ex D. 16, 17 dist. ego. 
16 eo ego. omJlv. 17 inungunt Ep, ung- r. inunguit 
-git T'dT. iniungit V. iungit E. ( adips S'.S, Bjds.^ 
"■ 18 audacter E(?)i;.a.S, da.Uc^te'c'^. \ wjaawscaa.'^ 




412 C. PLINI 8ECDNDI 



1 



n.its loco docuimus, oon aliiid est serpentium veneni 
aDguiiim adeps aenigini mixtus ruptas ociUorum parte 
Eanat, et membrana sive senectus veroatione eonun etut^ 
si adfricetiir, clarilatem facit. boae ijuoque fel praedi- 
catur ad albugines, sull'usiones, caligines, adeps similihr 
ad claritatem. 

123 Aqiiilae, qiiam diximus pullos ad contueadum solan 

'"'^"experiri, felle mixto cum melle Attico iniinguntur nnlif- 
culae et caligationes sulTusionesque oculorum. eadem tb 
est et in viilturino felle cum poiri suco et melle exigni, 
item in gallinacei felle ad argema et albugines ex aqni 
dilute, item suffusiones oculorum, masime candid! 
oacei. Iimum quoque gailinaceorum, dumtaxat robnD% 

]2llusciosis inlini monstrant. laudant et gallinae fel et pr» 
cipiie adipem contra pusulas in pupillis, nee scilicet ' 
rei gratia saginant. adiuvat mirilice el ruptas ocolornn 
luniculas admixtis scbisto et haematite lapidibus. fimun 
quoque earum, dunitaxat candidum, in oleo vetere cor 
neisque pyxidibus adservant ad pupillamm albugines. qn 
in mentione significandum est pavones Iimum suum 

§ 123: Aelian. n. a. 1 42. Mare. 8, 86, cfr. DioBC. 11 96. - 
Marc. 8, JIO, Seren. 204. 207. Marc. 8, 116. — § 124- Diow, 
n 96, — Marc. 8, U7. 

2 raptaa T. 4 boae BdTfH. boe T. uuluaa 

lae ti. 6 ab albugine T. 8 iunguntur V. 9 calJiga- 

tioaes E. caligationis B'. culica- T. { eS'usionesque K. uQe T, 
om. E'. 10 est & in VBdS. eit ut in E, et in v. n at- 
gema. dfi(. -ata(7ff50. argeam VE. al^emata r. alligeata B. 
-gato ad srgema «. 12 item ego. item in 21.^. item ad o, 
cfr. nota ad XXVIII 71. {XX 190). \ effusiones E, [ candi- 
diB VEE. 12. 13 gallinaceis E. 14 inlini ^' v'S. -nit S. 
illini V'BdTif. inlinitum E. iUinendom (-niend- G) v, (an in- 
lini ntUe?}. 1 monstrat VEd. | laudat VB'd. | gallina/// T', 
■ ace E'. -acei E'E'f. | et EEJ. sed et V(?)aS. seil v. dr. 
§131. lb ate VRiS.!) cum U 651. has d(?)C. hoc t). 
16 adiunat v. et adiu- d. et adluat TE. adlauat £r. [ et 
raptas VBdCf. ni- C. eru- Eii. 17 admiitis d(7)p. -to 

EE. -ta V, («n ea adiuuant . . admiita . . haematitae? 
S 337.) I Bchistos V. -tas H'. 18 ueteresque (oBI. 



r 



NAT. mST. XSTX 6 (33) 413 

fiorbere tradi invidenles liomlDum utilitatibus. accipUenas 
decoclus in rosaceo efTicactssimiis ad Inuncliones omnium 
vitionim putatur, item fimi ei\is einis cum Attico melle. 
laudatur et miliii iocur, limum columbarum ei: aceto ad 
ae^lopia, similiter ad albugines et cicatrices, fel anseri- 
num, sanguis anatum contusis oculis ita, ut postea oesypo 
et melle iuunguantm-, fel perdicum cum mellis aequo 
pondere, per se vero ad claritatem. ex Hippocratis 
putant auctoritate adici, quod in argenlea pyxide id ser- 
Tari iubeut. ova perdicum in vase aereo decocta cum 12S 
meUe ulceribus oculorum et glaucomalis medentur. co- 
lumbarum, palumbium, Lurturum, perdicum sanguis oculis 
cm ore auffusis esimie prodest. in coliimbis masculae 
efficaciorem putaut; vena autem sub ala ad hunc usum 
inciditur, quoniam suo calore utilior est. superioponi 
oportet splenium e melle decoctum lanamque sucidam ex 
oleo aut vino, earundem avium sanguis nyctalopas sanatia? 
et iocur ovium, ut in capris diximus, efTicacius fiilvae. is. i70 
decocta quoque eius oculos abluere suadenl et medulla 
so dolores tumoi'esque inlinere. bubonis oculorum cinis col- 
lyrio miitus cluritatem oculis facere promittitur. lurtiu-is 

% 136; Marc. B, 66. — Seren. 209, Marc. 8, 186. cfr, Dioso. 
sapor. 1 H- — Sereu. 210. Marc. 8, 85. Diosc. n 96, sapor. 
I 41. — § 126: Dio8c. n 97. eapor. I 88. Celsus VI 6, 89. PI. 
■ L. aa, 14. Marc. 8, 161. 134. PI. iun. 22, 15 — 17. — g 127: 
3ac. eupor. I M. Marc. 8, 189. 146. — Dioac. II 11. 

1 homini B. 3 limum VB'. 4 fimum iSv. -um 

quoque TBfif {falso iteratum e §§ 133. 124. an -umque?). 
J} aegilopia dXS, (-pas v). cfr. Marc, ecil- V'. egel- £. al. . . . t 
(r^iquia margine absdeis). epii- r. 6 oeajpo H. hjsopo U.v. 

T isuDguatur TB'd. -gantur Iv.a.S. \ cam om.TB'd. 
8 ei J. et II. del. H. dorcados B. dioscoridis et v. \ hippo- 
cratia Tf. hipocis V. hjpocis Bd. -cysia £. ^ ut putaut 
V.a.fi. I adicit E, -citur r.a.if. 12 perdicium T. 13 mascu- 
lia Vt 14 Hublata E. 15 BUperponi TBdfZT. 16 ple- 
■ im V. I decocto Vdf. 17 aut EPI.iwn.u. ac rTtH 
ouium dErf. auium r. an ouillum? | ut om. Et. &tque 
V.a.D. 19 decoctae E. | oculoa iv. -lis VBt, -Vij-ram.'*. 
20 inlinunt Xv.a.S. __ 



414 C, FLINT SECUNDI 

(imum alLugines eileuuut, item cocleanim ciiiiSj 

128 cenchildis; accipilrum generis hanc Graeci faciunL arf 
ex melle omnibus, quae supra scripta sunt, saoatur. 
uttlissimiim oculis, in quo apes sint inmortuae. cicoi 
puUum qui ederit, negatur annis multis continuis U| 
turus, item qui draconis caput habeat. Luius adipi 
melle cum oleo vetere inclpientes caligines discuti tradi 
hirundinum pullos plena luna escaecant, restitutaque eoi 
acie capita combiiruntur; cinere cum melle utuntur d 
claritatem et dolores ac lippitudines et ictus. i 

129 Lacertas quoque pluribus modis ad oculonim remedli 
adsumuQl. alii viridem includiint novo Uctilt et lapillo^ 
(pii vocantur cinaedia, quae el iuguiuum tumoribus ad- 
alligari solent, novem signis signaiit et aiiignlos detrahuid 
per dies; nono emittunt lacertam, lapillos servaat ad oca-i 

ISOlorum dolores. alii terram substeruunt lacertae TiridS 
excaecatae et una in vitreo vase anulos includunt e fern 
soUdo vel auro. cum recepisse visum lacertam appamlt 
per vitrum, emissa ea anulis contra lippitudinem utuntofj 
alii capitis cinere pro stibi ad scabritias. quldam viri-t 
dem, collo longo, in sabulosis nascentem comburunt et 

131 incipientem epipboram inungunt, item glaucomata. muste- 
lae etiam oculis punctu erutis aiunt visiun reverti, eadeoi- 
que quae in lacertis et anulis i'aciunt; serpentis octilum 

§ 128: cfr. PI. iun. 9, 1. Man;. 8, 
Diosc, II 60. eupor. 1 41 . c&. Marc. 8 
8, 90, — § 131: Marc. 8, 140. 



1 fimiim ciniB Tf. fimum om. H,'. 2 cencridis Vf, cem- 
didis E'. I aecipitur VB'. | argeam VR". 3 ei// VP. & e K' I 
sananturVSdo.o.G. 4 sunt E r. o. S cfr. §97. 143. SXX30. 
50. 53- 68. 63. 73. 107. b multia ega e Marc. om. 11. v. c^. 
PUniana p. 36. 13 cinaedia fl. cfr. XXXVII 153. zenidia 
(cen- u) Bu. -ichia rTf. | quae del.vet.Dal. \ inungaimim TB. 
ung- r. -14 si^autes et v.a.S. 15 nou E. 16 gub- 

Bt«niaiit TB. 17 anuloB 'V'iiH(D). anelloB rS. aima- 

loa V. I e Tu. ef B. et Er, om. i. \ fotro B'. 18 lacerta 
aparuit V. 21 longo collo Bi;?jv.a.D. 22 et item VH'd 

" 22. 23 mastelae fet intV^veiitem *jne^- 'a.'^^'^i.' i^^Jta 
23 etiam in E. \ efi^jia"^. ^^ ■*• w>.\i\-H. 



r 

r de 



NAT. HIST. yXTX 6 (38—39) 415 



destrum adaUigaUim contra epiphoras prodesse, si serpens 
Tiva dimittatur. lacrimantibus sine fine oculis cinis ste- 
lionum capitis cum stibi eximie medetur. aranei muscarii 
tela et praecipue spelunca ipsa inposita per Trontem ad 

rduo tempora in splenio aliquo ita, ut a puero inpube et 
capiatur et inponatur nee is triduo se ostendat ei, ciii 
medebitur, neve alter niidis pedibus terram attiogat his 
diebus, mirabiliter epiphoris mederi dicitiir^ albugines 132 
quo que telle re inuuctione a ran bus candid us, loogissimis 
10 ac tenuissimis pedibus, contritus in oleo vetere. is etiam, 
cuius crasslssimum teslmn est in contignationibus fere, 
L adalligatus panno epiphoras sauare traditur. scarabaei 
W Tiridis natura conlucDtium visum exacuit; itaque gemma- 
p rum scalptores contuitu eorum adquiescunt. 
16 (39) Aures purgat fel pecudis cum melle, canini lactis 133 
instillatio sedat dolorem, gravitatem adeps cum absinthio 
et oleo vetere, item adeps anserinus. quidam adiciunt 
sucum cepae, alii pari mode, utuulur et per se ovis 
formicarum, namque et huic animali est medicina, cou- 
10 statque ursos aegros hoc clbo sanari. ansenim omniiun- 134 
que avium adeps praeparatur .... exemptisque venis 



g 133: Marc. 8, 160. — 8, 100. Isid. VI 11, 3. — g 133: 
(cfr. Plin. XXVm 173. Dioac. eupor. I 60). PI. inn. 17, 25. 36. 
18,12. Mare. 9, 121. 23. 96. 120. Aelian. n. a. VI 3 extr. Plin. 
Vm 101. — § 134; DioHC. II 86. 93. — PI. iun- 18, 3. 4. 4—7. 
DiOflC. eupor. I 87, Seren. 170-179. Marc. 9, 124. 



2. 8 stelionum V.J. -nibuH (orlum ex -nuur) E. atelliomun 

BS. -sis di!. 6 is om. B. | spelio aquilo B. G nee is 7v. 

ne is B. ue hia d. ae B. | ei qui V'B'f. 7 medeatur 

tj.tt.S. I alter VED. alteruter r(?)c. 8 dicitur E'S. -cimtur 

B'o. -cuntur f-cunt B) dioitur r. 9 quoque dicitur v.a.S. 

I 10 contritiB V. I Bed iam E. sed ia etiam v.a.S. 11 eui 

[ »d5. 1 crainmum V. grauilT- V'E. | fectum E. 12 sane V. 

' ane B. 14 acaltorea Vr. -ri E. aculptorea V'di'.a.i?. | con- 

tuito d. I eo dT. 16 grauitatemque d. J abaentio T. 

17 adiiciunt du. dicunt rT. 18 et allii Bd(?)c,«.S. | 

////uis B. 21 lac. ego mdicavi. exciderunt aqua lotus 

(out membraius ita, ut fverit eiemptia metn.bra.faK -a«;m.v:^(u£^. 

cfr. Sioec. 31 et p. 41S, I ommli-aH ueaia tlJ'^'D. ^^ 



416 C- PLINI SECUNDI 

omnibus pmina nova fictili operta in sole subdita aqui 
fervenli liquatus saccatusque lineis saccis et in tictUi non 
repositus loco frigido; miuus putrescit addito melle. 
rium cinis cum melle iastiltatus aut cuni rosaceo decoclu 
aurium dolores sedat. si aliquod animal intraverit, pru- 
cipnum remedium est murium fel aceto dilutum; si i_ 

issinlraverit, adeps anserinus cum cepae suco. gliris d*- 
tracta pelle intestinisque exemplis discoquitur melle it 
vase novo, medici maliint e nardo d^coqui usque aj 
tertias atque ita adacrvari, dein, cum opus sit, slrigiE 
tepefacta infundcre. cfiaatal deplurata aurium vitia i 
remedio sanari aut si terreni vermes cum adipe ansei 
decocti infundantur; item ex arboribus rubri cum d1« 
triti exulceralis et ruptis auribus praeclare medeDlur. 

136lacertae inveterataf, in os pendentium addito sale, c«ii- 
tusas et ab ictu miseras aures sanant, efTicacissime auten 
ferrugineas maculas habentes, lineis eliam per caudaa 
distinctae. milipeda, ab aliis centipeda aut mulUpeil) 
dicta, animal est e vermibus teriae, pilosum, multis pedi- 
bus arcuatim repens tactuque contrahens se; oniscoi 

g 135: Soribon. 39. PI. iiin. 18, 9 — 13. Marc. 9, S4. ISS. 
Dioac. eupor. I 57. — PI. iun. 18, 8. 13—15. Dioae. II 72 eupot 
I GO. Seren. ni— 173, Marc. 9, 64. — Serea. 169. Marc, fl, ftt 
— § 136 med.: cfr, Diosc, 11 37. Scribon. 39. Marc. 9, 10. M. 
DioHC. eupor, I B7. 

laoaaVdEc, -uoB(?)(?. cfr.Iliogc.aXV63. XVUIIOS. 
fictilioV. a liquatus VBd. -tnr Eo. | siccatusque Vd. -turqiu 
f.o.G. 3 frigideT. | diat.ego. 6 si- 7 auco om.VK^i, 
8 ciun melle PI. iun. {cfr. § 121). in meUe corn'. S. an e melle? 
9 e om.v.a.G. lf> tertiaa dBPI.iun.r. -iaa partes 

cfr. XXI 119. XXIV 131, al. contra XXI 133. | cum oih 

strigitaT', striuoil E. etiugili B'. IS terreni dETPI.iwn.t'(J), 
-rre B. -rrae VIS. I cumTRdTff. aut E, delv. 16 lacertMj 
inueteratae ego. -ti inueterati {orta ex -te) U.v. eft ' 

. XXX 53. 15. 16 contusus E*. -sia E' -ai v. 

^^ 16 seraa dT. laesas ii.a.S. 17 caudam dEv. -< 

^^^S diatinctae TB. -cte dEv. -cti C. \ millipaeda r. nin-' 
^■todi B. miUepeda v.a.J. cfr. nota ad XXIV 153. \ ab al" ~ 

^^K&n T'T. j onia quod B. 



TBdE] NAT. mST. TXTY 6 (39) 417 

Ciaeci vocant, alii iuloa. efficacem uarrant ad aurium 

dolores in cortice Punici mail decoctum et porri suco. 

addunt et rosaceum et in alteram aurem infundunt. illam 

aulenij quae non arcuatur, sepa Craeci vocant, aiii scolo- 

b pendram, minorem perniciosamque. cocleae, quae sunt 137 

in usu cibi, cum mitrra aut tiiris polline adpositae, item 

minutae, latae fracturis aurium inlinuntur cum melle. 

senectns serpentium Tervente testa usta instillatur rosaceo 

admista, contra omnia quidem vitia eOicax, sed contra 

10 graTeolenliam praecipne ac, si purulenta sint, ex aceto, 

I melius cum felle caprino vel bubulo aut testudinis ma- 

I rinae — vetustior anno eadem membrana non prodest, 

I nee imbre perfusa, ut aliqui putant — , aranei sanies iss 

[ cum rosaceo aut per se in lana vel cum croco, gryllus 

iG cum sua terra elTossus et inlitus. magnam auctoritatem 

huic animali perhibet Nigidins, maiorem Magi, quoniam 

retro ambulet terramque terebret, stridat noclibus. re- 

nantur eum formica circumligata capillo in carernam eius 

coniecta, efllato prins pulvere, ne sese condat; ita formi- 

W cae conpiexu extrahitur. rentris gallinaceorum membrana, 139 

§ 137: PI. i 



1 iulon B ex ind. tulioa E. tullon t. tolon d. tollou T- 
toUen B. tfloD V. tilon v. 1 efBcaciter sanant (-nst del. ad v) 
Sv.a.B. S GOrtici B, | malu B. | decoctum et Ev. -turn mei 
TdT. -tnm mell' B. -tum iiel J) cam U 653. \ orriBuqno E, 
COT)', r periit margine absciso. {an et porri micu addunt?). 
8 ilia dr. ilia r. 4 arquatur VE. 5 coclieque V. quocliae 
quae B. om. E. 7 et latae d(?)p.o,S. 8 fenectus VBdir. 
nocturia E. | inliiiantui Z. | rosace V'B'. 9 admista B7rE. 
-to V in ras. du. cfr. § 51. 124. XXX 141. XXXI 118. 
XXXr 177. XXXVI 133. \ aed om.%. 10 ac ErZ). et 
TtS. aut 11. I purulentiae {-tae cj aunt Erii.n.S, 13 imber V. | 
pertuaa B. pest- V. | aot aliquid E. [ putant, it«m v. a. 8. 
11 croco auribus prodeat v.a.D. 16 magna 8.iit*jsriiaSjfi "^ ^- 

17 stridet tS (ad segq. referene). 1% CYtc<KoSuei*a. 'tf*.-^^-^ 
ia cB, om- B. / uenia E. 19 eCfiatoiiMs '^"B.'^. ^_ 



418 C. PLINI SECONDI rvKdE 

quae abici solet, iDveterata et ia tuid trita auribus puru- 
lealis calida inrunditur, gallinarum adeps. est quaediun 
pinguitiido blattae, si caput arellatur; banc tritam uoa 
cum rosaceo auribus mire prodesse dicunt, sed laDam, 
qua incluserini, post paulurn extraheodam; celerrime enim > 
id pingue trausire Id animal (ierique Termiculum. alii 
binas teraasve in oleo decoctas eflicacissime auribus me- 

I40deri scribmit et tritas in linteolo inponi contusis. hoc 
quoque animal inter pudenda est, sed propter admira- 
tionem naturae priscorumque curae totum in hoc loam 
explicandum. plura earum genera fecerunt: molles, quas 
in oleo decoctas verrucis efficaciter inlioi experti sunl 

HI alteriim genns myloecon appellavere circa molas fere 
nascens; his capite detracto adtritas lepras sanasse Ma- 
saeum pycten in esemplls reliquerunt. tertlum genus eU 
odoris taedio invisum, exacuta clune; cum pisselaeo sa- 
nare ulcera alias msanabilia, strmnas, panos diebus ssi 
inpositas, percussa, contusa et cacoethe, acabiem furuncu- 

142losque detractis pedibus et pinnis. oos baec etiam audiU 
fastidimus; at, Hercules, Diodorus et in morbo regio el* 
orlhopnoicis se deA'isse tradit cnm resina et melle. tan- 
tum potestatis babet ars ea pro medicamento dandi quid- 



g 142 ertr.: PI. inn. 88, 8. Marc. 34, 40, 



1. 2 punilentia et quaedam pingititudo d. 2 gallinarDm 
qaoqne B(?)«.(i.D, cfr. §125. | dist.v.a.S. I eat ego. et TBE& 
est et V. et — pinguitudo om. d, 3 blatta TR", -ttam d. 

blacte B. 4 rosace V, [ panam T'R'd, 6 extraheadoin 

VfB, 6 ad {pro id) E. 7 t^masue c. -sque VHdT. ter- 
i-asoa* E, 8 contnaaa V, 12 uerrucas B. is myloe- 
con B, -ocon (-ochon v) dE. milocon r. 14 retracto E. 
14. 16 musaeum J. -scumVdT. -acam r. luuBa et «. moschum 
coni.J). 13 pycten TKJ. -tem d. picteni r. pictou v. I re- 
qninmt T. | es {pro et) dT. 16 dint. GFWMiiller p. 16. 
18 perousa^ TK'. | et om.iv.a.S. \ cacoetis V. 19 pedibus 
pinnisque dT. | dist.v.a.S. \ non T. | haec om.V'K". I audita 
BdBG(J). -tu V{?)Tii(S). 30 ad T. I in dd.v.a.G. I rege 
et S'. reget T'. regio V. 21 se dedisee B cam U 654. 

' '' d(?)G. reae^Bse r, teffiaAasa t. -t^Sisw. TB. 



VBdE] NAT. HIST. XXIX6 (39)— XX5 1 [1) 419 

quid velit. humanissimi eoriim cinerem crematarum ser- 
Tandiim ad hos usus in cornea pyxide censuere aut tritas 
clysteribus infundendas orthopnoicls aut rheiimalicis. in- 
fixa utiqiie corpori inlitas estrahere constat, mel utilis- 143 

s stmuni auribus quoqiie est, in quo apes ininortuae sint. 
parotid as comprimit columbiniun stercus vel per se vol 
cum farina hordeacea aut avenacea, noctuae cerebrum 
vel locur cum oleo infusum auriculae [a parotide], multi- 
ped a cum resinae parte tertia inlila, grylli sive inliti 

.0 sive adalligati. 

Ad reliqua morbonim genera medicinam ex isdem ani^ 
malibus aut eiusdem generis sequent! dicemus volumine. 



C. PLmi SECUNDI 
NATURALIS HISTORIAE 

LIBER YXY 



1. (1) Magicas vanitates saepius quidem aotecedente i 
operis parte, ubicimique causae locusque poscebant, co- 
is arguimus detegemusque etiamniun. in paucis tamen digna 

@ 143: cfr. Pi. iua. 9, 1. — 20, 11 — 16, Marc, 15, 44. — 
DioBC. eupor. I 148, Scribon. 43. Marc. 15, 3a. (93). — 16, 72. 
cfr. Plin. XXX 40. — Marc. 15, 21. 

1 humauissim B. -mia Et. | eomm U.v. an medicorum. 
(vel istorum ex Et)? 2 cenere B\ { autoritae B'. aucto- Td. 

3 et TS'fl. I renmaticifl T. -tismia (rum- S') Ed. 4 in- 
Uta v. illita T'Ed. | conatant VE. 5 aemortuae (em- e) 
sunt Ev.a.S. cfr. S 128 et XXX 63. 6 palombinum TB'l 
(iUm XXX 67. 110, sed cfr. PI. ian. et Mare.). \ atercus per 
ae VB'. 7 abenacea E, are- B'. hare- V. 8 uncos ego 
jwsMt. aut parotidae (-di Dal.) v.a.J. 9 inlitae B. 11 at 
Edc.a.D. I medicittam VBdS{Z)). -na E. -naeque v(J^. 
18 antecedente V&EdTrff- -tea E', -tw-a**. -i^ *«*ya»y- 

jnnsqae V e COTT. d. 



420 C PLKl SECCNDI [vb*I 

res est, 6e qua plura dicastiir, vel eo ipso quod frauda- 
Icntissima artiom piurimum in toto terranim orbe plmi- 
misque saeculis valuit. anctorilatem ei masimam fnisse 
nemo mirelnr, quandoqaidem sola arlium tres alias im- 
periosisstmas humaaae meotb complexa in imam &e nit- 
3 git. DaUm primum e medicina nemo dubita/tit ac spede 
salutari inrepsisse vetut altiorem sanction mque mediciiiain, 
ita blandissimis desideratissimisque promissis addidisse titr 
retigionis, ad quas maxime etiam nunc caligat humaDum 
geous, alque, ut hoc quoque surresserit, miscuisse artesi 
matbematicas, duUo dod avido futura de sese sciendi atque 
ea e caelo Terissime peti credcnte. ita possessis homiDom 
seosibus triplici vinculo in lantum fastigii adolerit, at 
hodieque ettam in magna parte gentium praevaleat el in 
oriente regum regibus imperet. i 

3 (2) Sine dubio illic orta in Perside a Zoroastre, nl 
inter auctores convenit. sed uous hie fuerit an postei 
et alius, non satis constat Eudotus, qui inter sapteo- 
tiac sectas clarissimam ulilissimamque earn intellegi voinit. 
Zoroaslren hunc sex milibus annorum ante Piatonig mor-; 

4 tern fiiisse prodidit: sic et Aristoteles. Ileraiippus, 
qui de lota ea arte diligeotissime scripsit et riciens C 
inilia Tersuum a Zoroastre condita indtcibus quctque rola- 
ininuin eius positis eiplanaTit, praeceptorem, a quo iosti- 

§ 3; Diog. Laert. proocm. 2. S. — g 1: laid. VIII 9, i. 



1 r«c eat Erv. res TSB. re dl. 1. 2 fn.a d nl cm ti «riiii» 
TS. fraudeodisE- E. 3 orbi T'^GB*. -bis E. 4 qnaodoqiM 
a'df. 4. 5 periosissimaa Vfld. 5. 6 redigit YQA'AtS. 

6 prima (oiii. el V&. i dnbitabit I) cum V6o5. -aoit TSXX. 
-ant t. -at d(?)e. | ac Err. ae T'8. a r. 7 Banctionm 

qnam E. -que qtrnm r.a.H. % desiderantissimisque TGII 
Yen. 9 religiones K'T. J ad wn.VB". 1 ealligat TO. aUi- 1. 

to Bucceaserit Ct'W MUlltT fi. 26. -sfiit ett, Dal. sagger 
■eiit Etk, -ggerit rGT. | nuBCtusset B'd. 11 mathematieaB 
utes TBS. 12 e Em. om. t. 13 fastigi V. -idi d. 

fosdt TV fas B'. { adolebit dr. adel- B. 15 grecimi TO. 
!!:'Kcn B'. le eodoiiiis d. 20 zoroaatrea S. -ttem 

dZr{D). -ten r 



' TKdEj NAT. HIST. SX5 1 (1—2) 421 



r 

I tutum diceret, tradtdit Agonacen, ipsum vero quioque 

I milibus aQDomin ante Troianum beUum fuisse. mirum hoc 

\ in primis, durasse niemoriam artemque tain longo aeTO, 

non commentariis intercedentibus, praeterea nee claris nee 

G continuis suceessioDibus eustoditam. quotus enim quisque 6 

Aominuffi auditu sallem cognitos habet, qui soli nominan- 

tur, Apusorum et Zaratum Medos Babyloniosque Marmamm 

et Arabantiphocum aitt Assj/rLum Tannoendam, quorum 

nulla exstant moDumenta? maxime tamen mirum est, in 

ID Lello Troiano tantum de arte ea silentium fuisse Homero 

: tantumque operis ex eadem in Ulixis erroribus, adeo ut 

t vel totum opus non alluude constet, siquidem Protea et 6 

I Sirenum cantus apud eum non aliter intellogi volunt, Circe 

utique et inferum evocatione hoc solum agi. nee postea 

19 quisqiiam dixit, quonam moda venisset Telmesum, reli- 

giosissimam urbem, quando Iraosisset ad Tbessalas matres, 

quarum cognomen diu optiouit in nostro orbe, alieaa genti 

Ti-oianis utique temporibus Chironis medicinis contentae et 



6: cfr. Cic. de diTin. I «, 91. 



1 Bgouaceu i''v(S). arai- d'. agonaeceu T&. -aeiaceu 
(antea -naecen] S e eorr. abonacem I. azonacea E. -cem G. 
az . . . . (reliquis margine abseisis) r. 3 durase V'Q. | me- 
moriam BEv. eorum rQT. | artem eamque dT, 4 non ego. 
om. U,v. I intercideutibuB VQiS. non int«rcedeutibuB (-cid- 
tH) E(?)ti(J). 5 succisionibus TQE'. | quutua Q, quot 

tulis E. istoH v.a.G. 6 hominiim ego. cfr. IX 71. com- 

muni ilv. commi YGS. om. StG. 1 habent VO. S. 7 co- 
gnomiuaDtiii B(?)Ev. a. iS. 8 arabantiphocum V a AT tB. 

-tephocum B. -tipphocum (-ochum E) Et. arabem hippocnm 
c. I aut itE. au BP&. ab T. in V ras. oni. ErB{D), | aaay- 
rium itH. -um uero v. aairium rOFT. | tarmoandam X. 
-oenidam E. zarmocenidam v.a.S. \ quorum — 9 monumeiitB 
(-nim- S) Eru. om. rOTf. 10 ea arte S.iv.a.G- 13 uel 

ego. de VOB'd'. om. rv. {an potim id?). ] protea rC. -thea 
Bv. propterea TQd. praet- B. IS an uolunt, in Circe? 

15 quonam RiVere. quoniam TOFen. quo Ev. \ telme- 
Bum n.J. -misum S eoU. T 107. -mesBum v. . 15. 16 aw 
religioBisBimam in? 16 qnandam E. quon- v.a.S. \ matrea 
T'OKdTfK urbea V'Eu. 17 alienas u.a.J, \ (f,«i*j^ «i:v- 

-tia Er«. -te VORfU. cfr. XXIX 90. \ a,\«l,\l. V^^^aw?-^^ 
Xrt!.a.S. I clijroaiH r. cjr//iiis B. \ iiieaicwN*V-4..\*^'^^^''=™^ 



422 C. PLIKI SECTJNBI [TB" 

7 solo Marte fulminaDti. iitiror equidem Acbillis popnlis 
fatnam eius in tantum adhaesisse, ut Menander quoqne, 
litteranun siibtilitati sine aemulo gcnitiis, Thessalam cik 
gDominaret famulam complexani ambages femmarum de- 
trahentium lunaoi. Orphea piitareni e propinquo artm 
primum iotulisse ad vicina usque superstition is ac medi- 
cinae provectuni, si non expers sedes eius tota Thrace 

S magices fuisset. primus, quod exstet, ut equidem invenio, 
commcDtatus est de ea Osthanes Xersen regem Persa- 
nim bello, quod is Graeciac intulit, comitatus ac Teloti 
semiua artis portentosae sparsit obiter infecto, quacumque 
commeaverat, muiido. diligentiores paulo ante hunc po- 
uunt Zoroastreii alium Proconnensium. quod certum est, 
hie ma:(ime Osthanes ad rabiem, non aviditatem modo 
scientiae eius, Graecorum populos egit. qiiamquam animad- 
verto summam litterarum claritatem gloriamqiie es ei 

9 scieutia antiquitus et paene semper petitam. certe Py- 

g 7; cfr. Diog. Laert. prooem. 5. 



ego. -tae a T. (-ta ea, S). -te&HdT. -t«a O. -Ui et EiG{I>) 
-ta esset B, -ta eat v. 1 fulminanti effo. -nati V'QH'A 

-nanto rv. ] mior T'O. miaor T*. 2 famem V. 3 sine 

Xrf7. ain r. in v. \ aemulo TOdG, //malo B, adem ulo Er, 
eadem telmeaso c. 5 propinquo artem ego, -pinqaorum 

{■quin- G) TOa. -quo earn J cum Gron. -quo K{?)Et)(l>). 
e intuliaae BdEi>. pert- VQS. ptot- f. | uiciaa TOKdTfil. 
-nas Erir. -nam U cion Gron. \ auperatitionia ego. efr. XXXVH 
123. -onea Ed. -onem EdTiT. - rtitutionem VO. I ae VO, 
a S cum Gron. 6. 7 medicine G. -na S ewn Gron. 

7 prouectum VBEdlfS. profe- Et. «« prouectam? cfr & 13. 
XXVI 30. (cirntTa XXXril 54). \ espere// T. -ai T. -sit 
E'GB.a.G. I thracem T. tracen TOE. 8 fiiiaaent V'GE'. | 
primum TGS'. | quod om. E(?. | exatat G. 9 commentitnB 

E. I est TOBdTS om. E(?. erat v. | regem AEzv. -gem in- 
nenio ei (et S) T'BR. -gem ex V. 10 ia Av. ei VttB. 
bia Er. 11 epaiait B(7. iap- TGdT, insp- S. eparaisse rG. 
aspersit C. -sisse Sv. \ inflcto VO, interfecto Xf.a.C. 
12 commeauprat B e corr. v{U}. commoa- £. commemorat t I 
commeauerant (cum- VG) rS. 13 ioroaatren S. -aten TGB'A;^ 
■strem rv(D). 14 ostanes VGEr e corr. 15 acieatiniK'fl 

'~-S'd. 15. IG amma,dyi6iCo T^Oft. 
dotiamus B'O. 




VBdE] NAT. HIST. SXS 1 (2) 423 

tliagoras, Empedocles, Democritus, Plato ad hanc 
discendam navigavere exiliis verius (|uam peregriaationibus 
susceptis, banc reversi praedicavere, hanc in arcanis ba- 
buere, Democritus Apollohechen Coptiten et Dardanum 
e Phoenice inlustravit volumiDibus Dardani in sepulchrum 
eius petitis, suis vero ex disciplina eorum editis. quae 
recepta afa uUis hominum atqiie transisse per memoriam 
aeque ac nihil in vita rairandum egt; in tantum fides istis la 
fasque omne deest, adeo ut qui cetera in viro probant, 
haec opera eius esse inflfientur. sed frustra. hunc enim 

■ maiime adiixisse animis earn dulcedineni constat, ple- 
numque miraculi et hoc, pariter utrasque artes efiloruisse, 
medicinam dico magicenque, eadem aetata illam Hippo- 
crate, hanc Democrito inlustrantibus, circa Peloponnen- 
its siacum Graeciae helium, quod gestum est a trecentesimo 
urbis nostrae anno, est et alia magices factio a Mose et ii 
Janne et Lotape ac ludaeis pendens, sed multia milibua 
aiinorum post Zoroastren. tanto recentior est Cypria. 
non levem et Alexandri Magni temporibus auctoritatem 
20 addidit professioni aecundus Ostbanes comitatu eius 
esornatus, planeque, quod nemo dubitet, orbem terra- 

, rum peragravit. 

I a 10 estr-: Isid. Vni 9. 3. — § II: ofr. PauU apoat. epist. 



1 emperpedudee VOd. | pliitoii B. plocon d. 3 in En'. 
oni. r. i apollohechen itiH. -chem. VQtD. -che E. 

-llonecen E. -nicem «, | coptitea iB. -tern YGtD. copiten 
ET. captidenent (-itenent r) Er. -nem v. 5 e EEj'((7), 

et rSJ. I phoenice ^{U). -cen B. -cem SJ. phenicae E, 
-cen dT. phonicen Ve, 7 aliis v.a.S. 9 qui om. E. | 

inqnit uiro £. 10 banc E. | jnfitientui ego. infici- II. v. 

cfr. Tina. VI33. II earn Hrv. eadem r. | duleedine d. 

13 aetate illam (illiun E) Ev, -atelle S. etat«Ua d. -Ue 
v. & pelle E. et apelle V. 13. 14 hippocraten d. -tem B, 
-ogratem O, 16 an exddit uicesimo? 16 mose v. muse K. 
-se r. musa d. mua/// B. mua V. 16. 17 et ianno E. 

etiamne d. -num v.a.G. 17 lotape ac ll.Brot.{U). -pea 

V.a.B(HS). iotape G. iochahela B. 18 aowaHUssa. I.S.- 

-rem re. 19 aleiandria E. W ^ToSM.ai.oTiva t. -Tia"^'^^*-\ 
bostanes Z. osta- r oatea- VQX, 



424 C. FLINT BECUNBI 

12 (3) Extant certe et apiiil Ilalas gCDtes vestigia eius ii 
s^.iiSIi tabulis nostris aliisque argumentis, quae prioe 

Tolumine exposui. DCLvn demum anno urbis Cn. Cornell 
Lentulo P. Licinio Crasso cos. sen atusconsul turn factui 
est, ne homo immolaretur, palamque fit, in tempus ilAi 

13 sacra prodi^osa celebrata. (4) Gallias utique possedil, 
quidem ad nostram memoriam. namque Tiberii Caesan 
principatus sustiilit Drutdas eorum et boc geous 
medicorumque. std quid ego haec commemorem in i 
oceanum quoque transgressa et ad Daturae inaoe 
vecta? Britannia hodieque earn adtonita celebrat tanC 
caerimoniis, ut dedisse Persis videri possit. adeo 
toto mundo consensere, quamquam discordi et sibi ignoli 
nee salis aestimari potest, quantum Romanis debeattt 
qui sustulere monstra, in quibus hominem occidere reB^ 
giosissimum erat, mandi vero etiam salnberrimum. 

14 2, (5) lit narravit Osthanes, species eius plura 
sunt, namque ex aqua et spbaeris et aere et steliis t 

. lucernis ac pelvibus securibusque et multis aliis 
divina promittit, praeterea umbrarum inferorumque colk^ 
quia, quae omnia aetate nostra princeps Nero vana f ~ 



§ IS: Dion. Halio. 1 SB. Solin. 21, 1. — (Sueton. Gland 1 
coll. cum Sneton. Tib. 86.) Taoit. SLaa. H 33. — § 14: cfr Plii 
XXXVI 143, 



1 itaque {pro oerte) SJ^.a.H. | italoa E. -lea TO. 
1. 2 eius ciimt talibua Vfld. 3 eiposuit K. | dclh Tex'i 
orbis V. om. B'. 4 P. om. BE. 5 eat om. R'E. I 

VOBdTf J. om. Er«(I>). fait S(U). et S. <m eft, ut XV 
104. XXVni 118. XXIX 11, ml fit? | iUud G{U). "' 
(fil- B) II. filuit v(S). illnd ut J. 6 sacri prodigriosi i 
{BS). I celebrata Ere{i>). -tio ritB. 8 prmcipatn 1 
e corr. | an earum? 9 sed G. cfr. IX lOi. ipae fl. 

8C J mn apte coll. Sueton. Tib. 36 et Claud. 25. an exdde: __ 
ali^ia, ut eipalit, eed? | artem VQv.a.G. 10. 11 perleotL 
VG. 11 attonite (auto- E) BEii,o.5(Er), 12 udidjase T« 

13 diacordia E. 14 can Ev.a.if, | post E, 16 qid 

S. I nostra S. 16 ealuberrinnQm erat TOBd. 18 ex aqU 
ego. et aqaa VQi'Ri'ttH{U). et es aqua B(S). e aquik r 
-•uafl (a add. v) E«, \ at ex a«te tTi^.a.K. ^(|(( i 
busque B. 20 ^tonofc ^^1 vet. Unl. 



r 



NAT. mST. SXX I— S (3—6) 425 



saque coDiperit. quippe non citharae tragicique cantus 
libido illi maior fuit, fortune reium humanarum summa 
gestiente in prorundis animi vitiis, primumque imperare 
dis concupivit nee quicquam generosius voluit. nemo 

numquam ulH artium validius favit. ad hoc non opes ei 15 
defuere, non vires, non discentis ingenium, quae non alia 
patiente mundo! iumensiim, indubitatum exetnplum est 
falsae arlis, quam dereliquit Nero; utinamque inferos 
polius et quoscumque de suspitionibus auia deos consu- 

10 luisset, quam lupanaribus atque prostitutis mandasset in- 
quisitlones eas! nulla profecto sacra, barbari licet ferique 
ritus, non mitiora quam cogitationes eius fuissent. sae- 
vius sic nos replevit umbris. (6) sunt quaedam Magis is 
perfugia, veluti lentiginem habentibus non obsequi numina 

15 aut cernL an obstitit forte boc in illo? nihil membris 
defuit. nam dies eligere cerlos bberum erat, pecudes 
vero, quibus non nisi ater colos esset, facile; nam ho- 
mines immolare etiam gratissimum. Magus ad eum Tiri- 
datee venerat Armeniacum de se trtmnphum adferens et 

» ideo proTiuciis gravis, navigare noluerat, quoniam ex- 17 
puere in maria aliisque mortaiium necessitatibus violare 
f naturam earn fas non putant. Magos secum adduxerat, 
I magicis etiam cenis eum initiaverat; non tamen, cum 

§ IS: Sueton. Nero 51, — Dio Caaa, epit. LXm 2. 6. — 
§ 17: cfr. Strabo XT 8, 16 p. 733. 

1 citharae r. cjrae B. | tra^cique Erv. -gique r. 
3 aniiniH TQd. i concupiuit Ert>. -pit r. | uoluit SB. 

ual- j-OTfB(if). 6 artium umquam ulli VB'S. | haec Bfl{?) 
v.a.S. I opus I. I ei G. eat £. om. rD. illi v. 6 dicenbia £. 
diBcentee 7'Q. -ndi v.a.3. \ quae non alia TDdTfE^. qu§ 
alia n r. q u S. nou alia. H. aliaque non v. 9 poti 70, 

10. 11 inquiaitione d. 11 profecta VOB'. 13 repleti 
VOE'S. 15 ut v.a.H. I an ego. non dXEc. om. rH. 

num P. I obstitit dT(P)(7. -stet VGffl(J), poffent Er e cmr. 
poffint V. I membriB ll.V. an in ceteria? 16 oereos V6d. 

17 uere VO. [ color d. cuIob TO. | facile de. -lea TQ. 

&cie Xi e corr. | iam P. 18. 19 tiridates B. mitridatea 

(-tidrates E) H, c 20 noluenmt E. | quo VO. 'IV "a 

t.)WlM quae TO. mariftnis qnem d. 1^ tfuficaxer^H, "^ &.- 



426 C. PLENl SECTTNDI [VBd 

regnum ei daret, haiic ab eo arlem accipere valuit. pi 
inde ita persuasum sit, intestabilem, inritam, inanem ea 
habentem tamen quasdam veritatis umbras, sed in ] 

18 Tcneflcas artes pollere, non magicas. qiiaerat atiquis, 
sint mentiti veteres Magi, cum adiiiescentibus nobis visi 
Apion grammaticae artis prodiderit cynocephalian berbai 
quae in Aegypto vocaretur osiritis, divinam et contra omni 
veneiicia, sed si tota erueretiir, statini eum, qui eruisM 
mori, seque evocasse umbras ad percunctandnm Homerm 
quanam patria quibusque parentibus genitus esset, nc 
tamen ausus profiteri, quid sibi respondisse diceret. 

19 3. (7) Peculiare Tanitatis sit argumentum, quod an 
malium cunctorum talpas ntaxime mirantur tot modis 
rerum natura damnatas, caecitate perpetua, tenebris etian 
num aliis defossas sepultisque similes, nullis aeque en 
dunt estis, nullum religionum capacius iudicant aninu 
ut, si quis cor eius recens palpitansque devoret, divini 

so tiones et rerum ef^ciendarum eveotus promittant. dent 
talpae vivae exempto sanari dentium dolores adalligi 
adGrmant. cetera ex eo animali placita eoruia si 

§19: Isid. XII 3, 6. cfr. Plin.IKl78. XI 139, — § 20 extt; 



1 ualuit dt'. uol- r. 2 persuasit d' in r 
titi (tibi TO) VGd. ] ueteres d«, -ria rZ). | aduliscentibu 
nouia VGB. 6 apion Eff. appion rf. 7 osiritis S. 
-ipitia r. 08yrit«9 ImqA. 8 ea (pro tota) Kp.o. 
rueretur Tf reuer- Q. 9 euocaase Km. -aaet {uo- B) ( 

10 quana TO. quam E, qua v.a.H. 11 reepc-'"—^ 

(-dit ae E') diceret U.i: cfr. § i. -diaae uideretur « 
-diaaet B cum Inc. p. 48. {cfr. MHUer de gHlo p. 151 Mt. t 

'ero respondisse crederet? IS peculiari T'8. -ria 

13. 14 areamm V. 14 cecitatea £. -tia v.a.O. \ p 

petnas TQE. -nae v.a.G. \ tenebraa E. 16 aliis BdBe(ff 
alis VO, altiH Yerc.{l}). \ defossa E. | reque VOd' in raa. ^" 
IG exiti ia B. | nutliua Td. | regiooiiin O. religionis Sc. 
sed cfr. XXriJI 34. XXXV 177. \ iudicat E, ///dicant 1 
■ '■ G. 17 ut ai quia (qui S) dEr in ras. iuffi (-ffe S 

^__ VS. funt qui T. | deuoret VGEdlffl. -raret V'B'. 
-rarit E'tj(D). 17. 18 diuinationea d. -onia rv. 18 dente 
Vif. J9 adalligateTOK, -tar. 20 cetera ETti(K), -re B. 
G. celere r. [ id ex eo Ei. \ ammaiitkTi'a.'. ^^UAida TO* 



fraaE] NAT. HIST. XXX 2-3 (6-8) 427 

l^eddemus locis. nee quicquam probabilius invenietiir quam 
■muris aranei morsibus adversari eas, quoniam et terra 
csrbilia, ut disimus, depressa adversatur. s9,s» 

(8) Cetero dentium doloribus, ut iidem narraat, me- 21 
«3etur canum, qui rabie perierunt, capitum cinis crema- 
tormn sine carnibus instillatus ex oleo cyprio per aurem, 
<?uius e parte doleant, caoiDus dens sioister masimus, 
circumscari/iAato qui doleat, aut draconis os e spiua, item 
«nhydridis; est autem serpens masculus et albus, huius 
maximo dente circumscari/j/fant, aut in superiorum dolore 
duos superiores adalligant, e dJverso inferiores. huius 23 

Iadipe perunguuntur qui crocodilum captant. denies scari- 
phant et ossibus lacertae e fronte luna plena exemptis 
ita, ne terram adtiugant. colluunt dentibus caniuis de- 
eoctis in vino ad dimidias partes, cinis eorum pueros 
tarde dentientes adiuvat cum melle. nt eodem modo et 
identifricium. cavis dentibus cinis e murino flmo inditur 
Tel iocur lacertariim aridum. anguinum cor, si mordeatur 23 
adalligeturve, efficax babetur. sunt inter eos qui murem 



PI. iun, 109, 8. — §21: eft. Plin, SXXII 82. — § 22 estr,: 
Beren. 210. PI. iua. 27, 21. Marc. 12, 21. — Dioac. II 69. — 
9 23: Dioao. 1172. PI. iun. 27, 23— 27. Marc.12,31. Seren.2i3. 



1 reddamuij E, 2 adueraarias B. -ies T'. -ios I, | ter- 
rain Bu.a. ff. 3 iirbiti aunt TO. orliitia E'. | depreaaam 
anerBaatni v.a.G. 4 cetenun Se.a.3. 4, 5 medentiiT E. 

6 rabie in E. -iem Tv.a.G. \ perienmt d{?)f?. perfemnt r. 
praef- v. 6 cyprio ll.Verc.{S}. -ino o(ff). cfr. nota ad 

XXIX 106. 6. 7 per partem cuius E. 7 on a parte? cfr. 
S33. 36. XXTJI 89. XXXU 31. XXV 166. XXII 70. 
XXIV 77, oi. I caninna — *8 doleat om. E. 8 circumacari- 

phato S, item infra, cfr. XXXII 79. 83 (B), -ifato (-iilioo E>) 
ll.D. -ifieato r. | osse T'. oa E. 9 alius d. 10 circum- 
BCarifautur d. -ficaut v.a.S. \ aut TOEi). at re. [ superiora d. 
-re TGE'c.o.ff. | dolore otb.E. 13 adipae T'G. -ipe se T*. | 
perunguuntur Bv(I>). -guentur ij. -gentur B. unguentur 
(iaung- a') rS. 12. 13 scariphantur d, -ificantur H. -ifi- 

cant c. eacarifan T'GE. -fant 7'r. 13 et om. TOdE'H. | 

e EEC. et r. ex D. 14 coluunt YJ. 16 dentia T3E". 
-tantes T. 17 inditam E. 19 mordetiir T. -ditur T'GE'. 

IB adalUgeturue J. -getur i. .gal>M t, «\. i,a.-<&. *, ^S&- 
getur 7' in ras. (v)S. ue EQE. u\ie i1. 



428 C. PLINI SECUNDI rvRdB 

bis in menee iubeant mandi doloresque ita cavere. vermes 
terreni decocli in oleo infusique auriculae, cuius a parte 
do leant, prae slant leramentum. eorundem cinia ex e sis 
dentibus coniectus ex Tacili cad ere eos cogit, integros 
dolentes inlilus iuvat; comburi autem oportet in teEto. 
proaunt et cum mori radice in acelo scillite decocti i ^^ 

34 ut coUuautur denies, is quoque vermiculus, qui in herbl 
Veneris labro appellate invenilur, cavis denlium inditul 
mire prodest. nam urucae e brassicae fohh contactu ctl 
dimt, et e malva cimices infunduntur auribus cum rou 
ceo. liarenulae, quae inveniuatur in cornibus cociet 
cavis dentium inditae stalim liberant dolore. cocteariifl 
inanium cinis cum murra gingivis prodest, serpeotis cue 
sale in alia exustae cinis cum rosaceo in contranam aurei 
infusus, anguinae vernationis membrana cum oleo taedae 

25 que resiua calefacta et auri alterutri iufusa — adicius 
aliqui tus et rosaceum — ; eadem cavis indita, ut ^ 
molestia cadant, praeslal. vanum arbitror esse circa caid 
ortum angues candidos membranam eam exuere, quoniao 
aalt ortum in Italia visum est mulloque minus credibil 
in tepidis regionum (am sero exui. banc autem 



1 cauere VQBdTf^. -ri Ev(C). 3 dolea,t ED. 

cfr. PI. iwn. 4 coniectus iPl.iun.v. coie- E, cfr. nota 
XXJX 95. collectuH dU. -tia r. colutia J. (inaertna Mare.). 
ex fa.cile TQB. an et cera obturatua facile? cfr. PI. inn. C 
Mare. 5 iabat V&. iuuant B. [ teata Bd(?)P;. iun. Mat 
v.a.S. cfT. nota ad XXVIII 234. 6 common E. | radic( 
TB'. I acilHte xv. -to V'E. -tio d. -icio i-T. cfr. nota a 
XXVI 114. 7 colnantur Vj. 8 indutus VGB'. 9 en 
cae B(?)i).a.iS'. | e ego. otn.ll.v. | foliis ego. eiua U.v. etian 
corn', H. cineris MUller emend. V 8. \ contractu E. 10 et 
tv. et a, ED. e rS. \ malba V. 12 induta VGE^ 

15 anguine E. -ni VQB". 16. 17 dist. D. 17 et om 

VGB'dJ. I nt — 18 cadant wn.V'BE'. 18 praestat TO: 

0(I>). -tant r(?)i/. | circa om, Ee.a.if. 19 ortu u.a.fl". 

anguea Edv. -uia rS. \ eiaere tv. ex aure dEr. ex ore Tf 
ei ere E. 20 ante ortum ego. neutrum ll.v(_D). nee £ 

SI regionum TOKlS. -m^ixia ll.l'i'aiij'jyi. \ '««^''- ^b^I 



w-KdE] NAT. mST. XXX 3— 4 (8— 9) 429 

Lnveteratam cum cera celerriine evellere tradunt. et dens 
anguiiim adalligatus dolores mitigat. sunt qui et araneum 26 
animai ipsum sinistra manu captum tritumque in rosaceo 
et in aurem infusum, cuius a parte doleat, prodesse arbi- 
trentur. ossiculi gatlinarum in pariete servati fistula salva 
tacto dente vel gingiva scari/j/iata pfoiectoque ossiculo sta- 
tim dolorera abire tradunt, item fimo corvi lana adalligato 
vel passerum cum o!eo calefacto et proximae auriculae 
infuso. pruritum quidem intoierabilem facit, et ideo uti- 
litis est passeris pullorum sarmentis crematorum cinerem 
ex aceto infricare. 

I< 4, (9) Oris saporem commendari adlinnant, murino ST 
'vinere cum njelle si fricentur dentes; admiscent quidam 
ranarathi radices, pinna vutturis si scalpantur denies, acl- 
Idiun halitum faciunt. hoc idem hystricis spina Tecisse ad 
kfirmitatem pertinet. linguae ulcera et labromm hirun- 
^dines in mulso decoctae sanant, adeps anseris aut gallinae 
[jrimaSj oeaypum cum galla, araneorum telae candidae et 
■qtiae in trabi'bus parvae texuntur. si ferventia os intus 
exusserint, lacte canino statim sanabuntur. 

g 26ined.: PI. iun. 23, 3. 4. Marc. 12, 61. — § 27: PI. ion, 
W, 17—19. 25, 11. Marc. 11, 11. — PI. iun. 26, 12—15, Marc. 
il, 2. — Serea. 244. PI. iim. 25, 16—17. 

1 inoeteratam v. -atae E. -ate r. {an inueterati? cfr. 
SJ2S). \ celerme V. 2 minuit Sxv.a.H. \ et Br«. om. rO. 

3 ipfum ll.v. an uiuum? 4 cuius a V&Sdv. cui in 

ipfa K. I doleant ami. S coll. § 31. S3. 4. 5 arbitrantor d. 

-ratur V. 6 oaaieuli TBBdJ. -Kb Ere. \ pariete ll.v. an 

panno [OTtum ex panne) vel pnside? sed cfr. § 51. | aerrati/// 
dJ. -tig tOv I fistula v. -las II. \ salui V'&. 6 tacto Xi 
man. Dal. S. -tu rO. adacto v. \ scariiicata v.a.S. cfr. § 21. 

9 infusae V. 9. 10 utilius VOEdTu(S), tolerabilius 

Iff. 11 infricate Vd. 13 quidem T 14 maraty B, 

-tyna t. -tina E. { pinna ont. E. { uulturi T'. -rti B. uult r. 
om. E. I si om. VB'fi. 16 bistricia VOv.a.C stricis E. | 

•pina G. pina r piuna dEc. -ne r. 16 labrorum Eir, 

-rarum r. calabrarum Bd. -ram ulcera VQ. 16, 17 hiron- 
dinia E(?)U. 19 in trabibaa B coll, XXIX 133. intra hul- 
bns (-boat!, balbus O) 11. Ov. tm vn tiafc^'ii'a.*'', \ ■■ ' "^ 

SO statim in VO, 1 BanaVitur n.a.S. 



430 C. PLINI SECHNDI fi 

38 (10) Maculas in facie oesypum cum melle Cm 
quod asperrimum habetur, extenuat, item scobem 
in facie cum rosaceo inpositum vellere — quidam 
butyrum adduuL — , si ^ero ritiligines siot, fel can 
prius acu coopunctas, liventia et suggillata pulmones 
turn pecudumque in teuues consecti membraDas calidi 

■29 positi vel columbinum limuiD. cutem in facie 
adeps anseris vel gallinae. licbenas et murlno Sma 
aceto inlinunt et cinere irenacei ex oleo; in hac cursli 
prius nitro ex aceto faciem foveri praecipiunt. tollil 
facie vitia et coclearum, quae latae et minutae i 
iDveniuntur, cum melle ciuia. omnium quidem cocli 
cinis spissaL, calfacit smectica vi et ideo causticis i 
tnr psorisque et lepris et lentigini inlinitur. iDvenio 
formicas Herculaneas appellari, quibus tritis adiecto 

30 exiguo talia vitia sanentur. buprestis animal est ri 
in Italia, simillimum scarabaeo longipedi; fallit inter 
bas bovem maxime, unde et nomen invenit, devoratui 
tacto felle ita iuftaminat, ut rumpat. haec cum hii 
sebo inlila licbenas ex facie tollit septica vi, ut si 

39,05 dictum est. Tiilturinus sanguis cum chamaeleontos 

2i,4Bquam lierbam esse diximus, radice et cedria 



@ 28: Marc. 19, 33. — PI. iim. 102, 9—13. Marc. 19, 59, 
§ 29: PI. inn. 33, 2—6. Marc. 19, 17. — Marc. 19, 34. - " 
II 11, — Marc. 19, 14. — § 30: DioBC. 11 66. — PI. iun. 
101, 2. 3. 34, 17. 18, Marc. 19, 35, 



1 eisopum E. eao- v.a.B. 2 habemus Er. 

uellere? cfr. mta ad XXVIII24S. i aetiligiaeB V*. 
T'a. uelig- E. I nel (pro fel) E. 5 conpuncta E. 
VBB'D. -taa at J. S ei {pro et) d. 10 praecipunut 



VOE'd'. sept- d', I uii B. vn TB. 14 et lepris Irt 

om. rBM. \ lentigini Eru. -num rG. 16 appella,tas v.c 

16 exigui VO, | alia E, 17 italia iEv. ai. 

{reUquiis margine abscisis). atbla TO. athala B. | loneipei 
VOE'. 19 fellem E. [ inflammaat TO. -famat K. f nt 
B'. 21 chamaeleontos D. -neos Bd, -nia v. cbameleo 
(ca- T'E) rO. 22 quam Exii. om. tQ. *, V^ecba. TO 

e d. / cedria Eu. C . . . i IreUquia imvrgvne, iA)wua^, 



VEdE] NAT. mST. TXTi 4. (10—11) 431 

contectusque brassica lepras sanat, item pedes locustanim 

cum sebo hircino triti, varos adeps gallinaceus cum cepa 

subactiis. utilissimuD) et in facie mel, in quo apes siut 

inmortuae, praecipue tamen faciem purgat atque erugat 

G cygai adeps. stigmata detentur columbino fimo ex aceto. 

(11) Gravedinem iuveaio llnit'i, si quis nares mulinas 31 

osculetur. uva et faucium dolor mitigatur Time agnorum, 

priusquam herbam gustaverint, in umbra are facto, uva 

suco cocleae acu transfossae inlita, ut coclea ipsa in fumo 

ID suspend atur, hirundinum cinere cum melle; sic et ton- 

sillis succurritur. tonsillas et fauces lactis ovilJi gargari- 32 

kzatio ad iu vat J multipeda trita, fimum cclumbiuum cum 
passo gargarizatuoi, etiam cum fico arida ac nitro iuposi- 
tum eitra. asperitatem faucium et destillationes leniunt 
IB cocleae — coqui debent inlolae demptoque tantum ter- 
rene conteri et in passu dari potui; sunt qui Astypalaei- 
cas eflicacissimas putent et minimas earum — , gryllua in- 

§ 31: cfr. Plin. XXVm 57. PI- iun. 24, 4. Marc. 10, 60. — 
Marc. 14, 48. 49. — Diosc. H 60. PI. iuu. 29, 11. Marc. 14, 17. 
— PI. iun. 80, 12. 29, 18. — § 32: PI. iun. 29, 19. 30, 1 — 4. 
Ifarc. 14, 33. 34. PI. iun. 30, 5—7. — Seren. 288. PI, iun. 30, 
7-0. Marc. 15, 21. 



1 concertuiique E. content- v.a.G. 
E. I ceba V'G. 3 et om.VOB'. an eat? 

6 grauidinem TOB'. | mnrinas Ev.a M. 7 an uuae? 

8 arefacta VO. 9 sue V. sua Q. ] cocleae — nt Ero. 

om. r. { transfua^ illita r. 10 hirundinem VO. -ne B'. 
11 lactene E. [ ouillis E. uu- TQ. 11. 12 gargarisatio V. 
-iaaatio T'BE. 13 did. G{D). | tritawi V(?). -ta in S. \ 

fimo Mlunibino VGB'dS. sed efr- PI- iwt. et Marc. 13 in 

S;HBO VOB'. (es Fl MMi.). 14. 15 dtst. G(D). 14 asperi- 
tem — leniunt cui» antecedd. iimjserwit v[H), item PI. tun. 
et Marc. \ asperitate VG-. | lioiunt B. 15 an cocleae quae? { 
inlotc TO. inlatae E. in lacte v.a.B. \ tantum qui TO. 
16 passu T. I potui iPl.iwi.v. -ta rUlS. cfr. nota ad XXIT 
148. 16. 17 astipallaeicas B. -Ueicas T. ceapal. . , . r ijeli- 
guta marffine ahscisis). IT minimaa ego. miiTima f. iniOima 
VEE. in is (tiis J) ima dJ e eoni. S. cinis B cum U 658. 
imegma H. in iia smegma v. loots nondiim sanatus. \ mena- 
mm D coll. X XXT T 83. 38. 90, Bed ah hoc loco aUsnasa^. V 
arillna TO, lenit et gryllua v.a.S. (.dtst. B\. 



432 C. PLINI 8ECUNDI trsds 

frkalus aut si quis manibus, quibus eum contriverit, 
toQsillas attingat. 

83 (12) Anglnis felle anserine cum elalerio et melle ci- 
tissime succurritur, cerebro noctnae, cinere hirundinis ex 
aqua calida poto. huius medicinae auctor est Ovidius i 
poeta. sed efficaciores ad omnia, quae eic himndiDibus 
monstranturj puUi silvestrium — ligura nidorum eas de- 
prehendit — j oiulto tamen efflcacissimi ripariarum pul" 
ita Tocant in riparum cavis nidiRcantes. miiltt cuiiu 
cumque birundinis pullum edendum censent, ut toto am 

S4 non metuatur id malum, straugulatos cum sanguine coUl 
burunt in vase et cinerem cum pane aut in potu T 
quidam et mustelae cinerem pari mode admiscent; sic i 
strumae remedia dant et comiLialibus cotidie potui. 
sale quoque serratae hirundines ad anginam drachma bl-' 
buntur, cui male et nidus earum mederi dicitur potus. 

86 milipedam inlini anginis eRicacissimum putant; alii xx 

' tritas in aquae mulsae hemina dad per haruudinem, quoa 

§ 38: PI. iun. 31, 12—1*. cfr. Marc. 15, 93. 5. 9. 36. DioiJ 
11 GO. eupor. I 88. — PI. iun. 81, 14—18. — Celeus IV 7 e 
Marc, 15, 34. — g 34: PI ion. 81, 18 — 20. — Diosc. 11 I 
eupor. I 18. 89. — § 35: Dioao. II 37. eupor. I 83, (cfr. ] 
15, 72). PI. iun. 31, 20. SO, 21. Marc. 15, 70. 71. PI. inn. a 
1—4. cfr. Diosc. n 98. 



a ftttingant VGE'. 3 aiwainia V. | elatirio B. „ , .. 
(reliquis margine absckig). \ mein V. male B, 5 potn B. 
7 puOis d. 8 multi VGB'. 9 multi EdS. -tis VG. 

inulti Sr. aunt qui C. sunt tnuiti qui v. 10 ut VGRISi 
in d. new. 11 non KrS. ow. rBTu. on ne? cfr. § lOi 
XXVI115. vol.IUp.496 ad XXISO. | cum sanguine TOEti 
anguine E. om. PI. iun. an anginae? 12 aut in {pro et) T' 
aut in e^ e PI. ™n. aut ll.v. 18 cinereB d(?)Eru. " ' - 
tidie om. E. | potui E. -tnf TG. -tu <l(?)ErB. 11 

Beruare V. | hirundinia E(?)i). | anguinam VO. -nu 1 
in una r {relimii margine abscisis). angua in ima E. „_ 
una v.a.S. | drachmae E. {an -ma I?), -mtt una dS. drai 
TG. 16 nidoa T. | dicunt TBE'T. [ potos T. 17 tniK M 

pedam (milli- r. milie- w) EdJ, cfr. nota ad XXIV 153. -da 
(milli-E) rO. | auguiuis TGB. -uis I. | efBcacieaime B'. { u 
dj*/. iuH. cfr. etiam § 49, xjli Eu(D). al, . . . r {reliquis margine 
abscisis). xi rOS. 



BvBd 

Kaiam dentibus tactis nihil prosint. tradiint et murem cum 

■ Terbenaca excoctum, si bibatur is liquor, remcdio esse, 

I et corrigiam caninam ter collo circtimdatan), rimum co- 

r lumbinum vino et oleo permistum. cervicis nervis, opi- 

G Btbotouo ex milui nido surculus TJticis adalligatus auxiliari 

dicitur, 5, strumis exulceratis mustelae sanguis, ipsa de- 36 

cocta in vino^ non tamen sectis admovetur. aiunt et in 

cibo sumptam idem efficere vel cinerem eius sarmentis 

conbustae mia;tuffj axungia. lacertiis viridis adalligatur; 

oportet post dies xsx alium adalligatum. quidam cor 

eius in argenteo vasculo servant ad femineas strumas et 

viriles. cocleae cum testa sua tusae inlinuntur, maxime 37 

quae frutectis adbaerent, item cinis aspidum cmn sebo 

taurine inponitur, anguinus adeps mistus oleo, item an- 

guium cinis ex oleo inlitiis vel cum cera, edisse quoque 

eos medios abscisis utrimqoe extremis partihus adversua 

strumas prodest vel cinerem bibisse in novo fictili ita 

crematorum, efficacius multo inter duas orbitas occisorum. 

et gryllum inlinere cum sua terra effossum suadent, item 38 



NAT. mST, XSX 4—6 (11—12) 433 



§ 36; DioBC. n 27, eupor. I 164. Marc. 16, 79. PI. iun. 80, 
19, 20. — Marc. 16, 62. — § 37: Marc. 16, 80 (nbi salictis pro 
talinis acribendum est). PI. iun. 80, 20—31, 5. Celsiis V 28, 7. — 
§88:Pl.iiiii.81,5— 9.Marc.l6,81. — PI.imi.81,9— 13.Marc,15,68. 



1 ei {pro et) VO. 4 ueniis ct Ere. 6 Baaguis r. 
-inifl U. de intndo cfr. § 41. SO. 113. 7 adiunt E. | in Erc(S). 
om. rOTfif, 8 id eft E". | cinerem ll.D. -ri r. 9 miitnim 

ro. miscetur H.v (semicolon ante poauit D). de mtndo cfr. 
73. I aningia — 11 semant mi. B. 10 oportet VOB. om, 
Av. I post diea xxi (ii d) VOflir. om. B, | oportet alium v.a.S. | 
adaUigatum ego. -gari v. om. B. -gatum oportet VO {faho 
iterantes) d'J. -gare (-ri S) oportet d'g, 11 argenteo iiC. 
'to T. I femineaB ego. -naa lit. -narmn v. | struma B', | et 
OBI. i{?)v.a.S. 12 nirilea (vel mares) ego e Marc, ueteres 

B.v. I diet. ego. cfr. Marc, (pwnctum posuerunt post seruant 
«(£>), post stnimaB H). 13 frutecti VB'. 14 anguiuia 

TOB. I oleum E, | item — 15 oleo Erv, om. rUT. 15 uel 

inlitus VSf. 16 mediua 7GB'. | abscisis V&BdPi. m«i,ii 

(Brot). -isBia H(D), -oessis B. cfr. »ota ad XXIX 99. | 
utrumqae TO, | partibuB VOBdTj, arti- ErS. -tubus «. 
19 grillum VOE{?)D. sed cfr. § 3S. XXTX 133. 143. KXX^ 
114 (B), I cum sua terra falm iterant post ^fioaawto. "^^^ 



434 



c. pi-wr SEcmrox 



lipnim columhanim per sese vel ciun Tarina hordeacial| 
aTenacia ex aceto, lalpae cinerem ex melle inlinerc. 
iocur eiusdem coatritum ioter maous inliouDt el t 
iioQ abluunl. dextrum i|uoque pedum eius remedio ■ 
strumis aUGrmaDt. alii praecidunt caput et c 
talpia excitHta tiisum digerunt in pastillos pyxidp slag 
et uluntur ad omnia, quae iatumescant, et quae ap« 
matfl vocant qiiaeque in cerFice sint; vesci suilla fc 

39 vetant. lanri vocanlur scarabaei terrestres rtcino siq 
— nomen cornicula dedere — , alii pediculos lerrad 
cant; ab bis quoqiie terrain egcstatn inlinunt strui 
similibuB vittis et podagris, Iriduo non abluuot. 
haec medicina in anauin, omniaque Ms adscribunt, qui 

SB nos in gryllis rellulimus. quidam et a formicis Urnl 
egesta sic uluntur. alii vermes terrenes totidem, 

40 sint strumae, adalligant, parlterque cum /is arescunL i^l 
^J^l^viperam circa canis ortum circumcidunt ut disimus, deiiil 

mediam comburunt, cinerem enm dant bibendum ler seji-l 
tenia diebus, quantum prenditur ternis di^tis; sic stninii!l 
medentur, aliqui vero circumligantes lino, quo praelig*'! 
infra caput vipera pependerit, donee exanimaretur. et I 
milipedis uluntur addita resiuae terebinthinae parte quartL] 
quo medicamento omnia apostemata curari iuient. 

§ 39 eitr.: cfr. Seren. 78. — P!. iun. 81, 13 — 15. — %il>: 
Dioec. eupor. I 154. PI. iun. 81, 15. 16. cfr. Marc. Ifi 67 — 
PI. iun. 81, 16—19. Marc. 15, 72. (cfr. Plin. XXTS 143). 

4 pedum VSE. -dem r{?)i'. 5 praecidunt terra et com 
caput VB'. 6 dalpis £. | ezcitata (~tta TGS) tusum TOBdo. 
-itat ad uaum E. cfr. XVIII 194. XVII 46. \ digenmt Erw. 
deg- rQ. | pastilliB TOB'. | atannea i{?}v.a.J. cfr. XXJX 35. 

7 intumeBoant BZ*. -cunt rv. 8 sulla VGE. g aimi- 
lis V. 10 pedueulos VI). 13 si similibuB TOK. 13 om- 
niuinque E. 14 gryllis Av. grillia rVen.{II). 15 sicut T I 
quod V. 16 iia o(S). ia V. bis rC{D). 18 media VQB. 

19 prenhitur r. preh- B, (an prendatur?). 20 circum- 
ligant eas v.a.S. 21 intra VOB. 32 miiipedia ij. eft. 
§35. -des VflB. millipedie Kr. millep- v. | resina VQK. I 
terebintine B. | tertia Marc, item PH». XXIX 143. cfr. infra 
8 7S._^ 88 poatemat* B.. \ c\hmb 'JB.a.. 



jm 



TBdE] MAT. mST, XXX 6—6 (12—15) 435 

(13) Umeri doloribus mustelae cinis cum cera mede- 41 
lur. — Ne sint alae hirsutae, formicarum ova pueris in- 
fricata praestant, item mangonibus, ut lanugo sit pube- 
scentium, sanguis e testiculis agnorum, cum castrantur. 

s qui evulais pilis inlitus et contra virus proflcit. 

(14) Praecordia vocamua uno nomine exta in homine, 48 
quorum in dolore cuiuscumque partis si catulus lactens 
admoveatur adprimaturque his partibus, transire in eum 
dicitur morbus, idque eiLintefato perfusoqiie vino de- 

10 prehendi vitiate viscere illo, quod doluerit homini, sed 

obrui tales religio est, ii quoque, quos Melitaeos voca- 48 

mus, stomacbi dolorem sedant adplicati saepius; transire 

morbos aegritudine eorum intellegitur, plerumque et morte. 

6. pubnonum quoque Tiliis medentur, item mures, maxime 

<iG Africani, detracts cute in oleo et sale decocti atque in 

cibo sumpti. eadem res et purulentis vel cruentia ex- 

creationibus medetur, (15) praecipue vero coclearum 44 

cibus stomacho. in aqua eas subfervelieri intacto corpore 

earum oportet, mos in pruna torreri nihilo addito atqne 

» ita e vino garoque sumi, praecipue Africanas. nuper hoc 
conpertum plurimis prodesse; id quoque observant, ut 
numero inpari sumantur. virus tamen earum gravitalem 

§ 41: PI. iun. 85, 19. Marc. 18, 1. — § 42: Seren. 433 sqci. 
- PI. iun. 43, 16. 21-^23. Marc. 21, 1. — g 14: Diosc, II 11. PI. 
^ iun- 44, 23—27. Marc. 20, 35. 111. — PI. iun. 38, 7—9. 

4 Bangiiiiiia et E. -ine e v.a.G. | qui (pro cum) Vrv.a.8. 

7 sic VB. I lactens it. -tea V'Er, -tns V'QB. -tana d 
Pl.ian.Mare. 8 adprijnaturqne his (Lia v) i.0. -metarqne 

his Er. -matisqne his B, -matiir qui (quia T) et is TO. 
9 morbum E. | exintrato TQB'. 10 uiciato E. oni. T&B'd. | 
hominis et Bvn.D. -nis sed d. 11 tales G. -lia II.S. 

aliia v. cfr. § 64. | ii B. hii VB. hi rC. hae ■e. (an que 
pro quoque?). | melitaeos B {coll. Ill 153). -itotos £, -Uotoa r. 
maletitoa d. melle- rO. melolonthaa v. 13 morbumV&d. | 
aegritudinem B. 14 pulmoniim dfEri)(D). -nea TOE. -nia 
S. I quoque VOfff. quioque B. om. aErii(D). | item ego. id 
VBBd. et BrtJ(i>), iidem J". 19 nihilo ll.v. an nitro vd 
tale quid? ovt. PI ti«!. et Mare. 20 gari<yie T. -Ift. -wt 



tale qwaf 



436 



C. PLINI SECUKDI 



[Taaa 



lialitus Tacit, prosunt et sanguinem excreantibus dempta 
15 testa trilae in aqua potu. laudatissimae autem sunt Afjri< 
canae — es lis lolilanae — , Astypalaekae, item SicuUi 
modicae, quoniam magnitudo duras fadt et si 
Baliaricae, quas cavaticas vocant, quoniam in speluncisl 
Dascuntur, laudatae ex iosulis el Caprearum, nullae auten 
cibis gralae neque veteres neque recenles. lluviatiles < 
albae virus faabeut, nee silvestres stomacfao utiles, 
solvunt, item omnes minutae. contra marinae stomachal 
utiliores, efficacissimae tamen in dolore stomachi t 
datis traduntur quaecumque vivae cum aceto deroralae^ 
46 praeterea sunt quae fCK^paroi vocantur, latae, multirariai 
nascentes, de cjuarum usu dicemus suis locis. galtia 
ceoruiu ventris membrana, si inveterata est, inspersa pO^ 
tioni destiliationes pectoris et umidam tuasim rel i 
tosta lenit. cocleae crudae tritae cum aquae tepidae cyath 
m si Eorbeantur, tussim sedant. de still at iones sedat i 
canina cutis cuilibet digito circumdata. iure perdici 
stomachus recreatur. 



16, as. 



- PI. i 



§46: PI. il 



1 faciunt £. { eicreantibus et sanguinein VBS. 2 aqtu) 
ego. -uae ll.v (amtra Plinii neum). an vera aqua potae? 
3 iia V. isT. ir B. it d. hia ErC. j iolitanae (-atne K)TOadM 
mm Gron. con. V 20. olit- (-atne r) Ere. sotit- B((7) coH. rjJ 
et IX 173. VoTTO T. r. Ill 14, 4. \ casjpalaeicae r. casraa- r 
caBica- E>. | item ego. et ne TSB, om. dEri7(D). et .^ At 
naeae S cum Gron. 4 magnitude — 6 quoniam om. T'SB'^ 

6 ei ZJ e c(mi. S- et ei ll.v. \ ex (pro et) VBd. delv.aSJ 
nnllae dm, -lie E. -Ilia VQB'fS. 7 gratae aao(iO- -te T« 
greee Er. gracca,e S. \ disf. v.a.J. cfr. Diosc. 8 utilem l_ 

10 Bi (pro tamen) VO. 10. 11 e laudatia J. flau- T'Sfl! 
frau- (-aliB B) V'B. lau- E, -atiores )!. II uiuae EPI.iim,* 
uiue r. ute Bd, ut TO. 12 dtt^paToi Gron. aceratoe J" 

-tae d(?)j), aneratoe V'Oa. eue- V. gratoe E*r. groe ay 
(ageraton \i. e. dKCpdxujv] medic amentum index). I tantae T^ 
B'. I multifariae B'. 13. 14 zalinaceorum B'. 

TQBd. oni. Erp (cfr. § 67). \ inueterata elt ego. -tae et 1 
-ta et r v. 14, 15 potiooe d. 15 deatillatioiiis B', 

■mdam iia.S. -datam Er. -de r. 16 tritae — tepidi 

IT tribus II.V. W ta-^-fl. 



r 



NAT. mST. XXX 6 (16—16) 437 

(16) locinemm doloribus medetur miistela silvestris 47 
in cibo sumpta vel iociiiera eius, item Tiverra porcelli 
modo inassata, suspiriosis multipeda, ut ter septenae in 
Attico melle diiuantur et per harundinem bibantur; omne 

s enim vas nigrescit contactu. quidam torrent sextsriiim 
in patina, donee candidae liant, tunc melle miscent [alii 
centipedam vocant] et ex aqua calida dari iubent in cibo. 
cocleae t'is, quos linquit animus aut quorum alienatur mens 48 
ant quibus vertigines flunt, ex passi cyathis m singulae 

10 contritae cum sua testa et calefactae in potu datae diebus 
plurimum vnn; aliqui singuks primo die dedere, sequenti 
binas, tertio ternas, quarto u, quinto i; sic et suspiria 
emendant et vomicas. esse animal locnstae simile sine 49 
pennis, quod trixallis Graece vocelur, Latinum nomen non 
habeat, aliqui arbitrantur, nee pauci auctores, hoc esse 
quod gryili vocentur; ex his X5 torreri iubent ac bibi e 



v(B). -Qoram E. -neria rOTtH. 3 uiuerra 
dZrf?. itueruia, B. id uer- TQ. nipeia v. \ piocetli TQB. 

3 multipeda, VG. -dae B(?)E. -dae ita d(?)Tav (ortum ex 
-edaeda). multipeda et milipeda (praeter § 40. 86) ubique ein- 
gtilari numero didae invenvuntuT; § 32. 35. 54. 6S. 75. 93. 114. 
XXIX 136. 143. XXYUI160. XXIII 55. XXU 133. 130. 
XX IS. 41. 357. I ut ter dp. uter Er. ut rO. | aeptenae Eh, 
-ne r. -ni i. -tini rQ. t deluantur B'. 5 torrent it J. 
-ens TOB. -eutis Ero. -ent ex lis B. 6 candid! TQ. 
6. 7 uticos pomi cjtm U 660 coll. XXIX 136. 7 centuni- 

pedum vaf. -dem d. [ necant v.a.G. \ calida V'Ep. ealda r. 
mu. rQT. 7. 8 in cibo. cocleae ego. cocleae in cibo {cib 

V'Qr. -boa iv) U.S. 8 iifl v{,S). hia dC ia rD. | inquit d, 

9 tribuB ll.v. terms Fl.iun. ] ingule V. 11 nouem ll.v. \ 
abquiB V&a. 12 tertio om. VGE'd. | n Pliim. duas Erp. 
om. r. ] quinta, TG, | unam U.Pl.iim.v. 13 emendat TOB. 

1* trixaUia J. -alia (tryi- v) TGBdo. cfr. § 117. 139. 
troialliH S cum B (s Atliani n. a. VI 19. -alia H ex iridice. 
tiiallis E. tjx- r. | gteci T'OE. | uocatur 'Siv.a.H. \ nomen 
oni.T^OB'dT. 15 habeat nomen dl. ] panciores (om. auc- 
tores) Eu,o.ir, | bos esse qui S cwn Gron. 16 gryili dS. 
-11ns V. grilli rD. \ uocetur v.a.S. | triginta B.'. \\KTOsn. ^fo- 
* - -ixent VG. libi\>eiATQ.\^^'^'''^- 



438 C. PLmi SECUNDI 

mulso contrn orthopnoeas. sanguinem expuenMbus 
SI qui inlotis protropum infundat vel marina aqua iU 
coquat et iu cibo sumal aut si tritae cum testis 

60 sumanlur cum protropo; sic et tussi medentiir. 
privatim sunal mel, iu quo apes siut demortuae. sanpie 
nem reicientibus pulmo vulturtnus viiigineis lignis tot 
bustus, adiecto Ilure Punicl malt ex parte diuiidia, iUB 
cotoneonim iiliorumque isdem portionibus, polus man 
atque vesperi e vino, si Tebres ahsint, si minus, ex aign, 
in qua cotonea decocta sint. 

61 (17) Pecudis lieu recens magicis praeceptis super if 
lentem lienem estenditur dicente eo, qui medeatur, Uni 
se remediuni facere, post hoc iubent in pariete dorrnt 
torii eius tectorio Includi et obsiguari anulo ter nofia 
ear^finque dici. caninus si Tiventi eiimatur et 
sumatur, liberal eo vitio. quidam recentem superinliganl 

62 alii duum dierum catuli ex aceto scillite dant ignoraoH 
rel irenacei lienem, item coclearum cinerem cum senuu 
lini et urticae addito melle, donee persanet. liberal 

10—13. Marc. IG, 75. Pl.iun, 37, 11— 13. — §50: PI iuiL4U 
— § 51: PI, iim, B6, 7—12. Marc. 23, 70. (47, ubi agninus su. 
bendnm yidetnr). 48. — § 52: P!. ian. 56, 13 — 20. Mace SJ, 
62. 64. 50. — (cfr. Diosc!. H 68), 

1 eangmnemque K{?)t'.a.J. [ cocleae ll-J. -leis 5. 

2 si J. om. E. eat re. | qui cochleia v.a.S. | on iti] 
lefidum (vel eas)? [ nmrinam aquam It(?)ii.a.2>. 4 tdf 
(>Bai e) emendentur (-doat dl) TeB'dT. 6 melle E. |1 
mortnae ll.Pliun.S{J). ium- S. em- v (an recte? cfr. §i 

8 cotonionim V. -rum ut a' {item infra). \ potionibiuf 

9 nesiwr ter (ten B) fino VB. | febria (-res E) abait Se.i 
an rede? 12. 13 lineia remedi'um E. 13. 14 dormitn 

14 t«cto K. -toue v.a.S. \ includitur et K. | obgia 
VBE'. I ter H.h(S). terque G, | nouieaqueTii.a, G. 15 et 
que ego e PI. ium. earumque (-quae E) TBaE. caimen _ 
carmenque D, | eiiatimatur (eihi- E) VOB. 16 eo uiKoi. 
euo initio B. euoinitio VQ. -tu d* in ras. 17 BodUiti 

-tico V. ECilite S. -lice to. in Bcillito (-ico r) Et. aS, 
in ras. cfr. nota ad XXVI 114. \ dant ireuaati TOdil 
IB ireaantei B'. 19 peraa.aet Srv, -nent rOTi. an J 
flftnetar cum PI. itm.'i \ Vi\>e«A iTB, fti \-&i- (i. <»ljji.3 
■" (eo lib- r^ r. 



NAT. mST. XXX 6 (16—18) 439 

lacerta viri(]is viva in olla ante cubiculuni dormitonuin 
eiua, cui roedeatur, suspensa, ut egrediens reverfensque 
attingat maim, cinis e capite bubonis cum uaguento, 
mel, in quo apes sint mortuae, araneus et maxime qui 
B lycos vocatur. 

(18) Upupae cor laleris doloribus laudaUir, coclearum 63 
cibus in tisana decoctarum; et per se inliQiintiir. canis 
rabiosi calvariae cinis potioni inspergitur. — Liimborum 
dolori stelio transmarinus capite ablato et intestinis de- 
ls coctus in fino cum papaveris nigri denarii pondere dimi- 
dio eo suGi> bibitur. lacertae virides decisis pedibus et 
capite in cibo sumuntur, cocleae in eontiitae cum testis 
suis atque in vino decoclae cum piperis granis xv. aquilae B4 
pedes evelluDt in aversum a suffragine ita, uL dexter dex- 
Ettrae partis dolcribus adaliigetur, sinister iaevae. multi-ss.iao 
peda quoipic, quim oniscon appellavimus, medetur denarii 
pondere ex vini ■:yathis 11 pota. vermem terrenum catillo 
ligneo ante lisso el ferro vincto inposilum aqua excepta per- 
fundere et defodere nnde elfoderis, Magi iubent, mox aquam 
bibere catillo, mire id prodesse ischiadicis adGrmantes. 

8 63: PI. iun. 36, j. 4. Marc, 24, 10, — Seren. 461—483. 
PI. iim. 36, 3. — g 64eitr.: PI. inn. 42, 22 — 43, 3. Marc. 25, 4B. 

1 dormitorii dT. a mediature TO, -deretur E. -detur 
i.H. 1 mortuae 11.11(1). em- c. I'tim - S- 5 licos z. 

aa S. 6 caro Pl.im. \ laudatnr Zrv. -aatui r&T. 

7 oibaa TSB. -bi dT, dnis Bru. cfr. de dictimie § 44. 61, 
de re Mmv. | tiaana S. itia- v(Marc.). tipaana d. tisina E. 
tiana r. tisibina r. \ quae et per se v.a.S. 8 potio H TO. 
om. dT. I ineuper TQ, 9 atelio di J. atellio Er. Bt«lionia r. | 
capite — 9. 10 decoctua in Jrp. om. r. 11 eo om. B.K \ ancu 
T. (et sucus Gemer). an eodelendum et auco post nigri trans- 
ptntendutn? | lacertae B«. -ta Tfl. -ti dEB. cfr. § 62. 71. 76. 
80- 86. 90. 120. XXIX 12k 136; contra § 36. XVn 266. I 
uiridiB T. la trea R.v. 14 a iv. ac Br in ras. u r. \ 

sufragine TQB', | deiter iv. -tare T'B om. r. 14. 16 dei- 
terae B(?)i;. a. D. 15 laeuae u laeaa (leua OE) 11. 16 oniacon 

-iaqnam E. niscon r. L7 uiuo dEiv.n.S. | dnobus U.'b. 

18 et ojii. E. I ferreo E. | inpoaitum d'n. -tmo E. -to r. 

18. 19 aw aq^ua perfunden et eiceptum defoAfeiftl^ 
e TBBd. 80 aciaAieia Y.t. tfsA-'^ ' •""--" 



440 C. PLINI SECmroi [VB 

65 7, (19) Dysintericos recreant femina pecudiim i 
cocta cum lini semine ea aqua pota, casetis ovillus Telusj 
sebum ovium decoctum in vino auslero. hoc et ilea 
medetur et tussi veleri, dysintericis stelio transmariniu 
ablalis intestiuis et capile pedibusque ac cute decoctiu 
aeque et in cifao siunptus, cocleae n cum ovo, utraqaa 
cum putamine contrita atque in vase novo addilo sale i ' 
passi cyatbis n aut palmaium suco et aquae cyathis J 

66 subfervefactd et in potu data. proBunt et cumoustae, ] 
cinis eanim bibatur in vino, additfl resinae momento< 

£9,111 cocleae nudae, de quibus diximus, in Afnca m 
inveniunlur, utUissimae dysiotericis, quinae combusta 
cum denarii dimidii pondere acaciaej ex eo cinere dantuj 
coclearia bina in vino myrtite aut quolibe! austero cual 

57 pari modo caldae. quidam omnibus Africaiis ita utuntar^ 
alii totidem ATricanas velatas infuudunt po^ius et, si malar 
ftuclio sit, adduDt acaciam fabae miigni-lidine. senectiu 
anguium dysiuteriae et tenesmis in stagnco vase decoquituc 
cum rosaceo vel, si in alio, cum stagn* inlinitur. ius ( 
gallinaceis isdem medetur, sed veteris galliuacei vehemeit^ 



§ 66: cfr. Marc. 37, 31. — PI. iun. 5.', 18. Marc. 27, 78. 
PI. iun. 87, 13. 14. Marc. IS, 50. PI, im, 53, 20 
27,79. — § 66; PI. inn, 64, 1. 2. — § 57ined,; PI. iun. 54, 2- 
60,83. Marc. 27, 80. 28, 61. — Dioeo. E 63. cfr. Plin. XXIX 7», 

1 pulmo pecndis Marc. 2 ea D cum U 661 coll. Mare. 
om. llv. {an et ea?). [ uetuB BZd. et iue T. ae ~~ 

slue ius d. 3 iieo iv. hi- E. illeo d, iliio 1 

4 et in tuesi VQ, (an item?) | uetere VGB' 
B.iv(J). ad rQS. \ cut«m V'ES G aeque VOBdTfffi 

{cfr. § 63). que Ef. ] et in u. et ll.H. cfr. CFWMaUtri 
p. 35. I duae ll.v. 7 coutritae Rv.a.Bas. contra 70. { on 
e {pro et)? 8 duobus Jl.v. \ tiibua It. v. 9 subferuefaflt* 
, . data ego cum vet. Dal. -facts . . datia ll.v. | ut BdBc. 
et T. 10 bibantur VQB'. | oddito om. VOR'. IS ciun 

— a«aciae Etu, om. r<3. 16 iiudem T. 16 uelatas egt 
{opp. nudiB), uel (et J) latag U.j. lolitanaa com" " " '" " 
latai (del. uel)? 17 fluctuo E'. fluiio d{?)C. 
teriae S. -rice E. -ricae VQE. -aenterie dT. - 
mas TO. -mos E. 19 cum inatagno Ei 
"^ "^v.a,S. i idem y*UH. \4 iV\ '^^a. 



NAT. mST. XSX 7 (19—30) 441 

tills satsum ius alvitm ciet. membrana gallinarum losta 5S 

et data in oleo ac sale coeliacorum dolores mulcet — 

abstineri autem fnigibus ante et gallinam el hominem 

oporteat — , flmum columbinum tostum potuoique. caro 

palumbis in aceto decocta dysintericis et coeliacis me- 

detiu', turdus inassatus cum myrti bacis dysintericis, item 

merulae, mel, in quo apes sinl inmortuac, decoctum. 

I (20) Graviasimimi yitiom a/vi ileos appellatur. hiiic 59 

resisli aiunt discerpti vespertilionis sanguine, etiam inlito 

10 ventre subveniri. sistit alvnm coclea sicut diximus in u 
sugpiriosis temperata, item cinis earum, quae vivae cre- 
matae sint, potus ex vino austero, gallinaceonim iocur 
assvim aut ventriculi membraua, quae abici solet, invete- 
rata admixto papaveris suco — alii recentem torrent ex 

IB vino bibendam ^, ius perdicum et per ae ventriculus 60 
contritus ex vino nigro, item palumbis fenis ex posca 

g 58: PI. iun. 62, 21—53, 10. Maic. 27, 70. Celaus H 30. 

I — § 69; PI. iun, 53, 10—12. Marc. 27, 83. — PI. iun, 4S, 

' 16 — 18. 48, 20. (cfr. Marc. 27, 70). — § 60: PL iun. 48, 4, 

1 ealaum in (ins E) saluum. VGE. (ealaum ius uehemen- 
tina aluum t{?)S). | membrana By. -ra rO. | poata VOIt'. 

a mulcet iv. -ent rO. 3 abstineri ErH. -re rSpfJ). 
cfr. Marc, et XXIX 113. | gaUinam SEry, gallinacei uehe- 
mentina aalsum iua aluum ciet et (oin. B) sicut supra disimiis 
TE. cfr. V. 1. 4 oporteat VGES. -tet d(?)EH(D). cfr. 

XXIX 103. I totum {pro toftum) TGB'. 5 palumbi v.aM. 

6 inassatur Td. 7 mediilae V. -dulle Q. -detur d. | 

moituae Erf. mor- rO. S uitium d£v, uulnus uitinin 

TGB. uentris uitium U 662 e Ft. iun. et Marc, sed cfr. 
Ceh. IV 20. Scribon. 118. de mutata diUogr. cfr. § 86 (co- 
olearibna). 91 (in cibo). | alui ileoa J. ileoa C cttm B. apn- 
illeos d. apu (apii TO) illi eos VBE, apu . . . . r {reliqms 
margine afiscisis). apuleius (-ioa v) Bp. | hie E. 9 eoa 

aiunt discerpti eos V8B'. an poet aiunt excidit alterum re- 
medium, ut deincepg iitngenda eint aanguine etiam inlito? 
10 uentre Eru. om. rQ. I snbuenire reaiatit Ep.a.G, | aluum 
ID. -um primum rflTfH, aluum et G. et v. 11 qui E. 

13 membrana Eif. -bra rt. \ solent df. -lunt 7&B'. 

kH admixti Et. om.'B,. \ torrentem E. 15 bibeudam — 16 uino 
om.V. 16 perdicum v. -cium ll.D. cfr. §46. 16 fet^ 
Dm.vaa'. I palumbis VOB'S. -bus rvip). 



442 C, PLINI SECTJNDI tvi 

decoctus, lien peciidis tostus et in vino tritus, fim 
columbinum cum melle iDlitum, ossifragi venter arefactu 
et potus, lis, qui cibos non coiificiant, utilissimus, vel 
manu tantuni teneaQt capientes cibum. quidam adalligai 
es hac causa, sed continuare non debent, maci 

61 Tacit sistit et anatum mascularum sanguis. inDatiom 
discutit coclearum cibus, tormina lien ovlum tostus i 
e vino potus, palunibis ferua ex posca decoctus, adqi 
otidis es vino, cinis ibide sine pennis cremata potui 
quod praeterea traditur in torminibus, mirum est, anat 

62 adposita ventri transire niorbum anatemque emori. 1 
mina et melle curanlur, in quo s/nt apes inmortuae, 
cocto. coli vitium enicacissime sanalur ave galerita s 
in cibo sumpta. quidam in vase novo cum plui 
iubent conterique in cinerem, bibi ex aqua coclearib^ 
ternis per quadriduum, quidam cor eius adalligari femln 

G3 aliis recens tepeusque adhuc devoralur. consularis Aspre 
natum domus est, in qua alter c fratribus colo liberate 



I 



Marc. 27, 60. (cfr. PL iun, 60, 14 — 16). — PI. inn. 48, 6. 
6—8. Marc. 27, 125. — § 61: PI, itm. 48, 6. 60, 14—18. If 
Marc. 37, 33. — § 62: Diosc. II 59. Seren. 576, PI. in 
8— IS. Marc. 28, 60. 29, 30. — § 63 ertr.: PI. iun. 69, 18 — 1 

1. totus B'. 3 lis qui Bdii. his qtii OEZt, hiaque T. 
6 si sit et VS. I macularum Vd, | inflationea Etti. -ammatioi] 
df. -nnm (-ama- B) rO. 7 diatuHt E'. diecu- E*. 8 
lumbis ego. -bua ll.ii. cfr. § 60. B8. 67. 94. 144. Xl58{l 
106{bis). 73. 78. VUIlOl- XI200. XVI247. XVUIS67\l . 
XXIX 1S6; contra X 147, ubi fortaese palumbes pro palum] 
et seribendum est. 8. 9 adips (atipa E) otidis ErS. adipsoi' 
(atip- d. adep- V) rO. apodes B. at hippotidis v. 9 
ex ibide? (ibidiB . . crematae v.a.D). 10 minus est B. 
11 mori B'TS. 12 in om. TOBH. | eint ego. sunt U. 

cfr. ttota ad XXIX 128. \ iomortuae d(?)Er)r(D). em- Bi 
aem- VG. 12. 13 decocte B", -tae VQ. 16 bibic B) 

bibique v.a.D. \ ex BdEc. et VO. I codearibna v. CO 
clea- E. coquifa- VOd. quoque fi-atribus B. quoque cocl 
{reliqttis margim abedsis). 16 triduum Marc. | cot om.VOB\ 
an adaUigant? 17 aliis tgo. alii {orlum ex aliT) H.v. 

t^tesqae V. | deuorari i{?)v. 17, 18 aspraenatar vr 

Oipeni' d. 



WTBd 

B est ave hac in cibo sumpta et corde eius armilla aurea 

■ iucluso, alter sacrilicio <jiiodam facto criidis laterculis ail 

■ formam camiDi atqiie, ut saci'iim peractum est, obstructo 
r sacello. iinum est ossil'rago intestinum mirabili natura 

G omnia devorata conficieati; liuius partem extremam ad- 
alligatam prodesse contra colum constat. — Sunt occulti 04 
Interaneorum morbi, de quibus mirum proditur. si catuli, 
priusquam vjdeant, adplicentur triduo stomacho maxime 
ac pectori et ex ore aegri suctum lactis accipiant, transire 
10 Tim morbi, postremo exanimari dissectisque palam fieri 
aegri causas; moHent buoiari debere eos obrutos terra, 
^gi quideni vespertilionis sanguine contacto ventre in 
.totum annum cayeri tradunt aut in dolore, si quis aquam 
ter pedes duens haurire suslineat. 

8. (21) Murino flmo contra calculos inlinere ventrem S6 
prodest. irenacei carnem iucundam esse aiunt, si capite 
JMrcusso uno ictu interficiatur, priusquam in se urinam 
redd at. haec caro ad hunc modum occis; stillicidiff^n 



NAT. HI8T. TTT 7—8 (20—21) 443 



S8, 61. — 9 64: Marc. 27, 132. — Pl.iun. 68, 1— 3. Marc. 
', 88. 28, 46. 20. — § 65: PI. inn. SO, IB. MB,rc. 26, 14. (cfr. 
iosc. n 98). — Mftrc. 26, 76. 

1 Bomptus TGIl'. 2 altari TGBV an alter in? | cru- 
daB TGa', a sacrum aEti(D). -rificium rQ. | eat dEm. 

erat rOt. cfr. XXVI6. 6. 6 extrema adsJligata E. 6 contra 
t. E. I aunt Etu. om. rG. 8 stomachus TGB. 9 ceptori 
pectore VGB,'. | era egria E. | auctum Kb. aucum TdE. 
anctnm — 11 aegri om. O. 11 aegri (egri V) ll.v. del. D cum 
U 663. I monent ego {et dist.). mori et ll.v. morbi, et J. 
de V. caiiaas — morbos cfr. XXVIII 128. XXV 61). \ obrn- 
lUs t«rcae (-ace G) VG. 12 quidam vet. Dal. \ sangninia 

TGE'. 13 toto anno TOB'd. | caueri dolorem v.a.J. | in 

dolore VOBdfii(lf). per dolorem EG(i)). 14 ter ego cfr. 
SXVIIIii, de viendo XXXII 37. XXXVI ITG. per «.i). 
4el. S. I eluene ego. -ntem J), fluentes (-tia VOa') U. -tem «, 
iCfr- Marc. 38, 20, de mendo IX 150. XXXV 98. 99. (an elu- 
«ntis?). 16 calculoa Eu. ... culoa r m inarg. ocu- rG. | 

inline TOE', -nire v.a.H. 16 iucundo VOd. 17 ictn 

Mn.E. 18 haec — p, 444, 2 reddiderit om.E. 18 oooiai G. 
j-aa dc. -aum r. | atiilieidiu ego. cfr. § 66. -dia iv. -cidi 
[-cia E) in rG. -cidia ii " 



444 C. PLINI SECUNDI rvHd: 



1 



i vesicae emendat, item sumius ex eodem. quod si uriDam 

I in se reddiderit, eos, qui carnem comederint, straDguriae 

ii morbum contraheie Iraditur. iubent et vermes terreoos 

bibi ei vino anl passo ad comininiiendoB calculos vel 

, 4S cocleas decoclas ut in suspiriosis, easdem exemptas testis S, 

I in tritaaqUB in vini cyatho bibi, sequenti die ii, tertio 

die I, ut stilticidiiim urinae enfendent, testarum vero in- 

I anium cinerem ad calculos pellendos, item bydri iocur 

bibi vel scorpionum cinerem aut in pane sumi [vel si 

ST quia ut locusta edit], lapillos^ qui in gallinaceorum vesica ij 

I aut in palumbium ventriculo inveniantnr, conteri et potioni 

inspergi, item membranam e ventriculo gallinacei aridam 

vel, si recens sit, tostam, limum quoque palumbinmn in 

Tab a sumi contra calculos et alias difQciiltates vesicae, 

similiter plumarum cinerem palumbium ferorum ex acelo 0., 

mnlso et intestinonmi ex his cinerem coclearibua rn, 

Jee nido birundinum glaebam dilutam aqua calida, ossifragi 

I § 66: PI. iun, 60, 20. (cfr. Dioac. 11 11). Marc. 26, 77. PL 

I iun. 61, 1. a. Mare. 26, 91, — § 67: PI. iun. 61, 3—6. Mar*. ' 
I 26, 12. PI. inn. 61, 6—7. Marc. 26, 80. Seren. 599. PI. ina. 
. 61, 8 — 10. — § 68: PI. iun. 61, 10 — 12. Marc. 28, 12. DioM. 
U 58, eupor. n 111. PI. iun. 45, 6. Marc, 26, 70. 81. PI. inn. 



1 ueaic^ iv. cfr. XXVIII 133. XXV 23. -cam T'E. 
-ca H. uesBioani rQ, ] an eadem? 2 comederint O-BTJ*. 

earn ed- T(?)S. ed- Ec. 3 iuuant E. -at man. Dal. 

i uiui £. 5 uti (^o ut in) Sv.a.S. 6 m ego. tte» 

TEtBdJ. om. Erv. | Instasque B'. tritasque tres v.a.J. \ nir~ 
VSB". 1 duaa U.v. I tertia B{?)«,«.Z). 7 uuara ll.v. \ i 

om. TQB'. I Htillicidiu VQdTfif. -dia Er e corr. v(D). t 
num. sing- cfr. XX V 33. X VII 93, <fe plnmti XX VIII 122. \ 
emendant VOB'd, B cinerem BC -re TO. \ appellandoB T 

9 aut in VOBdTS. aut ErFew. in ti. 9. 10 ttrusM e$ 
pOBWt. cfr. S 133. I si que d. 10 ut II. cum v. vi D. | 

Incusta E, locuBtoB D. { qui in Siv. qui r. { uesica v. -cae 
Bd. ueasicae V. uera- Or. uaeei- £. 11 et iSxv. in r&. | 
potioni Er e con. v. -nem d. -sum VG. 12 nentricnlo 

inueniantur conteri et potionem inapergi V {ilerana t v. 11 tq.). 

13 toetam v. -ta. II. 16 tribaa ll.v. 17 glaebam ego. 
glebulam 3 e PI. iun. et Marc. cfr. XXIX 101. griUnm 
F0d£. giyll- E(7)o. fimum B. | dilutam //. -turn dEt>(Z>J. 



VHdE] NAT. mST. XXX 8 (21—22) 445 

ventrem arefactiim, turturis Amum in mulso decoctum 
Tel ipaius discoctae ius. tiirdos quoque edisse cum bacis 
myrti prodeat urinae, cicadas tostas in patellis, milipedam 
oniscon bibisse et in vesicae doloribus decoctum agni- 
s norum pedum, alvum ciet gallinaceomm discoctorum 

■ ius et aeria moUif, ciet et hirundinum fimum adiecto 

I melle subditum. 

(22) Sedis vitiis ellicacissima sunt oesypum — quidam g9 
adiciunt pompbolj/^em et rosaceum — , canini capitis cinis, 

10 senecta serpentis ex aceto, si rhagades sint, cinis fimi 
canini candidi cum rosaceo — aiunt inventum Aesculapii 
esse eodemque et verrucas elticacissime tolli — , murini 
fimi cinis, adeps cygni, adeps bovae. procidentia ibi sucus 
Goclearum punctis evocatus inlita repellit. adtritis me- 70 
detur cinis muris silvatici cimi melle, Tel irenacei cum 
Tespertilionis cerebro et canino lacte, adeps anserinus 
cum cerebro et alumine et oesypo, limum columbiuum 
cum melle, condylomatis privatim araneus dcmpto capile 
pedibusque infricatus, ne acria perurant, adeps anserinus 
cum cera Punica, cerussa, rosaceo, adeps cygni. hie et 



61, 12 — IB. 8. 9. Diosc. H 56, 37. — PI. iun. 47, 3—5. (cfr. 
Marc. 26, 76), — § 69: Ma,rc. 31, 39. — (Marc. 31, 38), — § 70: 

£&. Plin. XXVI 51. 52). Marc. 31, 10. — PI. iun. 60, 6—9. 
arc. 33, 33. 31. 31, 28. 



2 turdiB VGB'. 3 milipedam J. -diam U.H. milJe- 

pedam v. i decocti E, 5 ciet Bdinjid. ciet et rGii(D). 

B pompholjgem B. cfr. S 106. -phoUum Et;. -poliTmi d. 
-pelium VG(. poptoliu r, -pniliu B. [ cum (pro ciiiiJ^ E. 
10 rhagades iv. rag- VGS. ragadade Er. 11 ainntque 

B(?)c.a.J'. I inuentum du. -tu Er. -to r. \ aeacolapi T. 
18 fimo TOd. I adeps cygni om. B'. | cjcni 8El>. | adipa B' 
BJ. I bou^ dS. -Tie r. -uis c. c/V. 139. VIII 37. \ procidenti 
{-tia It) alui i'^v.a.H. -fcia alui d'T. 11 euocatua Be. -tia 
rQ. I illita B, -tu S,{7)vet.Dal.S. inrita VQE. irr- dTt. J 
depellit Sv.a.M. 15 uel (pro fel) Ev.a.S. 16 cerebro et 
—17 cerebro et iS. et (om. E) aiiieriiius (///eer- B) cum cerebro 
etVGBdTfi'. cerebro etEir. cfT. Marc. 13 coadylomatiB d«. 
-turn B. condiiomati E. -tim TG, | demto T. to B'. | capite 
dEiv. ea (ta B) plite rG. 19 agria TG. | perutant E. 
BO Pontica Fliun.MaTe. sed cfr. XXI 84. { cycni ED. ^'e^'^ 
BID. hie et pipere TG. cfr. p. 446,2. ^liftii i^^-o- 



446 C. PLOTI SECUNDI tva. 

71 haemorroidas sanare dic/tiir. ischiadicis cocleas cmd 
tritas cum vino AmmiDeo et pipere potu prodesse dicui 
lacertam viridem in cibo ablatis pedibus, interaneis, capil 
sic et stelionem adiectis huic papaveris nigri obolis e 

72 ruptis, convulsis fel ovium cum lacte mulierum. 
dorum formtcationibus verruciaque medelur arietini pv 
monis inassati sanies, ceteris viUis Tellerum eius vel sor^ 
dorum cinis ex aqua, sebum es omento pecudis, praecipi 
a renibuB, admixto pumicis cinere et sale, lana sucida i 
aqua frigida, carnes pecudis combustae es aqua, mub 
ungulamm cinis, dentis caballini contusi farina inspers 
testibus vero farina ex ossibus cauini capitis sine can 
tusis. si decidat testium alter, spumam cocleamm inlita 

78 in remedio esse tradimt. laetris ibi ulceribus et manai 
tibus auxiliantur canini capitis recentes cineres, coclei 
parvae, latae contritae ei aceto, senectus anguiuni < 
aceto vel cinis eius, mel, in quo apes sint inmortua 

se cum resina, cocleae nudae, quas in Africa gigni dii 
mus, tritae cum turis polline et ovorum albo; XXX d 



§ 71: PI. iun. 43, 3—7, Marc. 26, 7. — PI, iun. 103, 14. : 
— g 72: PI. iun. 62, 16 — 63, 3. Diosc. eupor. I 177. Maro. ) 
iS9. 56. 65. 57. 38. — PI. iun. 64, 6 — 8. Ma,rc. 33, 6. (cfr. Pi 
XXXII108). — §73; Pl.imi.64,8— 10. Marc. 33,40. —Maic. 38,1 



1 homoioidaB V. homeridaB d, | sanari TG. | dioitttr 
cum 11664. dicuutur ll.Qv, an hoc et haemorroides sani 
dicuntniT? ] Bciadicie VO-ES. 2 ammineo ego. cfr. nota i 
XXXI7103. aminneo TOEEI>. amineo fltt. | et pipere e> 
TOR', cfr. mpra. \ dicimtur VGB'. 4 tribuB ll.v, 6 fel 
VflH'. 6 i^ormicationibuB S coll. XXVIII 71. 7. 8 sore 
damm Vd. 3 umento T. 10 aquae VG'. | mule E. 
TO, -fa et a. 11 cibia V'O. -bus V, | contuBiB X. 

13 caaiui v. cani uires TOBd. oni.ZrU, | capitis. | cameBm; 
came {-uae V) care rO. 13 tusia du, -si TO. tnasia Sr* 

14 in om. Siv.a.S. \ tetria Sv. -iu9 B. taetrius O. laet- 1 
let- d. I ubi E. I uiaceribus TOE. | et Ziv. om. rPl.iim. 
14. 16 manantur Tfld. -nant B'. IS recentia rPl.iun.V.a.i 
recentiB eiuati Marc. 16 contrita V. [ seneetaa — 17 aoe( 
om.Sv.a.H. 17 sunt Ei'.a.if. cfr. §63. | emortuae c.a.l 
19 triatae 70. \ tiiyeaimo BdTif. -moque v. | dierui 



I resolvuiit; aliqui pro ture bulbum admUcent. Iijdrocelicis 74 

I stelionis mire prodesse tradupt capite, pedibus, interaneis 

I ademptis relicum corpus inassatum — in cibo id saepius 

f datur — , sicut ad uriaae iacoalineDtiam caninum adipem 

s cum alumine scftisio fabae magnitudine, cocleas Africanas 

cum sua came et testa crematas poto ciuere, anserum m 

linguas inassatas in cibo. hiiiiis rei auctor est Anaxilaus. 

at pano