(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "C. Suetonii Tranquilli Opera: Ex recensione Maximiliani Ihm..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



i 



Digitized by LjOOQIC 



Digitized by LjOOQIC 






Digitized by LjOOQIC 



r «VETO>s I T 



^^'QVJLl 




>fTl f 



r.mrf I 



' fii 




Digitized by 



Google 




N 



BiL 



THF NV W VOFK 



TtLI L> • ■■ ^ sr UNS. 

F^ 1907 L 



Digitized by LjOOQIC 



C. SVETONI TRANQVILLI 

OPERA 



EX RECBNSIONE 



MAXIMILIANI IHM 



VOLVMEN I 
DE VITA CAESAKVM LIBRI VIII 



• • • • • • • ••••• 

••,••••• • • • • • < 

••!• ••• •••• •• •, 

••;••• •• •• • ••* 



• • •••• •»•• 

• •• •• ••• 

• • • ••• •*• • 

• • * 

• ••• 



••• 

• • .• - - 
- • • . 

» • • •• • 



•••••••. • 

•• ••? ** J 




UPSIAE IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI MCMVII 



Digitized by VjOOQ lC 



G SVETONI TRANQVILLI 

DE VITA CAESARVM 



LIBRI VIII 



RBCBNSVIT 



MAXIMILIANVS IHM 



ADIECTAE SVNT CAE8ABVH IMAOINES 8ELECTAE 
BT TABVLAE PHOTOTYPICAE TRES 




LIPSIAE m AEDIBVS B. G, TEVBNERI MCMVII 



Digitized by LjOOQIC 



THENEW YQUni 



IM7 



JVS. 



•-• 



• • • • • 

• • • • • 

• • I I •• • •• • • 

• • • • •• •• 

•*•• • •• •• 



• ■• 

■ 
•-• 



• • ••• • • .•• 

• •• •• •!• 

• • ••• • • "•• 

• • • • • • • 

• •••••••• • 



• •.•• • .•••••• • 

• ••• •• «•• •• • 

•• •«• • • *•• ••• • • 

• ••••• ••• •• • 



LIPSIAE : TYPI8 B. G. TEVBNERE 



k 



Digitized by LjOOQIC 



FRANCISCO BVECHELER 
GEORGIO WISSOWA 



LVBENS MERITO 



. >• , » , c 



Digitized by LjOOQIC 



•••• •.♦• 

I • • • i • 
•••• • •• 



k 



Digitized by LjOOQIC 



PRAEFATIO 

Suetonii de uitai Caesarum operis antiquum exemplar unum 
tantummodo ad mediam aetatem peruenit, ex quo pendent libri 
scripti quotquot innotuerunt onmes. quod exemplar ut principalem 
octo librorum diuisionem, quam teste Suida Casaubonus reuo- 
cauit, iam obscuratam habuit^), ita uariis uitiis minoribus ma- 
ioribusque deprauatum fuit, raro interpolationibus^), saepius la- 
cunis^), quarum grauissima in principio operis amisso cemitur. 
nam mutilum esse primum librum uiri docti dudum perspexerunt, 
neque Casaubonus, interpretum Tranquilli facile princeps, ad 
certa damni accepti argumenta euertenda ualuit. cum autem non 
caput tantum desideretur .uitae Diui luli^), sed praefatio etiam 
ad C. Septicium Clarum praefectum praetorio, quam Laurentio 
Ljdo notam fuisse scimus, recte Rothius statuisse uidetur inte- 
grum quatemionem deperisise. ^) consematum illud idem suo 
iure conclusit in Francia imperante Carolo Magno, quo principe 
uetemm litteramm nouum studium exarsit, multiplicatis exemplis 
describi coeptum, eorum quae ad nos pemenerant omnium com- 
munem originem et quasi parentem factum esse, itaque saeculo nono 
prima post gentium migrationem reperiri uestigia operis Suetoniani 
lecti et in usum conuersi. at certiora, nisi omnia fallunt, de 
libro archetypo effici possunt, id quod primus monuit Ludouicus 
Traube.^) extitisse Suetoni exemplar apud Puldenses in duos 
nec magnos codices diuisum litteris discimus, quas a. 844 Ser- 
uatus Lupus, abbas Ferrariensis notusque philologus, ad Marcwar- 
dum Pmmiensem abbatem (a. 829 — 853) dedit, ubi haec: 'Quaeso 



1) Cf. subscriptiones singularam uitarum. 

2) Pauca admodum Rothio interpolata uisa sunt, plurima Tor- 
rentio, Bentleio aliisque uiris doctis, a quibus plane difisentio, in tan- 
tum ut ne Rothiana qaidem glossemata udmiserim omnia dubitemque 
adhnc de lul. 30 p. 16, 27 sq. 

3) Tractaui nonnullas Herm. 36 p. 291 sqq. 40 p. 182 sqq. 

4) De iis, quae apud alios auctores extantia ad amissum libri 
initium pertinere putari possunt, in commentario dicendum erit. de 
Seru. Aen. VI 798 u. ad Aug. 94 p. 108, 29. 

5) Cf. F. Leo, Die griech.-rOm. Biographie p. 3. 

6) Neuea Archiv der Gesellschaft fiir altere Deutsche Ge8chicht&- 
kunde XXVII p. 266 sq.; cf Herm. 40 p. 179. 



Digitized by VjOOQ lC 



Vm PRAEFATIO 

praeterea ut ad sanctum Bonifatium sollertem aliquem monaclium 
dirigatis, qui ez uestra parte Hattonem abbatem deposcat, ut 
uobis Suetonium Tranquillum de uita Caesarum, qui apud eos in 
duos nec magnos codices diuisus est, ad exscribendum dirigat 
mibique eum aut ipsi, quod nimium opto, afferatis aut, si haec 
felicitas nostris differetur. peccatis, per certissimum nuntium mit- 
tendum curetis. namque in hac regione nusquam inuenitur, et 
credimus hoc quoque nos beneficium uestra liberalitate consecu- 
turos.'^) exemplar illud Fuldense, litteris capitalibus scriptum 
(u. infra), uerum atc[ue unicum archetypum esse quominus sta- 
tuamus nihil me iudice uidetur obstare. atque ex eodem fonte 
hausisse Einhardum facile concedetur, qui cum uitam Caroli im- 
peratoris paucis post obitum eius annis conscribere institueret, 
hunc potissimum e ueteribus scriptoribus imitandum sibi pro- 
posuit, Gaesaribus ac mazime uita Augusti tam strenue usus, ^ut 
non modo omnem libelli descriptionem sed etiam integras haud 
raro sententias inde repetiuerit, et nonnumquam, ut iam Casau- 
bonus iudicauit, imitandi studio suae historiae uoritatem trans- 
gressus esse uideatur.'^) medio igitur saeculo nono Suetonius in 
Galliam perlatus est, non ipsa quidem uolumina Fuldensia, sed 
apographum, id quod probant corruptelae nonnullae librum de- 
signantes exaratum minuscula litteratura, quali Fuldenses seribae 
usque ad id fere tempus utebantur.^) tum demum Suetoni 
opus magis magisque innotuit passimque maxime per partes 
Galliarum uulgatum est. testes sunt, ut de his primum paucis 
absoluam, uel qui in antiquis bibliothecarum catalogis enimLeran- 



1) Ddmmler, Monum. Germ. hist. epist. tomi VI pars prior p. 81 
(epist. 91) ; Defldeviges du Dezert, Lettres de Servat Loup p. 98 ; G. Becker, 
Catal. bibl. ant. p. 69. in alia ad eundem epistola (n. 10), de cuius tem- 
pore non constat (Levillain, Bibl. de rEcole des cbartes LXn 1901 
p. 483 Bq.), haec legimus : 'qnid super Suetonio Tranquillo et losepho a 
uobis fieri optem, demonstrabit Eigil nostranim rerum fidus interpres' 
(Mon. Germ. 1. 1. p. 21. Desdevises p. 84. Becker p. 67). de Marcwardo et 
Eigil monachOf qui post illum abbas Prumiensis factus est (a. 853—860), cf. 
W.Wattenbach, DeutschlandsGeschichtsquellen im Mittelalter Pp.309 sqq. 

2) Roth p. XVIII. — Einhardus etsi non multum confert ad crisin 
Suetoni, tamen neglegendus non est (cf. Herm. 36 p. 298 sq.). imitationum 
notabili6rea,tantum ihter teBtimoniaposui,- usus editione Pertziana quarta 
quam curauit G. Waitz (Hannov. 1880), in qua potiora adnotata inueni. 
adiecenint nonnulla Frid. Schmidt (De Einhardo Suetonii imitatore, Bay- 
reuth 1880) et M. Manitius (Neues Archiv VII 1882 p. 630 sqq.), inda- 
garique poterunt alia plura. imitationum pondus leuare parum feliciter 
conatus est Gustavus Janke (Der EinfluB Suetons auf die historische 
Richtigkeit Einhards in der Vita Karoli, Berol. 1872). cf. praeterea 
quae disputauit Ernestus Bemheim, Histor. Aufsatze dem Andenken an 
Georg Waitz gewidmet (Hannov. 1886) p. 73—96, et in uniuersum de 
uita Caroli, quae ante a. 820 absoluta est, Wattenbach, Geschichts- 
quellen P p. 203 sqq. 

3) V. conspectum mendorum infra datum. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO IX 

tur codices*), quorum plerique (uel potius omnes) periisse putandi 
sunt, sicut perierunt archetypus Fuldenflis eiusque apographum 
Seruato Lupo missum. uelut memoratur Suetonius in Oerherti 
(Siluestris U papae) epist. XL (saec. X)^): ^Ad Stephanum Ro- 
manae ecclesiae diaconum . . . Mihi quidem ac nostro A. archi- 
episcopo Suetonios Tranquillos Quintosque Aurelios cum ceteris 
quos nosti per Guidonem Suessonicum comitem discrete ac sine 
lite, quis cuius sit, remittes et quae nomini tuo conuenientia 
paremus edisces.' tum a Ricardo Pictauiensi (saec. XII) in chro- 
nicis*): 'hoc opusculum ezcerpsi de libris Augustini . . . Eutropii, 
Titi Liuii, Suetonii' eqs. extabant Suetoniana exempla in Gallia 
apud ecclesiam Becci saec. XU^), in bibliotheca abbatiae s. Mar- 
tialis Lemouicensis (saec. XU et XUI) *), Cluniaci (saeo. XU med.) •), 
inter libros Pontiniacenses (Pontigny, saec. XIU) ^) ; in Britannia 
et in Germania saec. XTTT^). 

At non modo multiplicari exempla tunc coepta sunt, sed, 
quod peius est, etiam emendari; neque enim defuerunt illa aetate 
linguae Latinae plus minusue periti. quo malo latius atque 
latius serpente eo tandem peruentum est^ ut iam saeculo XU 
uerba scriptoris tamquam a corruptelarum sordibus purgata nite- 
rent imaginemque auctoris referrent a uero plane abhorrentem, ' 
talem soilicet qualem uulgatae editiones demonstrant. forte autem 
fortuna accidit, ut aetatem ferret unus saltem codex summa fide 
ex optimo exemplari, fortasse ipso iUo apographo Seruati Lupi, 
transscriptus expersque etsi non mendorum at certe con^ectionum 
atque interpolationum, quibus alii fere foedantur, Memmianum 
dico, omnium qui inuenti sunt et antiquissimum et integerri- 

1) 6. Becker, Cataloffi bibl. antiqui (Bonnae 1885). M. Manitius, 
Philologisches aus alten Bibliothekskatalogen , Rhein. Mua. 47 (1892) 
8upp]. p. 70 sq. 

2) Becker p. 78. 

3) Beckei- p. 217. 

4) Becker p. 201 nr. 76 ^Suetoiiius et Eutropius', nr. 76 'Sueto- 
niu8 et lulius Frontinus et Eutropius et Tullii Tusculanae et Philippica 
eiusdem' (de argumento cf. inira p. XVIII); p. 266 inter Hitulos librorum 
Becceneis Almarii' nr. 147 ^Suetonius de uita Caesarum lib. XII, in 
eodem Entropius ab urbe condita lib. X'. 

5) L. Delisle, Le cabinet des mss. de la Bibl. Nat..II (Paris 1874) 
p. 495 nr. 22 ^Trogus Pompeius, Suetonius, Gesta Cesarum, Facta anti- 
quorum in uno' (item p. 601 nr. 179} et p. 497 nr. 48 ^Troffus Pompeius, 
Suetonius de gestis duodecim Cesarum, Gnens Florus, Valerius Maxi- 
mus, Pomponius Mela. haec omnia in uno uolumine'. 

6) L. Delisle, Inventaire des mss. de la Bibl. Nat., Fonds de Cluny 
(Paris 1881) p. 839 nr. 28 'uolumen in quo continetur historia Suetonii'. 

7) Cataloffue g^n^ral des mss. des d^^artements (4^) uol. I (in 
appendice ad libros mss. Montepessulanos) p. 715 ^Suetonius de uita 
Cesarum uno uolumine et libris XII'. 

8) Manitius 1. I. p. 71 (Rochester, Canterbury, Neumiinster). alia 
quae ab eodem memorantur ad Suetonium uix pertinent. 



Digitized by VjOOQ lC 



X PRAEFATIO 

jnum.^) est autem cod. Parisinus numero nunc 6115 (olim 5984) 
M distinctus (mihi M) , formae quartanariae in membrana saec. IX 
pulchre scriptus (u. tab. I. II), foliorum 125.*) in folii primi 
margine superiore altera manus (saeculi X ut uidetur) adscripsit 
titulura hunc: incipit Suetonitss^) de uita cesaru. nunc gesfa 
cesaris, prodiisse e s. Martini Turonensis inscriptio testatur, 
quam in primo folio bibliothecarius aliquis saeculo XII posuit: 
iste libcr est de armario hi martini /fff*), ibidemque exaratum 
esse uel e litterarum genere elucet.^) saeculo XVI in bibliothe- 
cam Henrici Memmii (de Mesmes) peruenit, cuius nomine hodie- 
que laudari solet, tum saec. XYIII ineunte in regiam Parisinam.^) 
usi sunt libro, cuius praestantiam ab initio omnes praedicauerunt, 
plurimi, primus nt uidetur Hadrianus Tumebus, deinde Gasau- 
bonus, Salmasius'') aliique.^) nostra aetate denuo contulerunt 
Roth (1855), 6. Becker (1856), Pteud^homme. ipse excussi 
a. 1893 et 1895 magnamqne partem recognoui a. 1900 et 1904. 
3/* incommode antem accidit ut egregius liber correctoris, ut ad- 
solet, manum expertus sit, cuius aetatem accuratius assequi non 
potui, qui tamen satis aiitiquus, certe saeculo XTT non est poste- 
rior. idem uero opinor est qui primis codicis paginis uel inter 
uersus uel ad marginem glossas adleuit, quas hic repetere nolo.^) 
non paucis locis dubitatio relinquitur, id quod passim indicaui, 
utrum ipsi librario debeantur emendata an correctori et glossa- 
tori, id quod cadit maxime in puncta litterarum delendarum 
causa supra uel infra posita neque minus in litteras scalpro 
erasas, cuius generis si non omnia at pleraque posteriori manui 

1) AccuratiuB primus deBcripsit Roth praef. p. XX eqq., cf. Preud'- 
homme, Troisifeme ^tude p. 63. 

2) Folia numerie notata sunt 1—116, 118—126 (117 omissus est). 
quaternio quartus octo foliis (41 — 48) comprehendens uerba inde & 
p. 70, 10 tittUis usque p. 94, It) Corinihia bibliopegi neglegentia male 
compactus sexti locum occupauit. 

5) Vel potius Suetanius^ ut adfirmat H. Leb^gue, cui a ex o cor- 
recta uisa est. 

4) Inde etiam 'Turonensem' appellabant. 

6) Cf. infra p. XXV. de scripturae compendiis p. XXVII. 

6) In ipso codice manu recenti adscriptum est ^Codex Memmianus 
inter Bigotianos, 11)6. B. 5984'. anno 1706 uenalis propositus erat 
inter Bigotianos; cf. L. Delisle, Bibliotheca Bigotiana manuscripta. 
Catalogue des mss. rassembl^s au XVIl'' siecle par les Bipot, mis en 
vente au mois de juillet 1706, aujourd'hui conserv^s a la Bibliotheque 
Nationale (Rouen 1877) p. 66 nr. 196 et p. XIX. 

7) Inde 'Salmasiani codicis' mentio apud Graevium aliosque. con- 
tulerat Salmasius ad Casauboni exemplum (a. 1610^, quod asseruatur 
in bibliotheca Leidensi. 

8) Hicardo Bentley a. 1719 contulit John Walker, cf. Sitz.-Ber. der 
k. Akad. der Wissenschaften zu Berlin 1901 p. 678. 

9) Notabiliores breuiter adnotatas edidi Herm. 86 p. 857 sq. ; se- 
lectas paucas in commentario critico attuli. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XI 

tribuenda uidentur.^) leuiora menda facili opera corrector sustu- 
lit, longe plura pessum dedit, pai^tim radendo quae radenda non 
erant*), partim restituendo formas usitatiores*), partim substi- 
tuendo falsa siue de suo siue adintus alio exemplari.^) tacere 
autem nolo correctorem, si modo idem est, etiam laude dignum 
esse his quidem locis p. 180,7, ubi wci et p. 278,9, ubi aut uec- 
tore emendauit, quibus accedunt quae minoris momenti sunt 
p. 111,22 et 179,17. 

£ Memmiano libro reliquos deriuatos esse omnes non de- 
fuerunt qui suspicarentur, in his Ricardus Bentley. qna de re 
rectius iudicauit Rothius (p. XXIII) ne unum quidem ex illo de- 
scriptum dici posse propter uitia quaedam, maxime lacunajs, qui- 
bus M solus laborat. uelut omisit librarius, ut grauiora per- 
stringam, p. 229,24 uerba aetatis iwperio qunrto decimo^ p. 325,13 
ac magis, saepiusque currente stilo singulas uoculas.*) accedunt 

1) Correctionum specimen earum dum taxat quae nostris formis 

u 

aliquo modo exprimi poBBunt: 84,S poenitor (sic m. 1 ut mihi uisum 
est, m. 2 praeterea litteram o expunxit sic o), 83,12 quemuis (m. 2 corr. 

ui 

ex quemuis)^ 104,25 ^mutat^ (m. 2), 167,10 undeuicensimo (m. 2), 198,6 
coniedere (puncta superiora m. 1, inferiora m. 2), 197,20 tumuUus, 286,23 
udlS, 260,18 septuagensimum (m. 1?), 270,4 tricensimo. 

'j) Velut nimieri nota, ut grauissimum alferam, p. 18,2 a uiro 
imperito funditus deleta est. 

3) Vt gen. Bing. -tt pro -t, acc. plur. -es pro -is et quae suut 
similia. 

4) Plurima in adn. crit. commemoraui, fortasse plura quam par 
erat (u. p. 2^23 7,26 8,6 13,7 17,11 19,10 20,2 83,5 »8,11 39,19 40,9 
42,2 42,16 46,8 56,19 60,8 87,2 90,1 98,21 100,24 101,6 101,10 104,26 

107.7 107,12 121,11 129,4 168,16). silentio praetermisi huiusce modi: 
64,10 coronasq: uTf* recte coronasq:)^ 90,23 agrippam comiptum in 
agrippincm. Hem bene siue m. 1 siue m. 2 correctorum q^ae extant 
grauiora in commentario proposui. omisi haec utpote leuiora (asteris- 
cuB Utteram unam erasam signiiicat): 3,21 fratri [i in ras. m. 2 corr. ex 
«? praecedit uxoris) 6,12 g*nfo 7,29 cati*linae 8,6 se*de 9,26 ^tV (hii 
L al.) 11,8 ade*ptum 28,3 a*cucior 30,26 ma*crum 33,8 ma**defierent 
66,22 uni* 66,30 prosci*derunt 87,19 prouinciarum* iq: eras.? sequ. 
pleraeqne) 98,7 a*cinis 116,18 reponere*tur 116,20 sex*us 121,21 usu* 
126,30 co*mitis 138,9 siquere^*oru, 138,18 annonamque (corr. ex -qud) 

161.8 semi^stilandum l^^^fi tribmnus {l erasa?) 179,13 duci* 225,12 
noc*tibus 229,28 octot**asinio 237,19 fe*rarum 241,24 su*pinus {sufp- 
T) 262,23 def*ectoribus '-'65,10 uer*um 277,2 mu*tari (l erasa? sequ. 
multoque) 802,8 quo*iuJ:ebat 304,9 obuioriinabantur (secunda t in ras. 
corr. ex u). aliter correctorum quae in adn. critica desiderantur infra 
inter mendorum genera relata sunt, paucissimis exceptis ut 331,16 salul. 

6) Eorum nihil in adn. crit. praetermissum est. omissa in con- 
textu sed ab ipso scrita in marjfine suppleta habes: p. 77,4 summa^ 
p. 178,17 modo ad pluteum (desunt in Hulsiano), p. 260,17 naufragio 
praetiosissimis; adde 347,11 et a correctore adiecta 281,3 294,8 301,13. 
cetemm de quibusdam la^iunis cautiua iudicandum erit, cum dubitari 



Digitized by VjOOQ lC 



XII PRAEFATIO 

additamenta quaedam hic illic orationem tnrbantia, quae partim 
tamquam uariae lectiones accipi nel emendandi cura orta dici 
possunt, ut p. 301,5 scarorum sacrorum, p. 309,4 plauti palati}) 
neque uero desunt exempla quae confirment talia iam in arche- 
typo extitisse siue inter uersus siue in margine adscripta.*) 

Aetate Memmiano proximus at ducentis minimum annis 
minor est, qui diu neglectus iacuit, codex bibliothecae ducalis 
G Guelferbytanae Gudianus 268 (mihj 6r)*), satis bene conscrip- 
tus (u. tab. III) foliis membranaceis 173, quatemionibus uiginti 
quattuor, qui numeris in ultimae quatemionum singulorum pa- 
ginae margine inferiore notati sunt. unde prouenerit non con- 
stat.*) notus erat F. A. Wolfio, qui fructum inde tulit nuUum. 
primus diligenter excussit Gustavus Becker^), nimium laudans 
libmm sane uel propter aetatem non contemnendum, quem tam 
arte cum Memmiano cohaerere uidit, ut etiam scribamm menda 
eis communia sint, quibus alii libri carent. cuius consensus ut 

liceat num re uera librarii culpa interierint uocabula, uelut de 78,6, 
ubi ipsum in M omissum Bncheleri coniecturam citauit passiisque est 
posteros quoque. maiorque scrupulus inicitur iis locis, ubi cum M alii 
libri consentiunt, ut de conspiratione uocabnlo p. 346,13 infelicissime 
posito, cum continuandum sit utique intinwruui simul et uxoris\ de 
p. 41,9 ubi libris a grammatico ignoto facillime inuentum male insertum 
est, cum et ratio palaeographica et usus dicendi Suetonii postulet in- 
uersionem. et cum Rothius uersiculum illum p. 26,13, quem alicubi 
ad margines Memmiani libri delitescere frustra sperauit Bentleius, 
omnino desiderari posse neget, ego quidem confictum esse suspicor a 
uiro scholastico quodam nimis acuto ad normam logicae conclusionis ; 
nam talia iUo saeculo conmiunia fuisse constat neque in ea re haeren- 
dum uidetur, quod bonum septenarium auctor ignotus concinnauit, 
meliorem sane quam quos alter ludens adscripsit (u. adn.). 

1) Potiora enumeraui Herm. 36 p. 2U3. u. adn. p. 19,20 28,13 67,3 
73,23 112,26 152,23 204,26 (sim. 285,12) 350,13. de singulis in commen- 
tario agendum erit. 

2) Cf. ad p. 44,15 49,10 (neque enimlectio Papo aetate illa inueniri 
potuit), 83,7 (sim. 352,3). antiquissimum uitium in omnibus resedit 
p. 269,1.3. ex hoc et similibus (145,4 H35,10) quae de uersiculomm arche- 
typi longitudine concludi possint post Rothium et Beckerum exami- 
naui Herm. 36 p. 292 sq. ; retractauit quaestionem ambiguitatis sane 
plenam Preud'homme (Troisi^me ^tude p. 80 sqq.) neque uituperando 
meliora elicuit. 

3) '268 Gud. Lat. 4®' bibliothecarii inscripserunt. 

4) Herm. 37 p. 597. fortasse in Germania scriptus est, quod indi- 
care uidetur scholion theodiscum manu antiqua in marginibus fol. 172' 
et 173 adscriptum. quod cum olim (Sievers, Beitrilsre zur Geschichte 
der Deutschen Sprache und Literatur XXVI p. 312) non satis accurate 
ediderim, hic repeti placet: Probacio. Got uater euuich der ist daz 
anegeggi aller \ d guoeten digge (nota g priorem ex n corr. m. 1) der 
gebunden habet den tiufel des maginchraft | diu uuo7ien \ uber al \ diu 
obene \ diu dinge \ richten \ de un \ der uf \ habende. — glossas latinas 
u. Herm. 36 p. 359. 

5) Quaest. crit. p. IV sq. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XIII 

exeiupla plura hic ponani non necesse uidetur. uel unum, quod gra- 
uissimi momenti esse monuit Becker (p. 145,4 aucorum)^ sufficiat 
ad probandum librum ex exemplari deriuatum ei simillimo, unde 
fluxit M. at longe plura in illo iam obscurata erant, uelut nota numeri 
p. 13,2. cum autem scateat uitiis uariis iisque insolentioribus ^) ' 
nec non manifestis corrigendi temptationibus^), ualde dubito, 
num quae in eo solo emendatiora extant, ad ipsum archetjpum 
referri liceat, quod dictum uolo etiam de iis locis, quibus suf'^ 
fragia habet unius uel alterius e recentioribus. accedit quod 
non pauca ex iis, quae feliciter emendata sunt^), inuentu facilia 
erant uiro latinae linguae satis perito neque graecae prorsus 
ignaro; accedit etiam quod consulto aequabilitatem quandam in 
orthographicis affectasse uidetur censor ignotus.^) etiam Q 

emendatrices passus est manus, alteram ipsius librarii (6r'), alte- G^ 
ram saeculi XV exeuntis ((r*), quae facile distinguuntur adiu- G^ 
uante maxime codice Monacensi (olim Ebersbergensi) 5977 (g)i, g 
qui a. 1456 ex G transcriptus est.^) Gudianum contuli a. 1895, 
recognoui a 1900; Monacensem examinaui a. 1902. 

Melius multis de locis deque ipsius archetypi indole iudi- 



1) Cf. p. 23,22 124,7 148,22 146,28 148,7 166,21 186,28 194,30 

264.19 267,16 281,18 848,6 aliaque multa, quae partim attuli partim 
neglegenda (ut p. 112,10 adstrimam 143,6 sputrias) putaui. inuerBiones 
et lacunas notaui omnes. de lacunis quibusdam u. Herm. 30 p. 298 sq., 
quae aliter quam debuit accepit Preud'bomme, Troisieme ^tude p. 83. 

2) lul. 87 p. 20,2 dextra sinistraque coniectura inuentum esee iden- 
tidem monui, cuius generis plurima eztant. alia u. p. 26,2 26,27 (fort. 
recte et uina) 30,22 et passim. ^rauiora talia p. 140,28 solere reges 
uidentur (pro solebat regi uide<^re}tur) , p. 148,6 (inepte interpolatum 
ex Cal. 2). improbanda etiam quae Beckero speciosa uidebantur partim- 
que in nouissima editione recepta sunt: p. 266,17 III horarum^ 256,19 
iocabatur (pro uoe-), 302,10 sed (mutatum pro et, quod 6irt&g extabat 
in uetere exemplari), 326,9 X legioni. quin ne M, Crassus Frugi qui- 
dem (p. 212,16) ualde placere potest, cum totiens m abundet (u. p. aXXVI) 
nec tria nomina solita sint nuncupari. 

8) Cf p. 13,22 17,2 32,4 69,9 60,9 69,23 (w abundans abiecta) 
80,22 86,24 {quod mutatum in quidf ut etiam 831,12) 86,22 {ominibus 
pro omnibm) 106,20 (gen. plur. -uum pro -um) 148,18 161,27 167,3 

167.20 (ne pro nec, cf p. XXXV) 186,8 237,10 274,26 (incertum num recte) 
281,31 288,26 (cum Eutropio) 289,18 341,1 349,20.24 363,1 (deuelk- 
ret pro diu-, quod mero casui tribuo, cf. p. XLI). graeca: 202,14 et 
269,2. 

4) Bene scripsit p. 10,28 cdlpumiam (cdlph- rel.), 23,7 conchy- 
liatae, ex indice infra posito alia de orthographia codicis peti possuut, 
in quo constanter flcriptum est Brundmium, coUidie, incolomis, sobohs. 
eidem peculiares sunt apices hic illic appicti in bunc modum: d, d^sitos, 

tond&et, quantHuis (p 206,23), nomon (p. 241,30); saepius sic: und (teri, 
cecin§, alids fbis), quadrimus, htc, quis (^ter), re (Herm. 37 p. 595). 

6) Cf Herm. 87 p. 693 sqq. aliter censuit C. L. Smith, Harvard 
Studies Xn p. 42 fcf. XVI p. 13), cui adstipulatur Preud*homme, Troi- 
si^me etude p. 67 sq. 



Digitized by VjOOQ lC 



XIY PRAEFATIO 

X'car6 possemus, si aliud exemplum seruatum esset, quod X! ap- 
pello, communis parens uariorum codicum, quorum consensu 
apparet emendatiora ibi extitisse fere decies, corruptiora plus 
uicies.^) inerant praeterea graecorum uocabulorum interpreta- 
menta.^) inter illos facile principem locum obtinet codex Vati- 

Fcanus 1904 (F), maiore fide dignus quam Gy quamuis aetate 
paulo inferior. examinanti mihi a 1894 circa a. 1100 scriptus 
esse uisus est.^) diu autem latuit liber, ex quo Lipsius aliique 
paucas lectiones excerpserant, donec ab Vdalrico Eoehler inuesti- 
gatus est, qui Gustavo Becker contulit.*) continet glossas par- 
tim manu antiqua partim recentiore scriptas, quarum auctor 
eiusdem fere farinae est atque corrector Memmiani.^) ualde 
autem dolendum est, quod codex mutilatus ad nos peruenit, de- 
ficiens in uitae Cal. c. 3 uerbis dccreta sua re (p. 163,24).*) 
fidissimus post Menmiianum, quocum saepissime consentit^), testis 
dici potest, quamuis innumeris erroribus scribae incuria ortis 
lacimisque foedatus.^) in uniuersum igitur ut longe a Menmiiano 
superatur ita in singulis quibusdam dignus est qui laudetur, uel 
propter numeri notam p. 13,2 accurate exaratam, quam in M 



1) Cf. Preud'homme, Troisieme etude p. 26 sq. emendationes plerae- 
que opera leui inueniri poterant. grauiores habes p. 79,17 et 166,16. 
de lectione p. 64,16 ambigitur. de loco notabili 42,16 u. p. XLVIII (t : 7). 

2) Omnia exhibui, accuratius quam sunt edita Herm. 36 p. 361 sqq. 

3) Propter temporis angustias totum conferre non potui. excusse- 
runt dilijfentissime meum in usum Gerhardus Ficker amicus Halensis 
(nunc Kiliensisi et K. Biirger Gottingensis. saeculo XI uel XII tribuit 
V. Koehler, ineunti XI Preud^homme (Troisifeme etude p. 64). mecum 
faciunt (saec. Xl—XII) quos consului uu. dd. Nogara Mercati P. Franchi 
dei Cavalieri Romani. 

4) Symbola phil. Bonn. p. 687 sqq. 

6) Glossas antiquiores ut exscripserat G. Ficker, exhibui Herm. 36 
p. 859 sq. adde adnotatas ad p, 95,8 101,12 123,7, et p. 136,6 cotidia' 
nam «supra ciuicam). posteriori manui debentur haec a Biirgero ex- 
ceptae: p. 20, '26. 27 orchestra loctis in scena in quo senatores ac principeSy 
circus romanus a circuitu locus rotundm^ euripus piscina manu facta; 
21,13 intercalare i. interponere; 24,28 X ardore margaritaril pro papa 
pauJo; 26,24 miru margarite pretiH; 106,6 alexander a lisippo fmgi 
ab apelle pingi uoluit; 106,11 pellis uituli marini Augu^stus contra toni- 
tnia circutulit. 

6) In infima prima folii 52 pagina. in secunda Suetonium exci- 
piunt recentiore manu scripta: De cuiusdam claustralis uita et mori- 
hus eqs. tum sequitur fol. 54 liber saUustii historiographi. scripsit igitur 
librarius dimidiam fere operis partem, quod suspicionem iniecit Moebio 
(Philol. 1 1846 p. 634) Vaticanum codicis bipartiti partem priorem esse 
ad instar Fuldensis libri. 

7) Becker, Symb. phil. Bonn. p. 687 sq. 

8i Lacunas et transpositiones omnes attuli. mendorum reliquo- 
rum magnam partem praetermisi, ut p. 41,18 monstri(' reuelit, 43,10 
cunectatus, 45,19 fldmine, 137,24 insenatus, 146,27 captiuis (pro caj^tans), 
148,20 religiiuit ipro relegauit) al. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XV 

indoctus uir deleuit. reliqna quae boua in eo praedicantur ^), 
«equidem minoris ponderis esse existimauerim, quoniam aut casu 
aut emendandi studio nata^) putari possunt. 

Ex eodem quo V fonte emanauit alterum exemplum in peius 
mutatum ') (Z), quod etsi periit, redintegrari potest per apographa, X 
e quibus elegi uetustiora quattuor et quintum reoentiore aetate 
factum. inter illa eminet ac tamquam frater minor Yaticani 
■considerandus est liber Plorentinus Laurentianus plut. 68,7 (Z), L 
Mediceus tertius, quem dicere solent lac. Gronouius et Oudendor- 
pius. binis colunmis in membranis formae maximae scriptus 
fol. 73 — 157 continet Caesares, qui excipiunt luli conmientarios 
de bello Gallico. primus adhibuit Politianus, accuratius oollatum 
habuit Gronouius, ipse contuli a. 1894 adsignandumque putaui 
saeculo XII ineunti potius quam exeunti XI. a pluribus cor- 
rectus est, rarius manu antiquiore (L'^), saepius recenti {I}\L^,L^ 
quae Beroaldi uel Sabellici editiones olet. neque uero spondeo 
me recte ubique diuersas manus distinxisse. in orthographicis 
-crebrius quam alii eiusdem classis bona seruauit; quae praeterea 
in eo solo probanda leguntur, non archetjpo d«bentur, sed iudici 
«licui doctiori.^) ex recentibus libris plures artam cum L cogna- 
tionem habent, indeque transscriptus est Laurentianus s. Crucis 
pl. 20 sin. cod. 4. ad L proxime accedit^), sed paulo inferior est 
-cod. Parisinus 6801, medio fere saeculo XII (an ineunte?) satis 

1) Sunt autem haec, de qnibus conferatur adnotatio critica: p. 19,20 
^inquiem {quinquies quinquenni M), 28,8 proconstUe (sequitur et\ 66,2 
init {mit M), 70,25 grassaturcts i^ita recte ut puto, at uix ex archetypo 
^umptum), 113,22 xvit§ov [vX male ibidem Bi6QQ<a£). adde correcta bene 
in margine: p. 25,2 et 83,7; praeterea orthographica quaedam leuiora: 
p. 7,30 uettio (item p. 8,6 uettitim, at 8,2 bene etiam M cum aliisi, 
62,9 induta, 70,8 o dis, 71,26 iis {us M\ hiis M\ his rel.), 104,15 gene- 
iiuo (jfeni- rel.), 159,20 chariclen (cf. p. XLVIQ). 

2) Huc non rettulerim quae Preud*homme (Troiaieme etude p. 23) 
putat: p. 50,8 hanc charia, 60,9 atia atio, 60,13 adorti, 86,til aut fre- 
quente^ 109,9 excubiisque, sed quod ille tacuit quodque omnium gra- 
uissimum est, lul. 24 p. 12,7 uerba perfecitque utrumque suo loco mota 
ac post prorogaretur collocata, ut correxit etiam G* utque ex admoni- 
tione Lipsii Torrentius edidit, quem secuti sunt plures. ita enim sensus 
efficitur tolerabilis, at minime sic in arcbetjpo scriptum fuit. 

8) Vide quae mala enumerat Preud'homme, Troisieme etude 
p. 24 sqq. eorum autem quae tamquam proba laudat , ego quartam 
partem non admittendam censui dubitoque de aliis (^uelut p. 266,1). 
reliqua maximam partem facillima inuentu et partim iam in 3f latentia 
uel etiam in aliis uetustiorum extantia a censore medii aeui profecta 
esse pro certo habeo. 

4) 18,2 quadringenis (pro quadrig-)^ 67,14 (hic accedit P^), 80,17 
hylayi {yl-iere rel.), 340,21 correctione (pro correj)tione\. quod uini 297,15 
recte in eo legitur, hoc parui aestimandum fidemque abrogandam esse 
uulgatae lectioni faciliori louis 156,2 litterae n et u passim permu- 
.tatae satis declarant (Herm. 36 p. 289.). 

5) Cf. ex. gr. p. 67,14. 



Digitized by VjOOQ lC 



XVI PRAEPATIO 

Pnitide foliis 121 scriptus (P). usi sunt libro parui pretii Rober- 
tus Stephanus et Tumebus. optimum dixit Rothius, et sane 

praestat fratri suo gemello Laur. 66,39 (0) eodem fere tempore 
scripto^), quem plenius adhibui in uita Diui luli, praeterea raro, 
quoniam prorsus inutilis neque dignus uisus est qui totus eon- 
feratur. unum in iis recte emendatum inueni p. 192,12 (effera- 
bafj sic etiam X'T); cetera quae praedicantur pessima sunt.^) 
contra laudandus uidetur corrector nescio cuius aetatis codicis P, 
quod tribus locis ueras reposuit lectiones (p. 114,16 et 242,13), 
i* distinguendus a correctore antiquo (P*), qui totum codicem 
ad exemplar alterius familiae (.T, u. infra) emendauit. plane 
similiter correctus est, ita tamen ut quae in P mann altera 
adscripta sunt, in illo plerumque in ipsum contextum inrepse- 
rint. eodemque modo contaminati sunt qui restant cod. Monte- 
pessulanus H 117 formae maioris, non male saec. XII') binis 

S laterculis scriptus (5), et Berolinensis lat. fol. 337 eiusdem formae 

Tsaec. XIY (olim Hulsianus siue Haganus, mihi jT), quem ideo 
respiciendum putaui, quia priores deteriorum optimum dixerunt.^) 
S saepe bene concordat cum V et L (ex. gr. in interpretamentis 
Graecorum). correxit uel uarias lectiones adscripsit manus eius- 
dem fere aetatis. emendationum uestigia cum aliis communia 
habet p. 179,2 185,8 213,18 256,15 303,3 319,5 aliaque. etiam 
plura extant in T, ut non sine fructu contulerim.^) alios eius- 
dem classis codices neglegendos putaui. extant autem non pauci, 
e quibus plerosque examinaui et ut inutiles abieci; in his codd. 
Vatic. Regin. 833 saec. XII exeuntis*), Lips. Rep. I 4. 48 
saec. Xm^), Laur. aed. eccl. Florent. 178 saec. XIV «), Vallicell. 

1) Saeculi XI Gronouio uidebatur, cui est ^Mediceus primus'; saeculo 
Xin alii attribuerunt perperam, ut mihi affirmauit Henricus Rostagno. 

2) 10,1 quicquam^ 25,20 ac (utrumque etiam in T). de lectionibus 
quae Preud'bommio praeterea notabiles uidebantur cf. ad 9,23 et 58,7; 
tertiae (8,23 pqecunia P sine que) ne mentionem quidem feci. 

3) Catalogue gen^ral des mss. des bibl. publiques des d($partement8 1 
(Paris 1849) p. 326. saeculo XIII tribuit Preud'homme. in ultimo folio 
(150) leguntur uersus Ausonii de Caesaribus. fuit olim Clareuallensis, 
ut titulus docet in tegumento scriptus liber sancte Marie clareuai^. 

4 ) Cf. Roth praef p. XXV. G. Becker, Quaest. crit. p. VI. de glossa 
ad Septizonium (Tit. 2) spectante, de qua dixi Herm. 36 p. 360, cf. 
nunc E. Maass, Die TagesgStter in Rom und den Provinzen p. 112. 

5) Cf. praeter alia [disicere, ancoras, wriatini in eo scriptum est) 
p. 14,18 32,4 44,20 (confirmat lectionem Lipsii) 64,12 69,23 104,18 131,6 
144,14 191,9 204,8 206,1 212,26 236,16 284,11 314,19 819,5 335,29 342,26. 

6) Saeculi XIV— XV esse contendit C. L. Smitb, Harvard Stud. XH 
p. 21, miro errore. deest in indice Preud'hommii. consentit cum dete- 
rioribus classis X (OST). 

7) Continet Diui luli cap. 1 — -21, tum cap. 44 et 45; in cap. 45 abit 
in Heiriei excerpta iHerm. 36 p. 345-. proxime accedit ad Oi^O*), ut 
Bemensis 104 saec. XIV (Preud'homme, Troisieme etude p. 30.67). 

8) Descriptum ex L censet Freud*homme p. 67, cui opinioni non 



Digitized by VjOOQ lC 



PBAEFATIO XVn 

B 26 saec. XIV ^), Bern. 206 saec. XIV— XV«), Cantabrig. 
Dd 10. 41 saec. XV*), Paris. 5806 a. 1460*), Berol. lat. fol. 199 
saec. XV*), Guelferb. August. 80,2. •) deterioribus huius famiUae 
adnumeraneriin etiam cod. Lyserianum siue Cortianum (saec. XV) ^, 
qui nbi nunc lateat incertum est; certe contaminatum esse Beckeri 
lectiones satis probant^). contaminatique alii plures saec. XV 
^upersunt, ut non raro parum liqueat utrum huic classi an alteri, 
de qua nnnc dicam, adsignandi sint. 

Deteriorem etiam emendationum atque uitiorum condicionem 
•deprehendimus in alio exemplari (P), quod eodem fere tempore T 
•quo X concinnatum est. ad quod repraesentandum tres e magna 
«opia elegi libros, quibus quae bona quaeque mala insint affatim 
demonstrari posse arbitror. utriusque autem exempli cum lectio- 
Bes paene integras adposuerim, comparatio facile institui potest. 
•quod qui fecerit inueniet T longe pluribus uitiis, interpolationi- 
bus maxime et lacunis, laborare^), ut iam indicaui Herm. 40 
p. 177 sqq., et uel eam ob causam cautius accipienda diligenter- 
que pensanda esse quae non paucis locis in solo T (uel T'y^) ser- T^ 
uata primo obtutu adrident. e tribus iUis ut antiquissimus, 
quamquam saeculum XII non excedens, ita deterrimus uisus est 
-cod. Parisinus 6116 (H)^^), uulgatae lectionis fons uberrimus at 77 
non saluberrimus. praeter alios Tumebus et Casaubonus ^^) eo 



fauent lectiones a me excer|)tae (= OST). Bimiles sunt Laur. Medic. 
Faesul. 181 et Laur. Gadd. pl. 89 inf. cod. Vm 2. 

1) Fol. 181 eqq. fuit quondam Petri Antonii ToUentini Cremo- 
nensiB. 

2) Ib graeca ubique omittit relictiB lacunis. selectaB mihi lectiones 
exBcripsit loh. Bloesch BemensiB, quae affinem docent OST. 

8) Vsurpauit Bentley, contulit Shuckburgh. fortasse CopeBianua 
•codex est (Preud'bomme, Premi^re ^tude p. 316). 

4) Viterbiensis, quem maximi aestimabat Casaubonus, affinis Pala- 
tino 898 aaec. XV {OST). 

6) A Niebuhrio in Italia comparatus. examinaui post Beckerum 
{08T). 

6) In Italia scriptus. 0. v. Heinemann, Die Hbb. d. Herzogl. Bibl. 
2U Wolfenbattel VII (1900) p. 15. lectio emmit p. 71,3 in eo non extat. 

7) Roth praef p. XXXII. 

8) Quaest. crit. p. Vm. 

9) Ex. gr. e uita Diui luli collegi: omiBsa in X iX'): 5,12 47,8; 
in T: 8,8 4,23 6,8 24,9 29,20 42,9. interpolata in X: 7,8 8,2 12,22; in 
T(T'): 3,1 12,21 20,7 20,24 21,5 26,28 27,19 27,23 27,27 28,8 29,6 29,13 
86,26 37,2 40,4 42,3. quod ad cetera menda attinet, neutrum alteri 
•cedit peccans plus tricies in ea sola uita. 

10) Hac nota comprehendi libros familiae T et familiae X eos qui 
ad exemplum aliquod illius correcti sunt (P*OST]. 

11) Continet folia 112 formae octonariae signata numeris 1 — 89 et 
100 — 122. Fol. 122' adscripti sunt ^Sidonii uersus' i. Ausonii mono- 
aticha de Caesaribus, ut in aliis multis. 

12) Ad lul. c. 78 'perantiquum' dicit. 

SyxTOifiTB ed. Ihm. I. b 



Digitized by VjOOQ lC 



XVm PRAEFATIO 

nsi sunt, tiim Rothius diligenter contulit, cum de uetustioribus 
Parisinis bunc Memmiano dissimillimum expertus esset. ipse 

il^examinaui a. 1894 et 1900. corrector satis antiquus (77*) plu- 
rima ad exemplar codici R (u. inira) affine emendare studnit^ 
cum primarius fons maxime propinquus fuerit alteri huius classis 
libro, unde manauit Q. concordare igitur solent 11 Q (77^ Q) et 
n^R, notabilia in 77 non inueni^) praeter orthogi-aphica quae« 
dam (disicerent, ecquid, spintrias, fasciisque), quae ad probandam 
bonitatem nihil ualere manifestum est. aJter est cod. Parisinus 

Q 5802 (Q) formae maximae, binis columnis satis nitide exaratua 
saeculo XII*). praeter uitas Caesarum (fol. 1 — 68) Ausoniique 
uersus continet Flori epitomen, Frontini strategemata, Eutropium^ 
Ciceronis Phil. I — IV et Tusculanas. *J adnotationes quae insunt 
Francisci Petrarcae^) ad Suetonium uon spectant praeter unani 
ad ^Versus Suetonii' adscriptam, qui post subscriptionem fol. 68* 
leguntur: ^in quibusdam libris est Sidanii^), sed utrobique est 

Q^ error; uere enim sunt Ausanii\ Suetoniana qui correxit (Q*) pau- 
culasque glossas^) adleuit saeculo XV potius quam XIV tribuerim. 
Petrum Pithoeum libro usum esse Preud'hommius inde concludit''), 
quod ille 'ex optimo libro' laudet produdae (321,12), at eadem 
lectio extat in 7772, ut ad classem T referenda sit. neque 
minus caute quae ab eodem (p. 52 — 57) proferuntur accipienda 
esse nnper monui.®) ipse librum excussi a. 1894 et 1900, re- 

1) 96,24 quarum etiam in 77 legitur, quod moneo propter edi- 
tionem Batauam. 

2) Ezeunte potius XII quam XIII ineunte. saee. Xm tribuitur in 
catalogo codd. ms. lat. bibl. regiae IV p. 168, quem sequitur Preud- 
homme (Troisi^me ^tude p. 72). ut supra etiam Droysen Ruehl Gunder- 
mann Rossbach in edd. Eutropii Frontini Flori. in ultimo folio (189')^ 
ubi ^M. Tullii Ciceronis Tusculanarum finit liber quintus', adBcripta 
Bunt haec: ^Lan mil CCC. VIIL le premier jour de Jenuier tntreretit 

• poure gent en mal am,^. 

3) Similis argumenti uolumen saec. XQ in bibliotbeca Beccensl 
fuit (cf. supra p. IX). 

4) P. de Nolhac, Petrarque et rhumaniBme p. 203 sq. 
6) Ita in 71, in Dunelmensi aliiBque recentioribus. 

6) Ad 96,2 uxor rarissima, ad 119,22 (esse) i. comedere, ad 156,2. 
de uUla louis (cum ipae librarius scripaerit ionis). — ad lul. 36 p. 19,17 
legitur: 'ad haec uide I. Florum de bello punico secundo de Anibale* 
(Flor. I 22,19), et iterum ad Florum fol. 76': ^uide de Pompeio Siupra) 
in Suetonio de lulio Cesare carta quarta^; talia plura (cf. fol. 6,9\ 
12^80 al.), fortasBe ab alio uiro docto profecta. 

7) TroiBi^me ^tude p. 72. 

8) Berlin. philol. Wochenschr. 1906 p. 12. — emendatiora quae- 
dam ex antiquioribus solus habet, quae tamen in recentioribuB quoque 
leguntur; u. ad 18,18 43,23 104,22 248,2. cf. 42,18 (coll. 42,15) et 168,7,. 
ubi rhianum ex Q notaui (sic pro uaria lectione adscr. 77*), cum in 
archetypo fuerit hrianum fu. p. LIX). e mendis huic libro peculiaribus 
adnotabo palaeographica haec: 37,11 fagmata (pro stigvi'), 50,22 cin- 
tonio (pro ant-)^ 62,2 plana (pro planci). 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XIX 

cognoui 1904. ex eodem fonte deriuatus est cod. Suessionen- 
sis 19 (olim Praemonstratensis, mihi {) saeculo XILL scriptus, e 
interpolatus totus contaminatusque, ut abunde apparet ex Preud'- 
hommii descriptione ^), nulliusque me iudice ad indagandas ueras 
archetypi lectiones pretii. nam quae bona laudantur partim mala 
sunt^ partim in aliis quoque recentioribus inueniuntur. ceterum 
utilem esse ad stemma codicum dassis T accuratius definiendum 
non negauerim. uersus interpolati, quos Q p. 26,14 praebet in 
contextu, in b ad marginem adscripti leguntur; uerba 108,23 in- 
testina sua usque somniauit 108,25 post uocem sacerdotibus 109,3 
coUocata sunt in (> et f. haec aliaque plurima, quae afferre 
supersedeo, artam codicum cognationem ostendunt. selectas ex 
eo lectiones in commentario posui, ipse non examinaui. opti- 
mum classis T exemplar seruatur in Museo Britannico, cod. Re- 
gius 16. C. ni (mihi i2), scriptus saec. XU*) foliis 89, quem R 
magni fecit Bentleius. ante eum Is. Vossius contulerat, neque 
enim dubitari potest, quin ^excerpta Vossiana' inde fluxerint'), 
etsi una manet difflcultas, quod R in Dom. cap. 14 uerbis non 
(Uia magis (p. 347,2) desinit^), cum Burmannus Oudendorpiusque 
afferant etiam in his ultimis capitibus lectiones quasdam ex 
Yossianis sumptas. quibus perpensis et cum indole codicis R 
comparatis^) nihil obstat quominus Vossii aetate integrum fuisse 
codicem sumamus.^) optimum si dixi, hoc non ita intellegi uelim, 
ut leuetur inde auctoritas libri Q, qui multis locis meliora^) 



1) Troisi^me ^tude p. 44 — 49. excerpta Lislaeana et Bongarsiana 
ex SuesBioneusi desnmpta esse idem docuit (Deuxi^me ^tude p. 544 Bqq.). 

2) Non saec. X, ut putabat Bentleius utque exhibet David Casley, 
Catalogne of the msa. of the King's library (Lond. 1734) p. 242. 

3) Preud^homme, Premiere ^tude p. 813 sqq.; iam Rothius (p. XXVIII) 
de Anglico quodam codice cogitauerat, neque Beckerum (Quaest. crit. 
p. VIL>. mira illa etiam minutiBsimis in rebus communio inter 12 et 
VoBsiana excerpta fugit. 

4) Interierunt duo folia. 

5) Non raro codicum TIQ lectiones in B pro u. 1. extant supra 
uersum uel in mar^ne adscriptae; sic VoBsius p. 853,10 (duces) ex- 
cerpBit uires pro uana lectione, 361,3 adhoc exc. Vobb. {adhuc soli Wq), 
347,2 namque (pro quam, sic MTIQ^ non ^), 848,11 comniefidanti omisBum 
(cum JIQq), 349,26 cubili (cum g codice gemello), item cum q 862,16 
comesctretur, quae scriptura mihi grauissima uidetur, cum sic constanter 
R habeat (u. p. LU). 

6) Cf. Preudjhomme p. 308. certe falsa de ea re conclusit G. Becker 
(Quaest. crit. p. VILl), neque Preud'homme cogitare debuit de lectionibus 
a VoBsio ex altero Regio {q) sumptis. 

7) Cf. adn. 5,8 9,18 21,6 26,26 29,7 64,5 92,20 243,16 262,19 {fami- 
liarum Q, famulorum UR) 264,28 312,26 318,24 318,5 324,5 326,9 326,6 
^31,2 al. omiai talia: p. 63,22 pompeium ,G.N. pompeii filiuyn TLR 
(recte Q); 164,18 conuictu egistanum MQ^ {conuictu eg- TIRQ'); 265,19 
numentanam IPR {mom- U^, num- etiam GST., recte Q)\ 305,1 incen' 
diaruu Q {-ru WR^); 319,23 acroeynata Q {acreomata 11, acremta R). 

b* . 



Digitized by VjOOQ lC 



XX PRAEFATIO 

sernauit quam IIR non tam propinqua afiSnitate coniuncti quam 
n et Q.^) certe pauca illa quae in R emendatiora se offerunt, 
num ad archetypum referre liceat ualde dubito.*) coutuli 
Q a. 1900. codex Regius alter 15. C. IV (q) saeculo XIII e simili 
exemplari descriptus est, tam simili ut Bentleius ex priore trans- 
scriptum pro certo contenderit neque tamen probauerit. *) est 
autem interpolatissimus*), neque raro correctus.^) selectas ex- 
cerpsi lectiones, plenius adhibui inde a p. 347,2, ubi deficit R. 
superest praeterea eiusdem familiae, ut iam significani, magnus 
librorum numerus. ex centum quadraginta sex, quos Preud'hom- 
mius recenset®), octoginta fere ad eam pertinent. antiquiores 
paucis hic percurram. codices Londinienses duos collegii Sionen- 
sis (saec. XII — XIII) Bentleius in usum uocauit alterumque co- 
dici Q afOnem dixit; ceterum raro lectiones in medium protulit.^) 
de codice Dunelmensi saec. XII (bibl. eccl. Durham. C. III 18) 
certius iudicium permittitur. publici enim iuris factus est 'Sue- 
tonius collatus cum msto. Dunelmensi' in ephemeride ^The classi- 
cal journal' IX (Lond. 1814) p. 143—149 et p. 386—394, ubi 
haec: ^codex Dunelmensis, cuius uarietatem hic habes, in biblio- 
theca Dec. et Cup. Dun. reseruatus, decimo et secundo uel supe- 
riori saeculo adscribitur.®). optimus sane liber, ut ex hac col- 
latione, quae olim ab Edv. Rudd, CoU. Trin. Cantabr. Socio, 



1) Consensus TIQ plurima exempla attuli, multa neglegenda censui. 
de orationis in uita Galbae ordine turbato in TIQ aliisque eiusdem 
familiae u. quae Preud*homme exposuit, Troisi^me ^tude p. 57 not. 2. 
sunt autem in Q uerba nec defuerunt p. 276,22 usque dedmauit etiam 
p. 279,8 transposita post uexUlatione p. 283,8, ita tamen ut quae post 
uexillatione sequuntur uerba ii ob recens hic desint; contra in U uerba 
qiM7n exulantem p. 277,21 usque decimauit etiam suo loco mota iam 
post hi ob recem {p. 288,8) leguntur. quo uitio non laborat R. 

2) Cf. adn. 59,9 (consentit (?) 120,20 214,27 233,81 286,16. infeli- 
cius rem gessit Preud^homme (Troisi^me ^tude p. 44) laudando bucceas 
(98,11) aliaque. 86,12 etsi con^ensu primitus scnptum fuisse concedo, 
tamen concessu lectio archetypi fuit, ac mihi quidem litterae ces in 
litura manu prima repositae uisae sunt. emendatricem manum in hoc 
libro satis raro offendi. 

8) Passim differt ab R, ex. gr. his locis: 7,17 10,8 12,6 12,7 12,9 
l'8,l 24,11 27,22 127,12 136,24 237,10. accedit quod capita litteris 
initialibus grandibus distincta habet, quae non item in R extant. 

4) Cf. p. 6,8 29,30 82,3 46,12. de 318,12 u. Berl. Sitz.-Ber. 1901 
p. 693, ubi adnotat Bentleius prorsus sic esse in altero codice Sionensi, 
qui gemellus est huius. 349,10 haec excepi: conu^nrtit nescio quid esse 
magnum nwntians quod afferretur non dijferendum. 

5) Cf. p. 12,17 30,21 38,18 (= N) 50,6 58,18 68,8 84,20 166,21 
173,7 184,9 (= N) 242,29 819,24 347,16. propter talia coniectando 
inuenta a uiro non indocto fortasse dignus liber qui totus exeutiatur. 

6) Latent etiam plures in bibliothecis. 

7) Becker, Quaest. crit. p. Vlin. Preud'homme, Premiere ^tude 
p. 307 sq., Troisieme p. 57.71. cf. adn. 126,25. 

8) Saec. XII ineunti tribuit Preud^homme. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXI 

confecta est, abunde patet.'^) qua coUatione satis, ut uidetur, 
accurata diligenter examinata sine damno neglegi posse patuit 
librum modo cum Q (IIQ) modo cum 77 (777i), rarius cum Ji 
facientem, in uniuersum autem optime cum T concinentem. ^) se- 
quuntur saec. XIII scripti cod. Cantabrigiensis Kk 5,24^); Laur. 64,8 
(Mediceus secundus Gronovii)*); Laur. s. Crucis plut. 20 sin. 
cod. III. ^) accedunt pauci saeculi XIV, plurimi XV. 

Restat ambiguae incertiorisque fidei liber (d), quem in melio- 5 
rum numero habet Preud^homme, non tacens quidem eius uitia, 
quae totum interpolatum corruptumque euincunt^), sed in maius 
uirtutes quae creduntur extoUens tanto opere, ut ad antiquissi- 
mum exemplar referri eum uelit.'') est autem cod. Parisinus 5804 
saec. XV (ineunte ut uidetur)^) scriptus, quem mirum in modum 
cum Menuniano facere iam Bothius uidit neque tamen accuratius 
examinandum putauit, id quod fecit Preud^homme. cui adsentien- 
dum uidetur non posse codicem ex ipso 31 descriptum eBse. at 
fieri potest ut ex Memmiani iam altera manu emendati^) apo- 
grapho manarit correcto ad aliud exemplum. mibi contaroinatus 
uisus est et ob id suspectae fidei. neque enim cum iis tantum 
libris, quos meliores dicit Preud'homme (376rX')^®), sed etiam 
cum altera classe {T)^^) consentit. etsi non omnes, satis tamen 

1) In iine 'Sidonii' uersus lefl^ntur (ut in 77), sequiturque carmen 
notissimum CIL III 8676 (Bilcheler, Carm. epigr. 427). collatuB est 
ciun ed. Schildii a. 1667. 

2) Attuli lectiones ad 66,22 et 170,15. utilis erit ei qui in stemma 
codicum T inquirere uolet. 

3) Bentlei 'ms. episcopi Eliensis' (Preud'homme , Premiere dtude 
p. 310 sqq.). contulit Shuckburgh. proxime accedit ad Q {WQ). 

4) Correctus m. 2 ad exempl. JT, affinis 77. 

5) Scriptus potiuB saec. XIV ineunte ex antiquissimiB est eorum 
qui p. 834,15 uulgatam lectionem uanae (pro uariae) exhibent. 

6) Troisifeme etude p. 36 sq. interpolationum exempla habes ex. 
gr. ad p. 26,23 28,8 32,18 68,18 72,1 133,5 199,9 346,13. cf. praeter alia 
etiam 86,8 decimam. Nos (in M sic scriptum decima Nos). 

7) 'n semble bien que D (id est 8} eut pour ancetre un excellent 
manuBcrit, iudependant de A (id est M) et meme plus ancien que lui' 
(p. 37). scrupulum inicit uel numeri p. 13,2 omissio cum lectione no' 
mina (X). 

8) Exeunti XIV tribuit Preud*homme. Fol. 18 ^lncipit liber Sue- 
tonii transquilli de gestis cesarum feliciter . . . Annum agens sextum deci- 
mum^ etc, explicit fol. 131. plures partes interierunt: 47,2 dies usque 
60,19 crudissimo, 94,26 inuidiam usque 98,21 lactuculae (in d conti- 
nuantur lauticiarum et hprsum), 268,14 etiam pane usque 271,3 Liuiae. 
— excerpta Cuiaciana mde fluxisse Preud'homme iDeuxi^me etude 
p. 649) probare studuit. 

9) Multa eorum, quae 37* correxit uel adscripsit, exhibet; cf. 
p. 2,23 7,26 8,2 11,12 11,24 18,2. item glossas in margine: silla mor- 
iuu>8, cesar captus^ questorem appellat cesarem al. 

10) Saepius cum X solo. 

11) Cf. p. 20,2 50,22 76,2 (en ait) 127,8 148,24 150,9 158,6 177,6 



Digitized by VjOOQ lC 



XXn PRAEFATIO 

multas lectiones attulisse mihi uideor, nt indoles codicis perspi- 
ciatur, poteruntque peti plura ex editione Bataua, in qua sane 
eius uitia occultantur. de iis autem quae tamquam egregia et 
in d solo exstantia praedicat uir doctus, paulo aliter sentio^) 
neque nt credam adduci possum scriptas fuisse in archetypo 
lectiones partim probandas^) partim reiciendas*); accedit quod 
nonnulla in aliis quoque libris leguntur iisque antiquioribus^), 
et nescio an ex ingenti recentiorum copia unus uel alter eadem 
uel similia praebeat. 

Denique ex iis libris, quibus priores usi sunt quique la- 
tent^), unius saltem mentio mouenda est, Tomacensis cuiusdam 
*peruetusti', qui alicuius momenti fuisse uidetur, si uera sunt 
quae traduntur. narrat autem Glareanus in epistula adnotatio- 
nibus Suetonianis praemissa (a. 1559)*) Erasmum Roterodamum 
nactum esse exemplar peruetustum ab Wilhelmo Montioio Anglo- 
rum regulo ablatum e monasterio diui Martini apud Neruios 
(Tornacenses). ab Erasmo dono accepit Glareanus, qui lectiones 
nonnollas protulit. noua eius coUatione usus esse uidetur Tor- 
rentius. desiderabatur autem in illo Domitiani uita inde a 
cap. 2. ipse attuli scripturas ex eo sumptas ad p. 54,8 134,10 
136,2, quas fnistra in meis quaesiui. ex aliis uarias lectiones 
adscriptas fuisse patet^), neque reliquae paucae certius de eius 
indole iudicium permittunt.®) si quando emerserit, habebimus, 
ni fallor, testem saeculo XII non antiquiorem. 

De reliquis codicibus quorum ingens est multitudo, nouiciis 



{ei om.) 177,26 196,32 282,12 244,16 364,7. cum GT ex. gr.: p. 113,10 
138,2 326,5. 

1) Berlin. phil. Wochenschr. 1906 p. 11. 

2) Cf. p. 122,22 180,22 (?) 140,14 180,23 279,22 844,28. 

3) 26,24 83,8 127,22 166,12 (apparere) 283,26. cf. etiam talia: 19,1 
nancta, 60,6 exim. de comitis 41,26 u. p. XXXII. 

4) 26,2 89,16 187,15 (^lectio dubia) 256,15. 

5) Bentleiani superetites sunt omnes (Preud'bomme, Premi^re ^tude 
p. 299 sqq.). latet autem latebitque 'uetus codex', ex quo Fuluius Vr- 
flinuB excerpta laudat in notulis a. 1595 emissis. fide dignus uisus est 
Bentleio, suspectus Burmanno aliisque, iureque Rothius (p. XXVI) ex- 
cerpta illa plerumque commenticia dixit, ex Erasmi Stephani Torrentii 
editionibus conficta. 

6) Suet. ed. Basil. 1560. cf. Roth praef p. XXV. Drummond, 
Erasmus (Lond. 1873) p. 406. 

7) 171,22 notatur lectio octingenta, quae est meliorum librorum, 
'quamquam quidam spatio, quod uerFibus interiacet, octoginta (sic 11) 
desuper posuit'. 210,5 'in ueteri codice legitur ad margines pemo- 
tatum Puteo licuif (sic X). 20,7 Glareanus 'e ucstigiis codicis sui' 
legit quatema: in equites uicena quaterna, aderat igitur glossema in 
equites (T'P*)- 

8) 27,6 aurum in gallia effutuisti (cf adn.); 61,3 inalpinas {— 
MGVLST); 122,2 numatio {11 habet numa munatio); 156,16 si om. 
{MGT). 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXm 

«t a grammaticis correctis, qaos communi nota $ signaui, fosias g 
disputare in animo non est. nam quod Bothius de iis fecit 
iudicium (p. XXIX ^auctoritatem habent nuUam'), quod nuper 
quidam infringere temptauerunt^), id uerissimum esse perspeximus 
magno exemplarium numero examinato et Preud'homme^) et 
ego.*) ^nusquam enim' — ut Bothii uerba repetam — 'ex 
antiquitate uUam lectionem seruarunt quae non in Memmiano 
aut in duorum generum uetftstiotibus esemplis scripta extet. 
fit tamen nonnumquam, ut felicitiBr coniectando uel in uno libro 
nouicio uel in compluribus aliquod uitium sublatum sit, ideoque 
ab eo qui singularum correctionum auctoritates persequitur pro 
Sabellico aut Beroaldo appellandus sit codex Gortianus uel Basi- 
liensis, id est ignotus quidam grammaticus saeculi XY, cuius 
haud improbabile commeAtum in hunc uel illum librum deuenit.' 
cuius generis sunt quos nuper iii lucem protraxerunt nimiumque 
celebrauerunt*), Paris. 5809 saec. XV exeuntis^) et Vatic. 1906 
anno 1466 scriptus.*) addique possunt multi hio illic emenda- 
tionum uestigia exhibentes, uelut Vaticani 1906^) et 3336®), 
quique apud priores saepius laudantur: Basileensis F. I 12^), 
Friburgensis 372*®), Lugdunensis Perizonianus fol. 4^^), Lipsiensis 
Bep. I fol. 9 (Foucaultianus) ^^), Oxoniensis Lincoln. 93 {L Bentlei), 
Vindobonensis 183 (Vind. I Oudendorpii). 

Praeter integros codices excerpta quaedam ad nostram aeta- 
tem pemenerunt, ex quibus uel propter antiquitatem non parui 
existimanda sunt ea, quae dictata a Seruato Lupo (u. supra) 



1) Chr. Modderman, Lectiones Suetonianae (Groningae 1892); 
H. N. Veldhuifl^ AnnoiationeB crit. ad Suetonium (Lugd. Bat. 1897), aliique. 

2) Premi^re ^tude p. 318 sqq. 
8) Herm. «7 p. 690 eqq. 

4) A. A. Howard, Harvard Studies XH (1901) p. 261 sqq. C. L. Smith 
ibid. p. 54 aqq. 

6) Vt recte docuit Preud'homme, Premi^re ^tude p. 327 sq. ; liber 
mirum in modum repraesentat Beroaldi Sabeilici aliorumque lectiones. 

6) Preud'homme p. 319 sqq. non pauca communia habet ille cum 
uetustioribuB duobus gemellis Vatic. 1860 et 7310 saec. XlV in. 

7) Liber lohannis Tortellii Arretini, cui transcripsit lohannes 
Alemannue. 

8) Anno 1460 per Lianorum Bononiensem scriptuB; cf. P. de Nolhac, 
La biblioth^ue de Fulvio Orsini p. 170. 

9) Iniuria ei tribuuntur lectiones 238,4 toti et 309,16 cui {qui est 
etiam in Vindob. I). examinauit mea causa E. Bethe. 

10) Both praef. p. XXXI. excerpta debeo 0. Hense FriburgenBi. 

11) In Italia Bcriptus. Catal. bibL Luffd. Bat. (1716) p. 493. de 
locis nonnulliB certiorem me fecit P. C. Molbuysen LeidensiB. editioni 
Venetae hunc et HarlemenBem eimiles ait Preud'homme, Troisi^me 
^tude p. 76. 

12) Bomae Bcriptus a. 1444. 'collectio* uariae lectionis ad mar- 
ginem ed. P. Scriverii a. 1596 adnotatae extat apud Baumgarten-Cru- 
sium I p. XXin sqq. 



Digitized by VjOOQ lC 



XXIV PRAEFATIO 

IjTHeiricus Autessiodurensis excepit (H) obtulitque inter annos 871 
et 876 Hildeboldo episcopo Suessionensi. ^) conscripta igitur sunt 
eodem fere tempore, quo librarius Turonensis munere suo functus 
est. edidi et adnotaui Herm. 36 p. 343 sqq. ad fidem codici& 
Parisini 8118 saec. XI*) adhibitis aliis recentioribus ^). iam in 
his excerptis, quae in rem suam conuertit lohannes Saresberiensis 
usus deteriore ezemplo^), emendatricem manum animaduertimus; 
caue enim credideris quae bene in iis legantur uel speciem boni- 
tatis prae se ferant petita esse ex ipso Lupi exemplari.^) 

JVamplior epitome {N) debetur alteri Parisino libro 17903 (oUm 
Notre-Dame 188) saec. XIII binis laterculis scripto*), cuius auo- 
tor, ut abunde ex adnotatione critica patebit, exemplo classis X,. 
at iam contaminato, usus est; saepius enim cum deteriori- 
bus eius familiae (FOST) concordat, ut fructus inde percipia-^ 
tur fere nuUus. nam quae correctiora habet, eadem in aliis 
extant^). memoratu tamen digna uidetur lectio p. 299,15, in 
quam postea Bentleius coniectando incidit.^) contuli a. 1900. — 

His iam peractis ad archetypum, qualem supra (p. VIII) 
indicaui, redeo. quem litteratura, quam capitalem rusticam uulgo 
uocant, nulla praeterquam capitum distinctione ^) scriptum fuisse 

1) Traube, Roma DobiliB p. 370 sq. 

2) Extabant olim in uetustiore Paris. 18296 (Baec. X) inter alia. 
Heirici coHectanea; cf. Traube, Rhein. Mus. 47 (1892) p. 659 sq. 

3) Etiam plnreB Bupersunt quam dicit Preud'homme, Troisi^me- 
^tude p. 39, nulluB tamen qui cum Parisino posBit comparari. 

4) In libro qui inscribitur Tolicraticus' (a. 1161); Roth praef. 
p. XXXm 8q., cf. Herm. 36 p. 346. 

5) Cf. adn. 69,16 98,4 182,20 193,4 267,9. ex Orosio Bumpta esi 
lectio 249,13. 

6) Fol. 145 'Suetonius in primo libro de XII cesaribus. Verba- 
iulii cesaris laudantis amitam suam pro rostris' (lul. cap. 6), et sic 
deinceps usque 'libro XII de domiciano'. desinunt excerpta fol. 167 
in uoce decemeret Dom. 28 p. 363,17. orta est epitome, qua usum esse 
Vincentium Bellouacensem in Speculo historiali Kothius (p. XXXIV) 
probauit, ante a. 1264. 

7) Cf adn. 38,18 70,12 86,24 89,16 106,20 184,9 218,16 331,12. 

8) 347,22 cum N edidi aholitoque dubitans. 

9) Male in oratione distiioctorum, quae aliquotiens mendis ansam 
dederunt leuioribus, exempla adnotaui ad p. 24,24 61,14 81,12 121,22 
163,20 160,16 170,19 186,8 189,7 204,3 288,5 (adde 8(yrtes §de ptoru G)-^ 
quibuB addi possunt multa alia, ex. gr.: p. 13,12 cedere 3f, 18,6 suc- 
cessore inominatiis M (sitccessor rei nominatus V, successor innopunatus 
L^u 26,18 praeter eo M, 32,22 adde dicationem 3f, 36,8 decima Nos M, 
46,6 ad^imulem M\ 102,17 quod amoris MG, 146,20 officia ut MX\ 
164,18 conuictu egistanum MQ^, 197,25 lamianosas \-os G\ portaium MG, 
2*23,9 aedes aliis MQ^ 228,17 tyrrheni cotilibri et carchedonia condiehus M^ 
242,7 alexandriae uocauit MX, 301,1 raptae (-tf, -te) MX, 352,11 esset 
aie ase M (esse tale 6i. ex G: 101,12 diuos patiebatur, 160,6 extra fwm, 
160,6 deficientia nullum, al.; ex V: 34,9 armi sonaret, 74,15 lahetis 
ignihus etc. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXT 

uel litterae quaedam permutatae aliaque declarant, quae infra^ 
inter mendormn genera et inter orthographica enumeraui, tum 
ipsius scripturae uestigia maxime in M residua. ac primum qui- 
dem singularum uitarum (praeter Othonis Vespasiani Titi Do- 
mitiani) principia in M aliisque grandibus litteris plerumqu& 
rubricatis conspicua faCta sunt, partim capitalibus rarius uncia- 
libus^). capitalibus scripta sunt in Mi Aug. 1 (fol. 18) Gentem 
usque olim (item V litteris minus puris et. fere G^ de quo u. 
tab. m); Tib. 1 (fol. 33) Patricia usque plebe (in G tantum Pa- 
tricia gens Claudiay^ Cal. 1 (fol. 57) Germanicus usque Drusi 
(in G usqne c^ in V tantum Germanicus. C^; 01. 1 (fol. 71) 
Patrem usque Drvsum^) (item G); Ner. 1 (fol. 83) Ex gente 
nsque Aeneharhorum (duorum uersuum spatium, in G Ex genie 
usque fami)\ Vit. 1 (fol. 106) Vitelliorum usque alii (in G^ prima 
tantum uox). accedunt in G', Otho 1 Maiores Othonis, Vesp. 1 
JReheUiane, Tit. 1 Titus usque dvU, Dom. 1 Domitianus usque 
patre con. contra uncialibus incipiunt in M: lul. 1 (fol. l) 
Anntm usqne amisit (in V usque decimum, in G sic: 6AIVS 
IVLIVS CeSAR ANN9 rnbr.); Galba 1 (fol. 97') Progenies Caesor 
rum in Ne^rone defecit (ultima uox capitalibus, in G duo tantum 
prima uocabula). item subscriptiones, quae in calce singularum 
uitarum leguntur, artificiosius, ut mos est, pictae sunt, et quidem 
duplici scripturae genere dum taxat in M una quaeque, pars 
prior capitalibus litteris, posterior (inde a uoce INCIPIT, in 
ultima uita inde a D0(^ITIAN) uncialibus. *) denique in ipsa 
oratione principalis scripturae satis multa manserunt in ilf, rarius 
integra uocabula, saepius litterae singulares.*) iis autem quae 
in commentario critico laudata^) et quae infra, ubi de noti» 
agitur, allata sunt, haec fere ex M potissimum addenda uiden- 
tur. 30,22 DPRO-A.ET, 95,23 Scribit. acl filiam (item P et 
litt. rubr. S, u. adn.), 116,11 Testamenium usque Apriles (in G 
tantum NONAPRlC), 131,28 VALE, 203,3 Rursus alteris litte- 



1) Rem tetigit Preud*homme, Troisifeme ^tude p. 88, concludenB 
inde panim ueri aimilia de duplici archetypo. cf Rev. crit. 1904 
nr. 46 p. 380. 

2) Versus qui sequitur (oUm— augusto) scxipturam prodit Turo- 
nensem semiuncialem; u. Chatelain, Paleogr. des classiqueB latins II 
tab. CLXXXm 2 et L. Traube, Neues Archiv XXVn p. 267. cf. su- 
pra p. X. 

3) Ezemplum luculentum habes in tab. 11; de G u. tab. in. in 
ceteris quoque codicibus Bubscriptiones grandibus litteris at nisticiori- 
bua exaratae sunt. ad M proxime accedit F, sed in illo solo librariua 
constantem diligentiam praestitit. ipse in adn. crit. minusculis ubub sum. 

4) QuibuB non adnumero iitterae N formam lapidarem, quam de 
more crebrius scriba Turonensis adhibuit (etiam ligatas N", cf. p. 31,1 
NO^|numquft). 

6) 42,12 105,4 208,9 807,26 348,10, 



Digitized by VjOOQ lC 



XXVI PRAEFATIO 

ris (item GLP, om. T, u. tab. I), 203,10 Item iertiis Utteris 
(item LP, u. adn. et tab. I), 226,11 CT (ET in G^J?, quod inter 
graeca resedit ut NAM 203,0); ^h^^ AM- (item 65,6 Md, 
57yl2 Mds, 68,28 itf qui antea 68,26 habet A-L), 63,11 MQ. 
M (item -R, in Jlf ante Q- aliquid erasum, ^q; IIQP^, anto- 
nioque LP^), 136,8 /K-qtuie, 313,14 seRapidis. accedit disti- 
chon (10,1. 2) in VL grandibus litteris scriptum, acceduntque 
plura etiam huius modi in 6r, quae uereor ne librarii arbitrio 
magis debeantur quam exemplari unde transscripta sunt: sic 
tituli^) 20,4 41,27 46,2 296,10; sic disticha 287,1. 2 et 354,3. 4; 
sic dicta uaria 84,3 84,26.26 197,19 267,18 {haec est fides) 
329,17; denique principium capitis uitae Galbae quarti 273,15 
SERGIVS GALBA et ultima uox Domitiani 364,8 PRINCIPVCa. 

Ntuneros in archetypo perscriptos fuisse plerosque e uarietate 
codicum apparet, quamuis ubique fere, ut adsolet, in parte libro- 
rum (praesertim GR) notae compareant. quam uarietatem plene 
«fferre propter ingentem copiam nolui^), cum etiam his in rebus 
M dux sit fidelissimus, ne aduersus consensum quidem reliquo- 
rum (ut 197,24.26) deserendus. ipsum autem Suetonium etiam 
notis usum esse cum per se intellegatur, tum luculento exemplo 
confirmatur p. 13,2, ubi numeri nota scribis mediae aetatis insolita 
in M erasa, in V bene exarata, ne in nouissima quidem editione 
recte expressa est.*) longe rarius pro notis, quas permultis locis 
jn Si extitisse certum est, perscripta nomina inueniuntur, ut 
171,31 triginta S (213,19 Q\ 197,4 nono P, 213,6 quattuor PQ, 
332,22 ui^ti QS (335,8 IIQS), quibus addo singularem L{uci) 
praenominis solutionem quinquaginta p. 3,20 in PO (corr. m. 2j. 

De aliis nominibus, quae per notas scribi solent, haec adno- 
tabo. retinui fere quales in M notae extant, quocum faciunt plerum- 
que reliqui; raro perspicuitatis causa solui, interdum paululum 



1) Ego quoque ad normam epigraphicam plerosque dandoa putaui, 
aeque ut inBcriptioneB latinam 165,16 graecamque 307,6. de graecarum 
litterarum formis consule tab. I; similes autem fere extant in omnibus 
libris, solentque confundi I et Y, 6 et H, 6 et C, O et 0), H et n, 
H et V, H et n, n et Tl, O et T, T et T, I et ^l, 6 et M, A et A. 
potiora adnotata sunt, omisi talia: 16,28 XPeTIPANMAOC M, 174,24 
CKTOi) et BACIAenC MLS, 259,2 NePO^ MLS, 267,1 i OIATA MGLS, 

2) Cf. adn. 20,2 46,1 66,20 115,14 167,10 197,19 208,22 (IIII notaui 
ex LPRT) 229,24 -^UJ} 250,21 icentum LX. Z, C. LX. T) 274,26 276,26 
279,3 8U9,2 321,12. alia u. infra p. XXXVI sq. e G notaui praeterea 
XVuiros, tribus et XX, C. et XX (item IIR), duodeXXX. 

3) De numeris pauca quaedam praelibauit Preud'homme, Mdlanges 
Paul Fredericq (^Bruxelles 1904) p. 48 sq. nihil in talibus probant 
formae uolgares quindecem isic 21,21 3/, XV. GT\ septemdecem (u. adn. 
846,5); eandem scripturam offendi in parte deteriorum: 65,16 {septem- 
decem ST, VII d- X G, septem et decem P), 78,15 {XVII G), 235,27. 
maioris sane ponderis numerus est corruptus 22,15. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXVn 

mutaui. constantem autem in talibus usum frustra quaesiueris, 
neque ipsum auctorem sibi constitisse probari poterit. 

Praenomina: Aulus: pencriptum praeter 29o fi et 296,12 ubi u. 
adn. Deeimus: nota 64,11.18 (42,2 decio M^R, item 43,12 et 44,23 
nE). Gaius: u. adn. 36,16 49,4 89,11 162,1 165,9. compendium c 
50,22 in M, o pro c saepius in IIR, Gnaeus: cn. saepiusque c«n- 

in Jtf, gn. et on. in G (49,6 c. neus 3f, CNeus LS), Lueius: u. 41,8 
89,11 295,6.16; cf. 8,20 lucio 3PGS\ lucii P^O* (corr. pro quinquaginta), 
340,8 lue G, Marcus: u. 9,7 10,10 50,9 122,21 {amgaHio M). cf, 53,10 
ubi MQ- MR (in M ante q- aliquid erasum). Publius: u. 4,28 10,14 
295,6.10. Quintus: u. 294,5 2U5,5 807,22. cf. 20,21 q- M (quintus S), 
109,21 Q. R {Qu§ G, Quintus PT, om. VS), 136,8 quae ML, q; G. 
Seruius: u. 273,16. Sextus: u. 81,12 et 122,19. Tiberius: u. 119,13 
120,20 185,15. Titus: plexumque perscriptum, ut 306,6 etiam in G; cf. 
adn. 58,10. 

alia: Kalendae: u. p. LIV. Idus: id et id ■ MG, saepius perscrip- 
tum. Nonae: 116,11 non MG (non et nonas rel.). lanuarius: ian. uel 
ian. (lAN.) M cum plerisque; 86,14 ianr, MQ^ raro perscriptum. Fe- 
bruarius: 197,4 febb. M (fei L). Martius: 196,16 mab- MGP (mar. et 
martii rel.; restitui Mart., uttraditur 320,2). cf. adn. 56,21. Aprilis: u. 

116,11 160,1 (ap. MLy ap. VR, ap. S). Maius^ lunius, lulius: mat., tu/«, 
tt*l plerique. Augustus: 201,2 Aya-MGIIiaug. fere rel.). September: 
115,13 septemt. MPS (sept GVLUR, septembris QT), 165,11 et 296,13 
sept M cum plerisque, 882,2 1 septb MIIL {sept rel.). October : octofi.j od/b.y 
oct. M. Nouember: 334,1 nom^b M^nov-G). Becember: 122,2 Dscilf 
(dec GLUR, plenius rel.), 307,22 decb MLP (dec QR, plenius rel.). 
consulibus: dedi conss.^ cons., coss. (conss^ conS, eosy eoss M\ perscriptum 
feresemperin G. imperator: u. adn. 273,15. praetor: u. adn. 4,11. 
iribunus plebis: trpl- et Baepius t.rp-l- M aliique (11,19 tribuno 
plebis G et %%. 3P). eques Romanus: 189,1 e-qb- fere omnea (kqr- i?, 
equiti Romano Q). cf. adn. 143,8 et 216,25 (equiter. M). populus Ro- 
manus: pr- satis frequens (cf. adn. 108,10 et 132,22); 218,20 ^op. R- 
MLT; 62,1 populique rom. MVLS (romani GPII, roma R^ rom§ Q), 
item rom 308,17 MLII (r. uel romanam rel.). res publica: rp- ali- 
quotiens in GII (cf. adn. 74,6 109,24 354,7), nusquam in Jkf, Cx quo no- 
taui 181,22 bkip- (88,1 rep- F, r€p- L) et paseim p- (rarius p). 
patres conseripti: pc- 87,9 (perscr. S) 136,11 156,14 (praeterea in G 
155,20 et 344,16). senatus consultum: bc- 90,26 et 121,29, plenius 
multia locifl. filius, -a: r- 63,22 MV (f. LS, perscr. rel.), 168,7 M (f. 
LPSR, filiam rel.). 

Beliqua scripturae compendia tralatioia sunt, rariora in JKf, 
crebriora in G ceterisque.*) passim in M leguntur b: = bus^ 
qi » que (g: «-» quae)^ quae fontem sapiunt primarium. deinde, ut 
breuiter componam potiora: j? per, p pre, ^ pro (rarum)*), c con 

1) De ^ et G cf. tabulas adnexas. 

2) Haectria passim permutata:uitium archetjpi 14,18; Bingulorum 
libtorum: 80,3 30,19 46,7 72,8 78,12 93,18 116,-i6 144,3 144,11 164,80 (per- 
festos et BB. i^ R) 258,6 289,24 321,12 337,16; cf. 9,24 et ex M correcta 
in hunc modum: 82,8 propsequendosque (112,21 ^j_8ecuturiis G)^ 112,25 
^ter (i. j,ter in pter corr. m. 2), 210,1 ^**posuis8ent (i. ^p corr. ex pt* 
m. 2), 273,19 prenomine corr. m. 1 ex pron-. 



Digitized by LjOOQIC 



XXVm PRAEFATIO 

(cpulit, cdito)^ m men (flk/w, tom, iumUs\ r nmt (/uer, memin^)y 
i ter (utq:, trore^ pt, etiam PAT), u uit {teptau)^ x xit (/?«i), 
dT dit (e^ccf', intend)^ f tur (in^bat^, talia non minus rara quam 
ifemp' «and* et'); n (n) non, c est, ee esse («-f, em<, ee.do\ s snnt; 
a«^ autem, qd quod^), q (rarum), qm et qnm quoniam, oma et 
omia omnia, oms omnes.') singularia, si recte uidi, haec: dr di- 
citur, disciptosj ndb nobis, scdo secundo, t^ tempore, wnib; 
in omnibus*), insolentiusque, cum alibi nro nra de more scriptum 
sit, nrt pro noster 345,22.'*) 

De capitum distinctione, quam supra tetigi, Rothio (praef. 
p. Xn) adsentiendum fuit, qui etsi ordinem numerandique morem 
a scribis saeculi XV inductum^) et ab Erasmo in editione Basi- 
leensi sanctum quamnis non raro incommodiorem mutare noluit, 
tamen capitum diuisionem qnalis in Memmiano perbene instituta 
deprehenditur, lectori uersiculomm initiis reductis indicandam 
censuit, paucis tantummodo aliter administratis qnae necessario 
refingenda erant.*) reliqui codices partim cum M consentiunt'), 
partim discrepant; cei-te hac quoque in re libri archetypi ueris- 
sima imago Memmianus putandus est. 

De nostrae editionis ratione haec fere adicienda uidentur. 
breuitati ut consulerem permultas codicum lectiones suppressi 
multasque uirorum doctorum coniecturas, iis maxime locis, qui 



1) quid et quod confasa: 86,24 96,8 331,12. minora non comme- 
moraui. 

2) 260,10 ams falso pro omnis. 

3) Hoc lul. 18 p. 6,22; notandum autem est uitae Diui luli capita 11. 
12. 13 in litura scripta esse compressius propter spatii angustias Utteris- 
que paulo tenuioribus. 

4) Vide quae L. Traube, Perrona Scotorum p. 524, de hac nota 
docuit. 

5) Sine capitum numeris uulgata distinctio adiectis argumen- 
torum titulis iam extat in editione Veneta prima a. 1471 et in anonyma. 

6) Vbique fere talia a Rothio reficta recepi. adieci de meo para- 
graphorum numeros, sed parcius agendum duxi quam fecerunt prionim 
nonnulli, uelut S. Pitiscus in ed. a. 1690. 

7) Principia nominum initialium passim omissa sunt in GVy 
relicto fere spatio litterae artificiosius pingendae, quod postea neg- 
lectum est. uid« quae de G monui Herm. 37 p. 594. falsa distinc-^ 
tione in G ex. gr. orta sunt 94,10 ihronosuxit, 110,6 Taliter (Trubr.), 

151.18 fiuda. speTy 166,6 uerum (a Puerum nouum caput incipit 3f)y 
174,8 maluisse7itpera , 176,22 iecitgrippf^ 235,17 premehatur eductus; 
falso 201,22 Pater (P rubr.) exaratum in G (corr. G', Ater g), in eodem 

263.19 Ferrebatur, 312,9 V§siaci. ex V notaui 82,10 equos (pro Et quo\ 
97,16 Esto (pro Festos)^ 130,1 ximo (pro Proximo). rarius hoc uitio 
foedantur reliqui, ut 166,11 et 151,16 (^hic etiam M continuans potest- 
ones). — capitum argumenta in M appicta (manu antiqua) non in- 
ueni nisi ad Cal. 60 (fol. 68) forma gaii et ad Cl. 30 (fol. 70 litteris 
uncialibus) <^(?>c forma claudii. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXIX 

in commentario accuratius tractandi erunt. recepi e Memmiano 
lectiones quam plurimas, quibus si addideris in hac praefatione 
-commemoratas integrum fere codicem ezpressum habebis; e reli- 
quis selectas, et ita quidem ut notarem lacunas notabiliores, id 
est unum uel plura uocabula omissa, omnes ex G et V itemque 
ex classibus X et T, neque minus traiectionum qui inueniuntur 
errores, cum talia maxime idonea sint ad constituendum librorum 
stemma adscribendosque certae classi codices nouos si qui forte 
inuestigauerit. contra neglexi fere litteras singulares syllabasque 
passim, ut adsolet, currente stilo praetermissas uel additas. sed 
talium quoque specimen — quod ad M attinet plenissimum — 
dandum putaui, ne quid desideretur quod conferre possit ad per- 
spiciendam inlustrandamque meliorum librorum indolem. in ortho- 
graphicis Memmianum, ut par est, ubi fieri potuit uel ubi utile 
uisum est, secutns sum. non pauca reuocauiy quae priores spre- 
uerunt, at non raro in deterioribus libris adquiescendum fuit aut 
omnino ab archetypi lectione recedendum. horum quoque con- 
spectum infira inuenies. de expilatoribus Suetoni qui dicuntur 
locus hic non est ut copiosius disseram. qui cum omnibus libris 
superstitibus multo sint uetustiores, neglegendi minime faerunt. ret- 
tuli igitur inter testimonia locos scriptorum uariorum, quos ex 
iSuetoniano puteo hausisse uel certum uel probabile est^); Poly- 
aenum dico, ut potiores enumerem, £utropium, Aurelium Victo- 
rem (cum epitome quae eius nomine fertur), Ausonium, Orosium. 
parcior fiii in laudandis scriptoribus historiae Augustae, quos 
imitatores potius dixeris.') de his aliisque, uelut de fontibus 
^Suetoni, de ratione, quae inter eimi et Tacitum intercedat, plus 
semel in commentario sermo inferetur. attuli tamen iam in hoc 
uolumine quae necessaria uel impraesentiarum utilia uisa sunt. 
Gonspectu mendorum, quem subiunxi, cautius ut utantur 
lectores uix est cur moneam. uarii enim generis sunt corruptelae, 
neque paucas, quae aliis ex litteris perperam lectis enatae uide- 
buntur, alii ex pronuntiatione uulgari explicare malent, alii com- 
munes tritosque errores scribarum neglegentia ortos existimabunt. 
quai*e consulto legitima consonantium digestione, quam suo iure 
artis grammaticae patroni postulabunt, abstinui. in palaeographi- 
cis quae errata sunt, partim, ut iam significaui, ex litteratura 
capitali explicantur^), partim uero ex minuscula neque raro tali. 



1) Roth praef. p. X^Tsq. XXXTV; de Dione illi minime adsentior. 
de Einhardo u. supra p. VIII. 

2) Cf. interim WOlfflin, Sitz.-Ber. der k. bayer. Akad. 1891 p. 466 sqq. 
E. Kleba, Rhein. Mus. 47 (1902) p. 26 sqq. H. Peter, Die script. hist. 
Aug. p. 102 sqq. 

8) V. infra permutatas 6:«, c:a, f:i, i:l al. cf. errorea fabriles, 
•quoB e titulifl collegit Engelbertus Schneider, Dial. Ital. ex. sel. p. 128 sqq. 

Digitized by VjOOQ lC 



XXX PRAEFATIO 

ut uidetur, quali Fuldenses libraxii usque ad medium fere saecu- 
lum uonum usi sunt.^) 

Mendorum genera: 

Transmutationes uocum, gyllabarum, litterarum: 

cum Bignig corrigendi (ubique fere m. 1): 61,6 seubos M (ita- 

corrigaB uelim in adn. crit.) 75,18 iam quo M 174,5 dutem eo8 M 247,20 

extatq. habuit My et aic saepius 22 (ez. gr. 184,19 se placitam uocasset^ 

818,18 constahat se, ubi se falso additum est), rarius in reliquis (227,80 

„ „ e a b 

uolumen adhuc /SO; in G tali modo: 268,11 odio omnium in se, 278,^ 

b a 
tanta re (u. adn.). alia non correcta: uitia archetypi: 46,27 |>rtmo come- 
cratos (pro primos consecrat08)Sl (similiter mutatae terminationes : 207,2 My 

287.27 R, 288,1 3f, 288,16 M, 820,2 M; alia quae non adnotaui: 29,25 
ineptu gratis Q, 98,17 senes sex tantos G, 207,7 annuo natalis IIR; cf. etiam 
adn. 84,10 127,29 182,20 848,8); 84,20 grandi iam ornatu (pro grandior iam 
natu)Sl (cf. 165,4 G); 289,2 tamnuUo quam (pro tamquam nullo)Sl (cf. si- 
milia 106,21 127,5 192,9 172,18 207,81 227,80 310,13 854,7); 55,7 patrxbus 
(pro part%bus)St (cf. 59,10) 77,10 cesserat (pro cessaret) Sl (cf. 13,2 rediget pro 
redegit M^ et adn. 840,8) 89,17 uicinio (pro uinicio) Sl (cf. 256,2 uiciniana 
WQ) 91,10 saluidenium Sl\ adde coniecturam B-einesii 168,19. huius 
generis quae in M aliisque extant, plurima adnotaui: 3,5 60,6 108,4 
106,1 110,16 {uers in ilf m. 1 in raaura; item 344,22 in uoce releua^%do8 
litteras leu in litura repoBuit M, ut fuerit primum reuelandos; sic 10,7 
reuelauit Q^, 225,18 obseruari S) 126,2 (cf. 102,21 V et 227,14 adiu- 
torio G) 128,18 (contrarium 248,19 et 812,24) 181,26 188,16.21 188,17 
189,8 189,27 -235,81 (cf. 289,1 290,23 386,10) 242,13 266,23 292,18 295,15 
(contra 61,11 tadem pro asde F, 112,10 eadem pro aedem G) 828,6 (cf. 

152.28 827,20 susceptinsimum G 120,8 expecto G) 851,1 (fiim. 178,12 
marconem LPS^ 278,26 marco G). quibus omissa ex M hic adnecto 
(de h transmutata u. p. XXXVIII): 17,7 pristino corr. m. 2 in pistrino (item 
50,16.19, contra pisirina pro pristina 820,2)*) 19,13 dauinus corr. m. 2 
in caluinus (231,1 clauinorum G) 46,1 numicidi (cf 117,7 G) 153,20 
transgulari (ita fere semper in fif, cf. 161,5)') 218,11 orchresta. cf. etiam 
Betriacum^ flagro, strena. *) 

Syllabae (uoculae) omissae uel falso additae, haplographiae 
uel ditto^raphiae quae dicuntur uitia nec non aliter aceipienda ^) : 

omissae: in archetypo: 12,13 occasione <n€> (cf. -292,18) 68,18 
repetita (^ltayiia 164,19 iusti(tiy 198,12 propere (reyuersus 266,6 
laudauit (ety (cf. 75,14 et 114,15) 269,26 siquidem (irnyagunculam 

1) V. pennutatas n:r, jp:r, r:*. L. Traube, Die tJberlieferung des 
Amm. Marcellinus, M^langes Boissier (1903) p. 443 sqq. cf. Gardthausen 
ed. Amm. Marc. p. XII sqq. 

2) Cf. CIL VI 33899 (Audollent, Defixionum tabellae nr. 140) pristi- 
narium. 

8) Cf. Schuchardt, Vokalismus lU p. 12. 

4) Scil. inira in indice litterarum ordine disposito, ad quem 
passim delegaui. 

5) Cf. que et quoque permutatas: que pro quoqite: 160,10 191,28 
(148,12 siluisque JC)\ quoque pro que: 136,6 173,7 192,25 271,7 810,12 
(149,13 uaria quoque V). adde coniecturas 203,19 810,13 386,16. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXXI 

322,8 calciasset <e<> (cf. 16,22 et 21,29; praeterea 37,14 183,5 144,4 
233,29; etiam 200,25) 345,14 edicere <^reyuocatam. in M aliiBqne: 7,27 
<m> integrum M^Q^ (cf. 12,19 40,21 297,14, etiam 15,7 m aes <iinyci8a 
M'; aliter 192,16 et 813,18) 12,9 addi<^diyt MGV (cf. 182,10 et 848,13) 

60.25 eon8ti<^tuytuvi M^ (cf. 275,6) 80,10 coer(^ci}tionem {cohert- QT) 
iir§T(226,3 co€rci<^Hyonem M^WQ, cf. 62,1 ami<ci}tiam M 317,8 impu- 
di<^ciytine M 317,12 inimici<tiyarumque MT 347,11 8oUiti(^ciyor M^) 
177,17 abduxi88e (^seycum MGX 179,10 compar<^aryenfw M (197,8 prae- 
pa<^rayrentur M\ cf. 134,6) 313,26 oculos <st> in^puisset M^. aliter 
errata in Sl: 51,21 cM*icM</t> Lares 131,1 «<«e>« 122,11 ite(^ruym 152,1 
remedi<^oryum (cf. adn. 20,29 et 330,17; at 301,6 ^Aocnico/7<crum retinui, 
cf. Lampr. Heliog. 20,6)*) 160,2 nt^<m>o 283,7 ^m7ianict<an>of-ufn 
(cf. 289,15). in pluribus (cum M): 63,22 appelloQayt MGVLP^Qd 
(45,20 caeUbra(^baynt M^) 108,24 terra(ruym 126,26 Mt<«>tortf 137,16 
8e <^reyferrent 166,6 exosculabat<^ur^ (cf. 242,4) 200,14 ^crtnant<ct> 
(cf. 169,4 germani<^ciy M^) 235,20 oo<«o>ntcn««*6t4« 248,11 sti^^piytem 
262,27 tn <««>«?«« 253,11 repe<teyntique (cf. 847,7) 268,1 dM<ci*>m 
292,10 c(a)el<^eryiter 816,4 tn<ter> «c; cf. 239,14 al. in M boIo: correcta 
m. 1 uel m. 2: 8,2 co^<no>MW«c 23,2 dimi<^diya 24,11 o6«rcc<to>torttm. 
41,16 (^asysertores 109,6 omni(^noy 119,10 com^meymorem (item Qe) 
125,4 cc«««<se> 164,10 co^?'tio<nt*> 195,16 agita<^toyri 262,29 respon- 
(denyte 274,3 uiri<liy 292,19 <«>idf« 312,7 8ollici<taytu8 314,18 
ais^ciyplinam 822,11 «ci8<ci>ton« 347,12 phen<jgitey (m. 1); cf. adn. 2,8 
49,1 61,14 82,22 110,2 139,2 201,11 312,12. noncoirecta: 79,22 funge- 
(reyntur 111,10 au^guyrium (item^) 130,3 «cn</en>to (239,11 sen^tefi}- 
tias) 240,16 li^tiygatores (186,23 ligatorum et 822,7 ligatoriT) 256,6 
tla<^giytii8 839,12 a<to>«uaw. cf. adn. 146,28 166,6 197,10 209,13 226,16 
246,6.27 247,7 260,5 256,18 281,18 288,23 299,11 301,4 (336,9 dic<«t> 
tante E^L^PT) 347,20 al. 

additae: 92,1 contulisset [et] Sl (eiuBdem generiB adnotata ad 
34,12 108,16 126,23 198,1 223,4 224,17 276,21 302,10; adde 129,8 in- 
staret [et] 3f*, fort. etiam 13846 i2). alia dittographiae uitia paBsim 
enotaui (potiora quaedam 60,6 64,2 171,14 218,6 221,11 326,9), alia 
pra^terii, ut haec in ^extantia'): 38,18 ignorquerat ignorauerat {igno- 
rauerat etiam PO^) 59,8 diuidi iuli 71,10 ad tris ad 82,6 milititiae 
99,24 uolelebat 117,6 complexussus 120,2 sequereretur 186,9 rogo siquid rogo 
siquit (priuB deletum) 201,4 gergermanici 215,24 concurrerenmt 227,16 
exortus exqrtus 284,7 capere (del., incipit noua pagina) capere 287,8 
supersuperstiiem 296,22 locum locum, quibus addi poteBt 68,19 disci- 
[tt}ncto8qt^. aliter explicanda interposita haec in Sl: 8,13 or[d%}na- 
rentur (cf. 28,81 ordinatior Rg, 89,20 ordinamenta WQ, 56,10 ordi- 
nandum R) 12,17 prospere [dejcedentibus 36,26 deuersorio lo[co] quod 
48,10 8erutllt]o 89,16 diu[tu]imo8 114,16 mtlni]fnum (cf. 97,10) 212,26 
ex\eo]cogitauit. adde 221,6 in[dt}gentibu8 249,6 tirid[it]atem 249,18 
alt[en]a, aliaque plura partim in commentario critico laudata partim 
neglecta, ex quibus quae ad M pertinent hic adnotaui: 8,8 con**^tione 
M (cf. 44,17 contentione F, item 288,22 WQ) 17,16 repe[te]nte M'Q 

27.26 uirorum M (sequ. mox uirorum) 32,22 adde diciitionem M (212,17 
dedicationem M^Q^P) 56,13 praedicanti M 174,14 coni;^dere M (cf. 193,6). 



1) De nummum, deum (saepius trad. deorum) sim. u. Thimm, De 
usu atque eloc. Suetonii p. lOsqq.; de sestertium adn. 20,24. 

2) 11,19 antistitio X' f44,6 antistitius Vj. interpolatori potius 
debentur quae in T leguntur 123,8 et 214,23. de G pauca protuli 
Herm. 87 p. 596. 



Digitized by VjOOQ lC 



XXXII PRAEFATIO 

Geminatio uocalium et consonantiam male nel omissa nel 
admissa: uocalium: 

De formis gen. sing., nom. dat. abl. plur. contractis (-i pro 
-ii, -is pro -iis) haec fere monenda uidentur.*) pleniorem no- 
minum propriorum in 'ii formam cum admodum raro testetur 
<3odicum consensus, retinendam non censui. restitui igitur, ut 
iiexcenties suadet M^ 26,17 Stdpici, 122,6 Anioni, et sic fere 
duodecies. contra retinui 244,6 lauis Cassii, 316,23 Flauii 
generis aliaque (u. adn. 87,23 174,29 283,22 330,8). eundem in 
modum traduntur Anti (165,21 anti MQ^ antii TT, accU L^PS-y 
<5f. 234,5), CapitoU (ex. gr. 110,12 capiMi M^V, -ii rel.) et Capi- 
tolii^ Palati (ex. gr. 50,24 palati 3f F, -ii rel.) et Palatii, appella- 
tiuorumferehaec: aerari (73,19 aerari MYQLP^, cf. 71,2; at 319,8 
-ii Sl) henefici (216,20 MB, at 318,1 -H £1) bienni (280,19 
bienni* II^ -ii PT) collegi (u. 70,23) conl^qui (153,13 conloqui 
usus M, conloqui iussus V, collo^uii GXT) fili (ex. gr. 92,23 
MQV) imperi (132,18 M^ solus) iustUi (164,19) nummulari (50,18 
MV) offici (146,20 officia ut MX\ officii aut GT) ordinan (209,17 
M solus, sequitur iuris) praetori (207,24 MLPS cf. adn., 278,25 
MLP, 327,18 u. adn.) proscaeni (237,14 et 246,22 -ii T) trienni 
(72,9 MVLP 145,12 MVL^)-, at longe saepius formae in -n le- 
guntur(ll5,3 conitigi Both contra codd.), quas enumerare longum 
est. idem ualet de nom. plur. {lccticari^ retiari, cf. 132,15) et 
dat. abl. plur. (ex. gr. 29,7 39,19 70,8 71,9 268,8).*) in his 
quoque lectores sciant contractas formas nusquam fere stabiliri 
Ubrorum consensu (sic 259,11 naupli H), sed pro fundamento 
«sse Jtf, cui saepius accedunt VL, rarius GBS^), rarissime unus 
uel alter classis T^) neque uero pensi habui quae ut huc per- 
tinentia ex solis recentioribus laudantur, ut 41,26 comitis ex d 
{m quo male praecedit j^ror/wi) et 74,25 contitis ex Dunelmensi^) 
<cf. adn. 42,6 56,21 264,6). 

t pro ii: 46,11 ali M^. 

M pro t: 82,4 quiin (278,19 quiin M^) 104,22 custodiit (104,26 prae- 
teriit MGVd-, cf 42,21 comperiit GIPRY) 257,8 isihimii; 68,2 quintUii 
M (-m T) 164,8 petulantiiam M^ 241,16 probriis M (90,2 probriis M 
166,4 probrii MG, cf. 163,7). adde 48,1 74,11 96,24 160,16 178,11 
242,13 266,26 (cf. 128,6) 289,15 807,16. 



1) Cf. Thimm, De ubu atque elocutione Suetonii p. 8 sqq. 

2) ts F^o iis: 66,24 170,6 280,14 283,22; item saepiuB i^dem {his- 
dem u. p. aXXYIII ad[n. 1). contra codices Rothius edidit praemisque 
^7,12 et deeuris 200,9. 

8) Notabile in G 60,10 uel serui mutatum in Seruii. 

4) Cf Herm. 40 p. 181. 

6) 8,18 comitis, quod M^S praebent, retinui dubitans num re uera 
ita scripBerit Suetonius, quod sane cadit etiam in alia. 

6) Formas perf. in -it, -iit hic missaB facio, cum discrepantias 
notabiliores ubique notauerim. cf. interim Thimm, De usu atque eloc. 
Suet. p. 23. 81 et Jahrb. f. Phil. 119 (1879) p. 848. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXXm 

u pro uu: 274,24 pr^cipum M et Baepiui pcUruin (pro patruum, cf. 
170,10 176,14 2S4,14). u pro uu in gen. plur. quartae declinationis 
num Suetonius scripserit dubito: 12,28 pasmm M^ (corr. m. 2) et 

81.4 jDcw^tt M (cf. 218,17; iw passutm Sl). exerdtum u. 105,20 et 
181,29 {-uuin ter Sl); CMinquatruin 258,8. 

uu pro u: u. mensis p. LV. 

adde ee pro «: 251,20.24 (ieeorum M. 

consonantium: 
c pro cc: »6,7 acusatore M. cf. 8,21.22. 
€C pro c: nusquam in itf, saepius 6rKal. (^uccam maccelli paccuui pec- 

ctMia sicca siccariis sicciUa succum etc.); cf. 189,8. 
d pro dd: 101.1 ^widaw M\ quidamda V (item 227,4 MS^; cf. 10,1 

261,28). 188,1 rediturum MW (contrarium saepius m T^; cf. 280,25 

(186,17 adicerentur LPT). 
dd pro d: 10,14 quoddam M^ (cf. 158,27 et 154,1) 128,2 addisset M. 
f pro ff: 229,16 aflumte M. 
ff pro /*: u. Jl/cr. 
i pro «: 138,16 wwZo« Sl (152,6 wt*/wm 5*) 18,24 solertissimi M^ 115,26 

colegiorum M 84H,25 calidae M. ex aliis ex. f<r. 108,26 9a/t4^tu« (rT' 

(item 843,7 GSIIJt). cf. hallista, soUemnis, Thrasyllus. 
U ^TO l: 30,21 ««e/Ze^ Sl (pro tie/»Y) 13,20 mf/ZtV» M^ 25,2 pollitioraque 

MGLP^ 79,15 pugillum M^GW (80,8 pu^/c» Z^) 222,1 facillit4ite 

M^G 298,5 calligatorum M\ 6,28 sillanum {sy- G) GXIIB (sic passim 

G^T), aliaque in deterioribus. cf. &e/ua^ uiliais. 
m pro ww: 87,9 epigramata MII 108,8 epigramatum M 150,10 gra- 

maticum M 189,5 con^umafun MT 243,17 comeabat M (242,6 co»ne- 

a^u G) 257,14 infiamata ML 341,26 wmd J^; cf. 171,20. omisi e 

deterioribuB accomodaret, cominus al. 
mm pro m: 80,27 commitiorum M 386,6 «ummere 3f, cf. 180,22 848,24; 

168.17 commoedias GL. cf. comisari. 

n pro nn: 129,18 panonicus M^. cf. Britanni. 

nn pro n: cf. rentto, strena {stretmuus et instrennuo G). 

p pro pp: 141,y aallipidis (-es) Sl 162,10 capadociam codd. praeter G^P 
(140,20 capaaocem G) 803,22 operienti codd. praeter PS* (reliquis 
locis ita fere G cum deterioribuB). 80,5 opidanos MST (276,19 opido 
M, sic saepiuB GV) 120,21 api et 159,6 ajpta M (saepius G) 128,17 
a^pinam M (219,28 agripina MGS 299,28 agripinensem ML, sae- 
pmsque G). cf. Appuleius, luppiter, repperi. 

pp pro p: 8,7 suppellectUe MGIIB (item if cum plerisque 94,15 188,18 

186.18 195,21; recte M 96,22 et 287,8; pp ubique GIIB, ter V) 

58.5 appolloniam MVLS (item 58,25 MVBT 105,9 i? 110,29 3f2i 
111,6 MVSnB; cf. Apollo p. L et 57,19 appollophane M, praeterea 
182,20 et 319,24) 76,20 dupplicauit MT 91,10 repperientur (untur 
V) MV (item repp- 158,26 MGVPSQ) 853,14 dippeosque MT. in 
aliis appuiiam oppinione supprem- suppinus etc. cf. oportunus. 

r pro rr: 9,25 ferentur M^ 122,12 auferetur GV 237,21.28 pyrich- G. 

rr pro r: 89,12 cwrram M 108,18 mirrobrechis {my-) X. ex Cr terre»- 
^/am interrioribus perregre. cf. 242,4 et ligurio. 

* pro m: 82,9 ^ Jf {fixis NTS) 35,15 ca«t itf* (46,26 ca^it ML) 74,16 
jpmwo M (187,11 mwt 3f* 149,18 mi^us M^ 187,8 oiwtso r;) 81,26 
c/a«e/w M^ (279,5 clasiarios M, cf. 2U9,30^ 304,5 _pa*MS 3f» (cf. 213,17) 
812,13 ^ra^a^t M; cf. 3,5 35,16 126,1 209,23 299,8 343,10. iussise, 
remisissimo^ thesalus etc. in aliis. 

S8 pro s: 2.28 difissus M^ 5,17 bassilicasque M 38,18 permisserat M 
(42,21 dimisserat M 251,12 summtsstssetque MS 284,18 submississe M 
Zllfi permississet M) 128,8 uissa M^ (cf. 126,1 iussus pro ut^u^ G^) 230,2 
uespassianum M (item 284,17 302,15 303,1 304,13 \uespaniani G] 
STaTOHTTs ed. Ihm. I. C 



Digitized by VjOOQ lC 



XXXIV PRAEFATIO 

307,13) 294,9 transsisse M 295,11 accussauit M 313,7 pressidibus M, 

alia n. 212,4 220,19 301,6 313,10; cf. 65,16 asscripserant MPIP (aim. 

frequentiuB in GV). cf. comisari, disicio. 
i pro tt: 30,17 miterent et 182,1 remitenti M 349,22 atonito MK cf. 7,30 

et quatttwr^ rettuii. 
tt pro t: 43,17 2»^ar« M 232,10 attauiis X (in V inmittis flagittante al.). 

cf. Britanni, cotidie, litits, oblitero, postridie. 

iu confinio uocabulorum litterae &7cX&s positae*. 

uocales: in Sl: 60,8 integri <^iyt€m 179,2 equestri^^ay ab 261,7 
opere <^eyiaboratae. adde adn. 137,16 143,1 164,5 218,21 268,10 330,13 
346,2. ex M 70,9 qui ^iymperium et 266,15 sit<^iy interpeUante (utrum- 
que corr. m. 2). 

consonantea: in Sl: 53,16 parte(^sy singUlatim 101,8 subucula 
e^ty thorace 292,14 pedatus (^sycambusque (at u. adn.). adde c omissam: 
35,3 ne<^cy cuiquam MPO 196,2 ne<^cycessauit M. d: 284,17 se^^d^de- 
cretum M (corr. m. 2). m: 239,7 moremeU (pro morem eum) M 269,6 
descensurum vieumM. s: 77,29 plurib: (^sycamis M 110,10 jjrosccwitts 
(^syomnium M^ 142,8 (2aois (^syarmatisque G 223,24 mori<^sy suppli- 
cium M 266,12 traiectos (^syurculos >/, et adn. ad 28,29 (142,1) 66,9 
104,3 137,24 196,4 221,13 341,4 346,13. t: 176,3 et (fyaedia M 182,24 
addebat (fyam M 201,9 iMW<«> tuUlam M\ et adn. 66,-22 78,28 119,13. 

itrt&g positae: 

uocales: in Sl: 163,24 diu[u]exanti 247,9 ganeale] et (cf. 109,4) 
263,8 lucranti[a] adcreuit (at 269,10 recte quia). adde: 55,2 57,6 66,3 

204.12 211,4 214,21 235,1 246,20 278,18; ex M 43,23 differentia ab. 
consonantes: in Sl: 3,?6 rostris sed (pro et) et sim. 13,18 65,7 

153,14 291,23 (cf. 129,2) 106,11 repletus [s]per 141,24 mari{s] staiimque 
256,16 gentili[s] {gentis T) stemmate 315,14 plebt[s] scita 123,19 et [^Ju- 
mentibtM (nam recte uidetur Lipsius emendasse) ^). adde c adiectam: 
152,20 et in uoce nec 217,7 236,15 318,19. d: 316,3 addid M (cf. 
70,8 161,8 344,30). n: 146,31. r: 91,4 330,12 (138,9 rumorresset V). 
s: 57,2 manumissis[s]et M 60,7 progeneri[s] sui M^II^ 202,24 wr5t[«] 
si M (cf. 235,22) 213,22 quo[s] stahilius M 214,3 populo[s] saepius M 
316,18 ius[s]umquam M\ et adn. 65,3 278,18 303,8. t: 66,27 ef*] 
iribunali M {ex G)*), itemque 210,8 258,5 303,10 (214,7 et PST). 
270,3 ettextispido M. alia u. 164,22 179,4 182,20 281,31 292,7 343,9»). 

uarii errores litteris perperam demptis «» ueladditis ([]), 
non raro pronuntiatione uulgari* suHragante orti: 

uocales: 

<a>: 97,12 acro(aymata et 203,23 sigUlari^ay Sl. ex M: 204,11 
264,14 294,3. et postea correcta: 11,23 <a>wi 35,16 (aycili itota uox 
deest LP^O^). 

[a]: 161,12 liber[a]ti M. alia post correcta in M: 190,3 250,12 
254,20. cf 273,6. 11. 

<e>: 70,15 th(eyatri M. aliter 183,8 153,11 (il ?) 178,3 296,7 
810,1. praeterea in M correcta m. 2: 4,3 reg(eys 121,12 caesar(ey 
occiso 347,8 quod(eycretum. cf. 143,18. 

[e]: 45,27 aeg[e]re M 69,16 liberorum M 242,8 seg[e\nius M. cf. 

242.13 (ii) et 312,6. post * abundat 43,13 104,18 238,19. 

1) Cf coniecturam Tumebi 263,14. 

2) ex pro et ((fOlOO,9 V 146,22 R 188,20 G-, at 167,2 retinendum 
uidetur ex. cf. etiam 213,18 {exf- ortum ex etf- pro eff-f). contrarium 
278,11 in G, cf 14,11. 

3) Omisi ex G notata 96,5 auttygrapha^ 146,13 s; dHmnome (pro 
sed et Vononetn). 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXXV 

<t>: ex Sl: 76,9 scapt^iyensibus 97,13 lud<^iyo8 167,13 elic^^iyen- 
tium 220,16 (m<^iynibu8 (item 86,22 omnes praeter G; cf. 268,20 et 
277,18, praeterea omina in omnia cormpt. 107,8 VL^JI^ 112,28 GT* 
113,1 F^i?). talia frequentia in M aL, cf. 36,20 (etiam PO^S) 86,16 
186,8 328,8*); 68,23 116,10 116,22 (302,24 mil(^iyes M, item 18,20 B 
et 317,8 Q) 148,18 (848,8) 233,27 246,8, 292,2 342,9. adde 226,19 ira- 
cund(^iya€ M et in eodem bene correcta: 40,22 e<t>M« 63,6 distinct(^iyu8 

119.1 claud^iya (m. 1?) 243,17 de(iynde 243,20 dom^iynis (m. 1) 
809,5 «a<!er<iot<*>u«i. 

[}] (freqnens): ex A: 92,16 licin[i]um 142,20 ^aZ/[tJo (sim. 40,22 
et 208,13; cf. 42,8 181,22 266,10 in optimis libris) 180,6 atdlan[i]ae 

218.2 e8quilin[i]o (recte GQT) 347,16 au,d{%]endam, ex ilf aliiflque 
meliorifl notae: 98,13 ini^%]um (137,17 init[%]o V) 101,14 tt6t«r[t']6t<it«o 
(il?) 102,8 phona[%\BCO 163,20 <ra<itY[tJo (cf. 276,11) 168,6 con^u^a^es^t]*»© 
[SIT) 173,7 gu[t]«rctca 181,7 f[i]eri (cf. 22,27) 184,24 i^rod^ftloruw (cf. 
283,12 greg[i]ariu8 M^) 189,23 190,9 216,20 246,12 ^ater[t> 816,17 
/amt7ar[tjum 820,11 urhan[i]orum. ex M solo, postea correcta: 9,26 
u^%]que (item non corroctum 801,26) 22,8 iudic[%]um (item 68,16 M^ et 
207,11 L\ cf. 20,23 prtnctp[tjuw MTl) 28,17 pto/omc^t*]© 81,11 opin[%]or 
90,16 guFtJa 98,21 utn[t]o«/orw 122,17 «7[t]uw 207,12 </rat[t]a 234,26 
me88aiaf^%]a 287,16. non correcta: 20,23 (accedit 11) 228,18 lih[i]' 
rum 276,11 297,26. ex X (A"): adn. ad 102,4 107,18 147,20 263,11 
266,9. ex T 844,11. 

<o>: 269,8 stadi^oy et 269,19 cupid^oy M utrumque corr. cf. 
341,8 (dubia lectio 177,19). 

[oj: 343,18 inuestigai^o] nouo Sl. adde quae uarii generis sunt 
178,11 207,17 211,4 tn^ojcto (sim. consocios 296,12} 261,16 272,18 (5J?) 
287,18 (fi?). 

<u(v)> 8,81 8,15 sub^uyeniret M (corr. m. 2). cf. pauo, tumul- 
tuosus, ufwuo et p. XL (a pro au). 

[u{v)]: 226,8 fiierunt M 242,2 dbualineis MGd, cf. monstrosus^ 
strena, urgeo et p. XL {au pro a). 

consonantes: 

<6>: outus pro o&utus 32,21 43,14 45,27. cf. 171,26 nobili^hyu^que 
M (corr. m. 2). 

<c>: 246,23 a^cyspectator M. ante q: 36,16 «'<c> quoque M 
(cf. 244,29) et in uoce f^c: 66,25 144,11 226,28 262,21. ne pro ncc 
praeterea 74,1 76,28 161,24 177,4 (at 284,8 Suetonio conuenit neque). 
cf. p. XLV if : ct). 

[c]: 68,11 qutlc]que M. 76,22 a[c] Ubertate M^; in eodem ac pro 
a: 71,12 130,23 813,25 840,17. nec pro ne (cf. p. XXXIV) in formula ne- 
quidem: 7,2 126,18 167,20 (Sl praeter G^) 201,19 244,16 244,29 291,6 
320,2 333,6; alia: 203,6 240,23 262,10 335,6(52 praeter nQ). cf. p. XLV. 

<d>: 6,11 a<^dyiutore M {d bs. m. 2)*) 188,27 sc<rf> M (corr.) 

[d]: 136,12 a[d]u^r«a<us ilfG^T' (cf. 168,12; contrarium 136,22 F). 
quod pro ^o 119,7 (il) 207,8. 

[f]: 216,22 [/Jiatuw JfG^. cf. p. XLVI adn. 2. 

<p>: 191,7 profuit M^ {g ss. m. 1 ut uid.). cf. 161,1 amhiehatur 
et 162,27 reliosus V. 

[g]: 131,8 /uMtfguc M (cf. 42,18 142,20). 

<i>: 2,2 mu<J,ytatus M (corr. m. 2). cf. 61,6. 



1) fladiatorum pro gUidiatorium saepius QPOST; sed 96,13 alea- 
torium sine necessitate ediderunt. 

2) In G X' cum auctore sit, forma iUa uulgaris archetypo uindicari 
poterit. 

c* 



Digitized by LjOOQIC 



XXXVI PRAEPATIO 

[l]: 195,^4 defiuit M, cf. 102,3 219,3. 

<!«>: 18,16 (^m^assiliae M (corr.). aliter: 23,8 8u(^myptuanam MS, 
adde 72,8 113,6 134,25 tneu<tn>&en« M 834,1 nouef^ M. cf. 156,7. in fine 
suppressa passim: in Sl (uel fere Sl) 88,16 214,27 812,2. in M aliisque: 
42,4 191,9 194,26 269,16 272,26 275,13 (adde 133,19 ;}roc//»i*cnfe MG^g). 
in ilf solo: 37,16 84,10 127,29 149,26 158,22 189,6 291,13 310,1» 386,10, 
et quae non attuli: 16,20 prospiciente (accedit d) 74,17 gratia {&) 129,11 
sinu (sequitur m, item 156,3 anxia 171,20 reditu). in aliis libris ex. gr. 
14,13 53,3 56,19 56,27 139,13 181,27. 

[m]: 819,5 ad^m]ptum Sl. cf. item ante p: 83,7 182,16 183,24 
(195,16 ampophoretis X). adde nomen Poppaeae comiptnm in pomp- 
213,4 254,8 254,20 256,2 256,9 286,19. m (uel hastula) finalis abun> 
dans: uitium frequens in omnibus, frequentisBimum in 3f. Sl: 43,23 
69,23 107,25 136,24 144,14 211,22 229,18 238,24 241,29 269,5 319,4. 
ex archetypo fiuxisse ueri simile est etiam haec: 19,9 27,5 64,12 96,8 
127,29 129,4 136,26 150,19 160,20 197,6 240,1 241,4 241,11. unus uel 
alter (maxime G) cum M facit: 21,26 122,15 126,25 185,26.26 141,26 
286,17 335,14; quibus adde: 63,4 caesarem M^V^ 79,19 coniugem MQs 
80,17 qtMereiitem MV 155,2 maiest^tem MG^ 204,14 pollicentem MBS 
258,16 arm{o)eniam MR9. accedunt ex M (praeter laudata 84,11 164,7 
228,7 315,13) partim m. 2 correcta: 17,4 quam 68,*J9 agrippam 74,21 
admonitionem 78,20 cognitU 88,1 pacem 128,2 qua (sequ. w-) 132,24 iu- 
uenem (cum <f) 148,12 manum 155,14 coiim (sequ. passim, corr.) 196,17 
cellam 268,18 philosophiam 299,15 per que 848,13 mentionem. ex aliis 
selecta haec: 10,24 55,19 89,17 93,5 119,13 143,4 144,21 149,27 (in V 
praecedit ta pro tam) 196,20 241,13 307,21 308,18. cf. etiam 24,27 et 
117,7 {quem pro quae). de 212,16 u. supra p. XIII adn. 2. 

<n>: ante c (flf) 18,2 quadri^nygenis M^V (cf. 116,22 236,18) 73,3 
fu(^nygerentur M 177,22 coniu(n^xit M^ 349,8 nuctiata M. cf. 67,6. 
ante t {d): 31,20 111,22 229,22 250,10. adde: 123,8 ce(nytenum 3/, et 
in eodem postea correcta: 101,17 perfu<^nydebatur 201,13 ea(nydem 
(cf. 348,11) -217,28 coinyditionis 311,11 quo(nyda7n (cf. 46,18); 106,23 
tona(nyti 241,7 ta(nyta 310,18 a<^nytiqua; 191,1 mouera(nyt 205,13 
defueri(nyt. de n ante i suppressa u. coicio, ante « u. bimenstris, 
Caprensis, quotiens. praeterea 183,28 nemoressi {-esi G^) St et adn. 86,12 
163,25 167,5 188,13 322,10 351,20. de numeralibus in -iens, -ensimus 
u. infra. 

[n]: cf. alioqui, atqui. 80,11 longo pro loeo Sl 77,12 post hanc pro 
posthac plerique; adde 58,8 relinquerat M (132,26 relinquisset M) 103,1 
aitingit M. 80,10 i[n]ter M 108,26 cantilin§ M 204,6 exposcer€[7i]t ii, 
et sic passim ante t in M aliisque: 67,21 81,17 98,1 (134,3) 117,9 {S17) 
188,5.8 215,20 232,14 240,6 243,20 262,24 321,6 853,12. ante s: 195,26 

occdsionis M (m. 1 ut uid.) 225,9 consjnranssent M. adde semensa 
138,28. praeterea ns pro ss: consensu 79,2 et mensala 97,2. 

in aduerbiis numeralibus quin iure retinuerim -iois lul. 37 
p. 19,20 (u. adn.), lul. 50 p. 26,24 MV^ (s(xagics rel., svxagesies 
L), Vesp. 19 p. 320,8 M (cenfifs rel.), uix dubito, quamuis plus 
tricies formam -ies testentur omnes numeralia in '(nsimus non 

traduntur nisi in M his locis: 30,13 uictsimo (XX GJ^) 46,25 
quinquagensi^no (L. GR) 61,18 {irigesimo Q, XXX. R) 71,12 (trig- 

GQ) 88,C) 146,7 (uicpssimum 7, XX. R) 162,12 tricesimum (XXX. 
R) 167,10 (u. adn.) 260,13 Sfpfuagensimum (n m. 1 ut uidetur 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXXVn 

deleta, XXX R) 270,4 tricemimo QrigeS' G, XXX. B) 290,11 

292,10 (XXX GR) 292,11 nonagesimo {XC. G) 323,8 (XX R) 
350,7 (XX F. Gq)'^ reliquis -esim- praebent omnes, nisi quod tri- 
cessimo Tib. 68 p. 157,24 est in G numerorumque notae hic illic 
extant in R. 

(j^y-. 6,31 (^pyartem M (p 88.) 111,7 seciem M (p 88. m. 2, sepciem 
V). inter m et s, m et t: in M: 27,6 sumsisti 117,8 absumsisset (166,17 
assumsit V) 160,29 demserat 194,11 comtiusque. 

[p]: 188,16 uolulpltatus MR. inter m et n (cf. soUemnis): 16,21 
condempnatus MG F, et sic duodecies cum aliis 3f {dampn- et condempn-) ; 
similia longe {requentius in deterioribus , in quibus praeterea here- 
dempque^ prospectamps al. legi. cf. e V contemptus (pro contentus^ con- 
trarium p. 127,6 MGR). 

<r>: 67,S luc(^ryinum M'Q 127,16 «t7<r>icum 3f* 262,6 i)e<r>- 
cussoresque M^j cf. 89,11, aliter propter r uicmiorem (cf. crebrescoj si- 
nistrorsus): 2,18 prost<^ryatae 3f*F* 94,3 exproh<jyant 3fF (144,16 ex- 
probata MT, 49,15 exprobat G, 210,16 exprobatione LPT\ 167,20 ^o- 
6o«aw itfr, cf. 74,21). cf. 810,11 cast<ryorum M et 282,14 a<ryuernis- 
que MGQR. 

[r]: 39,26 amp[r]ius Sl. 23,22 p[r](mijp/twiw MGT. cf. culcita. 
impulsu r uicinae: 23,17 threatrumque M^ (68,29 amphitr- M^ 161,8 3f, 
cf. Archiv f. lat. Lex. XV p. 69 sq.) 66,12 approb[r\aret M (239,19 im- 
probrans R) 143,13 prost[r]antisque Sl 144,7 const[r]upraret V 176,20 
l>rop[r]tor M (item 99,28) 184,12 contu[r]bemio G (item VQS alibi) et 
fort. 263,26 per ma^[r]os M. 

<«>: in termmatione: 184,10 Sl. in M aliiaque: 94,15 100,16 
147,20 196,10. in M: 89,16 97,22 172,26 177,6 207,32 282,14 843,17. 
adde: 112,7 euidentissimi(^sy ostentis M^ 214,26 fero<^sy tauros M^ 237,4 
maximo<^sy M^ 267,23 tumultu coniectu<^sy M^. alia u. 32,21 276,6 
(297,3 276,31 subtitutus M). 138,6. adde: 9,13 fa^^s^ces M^ (item 36,23) 
32,34 (^sycapham M^ 63,14 po<(sytulantes M^ 73,1 et (^s^pectandi M 
277,19 con(sycendisset M. 

[s]: 66,22 con[s\pecto Sl. 44,20 reliquo[s] Sl 843,6 membrana[s] Sl 
(sequ. contionesque); cf. 84,17 116,29 104,6 188,22 263,17 327,16 334,14. 
adde ex M correcta haec: 6,24 statuentes {s erasa) 60,12 gradus functus- 
que 98,11 buccas manducauis. de s post x admisBa uel omissa u. p. LIII. 

<t>: m,3 impe^tyrauit MV {item 74,19 V) 1S4,U prostitu(ty§ M. 
cf. 140,6 2i)d,4 328,3. in exitu (ubique in temporibus uerbi, maxime M): 
62,4 {S17) 80,28 137,6 162,6 167,21 167,23 182,21 184,4 209,23 242,21 
296,6 308,9 327,16. pronuntiatione potius oita: 82,12 au^tyxisticorum 
itf 120,19 e^tyquidem Sl praeter 7T§ (item aute q: 214,16 215,2 242,17). 
cf. p. XLV (c pro ct). 

[t]: 143,11 imp^t]ratae Sl (cf. 162,1 OV 86,1 exul[t]antem MGT 171,2 
exof\t]atus MGT. ex ilf solo: 129,4 282,3 283,6. ante f inserta 86,21 
146,9 (at u. adn.) 826,1 {Sl). abundare solet in exitu infinitiui in opti- 
mis libris: 7,13 27,24 flagrasset M 43,11 77,11 86,26 160,28 822,14 (ii), 
et passim in F, cuius id uitium peculiare (rf* pro e). cf. p. XLV. 

h omissa, addita, traiecta (cf. in indice aeneus^ eharta^ coerceo, 
harena aliaque pluiima et graeca et latina) : o m i s s a : in principio : 103,2 
exametris et 261,16 ydraulica Sl. 68,23 ortatus MVS^ (item 102,24 
MVS^ 216,6 MS^ 227,12 MT 228,26 M) 80,17 ylan MGTP 139,26 
ospitia M 173,13 ellespontum MT (82,20 GT) 252,13 atdo M {edo HT) 
262,22 actenus MWS^T {2^0,2b iidem) 273,3 wfonam MT 299,25 ausif 
M (315,19 exaustos M^T) 342,15 ermogefiem M 343,9 ehiidi{i) MGRLS^T 



Digitized by VjOOQ lC 



XXXVin PRAEFATIO 

cf. 167,1 308,9. in mediis uocabulis: 86,20 abstraentibus M^ 196,6 
coortis M^ (sic saepius T) 212,8 ueementi M^ (cf. 283,19 adtic M^). 
in graecis post c p t: 20,2 lychnticos {lich-) MGVPST Ccorruptius LOT, 
cf. 387,3) 27,3 conciliatae M^ {conchil- M* et plerique) 197,11 ceream 
M^T 821,19 lacetetn XW, 82,15 spinge {-gae MGV, -ga H) Sl 196,28 
pfnicopteri (peti- IIR) MGT 143,10 elepantidis GVL. 2,16 termi MGX 
28,26 partis MS (41,10 M 142,7 MV) 26,21 aegistum M et fere X 49,16 
turino itfFP (61,16 F5, cf. 49,24) 60,1 tracitms M cum plerisque 123,7 
amphiteatro MVQLST (172,12 MQLS 269,12 iJf et plerique) 168,4 phae- 
tontem M et fere XT (u. adn.) 214,25 tessalos M^ 268,6 towo JtfJI* 329,2 
termisque M^II^. h addita: in principio: 22,11 his (pro iis) Sl 

praeter R^) 28,13 habundaret MVT (97,10 3fr 229,18 MGT 261,29 
MnT) 31,22 ^owtnc M^V (107,3 jtf* 112,28 ifcf* 127,23 M^VL^ 298,19 
3/^*5» J; cf. 102,6 ubi hominis GR, *ominis M) 39,6 horchestra M 68,13 
hictam M 99,21 ^iac 3f (cf. 19,3 et 64,14) 112,26 hasturam 3f» 128,1 
hylliricum MG (129,2 MG 285,11 ilfX) 144,16 hoHdo M 195,7 hosfiam 
omnes praeter i?S* (208,1 JfTT 264,26 itfiT; cf. 212,12) 223,12 hos M^ 
(288,14 hos M). adde adn. 60,8 267,22 284,11. 7,18 nihilhominm 3f (item 
9«,2 129,21 178,19 222,3)40,13 trihumphanti M ^l.llrihennio M. poet 
c p r t: 243,6 canachen {chan- UT) Sl (canace G) 314,3 archadia Sl\ 2,16 
marchi MGPST (in pro m G^g) 23,26 thrachiam M [trhaciam V) 148,4 
archanarum M^liX' 387,2.^ chorochitharistae M. 10,23 calphumiam Sl 
praeter G (43,7 JTT) 195,16 aphophoretis MGWQ {amj)oph- X) cf. 87,28. 

199.7 rhetici MGWR (reth- WQ) 216,6 rhostris M. «8,4 sihomachus M 
(quos thomasus G) 146,14 anthiochiam M (item 162,12) 196,20 mathe- 
maihicus MW 232,21 rethrahere M^ (310,2 thrahentes M^ 169,28 «^rcurte 
F) 242,3 theathrum M (340,21 theathralem M) cf. 195,4. trana- 
posita: 76,2 teathralis M (287,16 amphitea*hro M) 94,18 chorintiarius M 
[chorinth- VLPII) 140,20 trachem M (cf. 316,2) 196,13 chacinnum M 
{chach- GT; 311,3 chacinnasse M, chach- GWT) 223,13 sthomacum M 
242,21 chitaroedorum M cf. 196,16 249,10. 

« impura: 46,2 (inyscripsitque Sl (item 237,7 scribitur Sl; cf. 61,20 (7 
812,23 scripserunt WQ)^) 206,29 [tfj^wdto ii e om. G) 245,16 sthmio- 
rum (stom- Q) MWQ^) 386,29 [tn><ruere MTd 63,4 spanias M^ (corr. 

1) Raro commemoraui utpote tralaticia (cf. Birt, Hiat bei Plautua 
p. 147. 158. 259). sed nuper cum legerim uindicari talia etiam bonae 
aetatis scriptoribus (Wochenschr. f. klass. Phil. 1906 p. 1061 sq.), ple- 
niorem hic conspectum propono. nom. sing.: 16,5 his M^T, 226,7 his 
MR (cf. 178,11; omisi exemplahaud ita frequentia aliorum codicum). 
nom. plur.: 22,18 hi Sl praeter R, 132,4 hii MLSQR hi rel., 166,15 hi G 
hii nQLST, 216,15 hi (hii UQLS) Sl praeter J?, 280,3 hi {hii QST) Sl, 

283.8 hi (hii LST) Sl. dat. abl. plur.: 22,11 (u. supra), 56,24 (U. adn.), 
71,26 hiis M* (corr. ex us) his GXT, 76,11 his GTS^ [hiis 5»), 80,80 
his Sl, 85,7 his Sl, 114,16 (u. adn.\ 122,12 his Sl, 134,12 hiis MHQ his 
GVLPS^R iis S'T), 138,28 his Sl [is T), 145,2 et 147,19 his Sl, 166,8 
his {hiis S) GPST, 170,6 (u. adn.), 176,18 his {hiis L) GTLS*'T (W S\ 
iis MP), 192,22 hisSl, 209,7 his Sl (is P, hiis IP), 226,13 et 233,4.7 
hi^ Sl, 251,20 (u. adn.), 260,25 his GXTIQ nis MB, sed in M prior i in 
raa.), 280,14 (u. adn.i, 282,27 his GT hiis LS, 283,22 (U. adn.), 297,26 
his GXnQ, 314,5 (u. adn.^, 880,10 his GXUQ, 337,18 et 341,24 his Sl, 
842,21 (u. adn.). — item Ner. 12 p. 237,19 hisdem Sl praeter ST (sic 
saepius GQ, cf. 81,17). 

2) 195,14 <^inyscriptum coniecit Bentley. 

3) 257,3 sthimii MGQ, isthimii LWR, corruptius rel.; at 174,16 
isthinum MBL {isthimum WQ) et 241,8 isthumum M, esthummn T, hi^- 
?«M7« L\ recte 23,24 Sl. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XXXIX 

m. 2\*) gcripturae exspect- (uel expeet-) pro spect- exempla attuli 20,18 (M) 
et 228,28 i^MGd, et sp- X), cf. 183,28 et 842,19 {GT). plura extant in 
MG: 23,16 exp- M (corr. m. 2) 70,5 exsp- M (corr, m. 2) 79,26 exp- M 
«0,19 exp' M 84,2 exsp- M: 106,17 exp- G 172,16 et 216,8 exsp- G; 
pauciora in aliis, ut 180,2 exsp- (exp-) IIQ 828,21 exp- LPT. adde 
284,26 extrangularent M. conferantur praeterea huc utcumque spec- 
tantia adn. ad 20,25 46,10 55,21 93,6 102,16 127,27 250,28 838,8.^ 

Litterae permutatae: 
aocales: 
aie (cf. camara, cantrecto, defetigo, Delmatia, ianto, Pandataria, Same- 

ramis, lairacina) 

a pro e {ae): in Sl: 28,21 militari quare (pro -qiie re) 184,10 quidam 
(cf. 50,16 244,29 314,1) 78,9 asernini. in MT {G): 180.6 atallaniae 
208,14 massalae (222,6 massalina M)\ et passim in M{G): u. 118,14 
152,23 259,12 263,9; 98,19 112,15 affluxit (sim. 115,7 127,8 258,11 
836,1) 141,27 156,12 209,24 236,19 322,10 340,3. omissa in appa- 
ratu ex M: 4,8 sanaJtus (corr.. m. 2, cf. 20,22 sanator) 6,22 capa- 
ret {eap^e- M^) 6,23 detacta (corr.) 10,7 relauabit (corr.) 17,9 aria- 
bundus (corr.) 20,30 nouissime corr. ex -ma 36,18 appallarat 
110,32 ualk (corr.) 123,10 n'ptam (^corr., eic neptas 89,9 M^ et 
neptamque 117,4 G) 148,20 famina (corr.) 151,25 infactaa \cott.) 
161,6 parmanente 262,6 praualeret. similia plura {aggare, tageae, 
staphanus al.) in G. 

e pro a: ia Sl: 13,22 maxime (recte 6r, sequ. exspectatio) 68,14 jpro- 
nuntiarcTU (cf. 6,7 45,18 259,19). adde 28,19 (ii?) 67,19 2,1 (cf. 
192,12) 81,13 (cf. 193,15) 83,12 121,27 quidem (item 260,8 812,20; 

132.9 167,22 217,18. omisi ex M 66,27 reparendarum (corr.) 124,4 
ergestulorum 127,29 mecedonia (corr.). ae pro a: 71,21 250,15. 
274,30 aequitaniae M. 

a:i (cf. eaJficio, Massilia, Mithridates) 

a pro i: 337,7 nmtisaama M^ 840,24 gestaculandi M 842,13 paradis 
M. cf. adn. 71,20 128,16 181,28 (158,23.27) 165,23 234,25 299,8 

888.10 347,11. 

i pro a: 285,2 siluius Sl. in M: 23,7 margiritarum et 23,20 liti- 
nasque. alia u. 154,20 169,27 217,24 219,13 292,18 316,11 {cen- 
tumuirilia MGT). in pro an 209,23 et 242,29 (A). 
a:o (cf. paropsis, uocatio) 

a pro o: in ^: 27,7 uasa (pro iVowo) 96,24 quarum (cf. 194,18) 118,6 
coaptata (cf. 67,3 232,12) 183,24 aphmacho {ampl- X) et fort. 
89,20 natare^ ubi sane adridet Lipsii coniectura notare (cf. 358,1 
notor^^^ G pro na*-). adde 9,14 ahnuntiantem M*X (sim. 6,8 
216,18 279,1 cf. 15,4) 46,18 quandam M (item 148,15 840,1 
346,16; sic p. 26,5 Q 823,18 WQ). praetcrea in M: 23,16 27,16 
70,11 79,20 (at u. adn.) 119,13 126,12 213,18 288,12 328,1 {cyra- 
graphum corr. in cyrogr-). 

o pro a: in 5i: 41,1 uoluit 167,3 obleaari (corr. ^, cf. 14,2 297,23") 
239,25 guorum (recte IIQ).') in piuribuB: 13,1 sockw (recte X\ 
cf. 169,31) 292,16 adoptata (223,19 ociajo^ il, cf. 84,12 292,6). in 
M (praeter adnotata ad 200,7 et 290,9): 11,20 obesset {cott.) 19,1 
nouorum rerum 26,11 capitoli (corr., cf. 68,17 capituli Q) 108,3 



1) isp- semel notaui ex F, saepius ex I'; ^t/»p- hic illic in GS. 

2) Mira lectio 269,18 septentrionem^ quae optimorum est codicum, 
nescio an explicari possit ex strimiem; ceterum ubique histr- boni libri 
babent. 

3) Fortaese etiam insomnio 192,21. 



Digitized by VjOOQ lC 



XL PRAEFATIO 

tacto (corr. m. 2, Bequ. de caelo) 196,29 pontomimvs (ex pom- corr., 
item |?on«- 240,10 et 342,18). in aliis: 144,20 153,18 199,9 242,11 

' (cf. 262,19) 246,28. praeterii 2,29 dolobellam {del- PO) X alia^ 
que multa. 
aiu (cf. calceus, scalpo) 

a pro u: nolim huc trahere 14,20 et 301,18, ubi ium ualde dnbium 
esse monui. ez M huc pertinent 128,3 202,1 21^,16 846,18 et 
manu posteriore cofrecta: 19,2 argentibus 86,9 quorandam 214,29 
extraordinariam 250,30 ueram. ex aliis: 166,7 188,8 340,9. 

u pro a : in Sl 88,14 et 140,14 terminatio -runt pro -rant (itersL 
pauciores 62,3 108,6 181,21 282,25; cf 122,7 et 164,3); 204,8- 
lucemas Sl (cf. 258,3 lucunaria M). in M: 1*88,11 269,16 273,2«> 
326,5 (ubique exitus -um pro -aw, cf. 12,2 148,20 261,14 264,1), 
et poatea correcta: 21,4 constitutu (corr. in -ta) 70,22 ergustuli» 
72,4 sumptuarium 111,22 recusura 147,16 ipsu 322,7 mulu» 
(corr. in -as). 
a:au 

a pro au: 296,7 praelatus Sl (item 249,2 GS-, cf. 217,8 pqlatio LS, 
platio F). in M notabile 286,12 cladium X. claudium (sic cladio- 
174,11 et 286,27 G)', adde 114,17 clasulam et 818,12 claustra corr. 
ex clastra. in deterioribua saepius act- pro auct- (ut 62,7 QR,, 
26,26 excuit- Q), in G frade, adiebat. 

au pro a (cf. haruspex): in Sl: 131,6 augeret (cf. 133,16) l^e,^©' 
audisse 196,32 oudor et 343,26 auctorem (20,22 auctorguc QROS-^ 
cf. 8,19 et 88,8). addi possunt ex 3f 41,25 maurullum (70,6 
laures R) 345,21 formaulem (u. adn.) 167,16 caw corr. in cau«i4^ 
(206,24 causu R)) ex V 112,25 aasturam; ex T 164,2.4 j)auco- 
nius, -». 
e:ae:oc 

e pro ae: passim M aliique et in graecis {dietam machera pean pedc^- 
gogus al.) et in latinia {ceruleus, edes sepe penitet, fuge praede 
nefande al.); non paucis locis Sl^ uelut 98,8 cinedus, 226,28 ^ue- 
stoie, 246,16 et 269,16 parte. Baepissime in Byllaba pre- [p). cf. 
Aesius, caerimonia, caeruleus, caespes aliaque in indice. etiam 
adn. 28,12 et 71,8. compendium q: pro quae in M: 11,8 seqi 
(corr. m. 2, cf. 348,18), 124,8 annonaeq: (item GV), 174,29 interqt 
(item JT, tnfer R) 183,16 antiq:, 381,14 matremq:, 348,9; cf. 27,ia 
143,14 166,8 ; 184,18 sique M. 

ae (raro §) pro e: uitium regnans in M raro correctum m. 2, ut 
extripmay cet(Era, tierticqe, fiUa^suqe, imprqecari, thaeatro, praeci- 
puqe, caepionqe, mithridatqe. passim igitur talia (sumpta e uita 
Augusti): caeleberrima, graegarium, dientaela, partae, praeces, 
aegregia, praetio, spitigae, praetari (pro piecari), mura^§, praes- 
sum, minu^suae, aenaeis, paectmiae. in graecis: haectorem, hae- 
cuhae, haecatebelete^ , milaeti, ocaeanum, mausolaeo. cf. cena, 
fetidus et in adnotatione critica ex. gr. 189,12 ae (praep.) pro e 
(item 829,19 et 841,12 M, cf. 46,11).^) denique ut q: pro quae, 
sic etiam q : pro que : 206,28 interq : 820,20 postq : (et frequentius. 
-qune pro -que: utquae, felixquae, iuxtaquae, eaquae, tubaqua^, 
adempturumquae, hortareturquae, inchoataquae, conuittantiquae).*) 

ae pro oe: paena saepius M, cf. 196,28 ppxicopteri MGQ {pen- liR) 
et adn. 187,8. male 18,20 ediderunt praelio ihoc uno loco plia 
in M extat). 



1) Aug. 80 p. 100,16 coxaindice ortum esae potcBt ex coxaendice. 

2) At 64,10 coronasq: M^ recte, -q: M^ male. cf. etiam inter 
compendia p. XXYII s. u. Quintus. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XLI 

oe pro oe: poene (aaepe), proemium M; 172,28 moenianis MLIPR 

(m^- et men- rel.). cf. faenus. 
e pro oe: cepity federatas (corr. Jf*), meehum M aliique, cf. 291,29. 
oe pro e: coepit (pMBim), oboesus, poenetrauit, poenitus, armoenia 
(^Bemper fere) M. cf. fetor, fttidua. 
«:i^) (cf. quae diuersiBsimi generiB sunt Alexandrea, Asellius, Bdliaris, 
caerimonia, calceus, cena, Cercei, codicillus, comisari, delirus, deli- 
tesco, aenetiuus, elegam, Heluetii, intellego, internedo, Mauretania, 
Mediolanium, MytUenae, nauis^ ostrea, pallium, penna, quatenus, 
reuiuisco, Sameramis, scaheUum, spongia, tempora, ualitudo, Vergi- 
lius, uindico, uispillo) 

e pro i: in Sl 120,22 leuiorum 249,9 speculum 284,5 ante (pro Anti, 
Antii). reliqua subieci promiscue neque sediB neque meuBurae 
ratione habita, ita tamen ut Bimilia quaedam componerem. in 
adn. omissa: in M posteriore manu emendata: 8,8 catilen§ 35,11 
legiones (item 190,28 atrocitates 255,18 et 826,14 adoptiones, cf. 
206,18) 43,17 rdegione (item 106,10 M 119,21 M^ 208,18 M 

241.5 M; 52,6 reUgiosa M 209,5 relegiobis M^) 154,21 delegaiis 
(804,14 relegatis M, cf. 308,16) 164,7 prodes^e 241,14 mediocre 
(Bim. 811,1 matre M^; cf. 25,28 46,8 68,10 109,6 201,9 [278,14] 
228,15 261,28 816,16 887,27) 318,9 interfeci. non correcta: 28,11 
lectoribus 11,21 quindecem (cf. 846,5; 122,4 204,25) 122,2 aemelio 
211,17 dolea (cf. 154,17 classeariorum MGX) 284,18 sene. adde 
adn. 7,29 181,1 (256,10) 180,24 272,9 826,22. 

de- pro di' (dis-) : pasBim, cf. dilectus, discriptio. u. adn. 56,12 (288,19 

265.6 800,15) 148,22 (286,25) 174,16 (266,19) 187,22 (contra 196,1 
districto PST) 210,8 (291,29; contra discedens pro decedens 4,22 
IV) 227,16 (?, cf. 20,1 et 58,22, ubi diff- Sl) 241,7 262,26 261,22 
265,11 (cf. 44,4 deffug- L) 321,25. praeterea 804,6 delabentibus L 
(at recte dilapsa 141,18 Sl) 385,8 destribuit M 847,13 destifixit M. 

i pro e: 76,15 tricenos 141,9 gcUlipidis {-es T) 154,17 mari (corr. 
WQPT) 177,3 delir- pro deier- (cf. 179,24) 268,2 acti {-ia T') 
837,24 uirginis. quibuB ex archetypo sumptiB ■) adiungo neglecta 
in adn. haec: 11,24 recipissent M^ (251,24 acciperat M\ cf. 18,2 
redegit corr. ex rediget M et adn. 22,4 815,4) 112,80 uictores M 
{uect- m. 2) 188,2 j signiter M (267,8 signitiem M^; 205,7 signius Q, 
cf. 277,4) 255,12 religauit MG (sic pasBim F, rariuB 6r§JR) 287,25 
spiculatoribus GT (et Baepius G cum deterioribuB , nusquam 3f). 
adnotata uide: 48,21 51,28 (853,1) 53,6 (item 142,23 V) 60,8 
68,10 70,18 70,28 79,11 101,6 ((frauidine) 158,26 170,6 311,27 
826,9. 

di- {dis) pro de: paBsim, cf. deminuo, derigo, destiUatio, deutrsorius. 
u. arln. 8,14 43,13 78,16 (cf. 191,5) 100,26 107,10 (cf. 242,22 di- 
missa G) 208,7 (at u. dUectvs p. LIII) 266,11 358,1. praeterea: 5,8 
distinatum M^ (item 5,27 dist- M et 14,15 du^t- M^; cf. 244,11 
destineretue G pro detin-) 192,3 dimersis HGS*N (212,8 et 213,23 
dim- G) 308,6 dificeret M. 
e:o (cf. Berenice, pignus, Ptolemaeus) 

e pro o: in Sl ut uidetur 286,16 emisit in M potiBsimum: 58,20 
86,19 281,2 {eneb- G etiam 282,5) 340,11. in eodem: 56,27 mode 
(corr. m. 2, cf. 28,26 G) 132,15 coherrescit ^^277,27 cohertium M, 
cf. 310,9) 221,19 incerte (corr.). in aliis: 97,5 138,26 188,22 

1) Capitalem acripturam arguunt nonnuUa. de coxaindice u. p. XL 
adn. 1. 

2) Nescio an addi poBsint alia, ut 74,24 legerint 114,1 putarit 
130,11 pemoctarit 287,16 successioni 328,9 berenicis 829,5 omnigenus. 



Digitized by VjOOQ lC 



Xm PRAEFATIO 

268,14 283,17. ex omiBsiB unum addo: 196,28 phoenicepteri 
ifeni') X(item 801,6 -ceptertm X).M cf. etiam 196,26 duae {duf) 
pro dm {Sl ut uidetur, sim. 221,15 GXJI 248,1 M6). 

o pro e: omissa in commentario: 26,27 facetissimo M et S inter- 
poland facetissimo uerbo usus (cf. 88,24 63,6 115,5) 275,17 moda- 
ratus M. cf. 86,11 63,7 79,16 {-quo pro -que MT, similia 220,9 
et 18) 227,8. adde o tamquam pro ae positam: 258,13 {quedam 
G) 269,19 807,5. deinde nescio an huc potius referatur 268,4 
coUo (pro colle siue collt) H. cf. 147,7 codicollos M, 212,4 
stochddas Sl. 
e:u (cf. tubures) 

e pro u: 219,9 ergulaniUa et 220,1 erculanilla Sl (219,7 urg- recte 
M Bolua). accedunt ex M 197,10 249,17 325,8 832,10, et quae 
posterior manus correxit 42,19 petet 47,7 percussorim, non cor- 
rexit 69,14 tempes (297,10 sceles G). de 279,15 licet dubitare. 
et pro tt*: 163,30 246,10 344,9 (retinui et cum Sl 196,6 et 821,15). 
formae in -undus receptae a Suetonio in parte librorum abierunt 
in -endus, cf. 4,11 et 73,24; omisi 58,8 aperiendum QS et 23,8 
repetendarum Q. 

u pro e: non in i2, manifesto euim aberrauit librarius M 170,19 
173,13 226,27 227,20 239,3 309,25. at defendi potest hominum 
248,16. cf. praeterea 10,3 208,9. 
i:o (cf. Apollo, aurichalcu77i, flamonium) 

i pro o: 163,8 germanici omnes praeter JJQ (sequ. corporis). 102,16 
scriptis i^, at de emendatione haereo. adde quae sunt plurium 
librorum 10,28 122,3 159,25. tum errata in M: 114,8 304,4 325,2 

827.24 {confidi pro confodi etiam G 66,21) 342,23; in X 226,12. 
o pro i: neglexi 106,11 pholosophi M. alia u. 67,17 78,24 86,25 

100,21 108,19 122,26 150,29 187,8 189,4 212,12 236,27 (ubique 

de extrema syllaba agitur). de 147,7 et 268,4 u. supra (o pro e). 

i:u (cf. assimulo, Brundisium, contubernium, Hasdrubal, inclutus, ma- 

nubiae, monumentum, murmillo, quadripes, recipero, scurrilis, tegu- 

mentum, uictima) 

i pro u: non in .ft, etsi fieri potest ut pritiatum 67,11 {-ifn MGVLP) 

a correctore profectum sit, cui certe remotus 142,11 debetur. 

reliqua ad M attinentia u. 52,9 121,10 isubstititus M^) 160,22 

193,28 {fiscifiam etiam GS^d) 158,18 281,22 289,9 303,3. ex aliis: 

60,24 98,21 143,2. 
tt pro i: in Sl 59,16 aspersus (corr. H) 160,17 inlatus {iil-) 279,21 

exorsus. eiusdem jjeneris 135,8 et 318,19. aliter in pluribus (M) 

104.10 130,22 261,22. in M: 68,21 66,9 106,19 232,16 {lucinius 
MS^ item Q 313,7). adde 45,6 adsimilem corr. ut uid. ex adsi- 
mulem, 102,6 ludibria corr. ex ludubria, 173,8 habitu ex habutu. 

%:y passim, maxime in graecis, rarius tamen in M quam in reliquis 
(cf. bibliotheca, chirographum , chlamys, ibrid^i, inclutus, murmillo, 
Mytilenae, Sulla, Thrasyllus) 

i pro y: cf. adn. 67,5 101,10 140,20 195,16 387,3. quibus tamquam 
archetypi, certe plerorumque codicum scripturae accedunt haec 
fere: 20,23 bithiniaeque {bythi- G) 23,7 conchiliatae {concil' M^) 
et 172,9 conchiUi (concyilii Q) 90,3 Hciu (315,1 liciam, at M li- 
cyam) 96,10 siracusas (item 160,13 174,12 176,27) 106,12 dionisi{%) 

107.25 hierofoliyna 140,12 cizicenis {cyziniens V) 143,14 nimpha- 
rum 172,26 chrisocolla (recte GQR) 174,i:i policratis (recte GR) 

196.11 olimjnae (item 246,9 et 246,22; 221,3 polihium 268,16 
sinthesinam 315,1 hizantium. pauciores cum M concinunt his 

1) 175,10 'Coepteri L, -ceopteri P, -cepteri ST. 

Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XLIII 

locia: 80,12 xisticorum (86,19 xistiSy ubi exiidis G, xystris V) 
288,12 pixidem 812,21 siria et 318,9 siriacum. 36,20 cinegiri MT. 
denique notandum est lUyrici uocabulnm semel tantum, si bene 
uidi, recte eztare in M (129,9), ter quaterae in GVL^ cetemm 
uariare libros inter yUi- (rarius hylli-.^ sic 128,1 et 129,2 MG. 

285.11 M) et »?/»-, ita tamen ut hoc praeualeat in plerisque 
praeter itf, ex quo semel illi- ezcepi (11,4). 

y pro i: u. adn. 25,22 G0,9 192,7 263,12. praeterea in M aliiBque: 
14,4 t^rones MGVdl. (65,19 tyrocinio MGS, 142,18 tyro MGVaX., 
reliquis locis ita fere GS, rarius E) 27,10 aethyopia M 29,19 
hyrtium MGS (hy- 56,6 M, 122,5 MGBS) 50,10 styrpe et 295,2 
styrpis M 112,12 tyberium MGS (ita saepius in reliquis) 218,16 
dyre M 269,10 ysidorus MIIS (sidorus G) 816,1 licyam M 812,7 
lycinium M\ et plura in aliis, praesertim G {clyentium, dyalogos, 
phylosophyam, syderis al.). 
o:u (cf. adhuc, adtdescens, consobrinus, Dioscurides, fulgur, epistula, 

formidulosus , incolumis, iueundus, lucusta, mausoleum, numguam, 

promunturium, suboles, uinulentia, utruhigtie) 

uo pro uu: bene traditur his locis: 27,4 ccUuon MGV (cf. 216,22 
clauion TLQ pro dattum); 44,5 aeruoH M^V (item 187,27 ser^uolum 
M\ at 14,18 seruul-Sl)\ 46,27 uolgi MV (item M boIub 817,21 
et 818,23); 164,24 reuolsae M aolus (cf. 266,11). quae in V le- 
guntur animaduoitit (43,28, anima aduertit H)^ proximom (70,8) 
neglexi. 

pro u: %A&,Z p(mpo8ianum Sl (317,21 pompus- Sl)^). correcta in 3f : 
14,22 luxoriaeue (ita M semper, cf. 122,8) 82,7 sumptos (126,22 
legatos 170,22 obiestatos 264,19 usos 280,4 praefectos-, cf. 20,24 
196,2 261,22*) 288,2) 189,26 lodo 209,23 dilecto (cf. 4,10, plnra 
huiuB generis in G al.). non correcta et a me praetermiBsa: 
137,6 admonitionem (item Il^T) 256,26 suhhxtorum (cf. 269,15). 
adde 8,21 consol- (sic 155,17 et 289,17 G) 102,4 204,9 207,15 
229,15 263,5. 

u pro o: 206,16 armatus U ut uidetur (cf. 264,11 daturus et 266,23 
perlatus M\ 208,23 primus MG). 109,15 auitu Sl (?), et sic 30,6 
consultu M^ 81,22 uersu M^ 148,8 inconsultu M^ 204,27 circuitu 
M^S^ (cf. 56,22 344,6 et ex G magnu contemptu stratu institidu). 
cf. 108,14 118,7 171,20 233,24 800,12 330,12 (147,26 consulanti- 
bus V), quibuB addantur ez M: 14,21 prumptissimum (corr. m. 2, 
item Q) 72,23 lurica (cum V) 118,4 rumuli 130,13 munitione 

260.12 rutunda (corr.) 348,10 furtuna (item W). 

-0 pro -um: 200,21 inteicepto M^ (sequ. ueneno) 237,16 spatio M^ 

(sequ. fabi-icato). similia ex uicinitate orta 66,6 206,6 234,21 

332,34. aliter 80,21 et 130,26. 
-um pro -o: 76,24 populu M (sequ. promissu^n) 147,15 populum M 

(sequ. auxilium). sim. in M 90,3 164,2 285,6 291,1 330,14. 
pro au: 70,1 poUatim M^ {paulat- m. 2). 
u pro au: u. claudo. 
u:y (cf. murmiUo^ murrinus, Sulla) 

u pro y: 321,18 caeruJo {ce-) Sl (gr. Jf?]{pvioff). 

y pro m: 175,32 lyrgonem Sl. rara talia in M 301,9 ^y/ae et 149,1 

strangylatam ^^item 220,6), in i 298,7 myHonibtis. 



1) De questore 226,28 a Beroaldo in quaesturae mutato dubi- 
tare licet. 

2) intermoHuos 31 recepit Preud'homme. 



Digitized by LjOOQIC 



XLIV PRAEFATIO 

conBonantes: 
b:d 

h pro d: 7,17 ahministratione Sl. 

(i pro 6: 79,21 aderat St (pro aherat, iiem 137,2 adesse Sl) 90,13 

foede Sl (pro Phoebe, aim. 90,14). leuiora haec: 116,1 ad urbem Sl 

(pro ab urbe, item 60,27 ad urhem MT, delet Preud^homme) 

342,26 adductam Sl (pro dbd-)^) 42,20 rttdtcom (-wc ^) itf^*). 

&:A incertam num huc referri liceat hac in M traditum 105,4 (u. adn.). 

classis X exempla aliqua u. p. LIX adn. 1. 
b:p (cf. dbsum, puropsis) 

b pro p: non in M (blebei V, pohlites G, buUatorum IIR). 

p pro ft: 824,4 sup patre M (128,16 sup priore G). praeter 168,7 
propriis (pro prohris) similia in M non offendi; in G aliisque 
preui puplicum expropratione alloprogibus al. cf. 9,18 292,14. 
h:r 

h pro r: 164,12 euocabat Sl. cf. 105,4 141,27 pariebant MG (pro 
perierant). contrarium non legitur, nisi quis huc referre uelit 69,9 
arreptum pro (tbr- traditum et coniecturam Trilleri p. 100,18 
habenaritm pro harenarum leffentis. 
&:*») 

h pro 8 (in terminatione B- = bua): 103,27 itvanibus {inanib: M) Sl 
(pro inanis, sequitur sententiis) 260,20 (jaudentibus {-dendi JIQ) Sl 
288,16 lecticarilms MGT (praeced. in M deficientis pro defusienti- 
hus, terminationes igitur a librario permutatae esse posBunt). 
quae similia in aliis reperiuntur nibil de archetypo probant. 
u. adn. 88,16 (,121,11) 167,27 226,24 288,1 296,31 332,12 887,6. 
adde 11,16 superiorib; R (praeced. praetoribus) 24,5 uegetib; q; G 
88,2 partib; V 98,11 duab; Q (sequ. bticcas). 

8 pro h: 73,1 excusantis Sl pro exciisantih{us) (?) 209,4 soUemnis MT. 
nullius momenti putauerim 251,19 compluris MG (praeced. templis) 
187,8 eduliis X (pro edulihus). Bimiles errores 120,26 et 144,9. 
b:u (t?) (cf. Danuuius, Suebi) 

b pro u: in Sl: 21,19 nobis 168,26 heneficiis 216,22 bacillatione, et 
ut uidetur 84,3 conibebat (quod in cohib- mutarunt GXQ) 109,9 
exubiisque. 10,7 releuabit M^R. cf. 187,2. 

u pro b: 138,2 degluuere (u. adn.) 188,13 lauarent. cf. 242,2 (ibuali' 
fieis MG6 {ab bal- R) et 807,21 (p. XLIX m : ui). 
c:g (cf. Cebenna, Egloge, Sigambri) 

c pro g: archetypi propria: 150,14 cadareus 220,1 erculanilla (219,7.9 
erc- GTIQ) 269,26 acunculam (pro <^im}agunculam) 389,18 grecum. 
accedit 263,14 delicata MGX. aliter comparata 340,2 neclegi MQ 
(99,16 neclegens GVQ) 92,26 crassatos G 110,8 dicitis V (dictis G). 
addi potest 231,4 auctiores corr. in augustiore M (m. 1). 

g pro c: in Sl: 80,11 /oh</o (pro loco) 141,9 gallipidis {-es) 174,30 
egregia 176,27 singulasque (pro Sicul-) 176,32 lyrgonem 237,6 
gatadromum 321,1 gia)efiidis (corr. 71 §5* coU. Vesp. 3*et Dom. 12), 
et fort. 308,16 ubi deligatam (uel deleg-) codices praeter M^ prae- 

1) Sim. 93,13 283,14. 

2) OmiBi 261,8 ahenohardum \€no-) GUR. 

3) In 8. c. de Bacch. sacanal, cf. Herm. 86 p. 301. noli huc 
trahere Bcripturam absumo pro ass- iads-) et assutno (ads-) pro abs-i 
u. adn. 166,17 346,9 102,14 ^Sl) 249,6 361,24. non temere 254,3 gran- 
dibus pro grandis Casaubonus suspicatus est, sed 213,3 ciuibus pro duis 
non placet neque lihidinihus pro libidinis 284,9, multoque minuB uerbis 
pro urbibus 103,13. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XLV 

bent. singulonun librorum (in his M) poiiora adnotaui: 90,11 
deneganda 118,8 regens 219,25 ingetfta 294,18 segtionibua 334,14 

sacrifigulos; omisi 174,13 poligratis M (m. 1 corr.) 180,20 lugu- 
brante GPOH^ (98,24 lug- L). ' 
cip 

c pro p\ 60,17 carmensis uetus archetypi uitium (praecedit Casstus) 
pro parm-^ quod habent IIR. 

p pro c: u. infra (^pt pro c*). 
4::g (qu) (cf. cocii«) 

g pro c: 309,16 qui Sl (cf. Catull. 1,1). 

qu pro c: in i(f solo: 62,21 marsiquoque 142,18 quodicillis 348,21 
guoari;rufn(iam. contrarium non in Jlf, raro in aliis, nt 98,8 co- 
mollior V (cf. 146,2). 

q pro qu: 264,7 gMJ if. 
c:s 

c pro «: 86,12 concessu (pro cott^ertw) et 300,13 coluit ii. adde 
207,18 interfectos ML^W (sim. 164,80 98,20). pro Sicilia 64,12 
in archetypo fuit cilicia uei cHiciam [^cicilia Q). cf. etiam 107,21 
268,8. 

9 pro c: 142,20 «esito i2. 
4i:t (cf. ecquid) 

c pro t: 341,26 ri«c/ .». in itf: 21,5 marci M^ (-«*»' ^PHQS, -tii 
GLPBT) 122,6 Ayrc* Jf (Ayrti G, hirti V, birti L, -cti uel -tii 
rel.). in aliis: acratumque cofina parchorum al., cf. 308,16. 

t ^TO c: in Sl: 84,21 terrinium (104,13 territo S) 262,8 materia 344,2 
arretinum (casu recte TIQN). in ilf: 87,6 praetari, praeterea 
sequente t: 25,12 pudititiae (item 120,2 184,9 248,8; 72,6 -ticta) 
46,22 octideretur (item 225,4 et 342,15) 91,9 amititia (169,26) 
222,12 ceruitibus 321,24 dicatitatem. in aliis: atinis (T), confite- 
retur, continentibus , distinctique^ hipparthus ((ri, partissime (V) 
al. cf. 2,27 8,7 249,10. Baepiusque at pro ac (99,8 195,6 226,4 
261,13), non in 3/, nam de 172,9 minime constat. appellationi 
potius debentur, quae hic adnecto, t et ct permutatae: 25,2 
retiora Sl, 45,13 et 70,21 succinti M, 80,28 uetigalibus M 816,9 
ditionis M^-^ cf. 302,6 iplura in G: aduetum, defuntae, litore al.). 
contrarium: 237,22 edictam Sl ut uidetur (cf. 340,22). in M: 
240,8 uectiti (corr.) 349,8 nuctiata ^89,28 renunctiantes et 238,26 
pronuncHante G); cf. adn. 255,18 266,4 290,9 361,10 ifacta X). 

c pro ct: 69,22 aciacae^ M, contra 26,21 factio pro facio X. 

pt pro ct: 340,21 correptione Sl praeter L. cf. 142,16. contrarium 
raro in deterioribus (arrecto subrectufn). 
'Ci^ti sequente uocali (cf. dicio, setius) 

ci pro ti: singulig fere locis M praebet: abolicionem iconcione, dedi- 
cionis, dominacionis, expedicione, licitacio), a*cucioi- (28,8;, cuncta- 
cior, domicius, hospicia, imperciit, inficiantem, mundiciarum, nego- 
ciatoribus, ocium, plocia, quociem, sediciosorum , uaticinatvcium; 
paulo saepius sestercius, pacicns, precium, mnrcio. 

ti pro ct: frequentiora in M aliisque haec: prouintia {prouintiatim), 
conditio (gic plerumque ilfX, semper G)^ conuitium {-ari^ -ator), 
solatium (semel recte 3f), suspitio; commertium^ fidutia, speties, 
sotios, sautium; rariora: cappadotiae, coftstius, gr^tia, oiius, pau- 
tiores, tenatiores, uities. 



1) Cf. 63,19 discitinctosque M, dist- WQs. 

2) acciac- hic illic in GVT (58,15 ieccio pro actio F, in eodem 
'Occtiacum 62,11). 



Digitized by LjOOQIC 



XLVI PRAEFATIO 

d:r 

d pro f: 308,3 declamantibus Sl (corr. Se) 326,5 ctdrecidiam (pro 
Arrecinam) Sl; cf. 810,2 dehellarunt T (256,12 delegauit P 187,21 
ea?pe(2»re^t<r IIQ) et coniecturas 182,8 205,20 259,15 laudatas. 

r pro d: cf. 22,9 et 76,25 ubi de- pro re- coniecenint. in G legi 
glariatoria^ perforere. 
d:8 

d pro 8: 264,14 dedisse Sl (pro desisse ut uid.). cf. 140,8 (?). 
d:t (cf. atgue, haud, inquit^ quad/riduum, quotannis, sed) 

d pro t: in exitu: ad pro at saepe 3f, rarius (tF, u. 25,20 27,23 72,1 
80,80 109,26 111,18 170,7 192,8 193,4 349,2 (dubia lectio 284,27). 
quod: 346,5 Sl, cf. 82,22; boIus M27,22. aliquod: in M 11,18 100,24 
181,28. capud: 44,29 M 160,29 3f7. adde 288,24 diariam (pro 
ftora) Sl 226,26 »dew MGLPS\ tum ex ilf : 46,8 cawdafa (dtcto d) 
208,22 flagitandi 229,10 halodum (corr.) 288,10 redardati (corr.) 
287,14 litigrandi (corrige in adn. crit. 3f * in 3f ) 296,4 edend» 387,9 
portendosoque. *) 
pro d: at pro a<i in itf: 129,8 197,20 283,14 (bic corr. m. 2). 320,19 
atmittebat (cf. 9,19 ut quoad in ras. M^ d corr. ex t). adde ex 
eodem 17,9 tantem (corr. m. 2, non correctum 187,18; cf. 846,12) 
61,10 augenti 79,10 glatiatores (corr. m. 1) 192,22 placita (corr.) 
262,26 portantis, et adn. 8,27 9,23. aput saepius in G. 
f:ph (cf. Falacrina, phalerae, phasiana) 

f pro ph: 267,16 epafrodito MGT 19,2 famace T 46,19 xenofontemX. 
adde 90,13.14 (fi). 

|)A pro /": 300,21 triphariam MWST (298,80 pluriphariam S). sic 
orphito phannii G, phorum V. 
f:8 

f pro s: ferens 179,1 cum proba lectio uideatur, non restant nisi 
codicum tenuioris ordinis exempla, fU pro sit et eimilia, u. 11,3 
188,22 224,29 (176,15 fine G). 

8 pro f: 39,24 rusioni T 224,8 dissidens L. 840,13. 

/* pro e: 18,20 effugientein (pro e« /m^-) MGX*. 348,5 /ac^MW ilftf.*) 
< pro f: 327,1 e* flagitantes (pro e^/-) M G. 
^:t (/; (cf. ianto) 

g pro »: 60,16 ganitoribus M. 74,1 magesiatem V (item 154,2 (? 

cf. 128,26 magiestatem V) 66,5 a^e&at L^ {iacebat V). 
i pro g: 119,25 ilycian Sl pro glycian. cf. 118,2 coniesserant F 284,8 
coniestas S. 
h pro n: 84,3 cohibebat GXQd male potius correctum ex conibebat 

quam perperam lectum. 
Z pro r: 136,25 legum Sl. accedunt aperti errores in deterioribus ui 

39,25 198,14. 
l:t 

l pro t: 177,26 pellaque MG{SL), quod in TO abiit in pallaque 
correctumque eet in X. 



1) Sic etiam G8. talia rarius deprehendi in reliquis, uelut 29,25 
gradum Bq (et pro uar. lectione 71*) 144,15 hirsudo B 305,6 aurigandi E; 
uelud saepins in 77, rarius in V. 

2) Cf. lectionem 171,14, quae mihi dittographiae uitio orta uide- 
tur (revocato8vt8vffragia\ et f praue insertam post t 216,22. 

3) Quod ex V affert Preud'homme 110,23 enafa, parum certum 
esse rescripait mihi u. d. Nogara Romanus, potius enasa in enata prima 
manu emendatum uideri. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO XLVn 

t pro l: cf. 808,8 etiam Sl pro illam (u. infra p. XLVIIl i pro t). 
min (cf. aliquamdiu, exim, numquam, quamquam; Oedipus, Pasiphaa) 
m pro n: 16,9 commmmare M 124,13 uimdelicumque MGb (cf. 266,9) 

196,29 pomUmimus corr. in pont- M 228,1 implerisque M (805,18 

impueritia M, cf. 101,10 et 209,27) 882,3 imminore M (u. adn.). 

tacui errores tales 88,10 memini (pro nem-) Md 1C9,24 artor- 

hamus G; cf. 326,7. 
n pro m: 2,12 incolumen M (incolum VPSR) 27,4 caluon MGV 

811,29 optini M. et saepius in V uirilen, nan, n^Ourandi, tur- 

nae.^) cf. 842,26. 
n : r uitium ortnm ut uidetur nonnullis locis e scriptura minuscula Fuldensi. 
n pro r: parum probant 6,10 sahinio G (pro rdbirio) 144,18 ligur- 

rine V, confidentiusque 244,24 corrumpere (conr- M) lectionem 

archetypi BnmpBi. neque probabile 165,4 puemascens {MGX) 

natum ex puerrascens. cf. 208,4 ineessent M (pro -erej. 
r pro n; 127,8 remausenses Sl 153,24 carrulus (pro cam-) pierique 

(153,28 pauciorcB). addc ex M 17,17 caretis 81,17 cor trtbuit 284,4 

nerore, et quae aliter pensanda uidentur: 76,22 uiri V 80,26 

decuriores B 179,17 uerberatum XT. 
n:s 

n pro s: 311,29 uespaniani M (item 304,18 (r, ex eodem notaui 

eenonio 143,8), uix perperam lectum pro uespass-, ut saepius in M. 
n:t 

n pro t: 92,15 enceladum Sl (pro et Cel- ut uid.) 842,7 ueneranoe M. 
t pro n: 29,4 uetustate GT (contrarium BaepiuB in Q). cf. 297,11. 
p:r praeter 291,29 certabant M^ (m. 2 corr. in c<^t-) nihil notabile. 

cf. 350,13. 
ris ezempla rara in M. 

r pro s: 80,22 refrequentauit X* (pro <o> se fr-). cf. 86,19 288,5 

282,26 809,12. 
s pro r: 202,14 arbitremur corr. ex arbitremus M (203,1 fluctue- 

mus XT) 249,17 C{<«90rem itf (pro cursorum) 256,25 passurum MX 

(pro pars-); cf. 6,10 9,1. non quadrat bSl^l seruasset (pro scrwarcf) 

MGXR (46,8 renunitflwseni F\ eadem manu corr.). 
r:t non offendi niBi in deterioribus {corti pro cottt G, &o/6rttm i, rec*- 
ia*6 pro recitare G, ceteris pro Cereris L aliaque). alius generis uide- 
tur 116,12 quartuor M. 
s:x (cf. sescenti, Xerxes) 

s ^ro X: 89,8 iusta M 46,19 senophontem MWQS. cf. 40,9. at 296,6 

retinui Sestilia. in G non legi, raroque in posterioribuB , ut 

244,82 escreare WQ (cf. 42,9.10 286,1 327,4). 
X pro s: bbO,9 phyllix Sl, sed sequitur nutrix {nutris L'^). item merus 

error 22,28 dixtraxit V. 
x:d 

X pro d\ 71,10 addixit Sl (343,7 indixisset 11). cf. Bentlei coniectu- 

ram 269,21. * 

conBonantes et uocales: 

c:e 54,10 cum (pro et*m) iLfG^, et pauca in libris saec. XII: 15,28 eis 

alpina Q, cf. 188,17 195,16. 
e:t uide t pro ». cf. 208,4 (?). 
f:e{i) 

f pro e: 256,23 flatus pro cWt« MPOTI^B^i), sequitur inflatusque. 

f pro e: 171,19 adfecit pro o^tectt 51 (cf. 170,14) 852,3 alfeno MGTS 



1) In eodcm ut con pro cum ita cuw pro con {cumlucerent cum- 
sumpsit al.). de utrunque plerunque (codd. saec. XII) susque deque. 

Digitized by LjOOQIC 



XLVm PRAEFATIO 

(emendatio adnotata eiat in X). cf. 210,16 fecisse MLF6 92,28 
effregit IIR (pro ei fr-; 78,10 e/fregerat male T pro fregeraf). 
i:l firequens error, cnius ansam dedit litteratura capitalis. 

f pro h 42,16 tlio (pro illo) MHGT, quod censor libri X' mutauit 
in itUo uel, ai maior codici V fides tribuenda est, in itUio. alia 
in Sl 128,27 traaianos itraciU X) 201,1 iuUo (pro luOo) 267,22 
hiceius (pro Icelus). cf. 808,8 ubi t2tom recte emendatum uidetur 
pro etiam. 68,8 pro uUione si lectio uera est, prouitione in pro- 
uisione abiisse putari potest.^) 

l pro t: 46,27 heuilum et heiulum codd. pro Heluium. 88,7 sedulo 
lentius MGVT pro «ed uto^nttW (u. adn.) 129,18 guinetZ^i» codd. 
praeter TIQ 166,21 7oco pro toco Sl (item 180,7 et 288,81 A, 216,7 
Jocw MGX 246,4 /ocott^ itf)*) 177,8 delirauit MGBLP {deler- S^ 
ut uid.) pro deierauit (179,27 similiter) 186,80 inlecto MXd 188,22 
a/nte alter Sl pro antea iter 237,10 aulum codd. praeter G pro 
auium 247,10 ingtitor loco pns MXd pro institoritt copas 288,22 
patrobil Sl 822,22 cutillas Sl. minorifl ponderis 247,7 ambularum 
Md pro ambubaiarum et quod ex s laudatur 69,7 ftammini aula 
pro Flaminia uia^ nulUus 298,8 lactOiSS^t TI. 
i:t 

i pro t: ezemplum graue 186,19 libei^ios M (pro Hbertos, liberos rel. 
codd.); minora ex G et T 60,19 98,9 111^0, nuUiusque momenti 
quod Preud'homme ex s laudat ceriam pro certam. at 216,24 
nescio an corruptela eiciente (ita certe in ^ fait) explicari poBsit 
ex etciente. 

t pro i: 220,6 et (pro ei) Sl*) 168,5 ettam MGR (u. adn.). uel inde 
probabilis lectio iam pro tam 14,20 ^t 301,18, ubi inuitus tum 
dedi ad fidem deteriorum. 216,6 aut utmm pro aui an pro atie 
Bcriptum sit non liquet. 836,18 discidit MPd pro discidii. 
n : u paBBim confunduntur in L (cf. p. XV). 

n pro u: 64,9 tn suUa Sl (pro ius ulla, corruptins X') 68,9 indi- 
cato Sl. in libria saec. XII ex. gr. 4,29 antronio L*POS^d (antonio 
L'S*T) 6,2 antronio LPOS'd {anUmio S^T) 179,17. 

u pro n: 27,7 uasa Sl (pro Naso). praeterea non in Jf, saepius in 
reliquis (cf. 86,16 166,2 291,9 326,7). 

litterae contiguae et simplices: 
d:cl 

d pro cl: 1.59,20 chariden {-em TIQ) MT, clariden (?) LP (recte -c/- 

in GVST) 10,15 dodinm M'n (18,11 d/)di Q, dodii II) 214,21 

adignea corr. in ac lignea M. cf. 62,9 147,20 {andiam ex ancliam?) 

186,16 267,8 149,1 dcmentia UQ. 

cl pro d: non in M. 173,9 clareum G^g 174,14 diclymeumS. cf. 21,6. 

ec:a 

ec pro a: 108,10 senectum M^ (corr. m. 2) 282,14 senectu M9 {senec- 
tute G). contrarium 219,21 pellatus WQ (pro peUectus). 
u:ii (cf. u pro ti 346,2 et contrarium fere 92,12 in T) 

u pro ii: 290,24 moriendum petum MGLP (pro moriendi imp-). adde 
71,26 ignoscei eturus M^ (pro ignosceretur m, -twr hiis M^. ex 6r: 



1) Preud*homme, Troisieme etude p. 86. Cf. Schuchardt, Vok. dejj 
Vulgariat. I 163 m 77. 

2) 84,14 ioco corr. ex loco G. contrarium 143,12 tocos P0ST9. 

3) Cf. 177,6 et X (om. T) et 289,23, ubi ei pro et BUcheler coniecit 
probabiliter. adde coniecturas liberius et uberius (pro libertus) 318,16. 
quae improbandae uidentur. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRABFATIO XLIX 

117f4 siqdus (pro si quid iis) 122,6 aeruilus aurieique (pro seruili 

isaur-, u. adn.) 160,16 misenu (n. adn.) 164,28 solatus (pro sola- 

eiis). nescio an hnc pertineat 42,15 capus (pro capHs, u. adn.). 

ii pro u: non in M, cf. 96,12 109,15 187,4 inopiisWQ (pro inopua). 

i*:lt») 

tf pro li: 50,9 wua (pro iulia) M 186,17 u!>erto^ (pro lih-) 

MG^9{L*P*). cf. 19,6 ivo/u^ (pro profiig-) S. 
li pro u: 327,22 aZt7um 3f(rd 852,7 nubrutiUim M. 
iu : ui 

iu pro ui: 297,15 iuniSl (recte L) 805,10 iuennae M^ {uiennae m. 2). 

cf. ex aliis adn. ad 66,15 126,1 165,14 280,8. 
ud pro iu: unom adnotaui 251,7 nbi recte in M legitnr. omisi 
haec: 85,23 ei uinctus LT {euinctw V) 238,1 iunctos recte MGPS, 
mnctos n, utrumque legi poteat in reliquis.*) 
m:ui 

307,21 samnis Sl ortum uideri ex sauinis iam Tumebus obser- 
uauit. 
III: tn 

m pro in: 66,2 mit M (u. adn.). 

tn pro tn: 121,6 inolientem MG 174,15 isthinum MLB {isihimiim WQ) 
277,6 nein orationem M (pro nemo rai-) 2,16 tnaroAt G^g. 
on pro mi- 820,6 iontansque M (pro tfnt^.). 
no pro m: 341,17 inopia M (pro tmpta). 

De orthographia siDgulorum uocabulorum hunc subici indi- 
cem utile uisum est, cui immizta sunt ad res grammaticas 
spectautia. 



absum: perf. afui semper M^ plerum- 
que G VQ. ceterum abfui pasBim, 
item perperam a/fut, quod hic 



modo diflcrepant libri fere ubi- 
que Bi excipias adf-). de apsente 
u. 89,16 (fortasse aps- Suetonius 



illic in adf- abiit (u. 141,3, eodem | etiam 86,15; cf. CIL VI 30974). 

De praepositionum in compositis assimilatione uel dissimi- 
latione cum nusquam fere (saltem in formis dissimilatis) libri 
sibi constent, ingens uero uariae lectionis moles sit, ne hic qui- 
dem conspectum dare placuit.') ezpressi igitur formas in M ser- 
uatas paucis ezceptis locis.*^) certe in M dissimilatas longe 
praeualere uidi, et ita quidem ut persaepe in eo solo extent, sae- 
pius stabiliantur codicibus aliis, maxime F et X, raro G. in 
assimilatis cum M ceteri facere solent, at non ubique; satis raro 



1) Frequens in Yaticano Ammiani, u. Gardthausen p. XII sq., qui 
de parte lectionum non recte uidetur iudicare. 

2) Similia in L: 339,15 ifidisce (pro uidisse), 338,4 exuuias (pro 
eximias). in eodem saepius luna pro liuia (sic 182,28 etiam WQ). 

3) Pauca attigi in commentario: 6,8 9,5 23,12 {app- omnes praeter 
M) 40,21 63,10 101,10 (hic falso M^Q, sim, 3,22 assertorium falso i?, 
cf. ad 85,19 et 246,16) 106,22 137,28 (arfjrt- M\ ast- HR) 169,10 170,14 
171,19 218,24 {amin- Q) 244,24 (reliquis locis semper cwr- M) 288,1. 
— cf. in indice ctdgnosco^ coicio a1. 

4) 79,14 summouit praetuli fortasse iniuria,' cum subsilmouit prae- 
beat M {summ- rel.); 236,22 et 289,6 siiscr- in solo M extat, reliquis 
locis subscr- ii, nisi quod s%isscr- ter legi in V; 261,28 infninuit ML 
(at n in ras. My imm- uel twi-rel.). 

SvBTOviyB ed. Ihm. I. d 



Digitized by VjOOQ lC 



L PRAEFATIO 

consentientes libros inueni, ut 41,16 asseriores (sed as in M ss.), 
55,15 ascripserant (at assa- MFTP)^ 56,3 collocandos (sed 
conmc- 77, conloc- Roth et Preud'homme), 59,9 irriYo^^), 63,2 Uli' 
derct, 63,1 5tt»iw?550*), 64,15 impertiendos {inp- IT), 72,16 iwi*- 
postUtj 74,25 coUocassent, 



adffnosco: adcognosco Suetonium 
tfcripsisse negauerim; u. adn. 
90,23 206,1 209,20») (Heraeus, 
Sprache des Petron. p. 18). eiua- 
dem generis adinspectantium 
46,10, et e deterioribus notaui 
adcohortandoque, adimprohans, in- 
aduo1auerunt,precogno8cere (270,2 
X praeter L). 

adhuc, adhoc: fllud passim, hoc 
S61,3 in archetypo fuit, conuenit- 
que fortasse Domitiano. cf. 
E. Norden, In Yarronis saturas 
Menipp. obBeru. sel. p. 293 sq. 
Thes. ling. lat I 662,77 sqq. 

adulescens (-ntulus, -ntia): adol- 
nu8quam My raro F, semper reli- 
qui (recte semel G), 

aeneus: nusquam ahen-^ sed Aheno- 
barb- cum extet 261,8 et 286,4 
in MG, hoc ubique reponendum 
censui. 

Aesius: u. 188,21 (Thes. 1. 1. I 
1084,30. W. Schulze, Zur Gesch. , 
lat. Eigennamen p. 159). 

Afer^ Africa etc: per ff passim i 
nST^ semel 6r, bis F, nusquam 
MQB. 

Alexandrea {-ia) : formam in -co | 
omnibuB locis usurpasBe Sueto- ' 
nium affirmare non ausim. habent i 
39,23 M^VL, 41,6 MV, 58,25! 
MV{anl- F), 148,2 et 191,22 M, , 
361,25 MP. reliquis locis iiaque 
pluribus -ia i2, item in nomine ' 
mulieris 268,2 {-ea ex. gr. Bilcheler, i 
Carm. epigr. 214). ! 

alioqui: u. 168,20 et 295,8. cf. atqui. I 



aliquamdiu scribere malui, for- 
tasse ininria, cum bis tantum 
extet in M (216,28 et 836,14 ali- 
quddiu) , praeterea dliquandiu. 
in G semper -quam-^ in R ple- 
rumque (at in eodera tavkiu) 
saepiusque in LQ. cf. Thes. 1. 1. 
I 1598,63 sqq. 

a/ncora: u. 173,4. 

Apis: acc. -in 107,23 ii, abl. u. 327,6. 

Apollo: gen. dat. -onis, -oni ad- 
mittere nolui (cf. Thes. ling.Lat.II 
p. 244,20 sqq.). traditur autem 
appollonis 69,24 68,3*) 69,20, 
appolloni 88,16 in solo M (ubi* 
que corr. m. 2)*), reliquis locis 
in-Sl^ 

Appuleius: per unam jp 116,13 Sl 
et sic Suetonius scnbere potuit 
aeque ut Tacitus. 

arcesso: accers- ter in archetypo 
fuit, 2,17 31,14 148,17; de 262,8 
non plane constat (u. adn.). alte- 
ram formam octies exhibent me- 
liores libri, u. adn. 183,16 216,7 
241,19 283,7. omisi 99,6 accerstY» 
WQPST, 226,16 accersi corr. ei 
accessit S {accersiri T), 286,28 
et 326,14 accers- PT. 

Asellius,A8iUius: u. 142,26 et 166,8. 

assimulo: 160,16 assimil- M solus. 
{dissimul- passim). cf. Thes. 1. 1. U 
895,82 sqq. 

atque: spreui adque (126,8 et 246,26 
ilf solus). cf. inquit et p. XLVI. 

atqui: 822,12 atquin solus ilf, uix 
recte. cf. alioqui. 

aurichatcum: non auroch- ut trad. 



1) Ita reliquis locis fere Sl, nisi quod 11,16 inritas habet Jf, 169,10 
inirrita itf, 106,22 inritanda et 147,17 inrito V. 

2) 97,12 quaeritur num submissim ex Q restituendum sit, quod 
confirmare uidetur Einhardus. 

3) DuobuB prioribus locis adgn- exhibui, ut 27,16 adgnitum ad 
fidem MVP^\ praeterea agn- Sl (bis agnitus). 

4) 68,12 appoUinis. 

5) Duplex p saepius in MR, semel in F (recte 3f 86,16 160,12 
260,18 269,10). 

6) Contra 110,29 appoUiniae M^ 111,6 appoUinia V\ 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO 



U 



297.6 in MGL (cf. Thes. 1. 1. 11 
1498,36 sqq.). 

Baliaris: u. 277,22 (Thes. 1. 1. 11 

1697,16 sqq.). 
halineum, balineae, balneae: conBen- 

tinnt codices in baln- (fem.) 184,25 

et 278,26. ceteram batin- recte 

semper M cnm aliis (321,1 solnB). 

n. ad 98,10 108,4 108,21 242,2 

260,18 256,12. 
baUista: 190,9 per unam l omnee 

(etiam HN) praeter M (cf. Thes. 

1. 1. n 1701,1). 

belua: bis per U M;\i. 96,20 188,19 

287,21 (Thes. 1. 1. U 1860,26). 
heniuolm {-entia) u. uaiitudo. 
Berenice: beron- GT, u. 828,9.18. 
Betriaeum, -censis: 290,21 et 812,8 

bretiaC' A 802,22 betr- A. cf. 

299,6. 
bibHoiheca scripsit SuetoniuB, non 

bybl' (188,8 bibly- M, bybli- G\ 

pasBim recte St). 
bimenstris {trim-, quadrim-, sem-): 

sic Sl (excepto fere T) praeter 

239,8 (u. adn.). 
brachium: cc non notaui. 
Britanni (-ia, -icue): solitam scrip- 

turam dedi, quam Bomper fere 

praebent LE, M his locis: 13,5 

211,28 276,24 296,21 309,1.8 826,7 

848.7 (ita BaepiuB etiam alii). 
usitatior forma in M britani- 
(18'*", accedit hic illic Q)\ prae- 
terea traduntur 825,26 brittannia 
(ita pasBim GH), 173,14 et 189,9 i 
brittaniam et brittanarum. 

Brundisium: brundus- ubique GT^ 
accedit 31,12 P (non 0), 58,18; 
OP* (at 68,24 6rwk/*w«P0). etiam 
in libro de rhet. 1 (p. 122,19 R.) ' 
Brundisii Suetonio restituendum j 
esBO nuper monui (Rhein. Mub. 61 
p. 646). ' 

caenum u. obscaenus. 

caerimonia: sic bene traditur 4,7 G, 
37,28 VL {caere- MG) 69,30 M^G 
{caere- 3/»), 107,17 G {caere- M\ 
109,2 Jtf, 189,14 G, 216,27 MG. 
cerim- rel. 

caeruletis: 284,1 caer- MG, cer- rel. ; 
et Bic praeterea Sl. i 

caespea: recte 197,27 per ae ML. 
68,20 et 130,10 cesp- Sl. \ 

caetra: u. 173,7. j 

C€Uceu8, caldo, calciamentum , cal- , 
darium, caldatus: sic ubique co- 1 



diceB. de compositis iam haereo 
an -culc- SuetoniuB BcripBerit; nam 
268,17 traditur discutciatua M^Q, 
296,29 exculciandoa MGWM, 
814,26 exculciaios G, similiaque 
in aliifl libris (uelut Corp. gloBB. 
lat. ni 6,64 exculcia) ez praecepto 
Diomedis gramm. lat. I p. 378,81 
calcio diseuJcio ifacit). 

calficio: u. 160,17 {calfecimus in epi- 
Btula Augusti 96,14). 

camara, concamaratus: u. 106,18 
263,6. cf. Thes. 1. 1. m 208,10 Bqq. 

Caprensia: u. 148,4 {capresi V). cf. 
CIL VI 8968. Bic Ficulensis CIL 
XIV 4012. 

Cebenna: 12,22 geb- deterioreB. 
(Pauly-WiBBowa m p. 1820). 

cena, cenare al.: saepe caen- in M 
Bcriptom eBt, Bed rarius qnam 
RothiuB ezhibuit. sic 216,2 ce- 
mUam MXnR {c^n- GQ\ 247,4 
cenitabatque M al. (cf. 98,13 cini- 
tabat M ut in titulo uulgariter 
Bcripto CIL VI 29791 cinacuia). 

Cercei: u. 169,13. 58,2 recte Sl. cf. 
HuelBen P.-W. m p. 2566, l^iBBen 
Ital. Landeskunde II p. 686. 

charta: 80,17 recte boIub M {carta 
rel.^; 241,23 cariham MGLR, car- 
tam QST. 

Chatti {-a) ubique Bcribendum pu- 
taui, cui Bcripturae prozime acce- 
dunt M^G 802,8. cf. ad 389,1.6. 
incertum quid in archetypo fuerit. 

chirographum: nuBquam recte Bcrip- 
tum, in archetypo ubique cyrogr- 
fuit (328,1 cyrfigraphum M\ quod 
in deterioribuH (singulis locis 
VLS) in cirogr- abiit {IIT). 

chlamys: clamis et damide constans 
codicum lectio (122,20 clatnys so- 
lus G), quae Suetonio uindicari 
nequit. 

circu{m)eo sim.: u. 4,11 125,29 
241,6 264,1. adde 85,18 circum- 
ibat nQT. 112,27 et 204,27 
circuitis {-to) Sl, item biB circuitu. 
omiBi 36,13 circuegit R 250,13 
circuageretur GR. 

dassis u. nauis. 

claudo: clusit 6*2, 9 retinui (u. adn., 
praecedit clamum), de dusis 244,18 
haereo. praeterea claus- Sl. 

dyster: acc. -a 229,18 {n. adn.); sic 
agona ubique, d.phalanga 241,13. 



Digitized by VjOOQ lC 



Ln 



PRAEFATIO 



MLIPQR, 'buisset rel. uno tan- 

tum loco 309,16 -btterat uidetur 

lectio archetypi fuisse (u. adn.). 

ctdcita: forma uulgaris culcttra 

149.20 QRL*T (culina G\ «24,18 
GRL*STN, 266,14 3PGRPSTN, 
304,8 RPST. 

cttrro: de reduplicatione in com- 
positis seruata uel omi^sa u. 
Ritschl ad Suet. Ter. p. 498 (Reiff.) 
et Thimm 1. 1. p. 24. discrepant 
codices his locis: 7,18 176,26 

197.21 333,4. reduplicatio ubi> 
que seruata in compoBitis uerbi 
poscendi, 

Danuuius: per b Sl 129,10 (rarisBime 
sic tituli). 

defetigo: u. 33,14. cf. contrecto» 

ddUy deinde: pro dein passim in 
parte deteriorum (mazime TQ*) 
deinde scriptum est. nonnulla ad- 
notaui (124,9 238,24 241,7 266,11 
327,8, et in primis ad 341,6), 
plura omisi. rariuB dein pro 
deinde^ cuiuB uarietatis exempla 
grauiora habes 63,12 94,20 194,29 
(cf. 136,10). 

delirus: 262,2 deleri MS, at 311,4 
ddiraret Sl (cf. Vel. Long. gramm. 
Vn 73,2 Caper Vn 109,6 Charie. I 
76,19 al.). 

delitesco: 203,26 -iscens MLP*Q 
(uiz ita Suet.; cf. Eysaenhardt 
ed. Amm. Marc. p. VIIII). cf. 
reuiuisco. 

Delmatia {-icus), Ddlm-: Delm- 
quamuis suspicer Suetonium con- 
stanter scripsisse (sic 60,20.21 
61,2 62,11 Bolus M, 208,16 MGQ, 
dalm- rel.), retinui tamen Daim- 
124,16 et 291,6 propter librorum 
coDsensum. cf. Vel. Long. gramm. 
VII 73,6. 

deminuo {-nutio): dim- passim pars 
codicum, semel itf; u. 3,20 6,6 
76,9 116,10 344,26. 

derigo: probam formam seruauit 
M 173,6 (etiam 9) et 190,8. cf. 
adn. 214,2 361,21. 

destiUatio: 100,26 dist- Sl. 

detrecto u. contrecto. 

deu^rsorius (-um\ deuerto, deuerticu- 
lum: praue omnes 267,16. recte 
8olu8 M 36,26 (u. adn.) 247,9 

1) Gramm. lat. VII 72,13 sqq. cf. Diom. I 488,13 {s simplex in 
codd.) et Cor]). gloss. lat. VI p. 236 sq. 



cocus, cocuntur in archetypo fuit 
804,2 (cocco PS, coquo T) et 
104,11 (u. adn.). cf. 266,26 {perse- 
quuniwr et persecuntur codd.). 

codicUlus (semper plur.) : codicell- 
passim GXT\ recte semper M 
(praeter 147,7 codicoUos itf, codi- 
cilits F, codiceU' rel.) et F, raro 
GLPS (196,8 codiciU- G\ quod 
eadem manu mutatum est in 
-cdh). 

coerceo {-citio) : coherc- 33,8 MQLST 
et ita nouies M (sexies G) cum 
aliis, plus uicied LQ^ semper fere 
recte VR. 

coicio, coiecto {-tor, -tura) dedi his 
locis : 4,18 coiectores M^ (n ss. m. 
1?) 8,8 coiecit M^V {coni- M* et 
rel.) 111,18 M (conhiect- V) 140,11 
MG^Q {conicit V) 234,8 MS (in 
S j in ras., conect- L) 300,12 M 
306,9 M 311,26 M. reliquis locis 
coni- Sl. 

comisari, comisator scripsi ut postu- 
lauit VeliuB Longus ^) utque tra- 
ditum est in M 182,3 (couiesantis 
R,comess- rel.) et 196,16 [cofnesati- 
one R, comess- XQ, commess- GU). 
praeterea : 300,22 comissationes- 
que M {comesa- R, comess- uel 
commess- rel.), 328,7 commissa- \ 
Uones M^ {comesa- jR, comess- LS, 
commess- M^ rel.), 362,16 commis- 
saretur M {comesa- g , commess- 
rel.). simplez igitur s constanter 
in R{g)^ cf. supra p. XIX. 

contrecto, detrecto: sic plerumque Sl 
(63,8 detract- WT, cf. 264,26). 
contract- semelilf (336,6), detract- 
bis (u. 71,14 et 134,10). consacr- 
non legi. cf. defetigo. 

consobrinus: consub- 178,10 et 219,11 
M. cf. Thes. I. I. IV 473,70 sqq. 

contubemium^ -nalis: passim Sl, 
contib- 106,12 MVL, quod non 
admisi. 

cotidie, -anus: cott- nusquam non G. 

cotumus: sine h 198,26 Sl, retinui 
(CIL X 1948). 

{in-, per)crebresco : 4 1 ,6 -bruit MGLR 

{-Imit M), -buit rel.; 64,26 -bruit 
MGLS*R, -buit rel.; 144,17 -bruit 
Sl (praeter PT)\ 164,22 -bruisset 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO 



Lm 



298,7; MLQ 266,4; plures 126,26 

(n. adn.). 
dexter: dextra, -um etc. fere semper; 

36,20 dextera O, praeter G, 851,80 

dexteraeSl, u. praeterea 43,6 235,3 

238,23. 
dicio: semper recte M praeter 315,3 

ubi ditionis Sl. cf. 18,7 37,15 

(ubi ditionem X'Q) 309,8 {ditionem 

XQR). 
dilectue: dd- passim deteriores, u. 

ad 69,19 97,2 209,23 256,10. 

praeterea: 41,7 deU VJIRQ* 

188,20 del' QL^ 302,18 del- HQS*. 
Dioscurides: 82,17 dioscor- codd. 

praeter M, 
disicio: dissicere, quam formam 

multi defendunt, spreui 42,11 et 

165,1 (hic dissiscere S*, discire 

discriptio: u. 136,23 (dis- etiam f, 
descreptione V). 

dispando: u. 861,20. 

domus: de acc. plur. u. 217,16. 

duo: acc. duos passim praeter 208,23 
duo Md. 

duritia: 254,2 duritie num iure rece- 
perim iam dubito (u. adn.). 209,6 
duritiam Sl et semper saeuitia. 
226,8 luxuriem spernendum fuit 
neque 19,1 materies admittendum, 
cum primae declinationis formae 
passim legantur. certior uidetur 
lectio 267,8 segnitiem [sign- M\ 
sed 277,4 segnitiamque ex meliori- 
bus libris reposui (cf. 204,1). 

Dyrrachium, -chinus: recte 19,16 
et 31,12 MGVL. 35,1 dyrrachina 
M {dyrrhacina G V, dyrracina L, 
dyrachina IIB, dirra^ina Q, cor- 
ruptius rel.); 35,7 dyrrhachium 
MGVLS {dirrhachium ^, dirra- 
chium B, dyra- uel dira- rel.). 

ehwmeus cum ter eztet, ebureum 
(195,19) Suetonio adsignare non 
ausim, etsi eburarius in giossis 
et hic illic in titulis legi. apud 
Mart. XIV 5 eburei, eborei, ebur- 
nei codd. cf. Quint. inst. I 6,23. 

eequid ') : c litteram testantur 1 14,15 
Md et 144,13 MGVT (u. adn.), 



I reliqui mutarunt in t (sic Sl 266,1 
et 337,11). 

' Eglope: 268,1 recte ^»). cf. ad 294,6. 

degans, -tia: elig- V (semel L^Q). 

epistula: latina forma non comparet 

nisi in M (dimidia fere pars ezem- 

plorum, quater m. 2 u mutauit 

in o). in aliis raro perscriptum 

inueni (FX), sed regnant nota 

compendia. 

exhodium: 144,16 exhodio MVQ, 

j exodio rel. {exodm V in marg., 

' exordio g). uide ne h inserenda sit 
etiam 843,12. 

I exim, exin: illud recepi 274,30 et 

, 309,10. cf. 60,6 124,13 (hic Exinc 
notaui ez P, at xinc in ras. m. 2) 

' 235,1». 

ftc- pro exs- ubique restitui. pau- 
cissimis enim locis exs- ezhibet 

I M, ac ne uno quidem libri in 

[ exs- consentiunt. uelut 139,5 exol- 

I uerentur MWR ,exs- rel.), 267,23 

i exolutus MR (exs- rel.), 326,12 
explenduerunt MGLR {exs- rel.), 
59,5 eocugerent MVPT {exs- rel.), 
301,3 exuperauit MRT (exs- rel.). 
cf. adn. 80,19 et 247,18. contra 
passim s suppressa in .2. ad JHf 
quae spectant haec sunt: 34,1 
exsequebatur MGVPO {exe- rel.\ 
63,16 exsequar MGS\ 126,1 (u. 
adn., sed 138,3 exe- Sl), 44,26 ex- 
structus MGPn. 194,20 exstructo 
MLU, 341,13 exstruxerat MG. 
pauciora habet F, plura de more 
G. contra falso 39,24 exsoleto 
MGV (hoc uno loco M^ saepius 
GnQ, cf. 328,8). 

faenuSy faenerator, faenebris: semel 
tantum recte M 307,6 (fpi- G, 
foen- R, fen- rel.) ; praeterea foen- 
M, rarius fen- f 187,25 u. adn., 
249,10, ubi f§n- GP). 

Faiacrina: per jf^- Sl 307,22 (cf. 
Nissen, Ital. Land. II p. 468; W. 
Schulze, Zur Geschichte lateiu. 
Eigennamen p. 366). 

fascia u. pallium. 

febris u. nauis. 

ferculum: feric- pars librorum, semel 



p. 12. 



1) Cf. Birt, Archiv f. lat. Lez. XV 1906 p. 76 sqq., quem non sequor. 

2) M. Schambergcr, De Statio uerborum nouatore (^diss. Hal. 1907) 



Digitized by LjOOQIC 



LIV 



PEAEFATIO 



M^ fort. retinendum. u. 20,8 39,7 

97,9 170,5. 
feUyr, fetidus: u. 108,10 et 268,7. 
flamonium: flamin- T 70,2. 
flagro: passim recte codd., discre- 

pant (fragl-) 243,11 (27,24 fragl- 

n\ fragr- E), de fragro u. 814,19. 
formididosus: 106.21 formidul- 

M'GVP, formidol- M* rel., et 

sic 234,8 Sl. 
ftdgur: 193,4 fulgora M solus. 
fungor: c. acc. 78,8 73,20 (u. adn.), 

79,21 (u. adn. et cf. 224,11). pae- 

sim c. abl. 
genetiuus, genetrix: gene- 32,12 MV 

40,9 3fF 44,28 MV 100,18 M^VB 

{gera- L ^), 104,15 solus V. geni- rel. 
Hadriaticus: u. 129,11. 
Hannibal: 119,15 annibcdi MT, 

quod RothiuB admisit. 343,7 ann- 

SOlUB T. 
harena: omnibus locis har- G cum 

plerisque, ar- 78,17 et 831,1 

MRLT, 159,15 VLPHT, et Bic 

LT passim. 
harundo: sine aspiratione 17,16 jrjl 

(corr. 5*). 
haruspex: per /i M ubique, 32,10 

etiam VS, in reliquis semper 

arusp-, nisi quod 282,15 et 288,10 

aur- est in G et 42,28 mutilatum 

ruspex in F. item haruspido 

311,1 SOlUB M. 
Hasdrubal: 119,14 ^a«ffrt6-meliores 

libri^ uiz Suetonius. 
haud : sic nouies M {Sl) , quod prae- 

tuli. /kzufu. adn. 167,1 et 233,26 

(et bis in G), hau (sequ. didh) ad 

288,1 et 289,20. 
haue: u. 215,17. 
heiulatus: 248,14 eiul-XT. 
Heluetii: u. 307,6. 
7io/ii«: 240,6 o/era X7T (in G h ss. 

m. 1). 
hoplomachus: u. 183,24. 
tawto, iantaculum: u. 298,8 et 300,21 

{ient- deteriores, gent- G). 
ibrida: u. 60,9. 
ignis u. naut9. 

inclutus: recepi ex V 52,9 (u. adn.\ 
incoho^ non inchoo, Suetonium scrip- 

sisse cum testis sit Diomedes ^) 

(^gramm. I p. 365,16 sqq. u. Suet. 

rel. ed. Reiff. frg. 207 , Smilda ad 

Claud. 3), sic ubique restituen- 



dum ftdt contra libros omnes; 
neque enim quae in recentioribas 
apparent uerae Bcripturae uesti- 
gia (uelut 56,26 tnco^aut^ T, 241,9 
incohandum S iticoandum T) ad 
archetypum referri posBunt. 

incolumis {-itas) : incolom- constanter 
G solus (149,24 inculumis V). 

inquit: perd: 17,18 1^87,8 If 185,26 
M^GV 136,9 F 156,28 F 226,30 
M 236,23 M 257,8 M 266,11 M. 
cf. atque aliaque p. XLVI. 

intdlego u. neglego. 

intemecio: u. 289,22 et 298,5. 

losephus: h omissa in solo 3f 811,25 
(retinuerunt Rothius et Preud*- 
homme). 

iucundus: 95,12 (in epistulaAugusti) 
iocunde (-dae M) H et ioc- reli- 
quis locis plerique codices, recte 
iisdem Jtf, cui adstipulantur 
181,26 FZ» {iucond- WQ), 131,27 
GFL» {iucond- WQ), 142,19 F 
(258,7 incond- L). 

luppiter: 110,6 iupiter MGVLSH, 
item 94,10 GHLST. 

Kalendcte: cal- uno loco 302,6 M. 
uoz perscripta etiam 21,18 in 
MGVS, 89,16 in 3f(H rel.), 172,4 
{)cl G). praeterea compendium 
esse Bolet ki (kl uei k^ non 
raro 3f), quod ubique mutaui in 
kal. {kat aliquotiens G). 

languor u. unguo. 

licfurio: 144,18 per rr JTT. 

litus: quater per tt in M aliisquc 
(3,10 3fF^5r, 112,1 MVPSUQ, 
192,5 MPSnQ, 247,9 MSHQ), 
quinquies recte; falso semel G^ 
Bemper fere QS^ semper recte LM, 

lucusta, Luciista: loc- ubique dete- 
riores, u. 162,9.10 252,7 264,20. 

Lugudunum: forma plenior 172,2 
MLmQ, 174,2 MQ [lug*duni H, 
t ut uid. erasa, certe non u), 201,2 
3IQRS; lugd- rel. 

luxuria u. duritia. 

magno opere {quanto opere^ tanto 
opere): formas non contractas 
omnibus locis restituere placuit, 
ut iam Bentleius postulauit 
(Herm. 40 p. 181), quamuis con- 
tractae ter firmentur codicum con- 
centu 86,9 283,9 321,4. non con- 
tractas seruauerunt 215,12 omnes 



1) De etymo u. Thumeysen, Kuhns Zeitschr. 28 p. 155 sq. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO 



LV 



praeter T; 261,6 et 270,12 solus M; 
2,18 M^LQ {tantopere M*), 107,9 
MB, 144,10 MGLPB iquanto tem- 
pare V), 182,26 MLS^t, 198,8 MT, 
200,28 MLQB, 296,16 MS^QB, 
807,28 MLS^T; 85,1 n§; 68,2 et 
91,17 VQB; 69,4 Fsolus; 66,7 §i?. 

maliuolus u. «aJittMio. 

f/ianu&Mie, -tolis: semper A, nisi 
quod in Q 13,19 erratum est (ieu 
man^; pro <ie manuhils. 

Massilia: 212,4 massalia O. 

Mauretania: maurit' 196,8 i2.*) 

mausoleum : sic quater (264,4 -aeoM\ 
mam%U' 117,7 et 299,27 solus Jf. 

3f(M2fo2amum: u. 60,'i6. 

mensis: gen. plur. m«>i«wum traditur 
76,6 Jfe (praecedit in utroque 
qucUemuum) et 90,8 MGe pro 
m^n^Mm (sic Roth*) uel mensium 
(sic i2 21,21); quae forma num 
Suetoniana sit dubito, quamuis 
in aliis quoque librifl bonae 
notae legatur et ab Hauptio 
uindicata, ab editoribuB recepta 
sit.") eiufldem (^erisin deteriozi- 
bu8 u. ad 70,14 et 92,9.*) 

Messala: nusquam, ni fallor, du- 
plex 2, quae tamen uerior uidetur 
scriptura; at uariant etiam tituli. 

Minos: retinui gen. Minonia^ u. 
158,18 et 272,12. cf. Bucheler, 
Bhein. Mus. 67 (^1902) p. 821. 

MithridcUes, -aticus: quAieT Mithrid- 
(u. 140,3) i2, Mithrad- boIub M 
245,10. 

monstrosus: 148,6 monstruosique 
M*X{-usiqueQ\ item 171,1 -MO«a- 
rtM» GX {-usanim Q); cf. Papyr. 
Berol. 611 (aet. Claud.) n 7 iwon- 
strose. aic 184,26 porUntuosissima 
in recentioribus. cf. tumultuosm, 

monumentum et monimentum scripsi . 
ad fidem M, in monum- codices 
consentiunt 230,4 267,16 261,11, | 



in ffiontm- 163,17. reliquis locis 
(decies) discrepant, et ita quidem 
ut cum M faciant FX, dissentiat 
fere G {monim- G solus 807,14). 
ex. gr. 28,7 fiiont«m^ MVLS^, mo- 
nim- rel.; 42,18 montm- MVL, 
monum- rel. (et H). de 848,8 u. 
adn. reliqua missa facio. 

murmt72o: per u scribi placuit^ ut 
habent 182,18 MLPST {mifrm- G, 
tMtVm- IPT). potuit Suetonius 
sane etiam myrm-,, utrumque enim 
in titulis, at uix mirm-. tradun- 
tur haec: 195,11 myrm- {mirm- 
GIIT); 249,9 mirmiUionem M, 
mirmillonem GIIQf myrmillionem 
LSB (una l 8B)^ myrmHlonem P; 
265,12 myrm^ (mirm- GIIQT); 
842,18 myrw- (mirm- IIQPST). 

murrinus: u. 94,27. 

Mytilenae: 2,22 mitUinarum M^B 
l-enarum JkPPIIQ, uox in P add. 
m. 2), mitylen- G, mitilyn- V, 
mitylin- L, mythtlin- S; 126,6 
mitilenas MQST, mytyl- G, mityU 

VL (recte P/IjB, in JT mt*- m. 1). 
at 91,24 recte MGPS {mitylinas V, 
mitylenas L, mitilenas TT). 

nanciscor: nac^ plerique libri ; 19,1 
(nancta d) et 51,19 i2. nancttis: 
5,82 Jtfd, 142,10 Jf^, 163,28 JtfC 
(nachtus II), 294,19 et 382,11 M 
(hic naetus etiam H\ 

nauarchus: u. 801,7. 

naut8: acc. nauem {-im fere G), abl. 
naue praeter 112,31 (cf. 58,16). 
sic febrem 288,18, febrim 382,11 
{-em G)y febre 301,18; t^eet i^nt 
(u. adn. 180,7); puppem {-im G\ 
puppe; turrem (u. adn. 190,13 
214,1), turre (268,5) et furrt 
(109,14); tussim (176,13); partim- 
que {11,1 uar. -emque); at classim 
Bolus G 120,6. 



1) Cf. index CIL Vni p. 1094. inuenitur sane etiam in titulis 
Maurit- (ex. gr. CIL XI 6968; Der rOm. Limes in Oesterreich V p. 189), 
sed alienum uidetur a Suetonio. 

2) Ita saepius tituli, ex. gt. CIL X 7852 (a. 69 p. Chr.) = 
Dessau 6947. 

8) Fragm. Yatic. 321 cum adnotatione Hauptii ed. Mommsen. 
p. 870 sq. in titulis non uidetur extare. 

4) De aliarum uocum j^en. plur. in -ium uel -um (Thimm 1. 1. p. 16) 
u. praeterea adn. ad 145,6 285,7 330,15; 6,3 61,14 (adde 223,17 marium 
L^S*) 849,26. 218,4 notaui quiritum ex LPSQ {quirinii T), 178,8 in- 
fantum ex G. 



Digitized by VjOOQ lC 



LVI PRAEFATIO 

In iis iudicandis tenendum etiam est litteras e et i passim 
confondi (u. p. XLI), ut interdum quid de genuino scriptoris usu 
statuendum sit parum liqueat (de 216,5 u. supra p. XLVIII). accedit 
quod codices nonnumquam fluctuant. adiectiui uetus ablatiuum 
et in -e et in -i formatum deprehendimus, hoc septies illud ter 
decies (cf. 113,11). comparatiui ablatiuus semper in -e exitum 
habet (falsa enim praebent T 347,22 aliisque locis alii ex dete- 
rioribus, Q- ex. gr. 122,26; cf. etiam 293,1). de abl. part. praes. 
(Thimm I. I. p. 16) u. uarias lectiones ad 103,6 111,22 115,22 
122,5 205,25 280,27. — supra quod monui de formis contractis 
(-/ pro -n, -is pro -iis) cadit fere in nominum tertiae declinationis 
acc. plur. syllaba -is uel -es terminatos (cf. Herm. 40 p. 181 sq.). 
plurimis locis terminationem -is seruauit M^ cui accedere soleni 
VL aliique familiae X, rarius ff, perquam rai'o 2*. totam siluam 
hic proponere non intendo (cf. Thimm I. I. p. 16 sqq. , quae ex 
parte refingenda sunt). ad quem usum glossa refertur adscripta 
in 31 manu altera ad 3,16 (nutantis MVy -es rel.): ubique sueto- 

e 

nius accuscUiuum III decUnaUonis plurarem in is ponit (Herm. 36 
p. 357), quod coDfidentius quam uerius dictum esse apparet. ne- 
que enim auctor sibi constat. certe pendet in talibus nonnum- 
quam ab auctoribus quos sequitur, quod luculento exemplo con- 
firmari potest; tris enim, quod traditum est 62,11 et 71,10 in 
MV^ 91,4 in MGVL {trie suomicas 6r), ipsi Augusto debetur (tres 
plus decies codd.). duobus tantum locis, si bene uidi, -is consen- 
tiens librorum lectio est, 181,12 clientis {-cs §*, praecedit Seiani, 
36,17 clientis MV) et 180,23, ubi omnis abiit in (h)omini$, alteris- 
que duobus in graecis uocabulis, 103,18 myrohrechis (miro- Vlly 
mirro- LPT^ myrro- S) et 185,4 deccris (u. adn.). T semel cum 
MG facit 104,19 (abundantis)\ IPQ cum M 189,28 (renuntiantis)'^ 
Q cum X 48,10 (geniis), cum MV 62,10 (curiilis), cum MGV 
102,3 (amabilis); R cum MV 46,11 (imminentis) , cum MGV 
126,32 (repetentis), cum M 342,5 (negotiantis), cum ML^P 345,18 
(precantis). non respicienda fuerunt quae traduntur 163,22 qualiS' 
cumque in IIB (contra 291,18 talis ML^) et 309,2 gentis in solo jT; 
neque magis audiui meliores testes: 58,9 necessitudinis , 280,20 
liberalitatis, 350,9 uispillonis (cf. etiam adn. 329,18, ubi praecedit 
omnis seruatum in ML^PT; in G 148,8 noctis et 175,5 saccr- 
dotis m. 1 correcta sunt in -es). cum Rothio discrepo his locis: 
49.20 campestres (de L hic non prorsus constat, notaui campestn*^ 
sed i in litura repositam, praecedit autem operisque pro operas- 
que)^ 215,20 omncs (u. adD.). quae praeterea memoratu digna uisa 
sunt, adnotata reperies; de substantiuis: 48,10 (retinui gentis fort. 
iniuria, sed 124,15 sic habent MGV) 81,21 149,15 (ubi sane 
hostis suspicionem mouet, cum clientis cohortis gadisque proba 
uideantur) 232,23; de adiectiuis: 102,3 179,6 180,23 (tricies 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEPATIO 



LVU 



fere omnis^ propter compendii usum plura in -is interiisse ueri 
simile est; 102,5 omnis MGX\ oms TIQ, os B) 282,26 288,1 
(pluris 39,19 MVL, 238,7 MLS^ saepius plures*, item compluris 
et complures)'^ de participiis praesentis, cuius generis plurima 
extant: 33,14 (-es etiam XT) 143,13 159,26 319,2 322,12 
343,18. 



negkgo, intelkgo: sic semper MV 
(99,16 necUgens GVQ, 840,2 nec- 
Ugi MQ)y -ig- saepius in aliis 
(negligentia semper GQS). 

nihil: nichil solita scriptura inde 
a Baec. XII, sic primum VL. 

Nioha u. Pasiphaa. 

noctu media 208,9 libri meliores, 
fort. uere (108,16 media nocte). 

numquam: nunquam non notaui ez 
MVL^ decies fere ex (r, uicies 
ex S^ rarius ex reliquis; nquam 
scribi solet in R. item nonnum- 
quam semper Jf , nhquam saepe 
R8. umquam denique cum plus 
60*«* in M extet, conBequens uisum 
est ita scribi etiam 37,6 (cum LV^ 
unq- rel., ut fere ubique GIIQS, 
raro VLR). cf. quamquam. 

oblitero: per unam t dedi etiam 
260,28. sic 188,8 MTIS, 147,26 
MVS, 167,16 MGRS {-U- rel.). 

ohscaenus, -itas: u. 144,14. praeterea 
obscen- i2, nisi quod 843,19 ob- 
scpia est in M^L (item ^ hic illic 
in GLQR), 306,1 caeno if, c^no 
GL, ceno rel. 

Oedipus (30,24): 243,6 oedipodem G 
{-den rel.), 264,14 {-den US). aimi- 
liter in aliis graecis terminatio 
fluctuat,u.adn. 11,12 92,17 119,26 
182,20 197,16 248,6 828,18 862,19 
{-em Sl). 80,18 pylade GIIK de 
chariclen {-m) u. p. XLVIII. 

oportunus, -itas: opp- uno loco My 
129,12, ubi accedunt VRT\ ter 
p simplez cum plerisque {pp RT). 

optumates u. uictima. 

orior, adorior: u. 140,2 et 208,13. 
{adorirentur H 4,30 et 42,6). de 
potior u. 38,4 184,1 264,11 (poti- 
rentur H 309,26). 

ostrea: 148,1 -ia MG (cf. Ed. Diocl. 
6,6 CIL XI 6710,18). 

paeUx: 93,16 paelicis M, p§l- VL, 
pel- rel. 26,19 pel- Sl. 

paUium, palbatus : paUe-, quod 113,8 
codd. praeter URL^S et 20t),'27 
praeter GIPR exhibent ipaUi- 



reliquis locis i2), non magis ad- 
mittere debuerunt quam fascea 
similiaque {fi4t9,19fasceisque codd. 
praeter IIq, cf. 172,9 fasces it 
ortum ex fasceas). cf. spongia. 

Pandataria, Pandateria : illud 148,20 
(u. adn.), hoc 169,81 H. 

parco: u. 266,26 {parciturus etiam 
S 164,26). de perfecti forma cf. 
Rhein. Mub. 61 (1906) p. 661. 

paropsis: u. 279,16 (trad. parobs-^ 
parabs-^ paraps-). 

Parrasius: u. 144,1. 

Pasiphaa: acc. -am dedi (u. adn. 
237,24 et 272,12), ut Niobam 
242,24 (u. adn.). 

pauo: forma uulgaris paonum 301,6 
MG. 

pedtcator: u. 26,17 (Bficheler, Rhein. 
Mu8. 48 p. 320). 

Peloponensus: u. 68,20 (peloponense 
G^). 

percontor: u. 114,16 percunct- X. 

phalanx u. clyster. 

phalerae, phaleratus: sic Sl 64,8 et 
212,16 (om. T); per f: u. ad 173,a 
et 249,10. 

phasiana: per ph 176,11 (pas- n\ 
per f 301,6 (u. adn.). 

pignus: 8,6 pignoribus et 128,23 
pignore Sl, ut nescio an e ei o 
saepius permutatarum ratione 
habita etiam 61,14 |>t^OfaueriuB 
sit quam pi^nera (MGV)^ quam- 
quam potest casuum quoque 
^isse diuersitas. in titulis et 
pignora legi et pignera (illud ex. 
gr. Mon. Ancyr. VI 6). cf. 206,18 
pigneratus 297,24 pignerauerit. 

pinna, pinnatus: per e nusquam M, 
u. 223,12 263,23 339,12 (hic pin- 
nis MGS). 

phbs: de gen. et dat. u. 6,32 (15,4, 
itaque 316,4 pUbi[s] dandum fuit) 
120,14 (sed saepius in similibus 
plebis Sl uel compendium j9/.), 
140,10; 41,1 149,8 160,21 338,8 
(adde 101,16 pUbique n'S*TL% 
ceterum j)Ubi Sl. 



Digitized by VjOOQ lC 



Lvni 



PRAEFATIO 



postridie: 107,13 ei 2S9, 11 postiridie 
M cum plerisque, item reliquis 
locis deteriores fere. cf. 276,7 
(ubi scriba fortaflse uoluit posttr-)^ 
178,8. 

potior u. orior. 

prehendo et prendo (composita, sim- 
plex non leg^tur): contractas for- 
mas sexies admisi non in M tan- 
tum sed in aliis quoque traditas^ 
u. 79,7 167,6 186,21 (hic Sl, com- 
preh' S*) 226,7 236,1 (depreh- 
PST) 277,12 (depreh- nQST). 
pleniores paene tricies leg^ntur 
in omnibuB libris, si singula ex- 
cipias qualia sunt 48,24 apprendit 
Q {appendit V) et 182,8 appren- 
dentes S. 

promimturium: 68,19 promuntoria 
{-nctoria G) codd. praeter MVLP^. 

protinus u. quatenus. 

proximus u. uictima. 

PtoIe7naeu8: Graecorum formam 
posui refragantibus omnibus li- 
bris, qui probant Ptolome- uel 
Ptolomae- (sic raro 3fF, 28,17 
ptolomeio M^) in archetypo iuisse 
{pthol- passim in deteriohbus, 
etiam O; p suppressa fere in JI*), 
quae scriptura in libris mss. tra- 
laticia, in titulis rara est (BuII. 
comun. di Roma 1906 p. 188 tab. 
VIII Ptolomaei). cf. 196,30. 

pulcher: 222,12 pulcra Roth cum 

Mnr. 

punitor: poenitor 34,3 non admisi 

(u. adn.). 
puppis u. nauis. 
pyrricha: 20,22 pyrrhicam G V,pirri- 

cam T 237,2 l^ymcflw {pi-)WRTS 

237,23 falso nRST. cf. Tyrrhe- 

nicus. 
Pyrrus: u. 119,11. 
quadriduum: reposui 126,11 {quatr- 

Sl) propter 112,28. 
quadripes, quadruplus: u. 266,12 

(179,21 quadrip- Sl\ 138,26. 
quaniquam et quayiqua^n: ad fidem 

Mf in quo longe saepius hoc 

quam illud, raro concinentibus 

VR. in aliis praeualet quamqitam. 

contra tanquam nusquam J/, sem- 

per TS. cf. fiumquam. 
quanto opere u. magno opere. 



quatenua: 91,19 quatinus QT\ cf. ad 
219,16 et 380,12. contra proti" 
nu8 Sl.^) 

quattuor {-decim) : duplici t semper 
scriptum in M {quartuor 116,12), 
simplici semper in Q [(nota xiin 
268,11 GLT); reliqui uariant uel 
notas ezhibent (sic constanter (r, 
in quo semel quatuor 146,9; cf. 
adn. 208,22). 

querela: u. ad 140,18. 167,14 que- 
relas Sl. 

qui: quis pro quilms (semper in for- 
mula in quis) 78,16 121,11 838,14. 
cf. adn. 83,16. 

quicquam : miro codicum (40*" fere) 
consensu, quidquam in solo M 
repperi 360,2. maiore uarietate 
quicquid et quidquid: illud 6*®", 
hoc 14^®" in M (quicq- rel., paucis 
locis exceptis V). 

quinquatrus, -uum: u. 96,12 et 263,8. 
at quinquatria 338,2 (sic passim 
Gloss., improbat Charis. gramm. 
I 81,20). 

quotannis {l^k^"^): quodannis quod in 
solo M extat 71,27 «t 107,1 (hic 
corr. in quotr), neglegendum pu- 
taui, non ignarus ita legi in ti- 
tulis iisque bonae indolis. 

quotiens: Bemel quoties 3f* (14,26) et 
quater G, reliquis locis -iens 
(item totiens, aliquotiens, quo- 
tiensque) Sl. 

raeda: u. 31,3. 

recipero, -ator, -atorius: per» 240,10 
Sl et semper M. recup-: 99,6 
M'GXnQ 234,22 GXnR 278,24 
et 285,16 X(X*)ni? 808,17 PST 
340,13 X{L*')R. 

renuo: 43,23 rennuentique in arche- 
typo fuit, quod est qui admittere 
uelit. cf. HeraeuB, Sprache des 
Petron. p. 39. 

repperi, reppuli, rettuli: repperi ple- 
rumque ii, semel 804,6 reperisset 
MT {repp- rel., in G corr. m. 1). 
41,4 repulerit T, 225,25 r(^ulit R. 
longe rarius rettuli traditur: 16,1 
M 44.5 V 200,22 M 224,28 MQ 
226,ia M 339,6 M; praeterea per 
unam t Sl. fortasse etiam rec- 
cidi Suetonio restituendum (7,29 
169,17). 



1) P. Lejay, M^langes Boissier (1903) p. 849 sqq. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO 



LIX 



reuiuiseo: 120,6 -esceret MV, reti- 
nuit Roth. cf. delitesco. 

rhinocero8, Bhodus, Bhianfus: 78,21 
hrinocerotem MV (rhin- LS, rin- 
rel.). 126,18 hrodum MGd (item 
126,20.27 127,10 128,6 137,22 M 
solus; 187,26 hrodi G, 218,6 hro- 
diisQ). IbS.lhrianumMGVWRS, 
ybianum{ib-ST)X.^) eteiVarroniB 
18 mo8 foit etiam alias obsenia- 
tns, tamen admittere nolui.*) de- 
cies enim rhod- in M traditur, 
semper rhenus (189,16 hremum G), 
rhetor-, rhodanus. de Bhaacuporis 
u. adn. 140,20. 

saepio, Saepia: raro recte scriptum: 
260,6 circumsfptum M, 129,28 
saeptis MV, 174,10 saepta M. 

salio: de duplici compositorum per- 
fecti forma u. adn. 17,19 33,1 (cf. 
2U,19 -luisse Sl) 86,21 111,2 112,1 
196,1 216,21 261,18 266,8 822,7. 

Sameramis: 11,12 sameramin solus 
M^ (cf. titulus Caralitanus, Not. 
d. scavi 1892 p. 434). 

(re)sarcio: u. 204,14 resarsurum, 
quamquam Caper (gramm. Vn 
p. 111,9) sartum non sarsum com- 
mendat (cf. Explan. in Don. gramm. 
rV 614,16 sqq.). sarsor et scvrtor 
(hoc Romanensium) in glossis. 

scahellum: u. 194,30. in titulis ex. 
gr. CIL VI 83194 scahillariorum 
et sic semper ni fallor ; cf. F. Som- 
mer, Handbuch d. lat. Laut- u. 
Formenlehre p. 67. 

scaena, scaenicus: per aa (rarius ^) 
M passim, neque admittere de- 
buerunt sce- (sic 12**' M). item 
246,22 prosc^nHi) MGLR 287,14 
Bolus G. 

scalpo,8calptura:u.S2,n 264,7 278,6. 
849,6 scalpit Sl. cf . Huelsen, Philol. 
66 p. 388 sqq. 

schola: 126,2 scolas codd. praeter M. 

scurrilis: scurrul- 821,6 MQR, ut 
apud Porph. in Hor. serm. I 3,21 
et I 8,11 (p. 241,24 273,4 cf. 
p. 348,18 H.). 

sed: set cur receperint recentiores 



ex 3f 171,7 nescio. in eodem set 
scriptum est 81,28 (u. adn.), et 
falsa adnotat Preud'homme ad 
291,28. cf. ad 129,2 et 274,26. 

segnitia {-ies) u. duriiia. 

sep%Ucrum: aspirant 117,4 GQP 
168,19 GVQS 42,10 i2 praeter 
RT. item simuladirum saepe 
deteriores (etiam V, frequentissime 
(7/1), nusquam M. 

sescenti: sexc- non legi in MR, at 
fere inXJICetbis in G (cf. 144,22 
178,2 189,7 287,17). 

setius: ubique M et plerique, secius 
semper G. de sequius (setius) u. 
adn. 119,10 et 827,7. 

Sigambri: u. 61,6 {sic- plerique). 

simulaerum: u. sepulcrum. 

simstrorsus:-06us M{n)R 273,17, 
ut CIL VI 29784. similia apud 
Suet. non offendi. 

soUefnnis: semper recte M (et fere 
LS), nisi quod sole- est in M 84,19 
et 108,16 (hic etiam G^ et pleris- 
que sic locis R) ; solkmpn- ubique 
F, passim GIl; sollenn- {solenn-) 
semper fere Q, rarius PR. 

spintria: ut 148,6 omnes habent 
{»putrias G, spintreas 5), ita 171,1 
et 296,19 restituendum uidetur 
(ita uulg. ante Rothium). 

spongia: ut fascea, palleum Ha spon- 
gea in archetjpo fuisse testantur 
libri meliores: 97,19 sphongeas 
MVLPS^ {spongeas WRT, spon- 
gias GWy sphongias Q, sphongyas 
5*); 108,7 sphongeam MVLPSQ 
{spongeam GT, -iam IIR); 174,6 
sphongea MGLP {spongea S^, 
sphongia QR, spongia 11 T, spon- 
gyaS*); 318,23 spongeis MGX 
{-iis TS*). in tituUs ex. gr. CIL 
XI 2931 spongiario. cf. Charis. 
gramm. I 109,9. 

sponsalia u. uectigal. 

strena : forma uulgaris strenua ') bis 
in archetypo fuit 86,14 et 138,27 
(u. adn.).^ at 188,26 strenarum 
{stemarum GL^P, strenn- T) et 
188,9 strenas {stemas G, strenn- 1 ). 



1) Ortum ex rhianum {b et h permutatae ex. gr. 122,6 birti L 
221,2 barpocran L 239,19 rehili S). 

2) Cf. Roth praef. p. XXXVI. Birt, Der Hiat bei Plautus p. lOy. 

3) Consent. gramm. V 396,26 897,84. in titulis coUegiorum saec. H 
CIL VI 10284 (Dessau 7213). 33885 (Deasau 7214). 



Digitized by VjOOQ lC 



LX 



PRAEFATIO 



suboles: 8oh- codd. praeter MV (recte 
89,24 etiAm 17*12, 110,28 77, hic 
itf matauit in solh), 

SHCcenseo, mscenaeo: utraqne forma 
in M, u. adn. 16:^,26 176,23 311,6 
(i2) 318,7 («UMN BoluB X). 

Suebii 61,6 senbos boIub M (i. devbos 
corr. in 8ueho8\ per u rel. 

(ew-, cott)«u«8eo: de pluBquamper- 
fecti formis contractiB uel non con- 
tractiB u. adn. 24,18 87,13 73,21 
92.12 118,18 138,26 192,27 237,28 

274.7 284,7 347^12. reliquiB locis 
grauiores discrepantiaB non in- 
ueni. 

Svila: saluo mathematici nomine 
196,20 (« aia PQ, tUa T) in dicta^ 
torifl nomine regnat lere Sylla 
(uel Silla) ; sed probam formam his 
Baltem locis seruarunt 6,6 M^ 
{saia M\ 24,19 MV, 38,19 M^V 
Isillae M^. 

Syriai in dicto Caesaris 11,11 swria 
ad fidem M^VL^PO^S retinen- 
dum fuit. 

taeter: 192,12 tetrum H. 

tamquam u. quamquam. 

tanto opere u, magno opere. 

Tarracina: praue terr- 273,17 Sl, 

141.16 GPST. item 276,20 terrar- 
conensis MP (66,2 terr- UEPT, 
279,2 terr- PS). 

tegumentum: tegim- 196,20 LPT 

tempora: timp- u. 192,7. 

tensa: th- 39,7 VL, 78,24 GQ\ 
311,29 XPT. 

Thraex: ubique restitui, ut tituli 
postulare uidentur, u. 183,24 
{threci MGX), 194,19 {thrax 
MLPQBy trhax TL, trax GST), 
196,10 (Vireces Si, aine h XTL, i 
traces S^, 830,3 342,18. 

Thrasyllw: traduntur 113,23 ihra- 
siluni (sine h MII, 'ilium T) et 

173.17 thrasilus {-ylus GL)\ per II 

128.8 Bolns M (sine fc, -yZum uel 
-ilum rel), 164,22 ii {-iUus X'nQ). 

Toranius: mangonis nomen 93,18 
per h Bcriptum in MGVT mutaui 
ad fidem X fortasse iniuria (cf. 
W. Schulze, Zur Gesch. lat. Eigen- 
namen p. 98). de C. Toranio (66,8 
tor- Sl) u. CIL VI 1311 (Desaau 47). 

totus: dat. toto 238.4 suspectus. 

tra{ns)duco sim.: transd- 6,31 et 
10,16 i2, praterea trad- Sl. trans- 



latus {-atio) passim i2, sed trala^ 
ticius 236,23 {transl- L^) et 262,19 
{transl- IIQT); maior discrepan- 
tia 64,8 et 268,26 (u. adn.). irans- 
marinus: u. 22,12 (802,14 tram- 
H), transmitto^ non tram-. trans- 
uexit 31,9, at trau^ 74,13.14 (u. 
adn.). semper traicio. 

tropaeum: legitima scriptura sem- 
per seruata in MV, bia in L 
(semel -eum MLP 44,29). in 
ceteris (etiam G) semper troph-, 

tubures: 348,26 recte boIub M (tuber- 
reL). ita codd. saepius apud PUn. 
n. h. et Martialem. cf. Consent. 
«ramm. V 364,10 Poenorum tuhur, 
HeraeuB, Wochenschr. f. klass. 
Phil. 1907 p. 212. 

tumultuosus: 189,17 tumultos- M, 
reliquis locis -uos-. cf. monstrosus, 

turris u. nauis. 

tus: aspirant 282,10 i2, ut saepe in 
titulifl bonae notae; genuinum 
exhibent 73,4 MGV {turus F») 
113,1 MV 168,19 MVSR. 

tussis u. nauis. 

Tyrrhenicus: sine h 228,14.17 XIIQ. 
cf. pyrrieha. 

uacatio : uoc- semel tantum M 209,14. 
u. ad 71,16 et 213,3 (72,8 uac- Sl), 

ualitudo: semper ita codd. et for- 
tasse ita Suetonius, quamquam 
dissuadere uidentur tituli (de 
gr. 2 p. 100,18 et in uita Verg. 
p. 66 et 64 ualet- praetulit Reiffer- 
scheid, contra ualit- in uita Ho- 
rati p. 46 et 48). item acquiescen- 
dum fuit in formis beniiwlus, 
beniu^lentia , maliuolus {mcUeu- 
in uita Verg. p. 66). benificium 
non notaui. 

uectigal: gen. plur. ter uectigalium, 
bis t/ec<t^a/torwm(l 17,10 et 171,19 
[hic -Uum ST]). item sponsalia- 
rum 84,21 {spottsalia 207,21). 

Vergilius: uirg- ubique Sl. 

uictima Sl praeter 87,16, ubi uictu- 
mae MV retinui (at optumates 
num SuetoniuB scripserit 8,26 
dubito, sequitur mox optimatibus; 
de proxumum u. adn. 348,8; cf. 
etiam 130,22). 

uilicus: -U- codd. praeter ML^P 
226,2. 

uifidico: uend- saepiuB GST. 

uinuiefitia: u. 305,4. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO 



LXI 



Viri(Uinu8: 272,24 -«ft- in arche- 
typo fnit. siiie h in titulis legi. 

uiffpillo: 850,9 uisp- Sl, ut ubique 
fere (de glossisu. GOtz, Thes. gloss. 
p. 409) optimi libri; cf. praeter 
alios Boissevain ad Dionem uol. II 
p. 442. 

umeo: aspirant deteriores, u. 222,15 
et 319,2. cf. 128,19. 

umerus: recte semper Fet plerum- 
que M soli (5,10 etiam S^). hum^ 
204,6 Sl, 85,17 et 157,6 omnes 
praeter V. 

umquam u. numquam. 

ungm, unguentum, -tatus, -tarius: 
bene ubique M. 98,12 ungi 
M*HGF*ST, 101,16 ungebatur 
GLST; 184,26 250,11 814,19 wn- 



gent- GL\ 84,6 G, 5^^,15 V. item 
260,80 langore MR^Ts (sed 159,12 
languorem H et languere semper); 
contra 128,14 anguore Q, 839,18 
elanguores WQ* cf. urgeo. 

Vologaesus: u. 270,10 813,8 385,21. 

urgeo: urgue- perperam M 328,1 et 
827,24. raro in aliis, ut 290,14 
urgueretur WP. cf. adn. 229,7. 

utrubique: 58,21 utrob- codd. praeter 
M' (cf. CILVIII 9002). 

Xerxes: 178,12 xersis in archetjpo 
fuit {sersis pauci, om. G^ xerx- IP 
at X prior in rasura). sic passim 
codices (cf. Georges, Lat. Wort- 
formen p. 742; P. Eretschmer, 
Kuhns Zeiteehrift XXXVII, 1904, 
p. 142 sqq. aliique). 



Exemplorum typis descriptorum, quorum maior numeros 
extare uidetar quam manu scriptorum^), antiquissima sunt Ro- 
mana duo (Bom. I. II) anno 1470 emissa, altenim Sextili mense 
cnra lohannis Antonii Campani*), alterum Decembri ex recen- 
sione lohannis Andreae Aleriensis episcopi'); quibus tertium accedit 
editio Veneta (Ven. I) anni 1471.*) quae tres editiones principes 
instar codicum habendae, ^cum ex scriptis codicibus pro se quae- 
que expressa sit, etsi in multis rebus inter se differunt, cum 



1) Plus ducenta inde ab anno 1470 usque ad 1829 prodierunt, 
quae breuiter composuit loh. de Gruber, Jahrb. f. Phil. suppl. III (1834) 
p. 142 — 149, praefatus aliqua de nouae Suetoni editionis ratione atque 

•consilio, cuius editionis specimen (lul. cap. 4—6) dedit in progr. Stral- 
sund. a. 1837. recensum editionum habes etiam in ed. Parisina, quam 
•curauit C. B. Hase, I p. XXII sqq. denique recentiores enumerantur apud 
Mac^, Su^tone p. 25 sqq. 

2) Editio rara inuentu ; quam ubi laudaui, sciant lectores me fere 
pendere a prioribus, neque enim quod continuo consulerem exemplum 
mihi praesto erat. duo asseruantur in Museo Britannico, unde mihi 
aliqua exscripsit H. I. Bell Londiniensis. ipse a. 1894 inspexi exemplar 
quod est in bibliotheca publica Florentina (quondam Laur. plut. 64,2) 
'fra i rari nr. 20', notis instructum Angeli Politiani, qui in calce ad- 

:scripsit haec: Tinit die XXI Febniary circa III horam Florentiae 1478'. 
continet autem uarias lectiones ex aliis codicibus sumptas, praeterea 
interpretamenta et coniecturas. — huius editionis apographa plura 
extant, ex. gr. cod. Laur. Medic. Pal. 158. 

3) Inde transscriptus ex. gr. cod. Paris. 5754 (cf. MObius, Philol. I 
p. 635). — huius cefeerarumque plurimarum exemplaria extant in biblio- 
thecis Monacensibus. 

4) Insunt in hac multisque aliis uersus Ausonii. in fine haec: 
^Hoc ego nicoleos gallus cog^iomine ienson Impressi: mirae quis neget 
artis opus? At tibi dum legitur docili suetonius ore: Artificis nomen 
fac rogo lector ames. M.CCCC.LXXI'. 



Digitized by VjOOQ lC 



LXII PRAEFATIO 

exempli cansa in Veneta editione Graeca uerba ubique (spatiis 
tamen uacuis relictis) omissa sint, in Bomanis capitum descriptio 
a uulgari discrepet, in uniuersum tamen iudicanti simillimae 
inter se et recentissimorum pessimorumque librorum, quales sunt 
Perizonianus et Harlemensis, propago dicendae sunt' (Both p. xix ) 
leuiora quaedam menda in illis passim sublata sunt, quo munere 
uaria fortuna fungi perrexerunt editores qui secuti sunt. exami- 
naui igitur ad indagandas potissimum primarias lectiones e vetu- 
stioribus editiones has*): ed. anonymam*), Mediol. a. 1475 (^im- 
pressum per Magistrum Philippum de lauagnia*, insunt notulae 
Calderinii), ed. a. 1480'), Bonon. a. 1488 (cum Beroaldi uita 
Suet.)*), Venet. a. 1490 (cum commentario M. A. Sabellici)*), 
Mediol. a. 1491 (cum eodem)^), Bonon. a. 1493 cum commentario» 
PhiHppi Beroaldi (altera ed. a. 1506)'), Lugd. a. 1508»), Paris. 
a, 1609, Florent. a. 1510 (^opera et impensa Phiiippi de Giunta. 
Florentini'), Venet. a. 1510 (cum comment. Sabellici et Beroaldi,. 
'per Philippum Pincium Mantuanum'), Paris. a. 1512, Florent. 
a. 1515 (luntina), Argent. a. 1515, Venet. a. 1616 ('in aedibus 
Aldi' cura I. B. Egnatii, cf. ed. a. 1519), Basil. a. 1518 (Desi- 
deni Erasmi), Basil. a. 1533 (huic et aJteri Basiliensi a. 1546 
repetitionibus Erasmianae Sigismimdum Gelenium praefuisse Bo- 
thius existimat), Lugd. a. 1534 per Seb. Gryphium (aHas Gry- 
phianas inspexi a. 1544. 1547. 1548 etc), Colon. a. 1539 (*Io- 
annes Gymnicus excudebat', item a. 1544), Paris. a. 1543 (Roberti 
Stephani), Basil. a. 1560 (cum adnotafcionibus Glareani), Antverp. 
a. 1574 (Suetonii Caesares Theod. Pulmanni opera et studio- 
emendati Antverpiae ex officina Christophori Plantini), Antverp. 
a. 1578 (c. comm. Laevini Torrentii); agmen uetustiorum clau- 
dant Is. Casaubonus (Genavae 1595, Paris. 1610) et Petrus Scri- 
verius (Lugd. Bat. a. 1596). posteriores commemoro editiones 
loh. Georgii Graevii (Traiecti a. 1672. 1691. 1703), Samuelis 



1) Copiis fere usus Bum McnacensibuB. 

2) Exemplar Monacense sign. 'Inc. s. a. 1721'. uidetur ea quam. 
Gruber 1. 1. p. 142 ex Eberti coniectura anno 1472 adsigDauit. consimilia 
autem est editioni Venetae I, paucis locis correctior. 

8) Nihil subscriptum nisi 'FINIS MCCCCLXXX'. pendet a 
prioribus. 

4) Vltimo folio 'ad lectorem' praeter alia haec: 'Simon pasqualia 
ladertinuB accurata id egit emendatione, ut quod impediat legentes 
iam frustra hic perquiratur. . . . Opus hoc exactum et impressum est 
Bononiae per me Platonem de Benedictis stampatorem eius ciuitatis 
ciuem' eqs. 

6) 'Venetiis per Baptistam de tortis MCCCCLXXX die XV. Fe- 
bruarii'. 

6) Ter Vldericum scinzenzeler'. 

7) 'Impressit Benedictus Hectoris Bononiensis'. 

8) Similis ed. Bonon. 1488. 



Digitized by VjOOQ lC 



PRAEFATIO LXin 

Pitisci (Traiecti 1690, Leovardiae 1714), L Gronovii (Lugu. 
Bat. 1698), Petri Bnrmanni (Amst. a. 1736)*), loh. Aug. Emesti 
(Lips. 1748. 1775)*), Fnincisei Oudendorpi (Lugd. Bat. 1751)^); 
denique quas commentariis utilibus instruxeioint D. 0. G. Baum* 
garten - Crusius (Lips. 1816)*) et L H. Bremi (Ztlrich 1820, 
ed. n). 

Priores longe superasset editio, quam summo studio parauit 
at non absoluit Ricardus Bentley. qui uir sagacissimus et ipse 
codices quosdam Anglicos, qui hodieque supersunt^), excussit et 
per alios in suum usum conferendos curauit Parisinos, in his 
Memmianum. libros eias animaduersionibus doctis coniecturisque 
partim audacibus partim ingeniosis plerisque tamen utilibus re- 
fertos, qui asseruantur in Museo Britannico, post Beckerum^) 
examinaui maximamque partem publici iuris feci a. 1901.^ id 
quod philologo Britannico non contigerat, ut uidelicet criticam 
Suetonii editionem ad fidem mss. librorum absolueret, perfecit 
Garolus Ludouicus Roth (Lips. 1858), uir de auctore nostro op- 
time meritus, cuius laudibus nuper quidam obtrectare conati sunt 
fmstra.^) nouissimam, quae in lucem prodiit, dum mea typis 
mandatur, curauit Leo Preud'homme (Groningae 1906) Rothii, ut 
par est, umeris innixus.^) denique selectas uitas conmientariis 
uarii et generis et pretii instructas nuper emiserunt H. T. Peck 
(Diuus luL et Aug., ed. IL New York 1893), H. Smilda (Diuus 
Claud., Groningae 1896), E. S. Shuckburgh (Diuus Aug., Cam- 



1) Cum notis integris Egnatii Glareani Torrentii Yrsini Casauboni 
Gruteri Marcilii Graevii Patini selectisque aliorum. inest index 
Matthiae Bemeggeri. 

2) EiuB notas plenas exhibet cum Is. Casauboni commentario 
F. A. Wolfius (Lips. 1802). 

3) Cum notis Graevii, L Gronovii, Dukeri. 

4^ VoL tertium (Lips. 1818) indices continet copiosissimos (Xlauis 
Suetoniana'). eius uiri commentario notas quasdam adiecit C. B. Hase 
(Paris. 1828). 

6) Preud^homme, Premifere ^tude p. 299 sqq. 

6) Q naest. criticae de C. Suetonii Tranquilli de uita Caesarum 
librifl VUl (Memeli 1862). copiae Beckerianae ubi nunc lateant nescio; 
certe plane Beckerum olet ^Suetonius Bentleianus' Edmundi Hedickii 
erroribus plenus (progr. gymnasii Freienwaldensis 1902, in cuius calce 
legitur 'reliqua seorsim edentur'). 

7) Sitzungsberichte der Akad. der Wissenschaften zu Berlin 1901 
p. 677 — 696. menda aliqua leuiora inrepserunt, quae facile corriget 
lector. unum monere uelim in adn. ad Dom. 10 (342,27) mea culpa 
remansisse ^abula^ pro 'fibula\ 

8) Cf. Herm. 37 (1902) p. 690 sqq. 

9) Praenuntiabant editionem tres dissertationes , Tremiere (deu- 
xieme, troisi^me) ^tude sur rhistoire du texte de Suetone de uita Cae- 
sarum' (Bruxelles 1902. 1904, in Actis acad. Bruxellensis), de quibus 
cf. quae dixi Beriin. phil. Wochenschrift 1902 p. 1364 et 1906 p. 9 sqq. 
ipsius editionis censuram scripsi ibid. 1906 p. 662 sqq. 



Digitized by LjOOQIC 



LXIV PRAEFATIO 

bridge 1896), C. Hofstee (Galba Otho Vitellius, Groningae 1898), 
I. B. Pike (Tib. Cal. Claud. Nero, Boston 1903). 

Bothii editione factum est, ut Suetoniana studia, quae com- 
mendata olim splendidissimis nominibus (in his lusti Lipsii Grono- 
uiorumque patris ac filii) nostra aetate paululum refrigescere 
coeperant, denuo reuiuiscerent. inquisiuerunt igitur plures in 
Suetonii genus dicendi') operamque dabaut uerbis scriptoris emen- 
<iandis uel interpretandis non pauci, in iis loh. Nicolaus Madvig.') 

Bestat ut munere fungens grato gratias agam uiris doctissi- 
mis quam plurimis, qui simima comitate assidue impigreque mea 
causa codices iterum iterumque euoluerunt, ut de lectionibus cer- 
tiorem me facerent. sunt autem praeter eos, quos iam supra 
memoraui: B. Peter Berolinensis, Th. Sinko Cracouiensis, H. Bo- 
fltagno Florentinus, G. Fioker I. Simon W. Suchier quondam 
Halenses, H. I. Bell I. A. Herbert F. G. Eenjon Londinienses, 
M. Bonnet Montepessulanus, F. Haverfield OxonieDsis, H. Lebegue 
H. Omont M. Baj Parisiaci, C. Huelsen Bomanus, E. Bormann 
et B. Beer Vindobonenses, G. Milchsack Wolfenbuttelanus. neque 
minus gratulor me in eligendis imaginum exemplis consiliarium 
habuisse Paulum Arndt Monacensem uirum iconographiae peri- 
tissimum. 



1) H. B. Thimm, De ubu atque elocutione C. Suet. Tranquilli 
(Regimonti 1867). P. Bagge, De eloc. C. S. T. (Vpsaliae 1875). Aem. 
Trachmannf De coniunctionum causalium apud Suet. usu (Halis Sax. 
1886). R. Dfipow, De Suet. consuetudine sermonis quaestiones (Berge- 
dorf 1895). I. W. Freund, De Suet. usu atque genere dicendi (Vratifll. 
1901). L. Dalmasso, La grammatica di C. Svetonio Tr. (Torino 1906). 
«f. etiam G. M. Lane, Harvard Stud. IK 1898 p. 17 sqq. A. A. Howard 
ibid. X 1899 p. 23 sqq. totam denique SnetoniaDam prouinciam amplexus 
•est A. Mace, Essai sur Suetone (Paris 1900); inest librorum conspectus 
non plenus p. 17 — 24. 

2) Aduersaria crit. I (1871) p. 19, II (1873) p. 570 sqq., III (1884) 
p. 247 sqq. aUorum alibi mentionem feci. hic addantur: C. F. W. Miiller, 
Bhein. Mus. 20 (1865) p. 155 sqq. Cornelissen, Coniectanea Latina (Da- 
ventriae 1870) et Mnemos. VI (1878) p. 318. Henr. Alanus, Codicum 
Suetonii suorum duorum specimen nec non obseruationes aliquot addi- 
dit H. A. (Dublinii et Londinii 1878). V. Jemstedt (de notis eius cri- 
ticis, quas a. 1876 in ephemeride Rossica edidit, relatum est Rev. des 
Revues I p. 275; cf. Herm. 24 p. 479). H. I. Polak, Parerga (progr. gymn. 
Erasmiani Roterodamensis 1882). H. ErafPert, Beitrilge zur Kritik und 
Erkl&rung lat. Autoren (progr. Aurich. 1882). I. C. G. Boot, Mnemos. 
XVni (1890) p. 359. T. Halbertsma, Aduers. crit. (Leidae 1896) p. 168 sqq. 
P. Thomas, M^langes Paul Fredericq (Brux. 1904) p. 38. • 



Digitized by LjOOQIC 



C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

AD C. 8EPTICIVM CLARVM PRAEP. PRAETORTO 

LiBRi vm 



Suidas 8. u. TQdyxvXXQg^ 6 ^ovriTdavios xQtipLavioas, jQaiifia- 

rt>xbg'P<oiialog, iYgaif)e . . . avyY6vix6v Kaiadgav tp' {Bernh<irdyy 

xffi aaQOivX cod. Vo88.\ TtSQvdxn ^s filovg xal (xara Ritschl) 

Stadoxag avTibv anb ^lovXiov img ^o^ziavov pLpXia r\. 

Ad amissam libri praefationem pertinft: 

Laur. Lyd. de mag. 3, 6 TQayKvXXog xoivvv tohg Td>v Kai- 
adgcav piovg iv yQaiifucaiv &noTivo}v 2snTixi€0 (-fitcD cod.), 
bg T^v vnaQxog xmv nQaiT(oQiav&v anuQ&v in^ a^ircov, nQai- 
qiBxtov avrbv rav nQaiTfOQiavoav TayiLdt<av xal tftaXdyytov 
rjye^iova Tvyxdvtiv idriX(oatv. 



Digitized by LjOOQIC 



NOTARVM CONSPECTVS 



M cod. Paris G116 (Memmianua) sa^c. IX: iW* corrector eiue satis 

antiquus (saec. XI — XIl?) 
H Heirici excerpta saec. IX, ad fidem cod. Paris. 8818 saec. XI 
G cod. Gudianus 268 saec. XI; G^ corrector antiquus, 6r* corrector 
recentior codice Monacensi o977 (^), qui a. 1456 ez G trans- 
scriptus est 
V cod. Vatic. 1904 saec. XI— XII deficiens in uitae CaHg. cap. 3 

L cod. Laur. 68, 7 saec. (XI— )XII; X* corr. antiquior, L^ recens 
P cod. Paris. 6801 saec. XII; P* corr. antiquus 
cod. Laur. 66, 89 gaec. XII; O^ ooiTector antiquus (plenins ad- 
hibitus in uita Diui luli, praeterca raro) 
cod. Montepess. 117 saec. XII 
\T cod. Berolin. lat. fol. 337 (Hulsianus) saec XIV 
.71 cod. Paris. 6116 saec. XII; JT* corr. antiquus 
Q cod. Paris. 5802 saec. XII; Q^ corr. recens, saec. XV ut uidetur 
(huic affinis b = cod. Suession. 19 saec. XIII, ex quo selectas 
adposui lectiones laudatas a Preud'hommio) 
cod. Regius mus. Brit. 16 C HI saec. XII {q gemellus alter 
Regius 15 C IV saec. XIII, quem adhibui inde a Domit. cap. 14, 
ubi deficit R) 

N excerpta cod. Paris. 17 903 (Notre-Dame 188) saec. XIII 
g alii codd. recentiores, unus uel alter aut plures, in his ^, cod. 
Paris. 5804 saec. XV 

Sl lectio archetypi (Fuldensis ut uidetur libri quo Einhardus usus est) 

siue codicum consensns 
X' consentiens lectio librorum V et X 
T' consentiens lectio librorum T et 5^7', qiiibus plerumque accedunt 

P* et (0«) 

unci quadrati | | delenda comprehendurit, angulati <^ ^ supplenda 
♦ unam litterara erasam significat 



Einhard. uitam Caroli Magni ab Kiuhardo conscriptam designat, 
Epit. epitomen quae luli Victoris nomine fortur; Torr. Burm. Oud. 
B.-Crus. Modd. coniecturas Torrentii Burmunni Oudendorpii Baum- 
garten-Crusii Moddermani. 



Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VI TA CAESARVM 

LIBER I 

DIWS IVLIVS 



Annum agens sextum decimum patrem amisit; sequenti- 1 

busque consulibus flamen Dialis destinatus dimissa Cossutia, 

quae familia equestri sed admodum diues praetextato despon- 

sata fuerat^ Comeliam Cinnae quater consulis filiam duxit 

suxorem, ex qua illi mox lulia nata est; neque ut repudiaret 



Inscriptio primaria periit. in M fol. 1 margine superiore manus 
altera adscripsit incipit suetonius de uita cesaru. nunc gesta cesaru 
reliqui sic (litteris grandibus omnes): C. Suetonii Tranquilli de uita 
Caesarum lib. I incip. diuus lulius Caesar in primis (7, G. Suetonii 
Tranquilli de uita Caesarum liber l V et similiter SOT qui fere ad- 
dtmt incipit diuus lulius, incipit Tranquillinus Suetonius L, incipit 
liber Suetonii Tranquilli de uita et moribus XII Cesarum liber primus T, 
nuUa praescriptio in P 



Ad amissum libri initium non spectat Seru. Aen. VI 798 (u. ad 
Aug. 94) 



1 Annum agens MVd^ lulius Caesar annum agens X, Gaius lulius 
Caesar annum agens G, Annum agens Caesar rel. {post annum nonnuUa 
erasa in P) 3 an desponsa ? cf Claud. 27 5 ut] quin G 

SvBTOHiVB ed. Ihm. I. 1 



Digitized by VjOOQ lC 



2 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 compelli a dictatore Solla ullo modo potuit. quare et sacer- 
dotio et uxoris dote et gentilicis hereditatibus multatus diuer- 
sarum partium habebatur, ut etiam discedere e medio et quam- 
quam morbo quartanae adgrauante prope per singulas noctes 
commutare latebras cogeretur seque ab inquisitoribus pecunia 5 
redimeret, donec per uirgines Vestales perque Mamercum 
Aemilium et Aurelium Cottam propinquos et adfines suos 

3 ueniam impetrauit. satis constat SuUam^ cum deprecantibus 
amicissimis et ornatissimis uiris aliquamdiu denegasset atque 
illi pertinaciter contenderent^ expugnatum tandem proclamasse 10 
siue diuinitus siue aliqua coniectura: uincerent ac sibi 
haberent, dum modo scirent eum, quem incolumem 
tanto opere cuperent, quandoque optimatium parti- 
bus^ quas secum simul defendissent^ exitio futurum; 
nam Caesari multos Marios inesse. is 

2 Stipendia prima in Asia fecit Marci Thermi praetoris 
contubernio; a quo ad arcessendam classem in Bithyniam 
missus desedit apud Nicomeden, non sine rumore prostratae 
regi pudicitiae; quem rumorem auxit intra paucos rursus dies 
repetita Bithynia per causam exigendae pecuniae^ quae de- ao 
beretur cuidam libertino clienti suo. reliqua militia secundiore 
fama fuit et a Thermo in expugnatione Mytilenarum corona 

3 ciuica donatus est. meruit et sub Seruilio Isaurico in Cilicia, 
sed breui tempore. nam SuIIae morte comperta, simul spe 
nouae dissensionis, quae per Marcum Lepidum mouebatur, n 
Romam propere redit et Lepidi quidem societate, quam- 
quara magnis condicionibus inuitaretur, abstinuit, cum in- 
genio eius diffisus tum occasione, quam minorem opinione 

4 offenderat. ceterum composita seditione ciuili Comelium Do- 

16 cf. Viri ilL 78, 1 contubernalis Thenno in Asiam profectus, 
cum saepe ad Nicomeden regem Bithyniae commearet, impudicitiae 
infamatus est. 298qq. ihid. 78j2sq. mox Dolabellam iudicio oppressit. 
dum studiorum causa Rhodum petit, a piratis captus e<^8)t; redemptus 
eosdem [et] postea captos puniuit. 

3 discere M^, discederet GPOST et om, G 8 impetrarit V, 
perpetrauit X (i* im ss. X*; 11 uicerint M^ 17 accersendam fl, 
arcesB-il/* ISprostate 3f*F* 23 est. meruit] emeruitM*^ lycia 6r 
26 rediit 2g (uulg.) 27 tum T' iin R corr. ex cum ut uid.) 28 occa- 
sioni Camtih. post alio!< 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS lYLIVS [cAP. 1-6] 3 

labellam consularem et triumphalem repetundarum postula- 
uit; absolutoque Rhodum seeedere statuit^ et ad declinandam 
inuidiam et ut per otium ac requiem Apollonio Moloni cla- 
rissimo tunc dicendi magistro operam daret. huc dum bi- 

5 bemis iam mensibus traicit, circa Pharmacussam insulam a 
praedonibus captus est mansitque apud eos non sine sunima 
indignatione prope quadraginta dies cum uno medico et cu- 
bicularis duobus. nam comites seruosque ceteros initio sta- 2 
tim ad expediendas pecunias^ quibus redimeretur^ dimiserat. 

10 numeratis deinde quinquaginta talentis expositus in litore 
non distulit quin e uestigio classe deducta persequeretur 
abeuntis ac redactos in potestatem supplicio, quod saepe 
illis minatus inter iocum fuerat, adficeret. uastante regiones 
proximas Mithridate^ ne desidere in discrimine sociorum uide- 

15 retur, ab Rhodo, quo pertenderat, transiit in Asiam auxiliis- 
que contractis et praefecto regis prouincia expulso nutantis 
ac dubias ciuitates retinuit in fide. 

Tribunatu militum^ qui primus Romam reuerso per sufiFra- 5 
gia populi honor optigit, actores restituendae tribuniciae po- 

10 testatis, cuius uim SuUa deminuerat, enixissime iuuit. L. etiam 
Cinnae uxoris fratri, et qui cum eo ciuili discordia Lepidum 
secuti post necem consulis ad Sertorium confugerant, reditum 
in ciuitatem rogatione Plotia confecit habuitque et ipse su- 
per ea re contionem. 

«6 Quaestor luliam amitam uxoremque Corneliam defunctas 6 

laudauit e more pro rostris. [sjet in amitae quidem laudatione 
de eius ac patris sui utraque origine sic refert: 

Amitae meae luliae maternum genus ab regibus 
ortum, paternum cum diis inmortalibus coniunctum 

80 est. nam ab Anco Marcio sunt Marcii Reges, quo 
nomine fuit mater; a Venere lulii, cuius gentis fa- 



1 iiiram post triumphalem add. T P^O- 3 miloni GTLQ 6 phar- 
macauBam G^ phamacusam F, phamarcusam X 7 dignatione Ur- 
sinus 8 ceteroB om. T 13 inter] per Bentley 14 disaidere X' 

18 Tribtmatum TPOT {m in expuncfa), Tribunus ? (Ton-.) cf. Vesp. 2 

19 auctoresque T, auctores <5, actores auctoresque Graevius 20 de- 
minuerat GVSU, dim- rel. (ii?) 26 e] de tiel ex Benthy et 
Casauh.^ sed £1 27 origine utraque X 28 abj a XN [in L nna 
litt. post a erasa) 31 cuis M (t cuius m. 2 in marg.) 

1* 



Digitized by LjOOQIC 



4 C. SVETONI TRANQVILLI 

milia est nostra. est ergo in genere et sanctitas re- 
gum, qui plurimum inter homines poUent, et caeri- 
monia deorum, quorum ipsi in potestate sunt reges. 
2 In Comeliae autem locum Pompeiam duxit Quinti Pom- 

pei filiam, L. Sullae neptem; cum qua deinde diuortium fecit 5 
adulteratam opinatus a Publio Clodio, quem inter publicas 
caerimonias penetrasse ad eam muliebri ueste tam constaus 
fama erat, ut senatus quaestionem de pollutis sacris decre- 
uerit. 

7 Quaestori ulterior Hispania obuenit; ubi cum mandatu 10 
pr(aetori8) iure dicundo conuentus circumiret Gadisque uenisset, 
animaduersa apud Herculis templum Magni Alexandri imagine 
ingemuit et quasi pertaesus iguauiam suam, quod nihil dum 

a se memorabUe actum esset in aetate, qua iam Alexander 
orbem terrarum subegisset^ missionem continuo efSagitauit 16 
ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in 
2 urbe. etiam confusum eum somnio proximae noctis — nam 
uisus erat per quietem stuprum matri intulisse — coiectores 
ad amplissimam spem incitauerunt arbitrium terrarum orbis 
portendi interpretantes, quando mater, quam subiectam sibi m 
uidisset, non alia esset quam terra, quae omnium parens ha- 

8 beretur. decedens ergo ante tempus colonias Latinas de pe- 
tenda ciuitate agitantes adiit^ et ad audendum aliquid con- 
citasset, nisi consules conscriptas in Ciliciam legiones pau- 
lisper ob id ipsum retLuuissent. «5 

9 Nec eo setius maiora mox in urbe molitus est: siquidem 
ante paucos dies quam aedilitatem iniret^ uenit in suspicionem 
conspirasse cum Marco Crasso consulari, item Publio Sulla 
et L. Autronio post designationem consulatus ambitus condem- 
natis, ut principio anni senatum adorirentur, et trucidatis m 
quos placitum esset^ dictaturam Crassus inuaderet, ipse ab 



7 in post eam (ea T) add. FOT (Oud) 10 prouenit G man- 

dato VL^T et muUi <5 11 pr- MVQRT, rb- II, populi b- (ud 
Romani) rel. et sic ss. M^, corr. Sigonius iuri G, iura^'' dicendo X'N 
circuiret GLN 12 alexandri magni HN 18 dum MVL^P^O^Q, 
tum rel. et N, otn. H (nichilum L*) 14 id aetatis quo Bentley 

19 arbitrum GVS 20 potiundi POSTN, potiendi JI* 28 adiit 
om, T (adiit et del. Bentley) 28 Publio] p- T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS rVLIVS [CAP. 6-11] 5 

eo magiater eqnitum diceretur constitutaque ad arbitrium re 
publica Sullae et Autronio consulatus reetitueretur. memi- 2 
nerunt huius coniurationis Tanusius Geminus in historia^ Mar- 
cus Bibulus in edictis, C. Gurio pater in orationibus. de hac 

6 significare videtur et Cicero in quadam ad Axium epistula 
(frg, E XI 5> referens Caesarem in consulatu confirmasse reg- 
num^ de quo aedilis cogitarat. Tanusius adicit Crassum pae- 
nitentia uel metu diem caedi destinatum non obisse et id- 
circo ne Caesarem quidem signum^ quod ab eo dari conuenerat, 

10 dedisse; conuenisse autem Curio ait, ut togam de umero dei- 
ceret. idem Curio sed et M. Actorius Naso auctores sunt con- 3 
spirasse eum etiam cum Gnaeo Pisone adulescente, cui ob 
suspicionem urbanae coniurationis prouincia Hispania ultro 
extra ordinem data sit; pactumque ut simul foris ille, ipse 

16 Bomae ad res nouas consurgerent, per ^Ambranos et Transpa- 
danos; destitutum utriusque consilium morte Pisonis. 

Aedilis praeter comitium ac forum basilicasque etiam 10 
Capitolium omauit porticibus ad tempus extructis, in quibus 
abundante rerum copia pars apparatus exponeretur. uena- 

so tiones autem ludosque et cum collega et separatim edidit, 
quo factum est, ut communium quoque inpensarum solus 
gratiam caperet nec dissimularet coUega eius Marcas Bibulus, 
evenisse sibi quod Polluci: ut enim geminis fratribus 
aedes in foro constituta tantum Castoris uocaretur, 

S5 ita suam Caesarisque munificentiam unius Caesaris 
dici. adiecit insuper Caesar etiam gladiatorium munus, sed 2 
aliquanto paucioribus quam destinauerat paribus; nam cum 
multiplici undique familia conparata inimicos exterruisset, 
cautum est de numero gladiatorum, quo ne maiorem cuiquam 

w habere Romae liceret. 

Conciliato populi fauore temptauit per partem tribuno-H 
rum, ut sibi Aegyptus prouincia plebi scito daretur, nanctus 



7 cogitarat T'L*P*0^, cogitaret rel, cogitarit Polak 8 abisse Q, 
adisse IIR 10 eiceret T, reiceret Burm. 12 Gnaeo om. X* 

16 Lambranos uulg. post Sabellicum, Ambrones ed, Bonon. 1488 {Bero- 
aldus, Ambronas C. Barth al.), Ambarros Urlichs, Aruemos Mommsen, 
C&mptoios Madvig 19 mnnerxim Gujetus parX^' 25 Caesaris 
om. V (praecedit mnicus) 32 plebissito F, plebis scito GLT 



Digitized by VjOOQ lC 



6 C. SVETONI TRANQVILLI 

extraordinarii imperii occasionem, quod Alexandrini regem 
suum socium atque amicum a senatu appellatum expulerant 
resque uulgo inprobabatur. nec obtinuit aduersante optima- 
tium factione: quorum auctoritatem ut quibus posset modis 
in uicem deminueret, tropaea Gai Mari de lugurtha deque 5 
Cimbris atque Teutonis olim a Sulla disiecta restituit atque 
in exercenda de sicaris quaestione eos quoque sicariorum 
numero habuit, qui proscriptione ob relata ciuium Romano- 
rum capita pecunias ex aerario acceperant, quamquam ex- 

12 ceptos Gomelis legibus. subomauit etiam qui Gaio Rabirio le 
perduellionis diem diceret, quo praecipuo adiutore aliquot 
ante annos Luci Satumini seditiosuni tribunatum senatus coer- 
cuerat, ac sorte iudex in reum ductus tam cupide condemna- 
uit, ut ad populum prouocanti nihil aeque ac iudicis acerbi- 

13 tas profuerit. deposita prouinciae spe pontificatum maximum 15 
petit non sine profusissima largitione: in qua reputans ma- 
gnitudinem aeris alieni^ cum mane ad comitia descenderet, 
praedixisse matri osculanti fertur domum se nisi ponti- 
ficem non reuersurum. atque ita potentissimos duos com- 
petitores multumque et aetate et dignitate antecedentes su- so 
perauit, ut plura ipse in eorum tribubus suffragia quam uter- 
que in omnibus tulerit. 

14 Praetor creatus, detecta coniuratione Catilinae senatu- 
que uniuerso in socios facinoris ultimam statuente poenam, 
solus municipatim diuidendos custodiendosque publicatis bo- n 
nis censuit. quin et tantum metum iniecit asperiora suaden- 
tibus, identidem ostentans quanta eos in posterum a plebe 
Romana maneret inuidia, ut Decimum Silanum consulem de- 
signatum non piguerit sententiam suam, quia mutare turpe 
erat, interpretatione lenire, uelut grauius atque ipse sensisset w 

2 exceptam. obtinuisset adeo transductis iam ad se pluribus et 



3 quae res Modd. delens quod Alexandrini usque expulerant ihi- 
probabatur T, improbatur (inp- J/) re?. optimatum TIJT 6 di- 
minueret XW 8 numero — Romanorum om. T (propterea qui in 
post quoque add. 11, condempnauit qui per pro quoque interpolauit q) 
10 aabinio (-no T) GT 11 aiutore M^, auctore GX' 16 pe- 

tiit T non post qua add. G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 11-17] 7 

in his Gicerone consulis fratre, nisi labantem ordinem con- 
firmasset M. Catonis oratio. ac ne sic quidem impedire rem 
destitit^ quoad manus equitum Romanorum^ quae armata prae- 
sidii causa circumstabat, inmoderatius perseueranti necem com- 
5 minata est, etiam strictos gladios usque eo intentans, ut se- 
dentem una proximi deseruerint^ uix pauci complexu togaque 
obiecta protexerint. tunc plane deterritus non modo cessit, 
sed et in reliquum anni tempus curia abstinuit. 

Primo praeturae die Quintum Gatulum de refectione Carl6 

10 pitoli ad disquisitionem populi uocauit rogatione promulgata, 
qua curationem eam in alium transferebat; uerum impar opti- 
matium conspirationi, quos relicto statim nouorum consulum 
ofScio frequentes obstinatosque ad resistendum concucurrisse 
cemebat, hanc quidem actionem deposuit. ceterum Cae-16 

16 cilio Metello tribuno plebis turbulentissimas leges aduersus 
collegarum intercessionem ferenti auctorem propugnatorem- 
que se pertinacissime praestitit, donec ambo administratione 
rei publicae decreto patrum submouerentur. ac nihilo minus 
permanere in magistratu et ius dicere ausus, ut comperit pa- 

20 ratos, qui ui ac per arma prohiberent, dimissis lictoribus 
abiectaque praetexta domum clam refugit pro condicione 
temporum quieturus. multitudinem quoque biduo post sponte 2 
et ultro confluentem operamque sibi in adserenda dignitate 
tumultuosius poUicentem conpescuit. quod cum praeter opi- 

ss nionem euenisset, senatus ob eundem coetum festinato coactus 
gratias ei per primores uiros egit accitumque in curiam et 
amplissimis uerbis conlaudatum in integrum restituit inducto 
priore decreto. 

Becidit rursus in discrimen aliud inter socios Catilinael? 

30 nominatus et apud Nouium Nigrum quaestorem a Lucio Vet- 
tio indice et in senatu a Quinto Curio, cui, quod primus con- 



1 ciceronis XII B^ <[Q -^ Cicerone Halbertsma 2 ne] nec XQ 
3 qnoadusque X 13 con**curri88e* M, concucurrisse GII (cur in 

marg. add. m, 1 G), concurriBse rel. 17 administratione g, ab- 

ministratione MVLPSO^IIR (ii), ab administratione GO^Tq, mini- 
stratione Qs 26 conuenieBet M^8 27 in om. M^Q^ 29 Rece- 
dit M^GV 80 uettio solus F, uetio MGQ^ uectio uel ueccio rel. 
{item p. 6 l. 6, at p.8 1.2 recte etiam MLQ) 31 ludice Lambinus (iud- 
in rec. codd.) nominatus inter socios post Curio add. IIP^O^^ST 



Digitized by VjOOQ lC 



8 C. SVETONI TRANQVILLI 

silia coniuratorum detexerat, constituta erant publice praemia. 
Curius e Catilina se cognouisse dicebat, Vettius etiam chiro- 
2 graphum eius Catilinae datum pollicebatur. id uero Caesar 
nuUo modo tolerandum existimans, cum inplorato Ciceronis 
testimonio qua^dam se de coniuratione ultro ad eum detulisse 5 
docuisset, ne Curio praemia darentur eflfecit; Vettium pigno- 
ribus captis et direpta supellectile male mulcatum ac pro 
rostris in contione paene discerptum coiecit in carcerem; 
eodem Nouium quaestorem, quod compellari apud se maiorem 
potestatem passus esset. 10 

18 Ex praetura ulteriorem sortitus Hispaniam retinentes 

creditores interuentu sponsorum remouit ac neque more ne- 
que iure, ante quam prouinciae or[di]narentur, profectus est: 
incertum metune iudicii, quod priuato parabatur, an quo 
maturius sociis inplorantibus subueniret; pacataque prouin- 15 
cia pari festinatione, non expectato successore ad trium- 
2 phum simul consulatumqi^e decessit. sed cum edictis iam 
comitis ratio eius haberi non posset nisi priuatus introisset 
urbem, et ambienti ut legibus solueretur multi contra dice- 
rent, coactus est triumphum, ne consulatu excluderetur, di- io 

19mittere. e duobus consulatus competitoribus, Lucio Lucceio 
Marcoque Bibulo, Lucceium sibi adiunxit pactus ut is, quo- 
niam inferior gratia esset pecuniaque poUeret, nummos de 
suo communi nomine per centurias pronuntiaret. qua cognita 
re optimates, quos metus ceperat nihil non ausurum eum in k 
summo magistratu concordi et consentiente collega, auctores 
Bibulo fuerunt tantundem poUicendi, ac plerique pecunias 
contulerunt, ne Catone quidem abnuente eam largitionem e 
re publica fieri. 



2 curiuB T et sic V in marg. m. 1, curio MGV {in textu) X {in M 
rasura supra et sequ. e , fart. s erasa, certe curiose est in 6) e cati- 
lina] catilinam G, quia per catilinam X 6 curioni M^ 7 multa- 
tum X^T 9 eodem <^et> Casaub. (??) 13 ordinarentur (ordiren- 
tur O^) Sl, corr. Lambinus 19 in urbem GT 21 consulatus 

(consol- M) om. g, glossema putant Torr. al. luceio GXR 22 lu- 
ceium (-ceum 0)GX 26 optumates Mb, glossam antiquitus dictum 
adscr. M* non nihil G (nihil — summo ow. T) 27 pollicenti 

(-ceri T) MGX' 28 quidem om. V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS IVLTVS [CAP. 17-20] 9 

Igitur cum Bibnlo consol creatur. eandem ob causam 2 
opera ab optimatibus data est^ ut prouinciae futuris consu- 
libus minimi negotii, id est siluae callesque^ decemerentur. 
qua maxime iniuria instinctus omnibus officiis Gnaeum Pom- 

5 peium adsectatus est offensum patribuSy quod Mithridate 
rege uicto cunctantius confirmarentur acta sua*, Pompeioque 
Marcum Grassum reconciliauit ueterem inimicum ex con- 
sulatu, quem summa discordia simul gesserant; ac societatem 
cum utroque iniit, ne quid ageretur in re publica, quod dis- 

10 plicuisset uUi e tribus. inito honore primus omnium instituit, 20 
ut tam senatus quam populi diuma acta confierent et publi- 
carentur. antiquum etiam re<[t^tulit morem, ut quo mense 
fasces non haberet, accensus ante eum iret^ lictores pone se- 
querentur. lege autem i^aria promulgata obnuntiantem col- 

15 legam armis foro expulit ac postero die in senatu con- 
questum nec quoquam reperto, qui super tali consternatione 
referre aut censere aliquid auderet, qualia multa saepe in 
leuioribus turbis decreta erant, in eam coegit desperationem, 
ut, quoad potestate abiret, domo abditus nihil aliud quam 

ao per edicta obnuntiaret. 

Ynus ex eo tempore omnia in re publica et ad arbitrium 2 
administrauit, ut nonnulli urbanorum, cum quid per iocum 
testandi gratia signarent, non Caesare et Bibulo, sed lulio 
et Gaesare consulibus actum scriberent bis eundem prae- 

26 ponentes nomine atque cognomine, utque uulgo mox ferrentur 
hi uersus <-FPJR p, 330}: 

1 ef. Eutrop. VI 17, 1 cum L. Bibulo consul est factus. 



1 creatus GT 2 ab om. g 3 id est silaae callesque del. 
WiUems, siluae callesque id est minimi n. Halbertsma 4 instigatus 
Bentley 5 adsecutue M^, assecutus M^, aBsectatus rel. 7 Mar- 
cum] m. GX' 10 primum Modd. 11 conficerentur (confit- S) 
T'P*0* 18 consul ante accensus add. Bentky, ante fasces Modd. 
14 abnuntiantem M*X (re post oh 88. L^ 16 quae Ms 18 tur- 
pis Q^, culpis nRQ^Q 22 urbaniorum Bentley (cf. Vesp. 20) per 
iocum po8t signarent ponit Torr., del C. Ndgler 23 testanti M^8^ 
testati M^Q [glo88am testati dicebantur qui testamento signabantur 
adscr. if *) 23/24 cesare et iulio 0<s {Oud.) 24 bis usque cogno- 
mine eum Lipsio damnant muUi proponentes ed. Torr. a. 1578 25 no- 
mine atque cognomine del, Modd. uttque (i erasa) M 



Digitized by VjOOQ lC 



10 C. SVETONI TRANQVILLl 

non Bibulo quiddam nuper eed Caesare factum est: 
nam Bibulo fieri consule nil memini. 

3 campum Stellatem maioribus consecratum agrumque Cam- 
panum ad subsidia rei publicae uectigalem relictum diuisit 
extra sortem ad uiginti milibus ciuium^ quibus temi pluresue 6 
liberi essent. publicanos remissionem petentis tertia mer- 
cedum parte releuauit ac, ne in locatione nouorum uecti- 
galium inmoderatius licerentur, propalam monuit. cetera item, 
quae cuique libuissent^ dilargitus est contra dicente nullo ac^ 

4 si conaretur quis, absterrito. Marcum Catonem interpellan- lo 
tem extrahi curia per lictorem ducique in carcerem iussit. 
Lucio LucuUo liberius resistenti tantum calumniarum metum 
iniecit, ut ad genua ultro sibi accideret. Cicerone in iudicio 
quodam <^de domo 4t} deplorante temporum statum Publium 
Clodium inimicum eius, frustra iam pridem a patribus ad i» 
plebem transire nitentem, eodem die horaque nona transduxit. 

5 postremo in uniuersos diuersae factionis ^indicem . . .^ inductum 
praemiis, ut se de inferenda Pompeio nece sollicitatum a 
quibusdam profiteretur productusque pro rostris auctores ex 
conpacto nominaret; sed uno atque altero frustra nec sine ao 
suspicione fraudis nominatis desperaus tam praecipitis consilii 
euentum intercepisse ueneno indicem creditur. 

21 Sub idem tempus Calpumiam L. Pisonis filiam successuri 

sibi in consulatu duxit uxorem suamque, luliam, Gnaeo 
Pompeio conlocauit repudiato priore sponso Semilio Cae- » 
pione, cuius uel praecipua opera paulo ante Bibulum inpu- 
gnauerat. ac post nouam adfinitatem Pompeium primum 
rogare sententiam coepit, cum Crassum soleret essetque 
consuetudo, ut quem ordinem interrogandi sententias consul 
Kal. lanuariis instituisset, eum toto anno consemaret. so 

1 quiddam MGVLST {in M 6. prior ss., item in t), quicquam 
POT, quidquam g et fere edd. 2 nihil M 3 fltellatum r'P*0' 
6 ad Casauh., ac ii 8 ducerentur X, uterentur et ss. i licitarentur q 
9 libuisset Bentley, Madvig 10 Marcum] M. A" (non T) 14 Publium] 
P. X* 17 inductum Sl, inductum quendam s, induxit Stephanus.^ in- 
duxit Vettium Ursinus, Vettium subornaBse (uel immisisse) inductum 
Oud,^ indicem subomauitVettium inductum Eoth 19 productoBque G 
20 sed del Torr. 24 consulatum X{Oud.), cf. p. 15, 19 26 bidunm V 
28 eileret M*L^PO (i. taceret uel soleret interrogare primituB crasBum 
adscr, 3f *, CrasBUB sileret d) 29 consul post lanuariis colloc. X' 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [cjLP. 20-23] 11 

Socero igitur generoque suflfragantibus ex omni pro-22 
uinciarum copia Gallias potissimum elegit, ^cuius emolumento 
et oportunitate idonea sit materia triumphorum. et initio 
quidem Galliam Cisalpinam Illyrico adiecto lege Vatinia ac- 

5 cepit; mox per senatum Comatam quoque^ ueritis patribus 
ne, si ipsi negassent, populus et hanc daret. quo gaudio 2 
elatus non temperauit^ quin paucos post dies &equenti curia 
iactaret, inuitis et gementibus aduersaris adeptum se quae 
concupissety proinde ex eo insultaturum omnium capitibus; 

10 ac negante quodam per contumeliam facile hoc ulli femi- 
nae fore, responderit quasi adludens: in Suria quoque 
regnasse Sameramin magnamque Asiae partem Ama- 
zonas tenuisse quondam. 

Functus consulatu Gaio Memmio Lucioque Domitio prae-23 

15 toribus de superioris anni actis referentibus cognitionem 
senatui detulit; nec iUo suscipiente triduoque per inritas 
altercationes absumpto in prouinciam abiit et statim quaestor 
eius in praeiudicium aliquot criminibus arreptus est. mox 
et ipse a Lucio Antistio tr. pl. postulatus appellato demum 

so coUegio optinuit, cum rei publicae ^causa abesset reus ne 
fieret. ad securitatem ergo posteri temporis in magno ne- 2 
gotio habuit obligare semper annuos magistratus et e petito- 
ribus non alios adiuuare aut ad honorem pati peruenire, 
quam qui sibi recepissent propugnaturos absentiam suam; 

4 ef. Etttrop. VI 17,1 decreta est ei Gallia et Illyricum cum legio- 
nibus decem {cf. p. 15, ^7 sq.). Oros. VI 7, 1 



2 Galliam Bentley cuiua] quae et Bentley, quae sibi Kiessling 
apud Behr obs. in Caes. III p. 3 (de aliis coniecturis u. adl.3) 3 sit] 
fit LPOT {non S), sibi eBset u€l fieret B.-Crus. totum locum (cuius — 
materia) uarie temptauerunt: cuiue emolumenta et oportunitateB ido- 
nea sint mateiia Casaub., tunc et emolumento et o. idoneas materiae 
/. F. Gronav,, cuiuiB emolumento et o. idoneas et (sibi pro et Madvig) 
materia I.Gronov. (Madvig), quouiB emolumento et o. idoneas sibi et 
materiam Polak, aliter alii 4 uaticinia L^POS, uaticina d (i. pro- 
phetali proprium legis apud romanos ss. M*, rasura supra uatinia), cf. 
p. 15,10 8 ftrementibuB Hdlhertsma 11 respondit q aliique rec, 
responderet « (Torr.) Byria M*GO*, siria L*T, asayria T 12 sa- 
meramin M^, samiramin M*, samiramim Fd, semiramim (uel -em, 
-en) rel. 21 negotio del. Gujetus 24 pepigissent X (gloss. i. pro- 
miBiBsent adscr. M*, inde promisiBsent uel recepissent d) 



Digitized by VjOOQ lC 



12 C. SVETONI TRANQVILLI 

cuius paeti non dubitauit a quibusdam ius iurandum atque 
24etiam syngrapham exigere. sed cum Lucius Domitius con- 
sulatus candidatus palam minaretur consulem se effecturum 
quod praetor nequisset adempturumque ei exercitus, Grassam 
Pompeiumque .in urbem prouinciae suae Lucam extractos con- 5 
pulit^ ut detrudendi Domitii causa consulatum alterum pete- 
rent, perfecitque +utrumque, ut in quinquennium sibi im- 
2 perium prorogaretur, qua fiducia ad legiones, quas a re pu- 
blica acceperat, alias priuato sumptu addidit, unam etiam ex 
Transalpinis conscriptam, uocabulo quoque Grallico — Alauda 10 
enim appellabatur — , quam disciplina cultuque Bomano in- 
8 stitutam et omatam postea uniuersam ciuitate donauit. nec 
deinde ulla belli occasione, <ne^ iniusti quidem ac periculosi 
abstinuit, tam foederatis quam infestis ac feris gentibus ultro 
lacessitis, adeo ut senatus quondam legatos ad explorandum is 
statum Galliarum mittendos decreuerit ac nonnuUi dedendum 
eum hostibus censuerint. sed prospere [de]cedentibus rebus et 
saepius et plurium quam quisquam umquam dierum suppli- 
25 cationes impetrauit. gessit autem nouem annis, quibus in 
imperio fuit, haec fere. «0 

Omnem Galliam, quae saltu Pyrenaeo Alpibusque et 
monte Cebenna, fluminibus Rheno ac Khodano continetur 
patetque circuitu ad bis et tricies centum milia passuura, 



19sqq. Eutrop. VI 17,3 domuit autem annis nouem fere omnem 
Galliam, quae inter Alpes, flumen Rhodanum, Rhenum et Oceanum est 
et circuitu patet ad bis et tricies centena (centum codd, deter.) milia 
passuum. 



2 syngraphum (sym-fi', sin- PO, ciro- T) X consulatu JTjR, con- 
sularis A" 6 peterent X^IIQq, peteret MGBd {inde alter eorum 
pro alterum Salmasius, uterque G.Becker delens quod sequitur utrum- 
que) 7 perfecitque utrumque ut MGIIB8, perfecitque utrumque 
(-imque L) et ut X^ et ut et tum perfecitque utrumque post proro- 
garetur V {sic corr. G^, et ut {om. perf. utr.) Qe {sic Wolf (iUique), 
fecitque per utrumque ut q {Casaub.), perfeeitque utcumque ut uel per- 
fecitque ut Bentley^ perf. per utrumque ut Both 8 quia V 9 alias 
— addidit TS, alias — addit MGV, aliia — additis iP T unam] 
nam IIB, iam Qe, quam q 18 ne suppl. Erasmus 17 cedentibus q, 
succedentibus g, ei cedentibus Casaub., dein c. Graevius {cf. Herm. 36 
p. 302) 19 in om. MB, non P^O^ 21 a saltu T 22 gebenna 
(geh- B) M^TP^OT fluminibusque X {non T) 23 centena Eutrop. 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS IVLIVS [CAP. w-M] 13 

praeter socias ac bene meritas ciuitates in prouinciae formam 
redegit, eique cccct in singulos annos stipendii nomine inposuit. 
Germanos^ qui trans Rhenum incolunt^ primus Romanorum 2 
ponte fabricato adgressus maximis adfecit cladibus; adgressus 

5 est et Britannos ignotos antea superatisque pecunias et obsides 
imperauit; per tot successus ter nec amplius aduersum casum 
expertus: in Britannia classe ui tempestatis prope absumpta 
et in Gallia ad Gergouiam legione fusa et in Germanorum 
finibus Titurio et Aurunculeio legatis per insidias caesis. 

10 Eodem temporis spatio matrem primo^ deinde filiam^ nec26 

multo post nepotem amisit. inter quae^ constemata Publi Clodi 
caede re publica^ cum senatus uuum consulem nominatimque 
Gnaeum Pompeium fieri censuisset^ egit cum tribunis plebis 
coUegam se Pompeio destinantibus, id potius ad populum fer- 

16 rent, ut absenti sibi^ quandoque imperii tempus expleri coepisset, 
petitio secundi consulatus daretur, ne ea causa maturius et 
inperfecto adhuc bello decederet. quod ut adeptus est, altiora 2 
iam meditans [s]et spei plenus nullum largitionis aut officiorum 
in quemquam genus publice priuatimque omisit. forum de ma- 

80 nubiis incohauit, cuius area super sestertium milies constitit. 
munus populo epulumque pronuntiauit in filiae memoriam, 
quod ante eum nemo. quorum ut quam maxima expectatio 



2 Eutrop. VI 17, 3 Galliae . . . tributi nomine annuum imperauit 
sBBtertimn (stipendiam DunckeTf stipendium sest. JRuhl) qnadringenties 
(iniJ^TfKs . . . q>6Q0v Paeanius) 3 ibtd. Germanosque trans Rhenum 
adgressns immanissimis proeliis uicit. 4 ibid. Britannis mox bellum 
intolit, quibus ante eum ne nomen qnidem Bomanorum cognitum erat. 
eosque (eos qaoque et et eos quoque al. codd.) uictos obsidibus ac- 
ceptis Btipendiarios fecit. 6 ihid. inter tot successus ter male pugna- 
uit, apud Aruemos semel praesens et absens in Germania bis. nam 
legati eius duo, Titurius et Aurunculeius, per insidias caesi sunt. 
18 id. VI 19, 2 rediens ex Gallia uictor coepit poscere alterum con- 
sulatum atque ita ut sine dubietate aliqua ei deferretur. contradictum 
est a MarceUo consule {cf. cap. 28). Oros. VI 15, 1 



1 socias X*IPQ, socios MGT8 2 numerum sohis seruauit V, 
ramra 6 fere Utterarum in M (quadringenties Eutrop.\ eique in codd. 
rel. lacuna non indicata {cf. Herm. 40 p. 187) nomina XS, nomen T 
6 ante G 6 per] inter J5?i**rop. 7 est post expertus ss. M* 11 inter- 
imqueiliS 16 quandocumqueX', etquando J7^ quando Qe 16 nec 
ea maturius causa G 17 ut om. G IS et Qqs aliique ?, sed rel. {Sl) 
22 maxima Gs, maxime {-^ L) rel. {Sl), inde cum maxime Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



14 C. SVETONI TRANQVILLI 

esset^ ea quae ad epulum pertinereut, quamuis macellaris 
3 ablocata^ etiam domesticatim apparabat. gladiatores notos, 
sicubi infestis spectatoribus dimicarent, ui rapiendos reser- 
uandosque mandabat. tirones neque in ludo neque per la- 
nistas, sed in domibus per equites Romanos atque etiam per b 
senatores armorum peritos erudiebat, precibus enitens, quod 
epistubs eius ostenditur, ut disciplinam singulorum susciperent 
ipsique dictata exercentibus darent. legionibus stipendium 
in perpetuum duplicauit. frumentum, quotiens copia esset, 
etiam sine modo mensuraque praebuit ac singula interdum lo 

27 mancipia e[t] praed[i]a uiritim dedit. ad retinendam autem 
Pompei necessitudinem ac uoluntatem Octauiam sororis suae 
neptem, quae Gaio^Marcello nupta erat, condicionem ei de- 
tulit sibique filiam eius in matrimonium petit Fausto Sullae 
destinatam. omnibus uero circa eum atque etiam parte magna 15 
senatus gratuito aut leui faenore obstrictis, ex reliquo quo- 
que ordinum genere uel inuitatos uel sponte ad se comme- 
antis uberrimo congiario prosequebatur, libertos insuper ser- 
uulosque cuiusque, prout domino patronoue gratus qui esset. 
2 tum reorum aut obaeratorum aut prodigae iuuentutis subsi- 90 
dium unicum ac promptissimum erat, nisi quos grauior cri- 
minum uel inopiae luxuriaeue uis urgeret, quam ut subueniri 
posset a se; his plane palam bello ciuili opus esse dicebat. 

28nec minore studio reges atque prouincias per terrarum or- 
bem adliciebat, aliis captiuorum milia dono offerens, aliis S5 
citra senatus populique auctoritatem, quo uellent et quotiens 
uellent, auxilia submittens, superque Italiae Galliarumque et 
Hispaniarum, Asiae quoque et Graeciae potentissimas urbes 
2 praecipuis operibus exornans; donec, attonitis iam omnibus 
et quorsum illa tenderent reputantibus , Marcus Claudius so 
Marcellus consul edicto praefatus, de summa se re publica 



1 populum G 2 adlocata 1\ oblocata P^O^g iuulg.}, ai oblo- 
cata W in inarg. {cf. Vit. 7) 3 seruandosque V 9 copia ow. G 
11 e (ex Ursin.) praeda JRoth (cf. Caes. b. G. VII ti9), et praedia (pran> 
dia Q) ii, et pecora Burm. 13 condicionem MHt VL^, -ne reJ. 14 sibi G 
petiit T 16 gratuite G, gratia Modd. autj ac Q quemque Bunn. 
18 prosequebatur L^Tts , persequebatur rel. iil) 19 qui M^, quis 

3/*X'r, Quiuis G 20 tum T (w?> revte), tam MGX\ iam g {cf Vit. 14) 
21 nisi <8i> Polak 22 uel] aut G 30 et ow. V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS IVLIVS [cAP. 2«-29] 15 

acturum, rettulit ad senatum, ut ei succederetur ante tempus^ 
quoniam bello confecto pax esset ac dimitti deberet uictor 
exercitus; et ne absentis ratio comitiis haberetur, quando nec 
plebi scito Pompeius postea abrogasset. acciderat autem, ut 3 

5 is legem de iure magistratuum ferens eo capite, quo petitione 
honorum absentis submouebat, ne Caesarem quidem exciperet 
per obliuionem, ac mox lege iam in aes incisa et in aera- 
rium condita corrigeret errorem. nec contentus Marcellus 
prouincias Caesari et priuilegium eripere, re<t>tulit etiam, ut 

10 colonis, quos rogatione Vatinia Nouum Comum deduxisset, 
ciuitas adimeretur, quod per ambitionem et ultra praescrip- 
tum data esset. 

Commotus his Caesar ac iudicans, quod saepe ex eo29 
auditum ferunt, difficilius se principem ciuitatis a primo 

u ordine in secundum quam ex secundo in nouissimum de- 
trudi, summa ope restitit, partim per intercessores tribunos, 
partim per Seruium Sulpicium alterum consulem. insequenti 
quoque anno Gaio Marcello, qui fratri patrueli suo Marco in 
consulatu successerat, eadem temptante coUegam eius Ae- 

M milium Paulum Gaiumque Curionem uiolentissimum tribuno- 
mm ingenti mercede defensores parauit. sed cum obstina- : 
tius omnia agi uideret et designatos etiam consules e parte 
diuersa, senatum litteris deprecatus est, ne sibi beneficium 
populi adimeretur, aut ut ceteri quoque imperatores ab exer- 

«5 citibus discederent; confisus, ut putant, facilius se, simul at- 
que libuisset, ueteranos conuocaturum quam Pompeium no- 
U08 milites. cum aduersariis autem pepigit, ut dimissis octo 
legionibus Transalpinaque Gallia duae sibi legiones et Cis- 
alpina prouincia uel etiara una legio cum Illyrico conce- 



20 Schol. Lucan. 1 269 W. Caesar corrupit Curionem pecunia anno, 
quo fait tribunns, ut faueret sibi, ut Suetonius dicit, et Curionem uio- 
lentissimum tribunorum sibi ingenti mercede parauit. 27 u. ad p. 11, 4 



3 nec] deL Lipsius^ ei Torr. (Mommsen) , et /. F. Gronor., lege 
O. Hirschfeld 4 plebi.cito VS, plebis scito GTPO obrogasset edd. 
cutn Stephano 6 a petitione (app- W) nRP*0'ST 10 uaticinia 
LPOSW, uaticina 6, cf. p. 11,4 14 ferunt corr. ex fuerint M, corr. 
ex fertur P, fertur J2p 16 per om. G 19 consulatum Jg et sic 
pro u. l. 88. IP {cf. p. 10, 24) tempestate V 22 et nm. M etiam] 
iam G 



Digitized by VjOOQ lC 



16 C. SVETONI TRANQVILLI 

SOderetur, quoad consul fieret. uerum neque senatu inter- 
ueniente et aduersariis negantibus ullam se de re publica 
facturos pactionem, transiit in citeriorem Oalliam; conuen- 
tibusque peractis Rauennae substitit, bello uindicaturus si 
quid de tribunis plebis intercedentibus pro se grauius a se- 5 
natu constitutum esset. 

2 Et praetextum quidem illi ciuilium armorum boc fuit; 

causas autem alias fuisse opinantur. Gnaeus Pompeius ita 
dictitabat^ quod neque opera consummare, quae instituerat^ 
neque populi expectationem, quam de aduentu suo fecerat, 10 
priuatis opibus explere posset, turbare omnia ac permiscere 

s uoluisse. alii timuisse dicunt, ne eorum, quae primo con- 
sulatu aduersus auspicia legesque et intercessiones gessisset, 
rationem reddere cogeretur; cum M. Cato identidem nec sine 
iure iurando denuntiaret delaturum se nomen eius, simul ac is 
primum exercitum dimisisset; cumque uulgo fore praedica- 
rent, ut si priuatus redisset, Milonis exemplo circumpositis 

4 armatis causam apud iudices diceret. quod probabilius facit 
Asinius PoUio, Pharsalica acie caesos profligatosque aduer- 
sarios prospicientem haec eum ad uerbum dixisse referens: m 
hoc uoluerunt; tantis rebus gestis Oaius Gaesar con- 
demnatus essem, nisi ab exercitu auxilium petissem. 

6 quidam putant captum imperii consuetudine pensitatisque 
suis et inimicorum uiribus usum occasione rapiendae domi- 
nationis, quam aetate prima concupisset. quod existimasse ss 
uidebatur et Cicero scribens de Officiis tertio libro (82^ sem- 
per Caesarem in ore habuisse [est in Phoenissis ^524^1 etsteQ 
ycLQ ddLxeiv xQij^ tvQavviSog Jti.QL xdkXi6T0v aSCxrnLa' xa S* 
&XXa svfJsfietv XQ^^^^y] Euripidis uersus, quos sic ipse con- 
uertit: 3o 

nam si uiolandum est ius, <regnandi> gratia 
uiolandum est: aliis rebus pietatem colas. 



8 alii post alias add. ^*, ante alias Burm. 10 suo T, sui MGX' 
{in T post fecerat) haesi an admitterem 26 <ab> aetate Ihiker 26 ui- 
detur T 27 est — xQSOiv del. Torr, Cc^aub., tuetur Graevius legens cum 
Stephano eos in PhoenisBis Euripidis uersus . . . quos eet] quod est (?, 
ut BBt g, ifltoB Turyiebus damnans m Phoenissis 28 xdXXtatov &^ixetv 
t&kXcc d' Eurip. 81 regnandi g (m marg. adscr. §■), dominandi (tn 
marg. post gratia) /S*, imperii Tg, regni in aliis g 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 30-88] 17 

Cum ergo sublatam tribunorum mtercessionem ipsosqueSl 
urbe cessisse nuntiatum esset^ praemissis confestim clam cohor- 
tibus^ ne qua suspicio moueretur, et spectaculo publico per 
dissimulationem interfuit et formam, qua ludum gladiatorium 
5 erat aedificaturus^ considerauit et ex consuetudine conuiuio 
se frequenti dedit. dein post solis occasum mulis e proximo 2 
pistrino ad uehiculum iunctis occultissimum iter modico co- 
mitatu ingressus est; et cum luminibus extinctis decessisset 
uia^ diu errabundus tandem ad lucem duce reperto per an- 

10 gustissimos tramites pedibus euasit. consecutusque cohortis 
ad Kubiconem flumen^ qui prouinciae eius finis erat, paulum 
constitit, ac reputans quantum moliretur, conuersus ad proii- 
mos: etiam nunc, inquit, regredi possumus; quod si 
ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt. 

15 cunctanti ostentum tale factum est. quidam eximia magni- 32 
tudine et forma in proximo sedens repente apparuit harun- 
dine canens; ad quem audiendum cum praeter pastores plu- 
rimi etiam ex stationibus milites concurrissent interque eos 
et aeneatores, rapta ab uno tuba prosiliuit ad fiumen et in- 

20 genti spiritu classicum exorsus pertendit ad alteram ripam. 
tunc Gaesar: eatur, inquit, quo deorum ostenta et inimi- 
corum iniquitas uocat. iacta alea est, inquit. atque ita33 
traiecto exercitu, adhibitis tribunis plebis, qui pulsi super- 
uenerant, pro contione fidem militum flens ac ueste a pectore 

n discissa inuocauit. existimatur etiam equestres census pol- 
licitus singulis; quod accidit opinione falsa. nam cimi in 
adloquendo adhortandoque saepius digitum laeuae manus 
ostentans adfirmaret se ad satis faciendum omnibus, per quos 
dignitatem suam defensurus esset, anulum quoque aequo 

80 animo detracturum sibi, extrema contio, cui facilius erat ui- 



2 esset G, s.esset ss. M^, est TF* 0* (edd.), fuisset 8, om. M^VLF^ 
{uerba nnntiatxmi est — moueretur in marg. add. 0*); cf. Herm. 36 p. 294 
4 gladiatorum VPOST 11 paululum M^ST 12 substitit POST, 
restitit Q 17 carens ei 88. m. 2 tuba qua caneret M 18 eos om. V 
19 prosilitiit MTLT^ -luit rel. 22 esto Erasmus {cf. Otto^ Sprich- 
worter p. 12) inquit del. Lipsius al. 26 existimabatur C. G. MiiUer 
27 adcohortandoque T, ex(h)ortandoque Jlg et fere edd. 30 de- 
tractaturu et 88. detracturu M (omnia in ras. m. 1) 

STSTOiriTB ed. Ihm. I. 2 



Digitized by VjOOQ lC 



18 C. SVETONI TRANQVILLI 

dere contionantem quam audire, pro dicto accepit, quod uisu 
suspicabatur; promissumque ius anulorum cum milibus qua- 
dringenis fama distulit. 

34 Ordo et summa rerum, quas deinceps gessit, sic se ha- 

bent. Picenum Vmbriam Etruriam occupauit et Lucio Do- :. 
mitio, qui per tumultum successor ei nominatus Corfiniuni 
praesidio tenebat, in dicionem redacto atque dimisso secun- 
dum Superum mare Brundisium tetendit, quo consules Pom- 
2 peiusque confugerant quam primum transfretaturi. lios fru- 
stra per omnis moras exitu prohibere conatus Romam iter lo 
conuertit appellatisque de re publica patribus ualidiesimas 
Pompei copias, quae sub tribus legatis M. Petreio et L. 
Afranio et M. Varrone in Hispania erant, inuasit, professus 
ante inter suos: ire se ad exercitum sine duce et inde 
reuersurum ad ducem sine exercitu. et quanquam obsi- is 
dione Massiliae, quae sibi in itinere portas clauserat, sum- 
maque frumentariae rei penuria retardante breui tamen om- 

35nia subegit. hinc urbe repetita in Macedoniam transgressus 
Pompeium, per quattuor paene menses maximis obsessum 
operibus, ad extremum Pharsalico proelio fudit et fugienteni 20 
Alexandriam persecutus, ut occisum deprehendit, cum Ptole- 
raaeo rege, a quo sibi quoque insidias tendi uidebat, bellum 
sane difficillimum gessit, neque loco neque tempore aequo, 
sed hieme anni et intra moenia copiosissimi ac sollertissimi 
hostis, inops ipse omnium rerum atque iuparatus. regnum es 
Aegypti uictor Cleopatrae fratrique eius minori permisit ueri- 
tus prouinciam facere, ne quandoque uiolentiorem praesidem 

10 Eutrop. VI 20 y 1 urbem ingressus dictatorem se fecit. inde 
Uispanias petiit. ibi Pompei exercitus ualidissimos et fortissimos cum 
tribus ducibus, L. Afranio M. Petreio M. Varrone, superauit. 18 id. 
VI 20^ 3 inde regressus (reuersus par>i vodd.) iu Oraeciam transiit, ad- 
uersum Pompeium dimicauit. 20 id. VI 21, 2 uictusque ad postre- 
mum Pompeius . . . fugatus Alexandriam petiit ajs. 22 id. VI 22., 1 
ipsi quoque l*tolemaeu8 j^arare uoluit insidias eqs. 

1 quam om. M^ 2 quadrigcuis M^V recte L), quadringentis 
Odf quadragenis M^VPO {in M practerea ss. in. 2 i: quadringentis) 
7 ditione Q, deditionem Gllli iuulg.) 11 patribiis <^c.> Bentley 

16 summa Q 17 retardatus Bnithy 20 et fugientom TT^, eflfu- 
giontem MGX' (etf- c<nr. e.v et f- ut uid. S) 27 ualentiorem Polak 



Digitized by VjOOQ lC 



mYYS IVLIVS [CAP. 33-37] 19 

nacta nouarum renini materia esset. ab Alexandria in Sy- 2 
riam et inde Pontum transiit urgentibus de Phamace nuntiis, 
quem Mithridatis Magni filium ac tunc occasione temporum 
bellantem iamque multiplici successu praeferocem, intra quin- 

5 tum quam adfuerat diem , quattuor quibus in conspectum 
uenit horis, una profligauit acie; crebro commemorans Pom- 
pei felicitatem, cui praecipua militiae laus de tam inbelli ge- 
nere hostium contigisset. dehinc Scipionem ac lubam reli- 
quias partium in Africa refouentis deuicit, Pompei liberos 

10 in Hispania. onmibus ciuilibus bellis nullam cladem nisi per36 
legatos suos passus est, quorum C. Curio in Africa periit, 
C. Antonius in Illyrico in aduersariorum deuenit potestatem, 
P. Dolabella classem in eodeni Illyrico, Cn. Domitius Cal- 
uinus in Ponto exercitum amiserunt. ipse prosperrime sem- 

15 per ac ne ancipiti quidera umquam fortuna praeterquam bis 
dimicauit: semel ad Dyrrachium, ubi pulsus non instante 
Pompeio negauit eum uincere scire, iterum in Hispania ul- 
timo proelio, cum desperatis rebus etiam de consciscenda nece 
cogitauit. 

80 Confectis bellis quinquiens triumphauit, post deuictum37 

Scipionem quater eodem mense, sed interiectis diebus, et 
rursus semel post superatos Pompei liberos. primum et ex- 
cellentissimum triumphum egit Gallicum, sequentem Alexan- 
drinum, deinde Ponticum, huic proximum Africanum, nouis- 

26 simum Hispaniensem, diuerso quemque apparatu et instru- 
mento. Gallici triumphi die Velabrum prdeteruehens paene 2 

1 Eutrop. VI 22^ 3 rediens inde . . . Pharnacen Mithridatis Magni 
filium, qui Pompeio in auxilium apud Thessaliam fuerat, rebellantem 
in Ponto et multaa populi Romani prouincias occupantem uicit acie. 
cf. Viri ill. 78, 7 8 cf. Eutrop. VI 23. Viri ill. 78, 8 16 Eutrop. 
VI 20, 3 primo proelio uictus est et fugatus, euasit tamen, quia nocte 
interueniente Pompeius sequi noluit, dixitcjue Caesar nec Pompeium 
scire uincere et illo tantum die ee potuisse superari. VI 24 ultimum 
(proelium) apud Mundam ciuitatem, in quo adeo Caesar paene uictus 
est, ut fugientibuB suis se uoluerit occidere. 



1 matenesset M, inde materies esset Salmasius 3 hac MVS^ 
4 rebellantem Bentley cum Eutropio recte puto 7 tam bellicoso G 
8 ac] et G 9 in om. G africa (atfr-) TO^, -am rel 10 in 

post omnibuB 88. 3/* 20 quinquiens T", quinquios quinquenni M 

{inde quinquennio d, in biennio Bum., unoque anno Oud.), quinquies rel. 

2* 



Digitized by VjOOQ lC 



20 C. SVETONI TRANQVILLI 

curru excussus est axe diffiracto ascenditque Capitolium ad 
lumina quadraginta elephantis dextra sinistraque lychnuc<^>08 
gestantibus. Pontico triumpho inter pompae fercula trium 
uerborum praetulit titulum veni-vidi-vici non acta belli 
significantem sicut ceteris, sed celeriter confecti notam. s 

SSueteranis legionibus praedae nomine in pedites singulos super 
bina sestertia, quae initio ciuilis tumultus numerauerat, ui- 
cena quaterna milia nummum dedit. adsignauit et agros, sed 
non continuos, ne quis possessorum expelleretur. populo 
praeter frumenti denos modios ac totidem olei libras tre- lo 
cenos quoque nummos, quos poUicitus olim erat, uiritim di- 
2 uisit et hoc amplius centenos pro mora. annuam etiam ha- 
bitationem Romae usque ad bina milia nummum, in Italia non 
ultra quingenos sestertios remisit. adiecit epulum ac uisce- 
rationem et post Hispaniensem uictoriam duo prandia; nam is 
cum prius parce neque pro liberalitate sua praebitum iu- 

39dicaret, quinto post die aliud largissimum praebuit. edidit 
spectacula uarii generis: munus gladiatorium , ludos etiam 
regionatim urbe tota et quidem per omnium linguarum histri- 
ones, item circenses athletas naumachiam. munere in foro » 
depugnauit Furius Leptinus stirpe praetoria et Q. Calpenus 
senator quondam actorque causanim. pyrricham saltauerunt 

2 Asiae Bithyniaeque principum liberi. ludis Decimus Laberius 
eques Romanus mimum suum egit donatusque quingentis se- 
stertiis et anulo aureo sessum in quattuordecim <e> scaena »5 
per orchestram transiit. circensibus spatio circi ab utraque 
parte producto et in gyrum euripo addito quadrigas bigasque 
et equos desultorios agitauerunt nobilissimi iuuenes. Troiam 

3 lusit turma duplex maiorum minorumque puerorum. uena- 
tiones editae per dies quinque ac nouissime pugna diuisa in so 



2 liinina M* ni. GX dextra sinistraque Gg, dextraqne si- 
nistra (et a. T) MX\ dextraque sinistraque 0*, dextra atque ainistra 
Td (edd.) lychnos g 8 fericula T 5 ceteri g 7 in equiteE 
ante uicena add. T'P* (inde uicena, in equites quadragena Casatib.) 
8 quaterna (quater O^, om. <5?) del. LF. Gronov. 14 ac] ad T 18 ex~ 
spectacula M (inde et sp. /. Gronov.) 21 ^oXoviog Zsnivog Dio 43, 23 
23 principium M 24 eques Romanus (-nos M) del. Kraffert eat 
jpost donatusque add. TT 25 <e> Turnehus 26 per orchestram om. G 
29 minorumque G T'P* 0*, minorum rel. puerum M 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS IVLIVS [CAP. 37-41] 21 

duas acieS; quingenis peditibus^ elephantis uicenis^ tricenis 
equitibus hinc et inde commissis. nam quo laxius dimicare- 
tur^ sublatae metae inque earum locum bina castra exaduer- 
sum constituta erant. athletae stadio ad tempus extmcto 

5 regione Marti campi certauerunt per triduum. nauali proe- 4 
lio in minore Godeta defosso lacu biremes ac triremes qua- 
driremesque Tyriae et Aegyptiae classis magno pugnatorum 
numero conflixerunt. ad quae omnia spectacula tantum un- 
dique confluxit hominum, ut plerique adueAae aut inter uicos 

10 aut inter uias tabernaculis positis manerent, ac saepe prae 
turba elisi exanimatique sint plurimi et in his duo senatores. 

Gonuersus hinc ad ordinandum rei publicae statum fastos40 
correxit iam pridem uitio pontificum per intercalandi licen- 
tiam adeo turbatos^ ut neque messium feriae aestate neque 

16 uindemiarum autumno conpeterent; annumque ad cursum so- 
lis accommodauit, ut trecentorum sexaginta quinque dierum 
esset et intercalario mense sublato unus dies quarto quoque 
anno intercalaretur. quo autem magis in posterum ex Ka- 2 
lendis lanuariis nouis temporum ratio congrueret, inter No- 

to uembrem ac Decembrem mensem interiecit duos alios; iuit- 
que is annus^ quo haec constituebantur, quindecim mensium 
cum intercalario^ qui ex consuetudine in eum annum incide- 
rat. senatum suppleuit^ patricios adlegit^ praetorum aedilium41 
quaestorum^ minorum etiam magistratuum numerum amplia- 

S5 uit; nudatos opere censorio aut sententia iudicum de ambitu 
condemnatos restituit. comitia cum populo partitus est^ ut 2 
exceptis consulatus conpetitoribus de cetero numero candi- 
datorum pro parte dimidia quos populus uellet pronuntiaren- 
tur, pro parte altera quos ipse dedisset. et edebat per li- 

sobellos circum tribum missos scriptura breui: Caesar dicta- 



1 trecenis Bentley 3 exaduerso X'Q 6 in regione T'P*0* 
6 minori T, morem T cocleta G, cocle^ T (code^ Q^) 7 triae 
M classeB GXd U (a^estati XW et pars edd. 19 nouiB Ur- 
sinus, nobis Sl 20 ac] et X'q 26 notatos G ceneorios T', 
censores 0* senentia M, seuitia FOST et sic pro u. l. ss. L* 

26 comitiam Md, comitiam G 28 renuntiarentur Lipsius 29 edi- 
disset Stephanus et atn. M 30 cuique tribui edd. Rom. «/., cir- 
cum tribuB aliae ueteres {u^lut Ven. 1510) et rec. (tributim circummissoa 
cont. BenUey) 



Digitized by VjOOQ lC 



22 C. SVETONI TRANQVILLI 

tor illi tribui. commendo uobis illum et illum, ut 
uestro suffragio suam dignitatem teneant. admisit ad 
honores et proscriptorum liberos. iudicia ad duo genera iudi- 
cum redegit, equestris ordinis ac senatorii; tribunos aerarios, 
quod erat tertium, sustulit. 5 

3 Recensum populi nec more nec loco solito, sed uicatim 

per dorainos insularum egit atque ex uiginti trecentisque 
milibus accipientium frumentum e publico ad centum quin- 
quaginta retraxit; ac ne qui noui coetus recensionis causa 
moueri quandoque possent, instituit, quotannis in demor- 10 
tuorum locum ex iis, qui recensi non essent, subsortitio a 
42praetore fieret. octoginta autem ciuium milibus in transma- 
rinas colonias distributis, ut exhaustae quoque urbis frequeu: 
tia suppeteret, sanxit, ne quis ciuis maior annis uiginti mi- 
norue ^decem, qui sacramento non teneretur, plus triennio is 
continuo Italia abesset, neu qui senatoris filius nisi con- 
tubernalis aut comes magistratus peregre proficisceretur; neue 
ii, qui pecuariam facerent, minus tertia pai-te puberum in- 
genuorum inter pastores haberent. omnisque medicinam Ro- 
mae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ?o 
ipsi urbem incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit. 

2 de pecuniis mutuis disiecta nouarum tabularum expectatione, 
quae crebro mouebatur, deereuit tandem, ut debitores credi- 
toribus satis facerent jjcr aestimationem possessionum, quanti 
quasque ante ciuile bellum comparassent, deducto summae 25 
aeris alieni, si quid usurae nomine numeratum aut per- 
scriptum fuisset; qua condicione quarta pars fere crediti de- 

3 peribat. cuncta coUegia praeter antiquitus constituta distraxit. 
poenas facinomm auxit; et cum locupletes eo facilius scelere 
se obligarent, quod integris patrimoniis exulabant, parricidas, 3o 

1 tribui <fs(alutem)> Boot 4 redigit M, geiiuit G ac] et X\ 
aut d 7 domos G 9 detraxit Bentley 10 instituit <(ut> Polak 
11 recensiti IIRP^O^ST {yulg.) 12 tramarinas LP^OS 13 urbi 
Sabellicus 15 decem (x G T) Sl, quadraginta ed. Basil. 1533 {cod. 
Tornac. teste Torr.) recte ut uidetur^ i.x Consaub.j l Oud. 16 qui M, 
quis rel. {uulg.) 17 peregre om. G 25 deducto summa XP*, de- 
ducta summa T'P^O, deducto a {uel de uel e) summa Scriverius {Ursin. 
Oud.) 27 fere GTP^O^ iin T ante quarta;, fieret MVLP^O^d 

28 detraxit (e in /«.s.) JI, destruxit Lipsius 30 exularent Xg 



Digitized by VjOOQ lC 



DRTS IVLIVS [CAP. 4i-«l 23 

ut Cicero (frg. ine. 1 19y scribit, boiiis omnibus, reliquos 
dimidia parte multauit. ius laboriosissime ac seuerissime 43 
dixit. repetundarum conuictos etiam ordine senatorio mouit. 
diremit nuptias praetorii uiri, qui digressam a marito post 
5 biduum statim duxerat, quamuis sine probri suspicione. pere- 
grinarum mercium portoria instituit. lecticarum usum, item 
conchjliatae uestis et margaritarum nisi certis personis et 
aetatibus perque certos dies ademit. legem praecipue sum- 2 
ptuariam exercuit dispositis circa macellum custodibus, qui 

10 obsonia contra uetitum retinerent deportarentque ad se, sub- 
missis nonnumquam lictoribus atque militibus^ qui, si qua 
custodes fefellissent, iam adposita e triclinio auferrent. 

Nam de omanda instruendaque urbe, item de tuendo44 
ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat: 

15 in primis Martis templum, quantura nusquam esset, extruere 
repleto et conplauato lacu, in quo naumachiae spectaculum 
ediderat, theatmmque summae magnitudinis Tarpeio monti 
accubans; ius ciuile ad certum moduni redigere atque ex 2 
immensa dilTusaque legum copia optima quaeque et neces- 

«0 saria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas La- 
tinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni 
cura comparandarum ac digerendarum ; siccare Pomptinas pa- 3 
ludes; emittere Fucinum lacum; 'uiam munire u mari Supero 
per Appennini dorsum ad Tiberini usque; perfodere Isthmum; 

25 Dacos, qui se in Pontum et Thraciam eflFuderant, coercere; 
mox Parthis inferre bellum per Armoniam rainorem nec nisi 
ante expertos adgredi proelio. 

Talia agentem atque meditantem mors praeuenit. de 4 

IS Eitihard. 18 talem eum in tuendo et ampliando simulque or- 
nando regno fulBse constat. cf ad Au(j. Gl 18 cf. Isid. orig. V 1, 5 
20 cf l8'.d. orig. VI 5, 1 {Suet. ed. Beiff. p. 130) 



8 remouit G 6 item <ym. LFH)^ 10 <^petita)> pafit uetitum 

ctdd. Polak^ <;uendentium> Biichrler, <fpropo8ita> ego {Herm. .96' p. ^it4^ 
12 adposita ej adposite M, apposita LPOd VA Nam| lam g, del. 
C.Ndgler 14 in dies om. LP^O 15 Marti Bcni/eij U\ qua M 
19 copia legiim G 20 Graecam Latinamc^ue Gruter. (fflw nh.) 2 1 quam 
Egnaiiu8f uel quantas Torr. {Krasmus) 22 promptinas MO T {in (r 
praecedit Siccinaa jtro siccare), pontinas T 23 fulciiuim T Suporo 
X>er] super opera(^f, super-Yd 27 exploratos Polak 28 gereiitem (r 



Digitized by VjOOQ lC 



24 C. SVETONI TRANQVILLI 

qua prius quam dicam, ea quae ad fonuam et habitum et cul- 
tum et mores^ nec minus quae ad ciuilia et bellica eius 
studia pertineant^ non alienum erit summatim exponere. 

45 Fuisse traditur excelsa statura^ colore candido^ teretibus 
membris, ore paulo pleniore, nigris uegetisque oculis, uali- 5 
tudine prospera, nisi quod tempore extremo repente animo 
linqui atque etiam per somnum exterreri solebat. comitiali 
2 quoque morbo bis inter res agendas correptus est. circa 
corporis curam morosior^ ut non solum tonderetur diligenter 
ac raderetur, sed uelleretur etiam, ut quidam exprobrauerunt, 10 
caluitii uero deformitatem iniquissime ferret saepe obtrecta- 
torum iocis obnoxiam expertus. ideoque et deficientem ca- 
pillum reuocare a uertice adsueuerat et ex omnibus decretis 
sibi a senatu populoque honoribus non aliud aut recepit 
aut usurpauit libentius quam ius laureae coronae perpetuo 15 
gestandae. 
8 Etiam cultu notabilem ferunt: usum enim lato clauo ad 

manus fimbriato nec umquam aliter quam <ut> super eum 
cingeretur, et quidem fluxiore cinctura; unde emanasse Sullae 
dictum optimates saepius admonentis, ut male praecinctum so 

46puerum cauerent. habitauit primo in Subura modicis aedi- 
bus, post autem pontificatum maximum in Sacra uia domo 
publica. munditiarum lautitiarumque studiosissimum multi 
prodiderunt: uillam in Ncmorensi a fundamentis incohatam 
magnoque sumptu absolutam, quia non tota ad animum ei ss 
responderat, totam diruisse, quanquam tenuem adhuc et ob- 
aeratum; in expeditionibus tessellata et sectilia pauimenta 

47circumtulisse; Britanniam petisse spe margaritarum, quarum 
amplitudinem conferenteni interdum sua manu exegisse pon- 

ri cf. Einhard, 22 [u. ad Tih. 68 et Claud. 31) 

3 pertinent G 9 non solum non G diligenter ac raderetnr 
om. T 11 ferre GS^nR\ ferebat TNgd, tulit R* 13 a om. G ad 
uerticem s (saec. XIII) consueuerat UVOTN (ass- rel. praeter M) 
17 usque ad manus H, at minus Qs, ad amussim et tum striato ^lrnst 
Schulze 18 ut om. MGRX'{Sl), post nec add.IIQe (edd.), ante nec 
Gujetus^ post quam Bentley 19 manasse Casauh., et manasse Bcntfey 
20 puerum male praecinctum i7, cf. Macrob. sat. II 3, 9 24 nemo- 
rensiam fund. M6 26 nota T, i tota ss. in R 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS IVLIVS [CAP. -M-4») 25 

dus; gemmas; toreumata^ signa, tabulas operis antiqui semper 
animosissime comparasse; seruitia rectiora politioraque in- 
menso pretio^ et cuius ipsum etiam puderet^ sic ut rationi- 
bus uetaret inferri; conuiuatum assidue per prouincias duo-48 

5 bus tricliniis^ uno quo sagati palliatiue, altero quo togati 
cum inlustrioribus prouinciarum discumborent. domesticam 
disciplinam in paruis ac maioribus rebus diligenter adeo se- 
uereque rexit, ut pistorem alium quam sibi panem conuiuis 
subicientem compedibus uinxerit^ libertum gratissimum ob 

10 adulteratam equitis Romani uxorem^ quamuis nullo querente, 
capitali poena adfecerit. 

Pudicitiae eius famam nihil quidem praeter Nicomedis^O 
contubemium laesit, graui tamen et perenni obprobrio et ad 
omnium conuicia exposito. omitto Galui Licini <^FPR p,32^y 

15 notissimos uersus: 

Bithynia quicquid 
et p[r]edicator Caesaris umquam habuit. 

praetereo actiones Dolabellae et Curionis patris, in quibus 
eum Dolabella p<^a^elicem reginae, spondam interiorem regiae 

90 lecticaC; at Gurio stabulum Nicomedis et Bithynicum forni- 
cem dicunt. missa etiam facio edicta Bibuli^ quibus pro- 
scripsit collegam suum Bithynicam reginam, eique antea 
regem fuisse cordi^ nunc esse regnum. quo tempore, ut Mar- 
cus Brutus refert^ Octauius etiam quidam ualitudine mentis 

S5 liberius dicax conuentu maximo, cum Pompeium regem ap- 
pellassety ipsum reginam salutauit. sed C. Memmius etiam 
ad cjathum +et ui Nicomedi stetisse obicit, cum reliquis 
exoletis^ pleno conuiuio, accubantibus nonnuUis urbicis negotia- 



2 rectiora 9^ et sic corr. V in marg. m. 1, retiora MVLP^O^, re- 
centiora (ret- P*) T'P*0*, preciosiora G, decentiora Lipsius, teretiora 
Heinsius, erectiora B.-Crvs, {Madmg) 8 ipsum TP*0*T, ipse rel, 
quod defendi licecU ipse post at iterat G 6 prouincialium Hal- 
hertsma 7 paruis <pariter> Bentley 16 bithini^ X 17 pdicator 
(pre- S) Sl, carr. saec. XV {primum legi in ed. anonyma [a. 1472?] et 
Mediol a. 1475) 20 ad M, &c P T {Eoth), ai aut ss. W 22 bithi- 
nicam T (c inRss.), bithyniam (bythy- 3/, bithi- G^ A') MGX\ Bithynam 
Bentley fort. rectiua 2S corde itf * 27 et ui MVL*d, et in L\ quat- 
tuor litt. erasae inP, oni. 0*s {Torr.), et uina G, et uinum T'0^ {edd.), 
eum Salmasius {cf, Herm. 40 p. 1S7) cura rel. exoletis om, G 



Digitized by VjOOQ lC 



26 C. SVETONI TRANQVILLI 

3 toribus, quorum refert noniina. Cicero uero non contentus 
in quibusdam epistulis <mc. frg. E XVIII 5} scripsisse a 
satellitibus eum in cubiculum regium eductum in aureo lecto 
ueste purpurea decubuisse floremque aetatis a Venere orti in. 
Bithynia contaminatum, quondam etiam in senatu defendenti 5 
ei Nysae causam, filiae Nicomedis, beneficiaque regis in se 
commemoranti: remoue, inquit, istaec, oro te, quaudo 
notum est, et quid ille tibi et quid illi tute dederis. 

4 Gallico denique triumpbo milites eius inter cetera carmina, 
qualia currum prosequentes ioculariter cauunt, etiam illud lo 
(FPR p. 330) uulgatissimum pronuntiauerunt: 

Gallias Caesar subegit, Nicomedes Caesarem: 
ecce Caesar nunc triumphat qui subegit Gallias, 
Nicomedes non triumphat qui subegit Caesarem. 
SOpronum et sumptuosum in libidines fuisse constans opinio i5 
est, plurimasque et illustres feminas corrupisse, in quibus 
Postumiam Serui Sulpici[i], LoUiam Auli Gabini, Tertullam 
Marci Crassi, etiam Cn. Pompei Muciam. nam certe Pom- 
peio et a Curionibus patre et filio et a multis exprobratum 
est, quod cuius causa post tres liberos exegisset uxorem et 8o 
quem gemens Aegisthum appellare consuesset, eius postea 
2 filiam potentiae cupiditate in matrimonium recepisset. sed 
ante alias dilexit Marci Bruti matrem Seruiliam, cui et 
proximo suo consulatu sexagiens sestertium margaritam mer- 
catus est et bello ciuili super alias donationes amplissima ss 
praedia ex auctionibus hastae minimo addixit; cum quidem 
plerisque uilitatem mirantibus facetissime Cicero: quo me- 
lius, inquit, emptum sciatis, tertia deducta; existima- 
batur enim Seruilia etiam filiam suam Tertiara Caesari con- 

3 deductum G? 4 ortum Cr, ort^ (e T) X 13 hahent uermtn mihi 
^Hspectum T'0^?^ om. MHGVLPO^S 14 post hunc uersum Et quare 
triumphat cf sar qui subegit gallias nicomedes non triumphat qui subegit 
cesarem add. Q, item e in marg. 17 postuminam MVP0S8 22 re- 
cepisse M8 {sic Bentley delens quod /. 20) 23 repetisset post alias add. 
MGd (u. hpro recepisset in e, antequam pro ante interpolauit ^) et Oin. 
S\ in P^S-OT 24 primo Torr. (Roth) sestertium (-cium;^ Sl {tuetur 
ojnnibus locis Hoirard, Harvard stud. VII :2 10 sqq.), sestertio ?{T.F.Gronov.) ; 
cf. Aug. 30. 41 Tib. 4S Cal. 3s Cl. (i Ner. 27 Vesp. 19 26 liast* e QS, 
hast^ e J/, hastec R, hausta (aucta 0') e Xicorr. P-) adduxit A' {con: P*) 
28 est post deducta add. TP^O [cf. Macrob. sat. II 2,5) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 49-58] 27 

ciliare. ne prouincialibus quidem matrimoniis abstinuisse ueI51 
hoc disticho <^FPR p. 330y apparet iactato aeque a militibus 
per Gallicum triumphum: 
urbani^ seruate uxores: moechum caluom adducimus. 

5 aurum in Gallia effutuisti^ hic sumpsisti mutuum. 
dilexit et reginas^ inter quas Eunoen Mauram Bogudis uxo-52 
rem, cui maritoque eius plurima et iramensa tribuit, ut Naso 
Bcripsit; sed maxime Cleopatram, cum qua et conuiuia in 
primam lucem saepe protraxit et eadem naue thalamego 

10 paene Aethiopia tenus Aegyptum penetrauit, nisi exercitus 
sequi recusasset, quam denique accitam in urbem non nisi 
maximis honoribus praemiisque auctam remisit filiumque na- 
tum appellare nomine suo passus est. quem quidem nonnuUi 2 
Graecorum similem quoque Caesari et forma et incessu tra- 

15 diderunt. M. Anionius adgnitum etiam ab eo senatui ad- 
firmauit, quae scire C. Matium et C. Oppium reliquosque 
Caesaris amicos; quorum Gaius Oppius, quasi plane defen- 
sione ac patrocinio res egeret, librum edidit, non esse Cae- 
saris filium, quem Cleopatra dicat. Heluius Cinna tr. pl. 3 

so plerisque confessus est habuisse se scriptam paratamque le- 
gem, quam Caesar ferre iussisset cum ipse abesset, uti uxores 
liberorum quaerendorum causa quas et quot uellet ducere liceret. 
at ne cui dubium omnino sit et impudicitiae et adulteriorum 
flagrasse infamia, Curio pater quadam eum oratione omnium 

25 mulierum uirum et omnium uirorum mulierem appellat. 

Vini parcissimum ne inimici quidem negauerunt. Marci53 
Catonis est: unum ex omnibus Caesarem ad euerten- 



8 cf. Eutrop. VI 22, 3 

4 caluom BoOi, caluon MG V, caluum rtl. 6 auro et tum stuprum 
emisti pro effutuisti (effudisti L^fsjIIR gallia T', galiiam rel., Galliis 
Gujetm mutuom Bdhrens 7 ut om. V Naso <5 {Mancinelius), uasa 
coir. ex uasu ut uid. M (priores uasta exceperant) , uasa .YT, uasas G 
9 thalamoque T'P*0*/.' 12 praemisque Both 13 <e> noraine Modd 
16 qoae (que per compend. M et pierique, quae QB) scire] scireqiie 
Glareanus, ^id^que scire Modd. appium M 19 de cleopatra di- 
caiit T 21 ut ^e>i BiicheUv 22 quasj quos LPO, quas quia 

Oud. uellent X, uellet quis q 23 at (ad M) Sl, atque (g) tiel ac 
fere edd. eum post impudicitiae add. T 27 Verbum anie Marci 
add. TP^N, post est 0* (c/*. Quint. inst. VIII 2, 9) 



Digitized by VjOOQ lC 



28 C. SVETONI TRANQVILLI 

dam rem publicam sobrium accessisse. nam circa 
uictum Qaius Oppius adeo indifferentem docet, ut quondam 
ab hospite conditum oleum pro uiridi adpositum aspeman- 
tibus ceteris solum etiam largius appetisse scribat^ ne hospi- 
tem aut neglegentiae aut rusticitatis uideretur arguere. ab- 5 
stinentiam neque in imperiis neque in magistratibus prae- 
54stitit. ut enim quidam monumentis suis testati sunt^ in Hi- 
spania pro consule et a sociis pecunias accepit emendicatas in 
auxilium aeris alieni et Lusitanorum quaedam oppida, quan- 
quam nec imperata detrectarent et aduenienti portas pate- 10 

2 facerent^ diripuit hostiliter. in Gallia fana templaque deum 
donis referta expilauit, urbes diruit saepius ob praedam quam 
ob delictum; unde factum, ut auro abundaret temisque mili- 
bus nummum in libras promercale per Italiam prouinciasque 

S diuenderet. in primo consulatu tria milia pondo auri fiiratus 15 
e Capitolio tantundem inaurati aeris reposuit. societates ac 
regna pretio dedit^ ut qui uni Ptolemaeo prope sex milia 
talentoram suo Pompeique nomine abstulerit. postea uero 
euidentissimis rapinis ac sacrilegis et onera bellomm ciuilium 
et triumphorum ac munerum sustinuit impendia. 80 

55 Eloquentia militarique re aut aequauit praestantissimo- 

rum gloriam aut excessit. post accusationem Dolabellae haud 
dubie principibus patronis adnumeratus est. certe Gicero ad 
Bratum (,26iy oratores enumerans negat se uidere, cui de- 
beat Caesar cedere, aitque eum elegantem, splendidam quo- » 
que atque etiam magnificam et generosam quodam modo 
rationem dicendi tenere; et ad Coraelium Nepotem (epist, frg. 

2 II 4y de eodem ita scripsit: quidV oratorem quem huic 
antepones eorum, qui nihil aliud egerunt? quis sen- 
tentiis aut acutior aut crebrior? quis uerbis aut so 
ornatior aut elegantior? genus eloquentiae dum taxat 



4 dicat appetisse {oni. scribat) T 8 proconsule V, proconsul 
MGLPO\ a (ac q) proconsule T'0* et a] ex G 13 milibus 

militib: M 15 diuideret Lg 19 onere (ho- T) MGPOTd 21 mi- 
litarique re Lipsius (g?), militari (mirabili N) quare (quare om. G?)Sl, 
militari quoque re ?, militarique arte Heiyisius 25 atque X (non T) 
26 quondam moderationem G 28 quem corr. ex quid deleto altero 

quem i* oratorum TL^ {edd.), Quia orator e quem interpolauit d 
29 qui] quid M^ quis] qui M, quid 5^ om. W 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 68-66] 29 

adulescens adhuc Strabonis Caesaris secutus uidetur^ cuius 
etiam ex oratione, quae inscribitur pro Sardis, ad uerbum 
nonnulla transtulit in diuinationem suam. pronuntiasse autem 
dicitur uoce acuta^ ardenti motu gestuque, non sine uenustate. 

6 orationes aliquas reliquit, inter quas temere quaedam ferun- 3 
tur. pro Quinto Metello non immerito Augustus existimat 
magis ab actuaris exceptam male subsequentibus uerba di- 
centis, quam ab ipso editam; nam in quibusdam exemplari- 
bus inuenio ne inscriptam quidem pro Metello, sed quam 

10 scripsit MetellO; cum ex persona Caesaris sermo sit Me- 
tellum seque aduersus communium obtrectatorum criminatio- 
nes purgantis. apud milites quoque in Hispania idem 4 
Augustus uix ipsius putat, quae tamen duplex fertur: una 
quasi priore habita proelio, altera posteriore, quo Asinius 

16 PoUio ne tempus quidem contionandi habuisse eum dicit 
subita hostium incursione. reliquit et rerum suarum com-56 
mentarios Gallici ciuilisque belli Pompeiani. nam Alexandrini 
Africique et Hispaniensis incertus auctor est: alii Oppium 
putant, alii Hirtium, qui etiam Gallici belli nouissimum im- 

20 perfectumque librum suppleuerit. de commentariis Caesaris 
Cicero in eodem Bruto <^262y sic refert: commentarios 2 
scripsit ualde quidem probandos: nudi sunt, recti et 
uenusti; omni ornatu orationis tamquam ueste de- 
trapta; sed dum uoluit alios habere parata, unde su- 

» merent qui uellent scribere historiam, ineptis gra- 
tum fortasse fecit, qui illa uolent calamistris inurere, 
sanos quidem homines a scribendo deterruit. de isdem 3 
commentariis Hirtius (Jyell. GalL VIII pr.y ita praedicat: adeo 
probantur omnium iudicio, ut praerepta, non prae- 

sobita facultas scriptoribus uideatur. <cuius tamen rei 



1 adolescentis T (non q) 6 quae (iiel que) post metello add. 
T'P^ existimabat W, et sie coni. C. G. MUller 7 acturis G, actua- 
riia (auct- IIB) XT excepta T'0' 8 edita T'0 10 scripBit 
om. L (quam scripBit euspecta Torrentio) * Metellus Modd. 13 uix] 
orationem esse (vn rasura 0, 0. esse uix T) T'P*0^ 18 Oppium 
putant alii om. V 19 nouigsimum librum imperfectum Polak 20 sup- 
pleuit C.G.MuUer Caesaris om. T 23 quasi G 30 lacuna, si 
modo fuit, expleta ex Hirtio in ?, in margini adscripsit m. recens, 
^alii enim quam eleganter^ q 



Digitized by VjOOQ lC 



30 C. SVETONI TRANQVILLT 

maior nostra quam reliquorum est admiratio; ceteri 
enim, quam bene atque emendate,) nos etiam, quam 

4 facile atque celeriter eos perscripserit, scimus. Pollio 
Asinius parum diligenter parumque integra ueritate com- 
positos putat, cum Caesar pleraque et quae per alios erant s 
gesta temere crediderit et quae per se, uel consulto uel etiam 
memoria lapsus perperam ediderit; existimatque rescripturum 

5 et correcturum fuisse. reliquit et de analogia duos libros 
et Anticatones totidem ac praeterea poema quod inscribi- 
tur Iter. quorum librorum primos in transitu Alpium, cum lo 
ex citeriore Gallia conuentibus peractis ad exercitum rediret, 
sequentes sub tempus Mundensis proelii fecit; nouissimum, 
dum ab urbe in Hispaniam ulteriorem quarto et uicensimo 

6 die peruenit. epistulae quoque eius ad senatum extant, quas 
primum uidetur ad paginas et formam memorialis libelli con- is 
uertisse, cum antea consules et duces non nisi transuersa 
charta scriptas mitterent. extant et ad Cieeronem, item ad 
familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius 
perferenda erant, per notas scripsit, id est sic structo lit- 
terarum ordine, ut nuUum uerbum effici posset: quae si qui ao 
inuestigare et persequi uelit, quartam elementorum litteram, 

7 id est D pro A et perinde reliquas commutet. feruntur et 
^aituero ab adulesceutulo quaedam scripta, ut Laudes Her- 
culis, tragoedia Oedipus, item Dicta collectanea: quos 
omnis libellos uetuit Augustus publicari in epistula, quam «6 
breuem admodum ac simplicem ad Pompeium Macrum, cui 
ordinandas bibliothecas delegauerat, misit. 

67 Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem 



3 praescTipserit MGPT8, perfecerit Hirtius o cum] cui MG& 
7 perpetrata G ediderat A' (et quae per se us(iue ediderit om. Q) 9 An- 
ticatonis C.G.MiiUer 10 iter] iuter M 13 quarto] Beptimo Casaub. 
15 primus Torr. Ursinu.s fort. recte, primus is Caf^auh. 19 proferenda 
(pre- J' A'd^ stricto G 20 (jui MG VL, quis rel. et edd. 21 uelit q 
(JiJrnesti), uellet ii, uolet IStephauus (Jioth) 22 et (et om. d) aituero 
ab Md\ et aitSero ab (et in marg. 'qi V, et a puero ab R, et a puero 
et ab riQt et multi s (edd.\ uero ab ZNO^ uero T, et ab G, ab F0\ 
uero et ab s (Oud), ut ait Varro ab {uel et abi Bcntley, ut ait Q. Tu- 
bero ab Beiffer.scheid , et a Q. Tuberone ab Modd.^ et a puero aut /«-n- 
stedt [cf. Herm. 40 p. 18S) 24 oedij^i (uel -pi)i) XUn 28 et Ofn. 
MVL^P^O'^ -equitandique i.^g), cf Tit. 3 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS n^LlVS [CAP. 56-60] 31 

patiens erat. in agmine nonnumquam equo, saepius pedibus 
anteibat, capite tletecto, seu sol seu imber esset; longissimas 
uias incredibili celeritate confecit, expeditus, meritoria raeda, 
centena passuum niilia in singulos dies; si ilumina moraren- 

5 tur, nando traiciens uel innixus inflatis utribus, ut persaepe 
nuntios de se praeuenerit. in obeundis expeditionibus du-68 
bium cautior an audentior, exercitum neque per insidiosa 
itinera duxit uraquam nisi perspeculatus locorum situs, ne- 
que in Britanniam transuexit, nisi ante per se portus et 

10 nauigationem et accessum ad insulam explorasset. at idem 
obsessione castrorum in Germania nuntiata per stationes ho- 
stium Grallico habitu penetrauit ad suos. a Brundisio Dyrra- 2 
chium inter oppositas classes hieme trausmisit cessantibus- 
que copiis, quas subsequi iusserat, cum ad arcessendas fru- 

15 stra saepe misisset, nouissime ipse clam noctu paruulum 
nauigium solus obuoluto capite conscendit, neque aut quis 
esset ante detexit aut gubematorem cedere aduersae tem 
pestati passus est quam paene obrutus fluctibus. ne religione59 
quidem ulla a quoquam incepto absterritus umquam uel re- 

20 tardatus est. cum immolanti aufugisset hostia, profectionem 
aduersus Scipionem et lubam non distulit. prolapsus etiam 
in egressu nauis uerso ad melius omine: teneo te, inquit, 
Africa. ad eludendas autem uaticinationes, quibus felix et 
inuictum in ea prouincia fataliter Scipionum nomen fere- 

2.5 batur, despectissiraum quendam ex Corneliorum genere, cui 
ad opprobrium uitae Saluitoni cognomen erat, in castris se- 
cum habuit. 

Proelia non tantum destinato, sed ex occasipne sumebatftO 
ac saepe ab itinere statim, interdum spurcissimis tempesta- 

so tibus, cum minime quis moturura putaret; nec nisi tempore 



8 uelocitate et expedib(iis) G raeda MQ\ rheda (rhe- L) VLTIQ^, 
reda rel. 8 praespeculatus Q (sic uoluerunt Bentleii a/.), perspecu- 
latos XNd 9 nisi <ut> MoJd. per se del. L.Tross; coniecerunt 
praeter, per suos, persaepe, ipse; audacius per <^Volu>se<num)> por- 
tubus et nauigatione et accessu . . . exploratis Folak 14 accersen- 
das Sl 20 immolati MV 26 probrum G saluitem L^, salu- 
tioni s 28 destinatos V, <ex> destinato Burm sot ex M, sed 
W (Bitrm.), sed et uel sed <et) ex Beiitley 30 speraret Jlg {uulg.) 



Digitized by VjOOQ lC 



32 C. SVETONI TRANQVILLI 

extremo ad dimicanduin cunctatior factus est^ quo saepius 
uicisset; hoc minus experiendos casus opinans nihilque se 

tantum adquisiturum uictoria^ quantum ^ 

y hostem fudit, quin 

castris quoque exueret: ita [ut] nullum spatium perterritis da- 5 
bai ancipiti proelio equos dimittebat et*in primis suum, quo 
maior peAnanendi necessitas imponeretur auxilio fiigae erepto. 

61utebatur autem equo insigni, pedibus prope humanis et in 
modum digitorum ungulis fissis, quem natum apud se, cum 
haruspices imperium orbis terrae significare domino pronun- 10 
tiassent^ magna cura aluit nec patientem sessoris alterius 
primus ascendit; cuius etiam instar pro aede Veneris Gene- 

62tricis postea dedicauit. inclinatam aciem solus saepe resti- 
tuit obsistens fugientibus retinensque singulos et contortis 
faucibus conuertens in hostem et quidem adeo plerumque 15 
trepidos, ut aquilifer[o] moranti se cuspide sit comminatus^ 

63alius in manu detinentis reliquerit signum. non minor illa 
constantia eius, maiora etiam indicia fuerint. post aciem 
Pharsalicam cum praemissis in Asiam copiis per angustias 
Hellesponti uectoria nauicula traiceret^ L. Cassium partis »0 
aduersae cum decem rostratis nauibus obuium sibi neque 
refugit et comminus tendens, ultro ad deditionem hortatus^ 

64supplicem ad se recepit. Alexandriae circa oppugnationem 
pontis eruptione hostium subita conpulsus in scapham pluri- 



1 cunctantior V 3 quantum] quam cum GT quantum ^au- 
feiTO calamitas posset. nuUum umquam^ hostem uulgo explent cutn ^, 
quantum hostem perditurum. Sepe postquam hostem fudit non cessa- 
bat priusquam castris temptauit q 4 fiidit S (m. T) quin G TQ*, 
qui in reh (Sl), quem non g, qui non et tum exueretur Oud. 5 ita 
(adeo q) nuUum — dabat TIQq, ita ut nullum (nullum ut B) — da- 
bat MX*li, ita ut nullum — daret G8 6 dimisit G 12 ^^ascen- 
dit (a corr. ex e) M, scandit U, escendit Graevius {cf. Tit. 4) 16 in 
hostem conuertens G 16 aquilifero ii, corr. Egnatius demoranti 
Oud., remoranti Bucheler se M, secus GnHP^STd, om, VLP^OQ 

17 retinentis Burm. minor MGVLP^0^6{PJ), minora T'P*0* (edd.) 

18 constantia MGVLP0^B8(Sl), constantiae HQO^ST {edd.) maiora 
etiam MVP^^O'^, etiam maiora G, quam maiora etiam L (quin m. e. Om(/.), 
immo maiora etiam T'P*0* {edd.\ cuius eciam maiora S, del. Tarr. 
fuerunt GTP^Td 20 uictoria P, uictor T lucium G, Gaium Xy- 
lander, Longinum Oud. 21 rotratis et ouium M 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 60-86] 33 

bus eodem praecipitantibus^ cum desilisset in mare, nando 
per duceutos passus euasit ad proximam nauem^ elata laeua, 
ne libelli quos tenebat madefierent, paludamentum mordicus 
trahens^ ne spolio poteretur hostis. 
5 Militem neque a moribus neque a fortuna probabat, sed65 

tantum a uiribus tractabatque pari seueritate atque indulgen- 
tia. non enim ubique ac semper, sed cum hostis in proximo 
esset; coercebat: tam maxime exactor grauissimus disciplinae^ 
ut neque itineris neque proelii tempus denuntiaret, sed pa- 

10 ratum et intentum momentis omnibus quo uellet subito edu- 
ceret. quod etiam sine causa plerumque faciebat, praecipue 
pluuiis et festis diebus. ac subinde obsernandum se admo- 
nens repente interdiu uel nocte subtrahebat, augebatque iter, 
ut serius subsequentis defetigaret. fama uero hostilium co-66 

16 piarum perterritos non negando minuendoue, sed insuper am- 
plificando ementiendoque confirmabat. itaque cum expectatio 
aduentus lubae terribilis esset, conuocatis ad contionem mili- 
tibus: scitote, inquit, paucissimis his diebus regem ad- 
futurum cum decem legionibus, equitum triginta, 

aoleuis armaturae centum milibus, elephantis trecentis. 
proinde desinant quidam quaerere ultra aut opinari 
mihique, qui compertum habeo, credant; aut quidem 
uetustissima naue impositos quocumque uento in 
quascumque terras iubebo auehi. 



8sqq. Polyaen. VIII 23, 17 tois (rrparicorat^ &.al TtaQSGnsvded^cci 
TtQoedtaaasv cbg nal iv koQty xai iv ^ii§Q<B xal vv%tbs xal rjiiiQag itil- 
Xa>v i^UYBtv atpvui tr]v dvvayLiv' •aal dia tovto oi^ts tbv TiaiQbv ovts trjv 
liitiQuv iCQoiXsysv. 18 id. VIII '23, 18 tccg i^odovg inouito 6vv nol- 
X^ dQOfKp, iva fii] xataXaii^dvoito itQbg t&v vatSQi^ovtiov. 14sqq. id. 
VIII 23, 19 sl tsd^OQvfiriJJiivovg tcopa tovg atQutnatag mg itQoadoxo)- 
{Livrig totg noXsuioig iisij^ovog dvvd^scog, ov ftovov ^^aQvog ovk t^v, CclV 
iti xal TtXsiova oyxov TtQoatid^slg xai fisyaJLuvoiv id^aQQVvsv thg TCQog 
jtXsiovag xqt] ysvvaiOtSQOv Ccyavi^ta&ai. 



1 dedisset P* (inde dedisset se Oud., decidisset Modd.), an debi- 
l<^u^iBset.^ mari G 2 nauim G eleuata L, eleta Q^ 4 po- 
teretur 3P, potir- rel et APN 6 fortuna M(puncta m. 2), forma Ton'. 
{Rotk) 8 exauctor VT {corr. Q-) 13 nocte <se> Both 14 se- 
quentes G defatigaret LT' 22 equideui Casauh. 
SvKTOKivs ed. Ihm. I. 3 



Digitized by LjOOQIC 



34 C. SVETONI TRANQMLLI 

67 Delicta neque obseruabat omnia neque pro modo exe- 
quebatur^ sed desertorum ac seditiosorum et inquisitor et 
punitor acerrimus coniuebat in ceteris. ac nonnumquam post 
magnam pugnam atque uictoriam remisso officiorum munere 
licentiam omnem passim lasciuiendi permittebat^ iactare solitus & 
milites suos etiam unguentatos bene pugnare posse. 
2 nec milites eos pro contione, sed blandiore nomine commi- 
litones appellabat habebatque tam cultos^ ut argento et auro 
politis armis ornaret, simul et ad speciem et quo tenaciores 
eorum in proelio essent metu damni. diligebat quoque usque io 
adeo^ ut audita clade Tituriana barbam capillumque summi- 

68serit nec ante dempserit quam uindicasset. quibus rebus et 
deuotissimoB sibi et fortissimos reddidit. ingresso ciuile bel- 
lum centuriones cuiusque legionis singulos equites e uiatico 
suo optulerunt, uniuersi milites gratuitam et sine frumento is 
stipendioque operam^ cum tenuiorum tutelam locupletiores in 
se contulissent. neque in tam diutumo spatio quisquam om- 
nino desciuit, plerique capti concessam sibi sub condicione 
2 uitam, si militare aduersus eum uellent, recusarunt. famem 
et ceteras necessitates, non cum obsiderentur modo sed et so 



1 Polyaen. VIII 23 , 21 tcc unaQTf^^iccta t&v azQarnotibv ov ndvra 
TictQtffvXaGGiv , iiXX' ovdh Tovg a^aQtdvovtas 'aata tr}v &^iav itiyLfOQBtto^ 
ti^v Gvyyvm^LTiv ^ivSQbiag 'jtoir\tiiiriv i]yoviLSvog. ei \kivtoi tiq iataaiaatv 
rj trjv td^Lv tXinbv^ ov% av tovtov &tiiiwQritov naQfjxBv. 7sqq. id. VIII 
23,20 toig atQatidjtai.s naQrjyytXXsv onXa 'ix^iv aQyvQcp %al %Qva^ mnoi- 
TnXaiva^ ^dXiata ftiv ^oaiiov x^Q^^y ^'^X 75>t«<?Ta ^d'^^, OTrtoff xofl ol atQa- 
tLcbtai tu noXvtiLLa neQLndxrita r^yotvto. VIII 23,22 tovg atQatimtag 
ixdXfL avatQatLfotag tco laoti\i(o tov dvo^iatog TtQo^v^otiQOvg noL&v ig 
tag ndxag. Ej)it. 1, 14 milit^s commilitones nouo blandoque more ap- 
pellans. llsqq. Polyaev. VIII 23, 23 Ttvd-Ofievog iv VaXatia xotw- 
v.ortiivaL (pdXayyag atQaticotMV (o^ioae iiri ^QOrtQOv <^«i'^ dnoxeiQac&aiy 
7TQIV irre^tXd^ujv tt^coQi)6aL totg dvrjQriiLivoLg. tovr(o nXeiatr\v evvoiav 
civror naQu ndvtcov ineandaato. lOsqq. id. VIII 23, 24 iv XifxciS 

roiq aTQCitnoratg &Qtot^g SLidcone axtvdaag in fiotccvrig. noiinriLog dh 
noXe^cbv nQog avrbv ^va aQrov nQoaevtx^ivtn toiovrov dnixQVipev ov 
fiovXo^tvog rotg iavrov arQartonaig intdtt^ai ri}v rcbv noXtfii(ji)V iyxQa- 
tetccv. Schol. Liuati. VI 112W. CelBus {i. CcifS. b. c. III 47) et Suetonius 
clicit quod Caesar habuit fidos militcs et patieiitissimos incommodorura. 

3 punitor corr. ex poenitor M nn. 1), poeiiitor V, p^nitor G co- 
niuobat II li, conibebat MV , cohibebat GQXX6 4 pugnam om V 
y litifl Bf}itleij 12 et post uindicasset add. M 15 et del. uel scri- 

tnnduui id est censrt C.(r. Miiller 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS miVS [CAP. 67-68] 35 

si ipsi alios obsiderent, tanto opere tolerabant^ ut Djrrachina 
munitione Pompeius uiso genere pauis ez herba^ quo sustine- 
bantur^ cum feris sibi rem esse dixerit amouerique ocius nec 
cuiquam ostendi iusserit^ ne patientia et pertinacia hostis 

5 animi suorum frangerentur. 

Quanta fortitudine dimicarint^ testimonio est quod ad- 3 
uerso semel apud Dyrrachium proelio poenam iu se ultro 
depoposcerunt^ ut consolandos eos magis imperator quam 
puniendos habuerit. ceteris proeliis innumeras aduersario- 

10 nim copias multis partibus ipsi pauciores facile supei*arunt. 
denique una sextae legionis cohors praeposita castello quat- 
tuor Pompei legiones per aliquot horas sustinuit paene om- 
nis confixa multitudine hostilium sagittarum^ quarum centum 
ac triginta milia intra uallum reperta sunt. nec mirum, si 4 

15 quis singulorum facta respiciat^ uel Cassi Scaeuae centurionis 
uel Gai Acili militis, ne de pluribus referam. Scaeua excusso 
oculo, transfixus femore et umero, centum et uiginti ictibus 
scuto perforato, custodiam portae commissi castelli retinuit. 
Acilius nauali ad Massiliam proelio iniecta in puppem hostium 

20 dextera et abscisa memorabile illud apud Graecos Cynegiri 
exemplum imitatus transiluit in nauem umbone obuios agens. 

unde Pompeius uiso genere panis, quo hic Caesariani utebantur, dixit 
se pugnare cam feris, et noluit quod milites illum uiderent, ne despe- 
rarent et timerent similiter. 68qq. Polyaen. VIII 23, 26 ol Kalacc- 
Qog fftQarLmtccL negl dvQQcixiov i^TTj^ivrt^ iamovg dsxcctsvd^Tiaoitivovg 
(cf. Appian. b. ciu. II 63) naQidaxccv. KulaaQ ovx ^9 ^sqI tiiiwQias^ 
a-bt&v ipovlsvito^ alia 'Aal 7taQauv^7}a6asvog &vanaxiaaad'ai triv T]ttav 
aireo^q TtQoitQt^ipev' ol 6h iv tatg XomaTg (LaxaLg &sl TtaQata^diiBVOL noXv 
itXsioaiv ixQdtriaav. 1 1 Schol. Lucu n. VI 134 lulius icf. Caes. b. c. III 5o) 
dixit quod una cohors Caesaris, quae fuit scxtae legionis, quasi per to- 
tam diem sustinuit impetum omnium legionum Pompei et inuenta sunt in 
uallo proiecta contra istos XXX milia sagittarum praeter eas, quae fixae 
erant in corporibus hominum. 19 id. 111634 dicit Valerius (/// ^, ;^X^\ 
Suetonius et Florus (.''), quod Attilius miles Caesaris in bello Massiliensi 
iniecit manum in nauim Massiliensem et illa amputata iniecit aliam et 
tam diu nauim tenuit, donec submergeretur, secutus Cynegirum militem 
Atheniensem in bello contra Persas secundum lustinum (// 9, 16}. 



1 si om. VB^P^O^T {in RF ss., m. 1 ut uid.) 3 nec] ne MPO 
13 milia sagittarum circiter xxx Caes. b. c. III 53 16 Gai] o- T ex- 
cuso M 17 transfixiB Bentley 19 puppim G 20 dextra G 21 tran- 
siluit MLS^, -liit G, -liuit rel. et N nauim G 

3* 



Digitized by VjOOQ lC 



36 C. SVETONI TRANQVILLI 

69 Seditionem per decem annos Gallicis bellis nuUam om- 

nino mouerunt, ciuilibus aliquas, sed ut celeriter ad officium 
redierint, nec tam indulgentia ducis quam auctoritate. non 
enim cessit umquam tumultuantibus atque etiam obuiam sem- 
per iit; et nonara quidem legionem apud Placentiam, quan- s 
quam in arrais adhuc Pompeius esset, totam cum ignominia 
missam fecit aegreque post multas et supplicis preces, nec 

70nisi exacta de sontibus poena, restituit; deciraanos autem 
Romae cum ingentibus minis summoque etiam urbis periculo 
missionem et praemia flagitantes, ardente tunc in Africa bello, lo 
neque adire cunctatus est, quanquam deterrentibus amicis, 
neque dimittere; sed una uoce, qua Quirites eos pro militibus 
appellarat, tam facile circumegit et flexit, ut ei milites esse 
confestim responderint et quamuis recusantem ultro in Afri- 
cam sint secuti; ac sic quoque seditiosissimura quemque et is 
praedae et agri destinati tertia parte multauit. 

71 Studium et fldes erga clientis ne iuueni quidem defuerunt. 
Maaintham nobilera iuuenem, cum aduersus Hiempsalera re- 
gem tam enixe defendisset, ut lubae regis filio in altercatione 
barbara inuaserit, stipendiariura quoque pronuntiatura et ab- 20 
strahentibus statim eripuit occultauitque apud se diu et mox 
ex praetura proficiscens in Hispaniara inter officia prosequen- 
tiura fascesque lictorum lectica sua auexit. 

72 Araicos tanta semper facilitate indulgentiaque tractauit, 
ut Gaio Oppio comitanti se per siluestre iter correptoque n 
subita ualitudine deuersoriolo[co], quod unum erat, cesserit 
et ipse humi ac sub diuo cubuerit. iam jiutem rerum potens 

6 cf. Schol. Lucan. V 310 sccimdum lul. Celsum ista seditio non fuit 
generalis, sed tantum in nona legione, quia si fuisset generalis, non 
sic fuisset usus audacia. et fuit Placentiae, ubi conuocatis multis ex 
aliis XI legionibus, quas secum conducebat, fecit ex aliquibus iustitiam 
et sedauit tumultum illum. 

3 redirent X 6 esset pompeius X Domitius C. G. Muller 10 in 
dd.Burm. 11 detorrentibus J/, i nde diQhori^i\i\hu& Bentley 12 sed] 
et Beniley 13 esse se g, se esse Benthy 17 ne] neni 3/ {inde in iuuene 
Benthy), nec PO 18 masiuthiam imess- 0) X iuuenem nobilem G 

19 obnixe G 20 stipendiarum MV^, -dium Q 22 praefectura G<5 

20 deuersoriolo Casaifh., deuersorio loco Sl (di- codd. praeter M, in di- T» 
diuerso iV"), deuersoriolo eo J^olitianus (Hiin.^ius)^ deuersorio cubiculo 
Graerius 27 et dvl. Benthy accubuerit T (in Q praecedit diu) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [cAP. 6^-75] 37 

quosdam etiam infimi generis ad amplissimos honores pro- 
uexit, cum ob id culparetur, professus palam^ si grassato- 
rum et sicariorum ope in tuenda sua dignitate usus 
esset, talibus quoque se parem gratiam relaturum. 

5 Simultates contra nullas tam graues excepit umquam^ ut73 

non occasione oblata libens deponeret. 6ai Memmi^ cuius 
asperrimis orationibus non minore acerbitate rescripserat, 
etiam suffragator mox in petitione consulatus fuit. Gaio 
Caluo post famosa epigrammata de reconciliatione per ami- 

10 cos agenti ultro ac prior scripsit. Yalerium CatuUum, a quo 
sibi uersiculis de Mamurra perpetua stigmata imposita non 
dissimulauerat; satis facientem eadem die adhibuit cenae 
hospitioque patris eius^ sicut consuerat^ uti perseuerauit. 
sed et in ulciscendo natura lenissimus piratas, a quibusTl 

15 captus est^ cum in dicionem redegisset, quoniam suffixurum 
se cruci ante iurauerat^ iugulari prius iussit, deinde suffigi; 
Comelio Phagitae^ cuius quondam nocturnas insidias aeger 
ac latenS; ne perduceretur ad Sullam, uix praemio dato eua- 
serat^ numquam nocere sustinuit; Philemonem a manu ser- 

so uum, qui necem suam per uenenum inimicis promiserat, non 
grauius quam simplici morte puniit; in Publium Clodium 2 
Pompeiae uxoris suae adulterum atque eadem de causa poUu- 
tarum caerimoniarum reum testis citatus negauit se quicquam 
comperisse, quamuis et mater Aurelia et soror lulia apud 

25 eosdem iudices omnia ex fide re(t)>tulissent; interrogatusque, 
cur igitur repudiasset uxorem: quouiam, inquit, meos tam 
suspicione quam crimine iudico carere oportere. mo-75 
derationem uero clementiamque cum in administratione tum 
in uictoria belli ciuilis admirabilem exhibuit. denuntiante 

21) Polyaen. VIII J23, 27 Kataag Ho^Lnr^ov yLriQv^avzog l^%^Qav v.cel 
Totg iiriSer^Qm nQoaTid^siiivoLg dvzs-AjJQv^e xal (pikovg iiyrjasa&ciL xar* 
laov rotg kavTio av^i^axrjaaatv. 

2 est jpo5t professus add. TP^O^TN {nnlg.', post palam G 5 nul- 
lo8 GXTN nunquam (n prior ss.) (r (♦unquam g^ 11 sibi oin. V 
13 sic G consuerat (-sueuerat POT)X\ perseuerat M^(t, persuerat 
3/', persueuerat QBf perseuerauerat TI, priua sueuerat Bcutlcy 14 et 
om M^G 16 dicione 3/, deditionem Gllli 18 ne — SuUam deL 

Polak 10 seruum del Torr. al 23 testificatum G 20 meoji 

om. V 28 cum] tum W(^STX 



Digitized by LjOOQIC 



38 C. SVETONI TRANQVILLl 

Pompeio pro hostibus se habiturum qui rei publicae defuis- 
sent, ipse medios et neutrius partis suorum sibi numero futu- 
ros pronuntiauit. quibus autem ex commendatione Pompei 
ordines dederat^ potestatem transeundi ad eum omnibus fecit. 

2 motis apud Ilerdam deditionis condicionibus^ cum, assiduo 5 
inter utrasque partes usu atque commercio, Afranius et Pe- 
treius deprehensos intra castra lulianos subita paenitentia 
interfecissent; admissam in se perfidiam non sustinuit imitari. 
acie Pharsalica proclamauit, ut ciuibus parceretur, deinceps- 
que nemini non suorum quem uellet unum partis aduersae 10 

3 seruare concessit. nec uUi perisse nisi in proelio reperien- 
tur, exceptis dum taxat Afranio et Fausto et Lucio Caesare 
iuuene; ac ne hos quidem uoluntate ipsius interemptos pu- 
tant, quorum tamen et priores post impetratam ueniam re- 
bellauerant et Caesar libertis seruisque eius ferro et igni 15 
crudelem in modum enectis bestias quoque ad munus populi 

4 comparatas contrucidauerat. denique tempore extremo etiam 
quibus nondum ignouerat cunctis in Italiam redire peimisit 
magistratusque et imperia capere; sed et statuas Luci Sullae 
atque Pompei a plebe disiectas reposuit; ac si qua posthac 20 
aut cogitarentur grauius aduersus se aut dicerentur, inhibere 

5 maluit quam uindicare. itaque et detectas coniurationes con- 
uentusque noctumos non ultra arguit, quam ut edicto osten- 
deret esse sibi notas, et acerbe loquentibus satis habuit pro 
contione denuntiare ne perseuerarent, Aulique Gaecinae cri- «5 
minosissimo libro et Pitholai carminibus maledicentissimis 
laceratam existimationem suam ciuili animo tulit. 

76 Praegrauant tamen cetera facta dictaque eius, ut et ab- 

n— 11 Pohjain. VIII 23,28—30 {§29 M-KqayB '(psi&ee&e rmv 7toltt&v\ 
cod. F (psidBG^ai rmv noXanioov). 12 cf. Vir. ill. T^', 9 19 Polyaen. 
VIII 23, 31 tovg avSQidvtag IIo\L7iY\tov xal Z^Ua« ttav ix^g&v xatoc- 
pXri&fvtas vnb tov nXri9ovg avtbg ccviatriGs. 

8 quibus om. MVLPO, add. IJP^O^ autera om. S 4 ad 
eum om. V 11 reperirentur 3/*, reperiuntur T' 14 rebellauerant 
A^tephanKS (g?), rebellauerunt Sl 15 caesari Md, c(a)e8ariB TIBO*!' 
16 populo Oud., publicum Lipsitts., del. BentJey 17 contnicidauerant 
(etnic- TI) niiP{P^?)ST 18 permisit Ngf^, permiserat (permiss- 

M)il 21 aduersum GN 24 nota VnH acerbo M 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 76-77] 39 

tisus dominatione et iure caesus existimetur. non enim ho- 
nores modo nimios recepit: continuum consulatum, perpe- 
tuam dictaturam praefecturamque morum, insuper praeno- 
men Iraperatoris, cognomen Patris patriae^ statuam inter 

6 reges, suggestum in orchestra; sed et ampliora etiam fau- 
mano fastigio decemi sibi passus est: sedem auream in curia 
et pro tribunali^ tensam et ferculum circensi pompa, templa, 
aras, simulacra iuxta deos, puluinar^ flaminem^ lupercos^ 
appellationem mensis e suo nomine; ac nullos non honores 

10 ad libidinem cepit et dedit. tertiuni et quartum consulatum 2 
titulo tenus gessit eontentus dictaturae potestate decretae 
cum consulatibus simul atque utroque anno binos consules 
substituit sibi in temos nouissimos menseS; ita ut medio 
tempore comitia nulla habuerit praeter tribunorum et aedi- 

1* lium plebis prnefectosque pro praetoribus constituerit, qui 
apsente se res urbanas administrarent. pridie autem Kalen- 
das lanuarias repentina consulis morte cessantem honorem 
in pnucas horas petenti dedit. eadem licentia spreto patrio 3 
more magistratus in pluris annos ordinauit, decem praetoris 

w uiris consularia omanienta tribuit, ciuitate donatos et quos- 
dam e semibarbnris Oallorum recepit in curiam. praeterea 
monetae publicisque uectigalibus peculiares seruos praeposuit. 
trium legionum, quas Alexandreae relinquebat, curam et im- 
perium Kufioni liberti sui filio exoleto suo demandauit. nec77 

« minoris inpotentiae uoces propalam edebat, ut Titus Amp[r]ius 
scribit: nihil esse rem publicani, appellationem modo 
sine corpore ac specie. Sullam nescisse litteras, qui 



1. 18 et p. 40, 8 cf. Eutrop. VI 25 agere insolentius coepit et contra 
conBuetadinem Romanae libertatis. cum ergo et honores ex sua uolun- 
tate praestaret . . . neo senatui ad se uenienti adsurgeret a]iaque regia 
ac paene tyrannica faceret eqs. {u. ad p. 41^29sqq.) 

1 censuB T, corr. Q^ 6 suggestrum T icorr. Q^), -stium V 7 feri- 
culum GT 9 non nullos T'(P, non nullos non P*, nullos i'* 12 in 
utroque POST 16 quiapsente M {sic m. 1 ut uid.)^ quia pHonte G, 
qni psente X'TS, corr. Torr. 19 pretoris MV (s i)i M rxjyuncta}, 

-iis reJ. 24 rusioni T, rufini M (Jioth) exsoleto MGQ {in G ti 
supra secundam e scr. m. 1, item in g) 26 amprius (-plius QT) Sl, 
corr. Pulman. Torr. (g?) 27 speciem Salmasius (ac sine corpore spe- 
ciem Graevius) 



Digitized by VjOOQ lC 



40 C. SVETONI TRANQVILLI 

dictaturam deposuerit. debere homines consideratius 
iam loqui secum ac pro legibus habere quae dicat. 
eoque arrogantiae progressus est, ut haruspice tristia et sine cor- 
de extaquondam nuntiante futura diceret laetiora^ cum uel- 
let: nec pro ostento ducendum; si pecudi cor defuisset. 5 

78 Yerum praecipuam et exitiabilem sibi inuidiam hinc ma- 
xime mouit. adeuntis se cum plurimis honorificentissimisque 
decretis uniuersos patres conscriptos sedens pro aede Veneris 
Genetricis excepit. quidam putant retentum a Cornelio Balbo, 
cum conaretur assurgere; alii, ne conatum quidem omnino, 10 
sed etiam admonentem Gaium Trebatium ut assurgeret minus 
2 familiari uultu respexisse. idque factum eius tanto intolera- 
bilius est uisum, quod ipse triumphanti et subsellia tribunicia 
praeteruehenti sibi unum e collegio Pontium Aquilam non 
assurrexisse adeo indignatus sit, ut proclamauerit: repete 15 
ergo a me Aquila rem publicam tribunus! et nec desti- 
terit per continuos dies quicquam cuiquam nisi sub ex- 
ceptione polliceri: si tamen per Pontium Aquilam li- 

79cuerit. adiecit ad tam insignem despecti senatus contu- 
meliam multo arrogantius factum. nam cum in sacrificio 20 
Latinarum reuertente eo inter inmodicas ac nouas populi 
acclamationes quidam e turba statuae eius coronam lauream 
candida fascia praeligata inposuisset et tribuni plebis Epidius 
MaruUus Caesetiusque Flauus coronae fasciam detrahi homi- 
nemque duci in uincula iussissent, dolens seu parum pro- 25 
spere motam regni mentionem siue, ut ferebat, ereptam sibi 
gloriam recusandi, tribunos grauiter increpitos potestate pri- 
2 uauit. neque ex eo infamiam aflFectati etiam regii nominis 

3 Polyaen. VIII iK3, 32 KalaaQ rov d-vTOV Xiyovrog ^cinaicia xa 
hgu^ xal ^i}v Scutivo) ^cpri ytvrjGted^at , inHdav avvbg i&elrj6i]. 6 id. 
VIII 23 y 33 KaiaaQ ayiaQdlov ^v^arog tVQtd^ivtog 'xal rt naQcido^ov^, 
f(jP7j, ^ti aXoyov ^yov xaQSiav ovx ?;i;f< ;' 

3 tiistitia VQ^T 4 exta MVL, exacta GFHJ^ exacta sacra 
TP*0^ 6 cor pecudi G 6 inexpiabilcm T 8 sedens] sede G 
y escepit 3/\ suscepit M-G 11 ut assurgeret dcl. Polak 15 repetet 
et tum del. tribunus Boot 16 et nec] nec Ihntleij al., et <^. . .) nec Bucheler 
proclamanfis verha non plena esse ratns 17 cuiquamj cui V 21 im- 
modicas ( imod- IIB) T, modicas M(iX' 23 praeligata M, -tam reL, 
fort. rcctius 24 flauius MG 20 ut referelnit T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 77-80] 41 

discutere aaluit^ quanquam et plebei regem se salutanti 
Caesarem se, non regem esse responderit et Lupercalibus 
pro rostris a consule Antonio admotum saepius capiti suo 
diadema reppulerit atque in Capitolium loui Optimo Maximo 

5 miserit. quin etiam uaria fama percrebruit migraturum $ 
Alexandream uel Ilium^ translatis simul opibus imperii ex- 
haustaque Italia dilectibus et procuratione urbis amicis per- 
missn, proximo autem senatu Lucium Cottam quindecimuirum 
sententiam dicturum^ ut, quoniam fatalibus libris continere* 

10 tur Parthos nisi a rege non posse uinci, Caesar rex appel- 
laretur. quae causa coniuratis maturandi fuit destinata nego-80 
tia^ ne assentiri necesse esset. 

Consilia igitur dispersim antea habita et quae saepe biui 
terniue ceperant^ in unum omnes contulerunt, ne populo qui- 

15 dem iam praesenti statu laeto^ sed clam palamque detrectante 
dominationem atque assertores flagitante. peregrinis in sena- 2 
tum allectis libellus propositus est: Bonum factum: ne 
quis senatori nouo curiam monstrare uelit! et illa 
uulgo canebantur (^FPR p, SSOy. 

20 Gallos Caesar in triumphum ducit, idem in curiara: 

Galli bracas deposuerunt, latum clauum sumpserunt 

Quinto Maximo suffecto trimenstrique consule theatrum in- 

troeunte, cum lictor animaduerti ex more iussisset, ab uni- 

uersis conclamatum est non esse eum consulem. post re- » 

J5 motos Caesetium et MaruIIum tiibunos reperta sunt proxi- 
mis comitiis complura suffragia consules eos declarantium. 
subscripsere quidam Luci Bruti statuae: utinam uiueres! 
item ipsius Caesaris (^FPR p. 3S0y, 
Brutus, quia reges eiecit, consul primus factus est: 

so hic, quia consules eiecit, rex postremo factus est. 

2 cf. Viri ill. 85, 1 29 8qq. Eutrop. VI :35 coniuratum est in 

eum a sexaginta uel amplius Benatoribus equitibusque Romanis. prae- 

1 ualuit g, uoluit ii plebi X, plebeio (-eo Q) GT 4 reppulit XS 
5 ualida s (Casauh.) 8 Lucium] l- X' 1) fatalibus libris scri2)i>>' \cf\ 
Herm.36 p 295), libria fatalibus TP'()-, fatalibus (fact- T') rel con- 
tinetur GT, detineretur 3/ F 10 non oin. G 11 ne<?otii G, iwx an- 
specta Casaulono 20 curia G 21 clauoni Bahrevs 23 moueie J/ T^ue 
exp. in M) 26 mauruUum M^ 26 (ItHlaratuin V 28 Caesaris del. 
Folak 20 et ^O qm Fairuus 30 ])()stniinis fdd ahquot sticr. XVI 



Digitized by VjOOQ lC 



42 C. SVETONI TRANQVILLI 

4 conspiratiim est in eum a sexaginta amplius^ Gaio Cassio 
Marcoque et Decimo Bruto principibus conspirationis. qui 
primum cunctati utrumne in Gampo per comitia tribus ad 
suflFragia uocantem partibus diuisis e ponte deicerent atque 
exceptum trucidarent^ an in Sacra uia uel in aditu theatri 5 
adorirentur, postquam senatus Idibus Martiis in Pompei cu- 
riam edictus est, facile tempus et locum praetulerunt. 
81 Sed Caesari futura caedes euidentibus prodigiis denun- 

tiata est. paucos ante menses, cum in colonia Capua de- 
ducti lege lulia coloni ad extruendas uillas uetustissima se- 10 
pulcra dis[s]icerent idque eo studiosius facerent, quod ali- 
quantum uasculorum operis antiqui scrutantes reperiebant, 
tabula aenea in monimento, in quo dicebatur Capys conditor 
Capuae sepultus, inuenta est conscripta litteris uerbisque 
Graecis hac sententia: quandoque ossa Capyis detecta 15 
essent, fore ut illo prognatus manu consanguineo- 
rum necaretur magnisque mox Italiae cladibus uindi- 

*2 caretur. cuius rei, ne quis fabulosam aut commenticiam 
putet, auctor est Comelius Balbus, familiarissimus Caesaris. 
proximis diebus equorum greges, quos in traiciendo Rubiconi w 
flumini consecrarat ac uagos et sine custode dimiserat, com- 
perit pertiuacissime pabulo abstinere ubertimque flere. et im- 
molantem haruspex Spurinna monuit, caueret periculum, 



cipui fuerunt inter coniuratoR duo Bruti ex eo genere Bruti, qui primus 
Romae consul fuerat et rege» expulerat, et C. Cassius et Seruilius Casca. 
cf. Oros. VI 17, 2 in qua coniuratione fuisse amplius sexaginta conscios 
ferunt. Vir. ill. 78, 10 Cassio et Bruto caedis auctoribus. 



1 uel amplius Eutr. 2 decio M^IIR Brutis Graevius 3 illum 
post utrurane add. T tribuis M 4 uocante MP^Td^ uocantes G 
martis GT 7 facilitatem et locum G 8 caesarid G 9 co- 

lonia ad destruendas 11 Hq (in U ad ss. m. 1), colonia destruendas Q 
reliquis oi)n\^s's 11 disicerent II\ discisceient *S', disgicerent T, de- 
ijtruerenti/ 12 Oeris M 13 capus Qd, capiens M^, capians V, 
•capifl rel. it M^HN 16 quandocumque 3i*^Y?, quandoOT capus 

M'VQd, capid rel et M^HN (ca^ns M) 16 illo Turnehm (Bentley), 
ilio MHGT, iulo LO-SNd (edd.), iulio TPO^ {sic in H ss. m. rec), 
iulius Tg 1 8 cuius rei (regi V)] quam rem U*/? putet aut commen- 
ticiam G 19 auctor] testis G 20 rubiconi (rudi- 3/, rubu- 6) flnmini 
MGV6 i Tnniebus), rubicone (^rud- Q) flumine rel. et edd. 22 etom. G 
53 monuit ut G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [cAp. 80-88] 43 

quod non nltra Martias Idus proferretur. pridie autem 3 
easdem Idus auem regaliolum cum laureo ramulo Pompeianae 
curiae se inferentem uolucres uarii generis ex proximo ne- 
more persecutae ibidem discerpserunt. ea uero nocte, cui in- 

6 Inxit dies caedis, et ipse sibi uisus est per quietem interdum 
supra nubes uolitare, alias cum loue dextratn iungere; et 
Oalpumia uxor imaginata est conlabi fastigium domus mari- 
tumque in gremio suo confodi; ac subito cubiculi fores sponte 
patuerunt. 

10 Ob baec simul et ob iniirmam ualitudinem diu cunctatus 4 

an se contineret et quae apud senatum proposuerat agere 
differret, tandem Decimo Bruto adhortante, ne frequentis ac 
iam dudum opperientis destitueret, quinta fere hora pro- 
gressus est libellumque insidiarum indicem ab obuio quo- 

15 dam porrectum libellis ceteris, quos sinistra manu tenebat, 
quasi mox lecturus commiscuit. dein pluribus hostiis cae- 
sis, cum litare non posset, introiit curiam spreta religione 
Spurinnamque irridens et ut falsum arguens, quod sine ulla 
sua noxa Idus Martiae adessent: quanquam is uenisse qui- 

id dem eas diceret, sed non praeterisse. assidentem conspirati 82 
specie officii circumsteterunt, ilicoque Cimber Tillius, qui 
primas partes susceperat, quasi aliquid rogaturus propius ac- 
cessit renuentique et gestu[m] in aliud tempus differenti ab 
utroque umero togam adprehendit; deinde clamantem: isfca 

tsquidem uis est! alter e Cascis auersum uulnerat paulum 
infm iugulum. Caesar Cascae brachium arreptum graphio 2 
traiecit conatusque prosilire alio uulnere tardatus est; utque 
animaduertit undique se strictis pugionibus peti, toga caput 
obuoluit, simul sinistra manu sinum ad ima crura deduxit, 

ao quo honestius caderet etiam inferiore corporis parte uelata. 



2 aureo 6rFX*P*0* 3 e 6r 6 dexteram XTI 8 sponte om. G 
11 ageret M^V 13 diBtitueret e M 14 indicem insidiamni A' 

(indicem om. S) ouio MVOS^ corr. in marg. V 20 comparati T 
(corr. niJT, mi? «5. i conspirati) 21 circums tite runt iVf^F Tillius 
Manutius, tulliug Sl (tullus 8) 23 rennuentique MG VLP06 gestu 
Qs^ 24 clamanti G 25 e Cascis Beroaldus, e cassiie M8, e cas- 
eii F, casiad (?, cassius XT aduersum GVO^TJR 26 gulam G 
cascae (-ce) T (etiam caBched), casiae G, cassii MX' arrepto X 

30 reueiata V 



Digitized by VjOOQ lC 



44 C. SVETONI TRANQVILLI 

atque ita tribuB et uiginti plagis confossus est uno modo ad 
primum ictum gemitu sine uoce edito, etsi tradiderunt qui- 

8 dam Marco Bruto irruenti dixisse: xal 6v rixvov; exanimis 
diffugientibus cunctis aliquamdiu iacuit, donec lecticae im- 
positum, dependente brachio, tres seruoli domum rettulerunt. 5 
nec in tot uubieribus, ut Antistius medicus existimabat, letale 
ullum repertum est, nisi quod secundo loco in pectore ac- 
ceperat. 

4 Fuerat animus coniuratis corpus occisi in Tiberim tra- 

here, bona publicare, acta rescindere, sed metu Marci An- 10 
83toni consulis et magistri equitum Lepidi destiterunt. postu- 
lante ergo Lucio Pisone socero testamentum eius aperitur 
recitaturque in Antoni domo, quod Idibus Septembribus 
proximis in Lauicano suo fecerat demandaueratque uirgini 
Vestali maximae. Quintus Tubero tradit heredem ab eo 15 
scribi solitum ex consulatu ipsius primo usque ad initium 
ciuilis belli Cn. Pompeium, idque militibus pro contione 

2 recitatum. sed nouissimo testamento tres instituit heredes 
sororum nepotes, Oaium Octauium ex dodrante, et Lucium 
Pinarium et Quintum Pedium ex quadrante reliquo[s]; in ima so 
cera Gaium Octauium etiam in familiam nomenque adoptauit; 
plerosque percussorum in tutoribus fili, si qui sibi nascere- 
tur, nominauit, Decimum Brutum etiam in secundis heredibus. 
populo hortos circa Tiberim publice et uiritim trecenos 
sestertios legauit. n 

84 Funere indicto rogus extructus est in Martio campo iuxta 
luliae tumulum et pro rostris aurata aedes ad simulacrum 
templi Veneris Genetricis collocata; intraque lectus eburneus 
auro ac purpura stratus et ad eaput tropaeum cum ueste, in 
qua fiierat occisus. praeferentibus muuera, quia suffecturus »0 

1 Eutrop. VI 2o cum senatus die inter ceteros uenisset ad cu- 
riam, tribus et uiginti uulneiibus confossus est. cf. Oros. VI 17,1. Vir. 
Ul 7S, 10 18—21 u. ad Aug. 7 p. 52. 1 

2 et sic LSQ, et sic FL, uel et sicut tradiderunt 31' in marg. 
medicus om. G 11 <(M > Lepidi Folak 15 maximo aequintus 
(equintus 6) MV8 (ae emendatio lifterae waicedentis), Maxime ut quin- 
tue G, Maxime quintus T 19 Ncpost M, neq. nepote post F, nepo- 
tem d" d del. Torr. 20 reliquo Jf /.//y.s/?/.?) 22 qm MGii , ciuiB rel. 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [CAP. 82-85] 45 

dies non uidebatur, praeceptum, ut omisso ordine, quibus 
quisque uellet itineribus urbis, portaret in Campum. inter 2 
ludos cantata sunt quaedam ad miserationem et inuidiam cae- 
dis eius accommodata, ex Pacuui Armorum iudicio (frg. XF>: 

5 men seruasse, ut essent qui me perderent? 

et ex Electra Acili ad similem sententiam. laudationis loco 
consul Antonius per praeconem pronuntiauit senatus consul- 
tum, quo omnia simul ei diuina atque humana decreuerat, 
item ius iurandum, quo se cuncti pro salute unius astrinxe- 

10 rant; quibus perpauca a se uerba addidit. lectum pro rostris 3 
in forum magistratus et honoribus functi detulerunt. quem 
cum pars in Capitolini louis ceUa cremare pars in curia 
Pompei destinaret, repente duo quidam gladiis succincti ac 
bina iacula gestantes ardentibus cereis succenderunt con- 

15 festimque circumstantium turba uirgulta arida et cum sub- 
selliis tribunalia, quicquid praeterea ad donum aderat, con- 
gessit. deinde tibicines et scaenici artiRces uestem, quam ex 4 
triumphorum instrumento ad praesentem usum induerant, de- 
tractam sibi atque discissam iniecere flammae et ueteranorum 

so militum legionarii arma sua, quibus exculti funus celebrabant; 
matronae etiam pleraeque ornamenta sua, quae gerebant, et 
liberorum buUas atque praetextas. 

In summo publico luctu exterarum gentium multitudo 5 
circulatim suo quaeque more lamentata est praecipueque 

«5 ludaei, qui etiara noctibus continuis bustum frequentarunt. 
plebs statim a fuiiere ad domum Bruti et Cassi[i] cum faci-85 
bus tetendit atque aegre repulsa obuium sibi Heluium Cin- 
nam per errorem nominis, quasi Cornelius is esset, quem 
grauiter pridie contionatum de Caesare requirebat, occidit 

30 caputque eius praefixum hastae circumtulit. postea solidam 

8 cf. Vir. ill 85, 1 

1 nt] eat ut L^<5 (uulg.) 4 pacuuianorum (pacuma- J? ut uid.) X 
6 ex ont. G acili (-ii O-T) Sl, attilii <5 (Atilii Cic. ftn. I 5, at acilii 
cod. Palat. 1525) 7 praenuutiauit M 16 ad manum BeroaUlm, ido- 
neum Ueinsius, ad munus Fdhse, odorum Oud.^ ad adolendum BiicheJer 
18 induerent M 26 cum f. tetendit om. G 27 pulsa V ouium M^ 
beuilum ilf F<?, heiulum GU, heuil- uel heiul- lcfji potest in LB, eiulum 
POS, elicium T, corr. Egnatius 29 inquirebat X (in corr. ex re L) 



Digitized by VjOOQ lC 



46 C. SVETONI TRANQVILLI 

columnam prope uiginti pedum lapidis Numidici in foro 
statuit <in>scripsitque parenti patriae. apud eam longo 
tempore sacrificare^ uota suscipere, controuersias quasdam in- 
terposito per Caesarem iure iurando distrahere perseuerauit. 

86 Suspicionem Caesar quibusdam suorum reliquit neque 5 

uoluisse se diutius uiuere neque curasse quod ualitudine 
minus prospera uteretur, ideoque et quae religiones mone- 
rent et quae renuntiarent amici neglexisse. sunt qui putent; 
confisum eum nouissimo illo senatus consulto ac iure iurando 
etiam custodias Hispanorum cum gladiis ^ adinspectantium se 10 
2 remouisse. alii e diuerso opinantur insidias uudique immi- 

nentis subire semel quam cauere <^ y solitum ferunt: 

non tam sua quam rei publicae interesse^ uti saluus 
esset: se iam pridem potentiae gloriaeque abunde 
adeptum; rem publicam^ si quid sibi eueniret, neque 15 
quietam fore et aliquanto deteriore condicione ciui- 

87lia bella subituram. illud plane inter onmes fere constitit^ 
talem ei mortem paene ex sententia obtigisse. nam et quon- 
dam, cum apud Xenophontem (Cyrop, VIII 7> legisset Cyrum 
ultima ualitudine mandasse quaedam de funere suo, aspematus so 
tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque optaueiat^ 
et pridie quam occideretur, in sermone nato super cenam 
apud Marcum Lepidum, quisnam esset finis uitae commo- 
dissimus, repeutinum inopinatumque praetulerat. 

88 Periit sexto et quinquagensimo aetatis anno atque in «& 

deorum numerum relatus est, non ore modo decementium, 
sed et persuasione uolgi. siquidem ludis, quos primo<s> con- 

*26 cf. Schol. Lucan. VI S09 translatus est in numerum deorum. 

1 XX. VTJjP T, Lxx. G 2 inscripsit^iue Btntley eandem -Y 

3 sacrificare u. suscipere om. V quadain M\ quaedam 3/' 8 amice 
JI^ putant G 9 eum om. G 10 adinspectantium MGT, in- 
spectantium A", ad id sectantium J.ipsiiis., sectantium Casanb. (nudis 
a. J*olal')^ stipantium Hr{nsiii.s (nudis st. Boithif^, an adsectantium.^ 
11 alia M^ {scil. ex ali ac diu-) 12 lacunam <^diu maluisse. dicere^ 
eaplel g, <sollicitum maluisse. quidam dicere etiam^ Jioth, qui addere 
dehehat semper (^o\\\cii\xm praeiuerat Bentleyx minus commode priores 
solitum nec tam iom. ferunt) G 18 (luandam M, quodam V 22 in 
del. Bentlcy 27 primos consecrato ed. Basil. 104G Q)rimos conaecratos 
Stephanus. primo consecrato ed. Basil. L'):io)^ primo cousecratos (-tis 
//'di Sl, prinios om. consecratoi G^g [8 in G erasa m. JJ) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS IVLIVS [cAP. 85-89] 



47 



secrato[8] ei heres Augustus edebat, stella erinita per septeni 
continuos dies fulsit exoriens circa undecimani horam, credi- 
tumque est animam esse Caesaris in caehim recepti; et hac 
de causa simulacro eius in uertice additur stella. 

5 Curiam, in qua occisus est, ohstrui placuit Idusque 

Martias Parricidium nominari, ac ne umquam eo die senatus 
ageretur. percussorum autem fere neque triennio quisquam 89 
amplius superuixit neque sua morte defunctus est. damnati 
omnes alius alio casu periit, pars naufragio, pars proelio; 

10 nonnulli semet eodem illo pugione, quo Caesarem uiolauerant, 
interemerunt. 

7 cf. Capitol. Gord. 33, 4 quotl de C. Caesare memoriae traditum 
est, hoc etiam de Gordiano Cordus euenisse perscribit. nam omnes, 
quicumque illum gladio adpetiuenint, qui nouem fuisse dicuntur, postea 
tinteremptifl a Philippis (interempti sunt a Philippis aut Madvig) sua 
manu suisque gladiis et isdem, quibus illum percusserant, interemisse 
<^8e> (interisse uulg.) dicuntur. 

3 et om. X' (add. *S*) 8 est om. V 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesaf liber primus expl. in- 
cipit diuus augustus liber secundus feliciter M et item fere V qui atJd. 
amen, aim. POT (feliciter om. OT, octauius pro diuus au^uHtus O) 
iulius c^sar explicit. incipit diuus augustus G explicit liber primud. 
incipit de diuo (de diuo am. S2') liber secundus (do ootauiano add. T) LST 







Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

LIBKIl II 

DIVVS AVGVSTVS 

1 Geutem Octauiam Velitris praecipuam olim fuisse multa 

declarant. nam et uicus celeberrima parte oppidi iam pri- 
dem Octauius uocabatur et ostendebatur ara Octauio conse- 
crata, (lui bello dux finitimo, cum forte Marti rem diuinam 
faceret, nuntiata repente hostis incursione semicruda exta 5 
rapta foco prosecuit atque ita proebum ingressus uictor redit. 
decretum etiam publicum extabat, quo cauebatur, ut in poste- 
rum (juoque simili modo exta Marti redderentur reliquiaeque 

*i ad Octauios referrentur. ea gens a Tarquinio Prisco rege 
inter minores geutis adlecta iii senatum, mox a Seru[il]io 10 



1 uelitriis {litt. grandibus^ M(i\\ -tri (^, -trisq; S 2 et uicus] 
ex huius G 3 ora G, ara <^ab^ GKJctus 4 cum om. V forti V 
6 foro 11, an (e^ foco? c/'. Vit. l.i rediit GTT 10 inter mi- 
nores g [Sahellicus', iuterminos MVQ, interminis A', inter romanos 
IV H , iuter romaniis //- et 5 plurimi, inter primas G, inter conter- 
niiuas ueJ yoViterniHi Bentlnf tjcntis (^)X, tjentes (^s T1R\ MGVllBy 

gentium g, am. q seruilio Sl, cnrr. ? ied. R.m. II) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVYS AVGVSTVS [cap. i-s] 49 

Tullio in patricias traducta, procedente tempore ad plebem 
se contulit ac rursus magno interuallo per Diuum lulium in 
patriciatum redit. . primus ex hac magistratum populi suf&a- 
gio cepit C. Rufus. is quaestorius Cn. et C. procreauit, a 2 

6 quibus duplex Octauiorum familia defluxit condicione diuersa, 
siquidem Gnaeus et deinceps ab eo reliqui omnes functi 
sunt honoribus summis; at C. eiusque posteri, seu fortuna 
seu uoluntate, in equestri ordine constiterunt usque ad 
Augusti patrem. proauus Augusti secundo Punico bello sti- 

10 pendia in Sicilia tribunus militum fecit Aemilio Papo im- 
peratore. auus municipalibus magisteriis contentus abundante 
patrimonio tranquillissime senuit. sed haec alii; ipse Augustus 8 
nihil amplius quam equestri familia ortum se scribit uetere 
ac locuplete, et in qua primus senator pater suus fuerit. 

15 M. Antonius libertinum ei proauum exprobrat, restionem e 
pago Thurino, auum argentarium. nec quicquam ultra de 
patemis Augusti maioribus repperi. 

C. Octauius pater a principio aetatis et re et existima- 3 
tione magna fuit, ut equidem mirer hunc quoque a nonnuUis 

90 argentarium atque etiam inter diuisores operasque campe- 
stres proditum; amplis enim innutritus opibus honores et 
adeptus est facile et egregie administrauit. ex praetura 
Macedoniam sortitus fugitiuos, residuam Spartaci et Catilinae 
manum, Thurui[g]um agrum tenentis in itinere deleuit, ne- 

S5 gotio sibi in senatu extra ordinem dato. prouinciae prae- 2 
fuit non minore iustitia quam fortitudiae; namque Bessis ac 



16 cf. Fs. Cic. epist. ad Oct. 9 caius auus fuerit argentariuB. 



1 patrias et ci ss. M, patricios g 2 magno interuaUo per g 
muUi et sic in V m. rec, magno interuallo VLO^, magno inter 
M{P^?), magna ui per TP^O^T (magno P\ ui per m. 2 in ras.), 
magno interuallo ante et ss. (m. 1?) uel magna ui per S, magna- 
nimiter per G (nimit p in ras. m. 1 , item diuii iu) 3 rediit GTT 
4 quaeetorios gneum et gaium G 10 papo (pappo G) GVT, pauloX 
et sic in marg. V m. 1, ♦♦paulo** M (binae uel ternae litt. erasae), 
paulo uel papo pro u. h adscr. in muUis g 18 Gaii octauii G 21 am- 
plins V^, amplissimis G 22 est] est et M 23 thuringum (tur-5, 
tirung- T) Sl, corr. ed. Bonon. 1488 25 in] a Mommsen (P. Thoma^) 
Ststo^iitb ed. Ihm. I. 4 



Digitized by VjOOQ lC 



50 C. SVETONI TRANQVILLI 

Thracibus magno proelio fusis ita socios tractauity ut epi- 
stulae M. Ciceronis extent, quibus Quintum fratrem <7 1, 21. 
2, 7y eodem tempore parum secunda fama proconsulatum 
Asiae administrantem hoi*tatur et monet^ imitetur in prome- 

4 rendis sociis uicinum suum Octauium. decedens Macedonia, s 
prius quam profiteri se candidatum consulatus posset, mortem 
obiit repentinam, superstitibus liberis Octauia maiore, quam 
ex Ancharia, et Octauia minore item Augusto, quos ex Atia 
tulerat. Atia M. Atio Balbo et lulia, sorore C. Caesaris, 
genita est. Balbus, patema stirpe Aricinus, multis in familia lo 
senatoriis imaginibus, a matre Magnum Pompeium artissimo 
contingebat gradu functusque honore praeturae inter uiginti- 

2 uiros agrum Campanum plebi lulia lege diuisit. uerum idem 
Antonius^ despiciens etiam matemam Augusti originem; pro- 
auum eius Afri generis fuisse et modo unguentariam taber- is 
nam modo pistrinum Ariciae exercuisse obicit. Cassius qui- 
dem Parmensis quadam epistula non tantum ut pistoris, sed 
etiam ut nummulari nepotem sic taxat Augustum: materna 
tibi farina est ex crudissimo Ariciae pistrino: hanc 
finxit manibus collybo decoloratis Nerulonensis men- 20 
sarius. 

6 Natus est Augustus M. Tullio Cicerone C. Antonio 

fc.68a.c. conss. VIIIL Kal. Octob. paulo ante solis exortum, re- 
gione Palati ad Capita bubula, ubi nunc sacrarium habet, 
aliquanto post quam excessit constitutum. nam ut senatus 25 
actis cdntinetur, cum C. Laetorius, adulescens patricii generis, 
in deprecanda grauiore adulterii poena praeter aetatem atque 



2 in quibus G 6 profiteri ^g (Stephanus), confiteri Sl^ coram 
prof. temptauit (hid. sej ex se G mortem (morte GT) obiit repen- 
tinam (-na GT) MGVT, mortem repentinam obiit LP^, morte re- 
pentina obiit P^ST 7 octauio X' quem 3PX' 8 hancharia 
(hancch- V) MGVPO octaui V, octauio X acia T 9 atiam 
atio M, acia matio T, atia atio F, Etiam atia G, At atia X iuua 
M 16 quidam T 17 parmenais TIRg, carmensia rel. {Sl) 

18 Augustum del Betitley 19 farina e MV, farina si LPT {inde 
farinast Politianm, Poth)^ farina e si S, farin^ (farie Qs) si T, fa- 
rina G 22 c. antonio MG, antonio VLPS^, antonioque S^, et antonio 
(et cint- Q) TTd 24 bibula WQX {at in L bubula primitus fnit, 
i 88. m. 1) habetur T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. s-7] 51 

natales hoc quoque patribus conscriptis allegaret; esse posses- 
sorem ac uelut aedituum soli, quod primum Diuus Augustus 
nascens attigisset, peteretque donari quasi proprio suo ac pe- 
culiari deo; decretum est ut ea pars domus consecraretur. 

6 nutrimentorum eius ostenditur adhuc locus in auito suburbano 6 
iuxta Yelitras permodicus et cellae penuariae instar, tenet- 
que uicinitatem opinio tamquam et natus ibi sit. huc in- 
troire nisi necessario et caste religio est, concepta opinione 
ueteri, quasi temere adeuntibus horror quidam et metus obi- 

10 ciatur, sed et mox confirmata. nam cum possessor uillae 
nouus seu forte seu temptandi causa cubitum se eo contu- 
lisset, euenit ut post paucissimas noctis horas exturbatus 
inde subita ui et incerta paene semianimis cum strato simul 
ante fores inueniretur. 

15 Infanti cognomen Thurino inditum est, in memoriam 7 

maiorum originis, uel quod regione Thurina recens eo nato 
pater Octauius aduersus fugitiuos rem prospere gesserat. 
Thurinum cognominatum satis certa probatione tradiderim 
nactus puerilem imagunculam eius aeream ueterem ferreis 

20 et paene iam exolescentibus litteris hoc nomine inscriptam, 
quae dono a me principi data inter cubicu<li> Lares coli- 
tur. sed et a M. Antonio in epistulis per contumeliam saepe 
Thurinus appellatur et ipse nihil amplius quam mirari se 
rescribit pro obprobrio sibi prius nomen obici. postea 2 



158qq. inde talia finxit Seru. Aen. 1 292 adalans populus R. Oc* 
tauiano tria obtulit nomina, utrum uellet Quirinus an Caesar an Au- 
gostus uocari. ille ne unum eligendo partem laederet, quae aliud 
offerre cupiebat, diuerso tempore omnibus usus est et primo Quirinus 
dictus est, inde Caesar, postea, quod et obtinuit, Augustus, sicut Sue- 
tonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. Georg. III 27 ut etiam 
in primo Aeneidis diximus, Suetonius Tranquillus hoc de Augusto 
commemorat, qaodam tempore tres partes populi consentiente senatu 



1 esae se XT (se m P ss. m. 2) 5 locus om. G 6 penuariae 
M, paenuariae corr. ex paemariae L, p^nuriae et m margine penuar- 
F, penuriae {uel -rie) rel. 8 nonnisi X 10 confirmata est ni{8 
{uulg.) 15 in memoria Qb, ob memoriam PS^T, uel memoria Bent- 
ley delens originis 16 uel om. LPS (quod uel T) in regione 

TP*T 20 et] sed Bentley scriptam G 21 cubiculares Sl, carr. 
Lipsitts 23 ipsi MG 

4* 



Digitized by VjOOQ lC 



52 C. SVETONI TRANQVILLI 

Oai Caesaris et deinde Augnsti cognomen assumpsit^ alterum 
testamento maioris auunculi, alterum Munati Planci sententia, 
cum quibusdam censentibus Romulum appellari oportere quasi 
et ipsum conditorem urbis, praeualuisset^ ut Augustus potius 
uocaretur, non tantum nouo sed etiam ampliore cognomine, 5 
quod loca quoque religiosa et in quibus augurato quid con- 
secratur augusta dicantur, ab auctu uel ab auium gestu 
gustuue, sicut etiam Ennius (^ann, 502 V}y docet scribens: 
Augusto augurio postquam incluta condita Roma est. 
8 Quadrimus patrem amisit. duodecimum annum agens 10 

auiam luliam defunctam pro contione laudauit. quadriennio 
post uiriii toga sumpta militaribus donis triumpho Caesaris 
Africano donatus est, quanquam expers belli propter aetatem. 
profectum mox auunculum in Hispanias aduersus Cn. Pompei 
liberos uixdum firmus.a graui ualitudine per infestas hostibus is 



obtulisse ei tria nomina, Quirini (Cyrini pars codd.\ Auguati, Caesaris. 
ille, ne unum eligendo alias offenderet partes, primo Quirinus est dic- 
tuB, inde Caeaar, poet in nomine permansit Augusti. cf. Lyd. de mens. 
4, 72 {p. 150 W.) xccl ovrog 6h 6 A^yovcrog Kataag, vlbg *Oxra/?tov, 
'OxraPiavbg nQOtsgov itialsiro . . . \Lsra (^Shyra TCoXXa xal iisydXa insivov 
rQonaia noXXolg 6v6iLaaiv iriy.c:ro' ol ^isv yag aiyrbv d^vopLa^ov KvqTvov 
olovsl *P(o^vXov, aXXoL Kaloaga, t/^^qp» 6h xotrj r&v iLQiiSQiav %al rf^g 
PovXf^g Aijyovcrog insyiXrfi-r}. 1 Victor Caes. 1, 1 Octauianus patre 
Octauio atque adoptione magni auunculi Caesaris ac mox procerum 
consulto ob uictoriam partium placide exercitam Augusti cognomento 
dictus, Epit. 1, 2 adoptione . . . C. Caesaris maioris auunculi Gaius 
Caesar dictus, deinde ob uictoriam Augustus cognominatus est. Eutrop. 
VII 1 Octauianus . . . Caesaris nepos, quem ille testamento heredem 
reliquerat et nomen suum ferre iusserat {cf. lul. 83). hic est qui 
postea Augustus est dictus et rerum potitus {cf. Oros. VI 18, 1). Auson. 
262 y 1 Octauius, idem Caesar et Augusti nomine nobilior. 4 Epit. 1, 1 
uel sanctiori nomine Augusto appellato. Lyd. de tnens. 4, 72 {p. 151 W.) 
A^yovGrov 8h oi *Po)furiot xara rj]v ndrqiov erniaalav xaXovat rbv xar' 
olfovbv %a\ d^s&v ^iaQrvQLav nQoay6y.svov slg paaiXslav. cf. Isid. orig. 
IX 3, 16 

1 Gai del. Casauh. Caesaris <(nomen) Bentley 4 praeualaisset 
LP^SQ, -luisse rel et P* 5 tantum g {Erasmus^, eu MQ, cu GIIB, 
enl V, autem X, solum e cod. Cuiac. affertur, om. 6 6 quod loca — 
Roma est del. Cannegieter {Oud., Moth) 7 ab auctu — gustuue dd. 
Gujetus actu QMs 9 augirio M incluta V (induta d), inclyta 3f, 
inclita (ind- Q) rel. 10 duodecim M^, decimum Valesius {cf. Quint. 
inst. XII 6, 1) 13 expers om. G 15 uix tum Illi 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 7-10] 53 

uias paucissimis comitibus naufragio etiam facto subsecutus, 
magno opere demeruit, approbata cito etiam morum indole 
super itineris industriam. 

Caesare post receptas Hispanias expeditionem in Dacos 2 
6 et inde in Parthos destinante praemissus ApoUoniam studiis 
uacauit. utque primum occisum eum heredemque se com- 
perit, diu cunctatus an proximas legiones imploraret, id qui- 
dem consilium ut praeceps inmaturumque omisit. ceterum urbe 
repetita hereditatem adiit, dubitante matre, uitrico uero Mar- 

10 cio Philippo consulari multum dissuadente. atque ab eo 3 
tempore exercitibus comparatis primum cum M. Antonio M. 
que Lepido, deinde tantum cum Antonio per duodecim fere 
annos, nouissime per quattuor et quadraginta solus rem p. 
tenuit. 

16 Proposita uitae eius uelut summa parte<^s)> singillatim 9 

neque per tempora sed per species exequar^ quo distinctius 
demonstrari cognoscique possint. 

Bella ciuilia quinque gessit: Mutinense^ Philippense, 
Perusinum, Siculum, Actiacum; e quibus primum ac nouis- 

20 simum aduersus M. Antonium, secundum aduersus Brutum et 
Cassium, tertium aduersus L. Antonium triumuiri fratrem, 
quartum aduersus Sextum Pompeium Cn. f(ilium). omnium 10 
bellorum initium et causam hinc sumpsit: nihil conuenientius 
ducens quam necem auunculi uindicare tuerique acta, con- 

S5 festim ut ApoUonia rediit, Brutum Cassiumque et ui necopi- 



10 EiUrop. VII 8,2 ex eo rem publicam per quadraginta et 
quattuor annoB boIub obtinuit. ante enim duodecim anniB cum An- 
tonio et Lepido tenuerat {vf. VII 8, 3). VII 8, 4 quadraginta et quat- 
tuor annis, quibus solus gessit imperium. IJpit. 1, SO imperauit annis 
quinquaginta et sex, duodecim cum Antonio, quadraginta uero et quat- 
tuor Bolua (cf. Vict. Caes. 1, 2). Aitson. 258, 2 Augustus post lustra 
decem sex prorogat annos. 16 cf. ad cap. 61 18 Oros. VI 18,2 

bella ciuilia quinque gesBit.- Mutinense, PhilippenBe, Perusinum, Siculum, 
Actiacum. e quibus duo, hoc est primum ac nouissimum, aduersus M. An- 
tonium, Becundum aduersus Brutum et Cassium, tertium aduersus L. An- 
tonium, quartum aduersus Sex. Pompeium Cn. Pompei filium confecit. 



3 indufltria X' 6 in om. M, fort. recte (cf. p. 10, 2) 6 ut<iui M 
eum om, G se om. GW 12 deinde M, dein rel., rectius puto 

16 parte Sl, corr. ed. Rom. II {??) 17 possit X 21 triumuiri TT, 
trium uirum rel 22 filium GTPT 26 et uim G TS, per uim Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



54 C. SVETONI TRANQVILLI 

nantis et, quia prouisum periculum subterfugerant, legibus 
adgredi reosque caedis absentis deferre statuit. ludos autem 
uictoriae Caesaris non audentibus facere quibus optigerat id 

2 munus, ipse edidit. et quo constantius cetera quoque exe- 
queretur, in locum tr. pL forte demortui candidatum se osten- s 
dit, quanquam patricius necdum senator. sed aduersante 
conatibus suis M. Antonio consule, quem uel praecipuum 
adiutorem sperauerat, ac ne publicum quidem et translatiuum 
ius ulla in re sibi sine pactione grauissimae mercedis im- 
pertiente, ad optimates se contulit, quibus eum inuisum sen- lo 
tiebat, maxime quod D. Brutum obsessum Mutinae prouincia 

a Caesare data et per senatum confirmata expellere armis 

3 niteretur. hortantibus itaque nonnullis percussores ei sub- 
omauit, ac fraude deprehensa periculum in uicem metuens 
ueteranos simul in suum ac rei p. auxilium quanta potuit i5 
largitione contraxit; iussusque comparato exercitui pro prae- 
tore praeesse et cum Hirtio ac Pansa, qui consulatum susce- 
perant, D. Bruto opem ferre, demandatum bellum tertio mense 

4 confecit duobus proeliis. priore Antonius fugisse eum scribit 
ac sine paludamento equoque post biduum demum appaiiiisse, »o 
sequenti satis conatat non modo ducis, sed etiam militis 
functum munere atque in media dimicatione, aquilifero legi- 
onis suae grauiter saucio, aquilam umeris subisse diuque 

llportasse. hoc bello cum Hirtius in acie, Pansa paulo post 
ex uulnere perissent, rumor increbruit ambos opera eius «6 

11 ()ros. VI 18,3 Antonius a senatu bostis pronuntiatus D. Bru- 
tum apud Mutinam obsidione concluserat. 16 Eutrop. VII 1 missi 
ad eum persequendum duo consules, Pansa et Hirtiue, et Octauianus. 
Oros. VI 18, 3 consules Hirtius et Pansa et cum his Caesar ad libe- 
randum Bnitum expugnandumque Antonium missi. 24 Eutrop. VII 1 
euenit . . . ut uictores consules ambo morerentur. quare tree exercitus 
uni Caesari Augnsto paruerunt (pauUo fusius Oros. VI 18, 4. 5). 

1 et] sed Bentley 6 petitorem poi^t candidatum add. IIR, post 
tr. pL P'T {ijlossa i. petitorem adscr. in s) 8 translaticium (tral-) iua 
ulla e cod. Tornacensi affert Glareanus (sic primutn ed. B. Stephanus), 
translatiuum in suUa 3/, tralaticium in sulla (sylla G, sula 8) GTS^ 
tralaticium (translaticum T) ulla A', tralaticium munus Madvig 9 in re] 
nire T 10 eum] cum MG 14 hac A" 15 ac X\ aut MGT8, 
fort. atque 10 excrcitu G 24 et pansa G, pansaque (pens- Q) T 



Digitized by VjOOQ lC 



DITV^S AVGVSTVS [cap. lo-is] 55 

occisoS; ut Antonio fagato, re p. consulibus orbata solus 
uictores exercitus occuparet. Pansae quidem adeo suspecta 
mors fuit, ut Glyco medicus custoditus sit, quasi uenenum uul- 
neri indidisset. adicit liis Aquilius Niger alterum e con- 

i sulibus Hirtium in pugnae tumultu ab ipso interemptum. 
sed ut cognouit Antonium post fugam a M. Lepido receptum 12 
ceterosque duces et exercitus consentire pro partibus, causam 
optimatium sine cunctatione desemit^ ad praetextum mutatae 
uoluntatis dicta factaque quorundam calumniatus, quasi alii 

10 se puerum, alii <CjV. epist XI 20, 1} omandum toUendumque 
iactassent, ne aut sibi aut ueteranis par gratia referretur. et 
quo magis paenitentiam prioris sectae approbaret, Nursinos 
grandi pecunia et quam pendere nequirent multatos extorres 
oppido egit, quod Mutinensi acie interemptorum ciuium tu- 

15 mulo publice extructo ascripserant pro libertate eos occubuisse. 

Inita cum Antonio et Lepido societate Philippense quo-18 
que bellum, quamquam inualidus atque aeger, duplici proe- 
lio transegit, quorum priore castris exutus uix ad Antoni 
comu fuga euaserat. nec successum uictoriae moderatus est, 

20 sed capite Bmti Romam misso, ut statuae Caesaris subicere- 
tur, in splendidissimum quemque captiuum non sine uer- 
bomm contumelia saeuiit; ut quidem uni suppliciter sepultu- 2 
ram precanti respondisse dicitur iam istam uolucrum f ore 
potestatem; alios, patrem et filium, pro uita rogantis sortiri 

26 uel micare iussisse, ut altemtri concederetur, ac spectasse 
utmmque morientem, cura patre, quia se optulerat, occiso 
filius quoque uoluntariam occubuisset necem. quare ceteri, 
in his M. Fauonius ille Catonis aemulus, cum catenati pro- 
ducerentur, imperatore Antonio honorifice salutato, hunc foe- 

«0 dissimo conuicio coram proscidemnt. 

2 nictor T» uictor tres «r (c/. Eutrop.) equidem X, quoque JI (pansa 
^qnidem et tum adeoa F, pansa equidem Q) 3 uenenum orn. V 6 re- 
cepto M 7 et om. G partibus s (Beroald.), patribus (fratr- V) Sl 
11 ne] ncque Torr., nec Bentley 19 comu 3PV successu X' 20 obi- 
ceretur Bentley 21 in om. M^GX'8^ add. M*P^ captiuorum BentJey, 
reete puto 22 Beuiit MT, H^uiuit G, seu F, secuit .Y, extinxit 8 ut] 
et BenUey, ei lernstedt 23 praedicanti M^ dicitur MV, dicatur 
rel. et edd. in post istam add. LPS, ista in Bentley 25 micari JIS 
dimicare GL*PT 27 uoluntaria — nece X 



Digitized by VjOOQ lC 



56 C. SVETONI TRANQVILLI 

8 Partitis post uictoriam ofBciis cum Antonius Orientem 

ordinandum, ipse ueteranos in Italiam reducendos et munici- 
palibus agris collocandos recepisset, neque ueteranorum ne- 
que possessorum gratiam tenuit^ alteris pelli se^ alteris non 

14 pro spe meritorum tractari querentibus. quo tempore L. An- s 
tonium fiducia consulatus, quem gerebat, ac fratemae poten- 
tiae res nouas molientem confugere Perusiam coegit et ad 
deditionem £ame conpulit, non tamen sine magnis suis et 
ante bellum et in bello discriminibus. nam cum spectaculo 
ludorum gregarium militem in quattuordecim ordinibus se- lo 
dentem excitari per apparitorem iussisset, rumore ab ob- 
trectatoribus dilato quasi eundem mox et discruciatum necas- 
set, minimum afiiit quin periret concursu et indignatione 
turbae militaris. saluti fuit, quod qui desiderabatur repente 
comparuit incolumis ac sine iniuria. eirca Perusinum autem is 
murum sacrificans paene interceptus est a manu gladiatorum, 

15 quae- oppido eruperat. Perusia capta in plurimos animaduertit, 
orare ueniam uel excusare se conantibus una uoce occun-ens 
moriendum esse. scribunt quidam trecentos ex dediticiis 
electos utriusque ordinis ad aram Diuo lulio extructam Idi- «o 
bus Martiis hostiarum more mactatos. extiterunt qui tra- 
derent con[s]pecto eum ad arma isse, ut occulti aduersarii et 
quos metus magis quam uoluntas contineret, facultate L. An- 
toni ducis praebita, detegerentur deuictisque is et confiscatis 
promissa ueteranis praemia soluerentur. 25 

16 Siculum bellum incohauit in primis, sed diu traxit inter- 
missum saepius, modo reparandarum classium causa, quas 
tempestatibus duplici naufragio et quidem per aestatem ami- 
serat, modo pace facta, flagitante populo ob interclusos com- 

1 cf. Eutrop. VII 3, 3 eic iiiter eos diuisa est res publica, ut 
Augustus Hispanias Gallias Italiam teneret, Antonius Asiam Pontum 
Orientem. 6 Schol. Lucan. I 41 Antonium Perusiae obsedit et fame 
compulit ad deditionem. 

5 meritoue Bmtley 10 militem 07n. G 12 delato GPST 
17 erumpebat T 21 martis GQs more remactandoe G 22 con- 
Bpecto (-tu Q) Sl, uel consulto ss. P* {item in cod. Bunelmetisi)., corr. 
Lipsius 24 is 3IS^, iis VL, hia (hiis T) rel. et S* 26 persolueren- 
tur pars edd. {Iloth) cum ed. Bom. pr. II 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS ]cap. 13-16] 57 

ineatus famemque ingrauescentem; donec nauibus ex integro 
fabricatis ac uiginti seruorum milibus manumissis et ad remum 
datis portum lulium apud Baias inmisso in Lucrinum et 
Auernum lacum mari effecit. in quo cum hieme tota copias 

5 exercuisset, Pompeium inter Mylas et Naulochum superauit, 
sub boram pugnae tam arto repente somno deuinctus, ut ad 
dandum signum ab amicis excitaretur. unde praebitam An- 2 
tonio materiam putem exprobrandi: ne rectis quidem ocu- 
lis eum aspicere potuisse instructam aciem, uerum 

10 supinum, caelum intuentem, stupidum cubuisse nec 
prius Burrexisse ac militibus in conspectum uenisse 
quam a M. Agrippa fugatae sint hbstium naues. alii 
dictum factumque eius criminantur, quasi classibus tempestate 
perditis exclamauerit etiam inuito Neptuno uictoriam se 

15 adepturum, ac die circensium proximo soUemni pompae 
simulacrum dei detraxerit. nec temere plura ac maiora peri- 3 
cula ullo alio bello adiit. traiecto in Siciliam exercitu, cum 
partem reliquam copiarom continenti repeteret, oppressus ex 
inprouiso a Demochare et Apollophane praefectis Pompei uno 

20 demum nauigio aegerrime effugit. iterum cum praeter Locros 
Regium pedibus iret et prospectis biremibus Pompeianis ter- 
ram legentibus suas ratus descendisset ad litus^ paene ex- 
ceptus est. tunc etiam per deuios tramites refugientem ser- 
uus Aemili Pauli comitis eius, dolens proscriptum olim ab 

«5 eo patrem Paulum et quasi occasione ultionis oblata, inter- 
ficere conatus est. 

Post Pompei fiigam collegarum alterum M. Lepidum, 4 
quem ex Africa in auxilium euocarat, superbientem uiginti 

27Bqq. cf. Oros. VI 18,28 ibique (m Sicilia) Lepidum ex Africa 
aduentantem obuium habuit, summas sibi partes terrore, minis ac 
superbia uindicantem. VI 18, 30 Lepidus magna uiginti legionum in- 
solentia tumens VI 18, 32 Lepidus . . . supplex Caesari factus uitam 
et bona impetrauit, perpetuo quidem amendatus exilio. 

6 milas (-ias P^T) GXT, tmopyi- milas M, milites S 6 hora T 
e tam arto M, etamarte G (etiam pugne arto S) deuictus X'T 7 ei 
post unde (idd. PST {in P uerba ut ad dandum mque Antonio in mar- 
gine addita sunt) 10 stupendum V 11 fuisse LP^S^ 16 deinde- 
traxerit MG, die detraxerit V (dei in R ss.) 18 <e> continenti Polak 
25 Paulum del. Polak legens antea dolentis 



Digitized by LjOOQIC 



58 C. SVETONI TRANQVILLI 

legionum fiducia summasque sibi partes terrore et minis uin- 
dicantem spoliauit exercitu supplicemque concessa uita Cer- 
ceios in perpetuum relegauit. 
17 M. Antoni[i] societatem semper dubiam et incertam re- 

conciliationibusque uariis male focilatam abrupit tandem, et & 
quo magis degenerasse eum a ciuili more approbaret, testa- 
mentum, quod is Romae etiam de Cleopatra liberis inter 
heredes nuncupatis reliquerat, aperiundum recitandumque pro 

2 contione curauit. remisit tamen hosti iudicato necessitudines 
amicosque omnes atque inter alios C. Sosium et T. Domiti- lo 
um tunc adhuc consules. Bononiensibus quoque publice, quod 
in Antoniorum clientela antiquitus erant, gratiam fecit con- 
iurandi cum tota Italia pro partibus suis. nec multo post 
uauali proelio apud Actium uicit in serum dimicatione pro- 

3 tracta, ut in naue uictor pemoctauerit. ab Actio cum Samum i& 
in hiberna se recepisset, turbatus nuntiis de seditione prae- 
mia et missionem poscentium, quos ex omni numero con- 
fecta uictoria Brundisium praemiserat, repetit<^a It^alia tem- 
pestate in traiectu bis conflictatus, primo inter promunturia 
Peloponensi atque Aetoliae, rursus circa montes Ceraunios s» 
utrubique parte libumicarum demersa, simul eius, in qua 
uehebatur, fusis armamentis et gubemaculo diffracto; nec 
amplius quam septem et uiginti dies, donec ^ad desideria 
militum ordinarentur, Bmndisii commoratus, Asiae Syriaeque 
circuitu Aegyptum petit obsessaque Alexandrea, quo Antonius s» 



13 Eutrop. VII 7 uictus est {Afitonius) ab Augusto nauali pugna 
clara et inlustri apud Actium. 25 Oros. VI 19^ 19 Alexandria . . . 
uictor potitus est. 

2 cercios F, cerocios L^, Circeios fere edd. (cf. Tih.72) 7 quo V 
etiam GIIRS, etiam et MQX' de cleopatra MVTd, de cleopatrf 
(de om. P) GX, de Cleopatra et de Cleopatrae Casauh., Cleopatra 
eiusque Modd.; fort. e pro de Jegendum indicato H, cort.L* {\irl 
X^ S necessitudinis MLPS^ {in V -nes corr. ex -ne ut uid.) 10 T.] 
oportuit Cn., quod foH. rcponendum est 15 naui GT 17 peten- 
tium G 18 repetita Italia q {Scheffer) , repetit italiam g 20 pelo- 
pen ensi ilf, peloponense 6r 21 utrobique 3/* trX'T lubumicarum 3/ 
23 ad M^ et GX' d, om. T, ea Oud., ac Modd. sfatimis lacunam post 
donec, puto omnia excidisst post railitxim (c/. Herm. 40 p. 188) 
25 petiit V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. i6-i8] 59 

cum Cleopatra confugerat, breui potitus est. et Antonium 4 
quidem seras condiciones pacis temptantem ad mortem ade- 
git uiditque mortuum. Cleopatrae^ quam seruatam triumpho 
magno opere cupiebat, etiam psyllos admouit^ qui uenenum 

5 ac uirus exugerent, quod perisse morsu aspidis putabatur. 
ambobus communem sepulturae honorem tribuit ac tumulum 
ab ipsis incohatum perfici iussit. Antonium iuuenem^ ma- 5 
iorem de duobus Fuluia genitis, simuiacro Diui luli, ad quod 
post multas et irritas preces confugerat, abreptum interemit. 

10 item Caesarionem, quem ex Caesare patre Cleopatra concepisse 
praedicabat, retractum e fuga supplicio adfecit, reliquos An- 
tonip] reginaeque communes liberos non secus ac necessi- 
tudine iunctos sibi et conseruauit et mox pro condicione 
cuiusque sustinuit ac fouit. per idem tempus conditorium etl8 

16 corpus Magni Alexandri, cum prolatnm e penetrali subiecisset 
oculis, corona aurea imposita ac floribus aspersis ueneratus 
est consultusque, num et Ptolemaeum inspicere uellet, re- 
gem se uoluisse ait uidere, non mortuos. Aegyptum 2 
in prouinciae formam redactam ut feraciorem habilioremque 

20 annonae urbicae redderet, fossas omnis, in quas Nilus ex- 
aestuaty oblimatas longa uetustate militari opere detersit. quo- 
que Actiacae uictoriae memoria celebratior et iu posterum 
esset, urbem Nicopolim apud Actium condidit ludosque illic 
quinquennales constituit et ampliato uetere ApoIIinis templo 



8 OroB. VI 19, 18 Cleopatra poBtquam ae ad triumphum seruari 
intellexit, uoluntariam mortem peteus serpentis, ut putatur, morsu in 
sinistro tacta brachio exanimis inuenta est, frustra Caesare etiam 
psyllos admouente, qui uenena serpentum e uulneribus hominum hau- 
stu reuocare atque exsugere solent. cf. Eutrop. VII 7 Seru. Aen. VIII 
697 10 cf. Schol Lucan. X 76 18 Epit. 1, 4 regionem Aegypti 
inundatione Nili accessu difficilem inuiamque paludibus in prouinciae 
formam redegit. 1, 5 quam ut annonae urbis copiosam efficeretf fossas 
incuria netustatis limo clausas labore militum patefecit. cf. Eutrop. 
VII 7. 9 



3 mortem(r 4 admonui t G»P»i?* 8 de T'P\ om. MGVLP\ 
malim e uel ex 9 abreptum GB, arr- rel. (Sl?) 10 patre (parte V) 
om. T 16 Bubiecissent Modd. 16 aspersis HL^ {ml L^), aspersus 
MX, asperBu (asperu ^^, asperu JI*) G^T, asperisiV 17 Ptolemaeeum 
Bemegger, Bentley 20 omnes fossas G 



Digitized by LjOOQIC 



60 C. STETONI TRANQVILLI 

loGum castrorum, quibus fuerat usus, exomatum naualibus 
spoliis Neptuno ac Marti consecrauit. 

19 Tumultus posthac et rerum nouarum initia coniurationes- 
que complures, prius quam inualescerent indicio detectas, 
compressit alias alio tempore: Lepidi iuuenis, deinde Varro- 5 
nis Murenae et Fanni Caepionis^ mox M. Egnati, exin Plauti 
Rufi Lucique Pauli progeneri sui, ac praeter has L. Audasi 
&lsarum tabularum rei ac neque aetate neque corpore inte- 
gri; item Asini Epicadi ex gente Parthina ibridae, ad extre- 
mum Telephi, mulieris serui nomenculatoris. nam ne ulti- 10 
mae quidem sortis hominum conspiratione et periculo caruit. 

y 2 Audasius atque Epicadus luliam filiam et Agrippam nepotem 

ex insulis, quibus continebantur, rapere ad exercitus, Tele- 
phus quasi debita sibi fato domiuatione et ipsum et senatum 
adgredi destinarant. quin etiam quondam iuxta cubiculum 16 
eius lixa quidam ex Dlyrico exercitu, ianitoribus deceptis, 
noctu deprehensus est cultro uenatorio cinctus, imposne 
mentis an simulata dementia incertum; nihil enim exprimi 
quaestione potuit. 

20 Exterua bella duo omnino per se gessit, Delmaticum so 
adulescens adhuc et Antonio deuicto Cantabricum. Delma- 
tico etiam uulnera excepit, una acie dextrum genu lapide 
ictus, altera et crus et utrumque brachium ruina pontis con- 
sauciatus. reliqua per legatos administrauit, ut tamen qui- 
busdam Pannonicis atque Germanicis aut interueniret aut ss 
non longe abesset, Rauennam uel Mediolanium uel Aquileiam 

21 usque ab urbe progrediens. domuit autem partim ductu 



20. 24 Oro8, VI 21, 22 multa per se multaque per duces et lega- 
tos bella geasit. cf. Einhard. 7. 12. 13 



3 posthec GX 4 prius inualescentem V 5 alias VLP^, ita- 
lias M^ et alias GT'P*0, at alias d 6 genaiti M, gena F, genati 
rel., corr. «r {ed. Bonon. 148S) exim S 7 ac oni. V 8 corpori 
M^, corporis M^, corporum d integri item asini (-nii G) GL*^, in- 
tegrite masini M^, integritate masini M* (integritate strenui masini 6)^ 
integri temasini (them- /7) X' T (a in ras. L) 9 partbyna M, par- 
thica X' ybridae (hybr- P, hibr- nJi) Sl 12 epicadius X' 13 ad 
exercitus] adorti F, ad extremum TP^OT {cf. l. 9) 16 destinarat T' 
ITinopsneX''? 26 mediolaneum Jl/F, -num 7TZ. 27 ad urbem 3f T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. i»~2i] 61 

partim auspiciis suis Cantabriam, Aquitamam^ Pamioiiiam, 
Delmatiam cum Dlyrico omni, item Raetiam et Vindelicos ac 
Salassos, gentes Inalpinas. coercuit et Dacorum incursiones 
tribus eorum ducibus cum magna copia caesis, Germanosque 

5 ultra Albim fluuium summouit, ex quibus Suebos et Sigam- 
bros dedentis se traduxit in Galliam atque in proximis Rheno 
agris conlocauit. alias item nationes male quietas ad obse- 
quium redegit. nec ulli genti sine iustis et necessariis cau- 2 
sis bellum intulit tantumque afuit a cupiditate quoquo modo 

10 imperium uel bellicam gloriam augendi, ut quorundam bar- 
barorum principes in aede Martis Vltoris iurare coegerit 
mansuros se in fide ac pace quam peterent, a quibusdam 
uero nouum genus obsidum, feminas, exigere temptauerit, 
quod neglegere marum pignera sentiebat; et tamen potesta- 

16 tem semper omnibus fecit, quotiens uellent obsides reci- 
piendi. neque aut crebrius aut perfidiosius rebellantis gra- 
uiore umquam ultus est poena, quam ut captiuos sub lege 
uenundaret, ne in uicina regione seruirent neue intra tricen- 
simum annum liberarentur. qua uirtutis moderationisque 3 

fo fama Indos etiam ac Scjtbas auditu modo cognitos pellexit 

1 Eutrap. VII 9 Romano adiecit imperio Aegyptum (u. p. 59, 18\ 
Cantabriam, Dalmatiam, saepe ante uictam sed penitus tunc subactam, 
Pannoniam, Aqnitaniam, niyricum, Raetiam, VindelicoB et SalassoB in 
AlpibiXB . . . uicit atttem ^multis^ proeliis Dacos, Germanorum ingentes 
copias cecidit, ipsos quoque trans Albim fluuium summouit, qui in 
barbarico louge ultra Bhenum est eqs. («. ad Tih. 9). Epit. 1, 7 Can- 
tabros et Aquitanos, Baetos, ViudelicoH, Dalmatas numero prouinciaram 
populo Romano coniunxit. Sueuos Cattosque deleuit, Sigambros in 
Galliam transtulit. Pannonios stipendiarios adiecit. c/. Victor Caes. i, 2 
8 Epit. 1,10 adeo ... turbaa, bella, simultates exsecratus est, ut 
nisi instis de causis numqnam genti cuiquam bellum indixerit. 
20 Eutrop. VII 10, 1 Scythae et Indi, quibus antea Bomanorum no- 
men incognitum fnit, munera et legatos ad eum miserunt. Victor 
Caes. 1, 7 nt Indi, Scythae, Garamantes ac Bactri legatos mitterent 
orando foederi. Epit. i, 9 ad hunc Indi, Scythac, Garamantes, Aethio- 



3 cisalpinaflP, alpinas T 6 albim 11 Q, abim MG, abin VL{P^?)j 
albini (potius quam albim E) KPS {in P m.2 in ras.), albinum T 
seuboB M, Bueuo V, eueuos rel. (quarta litt. in ras. B), Vbios Kossinna 
cum Pithoeo aigambros MVLs, sic- GTIBPST, sac- Q, fort. Sug- 

scripsit Suetonius 14 neglerem arum M^ (marium LSQ) pignora XT 
7 multatus T 



Digitized by LjOOQIC 



62 C. SVETONI TRANQVILLI 

ad amicitiam suam populique Rom. ultro per legatos peten- 
dam. Parthi quoque et Armeniam uindicanti facile cesseruni 
et signa militaria, quae M. Crasso et M. Antonio ademerant^ 
reposcenti reddiderunt obsidesque insuper optulerunt, denique 
pluribus quondam de regno concertantibus, non nisi ab ipso 5 
electum probauerunt. 

23 lanum Quirinum semel atque iterum a condita urbe ante 

memoriam suam clausum in multo breuiore temporis spatio 
terra marique pace parta ter clusit. bis ouans ingressus est 
urbem, post Philippense et rursus post Siculum bellum. cu- 10 
rulis triumphos tris egit, Delmaticum, Actiacum, Alexandri- 
num, continuo triduo omnes. 

23 Graues ignominias cladesque duas omnino nec alibi quam 
in Germania accepit, LoIIianam et Yarianam, sed Lollianam 
maioris infamiae quam detrimenti, Yarianam paene exitia- 15 
bilem tribus legionibus cum duce legatisque et auxiliis om- 
nibus caesis. hac nuntiata excubias per urbem indixit, ne 
quis tumultus existeret, et praesidibus prouinciarum propa- 
gauit imperium, ut a peritis et assuetis socii continerentur. 
2 uouit et magnos ludos loui Optimo Maximo, si res p. in 20 
meliorem statum uertisset: quod factum Cimbrico Marsicoque 
beUo erat. adeo denique consternatum ferunt, ut per conti- 



pes legatos cum donis miaerQnt. cf. Oros. VI 21, 19.20 Vir. ill. 79,5 
Einhard. 16 2 Eutrop. VII 9 Armeniam a Parthis recepit. obsides, 
quod nulli antea, Persae ei dederunt. reddiderunt etiam signa Bomana, 
quae Crasso uicto ademerant. Epit. 1, 8 huic Persae obsides obtule- 
runt creandique reges arbitrium permiserunt. Oros. VI 21, 29 Parthi 
. . . ultro signa, quae Orasso interfecto abstulerant, ad Caeaarem remi- 
serunt regiisque obsidibus traditis firmum foedus fideli supplicatione 
meruerunt. cf. Vir. iU. 79, 4 7 Vict. Caes. 1, 3 tertius post Nnmam 
uicto Antonio lanum clauserit. Oros. VI 22, 1 lani portas tertio ipse 
tunc clausit. cf. Vir. ill. 79, 6 22 Epit 1, 13 quod in tantum ac- 
cidisse perdoluit, ut cerebri ualido incursu parietem pulsaret ueste 
capilloque ac reliquis lugentium indiciis deformis. Oros. VI 21, 27 
quam rei publicae cladem . . . adeo grauiter tulit, ut saepe per uim 
doloris caput parieti conlidens clamaret: Quintili Vare, redde legiones. 



2 armenii (-m T) GT 3 ademerunt X (now T) 6 ipsoj eo X 
1 B, oni. MGVL^P^ {add. L^P^, neqiie addi mcesse uidetur 9 clausit 
imP^ST {cf. Mon. Ancyr. II 42 sqq.) 13 quam et tum Lollianam usque 
sed om. V 14 sed om. WQ 18 prorogauit ? 20 lem p. T, r. p. T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. «-«] 63 

nuos meiises barba capilloque summisso caput interdum fori- 
bus illideret uociferans: Quintili Vare, legiones redde! 
diemque cladis quotannis maestum habuerit ac lugubrem. 

In re militari et commutauit multa et instituit atque24 

5 etiam ad antiquum morem nonnulla reuocauit. disciplinam 
seuerissime rexit. ne legatorum quidem cuiquam, nisi grauate 
hibemisque demum mensibus, permisit uxorem interuisere. 
equitem R., quod duobus iiliis adulescentibus causa de- 
trectandi sacramenti pollices amputasset, ipsum bonaque sub- 

10 iecit hastae; quem tamen, quod inminere emptioni publicanos 
uidebat, liberto suo addixit, ut relegatum in agros pro libera 
esse sineret. decimam legionem contumacius parentem cum 2 
ignominia totam dimisit, item alias immodeste missionem 
postulantes citra commoda emeritorum praemiorum exaucto- 

16 rauit. cohortes, si quae cessissent loco, decimatas hordeo 
pauit. centuriones statione deserta, itidem ut manipulares, 
capitali animaduersione puniit, pro cetero delictorum genere 
uariis ignominis adfecit, ut stare per totum diem iuberet ante 
praetorium, interdum tunicatos discinctosque, nonnumquam 

«0 cum decempedis, uel etiam c<a>espitem portantes. neque35 
post bella ciuilia aut in contione aut per edictum ullos mi- 
litum commilitones appellabat, sed mUites, ac ne a filiis 
quidem aut priuignis suis imperio praeditis aliter appellari 
passus est, ambitiosius id existimans, quam aut ratio mili- 

S5 taris aut temporum quies aut sua domusque suae maiestas 



16 Polyaen. VIII 24, 1. 2 Zepaavbg tovg iv talg ^;i;ats litt^vtpis- 
fiivovg o{>% &VJJQSL navtag^ &XX* i&sxdtsvsv. 2k^ci6tbg totg dicc dst- 
Xlav &noXt.no^ivoig TiQid-ag icvtl nvg&v ixiXsvs iistQsTad^ai. 18 id. 
VIII 24, 3 tohg inl ctQatonsSov ti afjiaQtovtag {SiaiiaQtovtag uulg.) 
ixiXtvas nQb tov ctQatr]yslov Xvai^tavovg kardvai^ hsti 8s ots xal nXivd-o- 
(pOQSiv di' oXrig ii^iQag. 20 sqq. Epit. i, 14 auunculi quoque iuueu- 
tom uehementer arguebat, qui milites commilitones . . . appellans {Suet. 
lul. 67), dum afiFectat carior fieri, auctoritatem principis emoUiuerat. 



u 
6 qnidem om. M^ grauato GT 7 domum 31 10 inminire 

(u m.2)M {uox iuncta sequenti), imminere {uel im-) rel. emptione 

MVLPS^ 12 cum am. MGVLP{add. L^^P^ hahet N), audacius fuerit 

ignominia notatam, ignominie tutam temptauit corrector 9 {cf. Cal.44) 

14 praemiomm om. Q {Torr.) 17 delictorum om. T 22 appellabat 

niJP-iST, appellatlfC?FJLP»C^,appellauit Salmas. 23 alterM\ mn.WQ 



Digitized by VjOOQ lC 



64 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 postularet. libertino milite, praeterquam Romae incendiorum 
causa et si tumultus in grauiore annona metueretur, bis usus 
est: semel ad praesidium coloniarum lUyricum contingentium^ 
iterum ad tutelam ripae Rheni fiuminis; eosque, seruos ad- 
huc uiris feminisque pecuniosioribus indictos ac sine mora b 
manumissos, sub priore uei^illo habuit, neque aut commixtos 
cum ingenuis aut eodem modo armatos. 

3 Dona militaria aliquanto facilius phaleras et torques, 
quicquid auro argentoque constaret, quam uallares ac mura- 
les coronas, quae honore praecellerent, dabat; has quam par- ^^ 
cissime et sine ambitione ac saepe etiam caligatis tribuit. 
M. Agrippam in Sicilia post naualem uictoriam c^a^eruleo 
uexillo donauit. solos triumphales^ quamquam et socios expe- 
ditionum et participes uictoriarum suarum, numquam donis 
impertiendos putauit, quod ipsi quoque ius habuissent tri- is 

4 buendi ea quibus uellent. nihil autem minus [in]perfecto duci 
quam festinationem temeritatemque conuenire arbitrabatur. 
crebro itaque illa iactabat: anevds fiQud eosl 

tt6<pa^iig yccQ iar^ a^elvov 7] d^Quavg 6rQari]k(itrig 



8 sq. Polyaen. VIII 24, 5 totg &v8Qccyad'ovaLv agyvgiov xal XQV- 
aiov iisydXag iSiSov dagsdg. 16 id. VIII 24, 4 Sspaatbg totg kavtov 
Gtgatriyolg nagifjyysXXev &6(paX€iag ns^pQOvriyiivai iidXieta xal avvexoig 
iTtiXsys t6 ^aTcavds ^gadiag^ xal tb (^Eurip. Phoen. 599^ 'daq>aXi]g ydg 
iat &iisivcov 73 d-gaavg atQatTiXdt7ig\ Epit. 1,11 neque imperatori bono 
quidquam minus quam temeritatem congruere. 



2 bis] urbis MGVLP^T 3 calumniarum G 6 et feminis G 
6 proprio Torr., primore Casauh., priuo Biirm. {Mommsen), peiore 
0. Hirschfeld 8 et torques] torques et s {edd. liom.) 9 quam 

post coronas ponit Lipsius 12 sicilia Tg, cicilia §, cilicia (-tia S) 
GTLBN, ciliciam MVLP 16 perfecto duci Bentley {Both), inperfecto 
(imp- PS^) duci MGVLPS, in perfecto duce TV^TN {cf. testim. 
supra) 17 uenire T {in Q praecedit qua pro que) 18 CT7€YA€ 

BfdiACWC MG et fere rel. (F notaiti ex omnihus), accelera tarde ss. 
in V, acelera in S 19 AC«t)AAHC TAPeCTAMeiNCjON HOPACYC CYPA- 
THAATHC 3f, ^C<t)MHCT^PeCTMM€INa)N HOP^CIC CYPATHAATHC 
G, A«t)AAE.CTAAPeCTA.M€IN(jL)NT^.OPACYC CTP^THAATHC et 88, 
sciens obtime manentia in pugna bellatoris F, comiptius reliqui (TAP 
pro ri^P omnes praeter S, O pro notaui ex omnihus, CYP- pro CTP- 
etiam TP) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AYGVSTVS [cap. 86-m] 65 

ei: sftt celeriter fiiBri quidquid fiat satis bene. proe- 
lium quidem aut bellum suscipiendum omnino negabat^ nisi 
eum maior emolumenti spes quam damni metus oatenderetur. 
nam minima commoda non minimo sectantis discrimine simi- 

rs les aiebat esse aureo hamx> piscantibus^ cuius abrupti dam- 
num nulla captura pensari posset 

Magistratus atque honores et ante tempus et quosdam26 
noui generis perpetuosque cepit. consulatum uicesimo aetatis 
anno inuasit admotis hostiliter ad urbem legionibus missis- 

10 que qui sibi nomine exercitus deposcerent; cum quidem 
cunctante senatu Gornelius centurio^ princeps legatiouis^ re- 
iecto sagulo osteudens gladii capulum non dubitasset in curia 
dicere: hic faciet, si uos non feceritis. secundum con- 2 
sulatum post houem annos, tertium anno interiecto gessit, 

15 sequentis usque ad undecimum continuauit, multisque mox, 
cum deferrentur, recusatis duodecimum magno^ id est septem- 
decim annorum^ interuallo et rursus tertium decimum biennio 
post ultro petit^ ut G. et Lucium filios amplissimo prae^ 
ditus magistratu suo quemque tirocinio deduceret in forum. 

SQ quinque medios consulatus a sexto ad decimum annuos gessit^ 3 
ceteros aut nouem aut sex aut quattuor aut tribus mensibus, 
secundum uero paucissimis horis. nam die KaL lan. cum 
mane pro aede Gapitolini louis paululum curuli sella praese- 
disset, honore abiit suffecto alio in locum suum. nec omnes 



1 Epit. J,ll satis celeriter fieri, quidquid commode gereretur (cf. 
Bibheek com. frg.^ p. 150. Otto, Sprichxc. p. 79). Isqq. Epit. 1,12 

armaqne nisi maioris emolamenti spe nequaquam moaenda esse, ne 
compendio tenui, iactura graui petita uictoria similis sit hamo aurco 
piscantibus, cuius abrupti amissique detrimentum nullo capturae lucro 
pensari potest. Fotyaen. VIII 24,6 Zs^ccaTog rovq avsv XvGLteXBiag pii/^o- 
xtvdvvovg iXsye firidhv diatp^gsiv r&v ;upuffors ^yiilarQOtg aXisvo^iivtav 
{cf. Otto, Sprichw. p. 158). 8 Eutrop. VII 2, 1 liomam cum exercitu 
profectus extorsit, ut sibi uicesimo anno consulatus daretur. 17 cf. 
Auson. grat. aet. 6, 25 Augusti tredecim consulatus. 



1 et expunetum in G {non in g) fiat et G (et ss. m. 1) 3 ma- 
iore M^V^Q^s^ {corr. m. 2) emolumentis M 6 hamo aureo G 
Epit. 6 poseit N 7 sed ante MGT 8 generis noui G 10 posce- 
rent G^g 18 petiit T'F {edd.) C.] brutum X praeditos G 

20 undecimom (xi. Eq) T 

SvxTOiiivB ed. Ihm. I. 5 



Digitized by LjOOQIC 



66 C. SVETONI TRA.NQVILLI 

Romae^ sed quarium consulatom in AsiS; quintum in insala 
Samo, octauum et nonum Tarracone init. 
27 Triumuiratum rei p. constituendae per decem annos ad- 

ministrauit; in quo restitit quidem aliquamdiu collegis ne 
qua fieret proscriptio, sed inceptam utroque acerbius exer- 6 
cuit. namque illis in multorum saepe personam per gratiam 
et preces exorabilibus solus magno opere contendit ne cui 
parceretur, proscripsitque etiam C. Toranium tutorem suum, 

2 eundem collegacl patris sui Octaui in aedilitate. lulius Ssr 
turninus hoc amplius tradit^ cum peracta proscriptione M. lo 
Lepidus in senatu excusasset praeterita et spem clementiae in 
posterum fecisset^ quoniam satis poenarum exactum esset^ hunc 

e diuerso professum, ita modum se proscribendi sta- 
tuisse, ut omnia sibi reliquerit libera. in cuius tamen 
pertinaciae paenitentiam postea T.Vinium Philopoemenem, quod is 
patronum suum proscriptum celasse olim diceretur; equestri 

3 dignitate honorauit. in eadem hac potestate multiplici fiar 
grauit inuidia. nam et Pinarium equitem R., cum contionante 
se admissa turba paganorum apud milites subscribere quae- 
dam animaduertisset, curiosum ac speculatorem ratus coram «o 
confodi imperauit; et Tedium Afrum consulem designatum, 
quia factum quoddam suum maligno sermone carpsisset, 

4 tantis conterruit minis, ut is se praecipitauerit; et Quintum 
Gallium praetorem, in officio salutationis tabellas duplices 
ueste tectas tenentem, suspicatus gladium occulere, nec quic- n 
quam statim, ne aliud inueniretur, ausus inquirere, paulo 
post per centuriones et milites raptum e tribunali seruilem 
in modum torsit ac fatentem nihil iussit occidi prius oculis 
eius sua manu effossis; quem tamen scribit conloquio petito 
insidiatum sibi conieetumque a se in custodiam, deinde urbe ao 



2 init V^ mit M, iniit rel. (uulg.) 4 ne qua om. V 6 per- 
Bona Mculvig 9 eundemque JT*V* {uulg.) patri et aedulitate M 
iulius MV8, iunius rd. (ediL) 15 iunium X*T 18 <T.> Pina- 

rium Casanb. quem Fahse 19 quendara G, quae V 21 eun- 
dem Vttiedium Afrum tiudi CJL XIV 3615 esse coni. Borghesius 
22 earpisse J/, capsisset V 23 uti se G, utisset V 26 gladio T" 
nec) ne 6rF 27 e] et J/, ex ^ 28 ac om. G oculos-effuBOs 
(effossos d)3IS, inde e^u^in Heimins (effosis hahet T) 80 in om. VS 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 2«-28] 67 

interdicia dimissum naufragio uel latronum insidiis perisse. 
tribuniciam potestatem perpetuam recepit^ in qua semel at- 5 
que iterum per singula lustra coUegam sibi cooptauit. re- 
cepit et morum legumque regimen aeque perpetuum, quo 

5 iurC; quamquam sine censurae honore, censum tamen populi 
ter egit, primum ac tertium cum coUega, medium solus. 

De reddenda re p. bis cogitauit: primum post oppressum28 
statim Antonium, memor obiectum sibi ab eo saepius, quasi 
per ipsum staret ne redderetur; ac rursus taedio diutumae 

10 ualitudinis, cum etiam magistratibus ac senatu domum acci- 
tis rationarium imperii tradidit. sed reputans et se priuatum 
non sine periculo fore et illam plurium arbitrio temere com- 
mitti^ in retinenda perseuerauit, dubium euentu meliore an 
uoluntate. quam uoluntatem, cum prae se identidem ferret, 2 

15 quodam etiam edicto his uerbis testatus est: ita mihi sal- 
uam ac sospitem rem p. sistere in sua sede liceat at* 
que eius rei fructum percipere, quem peto, ut optimi 
status auctor dicar et moriens ut feram mecum spem, 
mansura in uestigio suo fundamenta rei p. quae ie- 

w cero. fecitque ipse se compotem uoti nisus omni modo, ne 
quem noui status paeniteret. 

Vrbem neque pro maiestate imperii omatam et inunda- 3 
tionibus incendiisque obnoxiam excoluit adeo, ut iure sit glo- 
riatus marmoream se relinqu.ere, quam latericiam ac- 

25 cepisset. tutam uero, quantum prouideri humana ratione po- 



2 Victor Caes. 1, 6 tribunicia potestate perpotuo habitus. Spit. 1, 3 
tribuniciam potestatem per ee exercuit. Oros. VI 18, 34 ut in per- 
petnum tribuniciae potestatis esset, a senatu decretum est. 22 Epit. 
1, 19 auxit omauitque Romam aedificiis multis, isto glorians dicto: 
urbem latericiam repperi, relinquo marmoream. Oros. VJI 7, 7 urbis, 
quam 86 Augustus ex latericia marmoream reddidisse iactauerat. 



1 admissum T 3 lacunam post itemm statuunt stippJeyitque <^per 
decennium, ter^ Bergk^ ^M. Agrippam, ter Tiberium)> Mommsen coapta- 
uit (coact- T)XT 7 primumM, primo rel. fort.rectius 10 ac] e g 
(edd. Jiom., Torr) 11 priuatim MGVLP^ 14 psident idem MV, 
psidenti dein G, psidens (pres- <S) identidem P-OSl' {recte LP^), psi- 
dens idem Td 16 quondam Bentley 17 optimo M^ 19 mensura M^, 
mansuram Q 21 peniterent M^ 22 namque TT, om. ^ 



6* 



Digitized by VjOOQ lC 



68 C. SVETONI TRANQVILLI 

29 tuit^ etiam in jposterum praestitit. publica op^ra plurilaa ex- 
truxity e quibus uel praecipua: forum cum aede Martis Vltoris, 
templum Apollinis in Palatio^ aedem Tonantis louis in Capitolio. 
fori extruendi causa fiiit hominum et iudiciorum multitudo^ quae 
uidebatur non sufficientibus duobus etiam tertio indigere; 5 
itaque festinatius necdum perfecta Martis aede publicatum 

< est cautumque^ ut separatim in eo publica iudicia et sortitio- 

2 nes iudicum fierent. aedem Martis bello Philippensi pro ul- 
tione patema suscepto uouerat; sanxit ergo, ut de bellis 
triumphisque hic consuleretur senatus^ prouincias cum im- lo 
perio petituri hinc deducerentur, quique uictores redissent^ 

3 huc insignia triumphorum conferrent. templum ApoUinis in 
ea parte Palatinae domus excitauit, quam fulmine ictam de- 
siderari a deo haruspices pronuntiarant; addidit porticus cum 
bibliotheca Latina Graecaque, quo loco iam senior saepe is 
etiam senatum habuit decuriasque iudicum recognouit. To- 
nanti loui aedem consecrauit liberatus periculo; cum expe- 
ditione Cantabrica per nocturnum iter lecticam eius fulgur 

4 praestrinxisset seruumque praelucentem exanimasset. quae- 
dam etiam opera sub nomine alieno^ nepotum scilicet et so 
uxoris sororisque fecit, ut porticum basilicamque 6ai et Luci, 
item porticus Liuiae et Octauiae theatrumque Marcelli. sed 
et ceteros principes uiros saepe hortatus est, ut pro facultate 
quisque monimentis uel nouis uel refectis et excultis urbem 

5 adornarent. multaque a multis tunc extructa sunt, sicut a n 
Marcio Philippo aedes Herculis Musarum, a L. Comificio 
aedes Dianae^ ab Asinio PoIIione atrium Libertatis, a Munatio 
Planco aedes Saturai, a Cornelio Balbo theatrum, a Statilio 
Tauro amphitheatrum, a M. uero Agi-ippa complura et egregia. 



1 Einhard. 17 opera . . . plurima . . . inchoauit . . . inter quae prae- 
cipua eqs. {cf. 12) 



6 perfecta martis aeduplicatu V 8 marti X ultione pg, ui- 
sione Sl (G.Becker)^ reli<2pone lernstedt 14 pronuntiarant Stephanus, 
pronuntiarent il (-runt T, Bentley) 16 decurias V 19 seruumque 
usqne exanimasset om. V prfaieducentem A' 19 quaedara] quae V 
21 Bororisque T, et sororis 6r, ac sororis X, sororis MV(Sl?)^ ac sororis 
/goneruiVLe} Modd. 23 ortatus MVS\ &dhoTtRtuB B (BentUy) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVYS AVGVSTVS [cap. jo-ji] 69 

Spatium urbis in regiones uicosque diuisit instituitque, 30 
ut illas annui magistratus sortito tuerentur, hos magistri e 
plebe cuiusque uiciniae lecti. aduersus incendia excubias 
noctumas uigilesque commentus est; ad coercendaa inundatio- 

5 nes alueum Tiberis laxauit ac repurgauit completum olim 
ruderibus et aedificiorum prolationibus coartatum. quo autem 
facilius undique urbs adiretur^ desumpta sibi Flaminia uia 
Arimino tenus munienda reliquas triumphalibus uiris ex ma- . 
nubiali pecimia stemendas distribuit. 

10 Aedes sacras uetustate conlapsas aut incendio absumptas 2 

refecit easque et ceteras opulentissimis donis adomauit, ut 
qui in cellam Gapitolini louis sedecim milia pondo auri gem- 
masque ac margaritas quingenties sestertium una donatione 
contulerit. postquam uero pontificatum maximum, quemSl 

16 numquam uiuo Lepido auferre sustinuerat, mortuo demum 
suscepit, quidquid fatidicorum librorum Graeci Latinique ge- 
neris nullis uel pamm idoneis auctoribus uulgo ferebatur, 
supra duo miiia contracta undique cremauit ac solos retinuit 
Sibyllinos, hos quoque dilectu habito; condiditque duobus 

so forulis auratis sub Palatini Apollinis basi. annum a Diuo 2 
lulio ordinatum, sed postea neglegentia conturbatum atque 
confusum, mrsus ad pristinam rationem redegit; in cuius 
ordinatione Sextilem mensem e suo cognomine nuncupauit 
magis quam Septembrem quo erat natus, quod hoc sibi et 

25 primus consulatus et insignes uictoriae optigissent. sacer- 3 
dotum et numerum et dignitatem sed et commoda auxit, prae- 
cipue Vestalium uirginum. cumque in demortuae locum aliam 
capi oporteret ambirentque multi ne filias in sortem darent, 
adiurauit, si cuiusquam neptium suarum competeret aetas, 

50 oblaturum se fuisse eam. nonnulla etiam ex antiquis caeri- 4 



.10 Einhard. 17 aedes sacras . . . uetustate conlapsas. 



3 uiciniae lecti X* (uicinf lecti F^, uicini electi T), uicinia (-na Q) 
electi Jf T, uicini^ electi G, uici quaterni electi Modd. 6 repugna- 
uit VII, purgauit E^ 6 prolapsionibus TP^OT, prolax-/S'* 11 eas- 
que om. G ut] utpote T 13 aestertii /. F. Granov. {cf. ad lul. 50 
p, 26, 24) 19 delectu JTjB condidit V 20 annum diuo MGS, 

anno duo («c m.T)V, annua diuo ^, anno a diuo P* 23 ordinatione 
GT, -nem rel, {ft) 28 ne om. G daret T<s 



Digitized by VjOOQ lC 



70 C. SVETONI TRANQVILLI 

monis paulatim abolita restituit, ut Salutis augurium, Diale 
flamonium^ sacrum Lupercale^ ludos Saeculares et Compita- 
licios. Lupercalibus uetuit currere inberbes^ item Saeculari- 
bus ludis iuuenes utriusque sexus prohibuit ullum noctumum 
spectaculum frequentare nisi cum aliquo maiore natu pro- s 
pinquorum. Compitales Lares omari bis anno instituit uernis 
floribus et aestiuis. 
6 Proximum a dis immortalibus honorem memoriae ducum 

praestitit, qui imperium p. R. ex minimo maximum reddidis- 
sent. itaque et opera cuiusque manentibus titulis restituit et lo 
statuas omnium triumphali effigie in utraque fori sui porticu 
dedicauit, professus e[s]t edicto: commentum id se, ut ad 
illorum <. . .)> uelut ad exemplar et ipse, dum uiueret, 
et insequentium aetatium principes exigerentur a 
ciuibus. Pompei quoque statuam contra theatri eius regiam 15 
marmoreo lano superposuit translatam e curia, in qua C. Caesar 
fuerat occisus. 
82 Pleraque pessimi exempli in pemiciem publicam aut ex 
consuetudine licentiaque bellorum ciuilium durauerant aut per 
pacem etiam extiterant. nam et grassatorum plurimi palam so 
se ferebant succincti ferro, quasi tuendi sui causa, et rapti 
per agros uiatores sine discrimine liberi semique ei^^tulis 
possessoram supprimebantur, et plurimae factiones titulo col- 
legi noui ad nullius non facinoris societatem coibant. igitur 
grassaturas dispositis per oportuna loca stationibus inhibuit, 16 



10 Lampr. Alex. Seuer. 28, 6 statuas . . . in foro diui Neruae . . . 
locauit omnibus cum titulis et columnis aereis, quae gestorum ordinem 
continereiit, exemplo Augusti, qui summorum uirorum statuas in foro 
8U0 e marmore conlocauit additis gestis. 25 Einhard, 9 dispositis 
per congrua confiniorum loca praesidiis. 17 stationibus . . . dispositis. 



2 flaminium T {ecUi.) 8 diis GXTN (addis M) 11 particu M 
in fim uersus, m. 2 adser. la to 12 et Bentley, esi Sl {ss, in S w. 1), 
om. Ng (Oud., Both) ad illorum uelut ad MXTIB (uelut in M corr. 
€X uilut), ad illorum uelut (uelud N) GQN^ (Both), illorum nelut ad 
ed. Bom. II {uuJg.)^ ad illos uelut ad {Casauh.)^ <normam> suppl. Oud. 
<mtam> Bdcheler 14 aetatium M^L^O^, -tuum B^, -tum rel. et N 
18 con*exit (-repsit O) quae post excmpli add. T'P^O 19 aut usque 
extiteraut om. V 23 factionis M colligi M, collegii rel. 25 grassa- 
turas V (cf. Tib.37), grassatur ad 3/, grassatura G (Madvig), grassa- 
tores XT 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. si-ss] 71 

ergastula recognonit^ collegia praeter antiqua et legitima 
dissoluit. tabulas ueterum aerari debitorum, uel praecipuam 2 
calumniandi materiam^ ex[c]ussit; loca in urbe publica iuris 
ambigui possessoribus adiudicauit; diutumorum reorum et ex 

6 quorum sordibus nihil aliud quam uoluptas inimicis quae- 
reretur nomina aboleuit condicione proposita, ut si quem 
quis repetere uellet^ par periculum poenae subiret. ne quod 
autem maleficium negotiumue inpunitate uel mora elaberetur; 
triginta amplius dies^ qui honoraris ludis occupabantur^ actui 

10 rerum accommodauit. ad tris iudicum decurias quartam ad- 8 
didit ex inferiore censu, quae ducenariorum uocaretur iudi- 
caretque de leuioribus summis. iudices a tricensimo aetatis 
anno adlegit, id est quinquennio maturius quam solebant. 
ac plerisque iudicandi munus detractantibus uix concessit^ 

16 ut singulis decuriis per uices annua uacatio esset et ut so- 
litae agi Nouembri ac Decembri mense res omitterentur. ipseSS 
ius dixit assidue et in noctem nonnumquam^ si parum cor- 
pore uaieret, lectica pro tribunali collocata uel etiam domi 
cubans. dixit autem ius non diligentia modo summa sed et 

20 lenitate^ siquidem manifesti parricidii reum, ne cuUeo insnere- 
tur^ quod non nisi confessi adficiuntur hac poena, ita fertur 
interrogasse: certe patrem tuum non occidisti? et cum 2 
de falso testamento ageretur omnesque signatores lege Cor- 
nelia tenerentur^ non tantum duas tabellas, damnatoriam et 

S6 absolutoriam^ simul cognoscentibus dedit, sed tertiam quoque, 
qua ignosceretur iis^ quos fraude ad signandum uel errore 
inductos constitisset. appellationes quotannis urbanorum qui- 8 



2 aerario G^, -ii T, om. X uel<ut> G.Becker 3 exussit Beroald. 
(ixaviSB Dio 53^ 2) 5 inimici V 6 conditio V 8 more laberetur 
MVL^PS, mora lab- i*T 9 honoratis T, -riis M^GX 10 addidit 
Stephanus, addixit Sl 11 ex] et F 12 a] ac M tricensimo M, 
tricesimo (trig- GQ) rel., uicesimo Cuiaciiis {Roth}., xxv. Shuckburgh 
13 id est — Bolebant ghssema putat Oud. 14 at <5 (pars edd. et Han- 
dius) detrectantibus GXT (detnec- L) 15 uocatio T {coir. U*) 

18 uideret lectica V 20 manifesti GT\ -sta M, -stu VLF, -sto 

BentJey 21 haec (e exp. m. 2) paena M., om. T qui ante praehet 

quo . . . adiciuntur 22 interpellasse Beniley 23 de om. G signa- 
tores Beroaldus (g), senatores Sl (segnatores aff^ertur ex cod. Harlem) 
24 tabulaa MX* 



Digitized by VjOOQ lC 



72 C. SVETONI TRANQVILLI 

dem litigatorum praetori delegabat urbano^ at prouincialium 
confiolaribus uiris; quos singulos cuiusque prouinciae negotiis 
praeposiiisset. 

34 Leges retractauit et quasdam ex.integro sanxit, ut sum- 
ptuariam et de adulteriis et de pudicitia, de ambitu, de 5 
maritandis ordinibus. banc cum aliquanto seuerius quam 
ceteras emendasset^ prae tumultu recusantium perferre non 
potuit nisi adempta demum lenitaue parte poeiiarum et uaca- 

2 tione trienni data auctisque praemiis. sic quoque abolitionem 
eius publico spectaculo pertinaciter postulante equite^ accitos 10 
^ermanici liberos receptosque partim ad se partim in patris 
gremium ostentauit^ manu uultuque significans ne grauarentur 
imitari iuuenis exemplum. cumque etiam inmaturitate spon- 
sarum et matrimoniorum crebra mutatione uim legis eludi 
«entiret^ tempus sponsas habendi coartauit^ diuortiis modum is 
imposuit. 

35 Senatorum affluentem numerum deformi et incondita 
turba — erant enim super mille^ et quidam indignissimi et 
post necem Caesaris per gratiam et praemium adlecti^ quos 
orciuos uulgus uocabat — ad modum pristinum et splendo- so 
rem redegit duabus lectionibus: prima ipsorum arbitratu, quo 
uir uirum legit^ secunda suo et Agrippae; quo tempore existi- 
matur lorica sub ueste munitus ferroque cinctus praesedisse 
decem ualentissimis senatorii ordinis amicis sellam suam cir- 

2 cumstantibus. Cordus Cremutius scribit ne admissum quidem » 
tunc quemquam senatorum nisi solum et praetemptato sinu. 
quosdam ad excusandi se uerecimdiam compulit seruauitque 

4 Ejiit 1, 18 lcges alias nouas, alias correctas protulit suo no- 
mine. Oras. VI 22^3 rem publicam . . . pace enutrire atque ampli- 
ficare studens leges plurimas statuit, per quas humanum genus libera 
reuerentia disciplinae morem gereret. 



1 praefecto . . . urbis Lipsius delegebat M at] ad M^V {sic 
etiam 6 interpolans ad pr. etiam curam cons. uiris . . . preposuisset de- 
legauit), a Jf *(?, ac s aliique g (Eoth), in e ss. i- ad 3 proposuisBet M 
6 pritis et del. Torr» {'ut in uetusto codice") 8 adepta et tum om, de- 
mum 3f 13 iuuenes G 17 <^a^ deformi Madvig 18 supra Bentley 
-et post] ut post ToM^., post Bentley 19 pretium ilf<w?t'i^ 20 orciuos 
MGVT, abortiuos X {edd. saec. XV et pieraeque saec. XVI), orcinoB s 
{edd. fere post Casauh.y in viargine iam ed. Basil. 1518) 



Digitized by VjOOQI^ 



DIWS AVGVSTVS [caf. ss^s?] 73 

etiam excusantibus insigne uestis et spectandi in orchestra 
epulandique publice ius. quo autem lecti probatique et re- $ 
ligiosius et minore molestia senatoria munera fungerentur^ 
sanxit, ut prius quam consideret quisque ture ac mero sup- . 

6 plicaret apud aram eius dei, in cuius templo coiretur, et ne 
pltts quam bis in mense legitimus senatus ageretur, Kalen- 
dis et IdibuS; neue Septembri Octobriue mense ullos adesse 
alios necesse esset quam sorte ductos^ per quorum numerum 
decreta confici possent; sibique instituit consilia sortiri se- 

10 menstria, cum quibus de negotiis ad frequentem senatum 
referendis ante tractaret. sententias de maiore negotio non 4 
more atque ordine sed prout libuisset perrogabat, ut perinde 
quisque animum intenderet ac si censendum magis quam ad- 
sentiendum esset. 

15 Auctor et aliarum rerum fuit, in quis: ne acta senatus36 

publicarentur, ne magistratus deposito honore statim in pro« 
uincias mitterentur^ ut proconsulibus ad mulos et tabemacula^ 
quae publice locari solebant^ certa pecunia constitueretur, ut 
cura aerari a quaestoribus urbanis ad praetorios praetoresue 

so transiret, ut centumuiralem hastam quam quaesturam functi 
consuerant cogere decemuiri cogerent. quoque plures partem37 
administrandae rei p. caperent^ noua officia excogitauit: cu- 
ram operum publicorum; uiarum, aquarum, aluei Tiberis, fru- 
menti populo diuidundi^ praefecturam urbis, triumniratum 

f6 legendi senatus et alterum recognoscendi turmas equitum, 
quotiensque opus esset. censores creari desitos longo inter- 
uallo creauit. numerum praetorum auxit. exegit etiam, ut 
quotiens consulatus sibi daretur, binos pro singulis collegas 



23 €f. Lyd. de mag. 1, 34 {Suet. rel. ed. Eeiff. frg. 200) 



1 etiam om. VS excusantibus uulg. (edd. Eom, Ven. I), excu- 
santis MG VLP8, excusantes T, excusatis T? {Grtit. Both) 4 thure XT 
6 in del. BenUey 9 semenstres G 12 <^uetere> more Polak pro- 
gabat G 16 deposito s {edd. Rom. Ven. I), disposito Sl 17 ut 
om. M (proconsnlibufl ad mulos in ras. m. 1) 20 quaestura uulg. {ed. 
Bom.)^ hoe loco rectius opinor 21 consueuerant VRT 28 uariaru 
(m rw.) post oiarum add. M, tuetur Mommsen 24 diuidundo M {sicut 
antea frumento), diuidendi X'T 26 quotienecumque uulg. {ed. Rom.), 
cf. Cal. 7 27 reuocauit Halbertsma 



Digitized by VjOOQ lC 



74 C. SVETONI TRANQVILLI 

haberet^ nec optinuit^ reclamantibus eunctis satis maiestatem 
eius imminui^ quod honorem eum non solus sed cum altero 

38gereret. nec parcior in bellica uirtute honoranda, super tri- 
ginta ducibus iustos triumphos et aliquanto pluribus trium- 
phalia omamenta decemenda curauit. s 

2 Liberis senatomm, quo celerius rei p. assuescerent, pro- 

tinus <a> uirili toga latum clauum induere et curiae inter- 
esse permisit militiamque auspicantibus non tribunatum modo 
legionum, sed et praefecturas alarum dedit; ac ne qui expers 
castrorum esset, binos plemmque laticlauios praeposuit sin- lo 
gulis alis. 
8 Equitum turmas frequenter recognouit, post longam in- 

tercapedinem reducto more trauectionis. sed neque detrahi 
quemquam in trauehendo ab accusatore passus est, quod 
fieri Bolebat, et senio uel aliqua corporis labe insignibus per- u 
misit, praemisso in ordine equo, ad respondendum quotiens 
citarentur pedibus uenire; mox reddendi equi gratiam fecit 
eis, qui maiores annomm quinque et triginta retinere eum 

39nollent; impetratisque a senatu decem adiutoribus unum 
quemque equitum rationem uitae reddere coegit atque in so 
exprobratis alios poena, alios ignominia notauit, plures ad- 
monitione, sed uaria. lenissimum genus admonitionis fuit 
traditio coram pugillarium^ quos taciti et ibidem statim 
legerent; notauitque aliquos, quod pecunias leuioribus usuris 

40 mutuati grauiore faenore collocassent. ac comitiis tribuniciis ss 
si deessent candidati senatores, ex equitibus R. creauit, ita 
ut potestate transacta in utro uellent ordine manerent. cum 
autem plerique equitum attrito bellis ciuilibus patrimonio 



1 nec] ne M 6r-pT 7a uirili toga quidam apud Tarr., uirili 
toga MGVQ (fort. recte), uirili togae IIE (die uirilis togae p), uirilem 
togain X; an excidit sumpta.^ {cf. Herm. 40 p. 188) 8 tribunatus HaZ- 
bertsma 9 sed et GT, sed MX\ sed ut S qoisi'? {uulg.) 11 aliia 
3IQ 13 tra*uectioni8 M, transu- Xd 14 transuehendo X9 (in tr. 
om. T) 15 alia Q 17 retinendi Casaw6. 19 uellenti^g, mallent 
Mommsen 20 in exprobratis Sl {in M posterior r ss., m. 1 ut tittf.), 
ex improbatis <5 et edd., in probatione Modd. 22 sed] et Modd. 

uari§ V 23 tradito Q<5 (tradito coram pugillari quod cod. Torr.) 

ti legerent TL^^T, legmniMGVL^S, legef P 26 ac ex at corr. Q, 
a xn^, an scrih. at.^ {cf. Herm.40 p. 184 sq.) 26 ex quib; decreuit G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. S7-40] 75 

spectare indos e quattuordecim non auderent metu poenae 
theatralisy pronuutiauit non teneri ea^ quibus ipsis parenti- 
busue equester census umquam fiiissei 

Populi recensum uicatim egit^ ac ne plebs frumentatio- 2 

s num causa frequentius ab negotiis auocaretur^ ter in annum 
quatemum mensium tesseras dare destinauit; sed desideranti 
consuetudinem ueterem concessit rursus, ut sui cuiusque men- 
sis acciperet. comitiorum quoque pristinum ius reduxit ac 
multiplici poena coercito ambitu, Fabianis et Scapt<i>ensibu8 

10 tribu<li>bus suis die comitiorum, ne quid a quoquam candi- 
dato desiderarent, singula milia nummum a se diuidebat. 

Magni praeterea existimans sincerum atque ab omni col- 8 
luuione peregrini ac seruilis sanguinis incorruptum seruare 
populum, et ciuitates Romanas parcissime dedit et manu- 

16 mittendi modum terminauit. Tiberio pro cliente Graeco pe- 
tenti rescripsit, non aliter se daturum, quam si praesens sibi 
persuasisset, quam iustas petendi causas baberet; et Liuiae 
pro quodam tributario Gallo roganti ciuitatem negauit, im- 
munitatem optulit affirmans facilius se passurum fisco detrahi 

so aliquid, quam ciuitatis Romanae uulgari honorem. seruos non 4 
contentus multis difficultatibus a libertate et multo pluribus 
a libertate iusta remouisse, cum et de numero et de condi- 
cione ac differentia eorum, qui manumitterentur, curiose cauis- 
set, hoc quoque adiecit, ne uinctus umquam tortusue quis 

S6 ullo libertatis genere ciuitatem adipisceretur. 

Etiam habitum uestitumque pristinum reducere studuit, 6 

SBgqq. Lyd. de mag. X, 12 oi^Sh yag i^i^v 'Pmtiaiots paQpagixriv 6xo- 
Zrjv nsQi&iffd-ai' xal tovro TQuynvXog iv tois nsgl Avyovatov dia^LiiLvri- 
tai. idovta yag (pr]Gi tbv Avyovatov iv tay iTtnodQOfilm tLvag t&v *Pa>- 
ILaicav litl tb paQ^agixbv iataXfiivovg &yavaxtfiaaL , mg iv ScxaQSt tovg 
xataYVOiCd^ivtag &no§aX6vtag tb l^aQ^aQOv iL^yig iniyvQac^fivaL rm KaicaQL, 



2 theatralis <legi8> Casaiib. 4 recensum T, r. {uel r., rom. P) 

censum MGX', rom. recensum P' 5 ab] ac J?, a T uocaretur MGT 
6 qnatemum (quatt- 7) GVL{P^)Sd, -nuum 3l£, -nium Q, -norum JIJ?P*, 
-nas I menfluum Ms {fort. ita Suet, cf. Aug. 65), mensum Hoth 7 sui 
quisque Egnatius, suam (suas Bentley) cuiusque Buker 9 scaptensibus 

tribubuB Sl, corr. Berodldus 11 asse X(es8e L) 12 ab om. G 14 et 
om. G cinitatem Romanam g et fere edd. {cf, GaJb. 14) dedit et] 
dedit MGVLF^ 



Digitized by VjOOQ lC 



76 C. SVETONI TRAKQVILLI 

ac uisa quondam pro contione pullatorum turba indignabun- 
dus et.clamitans: en <^Verg, Aen, 1282^ 

Romanos^ rerum dominos^ gentemque togatam! 
negotium aedilibus dedit^ ne quem posthac paterentur in foro 
circaue nisi positis lacemis togatum consistere. & 

41 Liberalitatem omnibus ordinibus per occasiones frequen- 
ter exbibuii nam et inuecta urbi Alexandrino triumpho 
regia gaza tantam copiam nummariae rei effecit, ut faenore 
deminuto plurimum agrorum pretiis accesserit, et postea, quo- 
tiens ex damnatorum bonis pecunia superfiueret, usum eius lo 
gratuitum iis, qui cauere in duplum possent, ad certum tem- 
pus indulsit. senatorum censum ampliauit ac pro octingen- 
torum milium summa duodecies sestertium taxauit suppleuit- 
2 que non habentibus. congiaria populo frequenter dedit, sed 
diuersae fere summae: modo qnadringenos, modo trecenos, is 
nonnumquam ducenos quinquagenosque nummos; ac ne mi- 
nores quidem pueros praeteriit, quamuis non nisi ab undecimo 
aetatis anno accipere consuessent. frumentum quoque in 
annonae difficultatibus saepe leuissimo, interdum nullo pretio 

42uiritim admensus est tesserasque nummarias duplicauit. sedso 
ut salubrem magis quam ambitiosum principem scires, que- 
rentem de inopia et caritate uini populum seuerissima coer- 
cuit uoce: satis prouisum a genero suo Agrippa per- 
2 ductis pluribus aquis, ne homines sitirent. eidem po- 
pulo promissum quidem congiarium reposcenti bonae se» 
fidei esse respondit; non promissum autem flagitanti turpi- 
tudinem et impudentiam edicto exprobrauit affirmauitque 
non daturum se quamuis dare destinaret. nec minore 



8 Hqq. cf. Oros, VI 19, 19 

2 ait post en add. T 5 circoue G T (sic corr, in L m. recenti)^ 
cf. Lyd. supra 8 nummumariae itf, numumarin§ G 9 diminuto T T 
12 senatorium Bentley {cf. Vesp. IT) 13 decies Lipsius Bestertio 
Emesti {cf. ad lul. 60 p. ^6, 24) 16 fere om. V quadragenos 

GnH trecenos Torr. (e lihro Ferrariensr), tricenos Sl 16 quin- 
genosque ^f.tricenosque rel. omissis T), quadragenosque Mommsen 17 niei 
om. T 19 uilissimo Bentley 20 niritu admensu V 24 idem 
Bentley populo del: Torr. 25 deposcenti Polnk 28 destinasset 
N^, destinarit Beitzius, destinarat Burm. necj ne MVQB 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 4f^] 77 

grauitate atque constantia; cum proposito congiario' m.ultos 
manumissos insertosque ciuium numero comperisset^ negauit 
accepturos quibus promissum non esset, ceterisque minus 
quam promiserat dedit^ ut destinata summa sufficeret. magna d 

6 uero quondam fiterilitate ac dif&cili remedio cum u^alicias 
et lanistarum familias per^rinosque omnes exceptis medicis 
et praeceptoribus partimque seruitiorum urbe expulisset^ ut 
tandem annona Conualuit, impetum se cepissescribit fru|< 
mentationes publicas in perpetuum abolendi; quod 

loearum fiducia cultura agrorum cessaret: neque ta- 
men perseuerasse, quia certum haberet posse per 
ambitionem quandoque restitui. atque ita po8tba[n]c 
rem temperauit^ ut non minorem aratorum ac negotiantium 
quam populi rationem deduceret. 

16 Spectaculorum et assiduitate et uarietate et magnificentia43 

onmes antecessit. fecisse se ludos ait suo nomine qua- 
ter^ pro aliis magistratibus, qui aut abessent aut non 
sufficerent, ter et uicies. feqitque nonnumquam etiam 
uicatim ac pluribus scaenis per omnium linguarum bistriones 

w <. . . .> non in foro modo; nec in ampbitheatrO; sed et in 
circo et in Saeptis ^ et aliquandb nihil praeter uenationem 
edidit; athletas quoque extructis in campo Martio sedilibus 
ligneis; item nauale proelium circa Tiberim cauato solo^ in 
quo nunc Caesarum nemus est. quibus diebus custodes in 

S5 urbe disposuit^ ne raritate remanentium grassatoribus obnoxia 

6 Oros. VII 3^ 6 anno imperii Caesarifl quadragesiiiio octauo adeo 
dira Romanos fames consecuta est, ut Caesar laniHtarum familias om- 
nesque peregrinos, seniorum quoque maximas copias, exceptia medicis 
et praeceptoribus, trudi urbe praeceperit. 

1 gratuitate MP^ pposito congrua V {sic m. 1) 3 ceterisque 

corruptum dicit Modd. 6 quadam T, i quondam ss. in II 7 partem- 
que (?T T . 10 cessaret f (s*. i cesserit) a/n^Mtf g , cesserat .Ji 11 per- 
seneraBset MX* posse (possAi F, ow. i)ii, post se g {edd. rec^ inde 
reBtitutum iri Madvig) 12 posthac QR<s^ post hanc rel. iU) 14 duce- 
ret Stephanus 16 se om. V, post ludos hahet II 18 etiam om. edd, 
Bom.II Ven.Ial. (Boih) 20 <munera) suppl Perizonius, ^circensibus 
ludis gladiatoriisque muneribus frequentissime editis interiecit plerum- 
que bestiarum Africanarum uenationes^ Roth {cf. Mon. Anc. IV SOsqq. 
et Claud, 21) sed et] Bed T 21 circo et Tl\ circo rd. .22 Edidit 
athletas quoque Bentley {'b'ic mss. distingnunt*) 



Digitized by VjOOQ lC 



78 C. SVETONI TRANQYILLI 

2 esset. in circo aurigas cnrsoresque et confectores ferarum, 
et nonnumquam ex nobilissima iuuentute, produxit. sed et 
Troiae lusum edidit frequentissime maiorum minorumque 
puerorum, prisci decorique moris existimans clarae stirpis 
indolem sic notescere. in hoc ludicro Nonium Asprenatem s 
lapsu debilitatum aureo torque donauit passusque est ipsum 
posterosque Torquati ferre cognomen. mox finem fecit talia 
edendi Asinio PoUione oratore grauiter inuidioseque in cu- 
ria questo A<^e]>semini nepotis sui casum; qui et ipse crus 
fregerat. lo 

8 Ad scaenicas quoque et gladiatorias operas et equitibus 

Romanis aliquando usus est^ uerum prius quam senatus con- 
sulto interdiceretur. postea nihil sane praeterquam adule< 
scentulum Ljcium honeste natum exhibuit^ tantum ut osten- 
deret, quod erat bipedali minor, librarum septemdecim ac is 

4 uocis immensae. quodam autem muneris die Parthorum ob- 
sides tunc primum missos per mediam harenam ad specta- 
culum induxit superque se subsellio secundo collocauit. sole- 
bat etiam citra spectacuiorum dies, si quando quid inuisitatum 
dignumque cognitu aduectum esset, id extra ordinem quo- ao 
libet loco publicare, ut rhinocerotem apud Saepta^ tigrim in 
scaena, anguem quinquaginta cubitorum pro comitio. 

6 Accidit uotiuis circensibus, ut correptus ualitudine lectica 

cubans tensas deduceret; rursus commissione ludorum, qui- 
bus theatrum Marcelli dedicabat, euenit ut laxatis sellae cu- n 
rulis compagibus caderet supinus. nepotum quoque suorum 
munere cum consternatum ruinae metu populum retinere et 
confirmare nuUo modo posset, transiit e loco suo atque in 
ea parte consedit, quae suspecta niaxime erat. 
44 Spectandi confusissimum ac solutissimum morem correxit so 

1 ex equestri pos* ferarum ndd. G 2 prius et deh Tarr. 8 ma- 
iorum g {e cod. uetusfissimo affert Torr), magnonim Sl 4 delectu 

post puerorum add. TLRF^^O (tiulg.) 6 aurea nH ipsum om, M 
7 alia MQBd et sic pro u. l. ss. TL* (ali aedendi M) 9 asemini 
(asemi G, asermini V) Sl, corr. Beroaldiis 10 effregerat T 11 et 
(jmt operas) om. <5 14 lycium (Ijt- *S', lic- 11 T, luc- B) Sl, L. Itium 
Torr., L. Icium Both 15 ao] at Bentley 19 inuisitatum MRT, 

inuBit- rel. 22 pro] in G 27 cum om. G cum constraere et 

confirimare {rel. omissis) V 28 posse MG 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. «-^] 79 

ordinauitque motus ininria senatoris, quem Puteolis per ce^ 
leberrimos ludos consessu frequenti nemo receperat. facto 
igitur decreto patrum ut, quotiens quid spectaculi usquam 
publice ederetur, primus subselliorum ordo uacaret senato- 

6 ribus^ Romae legatos liberarum sociarumque gentium uetuit 
in orchestra sedere, cum quosdam etiam libertini generis 
mitti deprendisset. militem secreuit a populo. maritis e 8 
plebe proprios ordines assiguauit^ praetextatis cuneum suum^ 
et proximum paedagogis, sanxitque ne quis puUatorum me- 

10 dia cauea sederet. feminis ne gladiatores quidem^ quos pro- 
misGue spectari soUemne olim erat, nisi ex superiore loco 
spectare concessit. solis uirginibus Yestalibus locum in thea- 3 
tro separatim et contra praetoris tribunal dedit. athletarum 
uero spectaculo muliebre secus omne adeo summouit, ut 

15 pontificalibus ludis pugilum par postulatum distulerit in in- 
sequentis diei matutinum tempus edixeritque: mulieres ante 
horam quintam uenire in theatrum non placere. 
ipse circenses ex amicorum fere libertorumque cenaculis46 
spectabat, interdum ex puluinari et quidem cum coniuge ac 

80 ]iberis sedens. spectaculo plurimas horas^ aliquando totos 
dies aberat, petita uenia commendatisque qui suam uicem 
praesidendo fungerentur. uerum quotiens adesset, nihil prae- 
terea agebat, seu uitandi rumoris causa, quo patrem Caesa- 
rem uulgo reprehensum commemorabat, quod inter spectan- 

85 dum epistulis libellisque legendis aut rescribendis uacaret^ 
seu studio spectandi ac uoluptate, qua teneri se neque dis- 
simulauit umquam et saepe ingenue professus est. itaque 2 
coroUaria et praemia in alienis quoque muneribus ac ludis 

26 cf. Victor. Caes. 1, 4 flagrante haud raodice luroria ludorum- 
que cupidine. 



2 coDBensu MVR 6 considere IIB, consistere Q 7 depre- 
hendisset X'TIR 9 ne quis om. V 11 soUemni M 12 conces- 
sit Bolis. disting. Casaub. ah 13 separatum Vg 14 muHobre secua 
(bcxus Q) omne MQ, muliebre sexu somne F, muliebrem sexum om- 
nem rel. omnes I.F.Gronov. subsumouit M 15 partim G 

16 edixerit quo MT, edixeritque quo G, edixitque T 17 uenirent MGT 
19 cum om. MQd 20 spectacula 3f$, inde edens spectacula ^en^Zei/ 
probabaiter 21 aberat g (ed, Basil. 1533), aderat Sl, lacunam post aderat 
statuit Modd, flua uice PST 22 nihil om. M 



Digitized by LjOOQIC 



80 C. SyETONI TRANQVILLI ■ 

et crebra et grandia de suo offerebat jiullique Ghraeco certa* 
mini iuterfuit, quo nori pro merito quemque certantium 
honorarit spectauit autem studiosissime pugiles et maxime 
Latinos, non legitimos atque ordinarios modo^ quos etiam 
committere cum Graecis solebat, sed et cateruarios oppida- & 
no8 inter angustias uicorum pugnantis temere ac sine arte. 

8 uniuersum denique genus operas aliquas publico spectaculo 
praebentium etiam cura sua dignatus est: athletis et conser- 
uauit . priuilegia et ampIiAuit, gladiatores sine missione edi 
prohibuit^ coercitionem in histriones magistratibus omni tem- lo 
pore et loco lege uetere permissam ademit praeterquam ludis 

4 et scaena. nec tamen eo minus aut xysticorum certationes 
aut gladiatorum pugnas seuerissime semper exegit. nam 
histrionum licentiam adeo compescuit, ut Stephanionem toga- 
tarium^ cui in puerilem habitum circumtonsam matronam is 
ministrasse compererat, per trina theatra uirgis caesum rele- 
gauerit, Hylan pantomimum querente praetore in atrio do- 
mus suae neinine excluso flagellis uerberarit et Pjladen urbe 
atque Italia snmmouerit^ quod spectatorem^ a quo exibilaba- 
tur, demonstrasset digito conspicuumque fecisset. so 

46 Ad hunc modum urbe urbanisque rebus administratis 
Italiam duodetriginta coloniarum numero deductarum a se 
frequentauit operibusque ac uectigalibus publicis plurifariam 
instruxit, etiam iure ac dignatione urbi quodam modo pro 
parte aliqua adaequauit excogitato genere suflPragiorum, quae 25 
de magistratibus urbicis decuriones colonici in sua quisque 
colonia ferrent et sub die comitiorum obsignata Romam mit- 
terent. ac necubi aut honestorum deficeret copia aut multi- 
tudinis suboles, equestrem militiam petentis etiam ex com- 
mendatione publica cuiusque oppidi ordinabat, at iis, qui e so 

7 operis M 10 in omni JZ (uulg.) 11 loco g {ed. Basil. 1533), 
longo Sl (et longo om. d) ludis et Bcaena Stephanus, ludos et 8c(a)e- 
nam Sl, in ludos et sc. g, per ludos et sc. Burm. (praeter pro praeter- 
quam Gothofredus) 12 auxisticorum M 18 uerberauit M, uerbera- 
uerit IIQe 19 exhilabatur L^, exilaratur P, exhilarabatur (exi- T) 
L^ST 21 ad hunc modo M^, adhuc modicum V 22 a se fre- 
quentauit G^ ad se fr- IIJR, se fr- MQ, refreciuentauit X' (ab se edd. 
cum <5 et Beroaldo) 24 quodam modo dd. Lipsius al. 26 in Buam — 
coloniam T 28 deficere\lf 30 at (^ad V) del. Casaub. 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 45-491 81 

plebe regiones sibi reuisenti filios filiasue approbarent, singula 
nummorum milia pro singulis diuidebat. 

Prouincias ualidiores et quas annuis magistratuum im-47 
periis regi nec facile nec tutum erat, ipse suscepit, ceteras 

5 proconsulibus sortito permisit; et tamen nonnullas commu- 
tauit interdum atque ex utroque genere plerasque saepius 
adiit. urbium quasdam, foederatas sed ad exitium licentia 
praecipites, libertate priuauit^ alias aut aere alieno laborantis 
leuauit aut terrae motu subuersas denuo condidit aut me- 

10 rita erga populum R. adlegantes Latinitate uel ciuitate do- 
nauit. nec est, ut opinor, prouincia^ excepta dum taxat 
Africa et Sardinia, quam non adierit. in bas fugato Sex. 
Pompeio traicere ex Sicilia apparantem continuae et immo- 
dicae tempestates inbibuerunt nec mox occasio aut causa 

16 traiciendi fiiit. 

Begnorum quibus belli iure potitus est, praeter pauca^^S 
aut isdem quibus ademerat reddidit aut alienigenis contri- 
buit. reges socios etiam inter semet ipsos necessitudinibus 
mutuis iunxit; promptissimus affinitatis cuiusque atque ami- 

20 citiae conciliator et fautor; nec aliter uniuersos quam mem- 
bra partisque imperii curae habuit, rectorem quoque solitus 
apponere aetate paruis aut mente lapsis, donec adolescerent 
aut resipiscerent; ac plurimorum liberos et educauit simu] 
cum suis et instituit. 

S5 Ex militaribus copiis legiones et auxilia prouinciatim4:9 

distribuit; classem Miseni et alteram Rauennae ad tutelam 
Superi et Inferi maris conlocauit, ceterum numerum partim 
in urbis partim in sui custodiam adlegit dimissa Calagurri- 
tanorum manu^ quam usque ad deuictum Antonium^ item 

80 Oermanorum; quam usque ad cladem Yarianam inter armigeros 
circa se babuerat. neque tamen umquam plures quam tres 



1 sibi om. V 7 urbes G 8 alias (alia T') aut — leuauit om. T 
9 aut] at T 10 lenitate G 12 fugatos ex 3IGVIJQ (corr. 

X»), fiigato (-toB S^) sexto TIBPST (at in P sexto in ras.) 13 ap- 
parentem MP^T modicae T' 15 traicienda G 16 Regna N^ 
(uulg.) est om. M 17 isquidem M^ (qui eras), hisdem G ad- 
emerant ilf aut <haut> Po/a/: cor tribuit 3/ 21 partesque (rT, 
partemque XN 27 certum edd. Bom. Ven. I (nulg.) 28 suam A' 
Stxtokits ed. Ihm. I. 6 



Digitized by VjOOQ lC 



82 C. SVETONI TRANQVILLI 

cohortes in urbe esse passus est easque sine castris, reliqnas 
in hibema et aestiua circa finitima oppida dimittere assuerat. 
2 quidquid autem ubique militum esset, ad certam stipendiorum 
praemiorumque formulam adstrinxit definitis pro gradu cuius- 
que et temporibus militiae et commodis missionum, ne aut s 
aetate aut inopia post missionem soUicitari ad res nouas pos- 
sent. utque perpetuo ac sine difficultate sumptus ad tuendos 
eos prosequendosque suppeteret, aerarium militare cum uecti- 
galibus nouis constituit. 
s Et quo celerius ac sub manum adnuntiari cognoscique lo 

posset, quid in prouincia quaque gereretur, iuuenes primo 
modicis interuallis per militaris uias, dehinc uebicula dispo- 
suit. commodius id uisum est, ut qui a loco idem perferunt 

SOlitteras, interrogari quoque, si quid res exigant, possint. in 
diplomatibus libellisque et epistulis signandis initio sp<h>inge 15 
usus est, mox imagine Magni Alexandri, nouissime sua, 
Dioscuridis manu scalpta, qua signare insecuti quoque prin- 
cipes perseuerarunt. ad epistulas omnis horarum quoque 
momenta nec diei modo sed et noctis, quibus datae signifi- 
carentur, addebat. 10 

61 Clementiae ciuilitatisque eius multa et magna docuraenta 

sunt. ne enumerem, quot et quos diuersarum partium uenia 
et incolumitate donatos principem etiam in ciuitate locum 
tenere passus sit: lunium Nouatum et Cassium Patauinum e 
plebe homines alterum pecunia, alterum leui exilio punii-e w 
satis habuit, cum ille Agrippae iuuenis nomine asperrimam 
de se epistulam in uulgus edidisset, hic conuiuio pleno pro- 
clamasset neque uotum sibi neque animum deesse confodiendi 



21 Eutrop. VII 8, 4 ciuilissime uixit, in cunctos liberalissimus, 
in amicos fidissimus (c/'. Aug. 06. 66). 



2 et om. V 7 ac om. G 9 instituit PTN 10 equos V manu 
Tg 13 a loco idem Sl {pro idem est eodem 'uel ideraque in g, a loco 
€t iidem post litteras in aliis et sic pars edd., idem om. Both), alicunde ei 
Casaub. {sine ei Graevius), e longinquo olim O.Birschfeld, an aliquo.^ 
14 exigat Stephanus, Salmasius 17 scalpta Ernesti, sculpta (p om. 

VS) Sl, cf. Galha 10 22 sunt am. V ne] et ne JV' ne emerem M\ 
nec*miru (r in ras.) G quod et quosdam G (quod etiam MV, in M 
corr. m. i), quot et quam Polak 27 hic usque proclamasset om. V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. 4ft-5S] 83 

eum. quadam uero cognitione, cum Aemilio Aeliano Cordu- 2 
bensi inter cetera crimina uel maxime obiceretur quod male 
opinari de Caesare soleret, conuersus ad accusatorem com- 
motoque similis: uelim, inquit, hoc mihi probes; faciam 

6 sciat Aelianus et me linguam habere, plura enim de 
6 loquar; nec quicquam ultra aut statim aut postea inqui- 
siit. Tiberio quoque de eadem re, sed uiolentius apud se per 8 
epistulam conquerenti ita rescripsit : aetati tuae, mi Tiberi, 
noli in hac re indulgere et nimium indignari quem- 

10 quam esse, qui de me male loquatur; satis est enim, 
si hoc habemus ne quis nobis male facere possit. 

Templa, quamuis sciret etiam proconsulibus decemi so-52 
lere, in nulla tamen prouincia nisi communi suo Romaeque 
nomine recepit. nam in urbe quidem pertinacissime abstinuit 

15 hoc honore; atque etiam argenteas statuas olim sibi positas 
conflauit omnis exqu<e> iis aureas cortinas ApoUini Palatino 
dedicauit. 

Dictaturam magna ui offerente populo genu nixus de- 
iecta ab umeris toga nudo pectore deprecatus est. dominiSS 

12 Victor Caes. 1, 6 hincque uti deo Romae prouinciisque omnibus 
per urbes celeberrimas uiuo mortuoque templa, sacerdotes et colle^a 
sacrauere {cf. Epit. 1, 28). 19 Bqq. Tert. apol. 34 Augustus imperii for- 
mator ne dominum quidem dici se uolebat. Oros. VI 22^4 domini appel- 
lationem ut homo declinauit. nam cum eodem spectante ludos pro- 
nuntiatum esset in mimo (^Bibbeck com. frg.^ p. 378y 'o dominum ae- 
quum et bonum' uniuersique, quasi de ipso dictum esset, exultantes 
adprobauissent, et statim quidem manu uultuque indecoras adulatioucs 
repressit et insequenti die grauissimo corripuit edicto, dominumque se 
posthac appellari ne a liberis quidem aut nepotibus suis uel serio uel 
ioco passus est. (inde paulo aliter Isidor. orig. IX 3, IT). cf. Laur. 
Lyd. de mag. 1, 6 A^yov^rog Tcort, ri tdxoc TipiQios {cf Tib. 27), 6 
fiCT' cci)r6v, ngbs ^vbs t&v %oXdxtov dsanotrig dvo^cc^&ilg, i^avaarag &q>fjyt6 
rbv avXloyov &7ta^Lm6ag, mg ^qprj, SovXotg diaXiysa^at (cf. de niens. 4,112). 



1 dum G 2 obiceret G 4 probefacias G 7 sed uiolentius 
Pithoeus et sic uoluisse uidetur corrector codicis V in margine adscri- 
bens uiol, sedulo lentius MGVT, sedulo uiolentius XN, sed dolentius 
Bentley semper M 8 ita om. V iaetati M, pietati d (Bentleij\ 
cf. Claud. 16 10 me] nobis G mala V est om. V 12 quemuis 
Jtf* solere om. T 16 exque iis Casanh. (exque ea pecunia Mort. 
Ancyr. IV 53), ex quiis (ortum ex exque is.^) MV (in M 1 prior ex- 
puncta m. 2), ex qxiis (quis Gy quib; Ss) GXT, eque 6 

6* 



Digitized by VjOOQ lC 



84 C. SVETONI TRANQVILLI 

appellationem ut maledictum et obprobrium semper exhorruit. 
cum spectante eo ludos pronimtiatum esset in mimo: 

o dominum aequum et bonuml 
et uniuersi quasi de ipso dictum exultantes comprobassent, 
et statim manu uultuque indecoras adulationes repressit et 5 
insequenti die grauissimo corripuit edicto; dominumque se 
posthac appellari ne a liberis quidem aut nepotibus suis uel 
serio uel ioco passus est atque eius modi blanditias etiam 

2 inter ipsos prohibuit. non temere urbe oppidoue ullo egressus 
aut quoquam ingressus est nisi uespera aut noctu^ ne quem 10 
officii causa inquietaret. in consulatu pedibus fere, extra con- 
sulatum saepe adoperta sella per publicum incessit. pro- 
miscuis salutationibus admittebat et plebem^ tanta comitate 
adeuntium desideria excipiens, ut quendam ioco corripuerit, 
quod sic sibi libellum porrigere dubitaret, quasi elephantois 

8 stipem. die senatus numquam patres nisi in curia salutauit 
et quidem sedentis ac nominatim singulos nullo submonente; 
etiam discedens eodem modo sedentibus ualere dicebat. offi- 
cia cum multis mutuo exercuit, nec prius dies cuiusque sol- 
lemnes frequentare desiit, quam grandior iam natu et in 20 
turba quondam sponsaliorum die uexatus. Gallum Gerrinium 
senatorem minus sibi familiarem, sed captum repente oculis 
et ob <(id)> inedia[m] mori destinantem praesens consolando 
reuocauit ad uitam. 
64 In senatu uerba facienti dictum est: non intellexi^ et m 
ab alio: contra dicerem tibi, si locum haberem. inter- 
dum ob immodicas disceptantium altercationes e curia per iram 
se proripienti quidam ingesserunt, licere oportere sena- 
toribusderep. loqui. Antistius Labeo senatus lectione, cum 



6 prius et om. GTN, eras. tn 11 S 8 est om. V 10 neque — cau- 
sam M^ 12 adaperta Beroaldus {Roth) 16 sic om. G dubitaue- 
rit N 16 Btipem] assem Quint. inst. VI 3, 59 et Macrob. sat. II 4, 3 
17 submonentes M^, se monente N et sic pro u. l. ss. X* 18 eodem] 
eo T 19 mutua /. F. Gronov. 20 grandior iam natu s {cd. princ. 
Bom.), grandi iam omatui2, iam grandior natu q^ grandi iam natuX^g 
{ed. Mediol. 1494 al.) 21 quondam om. WQ^ quodam Goesius di- 
uexatus Bentley, diu uexatua Damste Cerrinium Bohden^ terrinium 

M TT, terminum G^, terrinum A' 23 ob id inedia ed. Bonon. a. 148S, 
ob inediam Sl 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVYS AVGVSTVS [cap. 63-56] 86 

nir uirum legeret, M. Lepidum hostem olim eius et tunc exu- 
lantem legit interrogatusque ab eo an essent alii digniores, 
suum quemque iudicium habere respondit. nec ideo liber- 
tas aut contumacia fraudi cuiquam fait. etiam sparsos de se in5fi 

5 curia famosos libellos nec expauit et magna cura redarguit 
ac ne requisitis quidem auctoribus id modo censuit, cogno- 
scendum posthac de iis^ qui libellos aut carmina ad infainiam 
cuinspiam sub alieno nomine edant. 

Ibcis quoque quonmdam inuidiosis aut petulantibus laces- 66 

10 situs contra dixit edicto. et tamen ne de inhibenda testamen- 
torum licentia quicquam constitueretur intercessit. quotiens 
magistratuum comitiis interesset, tribus cum candidatis suis 
circuibat supplicabatque more sollemni. ferebat et ipse suf- 
fragium in tribu[s], ut unus e populo. testem se in iudiciis 

15 et interrogari et refelli aequissimo animo patiebatur. forum 2 
angustius fecit non ausus extorquere possessoribus proximas 
domos. numquam filios suos populo commendauit ut non 
adiceret: si merebuntur. eisdem praetextatis adhuc assur- 
rectum ab uniuersis in theatro et a stantibus plausum gra- 

20 uissime questus est. amicos ita magnos et potentes in ciui- 
tate esse uoluit, ut tamen pari iure essent quo ceteri, legi- 
busque iudiciariis aeque tenerentur. cum Asprenas Nonius 8 
artius ei iunctus causam ueneficii accusante Cassio Seuero di- 
ceret, consuluit senatum, quid officii sui putaret; cunctari 

25 enim se, ne si superesset, eripere[t] legibus reum, sin 



20 Eutrop. VII 6, 4 m amicos fidissimus (fidelissimus pars codd.^ 
ntaT&vutog Paean.)^ quos tantis euexit honoribus, ut paene aequaret 
fastigio 8U0 {cf. Aug. 66), 



1 uir uirum Torr. (cf. cap. 35), triumuirum iiJV, del. cum sequenti 
legit Scheffer exulantem (-te L^) X', exultantem rel. {at in R t .s.s.) 
4 cuiquam fraudi G fuit] defuit T 6 et] nec Torr.^ aut Burw. 
6 id om. G 7 libellis aut crimina V 8 suo alienoue Torr. 10 ne 
om. MTd {cf. 1. 11) ne inhabenda {oni. de) G 11 ne senatus post li- 
centia add. T, ne d constitueret T 14 tribu Erasmus, tribus (trib: M, 
perscriptum in solo G) Sl, tribubus Tg, tribu s^ua^ Torr. ut ] et ut n, 
et Q 16 augustius GV 18 adieceret M^ {inde adieeerit Bentley), 
addiceret V 19 et adstantibus VLPSQ 2*2 iudicariis VQ, ac iu- 
diciis Modd. tuerentur G 24 quid GN, quod rel. {per compen- 
dium VTLT) 25 eripere luncker 



Digitized by VjOOQ lC 



86 C. SVETONI TRANQVILLI 

deesset^ destituere ac praedamnare amicum existi- 
maretur; et consentientibus uniuersis sedit in subselliis per 
aliquot horas^ uerum tacitus et ne laudatione quidem iudiciali 
4 data. affuit et clientibus, sicut Scutario cuidam euocato quon- 
dam suo, qui postulabatur iniuriarum. unum onmino e reomm 5 
numero ac ne eum quidem nisi precibus eripuit, exorato coram 
iudicibus accusatore, Castricium, per quem de coniuratione 
Murenae cognouerat. 

67 Pro quibus meritis quanto opere dilectus sit, facile est 
aestimare. omitto senatus consulta, quia possunt uideri uel 10 
necessitate expressa uel uerecundia. equites R. natalem eius 
sponte atque consensu biduo semper celebrarunt. onmes or- 
dines in lacum Curti quotannis ex uoto pro salute eius sti- 
pem iaciebant, item Kal. lan. 8tren[u]am in Capitolio etiam 
absenti; ex qua summa pretiosissima deorum simulacra mer- 15 
catus uicatim dedicabat, ut Apollinem Sandaliarium et lo- 

2 uem Tragoedum aliaque. in restitutione<(m> Palatinae domus 
incendio absumptae ueterani, decuriae, tribus atque etiam 
singillatim e cetero genere hominum libentes ac pro facul- 
tate quisque pecunias contulerunt, delibante tantum modo eo 10 
summarum aceruos neque ex quoquam plus denario aufe- 
rente. reuertentem ex prouincia non solum faustis ominibus, 
sed et modulatis carminibus prosequebantur. obseruatum 
etiam est, ne quotiens introiret urbem, supplicium de quo- 

68 quani sumeretur. Patris patriae cognomen uniuersi repentino 25 
maximoque consensu detulerunt ei: prima plebs legatione 
Antium missa; dein, quia non recipiebat, ineunti Romae 



25 Victor Caes. 1 , (J pater patriae ob clemeutiam . . . habitus. 
Epit. 1, 28 patrem patriae dixerat senatus. 



7 caetricio G 10 quiaj quae ed. Bom. TI Ven. I{rulg.) 12 con- 
cessu Sl, in M ces in ras. (m. 1?) fort. corr. ex consensu, \U est in edd. 
uet. {Rmx. II al.) celebrabant Modd. 18 curtii X, curtis G 14 stre- 
nam IPR^ strennam T, strenuam rel. (strenuas F), cf. Tib. 34 con- 
ferebant pobt Capitolio add. Duker, fundebant Modd. 16 sandaliarum 
M^G 17 restitutionem IIB , -ne rel. (Sl) 18 abruptae X 19 e- 
cetere M, c^tera {et tum genera) G libenter G 20 confercbant iV^ 
21 aceruo G autferente M, aut frequente V 22 ominibus G, omni- 
bu8 rel. et N {per compendium plerique, in P ss. m. 2), nominibuB Torr. 
26 uniuerso MQ 26 primo et tum per antium G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. m-«i] 87 

spectacula {requens et laureata; mox in curia senatus^ neque 
decreto neque adclamatione, sed per Yalerium Messalam. is 2 
mandantibus cunctis: quod bonum; inquit, faustumque 
sit tibi domuique tuae, Caesar Auguste! sic enim 
5 nos perpetuam felicitatem rei p. et laeta huic pre- 
cari existimamus: senatus te consentiens cum po- 
pulo R. consalutat patriae patrem. cui lacrimans re- 
spondit Augustus his uerbis — ipsa enim, sicut Messalae, 
posui — : compos factus uotorum meorum^ p. c, quid 

10 habeo aliud deos immortales precari^ quam ut hunc 
consensum uestrum ad ultimum finem uitae mihi 
perferre liceat? 

Medico Antonio Musae, cuius opera ex ancipiti morbo59 
conualuerat^ statuam aere conlato iuxta signum Aesculapi 

15 statuerunt. nonnulli patrum familiarum testamento caueruut^ 
ut ab heredibus suis praelato titulo uictumae in Capitolium 
ducerentur uotumque pro se solueretur, quod superstitem 
Augustum reliquissent. quaedam Italiae ciuitates diem, quo 
primum ad se uenisset, initium anni fecerunt. prouinciarum 

so pleraeque super templa et aras ludos quoque quiuquennales 
paene oppidatim constituerunt. reges amici atque socii et60 
singuli in suo quisque regno Caesareas urbes condiderunt et 
cuncti simul aedem louis Olympii Athenis antiquitus incoha- 
tam perficere communi sumptu destinauerunt Genioque eius 

S5 dedicare; ac saepe regnis relictis non Romae modo sed et 
prouincias peragranti cotidiana officia togati ac sine regio 
insigni more clientium praestiterunt. 

Quoniam qualis in imperis ac magistratibus regendaqueBl 



21 Eutrop. VII 10, 3 tanto autem amore etiam apud barbaros 
fuit, ut reges populi Romani amici in honorem eius conderent ciuita- 
tes, quas Caesareas nominarent. 25 id. VII 10, 4 multi . . . reges 
ex regnis suis uenerunt, ut ei obHequerentur, et habitu Homano, to- 
gati scilicet, ad uehiculum uel equum ipsius cucurrerunt. 28 aqq. cf. 
Einhard. 18 (ad lul. 44 p. 23, 13). id. 4 ad actus et mores cetenisque 
uitae illiufl pturtes {cf. Aug. 72) explicandaa ac demonstrandas , r/'. Aug. !)) 

2 is M^GVL^iP^?), id TL\ non ST\ del M-TK duae uel trcs litt. 
erasae in P 5 et] utBentley ordunposi huic suppl. Torr., urbi Oud. 
(Eoth) 9 exposuit (r IG uictiraae r;AT 19 se om. M^ '23 olym- 
phii M, olimpici T 25 ac si peregrinis G et om. T 



Digitized by VjOOQ lC 



88 C. SVETONI TRANQVILLI 

per terrarum orbem pace belloque re p. fuerit, exposui, re- 
feram nunc interiorem ac familiarem eius uitam quibusque 
moribus atque fortuna domi et inter suos egerit a iuuenta 
usque ad supremum uitae diem. 
2 Matrem amisit in primo oonsulatu, sororem Octauiam s 

quinquagensimum et quartum agens aetatis annum. utrique 
cum praecipua officia uiuae praestitisset, etiam defiinctae 
honores maximos tribuit. 

62 Sponsam habuerat adulescens P. Seruili Isaurici filiam, 
sed reconciliatus post primam discordiam Antonio^ expostu- lo 
lantibus utriusque militibus ut et necessitndine aliqua iunge- 
rentur, priuignam eius Claudiam, Fulniae ex P. Clodio filiam, 
duxit uxorem uixdum nubilem ac simultate cum Fuluia socru 

2 orta dimisit intactam adhuc et uirginem. moz Scriboniam 
in matrimonium accepit nuptam ante duobus consularibus, is 
ex altero etiam matrem. cum hac quoque diuortium fecit, 
pertaesus, ut scribit, morum peruersitatem eius, ac sta- 
tim Liuiam Drusillam matrimonio Tiberi Neronis et quidem 
praegnantem abduxit dilexitque et probauit unice ac per- 
seueranter. so 

63 Ex Scribonia luliam, ex Liuia nihil liberorum tulit, cum 
maxime cuperet. infans, qui conceptus erat, immaturus est 
editus. luliam primum Marcello Octauiae sororis suae filio 
tantum quod pueritiam egresso, deinde, ut is obiit, M. Agrip- 
pae nuptum dedit exorata sorore, ut sibi genero cederet;s6 
nam tunc Agrippa alteram Marcellarum habebat et ex ea 

. . transire disposui; ita tamen, ut primo res gestas et domi et foris, 
deinde mores et studia eius, tum de regni administratione et fine nar- 
rando . . . nihil praetermittam. 18 cuius animi dotes (Tit. 3) . . . cete- 
raque ad interiorem atque domesticam uitam pertinentia iam abhinc 
dicere exordiar. cf. Capitol. Max. Bnlb. 4, 5 14 Epit i, ^3 abiecta 
quoque uxore Scribonia amore alienae coniugis possessus Liuiam quasi 
marito concedente sibi coniunxit {cf. Tib. 4). 21 Einhard. 18 de qua 
nihil liberorum tulit. 



1 re publica G, rei p. MWR 6 tertium Clinton 7 uitae G 
9 habuit g 11 unirentur X 13 uix tum TIR Fuluia del. Hal- 
bertsma 16 matrem GJJL^S, matre rel (ii.^' 24 tantum quo F, 
ttintumq(ue) GIIFSTL^ {in P post q; msiigium rasurae\ ut subiit G 
ti6 marcellam G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 6i-«5] 89 

liberos. hoc quoque defimcto, multis ac diu, etiam ex eque- 2 
stri ordine, circumspectis condicionibus, Tiberium priuignum 
suum elegit coegitque praegnantem uxorem et ex qua iam 
pater erat dimittere. M. Antonius scribit primum eum An- 

6 tonio filio suo despondisse luliam, dein Cotisoni Getarum 
regi, quo tempore sibi quoque in uicem filiam regis in matri- 
monium petisset. 

Nepotes ex Agrippa et lulia tres habuit C. et L. et64 
Agrippam, neptes duas luliam et Agrippinam. luliam L. Paulo 

10 censoris filio, Agrippinam Germanico sororis suae nepoti col- 
locauit. Gainm et L. adoptauit domi per assem et libram 
emptos a patre Agrippa tenerosque adhuc ad curam rei p. 
admouit et consules designatos circum prouincias exercitus- 
que dimisit. filiam et neptes ita instituit, ut etiam lanificio 2 

15 assuefaceret uetaretque loqui aut agere quicquam nisi pro* 
palam et quod in di[ut]umos commentarios referretur; extra- 
neornm quidem coetu adeo prohibuit, ut L. Vinicio, claro 
decoroque iuueni, scripserit quondam parum modeste fe- 
cisse eum, quod filiam suam Baias salutatum uenisset. 

so nepotes et litteras et natare aliaque rudimenta per se plerum- 3 
que docuit, ac nihil aeque elaborauit quam ut imitarentur chiro- 
graphum suum; neque cenauit una, nisi ut in imo lecto assi- 
derent, neque iter fecit, nisi ut uehiculo anteirent aut circa 
adequitarent. sed laetum eum atque fidentem et subole et66 

14 FAnhard. 19 filias . . . lanificio adsuescere . . . iussit 22 id. 19 
filiorum ac filiarum tantam in educando curam babuit, ut numquam 
domi poeitus sine ipsis caenaret, numquam iter sine illis facerct; ad- 
eqnitabant ei filii, filiae uero pone sequebantur (cf. p. 9, 13). 24 Victor 
Ccte8.1,7 felix adeo, absque liberis tameu simulque coniugio. Einhard. 19 
licet alias felix, aduersae fortunae malignitatem expertus est. 



6 cosoni* M, cosoni GV {in hoc a in ras.), cosini X6 genitarum 
(genist- T) PT 7 petisse Casaub. al 11 gai. MGVL luciimi TP 
libam MGV et sic pro u. l. ss. in B 12 ad curam] curram M, curam 
VL, curae PST 14 et om. G 16 et quod TN, et MGVLP, ut 
Benthy., et <(nt> Biicheler diurnos Nd , diurno et tiim commentario s 
(^commentario etiatn in M) 17 c(o)etum XN L. Vinicio ed. BaMl. 1533, 
1. uicinio (-no V^E) MGVT {BotK), lucinio LPOS\ licinio S^N, lini- 
cinio T 20 notare Lipsius fort. recte 22 una] unquara Bentley, 

Polak (cf. Hemn. 36 p. :i99) ut in imo] ut in uno TILPT, ut mimo Q, 
ut imo B, in imo S 



Digitized by VjOOQ lC 



90 C. SVETONI TRANQVILLI 

disciplina domus Fortuna destituit. luliam, filiam et neptem, 
omnibus probris contaminatas relegauit; C. et L. in duode- 
uiginti mensium spatio amisit ambos, Gaio in Lycia, Lucio 
Massiliae defunctis. tertium nepotem Agrippam simulque pri- 
uignum Tiberium adoptauit in foro lege curiata; ex quibus 5 
Agrippam breui ob ingenium sordidum ac ferox abdicauit 
seposuitque Surrentum. 

2 Aliquanto autem patientius mortem quam dedecora suo- 

rum tulit. nam C. Lucique casu non adeo fractus, de filia 
absens ac libello per quaestorem recitato notum senatui fecit 10 
abstinuitque congressu hominum diu prae pudore, etiam de 
necanda deliberauit. certe cum sub idem tempus una ex con- 
Bciis liberta Phoebe suspendio uitam finisset, maluisse se ait 

8 Phoebes patrem fuisse. relegatae usum uini omnemque 
delicatiorem cultum ademit neque adiri a quoquam libero ser- 15 
uo[q]ue nisi se consulto permisit, et ita ut certior fieret, qua 
is aetate, qua statura, quo colore esset, etiam quibus corporis 
notis uel cicatricibus. post quinquennium demum ex insula 
in continentem lenioribusque paulo condicionibus transtulit 
eam. nam ut omnino reuocaret, exorari nullo modo potuit, 20 
deprecanti saepe p. R. et pertinacius instanti tales filias tales- 

4 que coniuges pro contione inprecatus. ex nepte lulia post 
damnationem editum infantem adgnosci alique uetuit. Agrip- 
pam nihilo tractabiliorem, immo in dies amentiorem in insu- 
lam transportauit saepsitque insuper custodia militum. cauit 25 
etiam s. c. ut eodem loci in perpetuum contineretur. atque 

8 Einhard. 19 iiiortes filiorum ac filiae . . . miDus patienter tulit. 



1 iuliam 31' H mensuum MGe (in M (iequitur spatiii), mensum 
Bx)ih (cf. ad Aug. 40 p. 75, 6") 6 stolidum Casaitb. 8 moi*te.s Modd. 
{cf. Einhard.) .9 de filia nBP^ST, filia MCrVL'F\ filiae Q, ut de 

filia Z' 11 dene^anda MG 13 foede Cfede G al) Sl, corr. hic et 
l 14 Pulmannus. Gifanius se om. V 14 foedes (fe- T, fe- P) MVPT, 
fede uel fede rel parem G 15 quopiam pars edd. post Casaubmum 
seruoue uulg jmt edd. Gryphii saec. XVI , in marg. pro u. l. iam ed. 
Bai^il, 1518 16 quia is M\ quasi G 21 deprecatus a epe V 22 in- 
creatus Q, precatus G 23 acrnosci (,ag^n- S) PST [in P rasura ante 
a), adcognosci (acc- JI) MVLUQ {in L corr. ex adcogniti), cognosci G^JJ 
(c/'. Claud. 12) 24 insulas (r 25 insuper] in T' 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 66-66] 91 

ad onmem et eius et Iuliarum mentionem ingemiscens pro- 
clamare etiam solebat <^Hom. 11. III 40^: 

aW og^^^oi/ Hyaiiog x ifievai ayovog t' catoki6&ai 
nec aliter eos appellare quam tris uomicas ac tria carcino- 

5 mata sua. 

Amicitias neque facile admisit et constantissime retinuit,66 
non tantum uirtutes ac merita cuiusque digne prosecutus^ 
sed uitia quoque et delicta, dum taxat modica, perpessus. 
neque enim temere ex omni numero in amicitia eius afflicti 

10 reperientur praeter Saluidienum Rufum, quem ad consulatum 
usquO; et Comelium Gallum; quem ad praefecturam Aegypti, 
ex infima utrumque fortuna prouexerat. quorum alterum res 2 
nouas molientem damnandum senatui tradidit, alteri ob in- 
gratum et maliuolum animum domo et prouinciis suis inter- 

15 dixit. sed Gallo quoque et accusatorum denuntiationibus et 
senatus consultis ad necem conpulso laudauit quidem pieta- 
tem tanto opere pro se indignantium, ceterum et inlacrimauit 
et uicem suam conquestus est, quod sibi soli non liceret 
amicis; quatenus uellet, irasci. reliqui potentia atque opi- 3 

so bus ad finem uitae sui quisque ordinis principes floruerunt^ quan- 
quam et offensis interuenientibus. desiderauit enim nonnum- 
quam^ ne de pluribus referam, et M. Agrippae patientiam et 
Maecenatis tacitumitatem , cum ille ex leui <f>rigoris suspi- 
cione et quod Marcellus sibi anteferretur, Mytilenas se relictis 



6 Epit. 1, 16 in amicos fidus extitit . . . rarus quidem ad recipien- 
das amicitias, ad retinendas constantissimus. cf. Eutrop. VII iS, 4 
{u. ad Aug. 51. 56). EinJiarJ. 19 erat in amicitiis optime temperatus, 
ut eas et facile admitteret et constantissime retineret. 11 cf. Etttrop. 
VII 7 praepositusque ei (Aegypto) C. Comelius Gallus. hunc primum 
Aegyptus Romanum iudicem habuit. 22 Epit. 1, 16 (luorum {amic(»'Hm) 
praecipui erant ob tacitumitatem Maecenas, ob patientiam laboris 
modestiamque Agrippa. 

3 dignu inconiugatu esse in certain perire ss. in S 4 alit+reos 
M, alitreos G 7 cuiuscumque G, cuius Q 10 reppeiiuntur V 
saluidenium (-demum LS)Sl, corr. ed. BasiJ. 1533 11 Gallum om. G 
13 altemm GT 17 lacrimauit L y ceterum et ss. m. 2) 18 est om. MX\ 
idcirco et ante uicem erasum in L, fort. recte 20 sui ed. Basil. 1533, 
8uae Sl cuiusque II' B 22 impatientiam MGTLQd 23 frigoris 
Lipsius, rigoriB Sl, at uigoris ss. W 24 ferretur G 



Digitized by VjOOQ lC 



92 C. SVETONI TRANQVILLI 

oinnibus contulisset, [et] hic secretum de comperta Murenae 
coniuratione uxori Terentiae prodidisset. 
4 Exegit et ipse in uicem ab amicis beniuolentiam mutuam, 

tam a defunctis quam a uiuis. nam quamuis minime appe- 
teret hereditates^ ut qui numquam ex ignoti testamento capere 6 
quicquam sustinuerit, amicorum tamen suprema iudicia moro- 
sissime pensitauit, neque dolore dissimulato^ si parcius aut 
citra honorem uerborum, neque gaudio, si grate pieque quis 
se prosecutus faisset. legata uel partes hereditatium a qui- 
buscumque parentibus relicta sibi aut statim liberis eorum lo 
concedere aut, si pupillari aetate eseent, die uirilis togae uel 
nuptiarum cum incremento restituere consueuerat. 

67 Patronus dominusque non minus seuerus quam facilis et 
clemens multos libertorum in honore et usu maximo habuit^ 
ut Licin[i]um et Celadum aliosque. Gosmum seruum grauis- i5 
sime de se opinantem non ultra quam compedibus coercuit, 
Diomeden dispensatorem; a quo simul ambulante incurrenti 
repente fero apro per metum obiectus est^ maluit timiditatis 
arguere quam noxae remque non minimi periculi, quia tamen 

2 fraus aberat, in iocum uertit. idem Polum ex acceptissimis so 
libertis mori coegit compertum adulterare matronas; ThaUo 
a manu, quod pro epistula prodita denarios quingentos ac- 
cepisset, crura ei fregit; paedagogum ministrosque C. fili, per 
occasionem ualitudinis mortisque eius superbe auareque in 
prouincia grassatos, oneratos graui pondere ceruicibus prae- «6 
cipitauit in flumen. 

68 Prima iuuenta uariorum dedecorum infamiam subiit 
Sextus Pompeius ut efiFeminatum insectatus est; M. Antonius 
adoptionem auunculi stupro meritum; item L. Marci frater. 



27 Epit. i, ;i2 seruiebat . . . libidini usque ad probrum uulgaris 
famae. 



1 omnibus <rebu8> Polak et del Torr. 3 ab om. VL^P^S 
9 parte X hereditatuum G, -tum JJBL^T 12 consueuerat MGN, 
constituerat T, coneuerat (-seuerat T) X' 16 Licinum Torr. et Ce- 
ladum Casniib., enceladum Sl, Eunum Celadum Oud. 17 diomedem 
TPS 20 proculum B {uulg.) et sic JI* corr. ut uid. ex periculum, pophn Q 
23 creatura G ei fregit] eftVegit JJiZ 25 onenitos G, oneratis 

(hon- T) T<5, et pars edd., fort. rectius 29 <ut> adoptionem Bentle^ 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVQVSTVS [cap. 66-70] 93 

quasi pudicitiam delibatam a Gaesare Aulo etiam Hirtio in 
Hispania trecentis milibus nummum substrauerit solitusque 
sit crura suburere nuce ardeuti, quo moUior pilus surgeret. 
sed et populus quondam uniuersus ludorum die et accepit in 

6 contumeliam eius et adsensu maximo conprobauit uersum 
<cow. inc. frg. p. 143y in scaena pronuntiatum de gallo Matris 
deum tjmpanizante: 

uidesne; ut cin<a>edus orbem digito temperat? 
adulteria quidem exercuisse ne amici quidem negant, excu-69 

10 santes sane non libidine, sed ratione commissa, quo facilius 
consilia aduersariorum per cuiusque mulieres exquireret. M. 
Antonius super festinatas Liuiae nuptias obiecit et feminam 
consularem e triclinio uiri coram in cubiculum abductam^ 
rursus in conuiuium rubentibus auriculis incomptiore eapillo 

isreductam; dimissam Scriboniam, quia liberius doluisset ni- 
miam potentiam paelicis; condiciones quaesitas per amicos, 
qui matres familias et adultas aetate uirgiues denudarent at- 
que perspicerent, tamquam Toranio mangone uendente. scri- 2 
bit etiam ad ipsum Kaec familiariter adhuc necdum plane 

80 inimicus aut hostis: quid te mutauit? quod reginam 
ineo? uxor mea est. nunc coepi an abhinc annos no- 
uem? tu deinde solam Drusillam inis? ita ualeas, uti 
tu, hanc epistulam cum leges, non inieris TertuIIam 
aut Terentillam aut Rufillam aut Saluiam Titiseniani 

95 aut omnes. an refert, ubi et in qua arrigas? 

Cena quoque eius secretior in fabulis fuit, quae uuIgo70 
dadexdd^sog uocabatur; in qua deorum dearumque habitu 

27 Epit 1 y 22 inter duodecini catamitos totidemque puellas ai'- 
cubare solitus erat. 

6 adsensu (asc- V) GV uersum — pronuntiatum WQ£, uersu 

(uerso V) — pronuntiato rel.{Sl) 6 in oni. g (Modd.) 8 uides HG, 
uiden Tarr. 12 obicit Bentley 18 uiro g {BeroaXdns) adductam 
rursum V 16 et ante dimissam add. T 16 et nnte condiciones 
add. T 17 qui om. V matrem V adulta Bentley et pro- 
spicirent G 18 thoranio (-ano F, -inio G) MGVT, cf. Aug. 27 

19 haec ad ipsum G 20 regina PST 21 iueoj mea X (mea po- 
tiu8 quam inea L, ineo corrector recens) 22 uti] ut X 24 titi 
senia E, titisceniam 11 26 an] an te QR et sic pro u. l. ss. 11', 

anne JI* ubi om. G quam <5 27 dadsxd^iog om. G, duodenorum 
deorum 88. in V, dodeoateos in S m. 2 



Digitized by VjOOQ lC 



94 C. SVETONI TRANQVILLI 

discubuisse conuiuas et ipsum pro ApoIIine ornatum non 
Antoni modo epistulae singulorum nomina amarissime enume- 
rantis exprobrant, sed et sine auctore notissimi uersus (JFPR 
p. 340y. 

cum primum istorura conduxit mensa choragumy 5 

sexque deos uidit Mallia sexque deas, 
impia dum Phoebi Caesar mendacia ludit, 

dum noua diuorum cenat adulteria: 
omnia se a terris tXinc numina declinarunt, 

fugit et auratos luppiter ipse thronos. 10 

2 auxit cenae rumorem summa tunc in ciuitate penuria ac fa- 
mes adclamatumque est postridie: omne frumentum deos 
comedisse et Caesarem esse plane Apollinem, sed 
Tortorem, quo cognomine is deus quadam in parte urbis 
colebatur. notatus est et ut pretiosae supellectilis Corinthi- 15 
orumque praecupidus et aleae indulgens. nam et proscriptio- 
nis tempore ad statuam eius ascriptum est <^FPR p. 34t): 

pater argentarius, ego Corinthiarius, 
cum existimaretur quosdam propter uasa Corinthia inter pro- 
scriptos curasse referendos; et deinde beUo Siciliensi epi- «0 
gramma ^FPR p. 341} uulgatum est: 

postquam bis classe uictus naues perdidit, 
aliquando ut uincat, ludit assidue aleam. 
71 ex quibus siue criminibus siue maledictis infamiam impudi- 
citiae facillime refutauit et praesentis et posterae uitae ca- S5 
stitate; item lautitiarum inuidiam, cum et Alexandria capta 
nihil sibi praeter unum murrinum calicem ex instrumento re- 
gio retinuerit et mox uasa aurea assiduissimi usus conflauerit 
omnia. circa libidines haesit, postea quoque, ut ferunt, ad 



2 enumerantes X (corr. L^), -ratis JI* 3 nouissimi G 6 primum] 
pristinum V, mimum Heinsiiis instum TI^Qb, histrorum Heinsius, astro- 
rum Bdhrens thensa wc? scaena Bentley chorangum Tl^Q, cho- 
ragium Casauh., choragi Heinsiiis, chorum omnem Bdhrens 8 cena 
et Bdhre^is, curat Mdhly 10 aurato — tholo Bentley toros s 12 ac- 
clamatum R 14 quo — colebatur glossema putat Huelsen 15 sup- 
pellectili MGVd, corr. V in marg. m. 1 ut uid. 16 proscriptio G 

20 deinde Td, inde MLPS, inde inde GV, in T 23 aliam G, alea Z,»g 
26 castitate (-te Q) om. G 27 myrrinum (mirr- T) MX% myrrihnum G, 
myrrhinum T 29 ut feradiuitiandas V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [caf. 70-72] 95 

uitiandas uirgines promptior, quae sibi undique etiam ab 
uxore conquirerentur. aleae rumorem nuUo modo expauit 
lusitque simpliciter et palam oblectamenti causa etiam senex 
ac praeterquam Decembri mense aliis quoque festis et pro- 
5 festis diebus. nec id dubium est. autographa quadam epi- 2 
stula: cenaui, ait, mi Tiberi, cum isdem; accesserunt 
conuiuae Vinicius et Silius pater. inter cenam lusi- 
mus geronticos et heri et hodie; talis enim iactatis, 
ut quisque canem aut senionem miserat, in singulos 

10 talos singulos denarios in medium conferebat, quos 
toUebat uniuersos, qui Venerem iecerat. et rursus 8 
aliis litteris: nos, mi Tiberi, Quinquatrus satis iucunde 
egimus; lusimus enim per omnis dies forumque alea- 
torum calfecimus. frater tuus magnis clamoribus 

15 rem gessit; ad summam tamen perdidit non multum, 
sed ex magnis detrimentis praeter spem paulatim re- 
tractum est. ego perdidi uiginti milia nummum meo 
nomine, sed cum effuse in lusu liberalis fuissem, ut 
soleo plerumque. nam si quas manus remisi cuique 

soexegissem aut retinuissem quod cuique donaui, ui- 
cissem uel quinquaginta milia. sed hoc malo; beni- 
gnitas enim mea me ad caelestem gloriam efferet. 
scribit ad filiam: misi tibi denarios ducentos quinqua- 4 
ginta, quos singulis conuiuis dederam, si uellent in- 

S5 ter se inter cenam uel talis uel par impar ludere. 

In ceteris partibus uitae continentissimum constat ac72 
sine suspicione uUius uitii. habitauit primo iuxta Romanum 



2 Epit ly 21 studiosissimuB aleae lusor. 26 u. ad p. 67, 2s 



1 pronior Bentley 4 alias Modd. 6 id om. X (ne cui diibium 
eit lemstedt) aut tygrapha G 8 YSQOvrixcctg uulg., seniliter S8. in V 
enim om. V d cane G aut] ad I.Marquardt 10 singulos om. V 
12 quinquatriis GX*T 13 aleatorium edd. post SdbeUicum 16 re- 
tractatnm M, retractu8 {at in L -us in ras.) X et edd. 18 liberali X 
18 ut Boleo — retinuissem om. G 23 <et> scribit Bucheler scribit 
ad filiam om. T, itemGV ubi fpatium uacuum relictum est 24 quot 
Lipsius conuiuiis IIQST inter se del Torr. 25 super eenam 
Bentli-y 26 fuisse ante constat add. TIP-ST (edd.) 27 prinium G 
roman V, romanorum X, del. Torr. 



Digitized by LjOOQIC 



96 C. SVETONI TRANQVILLI 

forum 8upra Scalas anolarias^ in domo qoae Calui oratoris 
fuerat; postea in Palatio^ sed nihilo minus aedibus modicis 
Hortensianis^ et neque laxitate neque cultu conspicuis, ut in 
quibus porticuB breues essent Albanarum columnarum et sine 
marmore ullo aut insigni pauimento conclauia. ac per annos 5 
amplius quadraginta eodem cubiculo hieme et aestate mansit, 
quamuis parum salubrem ualitudini suae urbem hieme ex- 

2 periretur assidueque in urbe hiemaret. si quando quid se- 
creto aut sine interpellatione agere proposuisset, erat illi 
locus in edito singularis, quem Syracusas et technyphion uo- jo 
cabat: huc transibat aut in alicuius libertorum suburbanum; 
aeger autem in domo Maecenatis cubabat. ex secessibus 
praecipue frequentauit maritima insulasque Campaniae aut 
proxima urbi oppida, Lanuuium^ Praeneste, Tibur, ubi etiam 

S in porticibus Herculis templi persaepe ius dixit. ampla et 16 
operosa praetoria grauabatur. et neptis quidem suae luliae, 
profuse ab ea extructa, etiam diruit ad solum, sua uero 
quamuis modica non tam statuarum tabularumque pictarum 
omatu quam xystis et nemoribus excoluit rebusque uetustate 
ac raritate notabilibus, qualia sunt Capreis immanium belua- ao 
rum ferarumque membra praegrandia^ quae dicuntur gigan- 
73tum ossa, et arma heroum. instrumenti eius et supellectilis 
parsimonia apparet etiam nunc residuis lectis atque mensis, 
quorum pleraque uix priuatae elegantiae sint. ne toro qui- 
dem cubuisse aiunt nisi humili et modice instrato. ueste non S5 
temere alia quam domestiea usus est, ab sorore et uxore et 
filia neptibusque confecta; togis neque restrictis neque fusiSy 
clauo nec lato nec angiisto, calciamentis altiusculis, ut pro- 
cerior quam erat uideretur. et forensia autem et calceos 
numquam non intra cubiculum habuit ad subitos repentinos- so 
que casus parata. 



8 assidueque in urbe hiemauit Mdhly transponens post mansit, 
aliter cdii, cf. Herm. 36 p. 300 in urbe T, in urbem MG, extra 
urbem (urbe V) X' quod M^ 10 xsxvvtpiov {tiel rsyvtpiov) Bentley, 
tegnophion (tegnof- S, tegnaph- T) ii, TBxvoipvtov Trillerus, techno- 
phyon {rsxvotpvov) uulg. 14 pr^ncHtib; (om. Tibur) G 16 et om. 

VL^P^ (amplet G) 20 belluarum MT 24 quorum SabeUious, qua- 
rum Sl 26 quam post usus est transponit Torr. 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. T8-T6] 97 

Conuiaabatur assidae nec umquam niai recta, non sine74 
magno ordinum hominumque dilectu. Yalerius Messala tra- 
dit^ neminem umquam libertinorum adbibitum ab eo cenae 
excepto Mena^ sed asserto in ingenuitatem post proditam 

5 Sexti Pompei classem. ipse scribit; inuitasse se quondam, 
in cuius uilla maneret, qui speculator suus olim fuisset. con- 
uiuia nonnumquam et serius inibat et maturius relinquebat^ 
cum conniuae et cenare inciperent^ prius quam ille discum- 
beret, et permanerent digresso eo. cenam temis ferculis aut 

10 cum abundantissime seois praebebat, ut non nimio sumptu, ita 
summa comitate. nam et ad commanionem sermonis tacentis 
uel summissim fabulantis prouocabat, et aut acro<[a>mata et 
histriones aut etiam triniales ex circo lud<(i>os interponebat 
HC frequentius aretalogos. 

15 Festos et sollemnes dies profusissime, nonnumquam tan-76 

tum ioculariter celebrabat. Satumalibus, et si quando alias 
libuisset, modo munera diuidebat, uestem et aurum et ar- 
gentum, modo nummos omnis notae, etiam ueteres regios 
ac peregrinos, interdum nihil praeter cilicia et spongias et 

io rutabula et forpices atque alia id genus titulis obscuris et 
ambiguis. solebat et inaequalissimarum rerum sortes et auer- 
sas tabulamm picturas in conuiuio uenditare incertoque casu 
spem mercantium uel frustrari uel explere, ita ut per singu- 
los lectos licitatio fieret et seu iactura seu lucrum communi- 

t6 caretur. cibi — nani ne haec quidem omiserim — minimi76 



1. 9 Eihhard. 24 conuiuabatur rarissime et hoc praecipuis tantuin 
festiuitatibus, tunc tanien cum magno hominum numero. caena ei coti- 
diana quatemis tantum ferculis praebebatur. 12 id. 20 Kubmissim . . . 
cantaret. 24 inter caenandum aut aliquod acroama aut lectorem audie- 
bat. 25 et p. 98, 14 Epit. 1, 22 cibi ac uini multum . . . abstinens. 
Einhard. 24 in cibo et potu temperans, sed in potu temperantior. ihid. 
uini et onmis potus adeo parcus in bibendo erat, ut super caenam 
raro plus quam ter biberet. 

2 delectu RL*P^S mensala tradidit M 6 quondam MG VQ. 
qnendam XTIR iedd.) 9 fericulis GB aut cum] au G 10 mi- 
nimio M (sic m. 1), minimo BenUey 12 croraata 3/S acromata 3/- 
et rel. (prolixitates ludi .^s. in F), corr. Sahellicus 18 ludos Sl, corr. 

Beroaldus (g) 16 uolgariter Mahly 21 adueroas VS, auersa ei tuin 
pictamm Bentley 22 plictura 3/\ plicturas M*VB foii. recfius 
Stbtoitivs ed. Ihm. I. 7 



Digitized by VjOOQ lC 



98 C. SVETONI TRANQVILLI 

erat atque uulgaris fere. secundarium panem et pisclculos 
minutos et caseum bibulum manu pressum et ficos uirides 
biferas maxime appetebat; uescebaturque et ante cenam quo- 
cumque tempore et loco, quo stomachus desiderasset. uerba 
ipsius ex epistulis sunt: nos in essedo panem et palmu- s 
2 las gustauimus. et iterum: dum lectica ex regia do- 
mum redeo, panis unciam cum paucis acinis uuae 
duracinae comedi. et rursus: ne ludaeus quidem, mi 
Tiberi, tam diligenter sabbatis ieiunium seruat quam 
ego hodie seruaui, qui in balineo demum post horam lo 
primam noctis duas buccas manducaui prius quam 
ungui inciperem. ex hac inobseruantia nonnumquam uel 
ante initum uel post dimissum conuiuium solus ceuitabat, 

77cum pleno conuiuio nihil tangeret. uini quoque natura par- 
cissimus erat. non amplius ter bibere eum solitum super k 
cenam in castris apud Mutinam, Comelius Nepos tradit. 
postea quotiens largissime se inuitaret, senos sextantes non 
excessit, aut si excessisset, reiciebat. et maxime delectatus 
est Raetico neque temere interdiu bibit. pro potione sume- 
bat perfusum aqua frigida panem aut cucumeris frustum uel to 
lactuculae thyrsum aut recens aridumue pomum suci uinosioris. 

78 Post cibum meridianum, ita ut uestitus calciatusque erat, 
retectis pedibus paulisper conquiescebat opposita ad oculos 
manu. a cena in lecticulam se lucubratoriam recipiebat; 
ibi, Uonec residua diumi actus aut omnia aut ex maxima parte » 

14 u. ad p.97,:25 19sqq. Einhard. 14 aestate post cibum meri- 
diauum pomorum aliquid sumens ac semel bibens depositis uestibns et 
calciamentis, uelut noctu solitus erat, duabus aut tribus horis quiesce- 
bat. noctibus sic dormiebat, ut somnum quater aut quinquiens non so- 
lum expergiscendo scd etiam desurgendo interrumperet. 

1 erant M 2 bibulum Sl (etiam H ei Saresber.), bubalum et T?, 
bubulum sr et edd. fico V, ficub GX 3 et om. H 4 et] quo A*" 
quo oirt. H, del. Egnatius aliique 5 ex om. V 8 ne om. V 9 tam] 
iam G 10 balneo JtPHGXII demum om. H 11 buceas 71*, 
bucceas WR {edd.), buccatas H 12 obseruantia PT 13 initium 
MVSn cinitabat M, ceni dabat G 16 solitum om. G 19 pro- 
positione sumabat (-ebat il/*) MG 20 aqua] in qua G fructum 
GUQ 21 lactucula" ethyrsum (s ss. m. 2) M, lacticulam ethyr- 
sum (et tirs- J)-Y uiniosioris M^ 24 a om. (r, ad F 25 ex 
UQXG^ (at iuL x in ra^.), ea MG^VB, eBentUy (maxima ex parte X) 



Digitized by LjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. 76-79] 99 

conficeret, ad multam noctem permanebat. in lectum inde 
transgresBus non amplius cum plurimum quam septem horas 
dormiebat, ac ne eas quidem continuas, sed ut in illo tem- 
poris spatio ter aut quater expergisceretur. si interruptum 2 

5 somnum reciperare, ut euenit, non posset^ lectoribus aut 
fabulatoribus arcessitis resumebat producebatque ultra pri- 
mam saepe lucem. nec in tenebris uigilauit umquam nisi 
assidente aliquo. matutina uigilia offendebatur; ac si uel 
officii uel sacri causa maturius uigilandum esset; ne id 

10 contra commodum faceret, in proximo cuiuscumque dome- 
sticorum cenaculo manebat. sic quoque saepe indigens somni, 
et dum per uicos deportaretur et deposita lectica inter ali- 
quas moras condormiebat. 

Forma fuit eximia et per omnes aetatis gradus uenu6tis-79 

15 sima, quamquam et omnis lenocinii neglegens; in capite 
comendo tam incuriosus, ut raptim compluribus simul ton- 
soribus operam daret ac modo tonderet modo raderet bar- 
bam eoque ipso tempore aut legeret aliquid aut etiam scri- 
beret. uultu erat uel in sermone uel tacitus adeo tranquillo 

80 serenoque, ut quidam e primoribus Galliarum confessus sit 
inter suoS; eo se inLibitum ac remollitum, quo minus, ut 
destinarat, in transitu Alpium per simulationem conloquii 
propius admissus in praecipitium propelleret. oculos habuit 2 
claros ac nitidos, quibus etiam existimari uolebat inesse 



2 Epit. 1, 22 aliquaieniis . . . somni abstinens. 11 cf, Victor Caes. 
1, 4 flagrante . . . ad Bomnum intemperantie. 23 sqq. Epit. 1, 20 fuit . . . 
coipore toto pulcher, sed oculis magis. quorum aciem clarissimorum 
Biderum modo uibrans, libenter accipiebat cedi ab intendentibus tam- 
quam solis radiis adspectui suo {addit haec: a cuius facie cum quidam 
miles oculos auerteret et interrogaretur ab eo, cur ita faceret, respon- 
dit : 'quia fulmen oculorum tuorum ferre non possum' cf. Seru. Verg. Aen. 
VIII 680 naturaliter . . , Augustus igneos oculos habuisse dicitur, adeo 
ut obtutum eius nemo contra aspectare posset, denique quidam eques 
RomanuB interrogatus ab eo, cur se uiso uerteret faciem, dixerit: ^quia 
fulmen oculorum tuorum ferre non possum'; sicut ait Suetonius). 

2 horas om. G B&tV 9 euigilandum Casaub., cf Cluud. 33 Vesp.21 
12 cum — deportaretur weMum — deportatur DwpoM? 13 condormisce: 
bat BerUley 16 et om. N in] et in nQN>5 {edd.) 16 commendatara 
GL^P (conmendo F) 21 eo se] eos ei G, eoq; N 23 proprius M 

7* 



4 JL2 JL^Ved by Google 



100 C. SVETONI TRANQmLI 

quiddam diuini uigoriS; gaudebatque^ si qui sibi acrius con- 
tuenti quasi ad fulgorem solis uultum summitteret; sed in 
senecta sinistro minus uidit; dentes raros et exiguos et sca- 
bros; capillum leuiter inflexum et subflauum; supercilia con- 
iuncta; mediocres aures; nasum et a summo eminentiorem 5 
et ab imo deductiorem; colorem inter aquilum candidumque: 
staturam breuem, — quam tamen lulius Marathus libertus 
^etiam memoriam eius quinque pedum et dodrantis fuisse 
tradit — , sed quae commoditate et aequitate membrorum oc- 
culeretur, ut non nisi ex comparatione astantis alicuius pro- 10 
cerioris intellegi posset. 

80 Corpore traditur maculoso dispersis per pectus atque 
aluum genetiuis notis in modum et ordinem ac numerum 
stellarum caelestis ursae, sed et callis quibusdam ex pruri- 
gine corporis adsiduoque et uehementi strigilis usu plurifa- 13 
riam concretis ad impetiginis formam. coxendice et femore 
et crure sinistro non perinde ualebat^ ut saepe etiam inclau- 
dicaret; sed remedio harenarum atque harundinum confirma- 
batur. dextrae quoque manus digitum salutarem tam imbe- 
cillura interdum sentiebat, ut torpentem contractumque frigore »0 
uix cornei circuli supplemento scripturae admoueret. questus 
est et de uesica, cuius dolore calculis demum per urinam 
eiectis leuabatur. 

81 Graues et periculosas ualitudines per omnem uitam ali- 
quot expertus est; praecipue Cantabria domita, cum etiam ss 
destillationibus iocinere uitiato ad desperationem redactus cou- 
trariam et ancipitem rationem medendi necessario subiit: quia 

9 Einhard. 22 tamen haec ceterorum membrorum celabat aequa- 
litas. 17 ihid. quod . . . ad extremum etiam uno pede claudicaret. 



1 quis WQSTN contuiti (o?w. acrius) T' 4 leniter g 6 ab inicio 
deductorem V 8 etiam memoriam MGVT, etiam in memoriam X 
(milg.), ipsiuB in memoriam g, om. q, et a memoria Lipsitis {Roth), in 
memoria uitae Casanh., et in memoriam BUcheler 9 et] ex V equite G, 
aequalitate Casanh. ex Einhardo 14 et om. G 15 strigili (-guli G) 
MGV, Btrigit V iti marg. 16 coxaindice [uel coxa indice) U, corr. sae^i. 
XV {ed. ano7}. [a. 1472?], ed. a. 1480 al) 17 inde claudicaret /.»5 
idd. princ. {uidg.)^ cf. Eiiihard. 18 herenarum TIQ et sic pro u. l. ss. 
iu B, habenarum D. W. Triller 21 circulo M^ 24 aliquod M^, ali- 
quando M* 26 destillationibus Torr.^ dist- Sl 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVY8 AVGVSTVS [cap. 79-88] 101 

calida fomenta non proderant, frigidiB curari coactus auctore 
Antonio Musa. 

Quasdam et anniuerBarias ac tempore certo recurrentes 2 
experiebatur; nam sub natalem suum plerumque languebat; 

5 et initio ueris praecordiorum inflatione temptabatur, austrinis 
autem tempestatibus grauedine. quare quassato corpore ne- 
que frigora neque aestus facile tolerabat. hieme quaternisS^ 
cum pingui toga tunicis et subucula ei} thorace laneo et 
feminalibuB et tibialibus muniebatur, aestate apertis cubiculi 

10 foribus ac saepe in peristylo saliente aqua atque etiam uenti- 
lante aliquo cubabat. solis uero ne hiberni quidem patiens, 
domi quoque non nisi petasatus sub diuo spatiabatur. itinera 
lectica et noctibus fere eaque lenta ac minuka faciebat, ut 
Praeneste uel Tibur biduo procederet; ac si quo peruenire 

15 mari posset^ potius nauigabat. uerum tantam inlirmitatem 2 
magna cura tuebatur, in primis lauandi raritate; unguebatur 
enim saepius aut sudabat ad flammam, deinde perfundebatur 
egelida aqua uel sole multo tepefacta. at quotiens neruorum 
cfiusa marinis Albulisque calidis utendum esset, contentus 

2J hoc erat ut insidens ligneo solio^ quod ipse Hispanico uerbo 
duretam uocabat^ manus ac pedes alternis iactaret. 

Exercitationes campestres equorum et armorum statim83 
post ciuilia bella omisit et ad pilam primo folliculumque 
transiit, mox nihil aliud quam uectabatur et deambulabat^ ita 

«fLut in extremis spatiis subsultim decurreret +sestertio uel lo- 



7 sqq. Ehihard. 23 ex pellibus thorace confecto humeroa ac pectus 
hieme muniebatur. ibid. feminalibus lineis induebatur, deinde tuni- 
cam . . . et tibialia. 



3 uniuersarias Jf \ anniuersario {om. ac et certo) G grauidine 
M^GQ quare] quada 3/* 8 subuculae (-le GBST) thorace (tor- 
LT)Sl, corr. Beroaldtis 9 adapertis (da in ras.^ t «j: s corr. m. 1) G, 
aptis iet tum cubili) V 10 imperi stilo M^Q (imperii stilo M-), in 
perifltilo (-stulo G, -stillo T) rel. 12 quoque am. G petassatus {slc 
etiam T) et 8$. disco opertus V 13 et post eaque add. G 14 tibur 
T, tiburi (ty- GS) MGX' (tibur ibiduo K), inde in biduo suapicatur 
Oud. 10 in om. MGVL8 primum S 17 aut] ut ^, et 5 18 atj 
aut Both {<5?) Vd calidis albulisque Torr. 23 pilamj primam M 
25 in om. POT sestertio (-cio GQBS, ises tercio L, sextertio T) Sl, 
segestro Cuiacim, segestria Both 



Digitized by VjOOQ lC 



102 C. SVETONI TRANQVILLI 

dicula inuolutus. animi laxandi causa modo piscabatur hamo, 
modo talis aut ocellatis nucibusque ludebat cum pueris mi- 
nutis, quos facie et garrulitate amabilis undique conquirebat^ 
praecipue Mauros et Syros. nam pumilos atque distortos et 
omnis generis eiusdem ut ludibria naturae malique ominis s 
abhon-ebat. 

84 Eloquentiam studiaque liberalia ab aetate prima et cu- 
pide et laboriosissime exercuit. Mutinensi bello in tanta mole 
rerum et legisse et scripsisse et declamasse cotidie traditur. 
nam deinceps neque in senatu neque apud populum neque lo 
apud milites locutus est umquam nisi meditata et composita 
oratione, quamuis non deficeretur ad subita extemporali fa- 

2 cultate. ac ne periculum memoriae adiret aut in ediscendo 
tempus absumeret, instituit recitare omnia. sermones quoque 
cum singulis atque etiam cum Liuia sua grauiores non nisi i5 
scriptos et e libello habebat, ne plus minusue loqueretur ex 
tempore. pronuntiabat dulci et proprio quodam oris sono 
dabatque assidue phonasco operam; sed nonnumquam infir- 
matis faucibus praeconis uoce ad populum contionatus est. 

85 Multa uarii generis prosa oratione composuit, ex quibus <o 
nonnulla in coetu familiarium uelut in auditorio recitauit, si- 
cut rescripta Bruto de Catone, quae uolumina cum iam 
senior ex magna parte legisset^ fatigatus Tiberio tradidit per- 
legenda; item hortationes ad philosophiam, et aliqua de 
uita sua, quam tredecim libris Cantabrico tenus bello nec ss 



7 Epit. 1, 17 liberalibus studiis, praesertim eloquentiae in tantum 
incumbens, ut nullus, ne in procinctu quidem, laberetur diea, quin le- 
geret, scriberet, declamaret (u. l. dictaret). Victor Caes. 1, 5 cum elo- 
quentiae studio . . . mire attineretur. cf. Einhard. 19. 25 erat eloquen- 
tia copioBus et exuberans poteratque quidquid uellet apertiBsime ex- 
primere {p. 103, 11). 8 Siiet. de rhet. 1 quidam historici tradiderunt 
. . . declamandi consuetudinem . . . Augustum ne Mutinensi quidem 
bello omisisse. 



3 facie T, facile MGX', facilitate P* amabilis MGVQ\ -es rel 
et po8t conquirebat add. V 4 pumilios (pom- PST) X* 10 princeps 
Spejer 12 ratione G deficeret X 14 assumeret (ada- VVS^) SL, 
corr. S*^ 16 scriptos g {BentUyy Burm.), scriptis Sl, in scriptis g, 
de scripto Modd. 18 phonaisco MT, phonnsco G, uoci 88. in V 

19 continuo natus G^ {corr. m. rec.) 21 uel G adiutorium V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. 83-86] 103 

ultra exposuit. poetica summatim attigit. unus liber extat 2 
Bcriptus ab eo ^h)exametris uersibus, cuius et argumentum et 
titulus est Sicilia; extat alter aeque modicns epigramma- 
tum^ quae fere tempore balinei meditabatur. nam tragoe- 
5 diam magno impetu exorsus, non succedenti stilo^ aboleuit 
quaerentibusque amicis, quidnam Aiax ageret^ respondit Aia- 
cem suum in spongiam incubuisse. 

Genus eloquendi secutus est elegans et temperatum uita-86 
tis sententiarum ineptiis atque concinnitate et reconditorum 

10 uerborum, ut ipse dicit, fetoribus; praecipuamque curam 
duxit sensum animi quam npertissime exprimere. quod quo 
facilius efficeret aut necubi lectorem uel auditorem obturba- 
ret ac moraretur, neque praepositiones urbibus addere neque 
coniunctiones saepius iterare dubitauit, quae detractae affe- 

15 runt aliquid obscuritatis, etsi gratiam augent. cacozelos et 2 
antiquarios, ut diuerso genere uitiosos, pari fastidio spreuit 
exagitabatque nonnumquam; in primis Maecenatem suum, 
cuius myrobrechis, ut ait, cincinnos usque quaque per- 
sequitur et imitando per iocum irridet sed nec Tiberio parcit 

M et exoletas interdum et reconditas uoces aucupanti. M. quidem 
Antonium ut insanum increpat, quasi ea scribentem, quae 
mirentur potias homines quam intellegant; deinde ludens ma- 
lum et inconstans in eligendo genere dicendi ingenium eius, 
addit haec: tuque dubitas, Cimberne Annius an Yera- 8 

t6 nius Flaccus imitandi sint tibi, ita ut uerbis, quae 
Crispus Sallustius excerpsit ex Originibus Catonis, 
utaris? an potius Asiaticorum oratorum inani[bu]s 



4 aqq. Lyd. de viens. 4,112 (cf. Macrob. sat. 114,2) 11 «. adp. 102, 7 



1 poeticam flQ (uidg.) 2 euius om. V 3 modus G 4 labinei G, 
balnei M^XTI 6 succedente IIQ (uulg.) 8 eloquentie (tie del. »i. 2) 
di P, eloquentiae SOTN 9 ineoncinnitate uulg. {fd. Hom. 11), nimia 
concinnitate Modd. 10 foetoribus 3/, fet- G VPQ, cf. Nero 51 13 ubi- 
bus G {om. g), uerbis L*T^ (uulg.) addere neque] adereque G {ow. g) 
20 ut exoletas Bentley 23 ingenium T' P^, om. MGVLP^ {et tum 

iuB pro eius VLP^), iudicium Bentley melius puto 24 anneus IIQ 
an] ac Bentley {Madrig) fort. recte, aut Wolf uerannius WQS, ue- 
narius V, Y errms Beroaldus, Granius Casaub. 25 ut om. GQt 27 in- 
anis L F. Gronor , inanibu8 linanib: M^ il 



Digitized by VjOOQ lC 



104 C. SVETONI TRANQVILLI 

senteutiis uerborum uolubilitas in nostrum sermonem 
transferenda? et quadam epistula Agrippinae neptis inge- 
nium conlaudans: sed opus est^ inquit, dare te operam, 
ne moleste scribas et loquaris. 
87 Gotidiano sermone quaedam frequentius et notabiliter 5 
usurpasse eum, litterae ipsiiis autographae ostentant, in qui- 
bus identidem, cum aliquos numquam soluturos significare 
uult, ad K(a)l(endas) Graecas soluturos ait; et cum hoi*- 
tatur ferenda esse praesentia, qualiacumque sint: contenti 
simus hoc Catone; et ad exprimendam festinatae rei uelo- 10 

2 citatem: celerius quam asparagi cocuntur. ponit assidue 
et pro stulto baceolum apud puUum pulleiaceum et pro 
cerrito uacerrosum et uapide se habere pro male et 
betizare pro languere, quod uulgo lachanizare dicitur; 
item simus pro sumus et domos genetiuo casu singulari 15 
pro domuos. nec umquam aliter haec duo, ne quis mendam 
magis quam consuetudinem putet. 

3 Notaui et in chirographo eius illa praecipue: non diuidit 
uerba nec ab extrema parte uersuum abundantis litteras in 
alterum transfert, sed ibidem statim subicit circumducitque. m 

88orthographiam, id est formulam rationemque scribendi a 
gi*ammaticis institutam, non adeo cu8todi[i]t ac uidetur eorum 
potius sequi opinionem, qui perinde scribendum ac loquamur 
existiment. nam quod saepe non litteras modo sed syUabas 
aut permutat aut praeterit, communis hominum error est. » 

2 quaedam V 3 sed] et M 10 simus HVTL^^F^ (contentis- 
Bimus 1{\ Bumus MGL^P^ {in L si m ras.) 11 coquuntur HTP, 

coquntur L^S^ {in L cmr, ex canuntur ut uid.) 12 prius et otn. Q 
bacceolum V, bacheolum <S'*, baculum L^, bacelum Erasmus apud 
pullum] et pro pullo S? (m ras. ut uid. S, at m. 1) uulg., aut pullum 
Bentley, ut pullum Eotii, <^c^aput <aut> pullum G.Becker puelleia- 
ceum F, pulleiactium L, pullaceum ed. Ald. 1516 al., gallinaceum Bent- 
ley 14 beptizare V, beticare T anguere V, languore X* quod 
— dicitur del. Polak laconizare Q, lacharuzare T 16 domuos 

Ritschl {cf. Mar. Victor. gi-amm. VI p. 9,4) 16 domuos (domnoai*) 
MGX\ domuB T et sic corr. L* iedd.) 18 in om. V diuidit P^S^Td^, 
diuidite MGVL^P^S^ (diuidite F, sed nihil in marg. adscr.), diuidit 
et T, diuidere g et sic corr. i* {ud L^) 21 id est — institutam 

del. Polak post alios 22 custodit Qd^, custodiit rel. (it in ras. 

m. 1 M), cf. l. 25 25 permutata aut M^, permutauit aut If*, per- 

mutat ac R pr(a)eteriit MGVd icf. 1.22) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 8«-8»] 105 

nec ego id notarem^ nisi mihi mirum uideretur tradidisse ali- 
qnos, legato eum consnlari snccessorem dedisse ut rudi et 
indoctOy cuius manu ixi pro ipsi scriptum animaduerterit. 
quotiens autem per notas scribit, B pro A, C pro B ac de- 

5 inceps eadem ratione sequentis litteras ponit; pro X autem 
duplex A. 

Ne Graecarum quidem disciplinarum leuiore studio tene-89 
batur. in quibus et ipsis praestabat largiter magistro dicendi 
usus Apollodoro Pergameno, quem iam grandem natu Apol- 

10 loniam quoque secum ab urbe iuuenis adbuc eduxerat, de- 
inde eruditione etiam uaria repletus [sjper Arei philosophi 
iilioTumque eius Dionysi et Nicanoris contubemium; non ta- 
men ut aut loqueretur expedite aut componere aliquid aude- 
ret; nam et si quid res exigeret, Latine formabat uertendum- 

15 que alii dabat. sed plane poematum quoque non imperitus, 
delectabatur etiam comoedia ueteri et saepe eam exhibuit 
spectaculis publicis. In euoluendis utriusque linguae auctori- 2 
bus nihil aeque sectabatur, quam praecepta et exempla publice 
uel priuatim salubria, eaque ad uerbum excerpta aut ad do- 

so mesticos aut ad exercituum prouinciarumque rectores aut ad 
urbis magistratus plerumque mittebat, prout quique monitione 
indigerent. etiam libros totos et senatui recitauit et populo 
notos per edictum saepe fecit, ut orationes Q. Metelli de 



4 cf. Isid. orig. 124,2 (Suet. rel. p. 137 R.) Caesar quoque Augustus 
ad filium: quoniam, inquit, innumerabilia incidunt assidue quae scribi 
ad alterutrum oporteat et esse secreta, inter nos habeamus notas si uis 
tales, ut cum aliquid notis scribendum erit, pro unaquaque littera scri- 
bamus sequentem hoc modo : pro A B, pro B C et deinceps eadem ratione 
ceteras; pro X autem littera redeundum erit ad duplex A (a a Gud). 



3 ixi] xi G,\i V 4 B.PRO-AC- pro hac M, R- pro AC- pro 
b; ac F 6 duplex a. a. IT 7 disciplina in leuiori G 11 etiam 
ow. G sperarei MGVT, om. X {ss. i', replety L^, repletus in 6), 
corr. Sdlm<mu8 12 contibemium (contintib- V) MVL^ {uix ita Siiet.), 
contubemio TIR iniit post contubemium add. X 13 ut allo- 

queretur V 16 dabat, sed plane. distinguunt Bentley et Madvig 
dein post imperitus ad I.V 19 priuatum M ad {post aut) om. G, 
2bV 20 prius ad om. LPS exercituum GL^N, exercitum MX*T {sic 
Suet.?) 23 orationesque (-q: M, -quae JIJ?) MVT, orationeq; G, 

orationes X, corr. ? 



Digitized by VjOOQ lC 



106 C. SVETONI TRANQVILLI 

prole augenda et Rutili de modo aedificiorum, quo 
magis persuaderet utramque rem non a se primo animaduer- 
sam^ sed antiquis iam tunc curae fuisse. 
3 Ingenia saeculi sui omnibus modis fouit. recitantis et 

benigne et patienter audiit, nec tantum carmina et historias, 5 
sed et orationes et dialogos. componi tamen aliquid de se 
nisi et serio et a praestantissimis offendebatur^ admonebatque 
praetores ne paterentur nomen suum commissionibus obso- 
lefieri. 

90 Circa religiones talem accepimus. tonitrua et fulgura 10 
paulo infirmius expauescebat, ut semper et ubique pellem 
uituli marini circumferret pro remedio atque ad omnem ma- 
ioris tempestatis suspicionem in abditum et concamaratum 
locum se reciperet, constematus olim per nocturnnm iter 
transcursu fulguris, ut praediximus (cap, 29y. 15 

91 Somnia neqtie sua neque aliena de se neglegebat. Phi- 
lippensi acie quamuis statuisset non egredi tabemaculo pro- 
pter ualitudinem, egressus est tamen amici somnio monitus*, 
cessitque res prospere, quando captis castris lectica eius, 
quasi ibi cubans remansisset, concursu hostium confossa at- so 
que lacerata est. ipse per omne uer plurima et formidulosis- 
sima et uana et irrita uidebat, reliquo tempore rariora et 

2 minus uana. cum dedicatam in Capitolio aedem Tonanti loui 
assidue frequentaret, somniauit queri Capitolinum louem cul- 
tores sibi abduci seque respondisse Tooantem pro ianitore ei S5 
appositum; ideoque mox tintinnabulis fastigium aedis redimiit, 
quod ea fere ianuis dependebant. ex nocturno uisu etiam 



4 Victor Caes. 1,5 doctorum, qui abunde erant, necessariorumque 
percultor. 10 id. i, 5 cum . . . religionibus mire attineretur. cf. Ein- 
hard. 26 {coll Aug. 93 p. 107, 17) 



1 domo G*F, cor»'. G^ 2 a] ad My ab Roth (non a se primo 
om. T) 4 modie omnibus GiV 11 infirmus G 18 concameratum 
GXTN 16 desegne legebat V, negligebat de se G^ 18 est oni. G 
21 est. ipse T'P* (est item g), ipse ei M (sic m. 1 ut uid.), ipse e G, 
ipse et V, ipse LP^d formidolosissima M*LT' {cf. Nero 6) 22 ut 
uana Modd. inritanda V 23 populus 2>08t loui suppl. Madvig {aut 
scribendum censet cum dedicata . . . aedes . . . frequentaretur) , uolgus 
Mahly, ciuitas Biicheler {cf Dio 54, 4) 24 frequentarent B.-Crus. 

26 redimit (rede- P) LPT 27 dependeant Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



DI7VS AVGVSTVS [cap. 89-94] 107 

stipem quotannis die certo emendicabat a populo cauam ma- 
num asses porrigentibus praebens. 

Auspicia et omina quaedam pro certissimis obseruabat:93 
si mane sibi calceus perperam ac sinister pro dextro indu- 
6 ceretuT; ut dirum ; si terra mariue ingrediente se longinquam 
profectionem forte rorasset, ut laetum maturique et prosperi 
reditus. sed et ostentis praecipue mouebatur. enatam inter 
iuncturas lapidum ante domum suam palmam in conpluuium 
deorum Penatium transtulit^ utque coalesceret magno opere 

10 curauit. apud insulam Gapreas ueterrimae ilicis demissos 9 
iam ad terram languentisque ramos conualuisse aduentu suo^ 
adeo laetatus est, ut eas cum re p. Neapolitanorum pemiuta- 
uerit Aenaria data. obseruabat et dies quosdam^ ne aut po- 
stridie nundinas quoquam proficisceretur aut Nonis quicquam 

15 rei seriae incobaret; nihil in hoc quidem aliud deuitans^ ut 
ad Tiberium scribit, quam dv6(prjnlav nominis. 

Peregrinarum caerimoniarum sicut ueteres ac praeceptas93 
reuerentissime coluit^ ita ceteras contemptui habuit. namque 
Athenis initiatus, cum postea Romae pro tribunali de pri- 

to uilegio sacerdotum Atticae Cereris cognosceret et quaedam 
secretiora proponerentur, dimisso consilio et corona circum- 
stantium solus audiit disceptantes. at contra non modo in 
peragranda Aegjpto paulo deflectere ad uisendum Apin super- 
sedit, sed et Gaium nepotem, quod ludaeam praeteruehens 

» apud Hierosolyma[m] non supplicasset, conlaudauit. 

Et quoniam ad haec uentum est, non ab re fuerit sub-94 
texere, quae ei prius quam nasceretur et ipso natali die ac 

24 Oro8. VII 3,4 sq. Gaium nepotem suum Caesar Augustus ad 
ordinandas Aegypti Syriaeque prouincias misit. qui praeteriens ab 
Aegypto fines Palaestinae apud Hierosolymam in templo dei tunc saucto 
et celebri adorare contempsit, sicut Suetonius Tranquillus refert. quod 
AugustuB ubi per eum comperit, prauo usus iudicio prudenter fecisse 
landauit. 

1 a,] e M 7 et om. g ea natam 31^, eo ut natam M* 10 di- 
o 
missoB MG 12 eas Md (o S8. M*), eQ,m Bentley re om. V 18 aeni- 

aria (elna- S) X 16 quide in M 16 quam om. hoc loco X* AYC- 

4>€AAIdihi M et sim. rel. (6 omnes lyraeter H), quam dubitationem add. S 

et sie 88. in VLP 1 7 receptas Beroald., p( opulo) R. receptas {uel ac- 

ceptas) Otid. 21 concilio TIEP^ST 22 andiuit6^ 25 Hierosolyma Burm. 



Digitized by VjOOQ lC 



108 C. SVETONI TRANQVILLI 

deinceps euenerint; quibus fatura magnitudo eius et perpetua 
felicitas sperari animaduertique posset. 

2 Yelitris antiquitus tacta de caelo parte muri responsum 

est eius oppidi ciuem quandoque rerum potiturum; qua fidu- 
cia Yelitemi et tunc statim et postea saepius paene ad exi- 6 
tium sui Gum populo R. belligerauerant; sero tandem docu- 
mentis apparuit ostentum iilud Augusti potentiam portendisse. 

8 Auctor est lulius Marathus^ ante paucos quam nascere- 

tur menses prodigium Romae factum publice^ quo denuntia- 
batur, regem p(opulo) R(omano) naturam parturire; senatum lo 
ezterritum censuisse; ne quis illo anno genitus educaretur; 
eos qui granidas uxores haberent, quod ad se quisque spem 
traheret, curasse ne senatus consultum ad aerarium deferretur. 

4 In Asclepiadis Mendetis Theologumenon libris lego, 

Atiam, cum ad sollemne ApoUinis sacrum media nocte ue- i6 
nisset, posita in templo lectica, dum ceterae matronae dor- 
mirent, obdormisse; draconem repeute irrepsisse ad eam pau- 
loque post egressum; illam expergefactam quasi a concubitu 
mariti purificasse se; et statim in corpore eius extitisse ma- 
culam uelut picti draconis nec potuisse umquam exigi, adeo fo 
ut mox publicis balineis perpetuo abstinuerit; Augustum na- 
tum mense decimo et ob hoc Apollinis filium existimatum. 
eadem Atia, prius quam pareret, somniauit intestina sua ferri 
ad sidera explicarique per omnem terrarum et caeli ambitum. 
somniauit et pater Octauius utero Atiae iubar solis exortum. n 

6 Quo natus est die, cum de Catilinae coniuratione agere- 

tur in curia et Octauius ob uxoris puerperium serius afftiissety 
nota ac uulgata res est P. Nigidiura comperta morae causa, 
ut horam quoque partus acceperit, affirmasse dominum terra- 

29 {cf. l 3 €t 10) Seru. Verg. Aen. VI 708 huius {Augusti) in ad- 

2 superari G possit Q 4 est om. MG V8 eius om. LP^S 
oppidi om. V 6 suum V belligerauerunt X 10 populi romani 

o o 

soluit Q, p. R S* 12 habent quod a 86 G 14 theulog-Jf 16 et post 
uenisset add. M dormirentj domum irent Graevius (dormitum do- 

mum irent M.Hertz)^ ad aram irent Heinsius^ conuenirent Betitley 
(Ernesti), coirent Madvig, obirent (sc. sacrum) Modd., <^domi^ dormirent 
Wissowa^ adorarent JBMc/i^Zer 19 marito M 20 ueluti g eximi X 
21 balneis GX*n 24 terrarum GT, terram (teram S) MX* 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVQVSTVS [cap. 94] 109 

nim orbi natum. Octaoio postea, cam per secreta Thraciae 
exercitum daceret^ in Liberi patris luco barbara caerimoDia 
de filio consulenti^ idem affirmatnm est a sacerdotibus, quod 
infuBo super altaria mero tantum flammae emicuisset, ut su- 

5 pergressa fastigium templi ad caelum usque ferretur; unique 
omnino Magno Alexandro apud easdem aras sacrificanti simile 
prouenisset ostentum. atque etiam sequenti statim nocte ui- 6 
dere uisus est filium mortali specie ampiiorem, cum fulmine 
et sceptro exuuiisque louis Optimi Maximi ac radiata corona, 

10 super laureatum currum, bis senis equis candore eximio tra^ 
hentibus. infans adhuc, ut scriptum apud C. Drusum extat, 
repositus uespere in cunas a nutricula loeo plano, postera 
luce non comparuit diuque quaesitus tandem in altissima 
turri repertus est iacens contra solis exortum. 

15 Cum primum fari coepisset, in auito suburbano obstre- 7 
pentis forte ranas silere iussit, atque ex eo negantur ibi ranae 
coaxare. ad quartum lapidem Campanae uiae in nemore 
prandenti ex inprouiso aquila panem ei e manu rapuit et, 
cum altissime euolasset, rursus ex inprouiso leuiter delapsa 

fo reddidit. 

Q. Catulus post dedicutum Capitolium duabus continuis >< 
uoctibus somniauit: prima, louem Optimum Maximum e prae- 
textatis compluribus circum aram ludentibus unum secreuisse at- 
que in eius sinum signum rei p. quod manu gestaret reposuisse; 

16 at insequenti, animaduertisse se in gremio Capitolini louis 



nentum iam nunc et Caspia regna responBis horrent diuum] quod au- 
tem dicit uerum est: nam et Suetonius ait in uita Caesarum (Caesaris 
cod. Regin., Stephanus et DanieJ)^ responsa esse data per totum orbem 
nasci inuictum imperatorem. 



4 altari B flamma Modd. fort. recte 5 olimque X 6 sacrificante 
MG 7 prouenisse Bentley 9 exubiisque (exc- V) MGVB 11 C.] Cae- 
%9iT&m MUUerapudB.-Crusium 12 cuna K 15 auitu (-tii G) J/^r/./^^ 
auita S 22 e] ex S, om. T 24 in eius sinum (sinum eius LPOT) 
eignum XT, in eius signum MGVS ("sinu ad 'signu in marg. adscr. M"^), 
in eiug sinum Bentley (Both) rei p. quod X, rei p. ir p- G) quam 

(qua V) MGVT, rem p. quam S (Bentley, Both), Romae quod Lipsius (sl- 
x6va rivcc rtjg 'Pmfirig Dio 45, 2) reposuisset F, respondisse G (spon- 
dis del. m. 1 at non corr.) 26 ad G, atque T se om. G 



Digitized by VjOOQ lC 



110 C. SVETONI TRANQVILLI 

eundem puerum, quem cum detrahi iussisset, prohibitum mo- 
nitu dei, tamquam is ad tutelam rei p. educaretur; ac die 
proximo obuium sibi Augustum, cum incognitum alias habe- 
ret, non sine admiratione contuitus simillimum diiit puero, 
de quo somniasset. quidam prius somnium Catuli aliter ex- 5 
ponunt, quasi luppiter compluribus praetextatis tutorem a se 
poscentibus unum ex eius demonstrasset, ad quem omnia de- 
sideria sua referrent, eiusque osculum delibatum digitis ad os 
suum ret<t)>ulisset. 
9 M. Cicero C. Caesarem in Capitolium prosecutus som- le 

nium pristinae noctis familiaribus forte narrabat: puerum 
facie liberali demissum e caelo catena aurea ad fores Capi- 
toli constitisse eique louem flagellum tradidisse; deiude re- 
pente Augusto uiso, quem ignotum plerisque adhuc auunculus 
Caesar ad sacrificandum acciuerat, affirmauit ipsum esse, cuius 15 
imago secundum quietem sibi obuersata sit. 

10 Sumenti uirilem togam tunica lati claui resuta ex utra- 
que parte ad pedes decidit. fuerunt qui interpretarentur, non 
aliud significare, quam ut is ordo cuius insigne id esset quan- 
doque ei subiceretur. «0 

11 Apud Mundam Diuus lulius castris locum capiens cum 
siluam caederet, arborem palmae repertam conseruari ut omen 
uictoriae iussit; ex ea continuo enata suboles adeo in paucis 
diebus adoleuit, ut non aequiperaret modo matricem, uerum 
et obtegeret frequentareturque columbarum nidis, quamuis id n 
auium genus duram et asperam frondem maxime uitet. illo 
et praecipue ostento motum Caesarem ferunt, ne quem alium 
sibi succedere quam sororis nepotem uellet. 

12 In secessu ApoUoniae Theogenis mathematici pergulam 
comite Agrippa ascenderat; cum Agrippae, qui prior con- ao 
sulebat, magna et paene incredibilia praedicerentur, reticere 
ipse genituram suam nec uelle edere perseuerabat, metu ac 



2 tulam M^y titulam V 4 murmuratione V 5 Taliter (T ruhr.) O 
8 dicitis V, dictis G 12 demissum Ttf, demissa 3f {corr. ex demisBO 
»*. 1) Xy demisso GV e om. G 14 uisoq; magno tum G 16 ob- 
seruata X'e {in M uers in ras. in. 1) 17 laticlauia Graevius resoluta 
Halhertsma 19 significari SUphanm 29 successu M, secessum X 
per tegulam X 30 Agrippa ascenderat cum om. V 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. »4^»6] 111 

pudore ne minor inueniretur. qua tamen post multas adhor- 
tationes uix et cunctanter edita exiliuit Theogenes adorauit- 
que eum. tantam mox fiduciam fati Augustus habuit, ut 
thema suum uulgauerit nummumque argenteum nota sideris 

5 Capricomi, quo natus est, percusserit 

Post necem Gaesaris reuerso ab ApoUonia et ingrediente96 
eo urbem repente liquido ac puro sereno circulus ad speciem 
caelestis arcus orbem solis ambiit ac subinde luliae Caesaris 
filiae monimentum fulmine ictum est. primo autem consulatu 

10 et augurium capienti duodecim se uultures ut Romulo osten- 
derunt et immolanti omnium uictimaruni iocinera replicata 
intrinsecus ab ima fibra paruerunt^ nemine peritorum aliter 
coiectante quam laeta per haec et magna portendi. 

Quin et bellorum omnium euentus ante praesensit. con-96 

15 tractis ad Bononiam triumuirorum copiis aquila tentorio eius 
supersedens duos coruos hinc et inde infestantis afflixit et 
ad terram dedit^ notante omni exercitu futuram quandoque 
inter coUegas discordiam talem qualis secuta est^ at<(que'^ 
exitum praesagiente. <. . .> Philippo<8> Thessalus quidam de 

»0 futura uictoria nuntiauit auctore Diuo Caesare, cuius sibi spe- 
cies itinere auio occurrisset. 

Circa Perusiam sacrificio non litanti cum augeri hostias 2 
imperasset ac subita eruptione hostes omnem rei diuinae ap- 
paratiun abstulissent^ constitit inter haruspices^ quae peri- 

25 culosa et aduersa sacrificanti denuntiata essent, cuncta in 
ipsos recasura qui exta haberent; neque aliter euenit. pridie 
quam Siciliensem pugnam classe committeret^ deambulanti in 

6 Oro8, VI 20, 5 nam cum primum C. Caesare auunculo buo inter- 
fecto ex ApoUonia rediens urbem ingrederetur, hora circiter tertia re- 
pente liquido ac puro sereno circulus ad speciem caelestiB arcus orbem 
solis ambiit. 

2 exiluit VLFHQ, -liit -B (c/. p. 112, 1) 7 circulo . . . c^lesti G 
10 et] ei T (consulatus dieBentley) 12 (^SLyy^p&ruenmt Bentley, Mad- 
vig (s?) 18 atque exitum Torr., at (ad G) exitum (exercitum V) Sl, 
et exitum Both 19 lactinam statuit Boot, explens eunti (accedenti 

lui proficiscenti Biicheler) et tum Philippo<(8>, in Philippis uulg. {ed. 
Paris. a. 1509), Philippis ed. lunt 1510 al, apud Philippos Salmasius 
quidem G, quiddam S 20 futuram uictoriam Boot 22 litanti 3/', 
litati M^G, litato X'd, litante T {uulg.) 



Digitized by LjOOQIC 



112 C. SVETONI TRANQYILLI 

litore piscis e mari exiliuit et ad pedes iacuit. apud Actiani 
descendenti in aciem asellus cum asinario occurrit: homini 
EutychuSy bestiae Nicon erat nomen; utriusque simulacrum 
aeneum uictor posuit in templo^ in quod castrorum suorum 
locum uertit. s 

97 Mors quoque eius^ de qua dehinc dicam, diuinitasque 
post mortem euidentissimis ostentis praecognita est. cum 
lustrum in campo Martio magna populi frequentia conderet^ 
aquila eum saepius circumuolauit transgressaque in uicinam 
aedem super nomen Agrippae ad primam Utteram sedit; quo lo 
animaduerso uota^ quae in proximum lustrum suscipi mos 
est, coUegam suum Tiberium nuncupare iussit: nam se, quan- 
quam conscriptis paratisque iam tabulis, negauit susceptumm 

2 quae non esset soluturus. sub idem tempus ictu fulminis ex 
inscriptione statuae eius prima nominis littera effluxit; respon- is 
sum est^ centum solos dies posthac uicturum^ quem numerum 

C littera notaret, futurumque ut inter deos referretur, quod 
aesar, id est reliqua pars e Caesaris nomine, Etrusca lingua 
deus uocaretur. 

3 Tiberium igitur in Dlyricum dimissurus et Beneuentum 20 
usque prosecuturuS; cum interpellatores aliis atque aliis causis 
in iure dicendo detinerent^ exclamauit, quod et ipsum mox 
inter omina relatum est: non, si omnia morarentur^ am- 
plius se posthac Romae futurum; atque itinere incohato 
Asturam perrexit et inde praeter consuetudinem de nocte ad 25 
occasionem aurae euectus causam ualitudinis contraxit ex 

98profluuio alui. tunc Campaniae ora proximisque insulis cir- 
cuitis Caprearum quoque secessui quadriduum impendit re- 
mississimo ad otium et ad omnem comitatem animo. 
2 Forte Puteolanum sinum praeteruehenti uectores nautae- so 

que de naui Alexandrina, quae tantum quod appulerat; can- 

esqq. cf. Einhard.32 (coll lul 81 et Cal 67) 

1 exiluit VLP*nQ (cf. p. 111,2) 6 hinc W {Roth), ^%inc M (de 88. 
VI. antiqua) 9 circumuolitauit POST 16 affluxit M 17 enota- 
ret M, denottnet Bticheler ut om. M^G 18 id est — nomine ftu- 
specta JBurmanno del. Pohk e om. M^S^T, & G 22 tenerent G 

23 omina — si om. V omnia] omina PT{Kraffert) 24 in itinere MG VS 
26 aurea aure M (aure^ uectus V) ex om. T 27 aluei G 28 quatri- 
duum XT 29 comitatum GL^ Sl an hic quoque naue.^ 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. w-os] 113 

didati coronatique et tura libantes fausta omina et eximias 
laudes congesserant: per illum se uiuere^ per illum naui- 
gare^ libertate atque fortunis per illum frui. qua re 
admodum exhilaratus quadragenos aureos comitibus diuisit 
6 iusque iurandum et cautionem exegit a singulis^ non alio da- 
tam summam quam in emptionem Alexandrinarum mercium 
absumpturos. sed et ceteros continuos dies inter uaria mu- 3 
nuscula togas insuper ac paLlia distribuit; lege proposita ut 
Romani Graeco^ Graeci Romano habitu et sermone uterentur. 

10 spectauit assidue exercentes ephebos, quorum aliqua adhuc 
copia ex uetere instituto Capreis erat; isdem etiam epulum 
in conspectu suo praebuit permissa, immo exacta iocandi li- 
centia diripiendique pomorum et obsoniorum rerumque <. . .> 
missilia. nullo denique genere hilaritatis abstinuit. 

11 Vicinam Capreis insulam Apragopolim appellabat a de- 4 
sidia secedentium illuc e comitatu suo. sed ex dilectis unum, 
Masgabar nomine^ quasi conditorem insulae xri^rr^v uocare 
coneueuerat. huius Masgabae ante annum defuncti tumulam 
cum e tricliaio animaduertisset magna turba multisque lumi- 

so nibus frequentari; uersum compositum ex tempore clare pro- 

nuntiauit: 

xtl6rov d\ rvfifiov b16oq& nvQOVfievov' 

conuersusque ad Thrasyl<l>um Tiberi comitem contra accu- 



16 Schol. luu. 10, 93 de qua insala {Capreis) Augustus dcnQaY^' 
noXiv dixit, quod ibi esset otii locus, ut ait Suetonius. 



1 thura GXT et om. MGVLP^S, inde <8uper> fausta omina 

eximias coni. Bentley eoll. Cal. 13, eximia8<que> Politianus nescio an 
meUus 2 per illum nauigare om. G 8 fortitudinis G 6 iussit- 
que G, iuB V8 a om. V 6 ineptionem MGQ (corr, G^) 10 assi- 
due et GTS 11 ueteri6r 12 permisso 6r 14 missilia (missia E)MGT, 
missilium X* (uulg.), ^similium^ missilia Oud., <(omnium> m. C.F.W. 
Muller, <omne genu8> m. Polak {cf. Cal. 18 Ner. 11 Dom. 4) ge- 
nera M 15 Capreas Torr. appellarat Bentley 16 sedentium G 
e] et G, eo V ex] et ex Bentley 17 xrierriv om. PT, conditam ss. in 
VL 18 consuerat M^GLT 22 super graeca (KTICOY M, TYMBONN 
codd. praeter V, €ICOP(0C VLS, nYPOMCiNON M) ereantis tumulum 
in monte {ud montem) ignitum hcriptum fuit in exewplari, unde fluxe- 
runt VLS (creantis om. V, pro in monte est manentera in L, inno- 
centem in V) 23 conuersus V 

Stxtovxvs ed. Ihm. I. 8 



Digitized by VjOOQ lC 



114 C. SVETONI TRANQVILLI 

bantem et ignarum rei interrogauit, cuiusnam poetae putaret 
esse; quo haesitante subiecit alium: 

OQag q)de66L Ma6y(xfiav ri^ci^evov; 
ac de hoc quoque consuluit. cum ille nijiil aliud responderet 
quam^ cmuECumque essent optimos esse, cachinnum sustulit s 
5 atque in iocos efiusus est. mox Neapolim traiecit quanquam 
etiam tum infirmis intestinis niorbo uariante; tamen et quin- 
quennale certamen gymnicum honori suo institutum perspecta- 
uit et cum Tiberio ad destinatum locum contendit. sed in 
r edeundo adgrauata ualitudine tandem Nolae succubuit reuo- lO 
catumque ex itinere Tiberium diu secreto sermone detinuit 
neque post ulli maiori negotio animum accommodauit. 
99 Supremo die identidem exquirens, an iam de se tumultua 

foris esset, petito speculo capiUum sibi comi ac malas la- 
bantes corrigi praecepit et admissos amicos percontatus, ec- is 
quid iis uideretur mi[ni]mum uitae commode trans- 
egisse, adiecit et clausulam <co;w. Att. frg. III p. 544 n,77iy: 
iTtai dh ndvv xa<^Xycjg 7cinai6xaij 86xb xqoxov 
xal ndvxeg iinug fiexd xaQag TtQOTtdfitlfaxs. 

10 Victor. Caes. 1, 2 morbo Nolae coneumptus. Epit. 1, 26 (u. ad 
p. 115, 11) 

1 cuius iam G putaret T, putarit (-uerit S) rel. 2 quod V 
3 ss. uides certe j n. sepultum tn VLS 4 ac de] adde MQ 7 intesti- 
nis ; morbo uariante tamen disting. Modd. 8 suo corr. ex sui (w. 1 ut 
uid.) M, sui Bentley 14 labentes GF {inFcorr. m.l), albentes Kraffert 
15 etGTd, om. MX' {in V sequitiir amissos) percunctatua X h§cquid 
(hec- d ) M6, et quid rel (et expunctum in L), corr. edd. uet. 16 eis G, his 
TT, hiis LS minimum Sl, nimium edd. pleraequ^ uet, corr. P* {Beroal- 
dus) 17 et del Bentley 18 eTCIA€TI^X0IK^(A)CTOTIMCMOAO- 
TCKPOTON M et similiter reliqui, nisi quod iniiio CTICI dant GVLPOSR, 
CTIC T, €TC nQ; tumnMCMO VL, HMCNOIO S; ss. postulet autem 
date plausum «i VLS {post autem nescio quid erasum in S)i trimetrum 
supra positum effecit Bticheler, tl 6h nav ^xti %ctX&s to5 nixiyvLai Sors 
TiQOTOv Turnehus, iTiel d' ix^i. {uel Sh cf;^©?) TeXog t6 naiyviov d. x. BenU 
ley, el 6i xi Ix^t xaXibg t6 ncciyvLov -kqotov doTS Roth 19 xal ndvTsg] 
K^ni^NTCC (-HC n) MGPnR, K^n^NTH Q, Kl^ni^NTCC et ss. et 
omnes VLS (omnes om. V) CK^C MQ, ss. uos in VLS, 'biutg Eras- 
mus MCT^^AP^C (C om. L) ct ss. cum gaudio VLS, MCTAXP^C G 
ngoniu^aTs Bentley et Roth, TinOnMY^TC M, TIPOnMr^TC (Tl 
om. n, TY pro VYin FT) GTFT, TIHMY^TC et ss. aliquid facite VLS, 
xTVTrriauTS Erasmus, noTtTCvaaTS Turnebus 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS AVGVSTVS [cap. ss-ioo] 115 

omnibus deinde dimissis, dum adaenientes ab orbe de Drnsi 
filia aegra interrogat, repente in osculis Liuiae et in hac uoce 
defecit: Liuia, nostri coniugii memor uiue, ac uale! 
sortitus exitum facilem et qualem semper optauerat. nam 2 
6 fere quotiens audisset cito ac nuUo cruciatu defunctum quem- 
piam^ sibi et suis evd^ava^iav similem — hoc enim et uerbo 
uti solebat — precabatur. unum omnino ante efflatam ani- 
mam signum alienatae mentis ostendit, quod subito pauefactus 
a quadraginta se iuuenibus abripi questus est. id quoque 

10 magis praesagium quam mentis deminutio fuit^ siquidem toti- 
dem milites praetoriani extulerunt eum in publicum. obiit 100 
in cubiculo eodem^ quo pater Octauius, duobus Sextis^ Pom- 
peio et Ap<(p^uleiO; cons. XIIII. EaL Septemb. hora diei nona^ a.iip.o. 
septu^esimo et sexto aetatis anno^ diebus Y et XXX minus. 

15 Corpus decuriones municipiorum et coloniarum a Nola 2 

Bouillas usque deportarunt noctibus propter anni tempus^ 
cum interdiu in basilica cuiusque oppidi uel in aedium sacra- 
rum maxima reponeretur. a Bouillis equester ordo suscepit 
orbique intulit atque in uestibulo domus conlocauit. senatus 

so et in funere ornando et in memoria honoranda eo studio cer- 
tatim progressus est, ut inter alia complura censuerint qui- 
dam, funus triumphali porta ducendum, praecedente Yictoria 
quae est in curia^ canentibus neniam principum liberis utrius- 
que sexus; alii, exequiarum die ponendos anulos aureos fer- 

25 reosque sumendos; nonnulli, ossa legenda per sacerdotes 
summorum collegiorum. fuit et qui suaderet, appellationem 8 
mensis Augusti in Septembrem transferendam, quod hoc ge- 
nitus Augustus, illo defunctus esset; alius, ut omne tempus 
a primo die natali ad exitum eius saeculum Augustum appel- 

11 Exitrop. VII 8,4 obiit ... septuagesimo sexto anno morte com- 
muni. Epit 1, 26 annos septem et septuaginta ingresaus Nolae morbo 
interiit (cf, p. 114, 10). 

1 ab urbe L^S*i (in hoc 88. i ad urbem), ad urbem St (sic etiam 11 \ 
ab urbe ean-. m. 2, at po8tea restituta prima lectio) 2 interrogabat T 
3 coniugi Both 6 fero M 6 eiT^^^CI^N M, €YT- rel, ss. bonam 

mortem m H, bonum exitum m VLS 7 afflatam M 10 psagum M, 
inde praesagum Btntley diminutio GXB 14 quinque et triginta 
GVSQ (qninque etiam LP) 17 inaedia M, inedia G, in ^de IIQS 

20 studi Polak 22 pcedenti G 29 natalis GT 



Digitized by VjOOQ lC 



116 C. SVETONI TRANQVILLI 

laretur et ita in fastos referretur. uerum adhibito honoribuB 
modo bifariam laudatus est: pro aede Diui luli a Tiberio et 
pro rostris ueteribus a Druso Tiberi filio, ac senatorum ume- 

4 ris delatus in Campum crematusque. nec defuit uir praeto- 
rius^ qui se ef&giem cremati euntem in caelum uidisse iuraret. s 
reliquias legerunt primores equestris ordinis tunicati et discincti 
pedibusque nudis ac Mansoleo condiderunt. id opus inter 
Flaminiam uiam ripamque Tiberis sexto suo consulatu ex- 
truxerat circumiectasque siluas et ambulationes in usum po- 
puli iam tum publicarat. lo 

101 Testamentum L. Planco C. Silio cons. UI. Non. Apriles^ ».iJip.c. 
ante annum et quattuor menses quam decederet, factum ab 
eo ac duobus codicibus partim ipsius partim libertorum Po- 
lybi et Hilarionis manu scriptum depositumque apud se uir- 
gines Vestales cum tribus signatis aeque uoluminibus protu- 16 
lerunt. quae omnia in senatu aperta atque recitata sunt. 

2 heredes instituit primos: Tiberium ex parte dimidia et sei- 
tante, Liuiam ex parte tertia, quos et ferre nomen suum ius- 
sit; secundos: Drusum Tiberi filium ex triente, ex partibus 
reliquis Germanicum liberosque eius tres sexus uirilis; tertio »o 
gradu propinquos amicosque compluris. legauit populo R. 
quadringenties, tribubus tricies quinquies sestertium, prae- 
torianis militibus singula milia nummorum, cohortibus urbanis 
quingenos, legionaris trecenos nummos; quam summam re- 
praesentari iussit, nam et confiscatam semper repositamque *^ 

8 habuerat. reliqua legata uarie dedit perduxitque quaedam ad 
uicena sestertia, quibus soluendis annuum diem finiit, ex- 
cusata rei familiaris mediocritate nec plus peruenturum ad 
heredes suos quam milies et quingenties professus, quamuis 

4 Etitrop. VII 8, 4 Romae in campo Martio sepultus est, uir qui 
non inmerito ex maxima parte deo similis est putatus. 



1 falsoB G 2 modo om. T 3 <^8ub> ueteribus Egnatitis 4 cre- 
matisque G, crematusque est S, crematus est Stephanus 11 apri- 

lis GXT 14 se om. V, sex g 17 sextante T et in marg. V, sex- 

tam MGX\ sexta Cuiacius (cf. Ttb. 23) 18 quos et] quo G 22 qua- 
driofenties MGVR {recte g) tribulibus Lipsius quinques MGV, 

{recte g)^ quinque X 26 perduxit G, produxitque n<5 et fere edd. 
27 uicies sestertium Perizonius 28 plus om. G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS AVGVSTVS [cap. 100-101] 



117 



uigiuti proximis anms quaterdecies milies ex testameutis ami- 
corum percepisset; quod paeue omue cum duobus patemis 
patrimouiis ceterisque hereditatibus iu rem p. absumpsisset. 
lulias filiam neptemque, si quid iis accidisset, uetuit sepulcro 
5 suo iuferri. tribus uoluminibus^ imo mandata de funere suo 4 
complexus est^ altero indicem rerum a se gestarum, quem 
uellet incidi in aeneis tabulis^ quae ante Mausoleum statue- 
rentur, tertio breuiarium totius imperii, quantum militum sub 
signis ubique esset^ quaatum pecuniae in aerario et fiscis et 
10 uectigaliorum residuis. adiecit et libertorum seruorumque 
nomina; a quibus ratio exigi posset. 

4 iuliam G et post uetuit add. V 6 De tribus T 7 in 

om. GT {in G praecedit in dici) altero post tabulis add. V quem 
MG 9 esset TIRS^T, essent rel. (uix ita Suet) uicis G 

subscr. c. guetoni tranquilli de uita caesar (caesarum V) diuus 
aug. explic. (august* explicit V) incipit tiberius feliciter MV et sini. 
GTIB^ in guibu^ add. liber tertius (feliciter om. IIB) diuus augustua 
explicit. incipit tiberius liber terciua feliciter Q explicit liber ae- 
eundus. incipit de tiberio lib. IIl L et sitn. T explicit 1. II. incipit 
tertius S nulla subscr. in P 






Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE YITA CAESARVM 

LIBER m 

TIBERIVS 

1 Patricia gens Claudia — fait enim et alia plebeia, nec 

potentia minor nec dignitate — orta est ex Regillis oppido 
Sabinorum. inde Romam recens conditam cum magna cli- 
entium manu conmigrauit auctore Tito Tatio consorte Romuli, 
uel, quod magis constat, Atta Claudio gentis principe, post s 
reges exactos sexto fere anno; atque in patricias cooptata 
agrum insuper trans Anienem clientibus locumque sibi ad 



3 regens MGd (in G corr. m. antiqua), recenter X* 6 Atta] 

tatio (-cio) T C atciuej a patribus T', atque a patribus P* pa- 

tricioB TIQ coaptata ii, corr. in g (s teste Fre\uVhommio) ed. Ven,I 

7 enienem V^ amnem G lucumque T 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 1-3] 119 

Bepulturam sub Gapitolio publice aooepit. deinceps procedente 2 
tempore duodetriginta consulatus^ dictaturas quinque^ censu- 
ras septem, triumphos sex, duas ouationes adepta est. cum 
praenominibus cognominibusque uariis distingueretur, Luci 
5 praenomen consensu repudiauit^ postquam e duobus genti- 
libus praeditis eo alter latrocinii, caedis alter conuictus est. 
inter cognomina autem et Neronis assumpsit^ quo[d] signi-' 
ficatur lingua Sabina fortis ac strenuus. 

Multa multorum Glaudiorum egregia merita, multa etiam 2 

10 sequius admissa in rem p. extant. sed ut praecipua comme- 
morem^ Appius Gaecus societatem cum rege Pjrro ut parum 
salubrem iniri dissuasit. Glaudius Gaudex primus freto classe 
traiecto Poenos Sicilia expulit. ^Tibus Nero aduenientem ex 
Hispania cum ingentibus copiis Hasdrubalem^ prius quam 

15 Hannibali fratri coniungeretur, oppressit. contra Glaudius 2 
Regillianus, decemuir legibus scribendis^ uirginem ingenuam 
per uim libidinis gratia in seruitutem asserere conatus causa 
plebi fuit secedendi rursus a patribus. Glaudius +Drusus sta- 
tua sibi diademata ad Appi Forum posita Italiam per clien- 

>o telas occupare temptauit. Glaudius Pulcher apud Siciliam 
non pascentibus in auspicando pullis ac per contemptum re- 
ligionis mari demersis^ quasi ut biberent quando esse 
nollenty proelium nauale iniit; superatusque^ cum dictatorem 
dicere a senatu iuberetur^ uelut iterum inludens discrimini 

S6 publico Glycian uiatorem suum dixit. 

Extant et feminarum exempla diuersa aeque, siquidem 3 
gentis eiusdem utraque Glaudia fuit, et quae nauem cum sacris 



2 XXII Monimsen 3 aex] vi BT, septem edd. Bom. 7 quo <5 
{Beroald.) 10 setius VP, serius L, secus WST 11 pyrrho VB 
12 Caadex] claudus IIQ et pro u. l B 13 poenas M, penes {et tum 
sicilia) G expuli M\ t 88. m. 2 tibus M (Tib. Both\ tybus G^8, Ty- 
bus G^g, Tibi. V, Tibius P, Tybius S, Tiberius (per compend.) TLT, 
ClaudiuB uulg. {ed. Bonon. 148S); cf. Herm. 36 p. 303 14 hasdriba- 

lem MG, hastribabem Q^, hastrubalem (astr- 11) IIBS^ 15 annibali 
MT (Both) appius (api- JI) post Claudius add. T {uulg.) 16 re- 

gillanus g {edd. Bom. Ven. J, uulg.) 18 drus*U8 (i eram?) M, Rusua 
Fruin {potius Rusbus, cf. Hertn. 36 p. 303), Crassus O.Hirschfeld (Cae- 
CU8 rursus olim Mommsen) 19 cum diademate T'P* 22 demerfiit G 
25 Glycian Salmasius (Gliciam Sigonins, Glician Both), ilycian ijli- GPS, 
ilicy- n, ili- B, illi- T, terminatio -am LST) Sl 27 nauim G 



Digitized by VjOOQ lC 



120 C. SVETONI TRANQVILLI 

Matris deum Idaeae obhaerentem Tiberino uado extraxit^ pre- 
cata propalam, ut ita demum se sequeretur^ si sibi pu- 
dicitia constaret; et quae nouo more iudicium maiestatis 
apud populum mulier subiit^ quod in conferta multitudine a^re 
procedente carpento palam optauerat, ut frater suus Pul- 5 
cher reuiuisceret atque iterum classem amitteret, quo 

4 minor turba Romae foret. praeterea notatissimum est^Glau- 
dios omnis, excepto dum taxat P. Clodio, qui ob expellendum 
urbe Ciceronem plebeio homini atque etiam natu minori in 
adoptionem se dedit, optimates adsertoresque unicos digni- 10 
tatis ac potentiae patriciorum semper fuisse atque aduersus 
plebem adeo uiolentos et contumaces, ut ne capitis quidem 
quisquam reus apud populum mutare uestem aut deprecari 
sustinuerit; nonnulli in altercatione et iurgio tribunos plebi 
pulsauerint. etiam uirgo Yestalis fratrem iniussu populi 15 
triumphantem ascenso simul curru usque in Capitolium 
prosecuta est, ne uetare aut intercedere fas cuiquam tribu- 
norum esset. 

3 Ex hac stirpe Tiberius Caesar genus trahit e<t]> quidem 

utrumque: patemum a Tiberio Nerone, maternum ab Appio w 
Pulchro, qui ambo Appi Caeci filii fuerunt. insertus est et 
Liuiorum familiae adoptato in eam matemo auo. quae fa- 
milia, quanquam plebeia, tamen et ipsa admodum flomit 
octo consulatibus, censuris duabus, triumphis tribus, dictatura 
etiam ac magisterio equitum honorata; clara et insignibus » 

2 uiris ac maxime Salinatore Drusisque. Salinator uniuersas 
tribus in censura notauit leuitatis nomine, quod, cum se post 
priorem consulatum multa inrogata condemnassent, consulem 
itemm censoremque fecissent. Dmsus hostium duce Drauso 

1 uado] uelo G 6 reuiuesceret M V (Both) classiin G 7 no- 
tissimum ? (liuZjf.) 11 uersus G 13 deprecaturi G 14 sustinuerit 
<et> Polak ^plehisGXQ^d 15 patrem Ursiniis propter Cic. Cael. 34 
Val. Max.V 4,6 10 et quidem nQb, equidem rel.{Sl) 20 tiberio 
RQet sicpro u. l. adscr. in n (w. 1) et Q (m. ;>), timore (thi- d) MG^VLTIQS 
(in V adpicta notula o, at nihil in marg. adscr. ^uperest), iuniore (r* 
(/«. antiqua, item corr. in g), minore PSOT et sic pro u. l. ss. X* ab 
Appio] debuit a Publio 21 filii om. V intersertus M et] in et T'' 

22 l§uieorum M^ leuiorum (len- T) GXT, lemo V, corr. ^g edd. princ. 
25 insignis IIQs 28 condempnasset drusus reUquis oinissis G 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 2-6] 121 

comminuB trucidato sibi posterisque suis cognomen inuenit. 
traditur etiam pro praetore ex prouincia Gallia ret^t^ulisse 
aurum Senonibus olim in obsidione Capitolii datum nec, ut 
fama est^ extortum a Camillo. eius abnepos ob eximiam ad- 

6 uersus Grracebos operam patronus senatus dictus filium reli- 
quit^ quem in simili dissensione multa uarie molientem di- 
uersa factio per fraudem interemit. 

Pater Tiberi, Nero, quaestor C. Caesaris Alexandrino bello 4 
classi praepositus, plurimum ad uictoriam contulit. quare et 

10 pontifex in locum P. Scipionis substitutus et ad deducendas 
in Galliam coIoniaS; in quis Narbo et Arelate erant, missus 
est. tamen Caesare occiso, cunctis turbarum metu abolitio- 
nem facti decementibus, etiam de praemiis tyrannicidarum 
referendum censuit. praetura deinde functus, cum exitu anni 2 

15 discordia inter triumuiros orta esset, retentis ultra iustum 
tempus insignibus L. Autonium consulem triumuiri fratrem 
ad Perusiam secutuS; deditione a ceteris facta, solus perman- 
sit in partibus ac primo Praeueste, inde Neapolim euasit ser- 
uisque ad pilleum frustra uocatis in Siciliam profugit. sed S 

20 indigne ferens nec statim se in conspectum Sexti Pompei 
admissum et fascium usu prohibitum, ad M. Antonium tra- 
iecit in Achaiam. cum quo breui reconciliata inter omnis 
pace Romam redit uxoremque Liuiam Drusillam et tunc gi*a- 
uidam et ante iam apud se filium enixam petenti Augusto 

26 concessii nec multo post diem obiit, utroque liberorum 
superstitC; Tiberio Drusoque Neronibus. 

Tiberium quidam Fundis natuni existimauerunt secuti 5 
leuem coniecturam^ quod matema eius auia Fundana fuerit et 
quod mox simulacram Felicitatis ex s. c. publicatum ibi sit. 

23 Epit ly 23 Liuiam quaei marito concedente sibi coniunxit. cuiua 
Liuiae iam erant filii TiberiuB et Drusus {cf. Aug. 62). 

2 retulisaent V 3 olim om. G Nec et ss. Hic Gg 4 extor- 
tum om, G 6 inolientem MG diuersio G 8 Pater uero Tiberii 
{om. Jsero) s edd. Bom. Ven. I (uulg.), Pater Tiberius Nero BentJey 
10 statutua G 11 quib; G narbona ^PL^, narrabo V 12 ob- 
liuionem Lipsius, abeolutionem Polak 14 defunctus GR 15 ex- 
orta g (uufg.) 18 seruisque usque uocatis om. V 22 breuiore con- 
ciliata M 27 quidem M, quoque G sicuti G 



Digitized by VjOOQ lC 



122 C. SVETONI TRANQVILLI 

sed ut plures certioresque tradunt^ natus est Romae in Pala- 
tio XVI. Kal. Dec. M. Aemilio Lepido iterum L. Munatio 
L48».c.Planco conss. per bellum Philippense. sic enim in fastos 
actaque in publica relatum est. nec tamen desunt, qui par- 
tim antecedente anno^ Hirti ac Pansae^ partim insequenti^ 5 
Seruili Isaurici <L.>que Antoni[i] consulatu, genitum eum 
scribant. 

6 Infantiam pueritiamque habuit laboriosam et exercitatam, 

comes usque quaque parentum fugae; quos quidem apud Nea- 
polim sub inruptionem hostis nauigium clam petentis uagitu 10 
suo paene bis prodidit, semel cum a nutricis ubere, ite<ru>m 
cum a sinu matris raptim auferretur ab iis, qui pro necessi- 

2 tate temporis mulierculas leuare onere temptabant. per Si- 
ciliam quoque et per Achaiam circumductus ac Lacedaemoniis 
publice, quod in tutela Glaudiorum erant, demandatus, digre- 16 
diens inde itinere noctumo discrimen uitae adiit flamma re- 
pente e siluis undique exorta adeoque omnem comitatum 
circumplexa, ut Liuiae pars uestis et capilli amburerentur. 

S munera, quibus a Pompeia Sex. Pompei sorore in Sicilia do- 
natus est, chlamys et fibula, item bullae aureae, durant osten- so 
dunturque adhuc Bais. post reditum in urbem a M. Gallio 
senatore testamento adoptatus hereditate adita mox nomine 
abstinuit^ quod Gallius aduersarum Augusto partium fuerat. 

4 Nouem natus annos defunctum patrem pro rostris lau- 

dauit. dehinc pubescens Actiaco triumpho currum Augusti m 
comitatus est sinisteriore funali equo, cum Marcellus Oc- 
tauiae filius dexteriore ueheretur. praesedit et asticis ludis 



3 per] ^oat ngP^ST (uulg.) in fasfcis MTd, infantiB G 4 acti- 
que Q, actia JT* in om. FST (uulg.) partem MG 6 partini 

om. V insequente IIQ 6 isauricique (his- JT) MGVLT, aurunci- 
que (ar- T)ST, aurunque P (seruiHi praecedit in T'P), corr. Bentley 
et Both (Isaurici atque Antonii Politian., la. Antonique ed. Bom. II 
uulg.) 7 scribunt MGX' 8 que om. V laboriosam Pithoeus, loxo- 
riosam (potius quam lax-) corr. in luxoriosam Jlf (wl.^), luxoriosam corr. 
in luxur- G (m. 1), luxuriosam (luxuriam P^) rel., luctuosam Lips. Torr. 
et om. V exercitam g {Egnatius) 11 item Sl, corr. Ursiuus 14 per 
om. GnS ac] & UQ et tum demandati (hoc pro u. l. ss. in R) 15 tu- 
telam M^G 19 sextiXT 21 bacis n^li, om. U^Q M. (marcoH^) 
om. G 26 augusto MGVd 26 sinisteriori f. quo G cum om. V 
27 atticis T et sic V in marg., atricis (attr- L) LPS, acticis T 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [cAP. 6-8] 123 

et Troiam circensibus <lu8it> ductor turmae puerorum ma- 
iorum. 

Yirili toga sumpta adulescentiam omnem spatiumque in- 7 
sequentis aetatis usque ad principatus initia per haec fere 

6 transegit. munus gladiatorium in memoriam patris et alterum 
in aui Drusi dedit^ diuersis temporibus ac locis, primum in 
forO; secundum in amphitheatro^ rudiaris quoque quibusdam 
reuocatis auctoramento centenum milium; dedit et ludos, sed 
absens: cuncta magnifice, inpensa matris ac uitrici. 

10 Agrippinam^ Marco Agrippa genitam^ neptem Caecili At- 2 

tici equitis R., ad quem sunt Ciceronis epistulae^ duxit uxorem; 
snblatoque ex ea filio Druso^ quanquam bene conuenientem 
rursusque grauidam dimittere ac Iiiliam Augusti filiam con- 
festim coactus est ducere non sine magno angore animi^ cum 

15 et Agrippinae consuetudine teneretur et luliae mores impro- 
baret, ut quam sensisset sui quoque sub priore marito appe- 
tentem, quod sane etiam uulgo existimabatur. sed Agrippi- 8 
nam et abegisse post diuortium doluit et semel omnino ex 
OGGursu uisam adeo contentis et [t]umentibus oculis prosecutus 

so est, ut custoditum sit ne umquam in conspectum ei posthac 
ueniret. cum lulia primo concorditer et amore mutuo uixit, 
mox dissedit et aliquanto grauius, ut etiam perpetuo seeu- 
barety intercepto communis fili pignore, qui Aquileiae natus 
infans extinctus est. Drusum fratrem in Germania amisit^ 

» cuiuB corpus pedibus toto itinere praegredieiis Komam us- 
que peruexit. 

Ciuilium officiorum rudimentis regem Archelaum Trallia- 8 
nos et Thessalos^ uaria quosque de causa, Augusto cogiio- 
scente defendit; pro Laodicenis Thyatirenis Chiis terrae motu 

so afflictis opemque implorantibus senatum deprecatus est; Fan- 



1 troianis T'P^O lusit hic suppl. Benthy^ post Troiam Both, 

post maiorum Macd 8 epatiaque M, apaciaque T 4 fere om. G 
7 rudiarifl (-iis XT)] 88. iullianis m V 8 dedit. Dedit et T 9 cuncta] 
agnita JI*^ et pro u, l R nutrici G 11 ad quem — epistulae glossema 
putant B.-Crus. et G.Becker, cf. Suet. de gr. 16 14 est TP^, om. rel 
18 post diuortiumj>o^omnino transponi uult HalbeHsma 19 umentibus 
Lipsius, tumentibua (mentibus M^, tu ss. m. 1 uel m.2) Sl 20 eius ig 
{uulg.) 27 trailianos (-linos JT*^) MGVT, tracilianos X {in L corr. 
ex tru-), corr, s {ed. Bom.) 28 quoque GP^S 



Digitized by VjOOQ lC 



124 C. SVETONI TRANQVILLI 

nium Caepionem, qui cum Yarrone Murena in Augustum con- 
spirauerat, reum maiestatis apud iudices fecit et condemnauit. 
interque haec duplicem curam administrauit, annonae quae 
artior inciderat^ et repurgandorum tota Italia ergastulorum^ 
quorum domini in inuidiam uenerant quasi exceptos sup- 5 
primerent non solum uiatores sed et quos sacramenti metus 
ad eius modi latebras compulisset. 
9 Stipendia prima expeditione Cantabrica tribunus militum 

fecit, dein ducto ad Orientem exercitu regnum Armeniae Ti- 
grani restituit ac pro tribunali diadema imposuit. recepit et 10 
signa^ quae M. Crasso ademerant Parthi. post hoc Comatam 
Galliam anno fere rexit et barbarorum incursionibus et prin- 
cipum discordia inquietam. exin Raeticum Vindelicumque 

2 bellum, inde Pannonicum, inde Germanicum gessit. Raetico 
atque Vindelico gentis Alpinas, Pannonico Breucos et Dal- 15 
matas subegit, Germanico quadraginta milia dediticiorum tra- 
iecit in Galliam iuxtaque ripam Rheni sedibus adsignatis 
conlocauit. quas ob res et ouans et curru urbem ingressus 
est, prius, ut quidam putant, triumphalibus omamentis hono- 
ratus, nouo nec antea cuiquam tributo genere honoris. to 

3 Magistratus et maturius incohauit et paene iunctim per- 
cucurrit, quaesturam praeturam consulatum; interpositoque 
tempore consul iterum etiam tribuniciam potestatem in quin- 

lOquennium accepit. tot prosperis confluentibus integra aetate 
ac ualitudine statuit repente secedere seque e medio quam is 
longissime amouere: dubium uxorisne taedio, quam neque 
criminari aut dimittere auderet neque ultra perferre posset, 



ISsqq. Eutrop. VII 9 bellum {Germanicum) per DruBnm, pri- 
uignum suum, administrauit, sicut per Tiberium, priuignum altenim, 
Pannonicum <^quo Breucos et Dalmatas subegit, deinde alterum Ger- 
manicum uiseri uult C. Schradery, quo bello XL captiuorum milia ex 
Germania transtulit et eupra ripam Rheni in Gallia conlocauit. Oros. 
VI 21,'J4 GermanoB bello arripuit, e quibus quadraginta milia capti- 
uorum uictor abduxit. 



4 repugnandorum G V (in hoc n prior expuncta) 7 latrieras G 
9 deinde Ts {uulg.) 10 pro om. G 15 brencos L, breuncoa ST, 
breunos jR, brennos U et sic pro u. l. ss. in R 19 primus T*P' {uulg ) 
21 iunctum VL^Q et W ut uidetur 26 neque om. G 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERTVS [cAP. 8-11] 125 

an nt nitato assiduitatis fastidio auctoritatem absentia tuere- 
tur atque etiam augeret, si quando indiguisset sui res p. 
quidam existimant, adultis iam Augusti liberis, loeo et quasi 
possessione usurpati a se diu secundi gradus sponte cessisse 

5 exemplo M. Agrippae, qui M. Marcello ad munera publica 
admoto Mytilenas abierit, ne aut obstare aut obtrectare prae* 
sens uideretur. quam causam et ipse^ sed postea, reddidit. 2 
tunc autem honorum satietatem ac requiem laborum praeten- 
dens commeatum petit; neque aut matri suppliciter precanti 

10 aut uitrico deseri se etiam in senatu conquerenti ueniam de< 
dit. quin et pertinacius retinentibus, cibo per quadriduum 
abstinuit. facta tandem abeundi potestate, relictis Komae 
uxore et filio confestim Ostiam descendit, ne uerbo quidem 
cuiquam prosequentium reddito paucosque admodum in di- 

15 gressu exosculatus. ab Ostia oram Campaniae legens inbe- 11 
cillitate Augusti nuntiata paulum substitit. sed increbre- 
scente rumore quasi ad occasionem maioris spei commorare- 
tur, tantum non aduersis tempestatibus Rhodum enauigauit, 
amoenitate et salubritate insulae iam inde captus cum ad eam 

so ab Armenia rediens appulisset. hic modicis contentus aedibus 
nec multo laxiore suburbano genus uitae ciuile admodum in- 
stituit, sine lictore aut uiatore gymnasio interdum obambulans 
mutuaque cum Graeculis officia usurpans prope ex aequo. 

Forte quondam in disponendo die mane praedixerat, quid- 2 

S5 quid aegrorum in ciuitate esset uisitare se uelle; id a proxi- 
mis aliter exceptum iussique sunt omnes aegri in publicam 
porticum deferri ac per ualitudinum genera disponi. percul- 
sus ergo inopinata re diuque quid ageret incertus, tandem 
singulos circuit excusans factum etiam tenuissimo cuique et 

80 ignoto. unum hoc modo neque praeterea quicquam notatum 8 



4 sponte om. G 9 petiit TT 11 per] et per G quatri- 

duum (quadnium P\ triduum B^) Sl, cf. Aug. 98 p. 112, 28 13 nec XU 
17 maioris om. V 19 iam om. G 22 gymnasia ex optimo lihro 

laudat Torr., gynnasium d ambulane V 23 usurpant G 26 aegro- 

tum Bentley {e cod. Sionensi, ut uid., in quo est egrotum), Graiorum 
Graevius uisitaret V, uitare MGPW 26 acceptum (hiwens 27 per 
OTO. V disponendi M^ percussus V 28 tamen T 29 circuit VL, 
circuiit T factnm om. Tl^Qs 



Digitized by VjOOQ lC 



126 C. SVETONI TRANQVILLI 

est, in quo exeniisse ius tribunieiae potestatis uisus sit: cum 
circa scholas et auditoria professorum assiduus esset, moto 
inter antisophistas grauiore iurgio, non defuit qui eum inter- 
uenientem et quasi studiosiorem paiiis alterius conuicio in- 
cesseret. sensim itaque regressus domum repente cum appa- & 
ritoribus prodiit citatumque pro tribimali uoce praeconis con- 
uiciatorem rapi iussit in carcerem. 

4 Comperit deinde luliam uxorem ob libidines atque adul- 

teria damnatam repudiumque ei suo nomine ex auctoritate 
Augusti remissum; et quamquam laetus nuntio, tamen officii lo 
duxit, quantum in se esset, exorare filiae patrem frequentibus 
litteris et uel utcumque meritae, quidquid umquam dono de- 

6 disset, concedere. transacto autem tribuniciae potestatis 
tempore, confessus tandem, nihil aliud secessu deuitasse se 
quam aemulationis cum C. Lucioque suspicionem, petit ut sibi i» 
securo iam ab hac parte, conroboratis his et secundum locum 
facile tutantibus, permitteretur reuisere necessitudines, qua- 
rum desiderio teneretur. sed neque impetrauit ultroque etiam 
admonitus est: dimitteret omnem curam suorum, quos 
IStam cupide reliquisset. remansit igitur Rhodi contra uo- «o 
luntatem, uix per matrem consecutus, ut ad uelandam ignomi- 
niam quasi legatus Augusto abesset. 

2 Enimuero tunc non priuatum modo, sed etiam obnoxium 

et trepidum egit mediterraneis agris abditus uitansque prae- 
temauigantium officia, quibus frequentabatur assidue, nemine ss 
cum imperio aut magistratu tendente quoquam quin deuerte- 
ret Rhodum. et accesserunt maioris sollicitudinis causae. 
namque priuignum Gaium Orienti praepositum, cum uisendi 
gratia traiecisset Samum, alieniorem sibi sensit ex criminatio- 

8 nibus M. LoUi comitis et rectoris eius. uenit etiam in su- ao 
spicionem per quosdam beneficii sui centuriones a commeatu 
castra repetentis mandata ad complures dedisse ambigua et 



1 exeniisse (exs- Q, ius LFQ^E^ exseruis eius MG9, exeruisse eius V, 
exercuisse (exs- TIQ) TIQ^STq (uulg.) iussus G 2 adiutoria M 4 in- 
ceseerit G 12 dona3/ 15 petiit (-ciit) /7^ (mmZ^.) 17 curantibus 
? iCasauh.) 18 utroq; G 19 ut dimitteret i>*g 22 ab auguato 
nQP^-ST, auguBti 6 23 Etenim uero MG^VLP' {corr. G*g) non 
oni. V 25 nemine MG 26 diuerteret GST, deuerteretur WQ 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 11-14] 127 

quae temptare singalorum animos ad nouas res uiderentur. 
de qua suspicione certior ab Augusto factus non cessauit 
efBagitare aliquem cuiuslibet ordinis custodem factis atque 
dictis suis. equi quoque et armorum solitas exercitationes 13 

5 omisit redegitque se deposito patrio habitu ad pallium et 
crepidas atque in tali statu biennio fere permansit, con- 
temptior in dies et inuisior, adeo ut imagines eius et statuas 
Nemausenses subuerterint ac familiari quondam conuiuio men- 
tione eius orta extiterit qui Gaio poUiceretur, confestim se, 

10 si iuberet^ Rhodum nauigaturum caputque exulis — sic enim 
appellabatur — relaturum. quo praecipue non iam metu sed 2 
discrimine coactus est, tam suis quam matris inpensissimis 
precibus reditum expostulare, impetrauitque adiutus aliquan- 
tum etiam casu. destinatum Augusto erat, nihil super ea re 

15 nisi ex uoluntate maioris fili statuere; is forte tunc M. LoUio 
ofFensior, facilis exorabilisque in uitricum fuit. permittente 
ergo Gaio reuocatus est, uerum sub condicione ne quam par- 
tem curamue rei p. attingeret. 

Rediit octauo post secessum anno, magna nec incertal4 

20 spe fnturorum, quam et ostentis et praedictionibus ab initio 
aetatis conceperat. 

Praegnans eo Liuia cum an marem editura esset, uariis 2 
captaret ominibus, ouum incubanti gallinae subductum nunc 
sua nunc ministrarum manu per uices usque fouit, quoad 

25 puUus insigniter cristatus exclusus est. ac de infante Scribo- 
nius mathematicus praeclara spopondit, etiam regnaturum 
quandoque, sed sine regio insigni^ ignota scilicet tunc adhuc 
Caesarum potestate. et ingresso primam expeditionem ac per 3 
Macedoniam ducente exercitum in Syriam, accidit ut apud 

so Philippos sacratae olim uictricium legionum arae sponte subi- 



3 afQagitare M 5 redegit sedeq: posito M se om. G 6 con- 
tentior MGB 8 remausensefl (-sisses F) ii, corr. Q^? {Beroald.) qiio- 
dam IIQde 9 eius TP^, om. rel. fort. rectius 10 extulit G 12 tam 
X'QqS, quam MGIIR (inde qua — qua Bentley) 20 prius et om. G 
22 eo scripsi ex cofii. Bentlei, quipraeterea propos. olim et primum {Lupus 
Ferr. dietaueratTiheno praegnans), eum ii (tuetur Biicheler, cf.uit. Verg. 
p. 55 /?.), enim tfg (edd.) 24 eo usque H, usque eo TLS, usque 

adeo POT 27 ignoti MGV ignota — potestate r/W. Halbertsma 
29 ducente GQL^PT, ducentem rel {in M praecedit macedonia) 



Digitized by VjOOQ lC 



128 C. SVETONI TRANQVILLI 

tis conlucerent ignibus; et mox, cum IUyricum petens iuxta 
Patauium adisset Geryonis oraculum, sorte tracta, qua mone- 
batur ut de consultationibus in Aponr fontem talos aureos 
iacerety euenit ut summum numerum iacti ab eo ostenderent; 

4 hodieque sub aqua uisuntur hi tali. ante paucos uero quam 5 
reuocaretur dies aquila numquam antea Rhodi conspecta in 
culmine domus eius assedit; et pridie quam de reditu certior 
fieret, uestimenta mutanti tunica ardere uisa est. Thrasjllum 
quoque mathematicum, quem ut sapientiae professorem con- 
tubemio admouerat, tum maxime expertus est affirmantem 10 
naue prouisa gaudium afferri; cum quidem illum durius et 
contra praedicta cadentibus rebus ut falsum et secretorum 
temere conscium, eo ipso momento, dum spatiatur una, prae- 
cipitare in mare destinasset. 

16 Romam reuersus deducto in forum filio Druso statim e 15 

Carinis ac Pompeiana domo Esquilias in hortos Maecenatia- 
nos transmigrauit totumque se ad quietem contulit, priuata 
modo officia obiens ac publicorum mimeruni expers. 

2 Gaio et Lucio intra triennium defunctis adoptatur ab 
Augusto simul cum fratre eomm M. Agrippa, coactus prius 20 
ipse Germanicum fratris sui filium adoptare. nec quicquam 
postea pro patre familias egit aut ius, quod amiserat, ex 
ulla parte retinuit. nam neque donauit neque manumisit, ne 
hereditatem quidem aut legata percepit ulla aliter quam ut 
peculio referret accepta. nihil ex eo tempore praetermissum 25 
est ad maiestatem eius augendam ac multo magis, postquam 
Agrippa abdicato atque seposito certum erat, uni spem suc- 

IGcessionis incumbere; data mrsus potestas tribunicia in quin- 
quennium, delegatus pacandae Germaniae status, Parthomm 

8 Schol. luu. 6, 576 Thrasyllus multarum artium scientiam pro- 
fessus postremo se dedit Platonicae sectae ac deinde mathesi. qua 
praecipue uiguit apud Tiberium, cum quo eub honore eiusdem artis 
artissima familiaritate uixit. quem postea Tiberius in insula Rhodo 
praecipitare uoluit in pelagum quasi conscium promissae dominationis. 
quem dolum cum praesensit, fugit. 

5 hi (hii QS) tali] 4tali (i erasa?) F, In italia G 7 quam redditu T' 
10admorat6> cxunBentle^f 16 esqualiasilf 18 numerum 3f/? 19 bien- 
nium Glareanus adoptabatur G 22 patris G quod adoptione g {ed. 
Veyi. J, uulg.) 28 decennium Bergk {cf. Aug. 27) 29 pacandus Casaub. 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 14-17] 129 

legati mandatis Augusto Romae redditis eum quoque adire 
in prouincia iussi. sed nuntiata IUyrici defectione transiit 
ad curam noui belli, quod grauissimum omnium extemorum 
bellorum post Punica, per quindecim legiones paremque auxi- 

fi liorum copiam triennio gessit in magnis omnium rerum dif- 
ficultatibus summaque frugum inopia. et quanquam saepius 2 
reuocaretur, tamen perseuerauit, metuens ne uicinus et prae- 
ualens hostis instaret ultro cedentibus. ac perseuerantiae 
grande pretium tulit, toto Illyrico, quod inter Italiam regnum- 

10 que Noricum et Thraciam et Macedoniam interque Danuuium 
flumen et sinum maris Hadriatici patet^ perdomito et in dicio- 
nem redacto. cui gloriae amplior adhuc ex oportunitatel7 
cumulus accessit. nam sub id fere tempus Quintilius Yarus 
cum tribus legionibus in Germania periit, nemine dubitante 

15 quin uictores Germani iuncturi se Pannoniis fuerint, nisi de- 
bellatum prius Illyricum esset. quas ob res triumphus ei 
decretus est multi<que)> et magni honores. censuerunt etiam 2 
quidam ut Pannonicus, alii ut Inuictus, nonnulli ut Pius co- 
gnominaretur. sed de eognomine intercessit Augustus, eo 

40 contentum repromittens, quod se defuncto suseepturus esset. 
triumphum ipse distulit maesta ciuitate clade Variana; nihilo 
minus urbem praetextatus et laurea coronatus intrauit posi- 
tumque in Saeptis tribunal senatu astante conscendit ac me- 
dius inter duos consules cum Augusto simul sedit; unde po- 

«5 pulo consalutato circum templa deductus est. 



2 Oros. VI 21 , 25 quod re uera bellum {Germanieum inteUegit) 
mazijnuin et formidulofliBBimum quiudecim Legionibus per triennium 
^estum est, nec fere nllum maiuB bellum, Bicut Suetonius adtestatur, 
post Punicum fuit. cf. Einhard. 13 13 Oros. VI 21, 26 sub eodem 
uero tempore Quintilius Varus cum tribuB legionibua a Germanis re- 
bellantibuB, mira superbia atque auaritia in subiectoB agens {cf. Florus 
IV 12, 31), fundituB deletus est {u. Suet. Aug. 23). 



2 iuBBisset MG 4 punica AT' et sic corr. G^ (c in L expuncta), 
punica MG ^(g) T, Punicum Oros. 4 patremque M 8 ♦♦ultro (et eras.?) M 
10 danubium Sl et edd. 11 adriatici GIIQFS^T 13 idem Folak quin- 
tiliuB nQT*, -tilluB (-tinus T^) rel. 17 est multique g {edd. Gryphii saec. 
XVI, notaui ex ed. Lugd. a. 1544), et multi Stephanus (multi — honores 
suspecta Bentleio) 20 <[fo>re promittens Bcntley et Madvig, cf. Otho 4 
23 in senatu MG^ (in eras. in G m. antiqua) 24 inde Jlf' 
Stbtohivb ed. Ihm. I. 9 



Digitized by VjOOQ lC 



130 C. SVETONI TRANQVILLI 

18 Proximo anno repetita Oermania cum animaduerteret 
Varianam cladem temeritate et neglegentia ducis accidisse, 
nihil non de consilii sententia egit; semper alias sui arbitrii 
contentusque se uno, tunc praeter consuetudinem cum com- 
pluribus de ratione belli communicauit. curam quoque solito s 
exactiorem praestitit. traiecturus Rhenum commeatum om- 
nem ad certam formulam adstrictum non ante transmisit, 
quam consistens apud ripam explorasset uehiculorum onera, 
2 ne qua deportarentur nisi concessa aut necessaria. trans Rhe- 
num uero eum uitae ordinem tenuit^ ut sedens in caespite lo 
nudo cibum caperet, saepe sine tentorio pernoctaret^ prae- 
cepta sequentis diei omnia^ et si quid subiti muneris iniungen- 
dum esset, per libellos daret; addita monitione ut, de quo 
quisque dubitaret^ se nec alio interprete quacumque uel no- 

lOctis hora uteretur. disciplinam acerrime exegit animaduer- 15 
sionum et ignominiarum generibus ex antiquitate repetitis 
atque etiam legato legionis, quod paucos milites cum liberto 
suo trans ripam uenatum misisset, ignominia notato. proe- 
lia^ quamuis minimum fortunae casibusque permitteret, ali- 
quanto constantius inibat, quotiens luoubrante se subito ac so 
nullo propellente decideret lumen et extingueretur^ confidens, 
ut aiebat^ ostento sibi a maioribus suis in omni ducatu ex- 
pertissimo. sed re prospere gesta non multum afuit quin a 
Bructero quodam occideretur, cui inter proximos uersanti et 
trepidatione detecto tonnentis expressa confessio est cogitati «^ 

SOfacinoris. a Germania in urbem post biennium regressus 
triumphum, quem distulerat, egit prosequentibus etiam legatis^ 
quibus triumphalia ornamenta impetrarat. ac prius quam in 
Capitolium flecteret, descendit e curru seque praesidenti patri 
ad genua summisit. Batonem Pannonium ducem ingentibus so 
donatum praemiis Rauennam traustuiit, gratiam referens, quod 
se quondam cum exercitu iniquitate loci circumclusum passus 

4 tunc om. G 9 deponerentur UQ (jpars edd.) 11 pemocta- 
ret Tl\ -rit rd. 12 omnia <ip8e)> Halbertsma 14 quisquis g, qui» 
uel quisquam Folak 19 casilus X 21 et oni. M 22 a] ac 6 (ed. 
Ven. j/r., Erasmus, uulg.) fort. recte expertissummo (-ssumo G) MG, 
expertiBomno LT {s supra i add. L*, in P -Bsimo m ras.) 23 a] ac Jf 
26 biennium X'6, biennio MGT, an Jey. biennio post.^ c/*. Aug. 35 
29 inflecteret V, deflecteret S 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 18-21] 131 

e8<Be>t enadere. prandium dehinc populo mille mensis et 
congiarium trecenos nummos uiritim dedit. dedicauit et Con- 
cordiae aedem, item Pollucis et Castoris suo fratrisque nomine 
de manubiis. ac non multo post lege per consules lata, utSl 
5 prouincias cum Augusto communiter administraret simulque 
censum a[u]geret, condito lustro in Illyricum profectus est. 
et statim ex itinere reuocatus iam quidem adfectum, sed 
tamen spirantem adhuc Augustum repperit fuitque una se- 
creto per totum diem. 

10 Scio uulgo persuasum quasi egresso post secretum ser- 2 

monem Tiberio uox Augusti per cubicularios excepta sit: 
miserum populum R., qui sub tam lentis maxillis erit! 
ne iUud quidem ignoro aliquos tradidisse, Augustum palam 
nec dissimulanter morum eius diritatem adeo improbasse, ut 

15 nonnumquam remissiores hilarioresque sermones superueniente 
eo abrumperet; sed expugnatum precibus uxoris adoptionem 
non abnuisse, uel etiam ambitione tractum, ut tali successore 
desiderabilior ipse quandoque fieret. adduci tamen nequeo 3 
quin existimem, circumspectissimum et prudentissimum prin- 

80 cipem in tanto praesertim negotio nihil temere fecisse; sed 
uitiis Tiberi[i] uirtutibusque perpensis potiores duxisse uir- 
tutes, praesertim cum et rei p. causa adoptare se eum pro 
contione iurauerit et epistulis aliquot ut peritissimum rei 
militaris utque unicum p. K. praesidium prosequatur. ex qui- 

85 bus in exemplum pauca hinc inde subieci. 

Vale, iucundissime Tiberi, et feliciter rem gere, 4 
ifiol xal xaig ^iLOvicacaicz 6TQarrjyav, iucundissime 
et ita sim felix, uir fortissime et dux i/o/xt/xc6rar£, uale. 

1 eaaet edd. post Stephanum, estii uix recte 6 ageret Tg 12 sub am. V 
14 nec om. G 23 iurauerat M 26 gere M, rege rel. (at cf. suprascr. in 
VLSad 1 27) 27 \T6\C pro tatg LS MOYICACAICTeTP^THrcOS M 
etsic fereGTPO (A pro A hahent GTO, MOYCAC P, MOICAC Q), MOYI- 
CAC(MOYC^C L)d<\C{uel DIS)TeCTP^THrcaN VLS, AAOYCMCT€TPA- 
THT(a)N T, tats Mov6aig^6tQtttriy&v uulg. {ed. Eom. II, Ven. 1490); 
post Movcaii legunt xorXa uel ccQi.ats Turnebus, aQUSta Casauh., cciBl 
Bentley; tatg ftov ha oatg ts 6tQ. Roth, tatg {i)^Lov Ttdaaig atQ. Buche- 
ler, cUii (tatg in totg mutantes) aliter; fort. latet compositum avatQat- 
ss. mihi et meis tuisque commilitibus gere in VLS 28 sim om. G 
vo(uita>tats uulg. {ed. a. 1480, Ven. a. 1490) et sic affert e cod. Torna- 
censi Glareanus{?), NOMIMOOMATe Sl {pro (j^ est ^(0 in GS, AV in L), 
ss. legitime in VLS, iioviiiaytats Casaub. 

9* 



Digitized by VjOOQ lC 



132 C. SVETONI TRANQVILLI 

6 Ordinem aestiuorum tuorum! ego uero, mi Tiberi, 

et inter tot rerum difficultates xal to^aiitriv ixod^v- 
(i[s]iav t&v 6tQat6vofidv(ov non potuisse quemquam 
prudentius gerere se quam tu gesseris, existimo. [hlii 
quoque qui tecum fuerunt omnes confitentur, uer- 5 
sum illum <^Enn. ann. 370 F.^ in te posse dici: 

unus homo nobis uigilando restituit rem. 

6 Siue quid incidit de quo sit cogitandum diligen- 
tius, siue quid stomachor, ualde medius Fidius Tibe- 
rium meum desidero succurritque uersus ille Home- 10 
ricus <i7. 10, J246y: 

rotiTOv y i6n:<^oyfisvoio xal ix TtvQog aid-ouivoio 
HlKpco vo6t7]6aLfisv^ S7t(^syi JtSQVOlds voYi6ai, 

7 Attenuatum te esse continuatione laborum cum 
audio et lego, di me perdant nisi cohorrescit corpus 15 
meum; teque oro ut parcas tibi, ne si te languere 
audierimus, et ego et raater tua expiremus et summa 
imperi sui populus R. periclitetur. 

Nihil interest ualeam ipse necne, si tu non ua- 
lebis. w 

Deos obsecro, ut te nobis conseruent et ualere 
nunc et semper patiantur, si non p. R. perosi sunt. 
23 Excessum Augusti non prius palam fecit, quam Agrippa 

iuuene interempto. hunc tribunus militum custos appositus 
occidit lectis codicillis, quibus ut id faceret iubebaturj quos » 
codiciUos dubium fuit, Augustusne moriens reliquisset, quo 
materiam tumultus post se subduceret; an nomine Augusti 
Liuia et ea conscio Tiberio an ignaro, dictasset. Tiberius 
renuntianti tribuno, factum esse quod imperasset, neque im- 

1 excidisse uidetur utrbum probandi uel admirandi, laudo post Tiberi 
inseruit Stephanus, uerso pro uero propos. Bucheler 2 &noQ'vylccv Salmas., 
^nOeY/neiA ML, -ei^N rel (O om. TP), (oc&vtilav uulg. {edd. Bom.), 
&7CQod'vfiiav Piihoetts, Ansid^siav BentJey, an Xmod-vniav? (ss. et tantam 
defectionem militantium in VLS) 4 tu te Ursinus 6 omnes om, G 
6 in te] inter G 9 stomachor (-cor ST) HQL^ST, -chorum MG V{L^?) P, 
-chandum B, -chosnm Heinsius uelde 3f. uade jR 10 desiderio G 
12 y' edd. Bom., T Sl,^ uulg. %al — al^o^Uvoio om. TP 13 NOCTH- 
CMeOMeN M et sim. G VLS NO)NCC uel NWHCC codd., corr. ed. Bom. II 
16 dii M*GQBL^ST 17 et {ante ego) om. LPS^ et de summa TP^T{edd.) 
22 non om. WQ populo GT, populum /7* prosunt G 26 fdit om.G 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS (cAP. 21-14] 133 

perasse se et redditurum enm senatui rationem respondit, in- 
uidiam scilieet in praesentia uitans. nam mox silentio rem 
obliterauit. iure autem tribuniciae potestatis coacto senatu33 
incohataque adlocutione derepente uelut impar dolori con- 

5 gemuit, utque non solum uox sed et spiritus deficeret optauit 
ac perlegendum librum Druso filio tradidit. inlatum deinde 
Augusti testamentum^ non admissis signatoribus nisi senatorii 
ordiniS; ceteris extra curiam signa agnoscentibus, recitauit per 
libertum. testamenti initium fuit: quoniam atrox fortuna 

10 Gaium et Lucium filios mihi eripuit, Tiberius Cae- 
sar mihi ex parte dimidia et sextante heres esto. quo 
et ipso aucta suspicio est opinantium successorem ascitum 
eum necessitate magis quam iudicio^ quando ita praefari non 
abstinuerit. 

15 Principatum^ quamuis neque oecupare confestim neque24 

agere dubitasset, et statione militum, hoc est ui et specie 
dominationis assumpta, diu tamen recusauit, impudentissimo 
mimo nunc adhortantis amicos increpans ut ignaros, quanta 
belua esset imperium, nunc precantem senatum et procum- 

so bentem sibi ad genua ambiguis responsis et callida cuncta- 
tione suspendens, ut quidam patientiam rumperent atque unus 
in tumnltu proclamaret: aut agat aut desistat! alter coram 
exprobraret ceteros, quod polliciti sint tarde praestare, se<d> 
ipsum, quod praestet tarde polliceri. tandem quasi coactus et 2 

95 querens miseram et onerosam iniungi sibi seruitutem, recepit 
imperium; nec tamen aliter, quam ut depositurum se quan- 
doque spem faceret. ipsius uerba sunt: dum ueniam ad id 



15 sqq. Epit 2, 6 denique delatam a patribus principatam, quod qui- 
dem astu fecerat, ficte abnuere, quid singuli dicerent uel sentirent atro- 
citer explorans, quae res bonos quosque pessumdedit. cf. Victor Caes.2,1 



3 iura G tribunicia M 4 derepente] de re v. G 6 sed etj 
sed M, sed ut Td {in hoc add. etiam post spiritus) 9 atrox] sini- 

stra IJQ et pro u.l.R 11 ex parte mihi G sexta Cuiaciiis {u. 

Aug. 101 p. 116, 17) 16 augere G prius et del. Benthy, Madvig 

18 mimo LF.Gronov., animo Sl ignorans G 19 bellua MV^T 

23 eed nQ et pro u. l R, se et 0, set P*, se rel. [Sl), deh Lipsius al. 
fort. recte 24 tarde pstet pollicere G 25 recipit LP {Bentley) 

27 hec post Bunt add. X's {uulg.) 



Digitized by VjOOQ lC 



134 C. SVETONI TRANQVILLI 

tempuS; quo uobis aequum possit uideri dare uos ali- 
quam senectuti meae requiem. 

25 Cimctandi causa erat metus undique imminentium discri- 
minum^ ut saepe lupum se auribus tenere diceret. nam et 
seruus Agrippae Glemens nomine non contemnendam manum s 
in ultionem domini compararat et L. Scribonius Libo uir no- 
bilis res nouas clam moliebatur et duplex seditio militum in 

2 Illyrico et in Germania exorta est. flagitabant ambo exerci- 
tus multa extra ordinem, ante omnia ut aequarentur stipendio 
praetoriani<s>. Germaniciani quidem etiam principem de- lo 
tractabant non a se datum summaque ui Germanicum, qni 
timi iis praeerat, ad capessendam rem p. urgebanty quanquam 
obfirmate resistentem. quem maxime casum timens, partes 
sibi quas senatui liberet, tuendas in re p. depoposcit, quando 
imiuersae sufficere solus nemo posset nisi cum altero uel is 

8 etiam cum pluribus. simulauit et ualitudinem, quo aequiore 
animo Germanicus celerem successionem uel certe societatem 
principatus opperiretur. compositis seditionibus Clementem 
quoque fraude deceptum redegit in potestatem. Libonem, 
ne quid in nouitate acerbius fieret, secxmdo demum anno in m> 
senatu coarguit, medio temporis spatio tantum cauere con- 
tentus; nam et inter pontifices sacrificanti simul pro secespita 
plumbeum cultrum subiciendum curauit et secretum petenti 
non nisi adhibito Druso filio dedit dextramque obambulantis 
ueluti incumbens, quoad perageretur sermo, continuit. ss 

26 Verum liberatus metu ciuilem admodum inter initia ac 
paulo minus quam priuatum egit. ex plurimis maximisque 
honoribus praeter paucos et modicos non recepit. natalem 
suum plebeis incurrentem circensibus uix unius bigae ad- 
iectione honorari passus est. templa, flamines, sacerdotes de- so ' 



1 quod G 8 erant 3/* 6 comi^arat MG, -rauerat T 8 in 
om. G 10 praetorianis. Germaniciani quidem Stephanus (praetoria- 
nis e cod. Tornacensi a/1'ert Glareamis, quidem tamquam ex eodem Torr.\ 
praetoriani germaniciani (-tiani G) quidam MG VL^ praetoriani germa- 
nicianis (-tianis P, s fort. add. m. 2). Quidam T'FO, praetoriania G«r- 
maniciani. Quidam ed. Ald. 1516 detractabant MT, detrect- rel. 12 re 
p. urgebant (p in ra8.) M, rem purgabant G, rem purgebant V^T 16 uel 
om. G 16 compluribus Tl 22 sibi ul G sec^spita Jtf, secespiti (-ci T) X 
26 ut post metu add. V 28 non <ullum> Folak 29 adiecit V 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 24-28] 135 

cerDi sibi prohibuit, etiam statuas atque imagines nisi per- 
mittente se poni: permisitque ea sola condicione, ne inter 
simulacra deorum sed inter omamenta aedium ponerentur. 
intercessit et quo minus in acta sua iuraretur, et ne mensis 2 
6 September Tiberius, October Liuius uocarentur. praenomen 
quoque imperatoris cognomenque patris patriae et ciuicam in 
uestibulo coronam recusauit; ac ne Augusti quidem nomen, 
quanquam hereditarium, nullis nisi ad reges ac djnastas epi- 
stulis addidit. nec amplius quam mox tres consulatus, unum 

10 paucis diebus, alterum tribus mensibus, tertium absens usque 
in Idus Maias gessit. 

Adulationes adeo auersatus est, ut neminem senatorum27 
aut officii aut negotii causa ad lecticam suam admiserit, con- 
sularem uero satisfacientem sibi ac per genua orare conan- 

j5 tem ita suffugerit, ut caderet supinus; atque etiam, si quid 
in sermone uel in continua oratione blandius de se diceretur, 
non dubitaret interpellare ac reprehendere et commutare con- 
tinuo. dominus appellatus a quodam denuntiauit, ne se am- 
plius contumeliae causa nominaret. alium dicentem sacras eius 

90 occupationes et rursus alium, auctore eo senatum se a[u]disse, 
uerba mutare et pro auctore suasorem^ pro sacris laboriosas 
dicere coegii sed et aduersus conuicia malosque rumores38 
et famosa de se ac suis carmina firmus ac patiens subinde 
iactabat in ciuitate libera linguam mentemque liberas 

ssesse debere; et quondam senatu cognitionem de eius modi 
criminibus ac reis flagitante: non tantum, inquit, otii ha- 
bemus, ut implicare nos pluribus negotiis debeamus; 
si hanc fenestram aperueritis, nihil aliud agi sine- 



18 cf. ad Aug. 53 



2 ne om. G 6 cognomen quoque T 8 hereditaru M^Il nul- 
lnB M, nullis rel. (Bentley), ullis edd, 9 mox] omnino T 11 in <Vn> 
iduB Chraevius 12 auersatua LPN et sic corr. in G (manu antiqua 

teste g), uersatns F, aduersatue MG^T' {Sl?) 13 nisi ante prius aut 

culd. g (Oud.) 14 sibi post genua iteratum in X 16 suffugeret G 
17 dubitarit Bentley 20 se adisse g (edd. pr. Rom.), se audisse Sl 
(se in G ss.), Btatuisae Mommsen 23 de post ac it^rat V satis 
fiimus H 24 mentesque GN* 26 quoddam G senatum MGd 
26 flagitantem MS, -tatam G Notandum G 



Digitized by VjOOQ lC 



136 C. SVETONI TRANQVILLI 

tis: omnium inimicitiae hoc praetexto ad uos de- 
ferentur. extat et sermo eius in senatu perciuilis: siqui- 
dem locutus aliter fuerit^ dabo operam ut rationem 
factorum meorum dictorumque reddam; si perseue- 
rauerit, in uicem eum odero. » 

29 Atque haec eo notabiliora erant, quod ipse in appellan- 
dis uenerandisque et singulis et uniuersis prope excesserat 
humanitatis modum. dissentiens in curia a Q. Haterio: igno- 
scas, inquit, rogo, si quid aduersus te liberius sicut 
senator dixero. et deinde omnis adloquens: dixi et nunc t» 
et saepe alias, p. c, bonum et salutarem principem, 
quem uos tanta et tam libera potestate instruxistis, 
senatui seruire debere et uniuersis ciuibus saepe et 
plerumque etiam singulis; neque id dixisse me pae- 
nitet, et bonos et aequos et fauentes uos habui do* i» 
minos et adhuc habeo. 

30 Quin etiam speciem libertatis quandam induxit conserua- 
tis senatui ac magistratibus et maiestate pristina et potestate. 
neque tam paruum quicquam neque tam magnum publici 
priuatique negotii fuit, de quo non ad patres conscriptos re- 20 
ferretur: de uectigalibus ac monopoliis, de extruendis reficien- 
disue operibus, etiam de legendo uel exauctorando milite ac 
legionum et auxiliorum discriptione, denique quibus imperium 
prorogari aut extraordinaria bella mandari, quid et qua[m] 
forma[m] regum litteris rescribi placeret. praefectum alae de » 
ui et rapinis reum causam in senatu dicere coegit. numquam 
curiam nisi solus intrauit; lectica quondam intro latus aeger 

Slcomites a se remouit. quaedam aduersus sententiam suam 

1 praetextato T'P*, praetextu iVg nos g (edd. Eom., Torr.) 2 si 
qui de m<e> Madvig duhitmis etiam de aliter, pro qtio alter e cod. Torftac. 
laudat Glareanus 10 inde UQ 11 et {post nunc) om. V 13 ^sem- 
per> Beruire Bergk ciuibus, saepe et distingiiunt edd. quaedam {Torr., 
Bentley) 14 me paenitet om. T {inde^ ut uuL, Meque pro neque IIQ) 
17 ubertatis MG^{g)8 et pro w. Z. i*P* 23 discriptione M, descr- rd. 
24 et qua forma ed. Basil. 1533 {e mss. affert Torr. , forma coir. m. ree. 
in G, ubi quam per compendium scriptum est), et quam formam Sl^ ad 
quam formam q {Sahnas.), et ad quam formam Casaub., et quam ad 
formam Bentley 26 regum s {edd. Ven. 1, Mediol. a. 1475 aliaeque, quae 
tamen seruant quam formam), legum i2, om. 6 26 rerum 115*, om. Q 
senatum MGT (corr. /7«) 27 latus om. V 28 ad se V 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [cAP. 28-82] 137 

decemi ue quesius quidem est. negante eo destinatos magi- 
stratus abesse oportere, ut praesentes honori adquiescerent^ 
praetor designatus liberam legationem impetrauit. iterum 
censente, ut Trebianis legatam in opus noui theatri pecuniam 

5 ad munitionem uiae transferre concederetur, optinere non po- 
tuit quin rata uoluntas legatoris esset. cum senatus con- 
sultum per discessionem forte fieret, transeuntem eum in al- 
teram partem, in qua pauciores erant, secutus est nemo. 

Cetera quoque non nisi per magistratus et iure ordiuario 2 

10 agebantur^ tanta consulum auctoritate, ut legati ex Africa 
adierint eos querentes^ trabi se a Caesare ad quem missi 
forent. nec mirum^ cum palam esset, ipsum quoque eisdem 
et assurgere et decedere uia. corripuit consulares exercitibus 32 
praepositos^ quod non de rebus gestis senatui scriberent quod- 

16 que de tribuendis quibusdam militaribns donis ad se refer- 
rent^ quasi non omnium tribuendorum ipsi ius haberent. 
praetorem conlaudauit^ quod honore inito consuetudinem anti- 
quam ret^t^ulisset de maioribus suis pro contione memo- 
randi. quorundam illustrium exequias usque ad rogum fre- 

so quentauit. 

Parem moderationem minoribus quoque et personis et 2 
rebus exhibuit. cum Rhodiorum magistratus, quod litteras 
publicas sine subscriptione ad se dederant, euocasset, ne uerbo 
quidem insectatus ac tantum modo iussos subscribere remisit. 

86 Diogenes grammaticus, disputare sabbatis Rhodi solitus, ue- 
nientem eum, ut se extra ordinem audiret, non admiserat ac 
per seruolum suum in septimum diem distulerat; hunc Ro- 
mae salutandi sui causa pro foribus adstantem nihil amplius 
quam ut post septimum amium rediret admonuit. praesidibus 

29 (cf.21) Oro8. VII 4,4 plurima imperii sui parte cum magna et 
grau modeatia rei publicae praefaitf adeo ut quibusdam praesidibus 
augeuda prouinciis tributa suadentibus scripserit 'boni — deglubere'. 

2 abesse g (ed. Ven. /), adeflse Sl et sic Bentky legcns rogante pro 
negante ^dsuescer ent Bentley, Duker SimperauitMK 4 tribianis 
F, trebiani J?, Trebanis Beniley 6 obtineri Casaub. potuit T'P^L^, 
potui V in marg., optinuit M V, obtinuit GL ^P^ 6 ee 3/ 16 ref errent T ' P*, 
ferrent rel. 16 ipai ius QV^L^P^TS, ipsius MGV\P^?)S, ipsi L\ ipse 
iu8 et tum haberet/7i2 18 conditione T 24 ac abesse mauuU Torr. 
iusso M, iussu G8 28 acstantem Jf \ asst- G 29 ut del. Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



138 C. S7ET0NI TRANQVILLI 

onerandas tributo prouincias suadentibus rescripsit boni pa- 
storis esse tondere pecas^ non deglubere. 

33 Paulatim principem exeruit praestititque etsi uarium diu, 
commodiorem tamen saepius et ad utilitates publicas pronio- 
rem. ac primo eatenus interueniebat^ ne quid perperam iieret. s 
itaque et constitutiones senatus quasdam rescidit et magi- 
stratibus pro tribunali cognoscentibus plerumque se offere- 
bat consiKarium assidebatque iuxtim uel exaduersum in parte 
primori; et si quem reorum elabi gratia rumor esset^ subitus 
aderat iudicesque aut e plano aut e quaesitoris tribunali le- lo 
gum et religionis et noxae^ de qua cognoscerent, admonebat; 
atque etiam^ si qua in publicis moribus desidia aut mala con- 

34suetudine labarent, corrigenda suscepit. ludorum ac mune- 
rum impensas corripuit mercedibus scaenicorum recisis pari- 
busque gladiatorum ad certum numerum redactis. Corinthio- i6 
rum uasorum pretia in immensum exarsisse tresque mul^l^os 
triginta milibus nummum uenisse grauiter conquestus^ ad- 
hibendum supellectili modum censuit annonamque macelli 
senatus arbitratu quotannis temperandam, dato aedilibus ne- 
gotio popinas ganeasque usque eo inhibendi, ut ne opera m> 
quidem pistoria proponi uenalia sinerent. et ut parsimoniam 
publicam exemplo quoque iuuaret, sollemnibus ipse cenis pri- 
diana saepe ac semesa obsonia apposuit dimidiatumque aprum, 
affirmans omnia eadem habere, quae totum. 
2 Cotidiana oscula edicto prohibuit, item strenarum com- 25 

mercium ne ultra Kal. lan. exerceretur. consuerat quadri- 
plam stren[u]am, et de manu, reddere; sed offensus interpellari 
se toto mense ab iis qui potestatem sui die festo non habuis- 

368ent, ultra non tulit. matronas prostratae pudicitiae, quibus 
accusator publicus deesset, ut propinqui more maiorum de 



2 deglubere HX (i. excoriare 88. in H)^ degluuere MV, deglutire 
(-gluttire Q, -gutture JT*) GT8 3 exercuit VL^T 4 utilitatis copias FIQ 
5 interueniebant M 6 recidit M, rescindit Q 8 assidebantque M 
aduersum n^Q, exaduerso Xd 10 quesitores G, quisitores F, quae- 

storis X* {uel L^ 18 lauarent MGV rauneraimpensas M {piincta 
et V m. 2) 14 cohibuit Bentley 16 muUoa L^ ? (Beroaldus) 23 se- 
mensa MG8 dimidiatum g 24 eadem om. V 26 consueuerat {sic) M, 
considerat /7\ censuerat X quadruplam X' 27 stemtiam G, stre- 
mam S^, strennam T, corr. L*S* {cf. Aug. 57) 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [cAP. 38-87] 139 

communi sententia coercerent auctor fuit. eq(uiti) R(omano) 
iuris iurandi gratiam fecit, uxorem in stupro generi comper- 
tam dimitterety quam se numquam repudiaturum ante iura- 
uerat. feminae famosae, ut ad euitandas legum poenas iure 2 

6 ac dignitate matronali exoluerentur, lenocinium profiteri coe- 
perant, et ex iuuentute utriusque ordinis profligatissimus quis- 
que, quominus in opera scaenae harenaeque edenda senatus 
consulto teneretuTy famosi iudicii notam sponte subibant; eos 
easque omnes, ne quod refugium in tali fraude cuiquam esset, 

10 exilio adfecit. senatori latum clauum ademit, cum cognosset 
sub Kal. luL demigrasse in bortos^ quo uilius post diem 
aedes in urbe conduceret. alium e quaestura remouit, quod 
uxorem pridie sortitionem ductam postridie repudiasset. ex-36 
temas caerimonias, Aegjptios ludaicosque ritus compescuit, 

15 coactis qui superstitione ea tenebantur religiosas uestes cum 
instrumento omni comburere. ludaeorum iuuentutem per spe- 
ciem sacramenti in prouincias grauioris caeli distribuit, reli- 
quos gentis eiusdem uel similia sectantes urbe summouit, sub 
poena perpetuae seruitutis nisi obtemperassent. expulit et 

20 mathematicos, sed deprecantibus ac se artem desituros pro- 
mittentibus ueniam dedit. 

In primis tuendae pacis a grassaturis ac latrociniis se-37 
ditionumque licentia curam habuit. stationes militum per 
Italiam solito frequentiores disposuit. Romae castra constituit, 

S5 quibus praetorianae cohortes uagae ante id tempus et per 
hospitia dispersae continerentur. 



16 Oros. VII 4^17 Tiberius Biqnidem iuuentutem eorum {ludaeorim) 
per speciem sacramenti in prouincias grauioris caeli relegauit, reliquos 
gentis eiusdem uel similia sectantes urbe submouit sub poena perpetuae 
seruitutis, nisi obtemperassent. 24 Victor Caes. 2, 4 contractas undique 
cohortes praetorias, quae dispersae proximis municipiis seu Romae 
quaeque per domos habebantur, in castra apud urbem redegit; qua 
tenebantur praefecturam appellans, uel augens, praetorio: nam ceteros 
paritorum praesidesque Augustus instituerat {cf. Suet. Aug. 49). 



2 iuris corr. ex ius M fecit <ut> Erasmm^ Madvig 4 famosae 
om.WQ deuitandas iS, uitanda (r, uitandasIT^ 7 opereX 8 tene- 
rentur § {edd.princ.tuulg.) 9 perfagium Ursinus 10 cognouisset GT 

12 e] ae M, om. X'N, et s {uulg. post edd. aliquot saec. XV), a, BentJey 

13 sortitionem ilf G^ F*, sortitione rel, {uulg.) 25 id] idem T 



Digitized by VjOOQ lC 



140 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 Populares tumultus et ortos grauissime coercuit et ne 
orerentur sedulo cauit. caede in theatro per discordiam ad- 
missa capita factionum et histriones, propter quos disside- 
batur, relegauit, nec ut reuocaret umquam ullis populi pre- 

3 cibus potuit euinci. cum Pollentina plebs funus cuiusdam b 
primipilaris non prius ex foro misisset quam extorta pecu- 
nia per uim heredibus ad gladiatorium munus, cohortem ab 
urbe et aliam a Cotti regno dissimulata itineris causa detectis 
repente armis coucinentibusque signis per diuersas portas in 
oppidum immisit ac partem maiorem plebei ac decurionum lo 
in perpetua uincula coiecit. aboleuit et ius moremque asy- 
lorum, quae usquam erant. Cyzicenis in ciues R. uiolentius 
quaedam ausis publice Iibert«tem ademit, quam Mithridatico 
bello meruerant. 

4 Hostiles motus nulla postea expeditione suscepta per i& 
legatos compescuit, ne per eos quidem nisi cunctanter et 
necessario. reges infestos suspectosque comminationibus ma- 
gis et querelis quam ui repressit; quosdam per blanditias 
atque promissa extractos ad se non remisit, ut Marobodum 
Germanum, [tJRhascuporim Thracem, Archelaum Cappadocem, to 
cuius etiam regnum in formam prouinciae redegit. 

15 EiUrop. VII 11 y 1 nusquam ipse pugnauit, bella per legatos 
gessit suoB. Oro8. VII 4, 2 hic per semet ipsum nulla bella gessit, sed ne 
per legatoB quidem aliqua grauia, nisi quod tantum aliquantis in locis 
praecogniti cito gentium tumores conprimebantur. 18 Eutrop. VII 
11^2 quosdam reges per blanditias ad se euocatos numquam remisit, 
in quibuB Archelaum Cappadocem, cuius etiam regaum in prouinciae 
formam redegit. Epit. 2, 8 Cappadocas in prouinciam remoto Archelao 
rege eorum redegit. cf. Victor Caes. 2, 3 Lyd. de mag. 3,67 19 Victor 
Caes.2,4 Marobodus callide circumuentus, Sueborum rex. Epit.2,S Ma- 
robodum {sic Landolfi cod.) Sueuorum regem callide circumuenit. 

1 et hortoB L^W, exortos WRL^T et ne — cauit om. V 2 ore- 
rentur 3/, orir- reJ. 3 quod MG 4 umquam om. X 6 exorta 
MG VQ^ 10 plebis X 11 iua] eius LP\ uim (ium P*) nP*r {pars edd.) 
12 usque erant V, usurpauerant Bentley 13 quiddam Pokik mitri- 
datico (mittri- V) X' 14 meruerant 8 {Beroaldus cum Tac. ann. IV 36), 
meruerunt (promer- G) Xi 16 ne] nec IPBL^ {uulg.), an (eiy ne? 

17 8Uspectos[q]ue Bolak 18 quaereUis M, qrulis R {cf. Cal. 10) 

19 marbodum F, marabodum TL^T 20 Rhascuporim scripsi dvbitant&r 
(Khescuporim Bentley, Rhascypolim Beroald.), thrascipolim (tr- QT, 
transci- W) MTT, thrascypolim GV^ thrascipolum LPS Archelaum 
Cappadocem oni. T 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 37-40) 141 

Bieimio continuo post adeptum imperium pedem porta38 
non extulit; sequenti tempore praeterquam in propinqua op- 
pida eiy cum longissime^ Antio tenus nusquam afuit, idque 
perraro et paucos dies; quamuis prouincias quoque et exer- 

s citus reuisurum se saepe pronuntiasset et prope quotaunis 
profectionem praepararet^ uehiculis eomprehensis^ commea- 
tibus per municipia et colonias dispositis, ad extremum uota 
pro itu et reditu suo suscipi passus^ ut uulgo iam per iocum 
Callip<p>ides uocaretur, quem cursitare ac ne cubiti quidem 

io mensuram progredi prouerbio Graeco notatum est. sed or-39 
batus utroque filio, quorum Germanicus in Syria^ Drusus 
Komae obierat, secessum Campaniae petit; constanti et opi* 
nione et sermone paene omnium quasi neque rediturus um- 
quam et cito mortem etiam obiturus. quod paulo minus 

16 utrumque euenit; nam neque Romam amplius rediit [s]et pau- 
cos post dies iuxta Tarracinam in praetorio, cui Speluncae 
nomen est^ incenante eo complura et ingentia saxa fortuito 
supeme dilapsa sunt, multisque conuiuarum et ministrorum 
elisis praeter spem euasit. 

«0 Peragrata Campania, cum Capuae Capitolium, Nolae40 

templum Augusti^ quam causam profectionis praetenderat^ 
dedicasset, Capreas se contulit, praecipue delectatus insula, 
quod uno paruoque litore adiretur, saepta undique praeruptis 
immensae altitudinis rupibus et profundo mari|s]. statimque 

25 reuocante assidua obtestatione populo propter cladem, qua 
apud Fidenas supra uiginti hominum milia gladiatorio munere 
amphitheatri ruina perierant, transiit in continentem pote- 
statemque omnibus adeundi sui fecit: tanto magis, quod urbe 

26 Oro8, VII 4,11 huius tamen imperii anno duodecimo noua et 
incredibilis clades apud Fidenatium urbem accidit: amphitheatri cauea 
populo gladiatorium munus Bpectante conlapsa est et plus quam ui- 
ginti milia hominum occidit. 



S adfuit V, aff- LS'n\ abf- PS^T, fuit G 9 gallipidis (gali- T i 
MGX\ gallipides I**, gallipedes T, corr. ed. Basil. a. 1533 (^CallipideB ed. 
Faris. 1509 al ; cf. Cic. Att. XIII 12, 3 Otto, Sprichw. p. 66. 100) 16 re- 
dit G et Erasmus^ sed MGX\ sed et T IG terracinam GPST 17 ce- 
nante g (in cenantem eum Lips.) 18 delapsa g pars edd. {Poth) 24 mari 
Stephantis 25 quam MGd^ quia X 27 pariebant MG^ pariebat d 
28 magis ^mutato animo^ uel <^cunctis mirautibus^ Polak 



Digitized by VjOOQ lC 



142 C. SVETONI TRANQVILLI 

egrediens ne quis se interpellaret edixerat ac toto itinere ad- 
euntis submouerat. 

41 Regressus in insulam rei p. quidem curam usque adeo 
abiecit^ ut postea non decurias equitum umquam supplerit, 
non tribunbs militum praefectosque, non prouinciarum prae- 6 
sides ullos mutauerit, Hispaniam et Syriam per aliquot annos 
sine consularibus legatis habuerit, Armeniam a Parthis occu- 
pari, Moesiam a Dacis SarmatisquC; Gallias a Germanis uastari 
neglexerit: magno dedecore imperii nec minore discrimine. 

42ceterum secreti licentiam nanctus et quasi ciuitatis oculis lo 
remotis, cuncta simul uitia male diu dissimulata tandem pro- 
fudit: de quibus singillatim ab exordio referam. in castris 
tiro etiam tum propter nimiam uini auiditatem pro Tiberio 
BiberiuB, pro Claudio Caldius, pro Nerone Mero uocabatur. 
postea princeps in ipsa publicorum morum correctione cum i5 
Pomponio Flacco et L. Pisone noctem continuumque biduum 
epulando potandoque consumpsit, quorum alteri Syriam pro- 
uinciam, alteri praefecturam urbis confestim detulit, codi- 
cillis quoque iucundissimos et omnium horarum amicos pro- 
2 fessus. Cestio Gall[i]o, libidinoso ac prodigo seni, olim ab » 
Augusto ignominia notato et a se ante paucos dies apud se- 
natum increpito cenam ea lege condixit, ne quid ex consue- 
tudine immutaret aut demeret utque nudis puellis ministran- 
tibus cenaretur. ignotissimum quaesturae candidatum nobilis- 
simis anteposuit ob epotam in conuiuio propinante se uini S5 
amphoram. Asellio Sabino sestertia ducenta donauit pro 



7 Epit. 2^ 9 resolutis militiae artibus Armenia per Parthos, Moeaia 
a Dacis, Pannonia a Sarmatis, Gallia a finitimis gentibus direptae 
Bunt {cf. Victar Caes. 2, 3). 10 cf. Victor Caes. 2, 2 dum urbes et 

coniientuB exsecratur, Capreas insulam quaesiuerat flagitiis obtentui. 
13 Epit. 2, 2 iste, quia Claudius Tiberius Nero dicebatux, eleganter a 
iocularibus Caldius Biberius Mero ob uinolentiam nominatus est. 



1 qui VL^PWQ {Hoth) ac] a F 10 osculis G 11 remo- 
tis MGT, remotus T et fere edd.^ 12 singulatim G 16 prin- 

cipes JP correptione TS 16 pompeio (pompeo E) QRSN 18 alteri 
o/M. V 20 Cestio lioth, sestio (sestigio V, sextio T) Sl Gallo F* 

{Torr.), gallio MGVR8, gaulio LFS, gauinio T, claudio IIQ et sie 
pro u. l 88. in R, gauro iV 22 ea om. G 24 questura G, in 

questura N 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 40-44J 143 

dialogO; in quo boleti et ficedulae et ostreae et turdi certa- 
men induxerat. nouum denique officium instituit a uoluptati- 
bus^ praeposito equite R. T. Caesonio Prisco. secessu uero43 
Caprensi etiam sellaria excogitauit, sedem arcanarum libi- 

5 dinum, in quam undique conquisiti puellarum et exoletorum 
greges monstrosique concubitus repertores^ quos spintrias 
appellabat; triplici serie conexi, in uicem incestarent coram 
ipso, ut aspectu deficientis libidines excitaret. cubicula plu- 2 
rifariam disposita tabellis ac sigillis lasciuissimarum pictura- 

10 rum et figurarum adomauit librisque Elephantidis instruxit, 
ne cui in opera edenda exemplar impe[t]ratae schemae de- 
esset. in siluis quoque ac nemoribus passim Yenerios locos 
eommentus est prost[r]antiBque per antra et cauas rupes ex 
utriusque sexus pube Paniscorum et Njmpharum habitu^ quae 

15 palam iam et uulgo nomine insulae abutentes Caprineum 
dictitabant. 

Maiore adhuc ac turpiore infamia flagrauit^ uix ut referri44 
audiriuC; nedum credi fas sit, quasi pueros primae teneri- 
tudinis, quos pisciculos uocabat, institueret, ut natanti sibi 

20 inter femina uersarentur ac luderent lingua morsuque sensim 
adpetentes; atque etiam quasi infantes firmiores^ necdum 
tamen lacte depulsos, inguini ceu papillae admoueret, pro- 
nior sane ad id genus libidinis et natura et aetate. quare 2 



6 Lamprid. Heliog, 33, 1 libidiniim genera quaedam inuenit, ut spin- 
trias tietermn tmalorum (imperatonim Oberdick) uinceret, et omnis ap- 
paratus Tiberii et Caligulae et Neronis norat. cf. Victor Caes. 2^ 1 
17. 23 Eutrop. VII 11, 1 turpi libidine. 

1 OBtria MG, ostrea XN (corr. IJN^ 2 indixerant L^PS, in- 

dixerat L*TN^ 3 equi. MG VLnB, equiti {et tum Romano) Q 4 capsi F, 
Capreensi uulg. (ed. AJdina 1516) sellariam TT 7 inuicem se LS^ 
se inuicem PT 9 diBpositis Casauh. 11 edendi G exemplaru 
petratae T; imperatae e lihro Tamacensi laudat Torr.^ sin primuni legi in 
ed. Lugd. 1508 12 quoque] que X iocos POSTd, lucos L^ {Bentley) 
13 proBtantesque IIQ, prostrantisque MVy prostratisque G, prostran- 
teaque XB 14 habituque (q; F, quae St^phanus Both) palam ii; qui 
uel quin pro que coni. Bentley, quem G.Becker, ob quae Madvig; habitu 
palamque g (edd. Rom. Ven. /, uulg.) 15 uulgato T ab*unte8 M^ 
(e erasa?) Caprum eum Bentley 17 uix ow, G referre G 18 pu- 
roB M^, petros G^ (?, peeros ^), pusos Salnias. 20 seuBum HalhkaH 
22 ceu] ceceo Q 23 et (anie aetate) om. V 



Digitized by VjOOQ lC 



144 C. SVETONl TRANQVILLI 

Parrasi quoque tabulam, in qua Meleagro Atalanta ore mori- 
geratur^ legatam sibi sub condieione; ut si argumento offen- 
deretur decies pro ea sestertium acciperet, non modo praetulit, 
sed et in cubiculo dedicauit. fertur etiam in sacrificando 
quondam captus facie ministri acerram praeferentis nequisse 5 
abstinere, quin paene uixdum re diuina peracta ibidem statim 
seductum constupraret simulque fratrem eius tibicinem; at- 
que utrique mox, quod mutuo flagitium exprobrarant, crura 
45fregis8e. feminarum quoque, et quidem illustrium, capitibus 
quanto opere solitus sit inludere, euidentissime apparuit Mal- la 
loniae cuiusdam exitu, quam perductam nec quicquam amplius 
pati constantissime recusantem delatoribus obiecit ac ne ream 
quidem interpellare desiit, ecquid paeniteret; donec ea relicto 
iudicio domum se abripuit ferroque transegit, obscaenitate[m] 
oris hirsuto atque olido seni clare exprobrata. unde mora 15 
in Atellanico exhodio <fow. inc. frg, p. 333y proximis ludis ad- 
sensu maximo excepta percrebruit: hircum uetulum ca- 
preis naturam ligurire. 

46 Pecuniae parcus ac tenax comites peregrinationum ex- 
peditionumque numquam salario, cibariis tantum sustentauit, to 
una modo liberalitate ex indulgentia uitrici prosecutus, cum 
tribus classibus factis pro dignitate cuiusque, primae sescenta 
sestertia, secundae quadringenta distribuit, ducenta tertiae, 
quam non amicorum sed Graecorum appellabat. 

47 Princeps neque opera uUa magnifica fecit — nam et quae ss 
sola susceperat, Augusti templum restitutionemque Pompeiani 

19 Eutrop. VII 11,1 scelesta auaritia. 



1 parrhasi (-ii i?) GVLPIt, pharrasii IIQ, pharrasi 5* ore 

om. T 3 protulit AT 4 et om. MWQ 6 qui (r 8 exprobra- 
rent F, -brabant JI*, -brant Q 9 capitie quanto tempore V 11 pro- 
ductain X nec] ne GTL* (nequiquam G), et s {edd. Bom. pr.), ac 
Bentley 18 ecquid JI', ecquit WQ, haecquid (hec- G) MGB, ecqui V, 
etquid X 14 obecenitate (obscaen- M) moris Sl (-te oris PWQ^ 

-te horis T' -te moris S}, recte TO'<s 15 hircoso Bentley moraj 
nota P*7'g iuulg.), nec mora q, mox uel uox Bentley 18 ligurire 

MGT, ligurrire i-ne T") rel. ledd.) 20 solario T icorr. Q*) 21 unam 
— liberalitatem ira om. V) X' 22 sexcenta GIIT, sescentena ^sex- L) 
LPS 24 grecorum <gr^c- V) Sl <gcor-i?, gtor- PiT, inde gratorum 
Tnrnebus) 25 nam del. Lipshts 26 id est posf susceperat add. T'P* 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 44-48] 146 

theatriy iinperfecta post tot annos reliquit — neque specta- 
cnla omnino edidit; et iis^ quae ab aliquo ederentur^ raris- 
Bime interfuit, ne quid exposceretur^ utique postquam co- 
moedum Actium coactus est manumittere. paucorum senatorum 

^ inopia sustentata, ne pluribus opem ferret, negauit se aliis 
subuenturum; nisi senatui iustas necessitatium causas pro- 
bassent. quo pacto plerosque modestia et pudore deterruit^ 
in quibus Hortalum'; Quinti Hortensi oratoris nepotem, qui 
permodica re familiari auctore Augusto quattuor liberos tu- 

10 lerat. 

Publice munificentiam bis omnino exhibuit^ propo8ito48 
milies sestertium gratuito in trienni tempus et rursus quibus- 
dam dominis insularimi^ quae in monte Gaelio deflagrarant^ 
pretio restituto. quorum alterum magna difficultate numma- 

16 ria populo auxilium flagitante coactus est facere^ cum per 
senatus consultum sanxisset^ ut faeneratores duas patrimonii 
partes in solo collocarent, debitores tbtidem aeris alieni 
statim soluerent^ nec res expediretur; alterum ad mitigandam 
temporum atrocitatenu quod tamen beneficium tanti aesti- 

90 mauit^ ut montem Caelium appellatione mutata uocari Augu- 
stum iusserit. militi post duplicata ex Augusti testamento 2 
legata nihil umquam largitus est, praeterquam singula milia 
denariorum praetorianis, quod Seiano se non accommodas- 
sent, et quaedam munera Sjriacis legionibus, quod solae 

«5 nullam Seiani imaginem inter signa coluissent. atque etiam 
missiones ueteranorum rarissimas fecit, ex senio mortem^ ex 
morte compendium captans. ne prouincias quidem liberali- 
tate ulla subleuauit, excepta Asia, disiectis terrae motu ciui- 
tatibus. 

27 Oro8. VII 4, 18 Asiae ciuitates illo (§ 13) terrae motu dirutas 
tribnto dimisBO propria etiam liberalitate (libertate codd., oiyislff da^ 
nuvri FMegon de mir. 13) douauit. 



2 alico F, alio Perizon. (Polak) 3 ne quidj neq: M 4 est om. 
MGX* aucorum MG et tum inoppia M (cf. Henn. 36 p. 293) 5 ue- 
quit post ferret add. V ulli et tum probasset Polak 6 necessitatum 
GXT 9 permodicaret MG, permodica'. ret V familiaria MS, -es G 
(permodicae rei familiaris Bentley, per modica rei familiaris Biichtler) 
12 seBtertio g (,edd. prific.), cf. lul. 60 p. 26, 24 et post rursus ite- 

rant MG 14 <in> magna Bentley 15 eat om. V 19 beneficii G 
SyxTonivB ed. Ihm. I. 10 



Digitized by VjOOQ lC 



146 C. S\^TONI TRANQVILLI 

49 Procedente mox tempore etiam ad rapinas conuertit ani- 
mnm. satis constat^ Cn. Lentulnm Augurem; cui census ma- 
ximus fuerit, metu et angore ad fastidium uitae ab eo actum 
et ut ne quo nisi ipso herede moreretur; condemnatam et 
generosissimam feminam Lepidam in gratiam Quirini consula- 6- 
ris praediuitis et orbi^ qui dimissam eam e matrimonio post 
uicensimum annum ueneni olim in se comparati arguebat; 
2 praeterea Galliarum et Hispaniarum Syriaeque et Graeciae 
principes confiscatos ob tam leue ac tam inpudens calumnia- 
rum genus, ut quibusdam non aliud sit obiectum, quam quod lo- 
partem rei familiaris in pecunia haberent; plurimis etiam 
ciuitatibus et priuatis ueteres immunitates et ius metallorum 
ac uectigalium adempta; sed et Vononem regem Parthorum, 
qui pulsus a suis quasi in fidem p. R. cum ingenti gaza An- 
tiochiam se receperat, spoliatum perfidia et occisum. is- 

60 Odium aduersus necessitudines in Druso primum fratre 
detexit, prodita eius epistula, qua secum de cogendo ad re- 
stituendam libertatem Augusto agebat; deinde et in reliquis. 
luliae uxori tantum afuit ut relegatae, quod miiiimum est, 
offici aut humanitatis aliquid impertiret, ut ex constitutione so- 
patris uno oppido clausam domo quoque egredi et commcr- 
cio hominum frui uetuerit; sed et peculio concesso a patre 
praebitisque annuis fraudauit, per speciera publici iuris, quod 

2 nihil de his Augustus testamento cauisset. matrem Liuiam 
grauatus uelut partes sibi aequas potentiae uindicantem, et «6- 
congressum eius aBsiduum uitauit et longiores secretioresque 
sermones, ne consiliis, quibus tamen interdum et egere et 
uti solebat, regi uideretur. tulit etiam perindigne actum in 
senatu, ut titulis suis quasi Augusti, ita et Liuiae filius 

3 adiceretur. quare non parentem patriae appellari, non «► 
ullum insignem honorem recipere publice passus est; sed et 
frequenter admonuit, maioribus nec feminae conuenientibus^ 
negotiis abstineret, praecipue ut animaduertit incendio iuxta 

2 sat g {uulg.) 3 coactum Bentley 4 et ut] et N^ ut Madviff 
6 e ow. G 19 esset CF.W.Muller 23 fraudauerit Befitley 26 sibi 
om. V 28 solere reges G uidetur Jf, uidentur G 29 ut] et G et] 
ut n^Q luliae Bentley 30 appellaxi oul G (appellari — recipere 
om. T) 31 ullum] nuUum MV 32 quod non post admonuit add.T 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 49-5S] 147 

aedem Yestae et ipsam interuenisse populumque et milites^ 
quo enixius opem ferrent^ adhortatam^ sicut sub marito solita 
esset. dehinc ad simultatem usque processit hac, ut ferunt^ 61 
de causa. instanti saepius, ut ciuitate donatum in decurias 

5 adlegeret, negauit alia se condicione adlecturum; quam si 
pateretur ascribi albo extortum id sibi a matre. at illa 
commota ueteres quosdam ad se Augusti codicillos de acer- 
bitate et intolerantia morum eius e sacrario protulit atque 
recitauit. hos et custoditos tam diu et exprobratos tam in- 

10 feste adeo grauiter tulit, ut quidam putent inter causas se- 
eessus hanc ei uel praecipuam fuisse. toto quidem triennio, 2 
quo uiuente matre afiiit, semel omnino eam nec amplius 
quam uno die paucissimis uidit horis; ac mox neque aegrae 
adesse curauit defunctamque et^ dum aduentus sui spem fa- 

15 cit^ compliirium dierum mora corrupto demum et tabido cor- 
pore funeratam prohibuit consecrari^ quasi id ipsa mandasset. 
testamentum quoque eius pro irrito habuit omnisque ami- 
citias et familiaritates, etiam quibus ea funeris sui curam 
moriens demandauerat, intra breue t^mpus afdixit, uno ex iis, 

80 equestris ordinis uiro, et in antliam condemnato. 

Filiorum neque naturalem Drusum neque adoptiuum Ger-52 
manicum patria caritate dilexit^ alterius uitiis infensus. nam 
Drusus iluxioris remissiorisque uitae erat. itaque ne mortuo 
quidem perinde adfectus est, sed tantum non statim a funere 

25 ad negotiorum consuetudinem rediit iustitio longiore inhibito. 
quin et Iliensium legatis paulo serius consolantibus, quasi ob- 2 
literata iam doloris memoria, irridens se quoque respondit 
uicem eorum dolere, quod egregium ciuem Hecto- 
rem amisissent. Germanico usque adeo obtrectauit, ut et 



21 Oro8. VII 4, 9 filioB suos Drusum et Germanicum, quonim Dru- 
8US naturalis, Germanicus adoptiuus erat, manifestis ueneni signis pei- 
didit (cf. p. 162, 13 154, S). 



9 et (post diu) om. V 12 nec om. M8, %n G ss. m. 1 13 ac 
om. X' 14 et om. G8 20 equestri MVLPS (corr. L^ andia GII 
(»n hoc hcLStula post n erasti), antiliam LST, italiam P 21 natu- 

ralem Druuum neque om. V Germanicum om. G (?n fine qtiaternionis) ^ 
22 alteriu8 <^uirtutibu8, alteiius) uitiis Lipsius, alteri eius uitiis et tum 
offensus Bentley 

10* 



Digitized by LjOOQIC 



148 C. SVETONI TRANQVILLI 

praeclara facta eius pro superuacuis eleuarit et gloriosisBimas 
uictorias ceu damnosas rei p. increparet. quod uero Alexan- 
' dream propter immensam et repentinam famem inconsulto se 
3 adisset; questus est in senatu. etiam causa mortis fuisse ei 
per Cn. Pisonem legatum Syriae creditur, quem mox huius 5 
criminis reum putant quidam mandata prolaturum, nisi ea 

secreto ostentant < > quae multifariam inscriptum et per 

noctes celeberrime adclamatum est: redde Germanicum! 
quam suspicionem confirmauit ipse postea coniuge etiam ac 
liberis Germanici crudelem in modum afflictis. 10 

58 Nurum Agrippinam post mariti mortem liberius quiddam 
questam manu apprehendit Qraecoque uersu (jDom, AU. frg. III 
p,449 71.213}: si non dominaris, inquit, filiola, iniuriam 
te accipere existimas? nec ullo mox sermone dignatus 
est. quondam uero inter cenam porrecta a se poma gustare u 
non ausam etiam uocare desiit, simulans ueneni se crimine 
arcessi; cum praestructum utrumque consulto esset, ut et ipse 
temptandi gratia offerret et illa quasi certissimum exitium 
2 caueret. nouissime calumniatus modo ad statuam Augusti 
modo ad exercitus confngere uelle, Pandatariam relegauit con- so 
uiciantique oculum per centurionem uerberibus excussit. rur- 
suB mori inedia destinanti per uim ore diducto infolciri ci- 
bum iussit. sed et perseuerantem atque ita absumptam cri- 
minosissime insectatus, cum diem quoque natalem eius inter 
nefastos referendum suasisset, imputauit etiam, quod non » 

10 €t p. 149, 16 {cf. p. 162, 23) Oro8. VII 4, 9 filioe Germanici filii 
Bui interfecit. 



1 praeclare Bentley elueret FLQ^ eluderet R, eleuaret ed, Ven. 1510 
al. fort. revte 2 ceu] ueluti G increparit 5* {ed. lunt^ 1510 al.) 

4 causam L* 6 creditur G et V* in marg. incertum quam recte, crede- 
xetur nQ, credebatur g, om. rel., et sic Bentley legens antea questus 
sit et fuerit 6 uisi ea secreto ostentant quae MX', a senatu ca- 

pitis dampnatum nec ea (ex g) secreto ostentant quae G {interpoL ex 
Cal.2), nisi ea secreta obstarent per quae T (wttZ^f.), nisi {uelni) spes 
secreto {uel a Seiano) ostenta esset uitae. inter quae Bentley, melius nisi 
ea s. ostentant<(i auferenda ipsumque iugulandum curasset. propter^ 
quae Both 7 increpitum T, inferibuntur G 8 creberrime Beroald. (g) 
11 quidem G 16 quandam G 17 accersi Sl (-siri Q^) utrique 
FoJak 18 exitium G et S* pro u. l {Beroald.), exitum rel. 19 ad] 
et M 20 pandantariam F, pandatarum WQ, -tarium /J'i? 22 deducto 
VLPQ 24 insectatus est T {edd.) 25 sanxisset Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [cAP. 61-65] 149 

laqueo strangulatam in Oemouias abiecerit: proque tali cle- 
mentia interponi decretum passus est, quo sibi gratiae age- 
rentur et Gapitolino loui donum ex auro sacraretur. 

Gum ex Germanico tres nepotes^ Neronem et Drusum et64 
5 Gaium^ ex Druso unum Tiberium haberet, destitutus morte 
liberorum maximos natu de Germanici filiis^ Neronem et 
Drusum, patribus conscriptis commendauit diemque utriusque 
tirocinii congiario plebei dato celebrauit. sed ut comperit 
ineunte anno pro eorum quoque salute publice uota suscepta, 

10 egit cum senatu, non debere talia praemia tribui nisi ez- 
pertis et aetate prouectis. atque ex eo pate&cta interiore 2 
animi sui nota omnium criminationibus obnoxios reddidit 
uariaque fraude inductos^ ut et concitarentur ad conuicia et 
concitati proderentur, accusauit per litteras amarissime con- 

15 gestis etiam probris et iudicatos hostis fame necauit, Nero- 
nem in insula Pontia^ Drusum in ima parte Palatii. putant 
Neronem ad uoluntariam mortem coactum^ cum ei camifex 
quasi ex senatus auctoritate missus laqueos et uncos osten* 
taret^ Druso autem adeo alimenta subducta, ut tomentum e 

so culcita temptauerit mandere; amborum sic reliquias dispersas, 
ut uix quandoque colligi possent. 

Super ueteres amicos ac familiares uiginti sibi e numero56 
principum ciuitatis depoposcerat uelut consiliarios in nego- 
tiis publicis. horum omnium uix duos anne tres incolumis 

t5 praestitit^ ceteros alium alia de causa perculit^ inter quos 
cum plurimorum clade Aelium Seianum; quem ad summam 
potentiam non tam beniuolentia prouexerat, quam ut esset 
cuius ministerio ac fraudibus liberos Germanici circumueniret, 



22 Oro8. VII 4, 8 plurimos senatorum proscripsit et ad mortem 
coegit; niginti sibi patricios uiros consilii causa legerat: horum uix 
dno8 incolnmes reliqnit, ceteros diuersis causis necauit. 



8 plebeis G, plebi nx (cf. p. 150, 21) 9 publica G 14 con- 

citarentni {pm. ti prode) G conuiciati Bentley perderentur ^ 

ingestis Bentley 16 hostes GXT 17 cum ei] cui G 20 cu- 

lina G reUqniae dispersae Gronov. 24 omnium in M 88. m. 1 

uel m.2, om. Orosius {Jioth) anne] siue G, aut TN 26 alia 

usque clade om. V 26 summa M 27 beniuolentiam VR quam 
utj qni antem V 



Digitized by LjOOQIC 



150 C. SVETONI TRANQVILLI 

nepotemque suum ex Druso filio naturalem ad successionem 
imperii confirmaret. 

66 Nihilo lenior in conuictores Graeculos, quibus uel ma- 
xime adquiescebat; Xenonem quendam exquisitius sermoci- 
nantem cum interrogasset, quaenam illa tam molesta dialectos s 
esset, et ille respondisset Doridem, relegauit Giuariam, exi- 
stimans exprobratum sibi ueterem secessum, quod Dorice 
Rhodii loquantur. item cum soleret ex lectione cotidiana 
quaestiones super cenam proponere comperissetque Seleucum 
grammaticum a ministris suis perquirere, quos quoque tem- lo 
pore tractaret auctores, atque ita praeparatum uenire, primum 
a contubemio remouit, deinde etiam ad mortem compulit. 

57 Saeua ac lenta natura ne in puero quidem latuit: quam 

Theodorus Gadareus rhetoricae praeceptor et perspexisse pri- 
mus sagaciter et assimulasse aptissime uisus est, subinde in is 
obiurgando appellans eum nrikbv at/tar^ xeq^vQafidvoVy id est 
lutum a sanguine maceratum. sed aliquanto magis in prin- 
cipe eluxit, etiam inter initia cum adhuc fauorem hominum 
2 moderationis simulatione captaret. scurram, qui praetereunte 
funere clare mortuo mandarat, ut nuntiaret Augusto non- 20 
dum reddi legata quae plebei reliquisset, adtractum ad 
se recipere debitum ducique ad supplicium imperauit et patri 
suo uerum referre. nec multo post in senatu Pompeio cui- 
dam equiti R. quiddam perneganti, dum uincula minatur, 
affirmauit fore ut ex Pompeio Pompeianus fieret, acerba 25 
cauillatione simul hominis nomen incessens ueteremque par- 

68tium fortunam. sub idem tempus consulente pi-aetore an iu- 
dicia maiestatis cogi iuberet, exercendasesseleges respondit 
et atrocissime exercuit. statuae quidam Augusti caput dem- 

4 Zenonem s {uuJg.) 6 cynariam XP, cynaram {uel cin-) pars 

edd. post Bonon. a, 14S8, (a)enariam g {ed. Bmil. 1533) 9 comperiaset- 
que G VL^PSR, comperisset ML\ et comperissetJI^TiVd {Roth) 10 quo- 
quej que V 14 cadareus icath- T) Sl^ GRd- primum legi in ed. anofiy- 
ma {a. 1472?) et in ed. a. 1480 16 assimilasse 31 16 id est — 

maceratum del. ed. Itint. a. 1510 19 praetereunte MX' 20 funus X\ 
funeri et ss. t funere L* {hoc etiam S8. in S) clare] patre F, om. X 

{add. X*5*}, ad aurem R. Unger nuntiarat JI 21 plebeis G, plebi 
WX {cf. p. 149, 8) 22 dicique M ut — referret Polak 24 dum 
in G 26 ueterumque cwwj codice Torrentii purs edd. {Roth) 28 esset 
MVQ^ 29 augusto 3/* 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 55-59] 151 

pserat, ut alterius imponeret; acta res in senatu et^ quia am- 
bigebatur, per tormenta quaesita est. damnato reo paulatim 
genus calumniae eo processit, ut haec quoque capitalia essent: 
circa Augusti simulacrum seruum cecidisse, uestimenta niu- 

& tasse^ nummo uel anulo effigiem impressam latrinae aut lu- 
panari intulisse^ dictum ullum factumue eiuB existimatione 
aliqua laesisse. perit denique et is, qui honorem in cblonia 
8ua eodem die decemi sibi passus est, quo decreti et Augusto 
olim erant. 

10 Multa praeterea specie grauitatis ac morum corrigendo-59 

rum, sed et magis naturae optemperans, ita saeue et atrocit^r 
factitauit, ut nonnuUi uersiculis (JFPR p. 35!?y quoque et prae^ 
sentia exprobrarent et futura denuntiarent mala: 

Asper et immitis, breuiter uis omnia dicam? 
15 dispeream^ si te mater amare potest. 

Non es eques; quare? non sunt tibi milia centum; 
omnia si quaeras, et Rhodus exilium est. 

Aurea mutasti Saturni saecula, Gaesar: 
incolumi nam te ferrea semper erunt. 

«) Fastidit uinum^ quia iam sitit iste cruorem: 

tam bibit hunc auide^ quam bibit ante merum. 

Aspice felicem sibi, non tibi, Romule, Sullam 2 

et Marium, si uis, aspice, sed reducem, 

nec non Antoni ciuilia bella mouentis 
M non semel infectas aspice caede manus, 

et dic: Roma perit! regnauit sanguine multo, 
ad regnum quisquis uenit ab exilio. 



3 hoc genuB utUg. {primum le(ji in ed. anoti. [a. 1472?]) 5 aut] 
nel LPT 7 periit XT 8 quod MX\ corr. L*S* et V in marg. 

11 aed et] sed G, aed re P. Thomas 14 speret G^ asper es Heinsius 
16 Non es] ones MVL^P^, omis uel onie P^ST {recte X*) 17 nomina 
et en {pro et) Heifisius 21 tam bibet Griiter. ante om. V 22 Aspice 
et Mj Aapicece V remula G {sic m. 1) 23 reduces mauult Bahrens 
24 nec] ne MVLQ, corr. V in marg. m. 1 2G regnabit IIQ {uulg.) 

27 qnisquis Gq, quisque (quisq: M) rel. 



Digitized by VjOOQ lC 



152 C. SVETONI TRANQVILLI 

quae primo, quasi ab impatientibus remedi<(or]>um ac non tam 
ex animi sententia quam bile et stomacho fingerentar, uole- 
bat accipi dicebatque identidem: oderint, dum probent 
dein uera plane certaque esse ipse fecit fidem. 

60 In paucis diebus quam Capreas attigit piscatori, qui sibi 6- 
secretum agenti grandem mullum inopinanter obtulerat^ per- 
fricari eodem pisce faciem iussit, territus quod is a tergo in- 
sulae per aspera et deuia erepsisset ad se; gratulanti autem 
inter poenam, quod non et lucustam, quam praegrandem ce- 
perat, obtulisset, lucusta quoque lacerari os imperauit. mi- lo- 
litem praetorianum ob subreptum e uiridiario pauonem capite 
puniit. in quodam itinere lectica, qua uehebatur, uepribus 
impedita exploratorem uiae, primarum cohortium centurionem, 

61stratum humi paene ad necem uerberauit. mox in omne 
genus crudelitatis erupit numquam deficiente materia, cum 16* 
primo matris, deinde nepotum et nurus, postremo Seiani fa- 
miliares atque etiam notos persequeretur; post cuius inter- 
itum uel saeuissimus extitit. quo maxime apparuit, non tam 
ipsum ab Seiano concitari solitum, quam Seianum quaerenti 
OGcasiones sumministrasse; etsi commentario, quem de uita 8<^ 
sua summatim breuiterque composuit, ausus est scribere Sei- 
anum se punisse, quod comperisset furere aduersus 
liberos Germanici filii sui; quorum ipse alterum suspecto 
iam, alterum oppresso demum Seiano interemit. 
t Singillatim crudeliter facta eius exequi longum est; ge- » 

nera, uelut exemplaria saeuitiae, enumerare sat erit. nuUus 
a poena hominum cessauit dies^ ne religiosus quidem ac sa- 



3 cf. Cal. 30 14 sqq. Victor Caes. 2., 1 atrocius puniens insontes 
noxios, 8U08 pariter externosque. cf. Eutrop. VII 11, 1 Oros. VII 4, 10 
26 Oros. l. l. referre Bingillatim facta eius horret pudetque. 



1 remedi<^or>um Graevim^ remedii Stephanus., Romae domini uel 
dominii uulg. (Romae om. ed. Bom. II) 2 bile] ut bibe V, ut bile /ST, 
um bile X* (um del. m. 2), ♦♦bile P 6 attigi M 7 is om, V 

8 repsisset XN 9 locustam TiPT 10 locuBta TFXPT impetrauit 
MVL^S 11 uiridario GQTN, uiridiano V 12 puniti^, -iuit PTN 
qu^ G 13 praetoriarum Lipsius 18 B^uisaimum et maximo G 

19 Seianum] seiano LPS, seiani It 20 et sic LST, etsi <in> P. Thomas 
28 filii Bui d^l. Torr. ipsa M suscepto suspecto M, suscepto V 
(flusp. iam alt. om. T) 27 hominum] omnino Heinsius, Graevius 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 50-61] 153 

cer; aniinaduerBum in quosdam ineunte anno nouo. accusati 
damnatique multi cum liberis atque etiam a liberis suis. 
interdictum ne capite damuatos propinqui lugerent. decreta 
accusatoribus praecipua praemia^ uonnumquam et testibus. 

5 nemini delatorum fides abrogata. omne crimen pro capitali 8 
receptum, etiam paucorum simpliciumque uerborum. obie- 
ctum est poetae, quod in tragoedia Agamemnonem probris 
lacessisset; obiectum et historico, quod Brutum Cassiumque 
ultimos Romanorum dixisset; animaduersum statim in aucto- 

10 res scriptaque abolita, quamuis probarentur. ante aliquot an- 
nos etiam Augusto audiente recitata. quibusdam custodiae 4 
traditis non modo studendi solacium ademptum, sed etiam 
sermonis et conloqui usus. citati ad causam dicendam par- 
tim se domi uubierauerunt certi damnationis et ad uexationem 

15 ignominiamque uitandam^ partim in media curia uenenum hau- 
serunt; et tamen conligatis uulneribus ac semianimes palpi- 
tantesque adhuc in carcerem rapti. nemo punitorum non in 
Gemonias abiectus uncoque tractus, uiginti uno die abiecti 
tractique, inter eos feminae et pueri. immaturae puellae, quia 6 

to more tradito nefas esset uirgines strangulari, uitiatae prius 
a camifice, dein strangulatae. mori uolentibus uis adhibita 
uiuendi. nam mortem adeo leue supplicium putabat^ ut cum 
audisset unum e reis^ Camulum nomine^ anticipasse eam^ ex- 
clamauerit: Carnulus me euasit. et in recognoscendis custo- 

25 diis precanti cuidam poenae maturitatem respondit: nondum 
tecum in gratiam redii. annalibus suis uir consularis in- 6 
seruit^ frequenti quodam conuiuio, cui et ipse affuerit, inter- 



1 nouo OTO. G 2 cum liberia {om. Qsy cum om. W) Sl, cum liber- 
tis Both, cum coniugibus s (Folak) a liberis MG F, liberia XT (Both), 
uxoribuB s {ed. Rom. II, uulg.), om. {cum seq. suis) q 7 agamemnone 
cori'. ex agamemnoni M {m. 1?), agamennonem (-menonem LT) GXT, 
Agamemnone <principem> G.Becker propriis MLPSS {corr. P*), pro- 
briis V, om, n 8 incesBisset {uel Agamemnoni probra ingessisset) Bentley, 
laceraaset Lipsim 11 custodia MVT, in custodia 8 14 et X\ sed 
MGT, sed et Crraemus 17 non in M, non et in rel., fort. rectiua 

18 obiectus X* numerum (xx- B) corruptum putant multi abiecti 
tractique del Torr, 20 traditione fas MVd^ traditionis fas 6r 21 a 
om. MGVds 23 carrulum BP*T eam {corr. m. 1 ex iam, uix tam) 
exclamauerat M 24 carrulus MVBPOST, cam- cum GLUQ etiam HN 
27 quoddam M, quondam G's, edd. Ven. I et pleraeque affuerat Q 



Digitized by LjOOQ lC 



154 C. SVETONI TRANQVILLI 

rogatum eom subito et clare a quodam nano astante mensae 
inter copreas^ cur Paconius maiestatis reus tam diu uiueret, 
statim quidem petulantiam linguae obiurgasse; ceterum post 
paucos dies scripsisse senatui^ ut de poena Paconi quam pri- 
mum statueret. 5 

62 Auxit intenditque saeuitiam exacerbatus indicio de morte 
filii sui Drusi. quem cum morbo et intemperantia perisse 
existimaret^ ut tandem ueneno interemptum fraude LiuiUae 
uxoris atque Seiani cognouit^ neque tormentis neque suppli- 
cio cuiusquam pepercit, soli huic cognitioni adeo per totos 10 
dies deditus et intentus, ut Rhodiensem hospitem, quem &- 
miliaribus litteris Romam euocarat, aduenisse sibi nuntiatum 
torqueri sine mora iusserit, quasi aliquis ex necessariis quae- 
stioni adesset; deinde errore detecto et occidi, ne uulgaret 

2 iniuriam. camificinae eius ostenditur locus Capreis, unde ib 
damnatos post longa et exquisita tormenta praecipitari coram 
se in mare iubebat, excipiente classiariorum manu et contis 
atque remis elidente cadauera, ne cui residui spiritus quic- 
quam inesset. excogitauerat autem inter genera cruciatus 
etiam, ut larga meri potione per fallaciam oneratos, repente 20 
ueretris deligatis, fidicularum simul urinaeque tormento dis- 

3 tenderet. quod nisi eum et mors praeuenisset et Thrasyllus 
consulto, ut aiunt, diflferre quaedam spe longioris uitae com- 
pulisset, plures aliquanto necaturus ac ne reliquis quidem 
nepotibus parsurus creditur, cum et Gaium suspectum habe- 2S 
ret et Tiberium ut ex adulterio conceptum aspemaretur. nec 
abhorret a uero; namque identidem felicem Priamum uoca- 
bat, quod superstes omnium suorum extitisset. 

63 Quam inter haec non modo inuisus ac detestabilis, sed 
praetrepidus quoque atque etiam contumeliis obnoxius uixerit, so 
multa indicia sunt. haruspices secreto ac sine testibus con- 



1 quoddam M 2 copreas MVTt^ capreas rel. {cf. Clai*d, 8) pau- 
conius T 4 pauconii T 7 et] ex Coruelissen intemperantiam MS 
8 ueneno om. IIQ^ post interemptum habet S interceptum Bentley 

10 cuiquam G 12 euocarat (-uerat) g {Beroald.\ euocabatil (euocabat 
romam G) 17 mare WQPT, mari rel (Sl) 20 larga corr. ex largi 
(m. 1?) M 23 impulisset Bentley 25 nepotibus o»i. G 30 etiam 
contumeliid del. Salmasius 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 6i-«5] 155 

suli uetuit. uicina uero urbi oracula etiam di8[8]icere conatus 
est^ sed maiestate Praenestinarum sortium territus destitit, 
cum obsignatas deuectasque Romam non repperisset in arca 
nisi relata rursus ad templum. unum et alterum consulares 2 
6 oblatis prouinciis non ausus a se dimittere usque eo detinuit, 
donec successores post aliquot annos praesentibus daret^ 
cum interim manente officii titulo etiam delegaret plurima 
assidue^ quae illi per legatos et adiutores suos exequenda 
curarent. nurum ac nepotes numquam aliter post damnatio-64 

10 nem quam catenatos obsutaque lectica loco mouit^ prohibitis 
per militem obaiis ac uiatoribus respicere usquam uel con- 
sistere. 

Seianum res nouas molientem; quamuis iam et natalem66 
eius publice celebrari et imagines aureas coli passim uideret^ 

15 uix tandem et astu magis ac dolo quam principali auctoritate 
subuertit. nam primo, ut a se per speciem honoris dimitte- 
ret, coUegam sibi assumpsit in quinto consulatu^ quem longo 
interuallo absens ob id ipsum susceperat. deinde spe affini- 
tatis ac tribuniciae potestatis deceptum inopinantem crimina- 

90 tus est pudenda miserandaque oratione^ cum inter alia patres 
conscriptos precaretur^ mitterent alterum e consulibus, qui 
se senem et solum in conspectum eorum cum aliquo militari 
praesidio perduceret. sic quoque diffidens tumultumque me- 2 
tuens Drusum nepotem^ quem uinculis adhuc Romae con- 

25 tinebat^ solui; si res posceret^ ducemque constitui praecepe- 
rat. aptatis etiam nauibus ad quascumque legiones medita- 
batur fugam^ speculabundus ex altissima rupe identidem signa^ 
quae, ne nuntii morarentur, toUi procul, ut quidque factum 
foret, mandauerat. uerum et oppressa coniuratione Seiani 



13 Oro8. VII 4, 8 SeiaDum praefectum suum res nouas molientem 
interfecit. cf. Einhard. 6 



1 disicere T 4 relatas T 5 ausus a se] ausa se M, ausus 
LFS (a 86 po8t dimittere in marg. add. in F) eo] eo se J/, adeo JI 
8 a8Bidneq(ue) GTI Ouulg.\ assidueque quae ed. Iunt 1510 14 passim 
coli G 17 absumpsit i>/J?, ads- GPS [lioth) 24 pronepotem G in 
uinculis G {Graevius) 25 ducem 3/, et ducem Sahnasius fort. recte 

26 apparatis BentUy 28 ne om. T 



Digitized by VjOOQ lC 



156 C. SVETONI TRANQVILLI 

niliilo securior aut constantior per nouem proximos mensefl 
non egressus est uilla^ quae uocatur lonis. 

66 Vrebant insuper anxiam mentem uaria undique conuicia^ 
nuUo non damnatorum omne probri genus coram uel per 
libelloB in orchestra positos ingerente. quibus quidem diuer- & 
sissime adficiebatur, modo ut prae pudore ignota et celata 
cuncta cuperet^ nonnumquam eadem contemneret et proferret 
ultro atque uulgaret. quin et Artabani Parthorum regis lace- 
ratus est litteris parricidia et caedes et ignauiam et luxuriam 
obicientis monentisque^ ut uoluntaria morte maximo iustissi- lo- 

67moque ciuium odio quam primum satis faceret. postremo 
semet ipse pertaesus^ tali^s] epistulae principio tantum non 
summam malorum suorum professus est: quid scribam uo- 
biS; p. C; aut quo modo scribam^ aut quid omnino 
non scribam hoc tempore^ dii me deaeque peiue per- is- 
dant quam cotidie perire sentio, si scio. 
2 Existimant quidam praescisse haec eum peritia futurorum 

ac multo ante^ quanta se quandoque acerbitas et infamia ma- 
neret, prospexisse; ideoque, ut imperium inierit, et patris 
patriae appellationem et ne in acta sua iuraretur obstinatis- 2(^ 
sime recusasse, ne mox maiore dedecore impar tantis hono- 
8 ribus inueniretur. quod sane ex oratione eius, quam de utra- 
que re habuit, colligi potest; uel cum ait: similem se sem- 
per sui futurum nec umquam mutaturum mores suos, 
quam diu sanae mentis fuisset*, sed exempli causa ts 
cauendum esse, ne se senatus in acta cuiusquam ob- 
ligaret, quia aliquo casu mutari posset. et rursus: 
4 Si quando autem, inquit, de moribus meis deuo- 

toque uobis animo dubitaueritis, — quod prius quam 
eueniat, opto ut me supremus dies huic mutatae ue- m> 



2 iouis Ld<5 edd. (de uilla louis Q* in marg.\ lunonis Heinsius {cf. 
Hemi. 36 p. 287 sqq.) 4 per LPOT, om. rel, in marg. add. V (m. 1 wt 

uid.) et y* (inde libello . . . proposito aliaqv^ temptauit Bentley) 7 ca- 
peret X conteneret M, contineret GT 12 tali Muretus (part§ 

sustalis M) principia G 16 perire me cotidie Ta^i. ann. VI 6, inde 
me addi uolunt post quam W6lfflin\ post perire Betitley si om. MGT 
{del.P^ 17 praescisse (pr^cisse G) haec del. G.Becker 18 ac multo] 
multo M {G. Becker), multoque Bentley 22 ex MT, et ex rel. (uulg.) 

ia 

ftescio an melius 27 q P (la in ras. m. 2\ qui BeroalJ. {uulg.) 



Digitized by VjOOQ lC 



TroERIVS [CAP. «5-69] 157 

strae de me opinioni eripiat — nihil honoris adiciet 
mihi patria appellatio, uobis autem exprobrabit aut 
temeritatem delati mihi eius cognominis aut incon- 
stantiam contrarii de me iudicii. 

5 Corpore fuit amplo atque robusto, statura quae iustam68 

excederet; latus ab umeris et pectore^ ceteris quoque mem- 
bris usque ad imos pedes aequalis et congruens; sinistra 
manu agiliore ac ualidiore, articulis ita firmis, ut recens et 
integrum malum digito terebraret, caput pueri uel etiam 

10 adulesoentis talitro uulneraret. colore erat candido^ capillo 2 
pone occipitium summissiore ut ceruicem etiam obtegeret, 
quod gentile in illo uidebatur; fdcie honesta, in qua tamen 
crebri et subiti tumores, cum praegi-andibus oculis et qui, 
quod mirum esset^ noctu etiam et in tenebris uiderent^ sed 

15 ad breue et cum primum e somno patuissent; deinde rursum 
hebescebant. incedebat ceruice rigida et obstipa^ adducto fero 3 
uultu, plerumque tacitus^ nullo aut rarissimo etiam cum 
prozimis sermone eoque tardissimo, nec sine moUi quadam 
digitorum gesticulatione. quae omnia ingrata atque arro- 

«0 gantiae plena et animaduertit Augustus in eo et excusare 
temptauit saepe apudsenatum ac populum professus naturae 
uitia esse, non animi. ualitudine prosperrima usus est^ tem- 4 
pore quidem pnncipatus paene toto prope inlai^a^ quamuis 
a tricesimo aetatis anno arbitratu eam suo rexerit sine adiu- 

25 mento consilioue medicorum. 

Girca deos ac religiones neglegentior^ quippe addictus69 
mathematicae plenusque persuasionis cuncta fato agi^ tonitrua 
tamen praeter modum expauescebat et turbatiore caelo num- 
quam non coronam lauream capite gestauit^ quod fuhnine 

30 affiari negetur id genus irondis. 



6 Bqq. Einhard. 22 corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti 
{cf. Cal. 50\ qaae tamen iustam non excederet . . . oculis praegrandibus 
(Z. 13) ac uegetis {cf. lul. 45) . . . incessu firmo (Z. 16). 



2 pattiae P*, patris T, patris patriae g (Torr.) 5 fuit post ro- 
biuto G 11 subtegeret XX 16 a somno IZ^g (Roth al.) 19 atque] 
et GT 21 sepe temptauit G ac] et X 23 prope del P\ om. ST 
27 persuasione G, persuasionibus n*Ii 29 gestabat HN 30 fron- 
dis] arboris G 



Digitized by LjOOQIC 



158 C. SVETONI TRANQVILLI 

70 Artes liberales utriusqne generis studiosissime coluit. 
in oratione Latina secutus est Coruinum Messalam^ quem 
senem adulescens obseruarat. sed adfectatione et morositate 
nimia obscurabat stilum, ut aliquanto ex tempore quam a 

2 cura praestantior haberetur. composuit et carmen lyricum^ 6 
cuius est titulus conquestio de morte L. Caesaris. fecit 
et Oraeca poemata imitatus Euphorionem et Rhianum et 
Parthenium^ quibus poetis admodum delectatus scripta om- 
nium et imagines publicis bibliothecis inter ueteres et prae- 
cipuos auctores dedicauit; et ob hoc plerique eruditorum cer- lo 

3 tatim ad eum multa de his ediderunt. maxime tamen curauit 
notitiam historiae fabularis usque ad ineptias atque derisum; 
nam et grammaticos, quod genus hominum praecipue^ ut 
diximus^ appetebat^ eius modi fere quaestionibus experiebatur: 
quae mater Hecubae^ quod Achilli nomen inter uir- is 
gines fuisset; quid Sirenes cantare sint solitae. et 
quo primum die post exeessum Augusti curiam intrauit^ quasi 
pietati simul ac religioni satis facturus Minonis exemplo 
ture quidem ac uino uerum sine tibicine supplicauit^ ut 

71ille olim in morte filii. sermone Graeco quamquam alioqui so 
promptus et facilis, non tamen usque quaque usus est ab- 
stinuitque maxime in senatu; adeo quidem, ut monopolium 
nominaturus ueniam prius postularet, quod sibi uerbo pere- 
grino utendum esset. atque etiam cum in quodam decreto 
patrum IfipXrjfia recitaretur, commutandam censuit uocem et S5 
pro peregrina nostratem requirendam aut, si non reperire- 
tur, uel pluribus et per ambitum uerborum rem enuntiandam. 



1 Einhard. 25 artes liberales atudiosissime coluit. 4 Epit. Hy 5 
repentinis responsionibua aut consiliis melior quam meditatis. cf. Victor 
Caes. 2., 1 ingenio ad repentina longe acriore. 

6 conquaesitio If, conquesitio VL, conquisitio T6 8 omnium] 
eorum uulg. post edd. princ. (quibus usque omnium om. LP^), omni^a 
eor^um Sakellaropulos 12 atque] et G 18 facturis 3f* minonie 
(mil- T) MX'nB, minois GQ (cf. Galha 2) 19 thure GUQLPT 

20 alioquin G^X {in G corr. m. anfiqua), alias ^ {edd. Ram. Ven. I, 
uulg.) 23 prius ueniam 11 Q {uulg.) postularit Erasfnus 24 cum 
post patrum ponunt TIQ 25 €MBAeM^ MVLS (^ pro A in LST), 
lacuna in P, om. T censuerit Erasmus 26 nostratim MGS aut] 
ut M non om. V 27 uerbis Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 70-78] 159 

militem quoque Graece testimonium interrogatxmi nisi Latine 
respondere uetuit. 

Bis omnino toto secessus tempore Romam redire eonatus^ 72 
semel triremi usque ad proximos naumachiae hortos sub- 

6 uectus est disposita statione per ripas Tiberis, quae obuiam 
prodeuntis submoueret, iterum Appia usque ad septimum la- 
pidem; sed prospectis modo nec aditis urbis moenibus re- 
diit, primo iiicertum qua de causa^ postea ostento territus. 
erat ei in oblectamentis serpens draco, quem ez consuetu- 2 

10 dine manu sua cibaturus cum consumptum a formicis inuenis- 
set, monitus est ut uim multitudinis caueret. rediens ergo 
propere Campaniam Asturae in languorem incidit^ quo pau- 
lum leuatus Cerceios pertendit. ac ne quam suspicionem in- 
firmitatis daret^ castrensibus ludis non tantum interfuit, sed 

15 etiam missum in harenam aprum iaculis desuper petit; statim* 
que latere conuulso et^ ut exaestuarat^ afflatus aura in gra- 
uiorem recidit morbum. sustentauit tamen aliquamdiu^ quam- 3 
uis Misenum usque deuectus nihil ex ordine cotidiano praeter- 
mitteret, ne conuiuia quidem aut ceteras uoluptates partim 

so intemperantia partim dissimulatione. nam Chariclen medi- 
cum^ quod commeatu afuturus e conuiuio egrediens manum 
sibi OBCulandi causa apprehendisset, existimans temptatas ab 
eo uenas, remanere ac recumbere hortatus est cenamque pro- 
traxit. nec abstinuit consuetudine quin tunc quoque instans 

J6 in medio triclinio astante lictore singulos ualere dicentis ap- 
pellaret. interim cum in actis senatus legisset dimissos ac73 
ne auditos quidem quosdam reos, de quibus strictim et nihil 
aliud quam nominatos ab indice scripserat^ pro contempto se 
habitum iremens repetere Capreas quoquo modo destinauit, 

30 non temere quicquam nisi ex tuto ausurus. sed tempestati- 
bus et ingrauescente ui morbi retentus paulo post obiit in 
uilla Lucullana octauo et septuagesimo aetatis anno, tertio 

31 aqq. Eutrop. VII 11,3 iertio et uicesimo imperii anno, aetatis sep- 



2 uoluit JI, uetuerit Bentley 5 est del. Jioth 8 primum R 

9 ei om, M 12 in Camp. Stephanus statim post Asturae add. POST 
13 circeios (cyr- L) GXQ {cf. Aug. 16) 15 petiit T 19 parintem- 

perantia ifcf *, parintimperantia {sic) M* 26 singulis MX' dicentis 
MVL^F\ dicentes (-te J) rel et L^^P* 30 sed et s (ed. Pom, 11, uulg.) 

Digitized by VjOOQ lC 



160 C. SVETONI TRANQVILLI 

et uicesiiDO imperii^ XVIL Kal. Ap. Cn. Acerronio Proculo 
a.87C. Pontio Nigr<in>o conss. 
2 Sunt qui putent uenenum ei a 6aio datum lentum atque 

tabificum; alii, in remissione fortuitae febris cibum deside- 
ranti negatum; nonnulli, puluinum iniectum, cum extractum 5 
sibi deficienti anulum mox resipiscens requisisset. Seneca 
eum scribit intellecta defectione exemptum anulum quasi ali- 
cui traditurum parumper tenuisse, dein rursus aptasse digito et 
compressa sinistra manu iacuisse diu immobilem; subito uo- 
catis ministris ac nemine respondente consurrexisse nec pro- 10 
cul a lectulo deficientibus uiribus concidisse. 

74 Supremo natali suo Apollinem Temenitem et amplitudinis 
et artis eximiae, aduectum Syracusis ut in bibliotheca templi 
noui poneretur, uiderat per quietem affirmantem sibi non 
posse se ab ipso dedicari. et ante paucos quam obiret dies, ib 
turris Phari terrae motu Capreis concidit. ac Miseni cinis 

e fauilla et carbonibus ad calficiendum triclinium inlatis, ex- 
tinctus iam et diu frigidus, exarsit repente prima uespera at- 
que in multam noctem pertinaciter luxit. 

75 Morte eius ita laetatus est populus, ut ad primum nun- »• 
tium discurrentes pars: Tiberium in Tiberim! clamitarent, 
pars Terram matrem deosque Manes orarent, ne mortuo se- 
dem ullam nisi inter impios darent, alii uncum et Gemonias 
cadaueri minarentur, exacerbati super memoriam pristinae cru- 

2 delitatis etiam recenti atrocitate. nam cum senatus consulto ss 
cautum esset^ ut poena damnatorum in decimum semper diem 

tuagesimo octauo . . . mortxius est in Campania. Victor Caes. 3^1 cum im- 
perium tres atque uiginti, aeui octogesimum uno minus annos egisset. Epit 
2^10 post septuagesimum octauum annum et mensem quartum 2,1 im- 
perauit annis uiginti tribus. Gros, VII iyl Auson. 258,3 3 Victor 

Caes. 3,1 Claudio febri an (ferian codd.) insidiis oppresso. Epk. 2, 10 
insidiis Caligulae extinctus est. Oros. VII 4, 18 ambiguis signia ueneni 
-obiit. 20 Eutrop. VII 11,3 ingenti omnium gaudio mortuua est. 



1 aprilig GUQPT 2 nigro ii, con: Torr. al. 8 atque] quoque 
LP^S, quoque et P*T 8 tradendum parum pertenuisse G 9 subito- 
que cod. Torr. 12 tementem G 16 miseni icini se M, misenu ci- 
nis e (r 17 calficiendum (rTjL^iS', ficiendumJf, calfaciendum P (l?otfc), 
calefac- TT, calefic- X* illatis 5, inlatus (ill- GTPS^T) Sl 20 Mortem 
MHGVE (eius mortem H) 21 mittendum post Tiberim add. G, prae- 
^ipitandum post clamitarent P*STN 



Digitized by VjOOQ lC 



TIBERIVS [CAP. 78-76] 161 

dififerretur, forte accidit ut quorundam supplicii dies is esset, 
quo nuntiatnm de Tiberio erat. hos implorantis hominum 
fidem^ quia absente adhuc Graio nemo extabat qui adiri inter- 
pellarique posset, custodes^ ne quid aduersus constitutum fa- 

6 cerent, strangulauerunt abieceruntque in Gemonias. creuit 8 
igitur inuidia^ quasi etiam post mortem tjranni saeuitia per- 
manente. corpus ut moueri a Miseno coepit, conclamantibus 
plerisque Atellam potius deferendum et in amphitheatro se- 
miustilandum^ Romam per milites deportatum est crematum- 

10 que publico funere. 

Testamentum duplex ante biennium fecerat^ alterum sua,76 
* alterum liberti manu, sed eodem exemplo, obsignaueratque etiam 
humillimorum signis. eo testamento heredes aequis partibus 
reliquit Gaium ex Germanico et Tiberium ex Druso nepotes 

16 substituitque in uicem; dedit et legata plerisque, inter quos 
uirginibus Vestalibus, sed et militibus uniuersis plebeique 
E/Omanae uiritim atque etiam separatim uicorum magistris. 



5 stranguillaiiemiit MQB, transgula- 8 11 alterum sna om.GV 
12 liberati M, libertini T 

suhscr. tiberius liber III. explicit. incipit caligula liber IIII. feli- 
citer MV et sim. T (feliciter om. R, gaius caligula Q, g. pro caligula IT) 
c. Buetonii tranq. de uita c^sarum tiberius liber III. explic. incipit. 
caligula liber IIII. felic. G explicit lib. tercius. incipit de calignlo 
lib. ini. L et sim. ST tiberius lib. tertius explicit P 





STBTOKm ed. Ihm. I. 11 



Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

LIBER mi 

C. CALIGVLA 

1 Germanicus, C. Caesaris pater, Drusi et minoris Anto- 
niae filius, a Tiberio patruo adoptatus, quaesturam quinquen- 
nio ante quam per leges liceret et post eam consulatum sta- 
tim gessit, missusque ad exercitum in Germaniam, excessu 
Augusti nuntiato, legiones uniuersas imperatorem Tiberium s- 
pertinacissime recusantis et sibi summam rei p. deferentis in- 
certum pietate an constantia maiore compescuit atque hoste 

2 mox deuicto triumphauit. consul deinde iterum creatus ac 
prius quam honorem iniret ad componendum Orientis statum 
expulsus, cum Armeniae regem deuicisset, Cappadociam in lo^ 
prouinciae formam redegisset, annum agens aetatis quartum 

et trieensimum diuturno morbo Antiochiae obiit non sine 
ueneni suspicione. nam praeter liuores, qui toto corpore 
erant, et spumas, quae per os fluebant, cremati quoque cor 
inter ossa incocTuptum repertum est: cuius ea natura existi- 15« 

cf. Lampr. Comm.10,2 qui Tranquilli librum uitam Caligulae con- 
tinentem legerat. 1 Eutrop VII 12., 1 

1 C. fgai H, gaii VR) om. G 10 expulsus] ex s. c. misaus Beni- 
ley deiecisset uel dedisset Lipsius {hoc prohatum plerisquejy delegis- 
set O.Clawn 14 erant] extiterant Graevius, parebant Heinsiu^^ com- 
paruerant Oiid. 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [cAP. w] 168 

matur, nt tinctam neneno igne confici nequeat. obiit autem, 2 
ut opinio fuit, fraude Tiberi, ministerio et opera Cn. Pisonis, 
qui sub idem tempus Syriae praepositus, nec dissimulans 
offendendum sibi aut patrem aut filium, quasi plane ita ne- 

5 cesse esset, etiam aegrum Germanicum grauissimis uerborum 
ac rerum acerbitatibus nuUo adhibito modo adfecit; propter 
quae, ut Romam rediit, paene discerptus a populo, a senatu 
capitis damnatus est. omnes Oermanico corporis animique 3 
uirtutes, et quantas nemini cuiquam, contigisse satis constat: 

10 formam et fortitudinem egregiam, ingenium in utroque elo- 
quentiae doctrinaeque genere praecellens, beniuolentiam singu- 
larem conciliandaeque hominum gratiae ac promerendi amoris 
mirum et efficax studium. formae minus congruebat graci- 
litas crurum, sed ea quoque paulatim repleta assidua equi 

15 uectatione post cibum. hostem comminus saepe percussit. 
orauit causas etiam triumphalis; atque inter cetera studiorum 2 
monimenta reliquit et comoedias Graecas. domi forisque 
ciuilis, libera ac foederata oppida sine lictoribus adibat. sicubi 
clarorum uirorum sepulcra cognosceret, inferias Manibus da- 

80 bat. caesorum clade Yariana ueteres ac dispersas reliquias 
uno tumulo humaturus, coUigere sua manu et comportare 
primus adgressus est. obtrectatoribus etiam, qualescumque 3 
et quantacumque de causa nanctus esset, lenis adeo et in- 
noxius, ut Pisoni decreta sua rescindenti, clientelas di[u]- 

25 uexanti non prius suscensere in animum induxerit, quam 
ueneficiis quoque et deuotionibus impugnari se comperisset; 
ac ne tunc quidem ultra progressus, quam ut amicitiam ei 
more maiorum renuntiaret mandaretque domesticis ultionem, 
si quid sibi accideret. quarum uirtutum fructum uberrimum 4 

80 tulit, sic probatus et dilectus a suis, ut Augustus — omitto 



6 ettam ♦* My ettam G^ teste g (etiam G^', i m ras.)^ et tam et ss 
i etiam J?, tam ^, et iam Bentley, iam Preud'homme 7 quae] quod T 

8 gennamco IIQ^ germanici rel (Sl) anim§que X (^ in L corr. ex o?) 

9 cniqnam] unqnam G 10 ingeniumque F, ingenio L 14 equi- 
tatione uel equo uect- Bentley 16 saepe comminus G 16 trium- 
phales G (Torr.) 20 putrea Polak 22 qualiscumque 777? 24 sua 
re] hic deficit cod, V diuexanti Torr. 26 suscensere ML^S, suc- 
cenaere GWL*FT, successere T 26 ueneficiis TIQL^, beneficiis rel (Sl) 
30 ut] et M 

11* 



Digitized by VjOOQ lC 



164 C. SVETONI TRANQVILLI 

enim necessitudines reliquas — diu cunctatus an sibi successo- 
rem destinaret, adoptandum Tiberio dederit; sic uulgo fauo- 
rabilis, ut plurimi tradant, quotiens aliquo adueniret uel si- 
cunde discederet, prae turba occurrentium prosequentiumue 
nonnumquam eum discrimen uitae adisse, e Germania uero 5 
post compressam seditionem reuertenti praetorianas cohor- 
tes uniuersas prodisse obuiam, quamuis pronuntiatum esset, 
ut duae tantum modo exirent, populi autem Romani sexum, 
aetatem, ordinem omnem usque ad uicesimum lapidem effu- 

5 disse se. tamen longe maiora et firmiora de eo iudicia iu 10 
morte ac post mortem extiterunt. quo defunctus est die, 
lapidata sunt templa, subuersae deum arae, Lares a quibus- 
dam familiares in pubiicum abiecti, partus coniugum expositi. 
quin et barbaros ferunt, quibus intestinum quibusque aduer- 
sus nos bellum esset, uelut in domestico communique mae- is 
rore consensisse ad indutias; regulos quosdam barbam posuisse 
et uxorum capita rasisse ad indicium maximi luctus; regum 
etiam regem et exercitatione uenandi et conuictu megistanum 

6 abstinuisse, quod apud Parthos iusti<ti> instar est. Romae 
quidem, cum ad primam famam ualitudinis attonita et maesta so 
ciuitas sequentis nuntios opperiretur, et repente iam uesperi 
incertis auctoribus conualuisse tandem percrebruisset, passim 
cum luminibus et uictimis in Capitolium concursum est ac 
paene reuolsae templi fores, ne quid gestientis uota reddere 
moraretur, expergefactus e somno Tiberius gratulantium uo- 25 
cibus atque undique concinentium (^FPR p. 360}: 

salua Roma, salua patria, saluus est Germanicus. 
2 et ut demum fato functum palam factum est, non solaciis 
ullis, non edictis inhiberi luctus publicus potuit durauitque 
etiam per festos Decembris mensis dies. auxit gloriam de- so 
sideriumque defuncti et atrocitas insequentium temporum, 
cunctis nec temere opinantibus reuerentia eius ac metu re- 

1 cunctatua sit G 2 an optandum G tiberium 3f * 3 tra- 
dunt X 4 sequentiumue G 6 e om. T 6 reuertentis M 10 in- 
ditia T, indicia Bentiey, cf. Cal.2o 11 ac] et G 19 iuaticii UQ 
(-tii X'), iusti reh (ii) 22 conualuisset MGL^8 tandemque G {non g) 
25 morarentur LFU^ (jmrs edd.) e] a ^ est post Tiberius add. TIQ 
(nuhj.) 28 etj sed e cod. Torr. Casaub. 30 perfectoB GL^PT, pro- 
festos (-as Q) H^Q 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 4-8] 165 

pressam Tiberi saeuitiani; quae mox emperit. habuit in 7 
matrimonio AgrippiDam; M. Agrippae et luliae filiam^ et ex 
ea nouem liberos tulit: quorum duo infantes adhuc rapti, 
unus iam puerascens insigni festiuitate^ cuius effigiem habitu 

5 Cupidinis in aede Capitolinae Veneris Liuia dedicauit^ Augu- 
stus in cubiculo suo positam, quotiensque introiret, exoscu- 
labatur; ceteri superstites patri fuerunt, tres sexus feminini, 
Agrippina Drusilla Liuilla, continuo triennio natae; totidem 
mares^ Nero et Drusus et C. Caesar. Neronem et Drusum 

10 senatus Tiberio criminante hostes iudicauit. 

C. Caesar natus est pridie Kal. Sept. patre suo et C. Fon- 8 
teio Capitoue coss. ubi natus sit, incertum diuersitas tra-»i2p.c 
dentium &cit. Cn. Lentulus Gaetulicus Tiburi genitum scri- 
bit, Plinius Secundus in Treueris uico Ambitaruio supra 

15 Confluentes; addit ettttm pro argumento aras ibi ostendi 
inscriptas OB agrippinae pverperivm. uersiculi imperante 
mox eo diuulgati apud hibemas legiones procreatum indicant 
<^FPR p. 361}: 

in castris natus^ patriis nutritus in armis^ 

10 iam designati principis omen erat. 

ego in actis Anti editum inuenio. GaetuUcum refellit Pli- 2 
nius quasi mentitum per adulationem^ ut ad laudes iuuenis 
gloriosique priucipis aliquid etiam ex urbe Herculi sacra su- 
merety abusumque audentius mendacio^ quod ante annum 

25 fere natus Germanico filius Tiburi fuerat, appellatus et ipse 
C. Caesar^ de cuius amabili pueritia immaturoque obitu supra 
diximus <c. 7>. Plinium arguit ratio temporum. nam qui res 3 
Augusti memoriae mandarunt; Germanicum exacto consulatu 
in Galliam missum consentiunt iam nato 6aio. nec Plini 

ao opinionem inscriptio arae quicquam adiuuerit^ cum Agrippina 



11 cf. Lampr. Comm. 10,2 {1,2) 



2 et ex TT^ ex rel., an recte? 4 puerascens TL* {iirl L% puer 
nascens rel. (puer insigni naecenB G) 6 quotienscumque IIQL^P^Td 
{edd. uet.) exosculabat MGS 9 gaius X 11 C. om. GLPSQ 

{tum aeea G) 14 ambitarino LSTTP, -riuo {potius quam -ruio) WQ 
17 hibema legionum Beroaldus al 19 natus patriis, nutritus Bentley 
21 refert X primus G 23 hercula M6, hercule (-^ L) LPS sa- 
crata G 26 fuerit GT, ^mortuus^ fuerat Bergk 



Digitized by VjOOQ lC 



166 C. SVETONI TRANQVILLI 

bis iu ea regione iSlias enixa sit, et qualiscumque partus sine 
uUo sexus discrimine puerperium uocetur, quod antiqui etiam 

4 puellas pueras, sicut et pueros puellos dictitarent. extat et 
Augusti epistula, ante paucos quam obiret menses ad Agrip- 
pinam neptem ita scripta de Gaio hoc — neque enim quis- 5 
quam iam alius infans nomine pari tunc supererat — : pue- 
rum Gaium XV. Kal. lun. si dii uolent^ ut ducerent 
Talarius et Asillius^ heri cum iis constitui. mitto 
praeterea cum eo ex seruis meis medicum, quem scri- 
psi Germanico si ueliet ut retineret. ualebis, mea lo 
Agrippina, et dabis operam ut ualens peruenias ad 

5 Germanicum tuum. abunde parere arbitror non potuisse 
ibi uasci Gaium^ quo prope bimulus demum perductus ab 
urbe sit. uersiculorum quoque fidem eadem buec eleuant et 
eo facilius, quod ii sine auctore sunt. sequenda est igitur^ 15 
quae sola [auctor] restat et publici instrumenti auctoritas^ 
praesertim cum Gaius Antium omnibus semper locis atque 
secessibus praelatum non aliter quam natale solum dilexerit 
tradaturque etiam sedem ac domicilium imperii taedio urbis 
transferre eo destinasse. «> 

9 Caligulae cognomen castrensi ioco traxit, quia manipula- 

rio habitu inter milites educabatur. apud quos quantum prae- 
terea per hanc nutrimentorum consuetudinem amore et gra- 
tia ualuerit^ maxime cognitum est, cum post excessum Augu- 

21 Epit. 3,2 quia natus in exercitu fuerat, cognomentum calcea- 
menti militaris, id est Cab'gulae, sortitus est. Victor Caes.S^^ quianatus 
in exercitu — unde cognomentum calceamento militari qua^sinerat — 
legionibus carus acceptusque habebatur. Eutrop. VII 12., 1 cog^omento 
Caligula. Aiison. 264., 1 post hunc castrensi Caligae cognomine Caesar 
successit \cf. 257^4 Caesar, cognomen Caligae cui castra dederunt). 

2 quod Uf-que dictitarent glossema putat Polak desiderans dictita- 
bant (-tarint P. Thomas) 6 iamiam M 8 assilius 5, aflellius T 

(cf. Tib. 42) 10 post uellet nescio quid (octo fere litt.) erasum in M, 
<uti> suppl. Casaub. 12 apparere P*g, patere T 16 non sunt se- 
quendi. Est igitar G 16 auctor (auctore ST) restat (restat S) et ii, 
auctor et et del. Scriverius., et tu^tur Oud. (ei pro et Heinsius); quae sola 
auctoritas restat Casaub,, quae sola auctore stat uel quo solo auctore 
«tetur uel quae sola auctor restat {del. et) Bentley, actorum pro auctor 
Beroaldus {uulg.) 21 ioco g [Beroald.), loco Sl manipulari G 

(Bentley) 22 propterea Casauh. (uel postea Baitley), praeter {om. per) 
Xraffert 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 8-n] 167 

Bti tamnltuaiitis et in furorem usque praecipites solus haud 
dubie ex conspectu sno flexit. non enim prius destiterunt^ 
quam ablegari eum ob seditionis periculum et in proximam 
ciuitatem demandari animaduertissent; tunc demum ad paeni- 

6 tentiam uersi reprenso ac retento uebiculo inuidiam quae sibi 
fieret deprecati sunt comitatus est patrem et Syriaca ex-10 
peditione. unde reuersus primum in matris^ deinde ea rele- 
gata in Liuiae Augustae proauiae suae contubemio mansit; 
quam defunctam praetextatus etiam tunc pro rostris laudauii 

10 transitque ad Antoniam auiam et undeuicensimo aetatis anno 
accitus Capreas a Tiberio uno atque eodem die togam sum- 
psit barbamque posuit, sine ullo bonore qualis contigerat tiro- 
cinio fratrum eius. hic omnibus insidiis temptatus elic<(i^en- 2 
tium cogentiumque se ad querelas nullam umquam occasio- 

16 nem dedit, perinde obliterato suorum casu ac si nihil cuiquam 
accidisset, quae uero ipse pateretur incredibili dissimulatione 
transmittens tantique in auum et qui iuxta erant obsequii; ut 
non immerito sit dictum nec seruum meliorem uUum nec 
deteriorem dominum fuisse. naturam tamen saeuam atquell 

M probrosam ne tunc quidem inhibere poterat, quin et animad- 
uersionibus poenisque ad supplicium datorum cupidissime in- 
teresset et ganeas atquc adulteria capillamento celatus et 
ueste longa noctibus obiret ac scaenicas saltandi canendique 
artes studiosissime appeteret; facile id sane Tiberio patiente^ 

16 sqq. Victor Cnes. 5, 7 quippe qui diu immania animi ita pudore 
ac parendi specie obtexerat, uti merito uulgaretur neque meliores fa- 
mulos neque atrociorem dominum illo fuisse. inde Epit. 5, 3 in prin- 
cipatu . . . talifl, ut non inmerito uulgaretur atrociorem illo dominum 
non fuisse (c/. Tac. ann. VI 20). 22 cf. ad Ner. 26 

1 haut Gnil, aut M6 2 ex om. WQt {uulg.\ et Eoth 3 ab- 
legari G {Beroaldus), oblegari rel. (Sl) 6 reprehenso X^ represso IIQ 
6 et] in et tum eyriacam expeditionem P*T? 9 tunc otn. T 10 trane- 
iitque L*ST undeuicensimo 3/^ -cesimo GLP^^ inde uicesimo (xx. K) 
M*T'P*, unetuicesimo Oud. 12 post MLQS, p P\ posuit post S, 

posit G. Becker 18 his /7, hinc ed. Ven. 1490 (Kraffert) elicientium 
i'5 {edd. princ.)^ elicentium XIIQ^ et {et ss. ieR) licentium MGR, 
inlicientium Bentley^ «n pellic-.^ 20 ne Gg, nec rel. [Sl) 21 poenis 
itf, del. Bentley interesse MG6 22 geneas M adulteria] popinas 
Ursintis, lupanaria Bentley {cf. Capitol. Ver. 4, 6 Tac. ann. XIII 25) 
23 obire MG 



Digitized by VjOOQ lC 



168 C. SVETONI TRANQVILLI 

si per has mansuefieri posset ferum eius ingenium. quod 
sagacissimus senex ita prorsus perspexerat^ ut aliquotiens 
praedicaret exitio suo omniumque Gaium uiuere et se natri- 
cem [serpentis id genus] p(opulo) R(omano); Phaet<[h^ntem 
orbi terrarum educare. * 

12 Non ita multo post luniam Claudillam M. Silani nobilis- 
simi uiri f(iliam) duxit uxorem. deinde augur in locum fra- 
tris sui Drusi destinatus, prius quam inauguraretur ad pon- 
tificatum traductus est insigni testimonio pietatis atque indolis, 
cum deserta desolataque reliquis subsidiis aula, Seiano ^uete lo 
suspecto mox et oppresso^ ad spem successionis paulatim ad- 

2 moueretur. quam quo magis confirmaret^ amissa lunia ex 
partu^ Enniam Naeuiam^ Macronis uxorem^ qui tum praetori- 
anis cohortibus praeerat, soUicitauit ad stuprum polltcitus et 
matrimonium suum, si potitus imperio fuisset; deque ea re i6 
et iure iurando et chirographo cauit. per hanc insinuatus 
Macroni ueneno Tiberium adgressus est^ ut quidam opinan- 
tur, spirantique adhuc detrahi anulum et, quoniam suspicio- 
nem retinentis dabat^ puluinum iussit inici atque etiam fau- 
ces manu sua oppressit, liberto^ qui ob atrocitatem facinoris to 

8 exclamauerat, confestim in crucem acto. nec abhorret a ueri- 
tate^ cum sint quidam auctores ipsum postea etsi non de 
perfecto, at certe de cogitato quondam parricidio professum; 
gloriatum enim assidue in commemoranda sua pietate, ad 
ulciscendam necem matris et fratrum introisse se cum pu- ss 
gione cubiculum Tiberi[i] dormientis et misericordia cor- 
reptum abiecto ferro recessisse; nec illum, quanquam sensisset, 
aut inquirere quicquam aut exequi ausum. 

18 Sic imperium adeptus, p(opulum) R(omanum), uel dicam 



29 Victar Caes. 3, 1 Caligula anentibns cunctis deligitur, maioram 
gratiae parentiBque. 3, 4 nitebantur omnes casum tantae familiae lenire 



3 praedicarit Bentley 4 [ ] proscripsit Graevius phjtonem G 
6 educere G 10 uete M, uetere G^ ue (ne L) tunc LP^Sy boste T, 

hoste tunc OP^TfS {uulg.), iam tunc Politianus (Eoth), uero tunc Eras- 
mus, autem Bentley {cf. Herm. 37 p. 593 ubi proposui Seianoque tunc 
uel Seiano uero) 12 admisBa M, dimissa G 13 Naevii Casaub. 
tunc GPT 15 de qua Jlf* 19 renitentis Beinesius 28 quid- 

dam G 26 et] sed Lipsius, at Oud. 29 uel] uelut X, uel nt ita T 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. ii-i5] 169 

hominum genus, upti compotem fecit, exoptatisBimus prin- 
ceps maximae parti prouincialium ac militum^ quod infantem 
plerique cognouerant, sed et uniuersae plebi urbanae ob me- 
moriam Germanici patris miserationemque prope afflictae do- 

5 mu8. itaque ut a Miseno mouit quamuis lugentis habitu et 
funus Tiberi prosequens^ tamen inter altaria et uictimas ar- 
dentisque taedas densissimo et laetissimo obuiorum agmine 
incessit, super fausta nomina sidus et pullum et pupum et 
alumnum appellantium; ingressoque urbem^ statim consensul4 

10 senatus et irrumpentis in curiam turbae^ inrita Tiberi uolun- 
tate^ qui testamento alterum nepotem suum praetextatum ad- 
huc coheredem ei dederat^ ius arbitriumque omnium rerum 
illi permissum est tanta publica laetitia, ut tribus proximis 
mensibus ac ne totis quidem supra centum sexaginta milia 

15 uictimarum caesa tradantur. 

Cum deinde paucos post dies in proximas Campaniae 2 
insulas traiecisset, uota pro reditu suscepta sunt, ne mini- 
mam quidem occasionem quoquam omittente in testificanda 
sollicitudine et cura de incolumitate eius. ut uero in ad- 

so uersam ualitudinem incidit, pemoctantibus cunctis circa Pala- 
tium, non defiierunt qui depugnaturos se armis pro salute 
aegri quique capita sua titulo proposito uouerent. accessit 3 
ad immensum ciuium amorem notabilis etiam externomm 
fauor. namque Artabanus Parthorum rex, odium semper con- 

S5 temptumque Tiberi prae se ferens, amicitiam huius ultro 
petiit uenitque ad coUoquium legati consularis et trans- 
gressus Euphraten aquilas et signa Romana Cuesarumque 
imagines adorauit. 

Incendebat et ipse studia hominum omni genere popu-15 

30 laritatis. Tiberio cum plurimis lacrimis pro contione laudato 
funeratoque amplissime, confestim Pandateriam et Pontias ad 
transferendoB matris fratrisque cineres festinauit, tempestate 

adulescentnli spe ; tum quia natua in exercitu . . . legionibuH carus ac- 
ceptnsqne habebatnr {Epit. S, 3 ante principatum omnibns carus ac- 
ceptusque fuit). 



1 compotes G 2 qui n'g 7 lentissimo P^ {BefUley) 8 'sunt qui 
oniina legendum putent^ Torr. (Gronov.) 10 in irrita M, irrita rel. 25 se 
om. GWQ eiua X -»7 romani M, Romae Bentley 31 pontioB Jf 



Digitized by LjOOQIC 



170 C. SVETONI TRANQVILLI 

turbida^ quo magis pietas emineret^ adiitque uenerabundus 
ac per semet in umas condidit; nec minore scaena Ostiam 
praefixo in biremis puppe uexillo et inde Romam Tiberi sub- 
uectoB per splendidissimum quemque equestris ordinis medio 
ac frequenti die duobus ferculis Mausoleo intulit inferiasque s 
is annua religione publice instituit; et eo amplius matri cir- 

2 censes carpentumque quo in pompa traduceretur. at in me- 
moriam patris Septembrem mensem Germanicum appellauit. 
post haec Antoniae auiae^ quidquid umquam Liuia Augusta 
honorum cepisset^ uno senatus consulto congessit; patruum 10 
Claudium, equitem B. ad id tempus^ coUegam sibi in con- 
sulatu assumpsit; fratrem Tiberium die uirilis togae adopta- 

3 uit appellauitque principem iuuentutis. de sororibus auctor 
fuit; ut omnibus sacramentis adicerentur: neque me liberos- 
que meos cariores habebo quam Oaium habeo et soro- 15 
res eius; item relationibus consulum: quod bonum felix- 
que sit C. Caesari sororibusque eius. 

4 Pari popularitate damnatos relegatosque restituit; cri- 
minum^ si quae residua ex priore tempore manebant^ omnium 
gratiam fecit; commentarios ad matris fratrumque suorum 20 
causas pertinentis, ne cui postmodum delatori aut testi ma- 
neret ullus metus, conuectos in forum, et ante clare obte- 
status deos neque legisse neque attigisse quicquam, con- 
cremauit; libellum de salute sua oblatum non recepit, con- 
tendens nihil sibi admissum cur cuiquam inuisus esset, ss 



24 Victor Caes. 3, S delataque coniuratione quasi minns credens 
praedicauit (-ret codd.) uix conuenire in eum, cuius uita nullins (nullis 
uel nuUi usquam Sylburg) oneri aut incommodo esset. 



3 biremi GX 6 feruenti Lipsius, Torr. fericulis MGT 6 is MB, 
has L, his rel. publici M 7 at] Ad h§c G 10 conceBflit BWti- 
sius patrum ML^PUQ, p- G 14 adi(i)cerentur notaui ex ed. Lugd. 
a. 1534 muUisque aliis saec. XVI, adficerentur (adf- MII, aff- rel.) Sl, 
adiiceretur ed. Basil. 1533 Stephanus, adigerentur Ursinus <^ut> ne- 
que Casaub. retinens adfic- neque liberos Turnebus 15 habebo 

MWB, habeo rel habeo et g {ed. pr. Bom. /), etabeo M {sic m. 1, 
inde et ab eo Bentley, ut notatur esse etiam in cod. Dunelmenst), et 
habeo XT, et G ponens habeo post eius, et {del. habeo) edd. Bom.II 
Ven. I al. et sic corr. X' fort. rectius 16 itemque G reuelatiifiii- 
buB T 19 Bi qua XN temporum anebant M 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. i5-i7] 171 

negauitque se delatoribus aures habere. spintrias monstrosarum 16 
libidinum aegre ne profundo mergeret exoratus^ urbe sub- 
mouit. Titi Labieni, Cordi Cremuti, Cassi Seueri scripta 
senatus consultis abolita requiri et esse in manibus lectitari- 

6 que permisit, quando maxime sua interesset ut facta 
quaeque posteris tradantur. rationes imperii ab Augusto 
proponi solitas sed a Tiberio intermissas publicauit. magistrati- 2 
bus liberam iuris dictionem et sine sui appellatione concessit. 
equites R. seuere curioseque nec sine moderatione recogno- 

10 uit, palam adempto equo quibus aut probri aliquid aut igno- 
miniae inesset, eorum qui minore culpa tenerentur nominibus 
modo in recitatione praeteritis. ut leuior labor iudicantibus 
foret, ad quattuor prioris quintam decuriam addidit. tempta- 
liit et comitiorum more reuocato suffragia populo reddere. 

16 legata ex testamento Tiberi quamquam abolito, sed et luliae S 
Augustae, quod Tiberius suppresserat, cum fide ac sine ca- 
lumnia repraesentata persoluit. ducentesimam auctionum Ita- 
liae remisit; multis incendiorum damna suppleuit; ac si qui- 
bus regna restituit, adiecit et fructum omnem uectigaliorum 

20 et reditum medii temporis, ut Antiocho Commageno sester- 
tium milies confiscatum. quoque magis nuUius non boni 4 
exempli fautor uideretur, mulieri libertinae octingenta dona- 
uit^ quod excruciata grauissimis tormentis de scelere patroni 
reticuisset. quas ob res inter reliquos honores decretus est 

35 ei clipeus aureus, quem quotannis certo die collegia sacer- 
dotum in Capitolium ferrent, senatu prosequente nobilibusque 
pueris ac puellis carmine modulato laudes uirtutum eius 
canentibus. deeretum autem ut dies, quo cepisset imperium, 
Parilia uoearetur, uelut argumentum rursus conditae urbis. 

io Consulatus quattuor gessit, primum ex KaL lul. per duosl7 

menses, secundum ex KaL lan. per XXX dies, tertium us- 



1 P. sinthrias MGL^ (Ps- L% Pinthrias PST, Psinstrias QE 2 ne 
T, non MGd {sic et tum mergere Bucheler), ut non X exortatus 

(exh- G) MGT 14 reuocatoa ut MGLP^, reuocato ut B, reuocato sua 
Beniley {cf. Herm. 36 p. 302) redderet G 16 Liuiae g {Beroald.) 
17 centesimam Tumebus auctionem X, actionum WQ 19 adiecit g 
{Beroald.), adfecit (adf- MH, aif- rel) Sl 20 reditu M, -tuum Beroald, 
cummageno (cuma-J) X, comageno T 22 octoginta (-enta Q) L^UQ, 
octiginta L* 30 ian. nQ, iun. T 31 iun (iunii S) X 



Digitized by VjOOQ lC 



172 C. SVETONI TRANQVILLI 

que in Idus lan.; quartum usque septimum Idus easdem. ex 
omnibus duos uouissimos coniunxit. tertium autem Lugu- 
duni iniit solus^ non ut quidam opinantur superbia negle- 
gentiaue, sed quod defunctum sub Kalendarum diem colle- 
2 gam rescisse absens non potuerat. congiarium populo bis s 
dedit trecenos sestertios, totiens abundantissimum epulum 
senatui equestrique ordini^ etiam coniugibus ac liberis utro- 
rumque; posteriore epulo forensia insuper uiris, feminis ac 
pueris fascias purpurae ac conchylii distribuit. et ut laeti- 
tiam publicam in perpetuum quoque augeret^ adiecit diem i» 
Satumalibus appellauitque luuenalem. 

18 Munera gladiatoria partim in amphitheatro Tauri partim 
iu Saeptis aliquot edidit^ quibus inseruit cateruas Afrorum 
Campanorumque pugilum ex utraque regione electissimorum. 
neque spectaculis semper ipse praesedit, sed interdum aut i» 

2 magistratibus aut amicis praesidendi munus iniunxit. scaenicos 
ludos et assidue et uarii generis ac multifariam fecit, quon- 
dam et nocturnos accensis tota urbe luminibus. sparsit et 
missilia uariarum rerum et panaria cum obsonio uiritim di- 
uisit; qua epulatione equiti R. contra se hilarius auidiusque so^ 
uescenti partes suas misit^ sed et senatori ob eandem causam 
codicilloS; quibus praetorem eum extra ordinem designabat. 

d edidit et circenses plurimos a mane ad uesperam interiecta 
modo Africanarum uenatione modo Troiae decursione, et 
quosdam praecipuos, minio et chrjsocolla constrato circo nec ss 
uUis nisi ex senatorio ordine aurigantibus. commisit et subi- 
tos, cum e Gelotiana apparatum circi prospicientem pauci ex 
proximis Maenianis postulassent. 

19 Nouum praeterea atque inauditum genus spectaculi ex- 



1 ex quibus tris Bentley (tres iam Pagius leifcrat, ordinariis pro 
omnibuB JEmesti) 6 poterat X 9 fascias s (Beroald.), fasces Sl 
ac nx (ac ochilii J), at MQR, atque G rectius puto (cf. Herm, 40 
p. 184 sq.), a<u>t Bticheler et ut GT'F*, ut et Ms, ut LP^ 10 diem 
om. MGLP^d, post Saturnalibua inserit P*, ante adiecit Biicheler 18 de- 
dit GR^ afrorumque campanorum (campanorumque P') MLP^SR 

17 quosdam g (edd. Rom. II Bonon. 14fi8) 24 Africanarum nenatione 
modo om. G 25 quondam Lipsius 26 subito M 27 e gelotiana] 
lege lotiana (-ciana i^)(?T 20 praeterea auditum G 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [cAP. 17-19] 173 

cogitauit. nam Baiaram medium interuallum ^Puteolanas 
moles^ trium milium et sesceDtorum fere passuum spatium, 
ponte coniunxit contractis undique onerariis nauibus et or- 
diue duplici ad anc[h]oras conlocatis superiectoque terreno 

s ac derecto in Appiae uiae formam. per hunc pontem ultro 2 
citro commeauit biduo continenti, primo die phalerato equo 
insignisque quercea corona et caetra et gladio aureaque chla- 
myde, postridie quadrigario habitu curriculoque biiugi famo- 
sorum equorum^ prae se ferens Dareum puerum ex Partho- 

10 rum obsidibus, comitante praetorianorum agmine et in esse- 
dis cohorte amicorum. scio plerosque existimasse talem a 8 
Oaio pontem excogitatum aemulatione Xerxis, qui non sine 
admiratione aliquanto angustiorem Hellespontum contabula- 
uerit; alios, ut Gerraaniam et Britanniam^ quibus imminebat^ 

15 alicuius inmensi operis fama territaret. sed auum meum nar- 
rantem puer audiebam causam opehs ab interioribus aulicis 
proditam^ quod Thrasyl^^l^us mathematicus anxio de succes- 
sore Tiberio et in uerum nepotem proniori affirmasset non 
magis Gaium imperaturum quam per Baianum sinum 

so equis discursurum. 



1 Epit 3,9 in spatio triuin milium, quod in sinu Puteolano inter 
moles (molem Landolfi cod. m. 2) iacet, duplici ordine naues contexens, 
arenae afi^gestu ad terrae speciem uiam solidatam phalerato (fal- Lan- 
dolf.) equo inflignis quercea {sic Schottius, insignisque aerea codd., in- 
aignis querquea Landolf.) corona, quasi triumphans indutus aureo palu- 
damento, curru biiugi decucurrit. cf. Vict. Caes. 4, 3 adhuc annonac 
egestas composita, quam Caligula inuexerat, cum adactis toto orbe naui- 
giis peruium mare theatris curribusque damno publico efficere contendit. 



1 Baulorum Oud, {Dio 59,17 ystpvQoiCccg rb iista^v rcbv rs IlovreoXoav 
wd t&v Bavlmv) interuallum] inter Baulos et Biicheler et pu- 

teolanas (et 88. m. 1 ut uid.) S {edd. pkr. post Beroald., et Puteolanae 
molis ed. BasH. 1533, Oud.), usque ad P. ed. Ven. 1490, usque P. ed. 
Pari8. 1509 {malim Puteolanas usque), Puteolanas ad uulg. post Casaub., 
ad P. 6 cod. Torr. Roth 2 sexcentorum XIIQ 4 ancoras T aggere 
post superiectoque add. T'P* {edd.) 6 falerato Sl 7 insignis quo- 
que X quercea q {Roth), quiercica MG, quercica Ti, aerea (erea 

PT, exea S^) X, aurea L*S*, quercina {Lips.) et quernea g, an querquea.^ 
{cf. testim. supra) caethra L^, c^tura (cet- IIQ) MGT et pro u. l. X-, 

cathedra POST (cetra primum in ed. Bon. 14SH) 8 postero die G 
quadrigarii lApsius bigi G 12 Xerxis (xersis in archetypo fuit) usque 
admiratione om. G 13 angustiorum M 18 in om. M (uerum in Oud.) 



Digitized by VjOOQ lC 



174 C. SVETONI TRANQVILLI 

20 Edidit et peregre spectacula, in Sicilia Syracusis asticos 
ludos et in Gallia Luguduni miscellos; sed hic certamen quo- 
que Graecae Latinaeque facundiae, quo certamine ferunt uicto- 
ribus praemia uictos contulisse, eonmdem et laudes compo- 
nere coactos; eos autem, qui maxime displicuissent^ scripta s 
sua spongia linguaue delere iussos^ nisi ferulis obiurgari aut 
flumine proximo mergi maluissent. 

21 Opera sub Tiberio semiperfecta, templum Augusti thea- 
trumque Pompei, absoluit. incohauit autem aquae ductum 
regione Tiburti et amphitheatrum iuxta Saepta, quorum ope- lo 
rum a successore eius Claudio alterum peractum, omissum alte- 
rum est. Syracusis conlapsa uetustate moenia deorumque 
aedes refectae. destinauerat et Sami Polycratis regiam resti- 
tuere, Mileti Didjmeum peragere, in iugo Alpium urbem con- 
derC; sed ante omnia Isthmum in Achaia perfodere^ miserat- i5 
que iam ad dlmetiesndum opus primipilarem. 

22 Hactenus quasi de principe, reliqua ut de monstro nar- 
randa sunt. 

Compluribus cognominibus adsumptis — nam et pius 
et castrorum filius et pater exercituum et optimus so 
maximus Caesar uocabatur — cum audiret forte reges, qui 
officii causa in urbem aduenerant, concertantis apud se super 
cenam de nobilitate generis, exclamauit (JSom. H. 2, 204^: 

elg xoCgavog £<jtcl), slg pa6Lk£vg. 
nec multum afuit quin statim diadema sumeret speciemque S5 
2 principatus in regni formam conuerteret. uerum admonitus 
et principum et regum se excessisse fastigium, diuinam ex 
eo maiestatem asserere sibi coepit; datoque negotio^ ut simu- 
lacra numinum religione et arte praeclara, inter quae Olympii 
louis, apportarentur e Graecia, quibus capite dempto suum so 

17 Victor Caes. 3, 9 tanquam beluae (-lua Mahly) haueto sanguine 
ingenium exeruit. 25 id. 3, 13 his elatus dominum dici atque insigne 
regni nectere capiti temptauerat. Epit. 3, 8 primus diademate imposito 
dominum se iussit appellari. 29 sqq. cf. Victor Caes. 3, 10 cum louem 
se ob incestum . . . assereret. 

2 sed] sed et (? 6 lingua uelut spongia Hehnreich 16 demetien- 
dum L 21 maximusque G 23 exclamauit de c^lo uenit nobis (uobiSiS^') 
rex XN, graeca ont . FTN 28 negotione {om. ut — religione) G 29 ol jmpi 
M, -pici GT {cf. Aug. 60) 30 e Graecia ecl. Ven. 1510, egregia Sl 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 80-83] 175 

imponeret; partem Palatii ad foram usque promouit, atque 
aede Castoris et PolluGis in uestibulum transfigurata, consi- 
stens saepe inter fratres deos^ medium adorandum se adeun- 
tibus exhibebat; et quidam eum Latiarem louem consaluta- 
5 runt. templum etiam numini suo proprium et sacerdotes et 3 
excogitatissimas hostias instituit. in templo simulacrum sta- 
bat aureum iconicum amiciebaturque cotidie ueste, quali ipse 
uteretur. magisteria sacerdotii ditissimus quisque et am- 
bitione et licitatione maxima uicibus comparabant. hostiae 

10 erant phoenicopteri, pauones^ tetraones^ numidicae^ meleagri- 
des^ phasianae, quae generatim per singulos dies immolaren- 
tur. et noctibus quidem plenam fulgentemque lunajn inuita- 4 
bat assidue in amplexus atque concubitum, interdiu uero cum 
Capitolino loue secreto fabulabatur, modo insusurrans ac prae- 

15 bens in uicem aurem, modo clarius nec sine iurgiis. nam 
uox comminantis audita est (^Honi, II 23, 724) : 

donec exoratus, ut referebat, et in contubemium ultro inui- 
tatus super templum Diui Augusti ponte transmisso Palatium 

30 Capitoliumque coniunxit. mox^ quo propior esset^ in area 
Capitolina nouae domus fundamenta iecit. 

Agrippae se nepotem neque credi neque dici ob igno-23 
bilitatem eius uolebat suscensebatque, si qui uel oratione uel 
carmine imaginibus eum Caesarum insererent. praedicabat 

25 autem matrem suam ex incesto^ quod Augustus cum lulia 
filia admisisset^ procreatam; ac non contentus hac Augusti 
insectatione Actiacas Si[ii]culasque uictorias; ut funestas p. R. 
et calamitosaS; uetuit soUemnibus feriis celebrari. Liuiam 2 
Augustam proauiam Vlixem stolatum identidem appellans, 

30 etiam ignobilitatis quadam ad senatum epistula arguere ausus 
est quasi matemo auo decurione Fuudano ortam, cum publi- 
cis monumentis certum sit Aufidium Lurconem Romae bono- 



4 consalutarent G 7 iconium U^Qe, iouicu T 10 tetracones M 
13 concnbitus G 17 C^A^NMPTTCrWCe M et sim. rel. (primutn sig- 
num H est in GTFT\ om. N 23 succensebatque GWQTST 27 Sicu- 
lasque g {Sabellicus), singulasque (que om. R) Sl; Actiacam Siculamque 
malebat Sahellicus 28 luliam Casaub. 32 propter titnlos expectes 
Alfidium Lurconem Stephanus, lyrgonem (lirg- X/7, nirg- T) Sl 



Digitized by VjOOQ lC 



176 C. SVETONI TRANQVILLI 

ribus functum. auiae Antoniae secretum petenti denegauit, 
nisi ut interueniret Macro praefectus, ac per istius modi in- 
dignitates et taedia causa extitit mortis^ dato tamen, ut qoi- 
dam putant^ et ueneno; nec defunctae uUum honorem habuit 

3 prospexitque e triclinio ardentem rogum. fratrem Tiberium & 
inopinantem repente immisso tribuno militum interemit; Si- 
lanum item socerum ad necem secandasque nouacula fauces 
compulit: causatus in utroque, quod hic ingressum se tur- 
batius mare non esset secutus ac spe occupandi urbem^ si quid 
sibi per tempestates accideret, remansisset; ille antidotum lo 
obol[e]uisset^ quasi ad praecauenda uenena sua sumptum; cum 
et Silanus inpatientiam nauseae uitasset et molestiam naoi- 
gandi, et Tiberius propter assiduam et ingrauescentem tus- 
sim medicamento usus esset. nam Glaudium patruum non 
nisi in ludibrium reseruauit. 15 

24 Cum omnibus sororibus suis consuetudinem stupri fecit 

plenoque conuiuio singulas infra se uicissim conlocabat uxore 
supra cubante. ex iis Drusillam uitiasse uirginem praetexta- 
tus adhuc creditur atque etiam in concubitu eius quondam 
deprehensus ab Antonia auia, apud quam simul educabantur; so 
mox Lucio Gassio Longino consulari conlocatam abduxit et 
in modum iustae uxoris propalam habuit; heredem quoque 

2 bonorum atque imperii aeger instituit. eadem defuncta iusti- 
tium indixit; in quo risisse lauisse cenasse cum parentibus 
aut coniuge liberisue capital fuit. ac maeroris impatiens^ cum >& 
repente noctu profugisset ab urbe transcucurrissetque Gam- 
paniam, Syracusas petit, rursusque inde propere rediit barba 



16 Eutrop. Vn 13, 3 stupra sororibus intulit, ex nna etiam natani 
filiam cognouit (agnouit Merula; cf. cap. 25). Epit. 3, 4 tres sorores 
suas stupro maculauit {cf. Cal. 7). Victor Caes. 3, 10 sororum stapro. 
Oros. VII 5, 9 libidinibus suis etiam illud sceleris adiecit, ut sororea 
suas primum stupro pollueret, deinde exilio damnaret {cf. Hier ehrofu 
a. 2056). 



11 oboluisset Beroald., oboleuisset (abol- X*JT, om. T)Sl 12 nause 
(-se PS^) MLPS^ {tum euitasset MB), nausie S* (impatientia nauseae 
uitasset molestiam Bentley) et molestiam usque usus esset om. WQ 
14 patrum ML, v. G 16 consuetudo ei fuit Bentley 18 accubante 
Bentley hic et alibi 23 eademque G 26 capitale GX, capita 

(capta W) T 26 transcurrissetque Xn 27 petiit T 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. «s-26] 177 

capilloque promisso; nec umquam postea qnantiBcnmqae de 
rebus^ ne pro contione quidem populi aut apud milites^ nisi 
per numen Drusillae deierauit. reliquas sorores nec cupiditate S 
tanta nec dignatione dilexit, ut quas saepe exoletis suis pro- 

5 strau<^er^it; quo facilius eas in causa Aemili Lepidi condem- 
nauit quasi adulteras et insidiarum aduersus se conscias ei. 
nec Bolum chirographa omnium requisita fraude ac stupro 
diuulgauity sed et tres gladios in necem snam praeparatos 
Marti Yltori addito elogio consecrauit. 

10 Matrimonia contraxerit turpius an dimiserit an tenuerit/25 

non est facile discemere. Liuiam Orestillam C. Pisoni nu- 
beiitem^ cum ad officium et ipse uenisset, ad se deduci im- 
perauit intraque paucos dies repudiatam biennio post relega- 
uit, quod repetisse usum prioris mariti tempore medio uide- 

16 batur. alii tradunt adhibitum cenae nuptiali mandasse ad 
Pisonem contra accumbentem: noli uxorem meam pre- 
mere, statimque e conuiuio abduxisse secum ac proximo 
die edixisse: matrimonium sibi repertum exemplo Ro- 
muli et Augusti. Lolliam Paulinam, C. Memmio consulari 2 

20 exercitus regenti nuptam, facta mentione auiae eius ut quon- 
dam pulcherrimae, subito ex prouincia euocauit ac perductam 
a marito coniunxit sibi breuique missam fecit interdicto 
cuiusquam in perpetuum coitu. Caesoniam neque facie iu- 3 
signi neque aetate integra matremque iam ex alio uiro trium 

25 filiarum, sed luxuriae ac lasciuiae perditae, et ardentius et 
constantius amauit^ ut saepe chlamyde peltaque et galea or- 
natam ac iuxta adequitantem militibus ostenderit^ amicis uero 

lOsqq. Victor Caes. 3, 10 matrimoniis illudens nobilibus. 11 sqq. ef. 
Sckol. luu. {Valla) 5,109 Piso Caipurniu8 . . . relegatus est, quia con- 
guetudinem pristinae uxoris abductae sibi ab ipso (Caligula), deinde 
remissae repetiisse existimabatur. 27 Schol. luii. 6, 615 u. ad Cal. ,)0 

3 deierauit IIQP^ST et pro u. 1. 2?, delirauit dely- G) rel. 4 ne- 
dignatione M prostrauerit g (Beroald.), prostrarit Burm. 6 adul- 
tera M ei] et X^ om. TN (uulg.) 7 re quaesita {del. fraude ac 

stupro) Bentley stupra Lipsius 8 paratos G 11 decernere Perizon., 
Gronov. 13 bimestri Bentley 17 secum T, cum M6. eum G^ eam X 
19 C,] P. praenomen in titulis est memmio GP^ST {in S corr. ex me- 
minit ut lad.), memmi (-ii P^HB) rel. consulari GQP^S^T, consu- 

laris rel. 20 regentia sr et edd. uet. retinentes genetiuum, fort. rectius 
26 pellaque MG, pallaque Td 

SvBTOiriTS ed. Ihm. I 12 



Digitized by VjOOQ lC 



178 C. SVETONI TRANQVILLI 

etiam nudam. uxorio nomine dignatus est ^quam enixam, uno 
atque eodem die professus et maritum se eius et patrem in- 
4 fantis ex ea natae. infantem autem, luliam Drusillam appel- 
latam^ per omnium dearum templa eircumferens Mineruae 
gremio imposuit alendamque et instituendam commendauit. 5 
nec ullo firmiore indicio sui seminis esse credebat quam feri- 
tatis, quae illi quoque tanta iam tunc erat, ut infestis digitis 
26ora et oculos simul ludentium infantium incesseret. leue ae 
frigidum sit his addere, quo propinquos amicosque pacto 
tractauerit, Ptolemaeum regis lubae filium^ consobrinum suum 10 
— erat enim et is M. Antoni ex Selene filia nepos — et in 
primis ipsum Macronem^ ipsam Enuiam^ adiutores imperii: 
quibus omnibus pro necessitudinis iure proque meritorum gratia 
cruenta mors persoluta est. 

2 Nihilo reuerentior leniorue erga senatum, quosdam sum- 15 
mis honoribus functos ad essedum sibi currere togatos per 
aliquot passuum milia et cenanti modo ad pluteum modo 
ad pedes stare succinctos linteo passus est; alios cum clam 
interemisset , citare nihilo minus ut uiuos perseuerauit , pau- 

3 cos post dies uoluntaria morte perisse mentitus. consulibus ao 
oblitis de natali suo edicere abrogauit magistratum fuitque 
per triduum sine sumraa potestate res p. quaestorem suum 
in coniuratione nominatum flagellauit ueste detracta subiecta- 
que militum pedibus, quo firme uerberaturi insisterent. 

4 Simili superbia uiolentiaque ceteros tractauit ordines. ss 
inquietatus fremitu gratuita in circo loca de media nocte 
occupantium, omnis fustibus abegit; elisi per eum tumultum 
uigiuti arapLius equites R., totidem matronae, super innumeram 
turbam ceteram. scaenicis ludis, inter plebem et equitem 

3 e/; ad p. 170, 10 

1 (j[uam enixam ijost nudam colhcant T (uultj.), non prius post 
nomine excidisse uidetur Bothio, haud ante post nudam Oud.\ quam 
corruptum putat Biicheler coniciens qua<^rtu;>m uel quarto 3 nata 3f, 
nati XB 6 indicio T' B* (ai: iudicio 73*, sic Bentley, cf. p. 164, 10), post 
ferltatis habet G nescio an welius^ om. MLB^ (cf. Herm. 36 p. 296) 8 in- 
cesserit L, appeteret N 11 iis MB^ his S^ antonio 3f\ antonii 
Ji' rel. helen§ ^iiel -ne, h in S ss., leue T) X 16 occurrere T'F'^ 
accurrere Casaub. 19 ut uiuoH om. g, del. Bentlcy 20 <^e^mentitus 
Bcntlty fort. recte 24 qua firme ud potius quo firmius Polak 25 in- 
solentiaque Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 86-27] 179 

causam discordiarum ferens^ decimas maturius dabat, ut 
equestri<a> ab infimo quoque occuparentur. gladiatorio mu- 6 
nere reductis interdum flagrantissimo sole uelis emitti quem- 
quam uetabat, remotoque ordinario apparatu tabidas feras, 

5 uilissimos senioque confectos gladiatores, ^quoque paegniaris 
patres familiarum notos in bonam partem sed insignis debi- 
litate aliqua corporis subiciebat. ac nonnumquam horreis prae- 
clusis populo famem indixit. 

Saeuitiam ingenii per haec maxime ostendit. cum ad27 

10 saginam ferarum muneri praeparatarum carius pecudes com- 
pararentur^ ex noxiis laniandos adnotauit, et custodiarum se- 
riem recognoscens, nullius inspecto elogio, stans tantum modo 
intra porticum mediam, a caluo ad caluum duci imperauit. 
uotum exegit ab eo, qui pro salute sua gladiatoriam operam 2 

15 promiserat, spectauitque ferro dimicantem nec dimisit nisi 
uictorem et post multas preces. alterum, qui se periturum ea 
de causa uouerat, cunctantem pueris tradidit, uerbenatum 
infulatumque uotum reposcentes per uicos agerent, 
quoad praecipitaretur ex aggere. multos honesti ordinis 3 

20 deformatos prius stigmatum notis ad metalla et munitiones 
uiarum aut ad bestias condemhauit aut bestiarum more qua- 
dripedes cauea coercuit aut medios serra dissecuit: nec omnes 
grauibus ex causis, uerum male. de munere suo opinatos, uel 
quod numquam per genium suuiji deierassent. parentes suppli- 4 



1 serens g et fere edd., uix n/^cesse inferena decima Sdbellicus, 

tesseraa decima Casaub., mimos Bentley 2 equestria Sd^ at in ras. 
ut uid. equedtria ab in- X), equestri (-es P^T) rcL {Sl) infirmo G 
3 omitti G 4 apparat ufe M, apparatu ut G tabidas (rab- 11'^ \ feras 
MGT, tabidis feris LPKS' {Roth), rabidis (rap- T) feris P-S^T b uulgo 
coniuHfrunt gladiatores quoque pegmares, lacunam post ghidiatores sta- 
iuit Roth supphns gladiatoribus; uilissimos quosque confeclores, gla- 
diatores quoque primores aliaque temptauit IkntUyx uilissimosciue senes- 
que confectores B.-Crusius; proque pro ciuoque Biicheler, quod uerum 
puto paegniaris (p^- J/, pe- ;r/., -iis S-j MGX^ pegmares IIQ {uuhj.), 
pmares i?, paegniarios Scufilli 6 in bonam partem om. X 'edd.j iii- 
signis MLP^^ -es rel. 7 obiciebat Burm. (Both) 8 populo om. T 

9 Saeuitiem Jf, Seuiciem G (m. 1) 13 medios Pulm., Torr. 17 noue- 
rat XFIQN ufc post tradidit afhl. N \Polak., cjui post infulutumque 

Beroald. {nulg,) uerbenatum M-(t, ubenatuni M^, uerberatum '^uer 

om. WQ} XTX 24 deierassent 'degerasset Tj T'P-()-, delerassent 3/, 
delir- GLP^O^d suppliciis X 

1-2* 



Digitized by VjOOQ lC 



180 C. SVETONI TRANQVILLI 

cio filionim interesse cogebat; quoram uni ualitudinem excu- 
santi lecticam misit, alium a spectaculo poenae epulis statim 
adhibuit atque omni comitate ad hilaritatem et iocos prouocauit 
curatorem munerum ac uenationum per continuos dies in con- 
spectu suo catenis uerberatum non prius occidit quam offen- 5 
sus putrefacti cerebri odore. Atellan[i]ae poetam ob ambigui 
ioci uersiculum media amphitheatri harena igni cremauit. 
equitem R. obiectum feris, cum se innocentem proclamasset^ 

28 reduxit abscisaque lingua rursus induxit. reuocatum quendam 
a uetere exilio sciscitatus, quidnam ibi facere consuesset, re- 10 
spondente eo per adulationem: deos semper oraui ut^ 
quod euenit, periret Tiberius et tu imperares, opinans 
sibi quoque exules suos mortem imprecari, misit circum in- 
sulas^ qui uniuersos contrucidarent. cum discerpi senatorem 
concupisset^ subornauit qui ingredientem curiam repente hostem n 
publicum appellantes inuaderent^ graphisque confossum lace- 
randum ceteris traderent; nec ante satiatus est quam membra 
et artus et uiscera hominis tracta per uicos atque ante se 

29congesta uidisset. immanissima facta augebat atrocitate uer- 
borum. nihil magis in natura sua laudare se ac probare di* so 
cebat quam^ ut ipsius uerbo utar, adiaxQexlflaVj hoc est in- 
uerecundiam. monenti Antoniae auiae tamquam parum esset 
non oboedire: memento^ ait^ omnia mihi et <(in)> omnis 
licere. trucidaturus fratrem, quem metu uenenorum prae- 
muniri medicamentis suspicabatur: antidotum, inquit, ad-fs 
uersus Caesarem? relegatis sororibus non solum insulas 
2 habere se, sed etiam gladios minabatur. praetorium uirum 
ex secessu Anticyrae, quam ualitudinis causa petierat, pro- 
pagari sibi commeatum saepius desiderantem cum mandasset 

18 Oros. VII 5, 9 omnes simul exules iussit occidi. 



5 catomis Gronov., Eeinesius 6 Atellanae ed. Bonon. 1488 {cf. 

Ner. 39), atallaniae MT, Tallaniae G, atellaniae (att- F) X 7 loci 5>, 
corr. M* (Beroald.) igne RXN 14 trucidarent Hg 21 d^^lA- 
TP€<t>ld^N MG {inG secunda liti. 6), primum signiim om. rel. etJS (d^diTP'), 
-<Pld^v Sl, -i/Jiav ed. Eom, II.; ss. disciplinam in LS hoc e«t innere- 
cundiam deL Egnatius 23 et in omnes dg, et hominis MXIIIt, et 

ominis Q^ (et omnis cod. Cantabrig. KK. 5. ;?4), et dominia ^*, edominis 
G, in omnes g {ed. Bon. 148S), ut dominis Goesii^^ et domi Gronov., et 
non meis Oud. 27 etiam] et H 28 prorogari g 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. «7-31] 181 

interimi, adiecit necessariam esse sanguinis missionem; 
cui tam diu non prodesset elleborum. decimo quoque 
die numerum puniendorum ez custodia subscribens rationem 
se purgare dicebat. Galiis Graecisque aliquot uno tempore 

5 condemnatis gloriabatur Gallograeciam se subegisse. nonSO 
temere in quemquam nisi crebris et minutis ictibus animaduerti 
passus est, perpetuo notoque iam praecepto: ita feri ut se 
mori sentiat. punito per errorem nominis alio quam quem 
destinauerat, ipsum quoque paria meruisse dixit. tragicum 

10 <^Acc. irag. 203y illud subinde iactabat: 

oderint; dum metuant. 
saepe in cunctos pariter senatores ut Seiani clientis^ ut ma- 2 
tris ac fratrum suorum delatores, inuectus est prolatis libellis^ 
quos crematos simulauerat, defensaque Tiberi saeuitia quasi 

i:> necessaria, cum tot criminantibus credendum esset. equestrem 
ordinem ut scaenae harenaeque deuotum assidue proscidit. 
infensus turbae fauenti aduersus studium suum exclaniauit: 
utinam p. R. unam ceruicem baberet! cumque Tetrinius 
latro postularetur, et qui postularent, Tetrinios esee 

so ait. retiari tunicati quinque numero gregatim dimicantes sine 3 
certamine ullo totidem secutoribus succubuerant; cum occidi 
iuberentur, unus resumpta fuscina omnes uictores interemit: 
hanc ut crudelissimam caedem et defleuit edicto et eos, qui 
spectare sustinuissent, execratus est. queri etiam palam de31 

S5 condicione temporum suorum solebat, quod nuUis calamita- 
tibus publicis insignirentur; Augusti principatum clade Variana, 
Tiberi ruina spectaculorum apud Fidenas memorabilem factum, 
suo obliuionem imminere prosperitate rerum; atque identidem 
exercituum caedes, famem, pestilentiam, incendia, hiatum ali- 

30 quem terrae optabat. 



17 Oro8. VII 5,2 hic, ut breuiter magnitudinem crudelitatis eius 
expromam, exclamasae fertur: utinam populus RomanuB unam cerui- 
cem haberet. 24 ihid. saepc etiam de condicione teraporum suorum 
conqueHtuB est, quod nullis calamitatibun publicis insignirentur. 

1 interemi M'WQ {cf. Nero 37) 7 feri M^LPS, fieri 3P et rel. 
(etiam N) 21 succubuerunt cumque G 22 unius MLPS 23 et eos 
edicto X 27 memorabile TPT 28 sui PSTX, sub L^ 21) exercituB 
M, exercitii G^, exercitibus Beutley 



Digitized by VjOOQ lC 



182 C. SVETONI TRANQVILLl 

32 Animura quoque remittenti ludoque et epulis dedito ea- 
dem factorum dictorumque saeuitia aderat. saepe in con- 
spectu prandentis uel comisantis seriae quaestiones per tor- 
menta habebantur, miles decollandi artifex quibuscumque e 
custodia capita amputabat. Puteolis dedicatione pontis; quem 5 
excogitatum ab eo significauimus <cap. 19\ cum multos e li- 
tore inuitasset ad se, repente omnis praecipitauit, quosdam 
gubemacula apprehendentes contis remisque detrusit in mare. 

2 Romae publico epulo seruum ob detractam lectis argenteam 
laminam carnifici confestim tradidit, ut manibus abscisis at- 10 
que ante pectus e collo pendentibus, praecedente titulo qui 
causam poenae indicaret, per coetus epulantium circumduce- 
retur. murmillonem e ludo rudibus secum battuentem et 
sponte prostratum confodit ferrea sica ac more uictorum cum 

8 palma discucurrit. admota altaribus uictima succinctus po- 15 
parum babitu elato alte malleo cultrarium mactauit. lautiore 
conuiuio effusus subito in cachinnos consulibus, qui iuxta cuba- 
bant, quidnam rideret blande quaerentibus : quid, inquit, nisi 
uno meo nutu iugulari utrumque uestrumstatimposse? 

33 inter uarios iocos, cum assistens simulacro louis Apellen tragoe- ?i 
dum consuluisset uter illi maior uideretur, cunctantem flagellis 
discidit conlaudans subinde uocem deprecantis quasi etiam in 
gemitu praedulceni. quotiens uxoris uel amiculae collum exo- 
scularetur, addebat: tam bona ceruix simul ac iussero de- 
metur. quin et subinde iactabat exquisiturum se uel fidi- 25 
culis de Caesonia sua, cur eam tanto opere diligeret. 

34 Nec minore liuore ac malignitate quam superbia saeuitia- 
que paene aduersus omnis aeui hominum genus grassatus 
est. statuas uirorum inlustrium ab Augustb ex Capitolina 



27 Eutrop. VII 12, 4 cf. Epit. 11, 10 iii oiiine hominum genus, etiam 
in suos, ferarum more grassabatur {Domitianus). 

4 <^et> miles liuhnken, Polak 7 repente] ponte IIQ, repente e 

ponte Casauh. 8 retrusit Bentley {cod. Torr.) 9 lecto N 10 tradit 
MLPS 13 e] in Lijjsius 15 pomparum IIEXNG'^ 17 cuba- 
bant] cf.p. 176, IS 18 quidnam usque. quaerentibus om. G 20 apellen 
(app- 6) Hd\ appellent M, appellem (p simplex in S)rel. 21 consuluisse M 
24 demetetur Beinesim {Graevius) 28 omnis aeui hominum genus 
(genus om. PQ) MGL{P^?)Q, omne genus hominum P^IIB, omne homi- 
num genus STX, omne ante omnis add. Graevius Madvig 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [cAP. 82-35] 183 

area propter angustias in campnm Martium eonlatas ita sub- 
uertit atque disiecit ut restitui saluis titulis non potuerint, 
uetuitque posthac uiuentium cuiquam usquam statuam aut 
imaginem nisi consulto et auctore se poni. cogitauit etiam 2 

5 de Homeri carminibus abolendis, cur enim sibi non licere 
dicens, quodPlatoni licuisset^ qui eum e ciuitate quam 
constituebat eiecerit? sed et Vergili[i] ac Titi Liui scripta 
et imagines paulum afait quin ex omnibus bibliothecis amo- 
ueret, quorum alterum ut nullius ingenii minimaeque doctri- 

10 nae, alterum ut uerbosum in historia neglegentemque car- 
pebat. de iuris quoque consultis, quasi scientiae eorum 
omuem usum aboliturus, saepe iactauit se mehercule effectu- 
rum^ ne quid respondere possint praeter eum. uetera35 
familiarum insignia nobilissimo cuique ademit, Torquato tor- 

15 quem, Cincinnato crinem, Cn. Pompeio stirpis antiquae Magni 
cognomen. Ptolemaeum, de quo ret<t>uli <c. 26\ et arcessitum 
e regno et exceptum honorifice, non alia de causa repente per- 
cussit^ quam quod edente se munus ingressum spectacula 
conuertisse hominum oculos fulgore purpureae aboUae anim- 

so aduertit. pulchros et comatos^ quotiens sibi occurrerent, 2 
occipitio raso deturpabat. erat Aesius Proculus patre primi- 
pilari, ob egregiam corporis amplitudinem et speciem Colos- 
seros dictus; hunc spectaculis detractura repente et in hare- 
nam deductum Thr<(a)>eci et mox hoplomaeho comparauit 

26 bisque uictorem constringi sine mora iussit et pannis obsitum 
uicatim circumduci ac mulieribus ostendi, deinde iugulari. 
nullus denique tam abiectae condicionis tamque extremae 3 
sortis fuit, cuius non commodis obtrectaret. Nemorensi regi, 



1 conlocatas L^ t collocata 88. TI^ 2 saluis] suis Torr. 4 nisi 
BB — auctore poni T {uulg.)^ nisi se (ex P) — auctore se poni PST 6 li- 
ceret HSQ^S 9 nimiaeque Modd. 13 quid — possent N., qui — 

possint g, quis — possit Lipsius «/. praeter eum] praeterea Fein^^sius 
(possint. praeterea Torr.), praeter se Heinsius, p. reum Butgers.y p. 
aequum Sabellicus, p. rem Is. Vossius {duo haec prohatn Momm.seno), 
aliter alii 16 crimen M 16 retulimus G accersitum (iWTN 
17 perculit Lipsius 19 purpur^ ac oboll^ G 21 Aesius scripsi^ esius 
(hesius /7, e suis Q) 5i, Caesius Heinsius 22 colesferos T 23 e specta- 
culis GT rdetr. sp. T), cf. Dom. 10 24 thraci T hoplomacho 

Sabelhcus (opl- <;, ut saepe in titulis\, aplomacho MGT, ampl- A' 28 ne- 
morenei Cg [SabelHcus)^ nemoressi (-esi G^) Sl 



Digitized by VjOOQ lC 



184 C. SVETONI TRANQVILLI 

quod multos iam annos poteretur sacerdotiO; ualidiorem ad- 
uersarium subornauit. cum quodam die muneris essedario 
Porio post prosperani pugnam seruum suum manumittenti 
studiosius plausum esset, ita proripuit se spectaculis, ut cal- 
cata lacinia togae praeceps per gradus iret^ indignabundus et 5 
clamitans dominum gentium populum ex re leuissima 
plus honoris gladiatori tribuentem quam consecratis 
principibuB aut praesenti sibi. 

36 Pudicitiae <^neque suae^ neque alienae pepercit. M. Lepi- 
dum, Mnesterem pantomimum , quosdam obsides dilexisse 10 
fertur commercio mutui stupri. Valerius Gatullus, consulari 
familia iuuenis; stupratum a se ac latera sibi contubemio 
eius defessa etiam uociferatus est. super sororum incesta et 
notissimum prostitutae Pyrallidis amorem non temere uUa 

t2 inlustriore femina abstinuit. quas plerumque cum maritis ad 15 
cenam uocatas praeterque pedes suos transeuntis diligerter 
ac lente mercantium more considerabat, etiam faciem manu 
adleuans^ si quae pudore submitterent; quotiens deinde li- 
buisset egressus triclinio^ cum maxime placitam seuocasset, 
paulo post recentibus adhuc lasciuiae notis reuersus uei lau- to 
dabat palam uel uituperabat, singula enumerans bona malaue 
corporis atque concubitus. quibusdam absentium maritorum 
nomine repudium ipse misit iussitque in acta ita referri. 

37 Nepotatus sumptibus omnium prodigorum ingenia supe- 
rauit, commentus nouum bahiearam usum^ portentosissima » 
genera ciborum atque cenarum, ut calidis frigidisque unguen- 
tis lauaretur, pretiosissima margarita aceto liquefacti sorberet, 

9 Victor Cae$. 5, 5 neque suae neque aliorum pudicitiae parcens 
(V/c Nerone, u. ad JVer. :29) 26 Eutrop. VII 14^ 1 {de Neronc) ut qui 
exemplo C. Caligulae [in] calidis et frigidis lauaret unguentis {inde Hier. 
chron. a. 2075 et Oros. VII 7, 3 item de Nerone^ ubi om. pra^positio in). 

1 poteretur MWQ^ potir- rel. 3 Porio om. WQ, Poro Ton\ post] 
ob nQ {uulfj.) 4 esse M proripuit se Both, proripuit ML^P, pro- 
ripuit e GE, se yronpnitlJST, hc proripuit e flQ \uitlg)^ prorupit .Betff- 
ley 7 tribuere Li2).sius U <^neque suae^ Nq^, cf. testim. supia 

16 uocatifl M^ 17 manu faciem G 22 nomine maritorum G 24 No- 
potiatu8 P, Nepotinis IIQ et sic pro u. l. 88. in B {uulg.\ Depotatus (r, 
Depotatis S^ Deportatua T, Epotatus />* prodigiorumJ/^T {coir. Q^) 
27 pretiosissimas margaritas — liquefactas XJV • wm///. >, pretiodissima mar- 
garita — li(iuefacta .R 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALiaVLA [CAP. 8&-38] 185 

conuiuiB ex anro panes et obsonia apponeret, aut frugi ho- 
minem esse oportere dictitans aut Caesarem. quin et 
nummos non mediocris summae e fastigio basilicae luliae 
per aliquot dies sparait in plebem. fabricauit et deceris Li- 2 

5 burnicas gemmatis puppibus^ uersicoloribus uelis, magna tber- 
marum et porticuum et tricliniorum laxitate magnaque etiam 
uitium et pomiferarum arborum uarietate; quibus discumbens 
de die inter cboros ac symphonias litora Campaniae pera- 
graret. in extructionibus praetoriorum atque uillarum omni 

10 ratione posthabita nihil tam efficere concupiscebat quam quod 
posse effici negaretur. et iactae itaque moles infesto ac pro- s 
fundo mari et excisae rupes durissimi Bilicis et campi mon- 
tibus aggere aequati et complanata fossuris montium iuga^ 
incredibili quidem celeritate^ cum morae culpa capite lueretur. 

15 ac ne singuia enumerem, immensas opes totumque illud T<i>. 
Caesaris uicies ac septies milies sestertium non toto uertente 
anno absumpsit. 

Exhaustus igitur atque egens ad rapinas conuertit ani-38 
mum uario et exquisitissimo calumniaruin et auctionum et 

so uectigalium genere. negabat iure ciuitatem Romanam usur- 
pare eos, quorum maiores sibi posterisque eam impetrassent, 
nisi si fllii essent, neque enim intellegi debere posteros 
ultra hunc gradum; prolataque Diuorum luli et Augusti di- 
plomata ut uetera et obsoleta deflabat. arguebat et perperam 2 

s> editos census, quibus postea quacumque de causa quicquam 
incrementi accessisset. testamenta primipilarium, qui ab initio 
Tiberi principatus neque illum neque se heredem reliquissent, 
ut ingrata rescidit; item ceterorum ut irrita et uana, quos- 
cumque quis diceret herede Caesare mori destinasse. quo 

90 metu iniecto cum iam et ab ignotis inter familiares et a 



4 (le cedris TXW, de ceteris T, decem 6* 8 horos WQ, hortos 
n*Ii symphonias GSNL^? {num recte dubitat Oud., cf. Capitolin. 

Verus 6', 9), flymphro ML^P, simphro T, simpro T 10 tam MR, tamen d 
15 numerem X T.Sl (Ty. S^, tiberii GP), corr. Roth 22 nisi si M, 
nisi rel. 24 ut] et R, ut et LPS deflabat corr. in defleebat (/. de- 
flebat) M, deflebat (defie- T) XT, delebat G, deflabat uel difflabat Lip- 
»ius, eleuabat Heinsius, deridebat Ernesti Polak et] ut Benthij 

23 editi Casaub. 28 ut gygrata G 30 inlecto (ill- S, ille P) MX 
{corr. L*), illato N 



Digitized by VjOOQ lC 



186 C. SVETONI TRANQVILLI 

parentibus inter liberos palam heres imncuparetur, derisores 
uocabat, quod post nuncupationem uiuere perseuerarent, et 

3 multis uenenatas matteas misit. cognoscebat autem de tali- 
bus causis^ taxato prius modo summae ad quem conficien- 
dum consideret, confecto demum excitabatur. ac ne paulu- 5 
lum quidem morae patiens super quadraginta reos quondam 
ex diuersis criminibus una sententia condemnauit gloriatusque 
est expergefacta e somno Gaesonia quantum egisset, dum 
ea meridiaret. 

4 Auctione proposita reliquias omnium spectaculorum sub- 10 
iecit ac uenditauit, exquirens per se pretia et usque eo ex- 
tendenS; ut quidam immenso coacti quaedam emere ac bonis 
exuti uenas sibi inciderent. nota res est, Aponio SatumiDo 
inter subsellia dormitante, monitum a Gaio praeconem ne 
praetorium uirum crebro capitis motu nutantem sibi prae- 15 
teriret, nec licendi finem factum, quoad tredecim gladiatores 

39sestertium nonagies ignoranti addicerentur. in GaUia quoque, 
cum damnatarum sororum ornamenta et supellectilem et ser- 
uos atque etiam libertos immensis pretiis uendidisset, inui- 
tatus lucro, quidquid instrumenti ueteris aulae erat ab urbe 30 
repetiit, comprensis ad deportandum meritoriis quoque uebi- 
culis et pistrinensibus iumentis, adeo ut et panis Romae 
saepe deficeret et litigatorum plerique, quod occurrere ab- 
'2 sentes ad uadimonium non possent, causa caderent. cui in- 
strumento distrahendo nihil non fraudis ac lenocinii adhibuit, 25 
modo auaritiae singulos increpans et quod non puderet eos 
locupletiores esse quara se, modo paenitentiam simulans quod 
principalium rerum priuatis copiam faceret. compererat 
prouincialem locupletem ducenta sestertia numerasse uocato- 
ribus, ut per fallaciara conuiuio interponeretur, nec tulerat 30 

1 heredes T 5 <(et^ confecto Madvig 7 uaua T 8 exper- 
gefacta e] expergefactf (experr- Q, -facte TIT) MTIQP^T [inde cesoniae 
IIQP^T), expergefacta LP\S 11 iutendens N {Madvfg) 16 ne di- 
ceudi P^WR, nec diceudi WX{P-) quo+ad M, quod ad B, quod G 

17 sestertio Ernesti {cf. ad lul. 50 p. 26, 24) 18 damuatorum 80ciorum 
Ond., damnatorum [sororum] Biirm. 19 libertos 5 {Beroaldus), libe- 
rios M\ liberos rel. {Oud.) 23 saepe nnt d^l. aut mutandum in paene 
jjutat G.Berker 24 uademonium M^ 26 ecquid puderet uel ec 

quidnam Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [cAP. zs~n] 187 

moleste tam magno aestimari honorem ceuae suae; huic 
postero die sedenti in auctioue misit, qui nescio quid friuoli 
ducentis milibus traderet dieeretque cenaturum apud Caesa- 
rem uocatu ipsius. 
5 Vectigalia noua atque inaudita primum per publicanos, 40 

deinde, quia lucrum exuberabat, per centuriones tribunos- 
que praetorianos exercuit, nullo rerum aut hominum genere 
omisso, cui non tributi aliquid imponeret. pro edulibus, 
quae tota urbe uenirent, certum statumque eiigebatur; pro 

10 litibus ac iudiciis ubicumque conceptis quadragesima sum- 
mae, de qua litigaretur, nec sine poena, si quis composuisse 
uel donasse negotium conuinceretur; ex gerulorum diumis 
quaestibus pars octaua; ex capturis prostitutarum quantum 
quaeque uno concubitu mereret; additumque ad caput legis, 

16 ut tenerentur publico et quae meretricium quiue lenociniura 
fecissent, nec non et matrimonia obnoxia essent. eius modi 41 
uectigalibus indictis neque propositis, cum per ignorantiam 
scripturae multa commissa fierent, tandem flagitante populo 
proposuit quidem legeni, sed et minutissimis litteris et an- 

20 gustissimo loeo, uti ne cui describere liceret. ac ne quod non 
manubiarum genus experiretur, lupanar in Palatio constituit, 
districtisque et instructis pro loci dignitate compluribus cel- 
lis, in quibus matronae ingenuique starent, misit circum fora 
et basilicas nomenculatores ad inuitandos ad libidinem iu- 

25 uenes senesque; praebita aduenientibus pecunia faenebris ap- 
positique qui nomina palam subnotarent, quasi adiuuantium 

21 Epit. 3, 7 in palatio matronas nobiles publicae libidini subiecit. 



2 friuoli om. G, boli Tl^Q 8 tributo M^ pr^dulibus M, pro eduliis 
XN{utilg.) 9 statutumque GBT, statimque N 12 condonasse Polak 

14 et caput legis Gronov., id capiti 1. Heimins, caput legi Bentley 

15 teneretur MG^{g)X quaej qui G meretricium BTS el sic coir. 
P^S^n^Q^ dubito num recte^ merotricum rd., meritorium Bentley, quae- 
<^stus> meretricum BUcheler ret>nens teneretur quiue| et qui PT 
{uulg.), et quiue S 18 scripturae glossema putant Burm. atiiqne 20 uti] 
utque Burm., cautumque G.Bechr 22 districtisque 3/*^, distructis- 
que WQ et sic corr. in M (m. i.^j, destructisque rel^ distinctisque eJ. 
Basil. 1533, discretisque Bentley 24 in libidinem g {ed. Ven. I, uuhj.) 
2.5 fenebris (foe- G\ MGX, fenoris T fenebri appositisque e codd. 
duobus affert Ton- et siced. Aldina 1516 nliaeque (adpositisque etinm X*') 



Digitized by VjOOQ lC 



188 C. SVETONI TRANQVILLI 

'1 Caesaris reditus. ac ne ex lusu quidem aleae compendiiim 
spernens plus mendacio atque etiam periurio lucrabatur. et 
quondam proximo conlusori demandata uice sua progressus 
in atrium domus^ cum praetereuntis duos equites B. locupletis 
sine mora corripi confiscarique iussisset, exultans rediit glo- s 
riansque numquam se prosperiore aiea usum. 

i2 Filia uero nata paupertatem nec iam imperatoria modo 
sed et patria conquerens onera conlationes in alimonium ac 
dotem puellae recepit. edixit et strenas ineunte anno se re- 
cepturum stetitque in uestibulo aedium Kal. lan. ad captan- 10 
das stipeS; quas plenis ante eum manibus ac sinu omnis 
generis turba fundebat. nouissime contrectandae pecuniae 
cupidine incensus^ saepe super immensos aureorum aceruos 
patentissimo diffusos loco et nudis pedibus spatiatus et ioU) 
corpore aliquamdiu uolutatus est. 15 

43 Militiam resque bellicas semel attigit neque ex desti- 

nato, sed cum ad uisendum nemus flumenque Clitumni Meua- 
niam processisset, adinonitus de supplendo numero Batauorum, 
quos circa se habebat, expeditionis Germanicae impetum cepit: 
neque distulit, sed legionibus et auxiliis undique excitis, di- 20 
lectibus ubique acerbissime actis, contracto et omnis generis 
commeatu quanto numquam antea, iter iugressus est confecit- 
que modo tam festinanter et rapide, ut praetorianae cohortes 
contra morem signa iumentis imponere et ita subsequi coge- 
rentur, interdum adeo segniter .delicateque, ut octaphoro ue- »5 
heretur atque a propinquarum urbium plebe uerri sibi uias 
et conspergi propter puluerem exigeret. 

19 Eutrop. VII 12, 2 belliim contra Germanos suscepit et ingressus 
Suebiam nihil strenue fecit. Oios. VII 5, 5 hic siquidem magno et in- 
credibili apparatu profectus quaerere hostem uiribus otiosis, Germa- 
niam Galliamque percuiTens, in ora Oceani circa prospectum Britan- 
niae restitit. 

8 alimoniam TIQP- TX -nia S^ ac] et G D Et dixit GN^ 10 uesti- 
buli medio G 13 incessus MQ^de (cupidus pro cupidine incensus II) 
17 clitumin (eli- L) MGX, clitumni (-unni B) in TP^^ corr. ed. Lott. 
1488 (Clitunni sine in ed. Eom. 11) 22 quantos Mn*R antea 

iter Gronov., ante alter ii, ante aliug iter Graevius 26 delicat^que G, 
delicate MLP\ et delicate T'P* [edd.) 26 atque a] atque MGLP\ 
aque Bentley nescio an rectius 27 et aqua inspergi H (aqua uolmnit 
etiain Heinsius) 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 41-45] 189 

Postquam castra attigit, ut se acrem ac senerum clucem44: 
ostenderet, legatos, qui auxilia serius ex diuersis locis ad- 
daxerant, cum ignominia dimisit; at in exercitu recensendo 
plerisque centurionum maturis iam et nonnullis ante paucis- 

5 simos quam consummaturi essent dies, primos pilos ademit, 
causatus senium cuiusque et imbecillitatem ; ceterorum in- 
crepita cupiditate commoda emeritae militiae ad ^sescentorum 
milium summam recidit. nihil autem amplius quam Ad- 'j 
minio Cynobellini Britannorum regis filio, qui pulsus a patre 

10 cum exigua manu transfugerat, in deditionem recepto, quasi 
uniuersa tradita insula, magnificas Romam litteras misit, 
monitis speculatoribus, ut uehiculo ad forum usque et curiam 
pertenderent nec nisi in aede Martis ac frequente senatu con- 
sulibus traderent. 

16 Mox deficiente belli materia paucos de custodia Ger-45 

manos traici occulique trans Rhenum iussit ac sibi post 
prandium quam tumultuosissime adesse hostem nuntiari. quo 
facto proripuit se cum amicis et parte equitum praetoria- 
norum in proximam siluam, truncatisque arboribus et in 

80 modum tropaeorum adomatis ad lumina reuersus, eorum qui- 
dem qui secuti non essent timiditatem et ignauiam corripuit, 
comites autem et participes uictoriae nouo genere ac nomine 
coronarum donauit, quas distinctas solis ac lunae siderum- 
que specie exploratorias appellauit. rursus obsides quosdam 2 

85 abductos e litterario ludo clamque praemissos, deserto repente 
conuiuio, cum equitatu insecutus ueluti profugos ac repre- 
hensos in catenis reduxit; in hoc quoque mimo praeter mo- 
dum intemperans. repetita cena renuntiantis coactum agmen 



8 Oro8. VII 5, 5 cumque ibi MinocyTiobelinum {sic codd. plerique) 
Britannoram regis filium, qui a patre pulsus cum paucis oberrabat, in 
deditionem recepiseet, deticiente belli materia il. 15) Ilomam rediit. 

2 e X 3 cum om.MGLP^uf. Au(j.24) 4 maturos 3/6f/> (wo« P\ 
6 essent] estis M primipilos G G imbecillitate M 7 commode 
meritae MP, commode m. GL, comodu m. T sescentorum Tsexc- 

TIQX) .ft, sex uel senum LipsiuSy sexagenum Biicheler 8 milium] 

nummum Bentley rescidit TIQ (in Tl corr. ex recc-, ut hahent etiam M^L) 
adnimio G 9 cynobelini L, cinobellini /7, tiniobellini T, an Cunobellini.^ 
12 sepe latoribus X (corr. P*; ut eras. in II 23 quasi MGS 

27 immo G 28 repetita cuin autece.lentibus coniungit Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



190 C. SVETONI TRANQVILLi 

sic ut erant loricatos ad discumbeiidum adhortatus est. monuit 
etiam notissimo Vergili <Aen. I 207y uersu durarent se- 
cundisque se rebus seruarent, 
3 Atque inter haec absentem senatum populumque grauis- 

simo obiurgauit edicto^ quod Gaesare proeliante et tantis 5 
discriminibus obiecto tempestiua conuiuia, circum et 

46theatra et amoenos secessus celebrarent. postremo 
quasi perpetraturus belium, derecta acie in litore Oceani ac 
ballistis machinisque dispositis, nemine gnaro aut opinante quid- 
nam coepturus esset, repente ut conchas legerent galeasque et 10 
sinus replerent imperauit, spolia Oceani uocans Capitolio 
Palatioque debita, et in indicium uictoriae altissimam 
turrem excitauit, ex qua ut Pharo noctibus ad regendos 
iiauium cursus ignes emicarent; pronuntiatoque militi donatiuo 
centenis uiritim denariis, quasi omne exemplum liberalitatis 15 
supergressus: abite, inquit, laeti, abite locupletes. 

47 Conuersus hinc ad curam triumphi praeter captiuos ac 

transfugas barbaros Galliarum quoqae procerissimum quemque 
et, ut ipse dicebat, a|fcO'0'(>t«|w-/3<6)>vTov, ac nonnuUos ex princi- 
pibus legit ac seposuit ad pompam coegitque non tantum ruti- so 
lare et summittere comam, sed et sermonem Germanicum ad- 
discere et nomina barbarica ferre. praecepit etiam triremis, qui- 
bus introierat Oceanum, magna ex parte itinere terrestri Romam 
deuehi. scripsit et procuratoribns, triumphum appararent 
quam minima summa, sed quantus numquam alius 2s 
fuisset,quando inomnium hominum boua ius haberent. 

-IrS Prius quam prouincia decederet, consilium iniit nefandae 

atrocitatis legiones, quae post excessum Augusti seditionem 

8 Victor Caes. 3, llsq. contractis ad uuum legionibus spe in Germa- 
niam transgrediendi conchas umbilicosque in ora maris Oceani legi 
iuHsit, cum ipse nunc fluxo cultu Venerioque 'c/'. j). 194,1) interesset, 
nunc armatus spolia a se non ex houiinibus, sed caelestium capi 
dictitaret. 

6 intempestiua FK^fSTd 9 ignaro Mlid (ignaro agmine quidnam H) 
Vi turrim G pharao M' 19 ^ZIOHPI^MBYTO^ (-BITON LS} Si, 

inuictissimum JN' ct sic ss. in i»S, vorr. g 22 nomine . . . ferre prae- 

cepit. Etiam triremes (-es ettatn T^ ... deuehi iussit. Scripsit egv. G 
25 nimia A' alias Bottley 27 iniitj niisit G 28 post exc. Aug. 
del A.Uiisv 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA tcAP. 45-4»] 191 

olim mouerant^ contrucidandi, quod et patrem suum Germani* 
cum ducem et se infantem tunc obsedissent, uixque a tam 
praecipiti cogitatione reuocatus, inhiberi nuUo modo potuit 
quin decimare uelle perseueraret. uocatas itaque ad contio- 

5 nem inermes^ atque etiam gladiis depositis^ equitatu armato 
circumdedit. sed cum uideret suspecta re plerosque dilabi ad 2 
resumenda si qua uis fieret arma, profugit contionem con- 
festimque urbem ^onmem petit, deflexa omni acerbitate in 
senatum^ cui ad <a>uertendos tantorum dedecorum rumores 

30 palam minabatur; querens inter cetera fraudatum se iusto 
triumphoy cum ipse paulo ante^ ne quid de bonoribus suis 
ageretur^ etiam sub mortis poena denuntiasset. aditus ergo iu4:9 
itinere a legatis amplissimi ordinis ut maturaret orantibus; 
quam mazima uoce: ueniam^ inquit^ ueniam; et hic mecuni, 

15 capulum giadii crebro uerberans, quo cinctus erat. edixit et 
reuerti se^ sed iis tantum qui optarent^ equestri ordini 
et popnlo; nam se neque ciuem neque principem sena- 
tui amplius fore. uetuit etiam quemquam senatorum sibi 2 
occurrere. atque omisso uel dilato triumpho ouans urbem natali 

so suo iugressus est; intraque quartum mensem periit, ingentia 
facinora ausus et aliquanto maiora moliens^ siquidem pro- 
posuerat Antium, deinde Alexandream commigrare interempto 
prius utriusque ordinis electissimo quoque. quod ne cui du- 3 
bium uideatur, in secretis eius reperti sunt duo libelli diuerso 

24 aqq. Oro8. VII 5, 10 duo libelli in secretis eius reperti sunt, quo- 
ram alteri 'pugio', alteri ^gladius' pro signo nominis adHcriptum erat; 
ambo lectissimorum uirorum utriusque ordinis, senatorii et equestris, 
nomina et notas continebant morti destinatorum. inuenta eet et arca 
ingens uariorum uenenorum, quibus mox Claudio Caesare inbente de- 
mersis infecta maria traduntur nou sine magno piscium exitio, quos 
enecatos per proxima litora passim aestus eiecit. 

6 dispositis T 8 urbem omnem 3103, omnem urbem X, urbem T 
{edd.); quid lateat incertum, de Romam nel amens cogilauit Bimn. 
petiit T 9 senatn MG^ {corr. G^} ad auertendos TL^ ^SaheUicuSy 
aduertendos MGL^PS. animaduertendos T 15 uersans G edixit 

et TL^ {num recte quaeritur)., edixisse MIj^I\ etlixit .S7\ dicens se G 
16 reuertiflse sed iisX^, renerti HesediisP, reuertisse diis G, reuerti setic 
is T, reuerti sese 5 optauerant ^V * i-uerint C/'''; 18 amplius (>/«. f'/ 
20 quintum Rycqius al. 23 (luoquc] que M 



Digitized by VjOOQ lC 



192 C. SVETONI TRANQVILLT 

titulo^ alteri gladius, alteri pugio index erat; ambo nomina 
et notas continebant morti destinatorum. inuenta et area 
ingens uariorum uenenorum plena^ quibus mox a Claudio de- 
mersis infeeta maria traduntur non sine piscium exitio, quos 
enectos aestus in proxima litora eiecit. 5 

50 Statura fuit eminenti, colore expallido, corpore enormi, 
gracilitate maxima ceruicis et crurum, oculis et temporibus 
concauis, fronte lata et torua, capillo raro at circa uerticem 
nullo, hirsutus cetera. quare transennte eo prospicere ex 
superiore parte aut omnino quacumque de causa capram no- 10 
minare, criminosum et exitiale habebatur. uultum uero natura 
horridum ac taetrum etiam ex industria efferabat componens 
ad speculum in omnem terrorem ac formidinem. 

*2 Valitudo ei neque corporis neque animi constitit. puer 

comitiali morbo uexatus, in adulescentia ita patiens laborum 15 
erat, ut tamen nonnumquam subita defectione ingredi, stare, 
colligere semet ac sufferre uix posset. mentis ualitudinem et 
ipse senserat ac subinde de secessu deque purgando cerebro 
cogitauit. creditur potionatus a Caesonia uxore amatorio qai- 

3 dem medicamento, sed quod in furorem uerterit. incitabatur w 
insomnio maxime; neque enim plus quam tribus nocturnis 
horis quiescebat ac ne iis quidem placida quiete, sed pauida 
miris rerum imaginibus, ut qui inter ceteras pelagi quondam 
speciem conloquentem secum uidere uisus sit. ideoque magna 
pai-te noctis uigiliae cubandique taedio nunc toro residens, S5 
nunc per longissimas porticus uagus inuocare identidem at- 
que expectare lucem consuerat. 



6 cf. ad Tih. 68 19 cf. Schol: luu. 6, 615 quem adeo medicatis 
potionibus uxor Caesonia in amorem suum deduxit, ut de nimia in- 
potentia furens saepe eam nudam amicis ostenderet (w. p. 177, 2T). 

5 enecatos Oros. 6 pallido TTN , squalido Bentley 7 timpo- 
ribus ^PST, tymp- G 8 at (^ad M) MGT, et H, ac LPTN {(dd.^, 

aut aS, uixfuit atque 10 qualicumque jH 11 exitiabile (exici- G) HGII 
12 etferabat UPOT, eiferebat rel et N (Sl!^) 10 ingredi X, gredi M, 
gradi GT [cf. Vesp. T) 19 potione inuitatus Heinsius, potione tem- 

ptatus Oud. coll. Ner. P.5 20 uerteret G 21 insomnio (-no STN) Sl^ 
insomnia edd. cum Stephano fortasse rectius 24 coUoquentis G 25 cu- 
bandi quoque XN 26 inuocare et identidem ex amatque etiam ex- 
spectare G 27 consuenerat 31 (corr. m. 1) T8e 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [cAP. 49-52] 193 

Non inmerito mentis ualitudini attribuerim diuersissimaSl 
in eodem uitia^ summam confidentiam et contra nimium me- 
tum. nam qui deos tanto opere contemneret, ad minima toni- 
trua et fulgura coniuere, caput obuoluere, at uero maiore 

5 proripere se e strato sub lectumque condere solebat. pere- 
grinatione quidem Siciliensi irrisis multum locorum miraculis 
repente a Messana noctu profiigit Aetnaei uerticis fumo ac 
murmure pouefactus. aduersus barbaros quoque minacissi- 2 
mu3, cum trans Rhenum inter angustias densumque agmen 

10 iter essedo faceret, dicente quodam non mediocrem fore con- 
stemationem sicunde hostis appareat, equum ilico conscendit 
ac propere <re)>uer8us ad pontes, ut eos calonibus et impedi- 
mentis stipatos repperit, impatiens morae per manus ac super 
capita hominum translatus est. mox etiam audita rebellione 3 

15 Germaniae fugam et subsidia fugae classes apparabat, uno 
solacio adquiescens transmarinas certe sibi superfuturas pro- 
uincias, si uictores Alpium iuga, ut Cimbri, uel etiam urbem, 
ut Senones quondam, occuparent; unde credo percussoribus 
eius postea consilium natum apud tumultuantes milites emen- 

30 tiendi, ipsum sibi manus intulisse nuntio malae pugnae per- 
territnm. 

Vestitu calciatuque et cetero habitu neque patrio neque52 
ciuili, ac ne uirili quidem ac denique humano semper usus 
est. saepe depictas gemmatasque indutus paenulas, manu- 

S5 leatus et armillatus in publicum processit; aliquando sericn- 
tus et cycladatus; ac modo in crepidis uel cotumis, modo in 
speculatoria caliga, nonnumquam socco muliebri; plerumque 
uero aurea barba, fulmen tenens aut fuscinam aut caduceum 



22 sqq. Victor Caes. 3, 10 deorum habitu incedebat. Einhard. 23 
uestitu patrio, id est Francico, utebatur. 



2 et econtra G 4 at (ad M) uero maiore MLP, ad (at G^OT) 
uero maiora GT'0 (Madvig), ad maiora uero HNq?, at uero ad ma- 
iora Heimius {cf. Herm. 40 p. 185) 5 se stratu (r, sese strato S 
concedere M 6 multorum (at or expunct. in G m. 1) GT (uulg.) Pali- 
corum BentUy 7 crateris U peruetusto Ubro^affert Turneb. adu. 27, 20 
12 prope nersns N, corr. Bentley^ Cannegieter fontes T 12 impe- 
dientibus G 16 apparebat MQ^ 18 caperent X 23 nec deni- 
que Emesti, aut d. Wolf ^non^ humano uulg. {Beroald.) 24 pictas 
Emesti 28 fiscinam MGS^& 

SvsTOKrvB ed. Ihtn. I. 13 



Digitized by LjOOQIC 



194 C. SVETONI TRANQVILLI 

deorum insignia, atque etiam Veneris cultu conspectus est. 
triumphalem quidem ornatum etiam ante expeditionem assi- 
due gestauit, interdum et Magni Alexandri thoracem repeti- 
tuni e conditorio eius. 

53 Ex disciplinis liberalibus minimum eruditioni, eloquen- 5 

tiae plurimum attendit, quantumuis facundus et promptus, 
utique si perorandum in aliquem esset. irato et uerba et 
sententiae suppetebant, pronuntiatio quoque et uox, ut neque 
eodem loci prae ardore consisteret et exaudiretur a procul stanti- 
2 bus. peroraturus stricturum se lucubrationis suae telum lo 
minabatur, lenius comptiusque scribendi genus adeo contemnens, 
ut Senecam tum maxime placentem commissiones meras 
componere et harenam esse sine calce diceret. solebat 
etiam prosperis oratorum actionibus rescribere et magnorum in 
senatu reorum accusationes defensionesque meditari ac, prout is 
stilus cesserat, uel onerare sententia sua quemque uel suble- 
uare, equestri quoque ordine ad audiendum inuitato per edicta. 

64 Sed et aliorum generum artes studiosissime et diuersissi- 
mas exercuit. Thra<e>x et auriga, idem cantor atque saltator, 
battuebat pugnatoriis armis, aurigabat extracto plurifariam so 
circo; canendi ac saltandi uoluptate ita efferebatur, ut ne 
publicis quidem spectaculis temperaret quo minus et tragoedo 
pronuntianti concineret et gestum histrionis quasi laudans 
2 uel corrigens palam effingeret. nec alia de causa uidetur eo 
die, quo periit, peruigilium indixisse quam ut initium in » 
scaenam prodeundi licentia temporis auspicaretur. saltabat 
autem nonnumquam etiam noctu; et quondam tres consulares 
secunda uigilia in Palatium accitos multaque et extrema 
metuentis super pulpitum conlocauit, deinde repente magno 
tibiarum et scabellorum crepitu cum palla tunicaque talai i so 



1 Victor Caes. 3, 11 u. ad p. 190, 8 

1 deorum insignia del Bentley^ in deorum figura G 4 eius om. G 
9 loco GT 12 cum maxime Bentley 13 componere del. Torr. 16 sti- 
lu8 om. G ornare G 18 aliarum MIj^PQ 19 edocuit G Threx 
Torr. 26 scaenam fsce-; TG^, -na rel. {il) 29 deinde MTS, dein rel 
et N, fort. rectiwi, at cf. Aug. i)4, 9 (u. Herm. 30 p. 303) 30 ecabillorum 
tituli suadent pallatum utique G 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALIGVLA [CAP. 68-56] 195 

prosiluit ac desaltato cantico abiit. atque hic tam docilis ad 
cetera natare nesciit. 

Quoram uero studio teneretur^ omnibus ad insaniam fauit.55 
Mnesterem pantomimum etiam inter spectacula osculabatur, 

5 ac si qui saltante eo uel leuiter obstreperet, detrahi iussum 
manu sua flagellabat. equiti R. tumultuanti per centurionem 
denuntiauit^ abiret sine mora Ostiam perferretque ad Ptole- 
maeum regem in Mauretaniam codicillos suos; quorum exem- 
plum erat: ei quem istoc misi^ neque boni quicquam 

loneque mali feceris. Thr<(a)>eces quosdam Germanis cor- 2 
poris custodibus praeposuit. murmillonum armaturas recidit. 
Columbo uictori^ leuiter tamen saucio, uenenum in plagam 
addidit, quod ex eo Columbinum appellauit; sic certe inter 
alia uenena scriptum ab eo repertum est. prasinae factioni 

15 ita addictus et deditus^ ut cenaret in stabulo assidue et ma- 
neret; agitatori Eutycho comisatione quadam in apophoretis 
uicies sestertium contulit. Incitato equo, cuius causa pridie 3 
circenses, ne inquietaretur, uiciniae silentium per milites in- 
dicere solebat, praeter equile marmoreum et praesaepe ebur- 

so neum praeterque purpurea tegumenta ac monilia e gemmis 
domum etiam et familiam et supellectilem dedit, quo lautius 
nomine eius inuitati acciperentur; consulatum quoque traditur 
destinasse. 

Ita bacchantem atque grassantem non defuit plerisque66 

M animus adoriri. sed una «"atque^ altera conspiratione detecta 
aliis per inopiam occasionis cunctantibus, duo consilium com- 
municauerunt perfeceruntque, non sine conscientia potentissi- 
morum libertorum praefectorumque praetori; quod ipsi quoqiie 
etsi falso in quadam coniuratione quasi participes nominati, su- 

80 spectostamen se et inuisos sentiebant. nam et statim seductis 

1 prosiliuit LS*T, prosiliit N 2 notare Bentley nescit LP 

3 studiis G 4 mnesther. M^ Mnestera Bentley b 2ki GT leniter 
LN 7 ut abiret L 8 mauritaniam U 10 germani MGL 13 in- 
didit Polak 14 inscriptum Bnitley 10 euthicoii (ey-, cj-, ei- codd- 
praeter M); E^rvxog loseph. ant. Iiid. XIX 4, 4 19 equum LPOT 
ebureum MGL^PT 20 ac] et G monilia cremmas XR (uerba ac 
mon. usque dedit iw marg. add. i?), monilia et gemmas d, monile e ^em- 
niis riQ 26 atque altera scripsi {cf. Ilerm. 40 p. Ls.2), altera M6 , et 

altera GUQ, alteraque XB edd.) 26 tlubitantibiis G duo IlQTy 
duae rel. (Sl) 

■ 13 • 



Digitized by VjOOQ lC 



196 C. SVETONI TRANQVILLl 

magnam fecit inuidiam destricto gladio affirmans sponteseper- 
iturum^ si et illis morte dignus nideretur; nec cessanit 
ex eo criminari alterum alteri atque inter se omnis committere. 

2 Cum placuisset Palatiuis ludis spectaculo egressum me- 

ridie adgredi^ primas sibi partes Cassius Chaerea tribunus s 
cohortis praetoriae depoposcit, quem Gaius seniorem iam et 
moUem et effeminatum denotare omni probro consuerat et 
modo signum petenti Priapum aut Yenerem dare^ modo 
ex aliqua causa agenti gratias osculandam manum offerre 
formatam commotamque in obscaenum modum. lo 

57 Futurae caedis multa prodigia extiterunt. Olympiae si- 
mulacrum louis, quod dissolui transferrique Romam placue- 
rat, tantum cacbinnum repente edidit, ut macbinis labe^EK^tis 
opi&ces diffugerint; superuenitque ilico quidam Cassius no- 
mine^ iussum se somnio affirmans immolare taurum loui. is 

2 Capitolium Capuae Id. Mar<t.> de caelo tactum est, item Romae 
cella Palatini atrienuis. nec defuerunt qui coniectarent altero 
ostento periculum a custodibus domino portendi^ altero cae- 
dem rursus insignem, qualis eodem die facta quoudam fuisset. 
consulenti quoque de genitura sua Sulla mathematicus cer- so 

8 tissimam uecem appropinquare affirmauit. monuerunt et For- 
tunae Antiatinae^ ut a Cassio caueret; qua causa ille Cassium 
Longinum Asiae tum proconsulem occidendum delegauerat in- 
memor Chaeream Cassium nominari. pridie quam periret, 
somniauit consistere se in caelo iuzta solium louis impulsum- ss 
que ab eo dextri pedis pollice et in terras praecipitatum. pro- 
digiorum loco habita sunt etiam, quae forte illo ipso die 

4 paulo prius acciderant. sacrificans respersus est phoenicopteri 
sanguine-, et pantomimus Mnester tragoediam (J^rag, frg. adesp. 
p. 838y saltauit, quam olim Neoptolemus tragoedus ludis, qui- ao 
bus rex Macedonum Philippus occisus est, egerat; et cum in 
Laureolo mimo, in quo a[u]ctor proripiens se ruina sanguinem 

5 Au8on.259,4 expetiit poenas de Caesare Chaerea molliB. 



2 dignos et necessauit M 4 ludi X 6 et om. N, ut edd. Rom. pr. 
13 dedit M 18 portento G 19 eadem X die om. T 20 de] ai {et 
tum suUam) G 21 et om. X 30 neoptolomeus M, neptolemus T 
32 laureacoTlJ auctor Sl, corr. g {Beroaldus) prorepena e ruina Beatus 
Bhetiamis (e ruina pro se ruina B, se e ruina Ton\, ceruina Beiuesius) 



Digitized by VjOOQ lC 



C. CALTGVLA [cap. 56-69] 197 

Qoinit, plures secandarum certatim experimentum artis darent^ 
cmore scaena abundauit. parabatur et in noctem spectaculum, 
quo argumenta inferorum per Aegyptios et Aethiopas expli- 
carentur. VIIIL Kal. Febr. hora fere septima cunctatus an58 

5 ad prandium surgeret marcente adhuc stomacbo pridiani cibi 
onere^ tandem suadentibus amicis egressus est. cum in crypta^ 
per quam transeundum erat^ pueri nobiles ex Asia ad eden- 
das in scaena operas euocati praepararentur, ut eos inspiceret 
hortareturque restitit, ac nisi princeps gregis algere se di- 

10 ceret, redire ac repraesentare spectaculum uoluit. duplex de- 2 
hinc fama est: alii tradunt adloquenti pueros a tergo Chae- 
ream ceruicem gladio caesim grauiter percussisse praemissa 
uoce: hoc age! dehinc Comehum Sabinum, altemm e con- 
iuratis, tribunum ex aduerso traiecisse pectus; alii Sabinum 

15 summota per conscios centuriones turba signum more militiae 
petisse et Gaio louem dante Chaeream exclamasse: accipe 
ratum! respicientique maxillam ictu discidiss6. iaceutem con- 8 
tractisque membris clamitantem se uiuere ceteri uulneribus 
triginta confecemnt; nam signum erat omnium: repete! qui- 

«0 dam etiam per obscaena ferrum adegemnt. ad primum tu- 
multum lecticari cum asseribus in auxilium accucurremnt, 
mox Germani corporis custodes, ac nonnuUos ex percussori- 
bus, quosdam etiam senatores innoxios interemerant. 

Vixit annis uiginti nouem, imperauit triennio et decem59 

25 mensibus diebusque octo. cadauer eius clam in hortos La- 
mianos asportatum et tumultuario rogo semiambustum leui 
caespite obmtum est, postea per sorores ab exilio reuersas 
emtiim et crematum sepultumque. satis constat, prius quam 



24 Eutrop. VII 12^ 4 interfectus in Palatio est anno aetatis uice- 
Bimo nono, imperii tertio, mense decimo dieque octauo. Oros. VII .^, 1 
mansitque in imperio annis non plenis quattuor. cf. Aiison. 268, 4 

1 uomit il^, uomitu MG8, uomit ut LE, uouit ut P, uomuit ut ST 
6 egressuB, cum in cr. Bentley cripta T. cryptam (cri- GPST) rel. 
9 Bortireturque 2sic. Hopsius 10 praesentare et deplex M 12 c^sam 
GL* 16 louera] uocem G cherean Mfl 17 reatum L, iratum 
Lipsius 19 XXX- GXT omnibus edd. Row. al. 20 tumultus M^ 
21 accurrerunt RIM*'T, occurr- HQP^ 2'^ etiam om.G 24 xxviiii 
(xxix ST)GXT 26 viii XT, vii G, septem d 26 leui — obrutum est 
om. G 



Digitized by VjOOQ lC 



198 C. SVETONI TRANQVILLI C. CALIGVLA [cap. 69-60] 

id fieret, hortorum custodes umbris inquietatos; in ea quoque 
domo, in qua occubuerit, nullam noctem sine aliquo terrore 
transactam^ donec ipsa domus incendio consumpta sit. perit 
una et uxor Caesonia gladio a centurione confossa et filia 
parieti inlisa. s 

60 Condicionem temporum illorum etiam per haec aestimare 

quiuis possit. nam neque caede uulgata statim creditum est, 
fuitque suspicio ab ipso Gaio famam caedis simulatam et 
emissam, ut eo pacto hominum erga se mentes deprehenderet; 
neque coniurati cuiquam imperium destinauerunt; et senatus lo 
in asserenda libertate adeo consensit, ut consules primo non 
in curiam, quia lulia uocabatur, sed in Capitolium conuocarent, 
quidam uero sententiae loco abolendam Caesarum memoriam 
ac diruenda templa censuerint. obseruatum autem notatumque 
est in primis Caesares omnes, quibus Gai praenomen fuerit, is 
ferro perisse, iam inde ab eo, qui Cinnanis temporibus sit occisus. 

1 fieret etG 2 errore MWQ, horrore G8 3 periit GT' 7 caede 
om. G 8 caedis famam G 12 conuocarint Oud. 14 diripienda G. 
diluenda Q censuerunt (consul- T) X^ censerent Ernesti 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesarum. c. caligula liber mi. 
explicit incipit diuus claudius liber quintus feliciter M et sitn. Gllli 
(felic. om. R) explicit gaius. incipit diuus claudius liber quintus feli- 
citer Q explicit liber quartus. incipit de claudio liber quintus L 

et {om. de claudio) iS nulla subscriptio in P 




Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

LIBER V 

DIVVS CLAVDIVS 

Patrem Claudi Caesaris Drusum, olim Decimum mox 1 
Neronem praenomine, Liuia, cum Augusto grauida nupsisset, 
intra mensem tertium peperit, fuitque suspicio ex uitrico per 
adulterii consuetudinem procreatum. statim certe uulgatus 
5 est uersus <(com. Att frg. III p. 449 n. 213^: 

rolg evxvxov6i xal tQC^rjva TtaLdicc, 
is Drusus in quaesturae praeturaeque honore duz Raetici, 2 
deinde Germanici belli Oceanum septemtrionalem primus Ro- 
manorum ducum nauigauit transque Rhenum fossas naui et 
10 immensi operis eflfecit, quae nunc adhuc Drusinae uocantur. 

7 cf. Oro8. VI 21^ 12 Claudius Drusus . . . Galliam Raetiamque sor- 
titus mazimae fortissimasque gentes Germaniae armis subegit. 

6 eYTYXOICI MLS ss. felicibus et indoctis pueris in LS 9 naui 
MG (gnaui BenUey)^ noui T {edd), magna ui A', om. 6 iuterpolans fossas 
immensiB operibus (c/. Herm. 40 p. 180) 



Digitized by LjOOQIC 



200 C. SVETONI TRANQVILLI 

hostem etiam frequenter caesum ac penitus in intimas solitu- 
dines actum non prius destitit insequi, quam species barbarae 
mulieris humana amplior uictorem tendere iiltra sermone La- 
8 tino prohibuisset. quas ob res ouandi ius et triumphalia 
ornamenta percepit; ac post praeturam confestim inito con- & 
sulatu atque expeditione repetita supremum diem morbo obiit 
in aestiuis castris, quae ex eo Scelerata sunt appellata. cor- 
pus eius per municipiorum coloniarumque primores suscipien- 
tibus obuiis scribarum decuriis ad urbem deuectum sepultum- 
que est in campo Martio. ceterum exercitus honorarium ei lo 
tumulum excitauit, circa quem deinceps stato die quotannis 
miles decurreret Galliarumque ciuitates publice supplicarent. 
praeterea senatus inter alia complura marmoreum arcum cum 
tropaeis uia Appia decreuit et Germanici cognomen ipsi poste- 

4 risque eius. fuisse autem creditur non minus gloriosi quam i5 
ciuilis animi; nam ex hoste super uictorias opima quoque 
spolia captasse summoque saepius discrimine duces Germa- 
norum tota acie insectatus; nec dissimulasse umquam pristi- 
num se rei p. statum, quandoque posset, restituturum. unde 
existimo nonnullos tradere ausos, suspectum eum Augusto w 
reuocatumque ex prouincia et quia cunctaretur, interceptum 

6 ueneno. quod equidem magis ne praetermitterem rettuli, 
quam quia uerum aut ueri simile putem, cum Augustus tanto 
opere et uiuum dilexerit, ut coheredem semper filiis institue- 
rit, sicut quondam in senatu professus est, et defunctum ita » 
pro contione laudauerit, ut deos precatus sit, similes ei Cae- 
sares suos facerent sibique tam honestum quandoque 
exitum darent quam illi dedissent. nec contentus elogium 
tumulo eius uersibus a se compositis insculpsisse, etiam uitae 
memoriam prosa oratione composuit. m 

6 Ex Antonia minore coniplures quidem liberos tulit, uerum 

tres omnino reliquit: Germanicum, Liuillam, Claudium. 

10 cf. Eutrop. VII 13, 1 Drusi, qui apud Mogontiacum monumen- 
tum habet. 

7 scelerato 31 9 decuris Eoth 11 statuto GRL^POT 14 ger- 
mani MGL 15 generosi Bintley ciuilis quam gloriosi Folak 

16 optima G 17 summo Polak 18 pristiuum om, G 20 ^stimo G 
22 ne <quid> Polak 25 et om. MGX 29 exculpsisse X 32 liuiam G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [cap. i-s] 201 

k.ioa.c. Claudius natus est luUo Antonio Fabio Africano conss. 2 
Eal. Aug. Luguduni eo ipso die quo primum ara ibi Augusto 
dedicata est, appellatusque Tiberius Claudius Drusus. mox 
firatre maiore in luliam familiam adoptato Germanici cogno- 

5 men assumpsit. infans autem relictus a patre ac per omne 
fere pueritiae atque adulescentiae tempus uaiiis et tenacibus 
morbis conflictatus est^ adeo ut animo simul et corpore he- 
betato ne progressa quidein aetate ulli publico priuatoque 
mimeri babilis existimaretur. diu atque etiam post tutelam 2 

10 receptam alieni arbitrii et sub paedagogo fuit: quem bar- 
barum et olim superiumentarium ex industria sibi appositum^ 
ut se quibuscumque de causis quam saeuissime coerceret^ 
ipse quodam libello conqueritur. ob hanc eandeni ualitu- 
dinem et gladiatorio munerO; quod simul cum fratre memo- 

15 riae patris edebat, paUioIatus nouo more praesedit; et togae 
uirilis die circa mediam noctem sine soUemni officio lectica 
in Capitolium latus est. disciplinis tamen liberalibus ab 3 
aetate prima non mediocrem operam dedit ac saepe experi- 
menta cuiusque etiam publicauit. uerum ne sic quidem quie- 

so quam dignitatis assequi aut spem de se commodiorem in 
posterum facere potuit. 

Mater Antonia portentum eum hominis dictitabat, 2 
nec absolutum a natura, sed tantum incohatum; ac si 
quemsocordiaeargueret^stultioremaiebat filiosuoClaudio. 

« auia Augusta pro despectissimo semper habuit, no)i afiari nisi 
rarissime, non monere nisi acerbo et breui scripto aut per 
intemuntios solita. soror LiuiUa cum audisset quandoque 
imperaturum^ tam iniquam et tam indignam sortem p. R. 
palam et clare detestata est. nam auunculus maior Augustus 

«0 quid de eo in utramque partem opinatus sit, quo certius 
cognoscatur; capita ex ipsius epistulis posui. 

7 Victor Caes. 4, 1 uecors iuxta atque immemor. Ei)it. 4, 3 uecors 
et prope hebes. 



1 iulio Sl, lulo Pulmannus 6 ac malim ahesse 7 est del. Bext- 
ley 8 priuatoue «r (CcwaMfc.) ^d mxmere MGS 11 supermentarium 3/' 
12 quam om. G 19 nec MU*T 24 claudi (-ii G^ MGQ, item W ut 
uid.^ ubi est in ras. m. 2 27 liuia G 28 regnaturum G tam 
posterius om. G^ 29 et post nam add.T iuuhj.) 31 agnoscatur .V 



Digitized by VjOOQ lC 



202 C. SVETONI TRANQVILLI 

4 Gollocutus sum cum Tiberio, ut mandasti mea 

Liuia^ quid nepoti tuo Tiberio faciendum esset ludis 
Martialibus. consentit autem uterque nostrum^ se- 
mel nobis esse statuendum, quod consilium in illo 
sequamur. nam si est artius, ut ita dicam^ holocleros, 5 
quid est quod dubitemus, quin per eosdem articulos 
et gradus producendus sit, per quos frater eius pro- 

2 ductus sit? sin autem riXattmad-aL sentimus eum et 
^e^kdq)%ai xal slg triv tov 6d)fLatog xal elg ti^v tfjg 
ilf<^vyxfjg aQtLdtrjta^ praebenda materia deridendi et il- 10 
lum et nos non est hominibus ta toLavta ^xaxtSLv 
xal fivxtrj0Cf^6LV elmd-ddLV, nam semper aestuabimus, 
si de singulis articulis temporum deliberabimus^ fiij 
nQov7tox€L^Bvov fifilv possc arbitremur eum gerere 

3 honores necne. in praesentia tamen quibus de rebus i5 
consuliS; curare eum ludis Martialibus triclinium 
sacerdotum non dispiicet nobis^ si est passurus se 
ab Siluani filio homine sibi affini admoneri^ ne quid 
faciat quod conspici et derideri possit. spectare eum 
circenses ex puluinari non placet nobis; expositus so 
enim in fronte prima spectaculorum conspicietur. in 
Albanum montem ire eum non placet nobis aut esse 
Romae Latinarum diebus. cur enim non praeficitur 

4 urbi, si potest sequi fratrem suum in montem? habes 
nostras, mea Liuia, sententias, quibus placet semel >& 
de tota re aliquid constitui, ne semper inter spem 



4 collocatua 3IW cum om. G 5 &quos uulg. utj et ut Be- 
roaldus, et Caaaub. 6I671X71QOS uuhj. est quod om. G 7 per- 
ducendus et tum perductus L\L^/)(5 (illud etiam TI) 8 sit] est ^, 

fuit pais edd. post Erasmum rjXazT(bad-cct Bevoaldus, CAd^TTlOCOikl 
(uel -ti)C€^l, sic MG^ al.)Sl, ss. muniendus in LS et tum in iisdem ad 
nocendum corpori et anime uelox 9 THYXHC M, THCVXHC uel 

THCrXHC rel. {ipvxfis om. U), corr. edd. Bom. io APnOTHTA MQR, 
APPOTHT^ G, corruptiua rel, corr. <5 iedd. Rom.) 11 TOIAYCTA 
MLS CKWTireiN 3/6?! et sim. rel, corr. (r^s {ed. Rom.) 12 eHKO- 
eOCIN M et sim. rel. (C • M(0TOC|n G), corr. <5 (edd. Rom.) sa. talia inton- 
dere et subsannari in LS 14 nPOYnPOXCIMcNOY MLS, HPOY- 
rrOK6IM6^(0Y PR, recte G, corruptius TIQ {qui tamen terminant in OY, non 
in 0\ ut exhibet pars edd.), ss. non conueuiunt hec nobis in LS 18 Silani 
Jioth al. cum Beroaldo, sillani g 22 montem om. WQ 26 detectare G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [cap. 4-5] 203 

et metum fluctuemur. licebit autem, si uoles, An- 
toniae quoque nostrae des hanc partem epistulae 
huius legendam. rursus alteris litteris: 

Tiberium adulescentem ego uero, dum tu aberis^ 5 

5 eotidie inuitabo ud cenam^ ne solus cenet cum suo 
Sulpicio et Athenodoro. qui uellem diligentius et 
minus fiere&Qog deligeret sibi aliquem^ cuius motum 
et habitum et incessum imitaretur. misellus arvxsl' 
nam iv roig OTtovdaCoig^ ubi non aberrauit eius ani- 

10 muS; satis apparet i^ rflg li^vxijg avrov evyevsia, item 
tertiis litteris: 

Tiberium nepotem tuum placere mihi declaman- 6 
tem potuisse, peream nisi, mea Liuia, admiror. nam 
qui tam aaaq^ag loquatur, qui possit cum declamat 

16 6a<pC)g dicere quae dicenda sunt, non uideo. 

Nec dubium est, quid post haec Augustus constituerit et 7 
reliquerit eum nuUo praeter auguralis sacerdotii honore im- 
pertitum ac ne heredem quidem nisi inter tertios ac paene 
extraneos [nle parte sexta nuncuparet, legatoque non amplius 

w quam octingentorum sestertiorum prosecutus. 

Tiberius patruus petenti honores consularia ornamenta 5 
detulit; sed instantius legitimos flagitanti id solum codicillis 
rescripsit, quadraginta aureos in Saturnalia et Sigilla- 
ri<(a^ misisse ei. tunc demum abiecta spe dignitatis adotium 

«5 concessit, modo in hortis et suburbana domo, modo in Gampaniae 
secessu delitescens, atque ex contubernio sordidissimorum ho- 

1 fluctuemus XT :i rursus alteris litteris om. T 6 nec MG 
cenat G 7 MeT€(i)PC)C G, iocundus 88. in LPS deligeret MTI, 
delegeret RS, delegerit L, diligeret GQT, om. P, deligerent Bui^. Oud. 

9 natn Roth, ^d^M ii, Xiav iiel ndvv priores, xal ^i.i]v Tumebus 8s. in- 
esse prudentibus L 9 S8. auime illius (animo alius L) nobilitas LS 

10 item — litteris om. GT 13 potuisse et Liuia om. G admirer C/ 
IG etj qui Stephanu8, cum BentUy, cum et Oud., ut Smilda 18 in- 
ter tercios T, intertios (u«/ -cios) lel. {Sl?}, in tertiia (et tum extraneis) 
Befitlty 19 e ed. Rom. II, ex SttphanHS (cf. c. 6) partes exta L^, 
partes extra GXyL^ nuncuparit Steph., fort. recte legato([ue (-taque 
GjSl, legato Torr , legato quoque Ernesti "0 octogintorum M prose- 
cutus sit Steph.j sit prosecutus (ait pro nota HS) Bentley 23 sigil- 
laria Z'sv ^dd. Rom. Ven. 1} 26 suburbana domo modo -Y, suburbana 
modo domo 3f, suburbanis modo G, suburbano modo Tl^Q^ suburbano 
modo domo modo TPR 26 delitiiscens MLP^Q, fort. melius 



Digitized by LjOOQIC 



204 C. SVETONI TRANQVILLI 

minum super ueterem segnitiae notam ebrietatis quoque et aleae 
infamiam subiit^ cum interim, quanquam hoc modo agenti, 
numquam aut officium hominum aut reuerentia publice defuit. 

6 Equester ordo bis patronum eum perferendae pro se legii- 

tionis elegit, semel cum deportandum Romam corpus Augusti 5 
[hjumeris suis ab consulibus exposcere[n]t, iterum cum oppres- 
sum Seianum apud eosdem gratularetur; quin et spectaculis ad- 

2 uenienti assurgere et lacernas deponere solebat. senatus quo- 
que, ut ad numerum sodalium Augustalium sorte ductorum 
extra ordinem adiceretur, censuit et mox ut domus ei, quam 10 
incendio amiserat, publica impensa restitueretur, dicendaeque 
inter consulares sententiae ius esset. quod decretum abolitum 
est, excusante Tiberio imbecillitatem eius ac damnum libera- 
litate sua resarsurum poUicente. qui tamen moriens et in tertiis 
heredibus eum ex parte tertia nuncupatum, legato etiam circa 15 
sestertium uicies prosecutus commendauit insuper exercitibus ac 
senatui populoque R. inter ceteras necessitudines nominatim- 

7 Sub Gaio demum fratris filio secundam existimationera 
circa initia imperii omnibus lenociniis coUigente honores 
auspicatus consulatum gessit una per duos menses, euenit- so 
que ut primitus ingredienti cum fascibus forum praeteruolans 
aquila dexteriore umero consideret. sortitus est et de altero 
consulatu in quartum annum; praeseditque nonnumquam 
spectaculis in Gai uicem, adclamante populo: feliciter par- 

8 tim patruo imperatoris partim Germanici fratri! nec 25 
eo minus contumeliis obnoxius uixit. nam et si paulo serius 
ad praedictam cenae horam occurrisset, non nisi aegre et cir- 
cuito deniuni triclinio recipiebatur, et quotiens post cibum 
addormisceret, quod ei fere accidebat, olearum aut palmula- 

2 « Cum interim mdgo incij). nouum caput {sic in M^ Tum pro 
Cum G, Cui B.-Cmsiu8 mauult, ut est in marg. edd. Gryphii), rectius 
Torr. al. ab Equester 3 reuertenti a M^ publica T^ (uidg.) 4 lega- 
tioni Bentley 6 exposcerent Sl (etiam T), exposcerot t, exposceretur 
Casaub. 8 lacernas WT?, lucernas rel (Sl) 9 doctorum MT^ 11 in- 
cendiomiserat M 12 sententiae eius M, sententia eius GR {ifide aut^a 
dicendaque G) 13 eius om. X 14 resarsurum (resaus- U) il et sic ut 
uid. Suet., -turum Q^s (u^fg) et del. Lipsius 16 sestertii /. F. Gronov. 
[cf. ad lul. 50 p. 26\ 24) 18 estimationem G 26 paruo A- patruo M 
partem M 26 contumeliis deJ. Salmasius 25.) obdormisceret ed. Bon. 
14s{s al (ad in G ss. m. 1) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [cap. 5-10] 205 

rum ossibus incessebatur, interdum ferula flagroue uelut per 
ludum excitabatur a copreis. solebant et mauibus stertentis 
socci induci, ut repente expergefactus faciem sibimet con- 
fricaret. 

6 Sed ne discriminibus quidem caruit. primum in ipso 9 

consulatu, quod Neronis et Drusi fratram Caesaris statuas 
segnius locandas ponendasque curasset, paene honore sum- 
motus est; deinde extraneo uel etiam domesticorum aliquo 
deferente assidue uarieque inquietatus. cum uero detecta 

10 esset Lepidi et Gaetulici coniuratio, missus in Germaniam 
inter legatos ad gratulandum etiam uitae periculum adiit^ 
indignante ac fremente Gaio patruum potissimum ad se mis- 
sum quasi ad puerum regendum, adeo ut non defuerint, qui 
traderent praecipitatum quoque in flumen, sic ut uestitus ad- 

15 uenerat. atque ex eo numquam non in senatu nouissimus 2 
consularium sententiam dixit, ignominiae causa post omnis 
interrogatus. etiam cognitio falsi testamenti recepta est, in 
quo et ipse signauerat. postremo sestertium octogies pro in- 
troitu noui sacerdotii coactus impendere, ad eas rei familiaris 

so angustias decidit, ut cum obligatam aerario fidem liberare 
non posset; in uacuum lege praediatoria uenalis pependerit 
sub edicto praefectorum. Per haec ac talia maxima aetatislO 
parte transacta quinquagesimo anno imperium cepit quan- 
tumuis mirabili casu. exclusus inter ceteros ab insidiatoribus 

s5 Gaiy cum quasi secretum eo desiderante turbam submoue- 
rent, in diaetam^ cui nomen est Hermaeum, recesserat; neque 
multo post rumore caedis exterritus prorepsit ad solarium 
proximum interque praetenta foribus uela se abdidit. laten- *2 
tem discurrens forte gregarius miles, animaduersis pedibiis, [e] 



28 cf. Victor Caes. 3, 16 centurio . . . Claudium occultantem se rep- 
perit deformi latebra: protractoque eo exclamat apud socios, si sapiant, 
adesse principem. cf. Epit. 4,2 



1 ferul§(-le) flagro T 2 capreis X, cropeis 71 {cf. Tih. 61) 3 in- 
dui WQ 6 primo M 6 cesaris fratrum G <C.> Caesaris Bentlfy 
8 est del. Bentley 16 non numqaam in G 20 recidit Bevtley 

25 desideranti MGX (desid. eo T) 27 perterritus G scolarium 

ML^PR 29 e om. G (del. Madvig), ex T, et FoUtidnus, eius Bentley 



Digitized by LjOOQIC 



206 C. SVETONI TRANQVILLI 

studio scisoitandi quiBQam esset, ad[co]gDouit extractumque et 
prae metu ad genua sibi adcidentem imperatorem salutauit. 
binc ad alios commilitones ttuctuantis nec quicquam adbuc 
quam frementis perduxit. ab bis lecticae impositus et, quia 
sui diffugerant, uicissim succoUantibus in castra delatus est s 
tristis ac trepidus, miserante obuia turba quasi ad poenam 

3 raperetur insons. receptus intra uallum inter excubias mili- 
tum pernoctauit, aliquanto minore spe quam fiducia. nam 
consules cum senatu et cohortibus urbanis forum Capitolium- 
qne occupauerant asserturi communem libertatem; accitusque lo 
et ipse per tr. pl. in curiam ad suadenda quae uiderentur, ui 

4 se et necessitate teneri respondit. uerum postero die et 
senatu segniore in exequendis conatibus per taedium ac dis- 
sensionem diuersa censentium et multitudine, quae circum- 
stabat, unum rectorem iam et nominatim exposcente, arma- 15 
tos pro contione iurare in nomen suum passus est promisit- 
que singulis quina dena sestertia, primus Caesarum fidem 
militis etiam praemio pigneratus. 

11 Imperio stabilito nihil antiquius duxit quara id biduum, 

quo de mutando rei p. statu haesitatum erat, memoriae exi- 20 
mere. omnium itaque factorum dictorumque in eo ueniam 
et obliuionem in perpetuum sanxit ac praestitit, tribunis 
modo ac centurionibus paucis e coniuratorum in Gaium nu- 

8 aqq. Victor Caes. 5, IS sq. quod ubi patres accepere, mittunt ocius 
si ualerent ausum compriraere. sed postquam uariis taetrisque sedi- 
tionibus ciuitas cunctique ordines lacerabantur, tanquam ex imperio 
omnes dedere se. Oros. VII 6, 3 sq. cum interfecto Caligula multa 
de abrogando imperio ac re imblica in antiquum ordinem restituenda 
euerrendaque penitus CaeBarum uniuersa familia senatus et conaules 
decreuissent, Claudius mox ut confirmauit imperium, magna atque ad- 
huc Komae incognita usus clementia, ne in tantam nobilium multitu- 
dinem ultio, si esset coepta, saeuiret, {l 19) biduum illud, quo de rei 
publicae statu infeliciter consultatum actumque fuerat, memoriae exemit 
omniumque factorum dictorumue in eo ueniam et obliuionem in perpe- 
tuum sanxit. 

1 adcognouit (acc- GWK) Sl, agnouit T^ {cf. Aug. 66), delet Madcig 
Jegens extractum et etj ac G 11 in cariam om. G 12 postero 
uero die senatu T 13 dissensione G 16 eum poscente Casaub. 

armatos IK^), armatus rel. [Sl), sic et tum iurari BentJey 17 quindena 
GST, XX Ernesti 18 milites MGM, multis 77, uel militi militis T 
20 erat om. G 21 dictorumue G (Oros.), cf. p. 20S, 21 23 ac] 

a 3/df e om. MGX, fort. ex 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDR^S [cap. 10-12] 207 

mero interemptis^ exempli simul causa et quod suam quo- 
que caedem depoposcisse cognouerat. conuersus hinc ad 2 
officia pietatis ius iurandum neque sanctius sibi neque cre- 
brius instituit quam per Augustum. auiae Liuiae diuinos 
5 bonores et circensi pompa currum elephantorum Augustino 
similem decemenda curanit; parentibus inferias publicas, et 
hoc amplius patri circenses annuos natali die, matri carpen- 
tum, quo per circum duceretur, et cognomen Augustae ab 
uiua recusatum. ^a fratris memoria per onmem occasio- 

10 nem celebratam comoediam quoque Graecam Neapolitano 
certamine docuit ac de sententia iudicum coronauit. ne Mar- 3 
cum quidem Antonium inhonoratum ac sine grata mentione 
transmisit, testatus quondam per edictum, tanto impensius 
petere se ut natalem patris Drusi celebrarent, quod idem 

15 esset et aui sui Antoni[i]. Tiberio marmoreum arcum iuxta 
Pompei theatrum, decretum quidem olim a senatu uerum 
omissum, peregit. Gai quoque etsi acta omnia rescidit, diem 
tameii necis, quamuis exordium principatus sui, uetuit inter 
festos referri. 

80 At in semet augendo parcus atque ciuilis praenomine 12 

Imperatoris abstinuit, nimios honores recusauit, sponsalia 
filiae natalemque geniti nepotis silentio ac tantum domestica 
religione transegit. neminem exulum nisi ex senatus aucto- 
ritate restituit. ut sibi in curiam praefectum praetori tribu- 

«5 nosque militum secum inducere liceret utque rata essent quae 
procuratores sui in iudicando statuerent, precario exegit. ius 2 
nundinarum in priuata praedia a consulibus petit. cognitio- 
nibus magistratuum ut unus e consiliariis frequenter interfuit; 
eosdem spectacula edentis surgens et ipse cum cetera turba 

»0 uoce ac manu ueneratus est. tr(ibunis) pl(ebis) adeuntibus 
se pro tribunali excusauit, quod propter angustias non posset 
audire eos nisi stantes. quare in breui spatio tantum amoris 3 



2 conuersiB hunc M 4 Liuiae om. M {Bcvtley) 8 quo X, quod 
rd. 9 uina Lipsivts^ auia ^ a — memoria MGX (-ria T in ras.\, ad — 
memoriam T, at — memoria et tum celebrata Jientley, at in — raenio- 
riam leg. puto {cf. Heim. 40 p. ISo) 10 quoquc <eiuB> Bentley 11 de- 
^it Beroald. ISmarmoreo marcum 3/ 17 gaio 3/, gaii 6r/^.S- 18 in- 
terfectos MIMl\ inter fastos (et ss. \ e m. 1) G 20 At| Et X 24 ptc- 
rem G 25 militumq: M 27 petiit T'P 31 pro se M 32 eo M 



Digitized by VjOOQ lC 



208 C. SVETONI TRANQVILLI 

fauorisque coUegit, ut cum profectum eum Ostiam perisse ex 
insidiis nuntiatum esset^ magna consternatione populus et 
militem quasi proditorem et senatum quasi parricidam diris 
execrationibus incessere non ante destiterit, quam unus atque 
alter et mox plures a magistratibus in rostra producti sal- 5 
uum et appropinquare confirmarent. 

13 Nec tamen expers insidiarum usque quaque permansit^ 
sed et a singulis et per factionem et denique ciuili bello in- 
festatus est. e plebe homo nocte media iuxta cubiculum eius 
cum pugione deprehensus est; reperti et equestris ordinis 10 
duo in publico cum dolone ac uenatorio cultro praestolantes, 
alter ut egressum theatro, alter ut sacrificantem apud Martis 

2 aedem adoreretur. conspirauerunt autem ad res nouas Gallus 
Asinius et Statilius Coruinus, Pollionis ac Messalae oratoruni 
nepotes, assumptis compluribus libertis ipsius atque seruis. 15 
bellum ciuile mouit Furius Gamillus Scribonianus Delmatiae 
legatus; uerum intra quintum diem oppressus est legionibus^ 
quae sacramentum mutauerant, in paenitentiam religione con- 
uersis, postquam denimtiato ad nouum imperatorem itinere 
casu quodam ac diuinitus neque aquila omari neque sigoa jo 
conuelli mouerique potuerunt. 

14 Consulatus super pristinum quattuor gessit; ex quibus 
duos primos iunctim, sequentis per interuallum quarto quem- 

16 Epit. 4, 4 Scribouianus Camillus intra Dalmatias imperator crea- 
tuB continuo occiditur. Oros. VII 6, 6sq. accidit . . . praesentis gratiae dei 
grande miraculum: siquidem Furius Camillua Scribonianus, Dalmatiae 
legatus, bellum ciuile molitus legiones multas fortissimasque ad sacra- 
menti muta,tionem pellexerat. itaque die dato, ut in nnum undique 
ad nouum imperatorem conueniretur, neque aquilae omari neque con- 
uelli quoquo modo signa moueriue potuerunt. exercitus tanta et tam 
inusitata miraculi fide motus et conuersus in paenitentiam Scribonia- 
num quinta statim die destitutum interfecit seseque sacramento prioris 
militiae continuit. (cf. VII 6, S istud ciuile bellum . . . diuinitus esse 
conpressum. VII «S, 2) 

4 incessent M, om. G, incessens Bentley 6 confirmant L^ festi- 
narent /I, affirmarent 5 (Roth) 8 sed et a T, etaeta M, et a GX et 
sic Bentley delens l 9 est 9 nocte GliL^S^, noctu MUQX 18 ad- 
oreretur MQ, adorir- rel. (adorar- W) gallius MGT 14 polionis 
MGd massalae MT {corr. IP) 20 ac] an Torr. aquila om. G, 
aquilae Oros. {Both) 21 moueriue Oros. 22 ingessit pro quattuor 
(nii BLPT) gessit G 23 duo Ms primus MG 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 12-i5] 209 

que anno^ semenstrem nooissimum^ bimenstris ceteros^ tertium 
autem nouo circa principem exemplo in locum demortui suf- 
fectus. ius et consul et eztra honorem laboriosissime dixit^ 
etiam suis suorumque diebus soUenmibus, nonnumquam festis 

b quoque antiquitus et religiosis. nec semper praescripta legum 
secutus duritiam lenitatemue multarum ex bono et aequo, 
perinde ut adficeretur^ moderatus est; nam et iis, qui apud 
priuatos iudices plus petendo formula excidissent^ restituit 
actiones et in maiore fraude conuictos legitimam poenam 

10 supergressus ad bestias condemnauit. in cognoscendo autem 15 
ac decemendo mira uarietate animi fuit^ modo circumspectus 
et sagax, interdum inconsultus ac praeceps^ nonnumquam 
friuolus amentique similis. cum decurias rerum actu expun- 
geret, eum^ qui dissimulata uacatione quam beneficio libero- 

15 rum habebat responderat^ ut cupidum iudicandi dimisit; alium 
interpellatum ab aduersariis de propria Ute negantemque 
cognitionis rem sed ordinari iuris esse, agere causam con- 
festim apudse coegit, proprio negotio documentum datu- 
rum^quam aequus iudex in alienonegotiofuturus esset. 

so feminam non agnoscentem filium suum dubia utrimque argu- 2 
mentorum fide ad confessionem compulit indicto matrimonio 
iuuenis. absentibus secundum praesentes facillime dabat, 
nullo dilectu culpane quis an aliqua necessitate cessasset. 
proclamante quodam praecidendas falsario manus^ camificem 

n statim acciri cum machaera mensaque lanionia flagitauit. 
peregrinitatis reum orta inter aduocatos leui contentione, to- 
gatumne an palliatum dicere causam oporteret^ quasi aequi- 
tatem integram ostentans, mutare habitum saepius et prout 
accusaretur defendereturue, iussit. de quodam etiam negotio ita 3 

80 ex tabella pronuntiasse creditur: secundum eos se sentire, 



8 et (post consul) om, X 4 soUemnia MT, corr, Q* 11 ac] et 
OT animi uarietate G 13 actui B.-Crusius expunget M, expun- 
getur JI'C 14 uocatione MG {in G corr. m. 1) 17 sed ss. in M 

18 datnrus G 20 adcognoscentem (acco- G) GPS 22 <(de> absentibus 

/. F. Gronov. 28 dilecto M (m. 1), delectu T culpa (nequis ) J/, culpae G T, 

culpam X an Stephanus, in i2 ceBasse M^ cessasse uideretur d 24 prae- 
cidendas (-dandaa M*) om. G 26 leui om. G contentione MQ*, 

contentatione GT, concertatione X 27 ampalleatum M (gneam pro. -ne 
an a, peAl^codd. praeterlPR) 28 et del. B.Cncs. et G. Becker 

STXTORXvg ed. Ihm. I. 14 



Digitized by VjOOQ lC 



210 C. SVETONI TRANQVILLI 

qui uera proposuisseni propter quae usque eo euiluit, 
ut passim ac propalam contemptui esset. excusans quidam 
testem e prouincia ab eo uocatum negauit praesto esse posse 
dissimulata diu causa; ac post lougas demum interrogationes: 
mortuus est^ inquit, puto^ licuit. alius gratias agens quod 5 
reum defendi pateretur, adiecit: et tamen fieri solet. illud 
quoque a maioribus natu audiebam, adeo causidicos patientia 
eius solitos abuti, ut discedentem e tribunali nou solum uoce 
reuocarent, sed et lacinia togae retenta, interdum pede ap- 

4 prehenso detinerent. ac ne cui haec mira sint, litigatori Grae- 10 
culo uox in altercatione excidit: xal 6v ytQCjv sl xal [imQog. 
equitem quidem Komanum obscaenitatis in feminas reum, 
sed fiilso et ab impotentibus inimicis conficto crimine, satis 
constat, cum scorta meritoria citari aduersus se et audiri pro 
testimonio uideret, graphium et libellos, quos tenebat in manu, u 
ita cum magna stultitiae et saeuitiae exprobratione iecisse in 
faciem eius, ut genam non leuiter perstrinxerit. 
16 Gessit et censuram intermissam diu post Plancum Paulum- 
que censores; sed hanc quoque inaequabiliter uarioque et 
animo et euentu. recognitione equitum iuuenem probri ple- ao 
num, sed quem pater probatissimum sibi affirmabat, sine igno- 
minia dimisit, habere dicens censorem suum; aUum cor- 
ruptelis adulteriisque famosum nihil amplius quam monuit, 
ut aut parcius aetatulae indulgeret aut certe cautius; 
addiditque: quare enim ego scio, quam amicam habeas? m 
et cum orantibus familiaribus dempsisset cuidam appositam 

2 notam: lituratamen, inquit, extet. splendidum uirum Grae- 
ciaeque prouinciae principem, uerum Latini sermonis igna- 
rum, non modo albo iudicum erasit, sed in peregrinitatem 

18. 20 Victor Caes. 4, 4 neque secus censu nouato, cum senatu mo- 
tis pluribus lasciuum adulescentem, quem sibi probatum parens asBeru- 
erat, retinuisset, censorem et liberis patrem debere ease recte adiecerat. 



5 puteoli cui talius X^-i» cui- Lm.2 in ras.) 8 descendentem T {edd.) 
ei et ikf 11 graeca (Ol pro 61 MLS, MOPWC T) (m. P {relicto spatio) 
ct T, xcil ^KOQOsom. G,ss. estu senex et stultusLiS 13 potentihxxa L^ (uel L^), 
impudentibus Bentley 16 et s(u)euitiae XT, saeuitiae 3f, B(a)euiti(a)eque 
Gd nescio an uerius fecisse ML ^ P d, ferisse L* • 19 inaequaliter T, inae- 
quabili Bentley 20 Equitem G i male antea disdngiiens euenturae cogni- 
tione, sic etiam M) 22 confessorem ei corruptibiliis G 25 ego ss. in M 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 15-17] 211 

redegit. nec quemquam nisi sua uoce, utcumque quis posset, 
ac sine patrono rationem uitae passus est reddere. notauit- 
que multos, et quosdam inopinantis et ex causa noui generis, 
quod se inscio ac sine commeatu Italia excessissent; quen- 
s dam uero et quod comes regis in prouincia fuisset, referens, 
maiorum temporibus Rabirio Postumo Ptolemaeum Alexan- 
driam crediti seruandi causa secuto crimen maiestatis apud 
iudices motum. plures notare conatus, magna inquisitorum s 
neglegentia sed suo maiore dedecore, innoxios fere repperit^ 

10 quibuscumque caelibatum aut orbitatem aut egestatem obi- 
ceret, maritos, patres, opulentos se probantibus; eo quidem, 
qui sibimet uim ferro intulisse arguebatur, inlaesum corpus 
ueste deposita ostentante. fuerunt et illa in censura eius i 
notabilia, quod essedum argenteum sumptuose fabricatum 

15 ac uenale ad Sigillaria redimi concidique coram imperauit; 
quodque uno die XX edicta proposuit, inter quae duo, quo- 
rum altero admonebat, ut uberi uinearum prouentu bene dolia 
picarentur; altero, nihil aeque facere ad uiperae morsum 
quam taxi arboris sucum. 

to Expeditionem unam omnino suscepit eamque modicam.l7 

cum decretis sibi a senatu ornamentis triumphalibus leuio- 
rem maiestati principali titulum arbitraretur uelletque iusti 
triumphi decus, unde adquireret Britanniam potissimum elegit 

208qq. Oro8. VIl6,98q. quarto imperii sui anno, cupiens utilem 
rei publicae ostentare <8e?^ principem, bellum ubique et uictoriam 
undecumque quaesiuit. itaque expeditionem in Britanniam mouit, quae 
excitata in tumultum propter non redhibitos transfugas uidebatur: 
transuectns in insulam est, quam neque ante lulium Caesarem neque 
post eum quisquam adire ausus fuerat, ibique — ut uerbis Suetoni 
Tranquilli loquar — sine ullo proelio ac sanguine intra paucissimos 
dies plurimam insulae partem in deditionem recepit . . . ac sexto quam 
profectus erat mense Romam rediit. cf. Eutvop. VII 13, 2 Britannis in- 
tulit bellum, quam nuUus Romanorum post C. Caesarem attigerat, ea- 
que deuicta . . . triumphum celebrem egit (p. 212, 8). Victor Caes. 4, 2 
simul ultima occasus, Britanniae partes contusae, quam solam adiit, 
Ostia profectus mari. 

3 causis X 4 se in socio MGL, sine inscio P italiae il/ 11 et 
quodam LipsiiiS 12 sibi metu uim ferro MT, sibi ferro metu G K) quo- 
que M 17 ubere G 22 maiestate Sahellictis in comm. td. Ven. 1490 
{Stephanu8) principali g {ed. Bon. 1488), principalem (-em corr. ex 

-im8)Sl, principis talem Torr. 23 undeunde acuiuirere (acquirere g, 
edd. pr.) I. F. Gronav. 

14* 



Digitized by VjOOQ lC 



212 C. SVETONl TRANQVILLI 

neque temptatam ulli post Diuum lulium et tunc tumultuantem 
2 ob non redditos transfugas. huc cum ab Ostia nauigaret, 
uehementi circio bis paene demersus est^ prope Liguriam iux- 
taque Sto<^e)>chadas insulas. quare a Massilia Gresoriacum 
usque pedestri itinere confecto inde transmisit ac sine ullo & 
proelio aut sanguine intra paucissimos dies parte insulae in 
deditionem recepta, sexto quam profectus erat mense Romam 
8 rediit triumphauitque maximo apparatu. ad cuius spectacu- 
lum commeare in urbem non solum praesidibus prouinciarum 
permisit, uerum etiam exulibus quibusdam; atque inter hosti- lo 
lia spolia naualem coronam fastigio Palatinae domus iuxta 
ciuicam fixit, traiecti et quasi domiti Oceani insigne. currum 
eius Messalina uxor carpento secuta est; secuti et triumphalia 
ornamenta eodem bello adepti, sed ceteri pedibus et in prae- 
texta, M. Crassus Frugi equo phalerato et in ueste palmata, is 
quod eum honorem iterauerat. 
18 Vrbis annonaeque curam sollicitissime semper egit cum 
Aemiliana pertinacius arderent^ in diribitorio duabus noctibus 
mansit ac deficiente militum ac familiarum turba auxilio ple- 
bem per magistratus ex omnibus uicis conuocauit ac positi.^: so 
ante se cum pecunia fiscis ad subueniendum hortatus est, 
2 repraesentans pro opera dignam cuique mercedem. artiore 
autem annona ob assiduas sterilitates detentus quondam me- 
dio foro a turba conuiciisque et simul fragminibus panis ita 
infestatus^ ut aegre nec nisi postico euadere in Palatium ua- ss 
luerit, nihil non ex[eo]cogitauit ad inuehendos etiam tempore 
hiberno commeatus. nam et negotiatoribus certa lucra pro- 



22 Victor Caes. 4, S adhuc annonae egeBtas composita. Oros. VII 
6, 17 sequenti anno tanta fames R^mae fuit, ut medio foro imperator 
correptus a populo conuiciis et fragminibus panis turpissime infestatus 
aegre per pseudothyrum in Palatium refugiens furorem excitatae ple- 
bis euaserit. 



2 ab] ad G (hostia codd, praeter GIIPS*) 4 Stoechadas s (ed. 

Ven.pr.), stochadas MGT^ etoca- X a {add. in Mm. 1) del. Graevius 
gessoriacum X, fort. scrib. Gaesor- 6 ac Oros. 12 traiecto ML^P 
13 secuta LT 14 ptexta M. G (admisi dubitanter), praetextam 31, 

pretexta X(eodem tisque palmata om. T) 20 magistros Lipsius 24 con- 
uiciis G ita om. G 26 excogitauit T^, ex eo excog- g, ex eo 
agitauit Bentley inueniendos XB 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 17-20] 213 

posuit suscepto in se damno^ si cui quid per tempestates 
accidisset^ et naues mercaturae causa fabricantibus magna 
commoda constituit pro condicione cuiusque: ciui[s] uacatio-19 
nem legis Papiae Poppaeae, Latino ius Quiritium, feminis 

6 ius IIII liberorum; quae constituta hodieque seruantur. 

Opera magna potius ^quam necessaria quam multa per-30 
fecit, sed uel praecipua: ductum aquarum a Oaio incohatum^ 
item emissarium Fucini lacus portumque Ostiensem, quan- 
quam sciret ex iis alterum ab Augusto precantibus assidue 

10 Marsis negatum, alterum a Diuo lulio saepius destinatum ac 
propter difficultatem omissum. Claudiae aquae gelidos et 
uberes fontes^ quorum alteri Caeruleo, alteri Curtio et Albu- 
digno nomen est, simulque riuum Anienis noui lapideo opere 
in urbem perduxit diuisitque in plurimos et omatissimos la- 

15 cus. Fucinum adgressus est non minus conpendii spe quam 2 
gloriae, cum quidam priuato sumptu emissuros se repromit- 
terent, si sibi siccati agri concederentur. per tria autem pas- 
suum milia partim effosso monte partim ezciso canalem ab- 
soluit aegre et post undecim annos, quamuis continuis XXX 

20 hominum milibus sine intermissione operantibus. portum 3 
Ostiae extruxit circumducto dextra sinistraque brachio et ad 
introitum profundo iam solo mole obiecta; quam quo stabi- 
lius fundaret, nauem ante demersit, qua magnus obeliscus ex 
Aegypto fuerat adueetus, congestisque pilis superposuit altis- 



11 Epit. 4, 5 aqua Claudia Romae (est add. Landolf.) introducta. 
24 sq. cf. Einhard. ann. Lauriss. 811 farumque ibi ad nauigantium cureus 
dirigendos antiquitus constitutam restaurauit et in summitate eius 
noctumum ignem accendit. cf. Cal. 46 

3 ciui Tui-nebus, Urmi., ciuibug 5 uocationem GWS^T 4 pop- 
pe§ (pope^ corr. ut uid. ex j ppee 11) T, pompeae MX, pompei^ G la- 
tine (-§ P) L*FST, Latinis g (Beroald.) 6 hodie T 6 potiusque 

necessaria ed. Bom. II {Both), potius necessariaque Madvig, at aptior 
uidetur alia copula (ac Bentley, atque Kraffcrt, et cgo) quam posterius 
om. WQ 7 aquae ductum IIB, ductum {om. aquarum) Q 11 aquae 
om. G 12 Albudino unlg. {Frontin. aq. 14) 13 nouo Xd lo faci- 
num M 17 passus MGLS {prior s in M ss.) 18 effosso S^, ex- 
fossa M, exfoBso GLPT, om. {cum sequ. monte partim) T, eefooso Both 
19 continuiB del. uel hgendum annos continuos quamuis putat Burm. 
21 ostia MX \OBine T) 22 aalo Stephanus {Roih) 23 nauim G 

24 pellis T 



Digitized by VjOOQ lC 



214 C. SVETONI TRANQVILLI 

simam turrera in exempluiii Alexandrini Phari, ut ad noctur- 
nos ignes cursum nauigia dirigerent. 
21 Congiaria populo saepius distribuit. spectacula quoque 

complura et magnifica edidit, non usitata modo ac solitis 
lociS; sed et commenticia et ex antiquitate repetita^ et ubi 5 
praeterea nemo ante eum. ludos dedicationis Pompeiani thea- 
tri, quod ambustum restituerat, e tribunali posito in orche- 
stra commisit, cum prius apud superiores aedes supplicasset 
perque mediam caueam sedentibus ac silentibus cunctis 

2 descendisset. fecit et saeculares, quasi anticipatos ab Au- 10 
gusto nec legitimo tempori reseruatos, quamuis ipse in histo- 
riis suis prodat, intermissos eos Augustum multo post dili- 
gentissime annorum ratione subducta in ordinem redegisse. 
quare uox praeconis irrisa est inuitantis more soUemni ad ludos, 
quos nec spectasset quisquam nec spectaturus esset, 15 
cum superessent adhuc qui spectauerant^ et quidam histrio- 
num producti olim tunc quoque producerentur. circenses 
frequenter etiam in Vaticano commisit, nonnumquam inter- 

8 iecta per quinos missus uenatione. circo uero maximo mar- 
moreis earceribus auratisque metis, quae utraque et tofinaso 
ac lignea antea fuerant, exculto propria senatoribus constituit 
loca promiscue spectare solitis; ac super quadrigarum cer- 
tamina Troiae lusum exhibuit et Africanas, conficiente turma 
equitum praetorianorum, ducibus tribunis ipsoque/ praefecto; 
praeterea Thessalos equites, qui feros tauros per spatia eirci «s 
agunt insiliuntque defessos et ad terram comibus detrahunt. 

4 Giadiatoria munera plurifariam ac multiplicia exhibuit: 

anniuersarium in castris praetorianis sine uenatione appara- 
tuque, iustum atque legitimum in Saeptis; ibidem extra- 
ordinarium et breue dierumque paucorum, quodque appellare so 

10 cf. Victor C<i€8. 4, 14 huius anno sexto . . . octingentesimus urbis 
mire celebratus. 



1 turrim GIIQ Alexandrinae Beronldiis^ fort. recte 2 an derig-.^ 
3 diremit G 8 apud] ad G 12 prodat om. G 15 spectasse M 
quisquam — esset om. G 19 de post maximo add. G 20 et deJ. 

Madvig {om. g.^), fort. recte 21 acj et T (adignea M^ ut uid.) 

ante ea M, ante QT 23 exhibuit. Exhibuit et T 27 plurifaria 

(-pharia S) MXTIQ {Sl), multifaria G, recte Bg 30 quodquod M, 

quotquot G^ quod Bncheler appellari — sportula Lipsius 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [cap. «0-221 215 

coepit sportulam, quia primum (iaturu[m]s edixerat^ uelut ad 
subitam condictamque cenulam inuitare se populum. 
nec ullo spectaculi genere communior aut remissior erat^ adeo 5 
ut oblatos uictoribus aureos prolata sinisira pariter cum uulgo 
5 uoce digitisque numeraret ac saepe hortando rogandoque ad 
hiiaritatem homines prouocaret^ dominos identidem appellans, 
immrxtis interdum frigidis et arcessitis iocis; qualis est ut 
cum Palumbum postulantibus daturum se promisit^ si captus 
esset. illud plane quantumuis salubriter et in tempore: cum 

10 essedario, pro quo quattuor fili deprecabantur^ magno om- 
nium fauore indulsisset rudem; tabulam ilico misit admonens 
populum^ quanto opere liberos suscipere deberet, quos 
uideret et gladiatori praesidio gratiaeque esse. edidit 6 
et in Martio campo expugnationem direptionemque oppidi ad 

15 imaginem bellicam et deditionem Britanniae regum praeseditque 
paludatus. quin et emissurus Fucinum lacum naumachiam 
ante commisit. sed cum proclamantibus naumachiariis: haue 
imperator^ morituri te salutant! respondisset: aut non! 
neque post hanc uocem quasi uenia data quisquam dimicare 

«0 uellet, diu cunctatus an omnes igni ferroque absumeret, tan- 
dem e sede sua prosiluit ac per ambitum lacus non sine 
foeda uacillatione discurrens partim minando partim adhor- 
tando ad pugnam compulit. hoc spectaculo classis Sicula et 
Rhodia concurrerunt, duodenarum triremium singulae, ex- 

15 ciente bucina Tritone argenteo, qui e medio lacu per machi- 
nam emerserat. 

Quaedam circa caerimonias ciuilemque et militarem mo-22 
rem, item circa omnium ordinum statum domi forisque aut 



1 daturus edixerat ed. B<ml. 1533 , daturum se dixerat (dixerant T, 
daturum *«. in R) Sl 2 dictamque T 7 accersitis GWQPST lo- 
citf MGX {corr. S*) qualis est suspectum Bentleio ut om. g, del. 
multi, uel Biicheler 9 quoque poat illud add. TI iuulg.) 12 debere M 
15 editionem MX 17 aue TIQLST imperator om. LPT (uox aue 
in L ftersum ei paginam claudit) 18 autem non /S, an non G, at non q, 
auete uos g 19 poathac G 20 uellent MGTL^ (n in G s.^. m. J) 
omines (a nomine sij^ni) M, homines X, omnie Roih 21 prosiliuit 

IPS* 22 bacillatione Sl, corr. g hortando G 23 clasees Bent- 
ley et Rhodia om. G 24 quinquagenarum Casauh., lacunam statur- 
unt dlii exciente TIB, eiciente (eiti- G) rel. {ortum ex et cienteP) 

25 bucinam X 



Digitized by VjOOQ lC 



216 C. SVETONI TRANQVILLi 

correxit aut exoleta reuocauit aut etiam noua insiituit. in 
cooptandis per collegia sacerdotibus neminem nisi iuratus 
nominauit; obseruauitque sedulo, ut quotiens terra in urbe 
mouisset^ ferias aduocata contione praetor indiceret^ utque 
dira aue in Gapitolio uisa obsecratio haberetur^ eamque ipse 5 
iure maximi pontificis pro rostris populo praeiret summotaque 
operariorum seruorumque turba. 

23 Berum actum diuisum antea in hibernos aestiuosque men- 
ses coniunxit. iuris dictionem de fidei commissis quotannis 
et tantum in urbe delegari magistratibus solitam in per- lo 
petuum atque etiam per prouincias potestatibus demandauit. 
capiti Papiae Poppaeae legis a Tiberio Caesare, quasi sexa- 
2 genarii generare non possent^ addito obrogauit. sanxit ut 
pupillis extra ordinem tutores a consulibus darentur, utque 
ii^ quibus a magistratibus prouinciae interdicerentur, urbe 15 
quoque et Italia summouerentur. ipse quosdam nouo exemplo 
relegauit; ut ultra lapidem tertium uetaret egredi ab urbe. 

De maiore negotio acturus in curia medius inter consu- 
lum sellas tribunicio subsellio sedebat commeatus a senatu 

24peti solitos benefici sui fecit. ornamenta consularia etiam m 
procuratoribus ducenariis indulsit. senatoriam dignitatem re- 
cusantibus equestrem quoque ademit. latura clauum^ quam- 
uis initio affirmasset non lecturum se senatorem nisi ciuis K. 
abnepotem^ etiam libertini filio tribuit, sed sub condicione si 
prius ab equite R. adoptatus esset; ac sic quoque reprehen- » 
sionem uerens, et Appium Caecum censorem, generis sui pro- 
auctorem, libertinorum filios in senatum adlegisse docuit, 
ignarus temporibus Appi et deinceps aliquamdiu libertinos 
dictos non ipsos, qui manu emitterentur, sed ingenuos ex 
2 his procreatos, coUegio quaestorum pro stratura uiarum gla- 90 
diatorium munus iniunxit detractaque Ostiensi et Gallica pro- 



5 aue Roth (aui Turneb.), aut MGLP, aut in urbe aut T'0 6 com- 
monito post pontificis adJ. T, commoneute (-uente T) SOT paulo G 
summota G (que del. etiam Bentley) 12 legi Bentley V6 addita Cr, 
abdito JI*, edicto X abrogauit GT eanxitque G 19 tribunicio^ue> 
Mommsen, <;sella uel> tribunicio Smilda 2*2 flatum MG 25 R. (ro- 
mano S) om. GWQh 26 proactorem /S, auctorem ps, del. Bentley 

legtn^ antta auctorem ^jro censorem 29 mitterentur Q {in P e 88. m. 1) 



Digitized by LjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS (cap. -«-25] 217 

uincia curam aerari Saturni reddidit, quam medio tempore 
praetores aut^ uti nunc^ praetura functi sustinuerant 

Triumphalia omamenta Silano^ filiae suae sponso, non- 3 
dum puberi dedit, maioribus uero natu tam multis tamque 

5 facile, ut epistula comiiiuiii[s] legionum nomine extiterit pe- 
tentium^ ut legatis consularibus simul cum exercitu et trium- 
phalia darentur^ ne causam belli quoquo modo quaererent. 
Aulo Plautio etiam ouationem decreuit ingressoque urbem 
obuiam progressus et in Capitolium eunti et inde rursus re* 

10 uertenti latus texit. Gabinio Secundo Cauchis gente Ger- 
nianica superatis cognomen Cauchius usurpare concessit. 

Equestris militias ita ordinauit^ ut post cohortem aIani/25 
post alam tribunatum legionis daret; stipendiaque instituit 
et imaginariae militiae genus, quod uocatur supra numerum^ 

is quo absentes et titulo tenus fungerentur. milites domus sena- 
torias salutandi causa ingredi etiam patrum decreto prohi- 
buit. libertinos^ qui se pro equitibus R. agerent, publicauit, 
ingratos et de quibus patroni quererentur reuocauit in serui- 
tutem aduocatisque eorum negauit se aduersus libei-tos ipso- 

so rum ius dicturum. cum quidam aegra et adfecta mancipia in 2 
insulam Aesculapi[i] taedio medendi exponerent, omnes qui 
exponerentur liberos esse sanxit, nec redire in dicionem do- 
mini, si conualuissent; quod si quis necare quem mallet quam 
exponere, caedis crimine teneri. uiatores ne per Italiae op- 

26 pida nisi aut pedibus aut sella aut lectica transirent, monuit 
edicto. Puteolis et Ostiae singulas cohortes ad arcendos in- 
cendiorum casus collocauit. 

Peregrinae condicionis homines uetuit usurpare Romana 3 



8 Eutrop, VII 13,4 tam ciuilis ... circa quosdain amicos extitit, 
ut etiam Plautium nobilem uirum . . . triumphantem ipse prosequeretur 
et conscendenti Capitolium laeuus incederet. 



2 haut G (Bentley) utique nunc li, utique IIQST 5 com- 

muni ed. Basil. 1533 (5.^) numero G exierit Einesti 7 nec T 
10 chauchis Gg (h prior exp. m. 1\ chaucis JT 11 chaucius /7, Cauchici 
Bentley, puto Cauchi[u8j i. Cauchii (Chaucii tiel Chaucium B.-Cnmus) 
12 aliam {om. post alam) G (aliam utroque loco Q) 13 deret 3/ 

constituit et tum generi uel in — genus Bentley 15 domos Erasmus 
{Boih), ut trad. Aug. 56 Ner. 16 18 in] ad G 23 quod om. G 

24 per uiale IIQ et sic pro u. l. ss. in B oppidi MILQ 



Digitized by VjOOQ lC 



218 C. SVETONI TRANQVILLl 

nomina dum taxat gentilicia. ciuitatem R. usurpantes in campo 
Esquilino securi percussit. prouincias Achaiam et Macedo- 
niam^ quas Tiberius ad curam suam transtulerat, senatui 
i^ddidit. Lyciis ob exitiabiles inter se discordias libertatem 
ademit, Rhodiis ob paenitentiam ueterum delictorum reddidit. s 
Iliensibus quasi Romanae gentis auctoribus tributa in per- 
petuum remisit recitata uetere epistula Graeca^^senatus popu- 
lique R. Seleuco regi amicitiam et societatem ita demum 
poUicentis, si consanguineos suos Ilienses ab omni onere im- 

4 munes praestitisset. ludaeos impulsore Chresto assidue tu- lo 
multuantis Roma expulit. Oermanorum legatis in orchestra 
sedere permisit, simplicitate eorum et fiducia commotus, quod 
in popularia deducti, cum animaduertissent Parthos et Ar- 
menios sedentis in senatu, ad eadem loca sponte transierant, 
nihilo deteriorem uirtutem aut condicionem suam praedicantes. i6 

5 Druidarum religionem apud Gallos dirae immanitatis et tan- 
tum ciuibus sub Augusto interdictam penitus aboleuit; contra 
sacra Eleusinia etiam transferre ex Attica Romam conatus 
est, templumque in Sicilia Veneris Erycinae uetustate con- 
lapsum ut ex aerario pop. R. reficeretur, auctor fuit. cum »o 
regibus foedus in foro i[e]cit porca caesa ac uetere fetialium 
praefatione adhibita. sed et haec et cetera totumque adeo 
ex parte magna principatum non tam suo quam uxorum 
libertorumque arbitrio administrauit, talis ubique plerumque, 
qualem esse eum aut expediret illis aut liberet. 26 

10 Orosius VII 6, 15 anno eiusdem nono expulsos per Claudium 
urbe ludaeos losephus refert. sed me magis Suetonius mouet, qni 
ait hoc raodo: 'Claudius ludaeos inpulsore Christo adsidue tumultuan- 
tes Roma expulit'. quod utrum contra Christum tumultuanteB ludaeos 
coerceri et conpiimi iusserit, an etiam ChristianoB simul uelut cognatae 
religionis homincs uoluerit expelli, nequaquam discemitur. 16 Victor 
Caes. 4, 2 denique bonis auctoribus compressa per eum uitia ac per 
Galliam Druidarum (drysadarum et drysudarum codd.) famosae super- 
stitiones. 23 Auson. 265 , 3 libertina tamen nuptarum et crimina 

passus non faciendo nocens, sed patiendo fuit. 

2 esquilino GQT, -nio rel. 3 curam] usuram G 7 greci§ G 
populu<(iue MGB 9 pollicentes GIPB 10 Christo cum Orosio muUi 
16 druidaram N<5 (druidorum et ss. at druidarum s\ driadarum (drya- 
WBLS)Sl, Dryidarum ed. Ven. I {Both) 21 iecit Sl, corr. g (Sabelli' 
cns) 24 libcrorumque G, libertorum *S* ministrauit GX utique 
Ursin., rel)us uerbisque Polak 26 illis om. G^ eis T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 25-27] 219 

Sponsas admodum adulescens duas habuit: Aemiliam26 
Lepidam Augusti proneptem^ item Liuiam Medullinam, cui 
et eognomen Camillae erat, e genere antiquo dictatoris Ca- 
milli. priorem, quod parentes eius Augustum offenderant, 
5 uirginem adhuc repudiauit, posteriorem ipso die, qui erat 
nuptiis destinatus, ex ualitudine amisit. uxores deinde duxit 2 
Plautiam Yrgulanillam triuraphali et mox Aeliam Paetinam 
consulari patre. cum utraque diuortium fecit, sed cum Pae- 
tina ex leuibus offensis, cum Vrgulanilla ob libidinum pro- 

10 bra et homicidii suspicionem. post has Yaleriam Messalinam, 
Barbati Messalae consobrini sui filiam, in matrimonium ac- 
cepit. quam cum comperisset super cetera flagitia atque de- 
decora C. Silio etiam nupsisse dote inter auspices consignata, 
supplicio adfecit confirmauitque pro contione apud praetorianos, 

15 quatenus sibi matrimonia malecederent,permansurum 
se in caelibatu, ac nisi permansisset, non recusaturum 
confodi manibus ipsorum. nec durare ualuit quin de con- 3 
dicionibus continuo tractaret, etiara de Paetinae, quam olim 
exegerat, deque Lolliae Paulinae, quae C. Caesari nupta fuerat. 

20 uerum inlecebris Agrippinae, Germanici fratris sui filiae, per 
ius osculi et blanditiarum occasiones pellectus in amorem, 
subornauit proximo senatu qui censerent, cogendum se ad 
ducendum eam uxoreni, quasi rei p. maxime interesset, dan- 
damque ceteris ueniam talium coniugiorum, quae ad id tem- 

25 pus incesta habebantur. ac uix uno interposito die confecit 
nuptias, non repertis qui sequerentur exemplum, excepto 
libertino quodam et altero primipilari, cuius nuptiarum offi- 
cium et ipse cum Agrippina celebrauit. liberos ex tribus27 

12 cf. Victor Caes. 4, 11. 4, 10 Epit. 4, 5. 6 {u. p. 222, 0) 20 Epit. 

4, 10 Agrippinain Germanici fratris sui filiam uxorem duxit. Victor 
Caes. 4, 12 eoque herilem stultitiam perpulere , uti senex fratris filiam 
in nuptias concupisceret. cf. ScJiol. luu. 2, 29 

ii et cognomen GX, et cognomen et M, cognomen et T cal- 

mille M 4 quodquot M eius ow. M^ (ei' inseruit m. 1?) 5 ad- 
huc oni. IIQ 7 urgulanillam M, uergul- P {praecedit plautius), ergul- 
(ercul- GIIQ) rel. 9 offensionibua G ergulanilla (erc- GIIQ) Sl 

13 et dote T consignati M 15 quatinua QRS 17 se confodi FSOT 
19 pallinae X 20 sui om. G 25 ingesta MG^ 



Digitized by VjOOQ lC 



220 0. SVETONI TRANQVILLI 

uxoribus tulit: ex Vrgulanilla Drusum et Claudiam, ex Paetina 
Antoniam, ex Messalina Octauiam et quem primo Germani- 
cum^ mox Britannicum cognominauit. Drusum ^pompeium 
puberem amisit piro per lusum in sublime iactato et hiatu 
oris excepto strangulatum, cum ei ante paucos dies filiam 5 
Seiani despondisset. quo magis miror fuisse qui traderent 
fraude a Seiano necatum. Claudiam ex liberto suo Botere 
conceptam, quamuis ante quintum mensem diuortii natam 
alique coeptam^ exponi tamen ad matris ianuam et nudam 

2 iussit abici. Antoniam Cn. Pompeio Magno, deinde Fausto 10 
Suliae, nobilissimis iuuenibus, Octauiam Neroni priuigno suo 
coUocauit, Silano ante desponsam. Britannicum uicesimo im- 
perii die inque secundo consulatu natum sibi paruuluin etiam 
tum et militi pro contione manibus suis gestans et plebi per 
spectacula gremio aut ante se retinens assidue commendabat is 
faustisque om<[i>nibus cum adclamantium turba prosequebatur. 
e generis Neronem adoptauit, Pompeium atque Silanum non 
recusauit modo, sed et interemit. 

38 Libertorum praecipue suspexit Posiden spadonem, quem 

etiam Britannico triumpho inter militares uiros hasta pura so 
donauit; nec minus Felicem, quem cohortibus et alis prouin- 



8 Eutrop, VII 13^3 filio ... suo Britannici nomen imposuit. 
19sqq. Epit. 4,7 ex quibus [lihertis) Felicem legionibus ludaeae prae- 
fecit. Possidio (sic uel Possidonio, Possidioni codd., Posidonio Landolf 
eunucho post triumphum Britannicum inter militarium fortissimos arma 
insignia tanquam participi uictoriae dono dedit. Schol. Iuu. 14^91 hic 
Posides spado, libertus Claudi imperatoris, tantae gratiae et potentiae 
fuit, ut eum Claudius in Britannico triumpho inter militares uiros hasta 
pura donauerit, 'cohortibus quoque et alis prouinciaeque ludaeae prae- 
pojiuerit, lectica per urbem uectandi spectaculaque publice edendi ius 
tribuerit. legitur in Suetonio. 



1 erculanilla (herc- L, erg- ST) Sl 3 Pompeis impuberem Lip- 
sim, propemodum p. JJrsinus, prope iam p. Btntley, prope tum p. 
Biicheler 5 cum ei Lipsiius, cui et ii 7 ex] ut Ursinus botore G, 
Sotere Beinesius 9 aliq:»* M, aliique P, aliquo TS 12 despon- 
satam IJBLT, cf. lul. 1 13 inque (inquo LP) secundo consulatu del. 
^ipperdey, post sibi collocat Clinton, in Q. Secundi consulatu Lehmann 
(Cn. Suturnino Q. Secundo conss. Valeion) ; distinctionem mutauit Bucheler 
icf. comm.) 15 aut ow. G 16 omnibus (omibus P) .fl, corr. g 

{edd. princ.) 19 possiden MS 21 et alis] italis G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 27-29] 221 

ciaeque ludaeae praeposuit, trium reginarum maritum; et 
Harpocran, cui lectica per urbem uehendi spectaculaque pu- 
blice edendi ius tribuit; ac super hos Polybium ab studiis, 
qui saepe inter duos consules ambulabat; sed ante omnis 

6 Xarcissum ab epistulis et Pallantem a rationibus, quos de- 
creto quoque senatus non praemiis modo ingentibus^ sed et 
quaestoriis praetoriisque ornamentis honorari libens passus 
est-, tantum praeterea adquirere et rapere, ut querente eo 
quondam de fisci exiguitate non absurde dictum sit, abunda- 

10 turum, si a duobus libertis in consortium reciperetur. 
his, ut dixi <(?. 25\ uxoribusque addictus, non principem [se], sed 29 
ministrum egit, compendio cuiusque horum uel etiam studio 
aut libidine honores exercitus impnnitates supplicia largitus 
est, et quidem insciens plerumque et ignarus. ac ne singil- 

16 latim minora quoque enumerem, reuocatas liberalitates eius, 
iudicia rescissa, suppositos aut etiam palam immutatos dato- 
rum officiorum codicillos: Appium Silanum consocerum suum 
luliasque, alteram Drusi, alteram Germanici filiam, crimine 
incerto nec defensione ulla data occidit, item Gn. Pompeium 

10 raaioris filiae uirum et L. Silanura minoris sponsum. ex qui- 2 
hus Pompeius in concubitu dilecti adulescentuli confossus est, 
Silanus abdicare se praetura ante IIII. Kal. lan. morique initio 
anni coactus die ipso Claudi[i] et Agrippinae nuptiarum. in 
quinque et triginta senatores trecentosque amplius equites R. 



3 EyiX. 4, 8 Polybium inter consulee medium incedere fecit. hos 
omnes anteibat Karcissua ab epistulis, dominum se gerens ipsius do- 
mini, Pallasque (palamque Landolfus) praetoriis ornamentis sublimatus. 
cf. Schol. luu. 14^ 329. i, 109 8 Epit. 4, 8 adeo diuites, ut causante 
eo inopiam fisci, lepidissime famoso elogio uulgatum sit abunde ci 
peconiam fore, si a duobus libertis in societatera reciperetur. 11 ibid. 
4y 3 libertorum et coniugis imperiis subiectus fuit. cf. Victor Caes. 4, 5 
Messalinae coniugis simulque libertorum delinimentis, quibus semet 
dediderat. 23 Oros. VII 0', Ifi paruo autem intercedente tempore 

triginta et quinque senatores et trccentos simul equites Romanos mi- 
nimis causis interfecit. 



6 indigentibuB MGRS 7 omari Nfs (uulg.) libenter nQ 

11 se del. Graemua 13 impunitate M, -tem Bentley, imuiunitates 

Lipgiua 14 est del. Bentley 16 quaeque (queq-) GXII 17 con- 
Bocerem X {non T\ debuisse socerum cetuset Mommsen 19 ulli Grae- 
viu8 24 CCque olim Biicheler et post trecentosque add. G 



Digitized by LjOOQIC 



222 C. SVETONI TRANQVILLI 

tanta facilitate animadaertit^ ut; cum de nece consularis uiri 
renuntiante centurione factum esse quod imperasset^ n^aret 
quicquam se imperasse, nihilo minus rem comprobaret, affir- 
mantibus libertis officio milites functos, quod ad ultionem 
3 imperatoris ultro procucurrissent. nam illud omnem fidem ex- » 
cesserit quod nuptiis, quas Messalina cum adultero Silio fece- 
rat, tabellas dotis et ipse consignauerit, inductus, quasi de 
industria simularentur ad auertendum transferendumque peri- 
culum, quod imminere ipsi per quaedam ostenta portenderetur. 

30 Auctoritas dignitasque formae non defuit ^et ueterum lo 
stanti uel sedenti ac praecipue quiescenti, nam et proliro nee 
exili corpore erat et specie canitieque pulchra, opimis cerui- 
cibus; ceterum et ingredientem destituebant poplites minus 
firmi, et remisse quid uel serio agentem multa dehonestabant : 
risus indecens, ira turpior spumante rictu, umentibus naribus, i5 
praeterea linguae titubantia caputque cum semper, tum in 

31 quantulocumque actu uel njaxime tremulum. ualitudine sicut 
olim graui, ita princeps prospera usus est excepto stomachi 
dolore, quo se correptum etiam de consciscenda morte cogi- 
tasse dixit. so 

32 Conuiuia agitauit et ampla et assidua ac fere patentissi- 
mis locis, ut plerumque sesceni simul discumberent. conui- 
uatus est et super emissarium Fucini lacus ac paene suni- 
mersus, cum emissa impetu aqua redundasset. adhibebat 
omni cenae et liberos suos cum pueris puellisque nobilibus, s& 

6 cf. ad p. 219,12. Schol. luu. 10/330 uxor Claudii Meesalina, quae 
Gaio Silio palam nupsit, inducto etiam Claudio, ut ad<^eo> tabulas 
dotales obsignaret, [quod] quasi de iudustria simularentur ad auerten- 
dum periculum, quod imminere ipsi per quaedam portenta ostendere- 
tur. lOsqq. Einhard. 22 unde formae auctoritas ac dignitaa tam 
stanti quam sedenti plurima adquirebatur. ihid. canitie pulchra, facie 
laeta . . . ualitudine prospera (c/. lul. 45). 



1 cum om. Q(5 {pars edd.) 3 cum tamen post imperasse add. T 
comprobarit Bentley 6 silio (-lo Q) TT, sili MGLPOy silani {et ss. ^e) S 
8 simularetur WQs 9 sibi G 10 et ueterum 3f (-eru in ras. m. 1) 
GLP {inde ei, uerum Bentley et Oud. probabiliter) ^ uel T{uulg.)^ om. 
SOTN, et ueteri uel uel et uerum uel ceterum g, ei uel G. Becker^ ei 
quidem nel Polak 11 prolixi GP^ procero Bentley 16 humentibus 
GXTN, tumentibus Ruhnhn 22 sexcenteni (sesc- B) TNT, seceni et 
ss. secenteni »S', sexageni Lipsius 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [cap. 2^u] 223 

qui more ueteri ad fulcra lectorum sedentes uescerentur. 
conuiuae, qui pridie scyphum aureum subripuisse existima- 
batur^ reuocato in diem posterum calicem fictilem apposuit. 
dicitur etiam meditatus edictum^ quo ueniam daret flatum 

5 crepitumque uentris in conuiuio emittendi^ cum periclitatum 
quendam prae pudore ex continentia repperisset. 

Cibi uinique quocumque et tempore et loco appetentissi<33 
mus^ cognoscens quondam in Augusti foro ictusque nidore 
prandii, quod in proxima Martis aede Saliis apparabatur, 

10 deserto tribunali ascendit ad sacerdotes unaque decubuit. 
nec temere umquam triclinio abscessit nisi distentus ac ma- 
dens, et ut statim supino ac per somnum hianti pinna in os 
inderetur ad exonerandum stomachum. somni breuissimi 2 
erat^ nam ante mediam noctem plerumque uigilabat, ut 

15 tamen interdiu nonnumquam in iure dicendo obdormisceret 
uixque ab aduocatis de industria uocem augentibus excitare- 
tur. libidinis in feminas profusissimae, marum omnino expers. 
aleam studiosissime lusit, de cuius arte librum quoque emisit, 
solitus etiam in gestatione ludere^ ita essedo alueoque adaptatis 

80 ne lusus confunderetur. 

Saeuum et sanguinarium natura fuisse, magnis minimis-34 
que apparuit rebus. tormenta quaestionum poenasque par- 
ricidarum repraesentabat exigebatque coram. cum spectare 
antiqui moris supplicium Tiburi concupisset et deligatis ad 

n palum noxiis carnifex deesset, accitum ab urbe uesperam us- 
que opperiri perseuerauit. quocumque gladiatorio munere, 
uel suo uel alieno, etiam forte prolapsos iugulari iubebat, 
maxime retiarios, ut expirantium facies uideret. cum par 2 
quoddam mutuis ictibus concidisset, cuitellos sibi paruulos 

w ex utroque ferro in usum fieri sine mora iussit. bestiaris 

7 et n Epit. 4, 5 uentri uino libidini foede oboediene. cf. Victor 
Caes. 4, 1 

1 qui T'0, ut d fort. rectius, om. MGLP {at ut post ueteri addit Cr), 
cf. Herm. 36 p. 2U5 uescenti LFO iungent^s curn conuiuae 4 et post 
daret add. GTd 8 uictusque X, uictus N 12 penna GPTN 14 oui- 
gilabat Casaub., cf. Aug. 78 Vesp. 21 15 interdiu g {Beroahl), inter- 
dum ift, inter N 1« uixitque M^ 2'ii expectare MG&, et spectare A' 
(cumque sp-iV) 24 et om. LP 28 utj cum G cerneret G 30 in 
usum] mixtim Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



224 C. SVETONI TRANQVILLI 

lueridianisque adeo delectabatur^ ut et prima luce ad specta- 
culum descenderet et meridie dimisso ad prandium populo 
persederet praeterque destinatos etiam leui subitaque de causa 
quosdam committeret, de fabrorum quoque ac ministrorum 
atque id genus numero, si automatum uel pegma uel quid s 
tale aliud parum cessisset. induxit et unum ex nomencula- 
toribus suis, sic ut erat togatus. 

35 Sed nihil aeque quam timidus ac diffidens fuit. primis 
imperii diebus quanquam, ut dizimus <c. 12^ iactator ciuili- 
tatis^ neque conuiuia inire ausus est nisi ut speculatores cum lo 
lanceis circumstarent militesque uice ministrorum fungerentur, 
neque aegrum quemquam uisitauit nisi explorato prius cubi- 
culo culcitisque et stragulis praetemptatis et excussis. reli- 
quo autem tempore salutatoribus scrutatores semper apposuit, 

•2 et quidem omnibus et acerbissimos. sero enim ac uix remi- is 
sit, ne feminae praetextatique pueri et puellae contrectarentur 
et ne cuius comiti aut librario calamariae et graphiariae tbecae 
adimerentur. motu ciuili cum eum Camillus, non dubitans 
etiam citra bellum posse terreri, contumeliosa et minaci et 
contumaci epistula cedere imperio iuberet uitamque otiosam :o 
in priuata re agere, dubitauit adhibitis principibus uiris au 

36 optemperaret. quasdam insidias temere delatas adeo expauit, 
ut deponere imperium temptauerit. quodam, ut supra ret- 
tuli (c. isy^ cum ferro circa sacrificantem se deprehenso, 
senatum per praecones propere conuocauit lacrimisque et uoci- 25 
feratione miseratus est condicionem suam, cui nihil tuti us- 
quam esset, ac diu publico abstinuit. Messalinae quoque 
amorem flagrantissimum non tam indignitate contumeliarum 
quam periculi metu abiecit, cum adultero Silio adquiri im- 
perium credidisset; quo tempore foedura in modum trepidus so 
ad eastra confugit, nihil tota uia quam essetne sibi saluum 

8 Victor Caes. 4,1 quamquam . . . pauidus . . animi et ignauior 
{inde Epit. 4, 3 ignauus ac pauidus) esset, pleraque per formidinem 
tamen egregie consultabat {ef. 4, 9). 

3 pretorque destinatua T 7 togatum Casaub. 8 ac] aut S, et N 
10 spectaculato G (spic- nQL^PST) 11 uicem Befitley, cf. Aug. 45 
13 sagulis G 17 aut graphiariae ed. Boni. II al. {Both) et ante 

thecae add. MGT8 19 ctra G et contumaci del. BentJey 29 filio 
GQX (filio silio T) 31 in tota G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS CLAVDIVS [oap. u-m] 225 

imperium requirens. nulla adeo suspicio^ nullus auctor tam37 
leuis extitit; a quo non mediocri scrupulo iniecto ad cauen- 
dum ulciscendumque compelleretur. unus ez litigatoribus se- 
ducto in salutatione affirmauit, uidisse se per quietem occidi 

5 eum a quodam; dein paulo post, quasi percussorem agnosce- 
ret; libellum tradentem aduersarium suum demonstrauit: con- 
festimque ia pro deprenso ad poenam raptus est. pari modo 2 
oppressum ferunt Appium Silanum: quem cum Messalina et 
Narcissus conspirassent perdere, diuisis partibus alter ante 

10 lucem similis attonito patroni cubiculum inrupit, affirmans 
somniasse se uim ei ab Appio inlatam; altera in admirationem 
formata sibi quoque eandem speciem aliquot iam noctibus 
obuersari rettulit; nec multo post ex composito inrumpere 
Appius nuntiatus, cui pridie ad id temporis ut adesset prae- 

16 ceptum erat^ quasi plane repraesentaretur somnii fides, ar- 
cessi sl»tim ac mori iussus est. nec dubitauit postero die 
Claudius ordinem rei gestae perferre ad senatum ac liberto 
gratias agere, quod pro salute sua etiam dormiens excubaret. 
irae atque iracundiae conscius sibi, utramque ezcusauit edicto38 

10 distinxitque; pollicitus alteram quidem breuem et inno- 
xiam^ alteram non iniustam fore. Ostiensibus, quia sibi 
subeunti Tiberim scaphas obuiam non miserint, grauiter correp- 
tis eaque cum inuidia^ ut in ordinem se coactum conscriberety 
repente tantum non satis facientis modo ueniam dedit. quos- 2 

»6 dam in publico parum tempestiue adeuntis manu sua rep- 
pulit. item scribam quaestorium itemque praetura functum 
senatorem inauditos et innoxios relegauit, qiiod ille aduersus 
priuatum se intemperantius affuisset, hic in aedilitate inqui- 



1 flqq. Victor Caes. 4,9 Claudium, nti supra docuimus, natura per- 
formidulosum iniecto metu sui agitabant, maxime coniurationis ; quo 
commento liberti etiam, quos uellent, perditum ibant. 



2 existit G 4 se uidisge JT (uulg.) 7 depren^^so M (n in ras.\ de- 
prehenso GXR {in R 88. t deprenso) 11 alter MX admiratione (amm- 
JL5», affirm- P) GXN 12 firmata (-to N) XN 16 arceri ac statim 
Lipsius 17 liberto suo G 19 utraque J, utrumque <5 (uulg.) 21 sibi 
am. X 28 ea (om. que) G ascriberet g, conquereretur Bentley, 

scriberet Roth 24 facientib; G, facientes UQ modo ueniam ? (Torr.), 
ueniam modo Sl 26 idem MGLPS^ itemque] item X 27 8ena- 
torum M 

SYBTOirnrs ed. Ihm. I. 15 



Digitized by VjOOQ lC 



226 C. SVETONI TRANQVILLl 

linos praediorum suorum contra uetitum cocta uendentes 
multasset uilicumque interuenientem flagellasset. qua de causa 
etiam coercitionem popinarum aedUibus ademit. 
3 Ac ne stultitiam quidem suam reticuit simulatamque a 

se ex industria sub Gaio, quod aliter euasurus peruenturus- 5 
que ad susceptam stationem non fuerit, quibusdam bratiun- 
culis testatus est; nec tamen persuasit, cum intra breue tempus 
liber editus sit, cui index erat fic3Qcbv €7Cuvd6Taif ig^ argu- 
mentum autem stultitiam neminem fingere. 

39 Inter cetera in eo mirati sunt homines et obliuionem et 10 
inconsiderantiam, uel ut Graece dicam, fiete&QLav et dfiXe- 
i^Lav, occisa Messalina, paulo post quam in triclinio decubuit, 
cur domina non ueniret requisiit. multos ex iis, quos 
capite damnauerat, postero statim die et in consilium et ad 
aleae lusum admoneri iussit et, quasi morarentur, ut somni- 15 

2 culosos per nuntium increpuit. ducturus contra fas Agrippinam 
uxorem, non cessauit omni oratione filiam et alumnam et in 
gremio suo natam atque educatam praedicare. adsciturus 
in nomen Neronem, quasi parum reprehenderetnr, quod adulto 
iam filio priuignum adoptaret, identidem diuulgauit nemineni 90 
umquam per adoptionem familiae Claudiae insertum. 

40 Sermonis uero rerumque tantam saepe neglegentiam 
ostendit, ut nec quis nec inter quos, quoue tempore ac loco 
uerba faceret, scire aut cogitare existimaretur. cum de laniis 
ac uinariis ageretur, exclamauit in curia: rogo uos, quis » 
potest sine offula uiuere? des^ripsit<que> abundantiam 
ueterum tabernarum, unde solitus esset uinum olim et ipse 

2 petere. de quaesturae quodam candidato iuter causas suffi-aga- 
tionis suae posuit, quod pater eius frigidam aegro sibi 
tempestiue dedisset. inducta teste in senatu: haec, inquit, so 

1 coacta XT :i etiam om. G 4 At iS 7 tamen /. F. Gronov. 
(tamen ante Ursinus •, ante U {W corr. ex aut), sane BUcheler cum] 
quam XS 8 ss. stultorum exaltatio (exultacio S) in LS 9 stul- 
titiam <[stultum)> Casaub. 11 inconsiderationem XN d<B/\€f\d< M 
C^ om. etiam LS, tertia litt. d< In GXT), ss. superbiam et indignationem 
in L 12 quam] cum Casaub. 14 conuiuium cufn Ursino pars edd. 
15 admoueri <Sg morentur ilf 19 fsi.m\\iB.e post nomeTi €uid. T' 23 ne 
quis GT, nec quis Bentley 25 uinagiis T 26 descripgitque Torr.^ 
descripsit etiam N, ac descripsit Oud.y et d. Bucheler 28 quaesturae 5 
(Beroaldus), questore Sl (tuetur Oud.) 30 senatum 71* 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [cap. 8a-4i] 227 

matris meae liberta et ornatrix fuit^ sed me patro- 
num semper existimauit; hoc ideo dixi, quod quidam 
sunt adhuc in domo mea, qui me patronum non pu- 
tant. sed et pro tribunali Ostiensibus quiddam publice oran- 3 

& tibus cum excanduisset^ nihil habere se uociferatus est^quare 
eos demereatur; si quem alium, et se liberum esse. nam 
illa eius cotidiana et plane omnium horarum et momentorum 
erant: quid, ego tibi Telegenius uideor? et: ldk(^e)i Tial 
lir^ ^CyyavBj multaque talia etiam priuatis deformia, nedum 

10 principi, neque infacundo neque indocto, immo etiam perti- 
naciter liberalibus studiis dedito. 

Historiam in adulescentia hortante T. Liuio^ Sulpicio41 
uero Flauo etiam adiuuante, scribere adgressus est. et cum 
primum frequenti auditorio commisisset, aegre perlegit re- 

15 frigeratus saepe a semet ipso. nam cum initio recitationis 
defractis compluribus subselUs obesitate cuiusdaro risus ex- 
ortus esset; ne sedato quidem tumultu temperare potuit, quin 
ex interuallo subinde facti reminisceretur cachinnosque reuo- 
caret. in principatu quoque et scripsit plurimum et assi- 2 

so due recitauit per lectorem. initium autem sumpsit historiae 
post caedem Caesaris dictatoris, sed et transiit ad iuferiora 
tempora coepitque a pace ciuili, cum sentiret neque libere 
neque uere sibi de superioribus tradendi potestatem relictam, 
correptus saepe et a matre et ab auia. prioris materiae duo 

«B uolumina, pusterioris unum et quadraginta reliquit. corapo- 8 
suit et de uita sua octo uolumina, magis inepte quam inele- 
ganter; itemCiceronis defensionem aduersus Asini Galli 
libros satis eruditara. nouas etiam commentus est litteras 
tres ac numero ueterum quasi maxime necessarias addidit; 

Bo de quarum ratione cum priuatus adhuc uolumen edidisset, 
mox princeps non difficulter optinuit ut in usu quoque pro- 



6 illa eiuB] illius X 8 telegoniuB GT, Telegennius ScaJujer 

Xaku Tumehus, Ai^AI a {prima liUera \ inBLST, diW nQ\ ss. deceti* 
9 iLii ^iyyccvs Turnebus, M6r-M^rd.N^ MLS, MHO- rel (-Ti^N^ GHQT, 
tertia Utt. 6 in i?), ss. loquere Z* 16 an diffractis? 19 recitauit 

assidue G 20 perlectoru M 21 sed deJ. Miiller apud B.-Crmium 
et del. Torr. {Madvig) 2;^ potestatem ajite de coVoc. G 26 ele- 

ganter G 30 uolumen adhuc MLPS^Ed {corr. S^, uolumen om. T) 

15* 



Digitized by VjOOQ lC 



228 C. SVETONI TRANQVILLI 

miBCUo essent. extat talis scriptura in plerisque libris ac 
diumis titulisque operum. 

42 Nec minore cura Graeca studia secutus est amorem 
praestantiamque linguae occasione omni professus. cuidam 
barbaro Graece ac Latine disserenti: cum utroque, inquit, 5 
sermone nostro sis paratus; et in commendanda patribus 
conscriptis Achaia, gratam sibi prouinciam ait commu- 
nium studiorum commercio; ac saepe in senatu legati.s 
perpetua oratione respondit. multum uero pro tribunali etiam 
Homericis locutus est uersibus. quotiens quidem hostem uel 10 
insidiatorem ultus esset, excubitori tribuno signum de more 
poscenti non temere aliud dedit quam (^11,24^369 Od. 21,133^1 

HvSq' anayLvvM^ai^ oxb xig nQdxsQog %aki7C-qvri. 
8 Denique et Graecas scripsit historias, Tyrrhenicon uiginti^ 

Carchedoniacon octo. quarum causa ueteri Alexandriae Musio 15 
additum ex ipsius nomine <^nouum^*, institutumque ut quot- 
annis in altero Tyrrhenicon libri, in altero Carchedoniacon diebus 
statutis uelut in auditorio tecitarentur toti a singulis per uices. 

43 Sub exitu uitae signa quaedam nec obscura paenitentis 
de matrimonio Agrippinae deque Neronis adoptione dederat, to 
siquidem commemorantibus libertis ac laudantibus cognitionem, 
qua pridie quandam adulterii ream condemnarat, sibi quoque 
in fatis esse iactauit omnia impudica, sed non impunita 
matrimonia; et subinde obuium sibi Britannicum artius com- 
plexus hortatus est, ut cresceret rationemque a se om- » 
nium factorum acciperet; Graeca insuper uoce prosecutus: 

6 xQd)6ag iaOBxai, cumque impubi teneroque adhuc, quando 

1 ac] actis Burm., actorom Muretm (actorum diumorum Torv.) 
6 noetro om. X, add. U peritus IIT et pro u. l. fs. in R 7 achaiam 
Md 13 \^^P\eTim\^d<C('\\ M et ^^AP^en- Sl, Mq' in- uulg., ut 
supra Torr. {cf. codd. Homeri) XMeneAINei M, -HHMNei GPnQ, 

-TTMNei i?, -neNei LS^ corr. Torr. 88. uir prior iratus alterum fjacit 
irasci in LS (alterum om. L) 16 uetere M^ 16 ex] et Torr.y est 
Beyitley (^noiinmy F.LDrechsler; alterum 5w/>pl. Ursinus, Claudieum 
Both, aliud Polak, post Musio otnnes 18 statis Ursinua {cf. Claud. 1) 
22 condempnauerat G 25 ut del Bentley 27 rectae fiacite ante 

graeca add. X OeCOCAC M, OeP(.)C^e L et fere S (6 ?p«ff d" inU' 
yszai g) Idcsiai m. rec. in marg. P {xccl Idasrcci P. Victoriue fort. 

rectius, as idasxcci Btntley, Scx^astai L Gronoi\)^ TT€lCeTdil MGLS, 

neiCMM TPT 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS CLAVDIVS [ci.p. 41-45] 229 

statura permitteret, togam dare destinasset, adiecit: ut tan- 
dem populus R. uerum Caesarem habeat. non multo-44 
que post testamentum etiam conscripsit ac signis omnium 
magistratuum obsignauit. prius igitur quam ultra progredere- 

6 tur, praeuentus est ab Agrippina, quam praeter haec con- 
scientia quoque nec minus delatores multorum criminum 
arguebant. 

Et ueneno quidem occisum conuenit; ubi autem et per % 
quem dato, discrepat. quidam tradunt epulanti in arce cum 

10 sacerdotibus per Halotum spadonem praegustatorem ; alii 
domestico conuiuio per ipsam Agrippinam, quae boletum me- 
dieatum auidissimo ciborum talium optulerat. etiam de sub- 
sequentibus diuersa fama est. multi statim bausto ueneno 3 
obmutuisse aiunt excruciatumque doloribus nocte tota defe- 

15 cisse prope lucem. nonnulli inter initia consopitum, deinde 
cibo affluente euomuisse omnia, repetitumque toxico, incer- 
tum pu]tine addito, cum uelut exhaustum refici cibo oporte- 
ret, an immisso per clystera[m], ut quasi abundantia labo- 
ranti etiam hoc genere egestionis subueniretur. mors eiuslS 

so celata est, donec circa successorem omnia ordinarentur. itaque 
et quasi pro aegro adhuc uota suscepta simt et inducti per 
simulationem comoedi, qui uelut desiderantem oblectarent. 
excessit lU. Id. Octob. Asinio Marcello Acilio Auiola coss. a.54p.c. 
sexagesimo quarto aetatis, imperii quarto decimo anno, fune- 

25 ratusque est soUemni principum pompa et in numerum deorum 

S et 11 Victor Caes. 4, 13 {uxor) ueneno coniugem interemit {inde 
Epit. 4, 10). Oros. VII 6, 18 manifestis ueneni signis est mortuus. 
Au8on. 259,5 Claudius ambiguo conclusit fata ueneno. 19 Victor 

Caes. 4, 15 funus . . . diu occultatum, dum arte mulieris corrupti custo- 
deB aegrum simulant (inde Epit. 4, 11). 2.'$ Etitrop. VII 13, 5 uixit 

annoB 1311 et LX, imperauit XIII I. poet mortem consecratus est diuus- 
que appellatua. Epit 4, 1 imperauit annos quattuordecim {cf. Vict. Caes, 
4, 14). 4, 11 uixit annos sexaginta quattuor. Oros. VII 6, 1 manaitque in 
eo {regno) annis quattuordecim. cf. Aumn. 258, 6 Claudius hebdoma- 
dam dnplicem trahit. 

7 urguebant Miiller apud B -Crusium et Madvig, acuebant Bentley 
12 ualidiBsimo MG6 16 nonnoUi propter M 16 afluente M {Graevius) 
18 clystera <5 {Salmasius), clysteram (cli- LPSO) MLPSO, -rum G, -rem T, 
-re T 19 eius mors X 22 oblectaret M 24 aetatis usqtte de- 
cimo om. M xiiii. GT funeratus G 



Digitized by VjOOQ lC 



230 C. SVETONI TRANQVILLI DIVVS CLAVDIVS [cap. 45. 46] 

relatus; quem honorem a Nerone destitutum abolitumque re- 
46cepit mox per Vespasianura. praesagia mortis eius praecipua 
fuerunt: exortus crinitae stellae, quam cometen uocant, tactum- 
que de caelo monumentum Drusi patris^ et quod eodem anno 
ex omnium magistratuum genere plerique mortem obierant. s 
sed nec ipse ignorasse aut dissimulasse ultima uitae suae 
tempora uidetur, aliquot quidem argumentis. nam et cum 
consules designaret, neminem ultra mensem quo obiit designa- 
uit, et in senatu, cui nouissime interfuit, multum ad eon- 
cordiara liberos suos cohortatus, utriusque aetatem suppliciter lo 
patribus commendauit, et in ultima cognitione pro tribunali 
accessisse ad finem mortalitatis, quanquam abominanti- 
bus qui audiebant, semel atque iterum pronuntiauit. 

1 destitutuin a nerone G destitutum del. Crraevimj desitum nia- 
uuU Bentley abolitum {sine que) MX&, del. G.Becker, <tum^ abo- 

litum Biicheler 3 quam c. uocant del. G.Becker et Polak 4 quod** 
M 6 omni Bentley plerique om. G 6 ne ipse quidem {dd. qui- 
dem l. 7) Bentley 10 patribus suppliciter G 12 accessisse se <rT 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesarum diuus claudius explic. 
incipit nero feliciter M et sim. {om. feliciter) Gllli (lib. V post Clau- 
dius add. /7, liber sextus post Nero GIJ) breuius in reliquis omisso 

auctoris nomine (lib. V notatur etiam in LS, lib. VI in QLS), nihil 
suhscr. in P 





Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VI TA CAESARVM 

LIBER VI 

NERO 

Ex gente Domitia duae familiae claruerunt, Caluinorum 1 
et A<5i^enobarborum. A<(li)>enobarbi auctorem originis item- 
que cognominis habent L. Domitium, cui rure quondam re- 
uertenti iuuenes gemini augustiore forma ex occursu imperasse 

5 traduntur, nuntiaret senatui ac populo uictoriam, de qua in- 
certum adhuc erat; atque in fidem raaiestatis adeo permulsisse 
malas, ut e nigro rutilum aerique adsimilem capillum redde- 
rent. quod insigne mansit et in posteris eius, ac magna pars 
rutila barba fuerunt. functi autem consulatibus septem, 2 

10 triumpho censuraque duplici et inter patricios adlecti per- 

1 Schol. Lucani 2, 510 W. ex gente Domitia duae familiae clanie- 
runt, Calui et Ahenobarbi, ut dicit Suetonius. 



2 aenebarborum MGd 
ut utdetur) 7 similem G 



4 augustiore corr. ex auctiores M {m. 1 
pilura Burm. 



Digitized by LjOOQIC 



232 C. SVETONI TRANQVILH 

seueranerunt omnes in eodem cognomine. ac ne praenomina 
quidem ulla praeterquam Onaei et Luci usurparunt; eaque 
ipsa notabili uarietate^ modo continuantes unum quodque per 
trinas personas, modo altemantes per singulas. nam primum 
secundumque ac tertium A<li>enobarborum Lucios, sequentis 5 
rursus tres ex ordine Gnaeos accepimus, reliquos non nisi 
uicissim tum Lucios tum Gnaeos. pluris e familia cognosci 
referre arbitror, quo facilius appareat ita degenerasse a suo- 
rum uirtutibus Nero, ut tamen uitia cuiusque quasi tradita 
2 et ingenita ret<t>ulerit. ut igitur paulo altius repetam, ata- 10 
uus eius Cn. Domitius in tribunatu pontificibus offensior, 
quod alium quam se in patris sui locum cooptassent, ius 
sacerdotum subrogandorum a collegiis ad populum transtulit; 
at in consulatu Allobrogibus Aruemisque superatis elephanto 
per prouinciam uectus est turba militum quasi inter sollemnia 15 

2 triumpbi prosequente. in hunc dixit Liciaius Crassus orator n o n 
esse mirandum, quod aeneam barbam haberet, cui os 
ferreum, cor plumbeum esset. huius filius praetor C. Cae- 
sarem abeuntem consulatu, quem aduersus auspicia legesqne 
gessisse existimabatur, ad disquisitionem senatus uocauit; mox so 
consul imperatorem ab exercitibus Gallicis retrahere tempta- 
uit successorque ei per factionem nomiaatus principio ciuilis 

8 belli ad Corfinium captus est. unde dimissus Massiliensis 
obsidione laborantis cum aduentu suo confiinnasset, repente 
destituit acieque demum Pharsalica occubuit; uir neque satis »5 
. constans et ingenio truci in desperatione rerum mortem 
timore appetitam ita expauit, ut haustum uenenum paenitentia 
euomuerit medicumque manumiserit, quod sibi prudens ac 
sciens miuus noxium temperasset. consultante autem Cn. Pom- 
peio de mediis ac neutram partem sequentibus solus censuit so 
hostium numero habendos. 

3 Reliquit filium omnibus gentis suae procul dubio prae- 
ferendum. is inter conscios Caesarianae necis quamquam in- 
sons damnatus lege Pedia, euni ad Cassium Brutumque se 

9 neroDem G uitia om. G 12 coiiioptassent M{prior o corr. ex \i\ 
coaptaBBent T'd 14 auernisque superantis M (auem- etiatn GQJR) 

16 lucinius Md 22 successor G 23 massiliensi (massiensi S) X, massi- 
lienses GT 26 satis om. G 26 truci <qui> Polak 27 temere BmiUy 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [cAF. 1-6] 23» 

propinqua sibi cognatione innctos contnlisset^ post utriusque 
interitnm classem olim commissam retinuit, auxit etiam, nec 
nisi partibus ubique profligatis M. Antonio sponte et ingentis 
meriti loco tradidit. solusque omninm ex iis^ qui pari lege 2 

b damnati erant, restitutus in patriam amplissimos honores percu- 
currit ; ac subinde redintegrata dissensione ciuili, eidem Anto- 
nio legatns, delatam sibi summam imperii ab iis^ quos Cleo- 
patrae pudebat, neque suecipere neque recusare fidenter propter 
subitam ualitudinem ausus, transiit ad Augustum et in diebus 

10 paucis obiity nonnulla et ipse infamia aspersus. nam Antonius 
eum desiderio amicae Seruiliae Naidis transfugisse iactauit. 

Ex hoc Domitius nascitur^ quem emptorem familiae pe- 4 
cuniaeque in testamento Augusti faisse mox uulgo notaium 
est, non minus aurigandi arte in adulescentia clarus quam 

15 deinde omamentis triumphalibus ex Germanico bello. uerum 
arrogans^ profasns, immitis censorem L. Plancum uia sibi dece- 
dere aedilis coegit; praetnrae consulatusque honore equites 
B. matronasque ad agendum mimum produxit in scaenam- 
uenationes et in circo et in omnibus urbis regionibus dedit, 

20 munus etiam gladiatorium, sed tanta saeuitia, ut necesse fuerit 
Augusto clam frustra monitum edicto coercere. ex Antonia & 
maiore patrem Neronis procreauit orani parte uitae detesta- 
bilem^ siquidem comes nd Orientem C. Caesaris iuuenis, 
occiso liberto suo, quod potare quantum iubebatur recusarat, 

K dimissns e cohorte amicorum nihilo modestius uixit; sed et 
in uiae Appiae uico repente puerum citatis iumentis haud 
ignarus obtriuit et Romae medio foro cuidam equiti R. libe- 
rius iurganti oculum eruit; perfidiae uero tantae, ut non modo 2 
argentarios pretiis rerum coemptarum, sed et in praetura mer- 

30 cede palmarum aurigarios fraudauerit, notatus ob haec et soro- 
ris ioco < > querentibus dominis factionum repraesentanda 



3 nigi] sibi M 8 neq. recusare neq Buscipere Polak 15 trium- 
phalibus omamentis G 16 uia om. T 19 edidit Bentlcy 24 putare 
M, portare L^ 26 repentem d {(lujetus, Bentley) haut MGS ijn M 
hastvla anttexa uix i significans) 27 gnanis MBii obruit POT 29 et 
om, M 80 sororis] CaesariB Ursin., Neronis Caesaris Oud. 31 ioco s 
{Sabellicvs) et sic iafn in B ss.pro u.l, loco Sl ante querentibuB (quaer- 
MB) suppl. <[quae> Casaub.f <qni> Ursin. (Oud.), at plura deesse uiden- 
tur, <et Tiberi edicto qui> propos. Biicheler repsentata B 



Digitized by VjOOQ lC 



234 C. SVETONI TRANQVILLI 

praemia in posterum sanxit. maiestatis quoque et adulterio- 
rum incestique eum sorore Lepida sub excessu Tiberi reus, 
mutatione temporum euasit decessitque Pjrgis morbo aquae 
intercutis^ sublato filio Nerone ex Agrippina Germanico genita. 

6 Nero natus est Anti post ¥1111. mensem quam Tiberius 6 

excessit, XVIII. Kal. lan. tantum quod exoriente sole, paene 
ut radiis prius quam terra contingeretur. de genitura eius 
statim multa et formidulosa multis coiectantibus praesagio 
fuit etiam Domiti[i] patris uox, inter gratulationes amieorum 
negantis quicquam ex se et Agrippina nisi detestabile lo 

2 et malo publico nasci potuisse. eiusdem futurae infelici- 
tatis signum euidens die lustrico extitit; nam C. Caesar, rogante 
sorore ut infanti quod ueUet nomen daret, intuens Claudium 
patruum suum, a quo mox principe Nero adoptatus est, eius 
se dixit dare, neque ipse serio sed per iocum et aspemante is 
Agrippina, quod tum Claudius inter ludibria aulae erat. 

S Trimulus patrem amisit; cuius ex parte tertia heres, ne 

hanc quidem integram cepit correptis per coheredem Gaium 
uniuersis bonis. et subinde matre etiam relegata paene inops 
atque egens apud amitam Lepidam nutritus est sub duobus so 
paedagogis saltatore atque tonsore. uerum Claudio imperium 
adepto non solura patemas opes reciperauit, sed et Crispi 

4 Passieni uitrici sui hereditate ditatus est. gratia quidem et 
potentia reuocatae restitutaeque raatris usque eo fiorait, ut 
eraanaret in uulgus raissos a Messalina uxore Claudi[i], qui s.^ 
eum meridiantera, quasi Britannici aeraulum, strangularent. 
additura fabulae +ad eosdem dracone e puluino se proferente 

3 Einhard. 3 morbo aquae intercutis diem obiit. 4 Epit 5, 1 

patre Domitio Aenobarbo genitus, matre Agrippina. 6 cf, Capitol. 

Veru^ 1, 8 natus est . . . XVIII Kl. lanuariarum die, quo et Nero. 

1 sanxit] dixit Lipsius, suaait Polak 6 Anti Roih (Antii Tur- 

nebus et sic manu rec. adscriptum in P), ante Sl post om. T nonum 
GRT, nouem {et tum menses) Us {uulg.) 8 formidolosa il, cf. Aug.91 
11 felicitatis jwst Ursinum multi 14 patrum M, patrem Q 17 tre- 
mulus T, corr. W 21 uero claudio M, claudio uero Gd 26 ema- 
narit Lipsius messalania (sic) M uxore Claudii suspecta Polakio 

26 britanicae multum M (i ss. m. 2) 27 ad MLP, at G {Eoth), et T, 
om. OST {recte puto), est pars edd. po>t Lugd. a. 1544 (addita fabola 
est Lijisius) : at bene se habet deleto additum fabulae {cf. Herm. 40 p. 186) 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. B-8] 235 

conterritos refiigisse. quae fabula exorta est deprensis in 
lecto eius circum ceruicalia serpentis exuuiis; quas tamen 
aureae armillae ex uoluntate matris inclusas dextro brachio 
gestauit aliquamdiu ac taedio tandem matemae memoriae 

5 abiecit rursusque extremis suis rebus frustra reqiiisiit. 

Tener adhuc necdum matura pueritia circensibus ludis 7 
Troiam constantissime fauorabiliterque lusit. imdecimo aeta- 
tis anno a Claudio adoptatus est Aunaeoque Senecae iam 
tunc senatori in disciplinam traditus. fenmt Senecam proxima 

10 nocte uisum sibi per quietem C. Caesari praecipere, et fidem 
somnio Nero breui fecit prodita immanitate naturae quibus 
primum potuit experimentis. namque Britannicum fratrem, 
quod se post adoptionem A<(h>enobarbum ex consuetudine 
salutasset, ut subditiuum apud pat^em arguere conatus est. 

15 amitam autem Lepidam ream testimonio coram afflixit gra- 
tificans matri, a qua rea premebatur. 

Deductus in forum tiro populo congiarium, militi dona- 2 
tiuum proposuit indictaque decursione praetorianis scutum 
sua manu praetulit; exin patri gratias in senatu egit. apud 

jo eundem consulem pro Bononiensibus Latine, pro Rhodis at- 
que Iliensibus Graece uerba fecit. auspicatus est et iuris 
dictionem praefectus urbi sacro Latinarum, celeberrimis pa- 
tronis non tralaticias, ut assolet, et breuis, sed maximas plu- 
rimasque postulationes certatim ingerentibus, quamuis inter- 

« dictum a Claudio esset. nec multo post duxit uxorem Octa- 
uiam ediditque pro Claudi salute circenses et uenationem. 

Septemdecim natus annos, ut de Claudio palam factum 8 
est, inter horam sextam septimamque processit ad excubito- 
res, cum ob totius diei diritatem non aliiid auspicandi tempus 

80 accommodatius uideretur; proque Palati gradibus imperator 
consalutatus lectica in castra et inde raptim appellatis mili- 

1 fabulae M 3 dextero G 6 tenera G nedum G (w. i), 
nedum T pueritiae M (inde maturae pueritiae Graevius, maturus 

pueritiae Bentley) 7 duodecimo Lipsius, tertio decimo Torr. 9 ferunt 
cair. ex fuerunt M {m. 1?) 16 qua reprimebatur X (corr. L^) 19 exinde 
JT, exhinc X 20 boniensibus MG Latine — Ilienaibus om. T 22 prae- 
fectia TIQ urbis sacro G^ urbis atque T 28 ut] et ut G 29 auspi- 
candi <m. II^Q, auspicanti Bentley 31 consulatatus M{W?)^ con- 

sulatus GQ, consultatus WRT (in U a tU uidetur post 1 erasa) 



Digitized by VjOOQ lC 



236 C. SVETONI TRANQVILLl 

tibus in curiam delatus est discessitque iam uesperi, ex im- 
mensis; quibus cumulabatur^ honoribus tantum patris patriae 
nomine recusato propter aetatem. 
9 Orsus binc a pietatis ostentatione Glaudium apparatis- 

simo funere elatum laudauit <et)> consecrauit. memoriae Do- s 
miti[i] patris honores maximos habuit. matri summam om- 
nium rerum priuatarum publicarumque permisit. primo etiam 
imperii die signum excubanti tribuno dedit optimam matrem 
ac deinceps eiusdem saepe lectica per publicum simul uectus 
est. Antium coloniam deduxit ascriptis ueteranis e praetorio lo 
additisque per domicilii translationem ditissimis primipilarium; 
ubi et portum operis sumptuosissimi fecit. 

10 Atque ut certiorem adhuc indolem ostenderet^ ex Augusti 
praescripto imperaturum se professus, neque liberalitatis ne- 
que clementiae^ ne comitatis quidem exhibendae uUam oc- 15 
casionem omisit. grauiora uectigalia aut aboleuit aut minoit. 
praemia delatorum Papiae legis ad quartas redegit. diuisis 
populo uiritim quadringenis nummis senatorum nobilissimo 
cuique^ sed a re familiari destituto annua salaria et quibus- 
dam quingena constituit, item praetorianis cohortibus fru- so 

2 mentum menstruum gratuitum. et cum de supplicio cuius- 
dam capite damnati ut ex more subscriberet admoneretur: 
quam uellem^ inquit, nescire litteras. omnis ordines sub- 
inde ac memoriter salutauit. agenti senatui gratias respon- 
dit: cum meruero. ad campestres exercitationes suas ad- ts 
misit et plebem declamauitque saepius publice; recitauit et 
carmina^ non modo domi sed et in theatro^ tanta uniuerso- 
rum laetitia, ut ob recitationem supplicatio decreta sit eaque 
pars carminum aureis litteris loui Capitolino dicata. 

11 Speetaculorum plurima et uaria genera edidit: iuuenales, to 
circenses, scaenicos ludos, gladiatorium munus. iuuenalibus 

5 et add. <5 {Evth), conaecrauitciue edd. pr. Rom. {uulg.) 7 publi- 
carum priuatarumque TIQ (uulg.), priuatarumque (ow. publicanun) E 
10 est om. X 13 mitiorem g, rectiorem Poluk {cf. Oud.) 16 ne] nec 
XN, neque S^ 16 omisit EL^S^X, obmisit T, emisit rel. (Sl) prius 
aut om. XN 18 quadrigenis (i in rat(.) »S, quadrigenis MGLE, quadra- 
genis rel. 19 eadare M, Bed re XN 20 quinquena G, quinquagena PT 
22 ut om. E {Bentley) 23 uellet M^T nescirem BetUley {cf. Sen. 

clem. IT 1, 2) ordine B.-Crus. cutn edd. Gryphii aliisque saec. XVI 
27 domo 3f* et om. X 28 eaque] atque T 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 8-18] 237 

senes quoqae consulares anusque matronas recepit ad lusum. 
circensibus loca equiti secreta a ceteris tribuit commisitque 
etiam camelorum quadrigas. ludis, quos pro aetemitate im- 2 
perii suceptos appellari maximos uoluit^ ex utroque ordine 

b et sexu plerique ludicras partes sustinuerunt; notissimus 
eques R. elephanto supersidens per catadromum decucurrit; 
inducta Afrani toguta, quae Incendium <in>scribitur, conces- 
sumque ut scaenici ardentis domus supellectilem diriperent 
ac sibi haberent; sparsa et populo missilia omnium rerum 

i^ per omnes dies : singula cotidie milia auium cuiusque generis^ 
multiplex penus, tesserae frumentariae; uestis^ aurum, argen- 
tum, gemmae^ margaritae^ tabulae pictae, mancipia^ iumenta 
atque etiam mansuetae ferae, nouissime naues^ insulae, agri. 
hos ludos spectauit e proscaeni fastigio. munere, quod in 13 

1» amphitheatro ligneo regione Martii campi intra anni spatium 
fabricato dedit^ neminem occidit^ ne noxiorum quidem. ex- 
hibuit autem ad ferrum etiam quadringentos senatores sescen- 
tosque equites Romanos et quosdam fortiinae atque existima- 
tionis integrae, ex isdem ordinibus confectores quoque fera- 

»0 rum et uaria harenae ministeria. exhibuit et naumachiam 
marina aqua innantibus beluis; item pyrrichas quasdam e 
numero epheboinm, quibus post editam operaoi diplomata 
ciuitatis Romanae singulis optulit. inter pyrricharum argu- 2 
menta taurus Pasiphaam ligneo iuuencae simulacro abditam 

n hnii, ut multi spectantium crediderunt; Icarus primo statim 
conatu iuxta cubiculum eiu« decidit ipsuuique cruore resper- 
sit. nam perraro praesidere^ ceterum accubans, paruis primum 
foraminibus, deinde toto podio adaperto spectare consueuerat. 



15 Epit 5, 3 in urbe amphitheatrum . . . conetruxit. 

6 et sexu om. G 6 supersedens Ls {uulg.) gatadromum Sl, 

C01T. «s {BeroaJd.) 7 inscribitur Erasmus 10 auium G^, aulum 
rel. (fi), aunim q? 17 quadragenos Lipsius, quadraginta Veldhuis 
BexcentoBquc GTIQLPT, secent- *S', sexagenosque Lipsius, 8exaginta {et tum 
eosque) VeJdhuis 19 post integrae non distinguit Madvig 21 bel- 
luifl KT pyrrichiBtafl quosdam Madvig, ad pjrrichas quosdam Enie' 
8ti e] C Oud. 22 edictam MGLPSR 24 pasiphaan M icf. Galba 2), 
pafliphan X, pasipham (-phan 72*) in GBW, pasipham WQ 26 ip- 
sum G 27 paruum primis M^ primuoi paruis IIQ 28 consuerat 

M^XE 



Digitized by VjOOQ lC 



238 C. SVETONI TRANQVILLI 

8 Instituit et quinquennale certamen primus omnium Romae 

more Graeco triplex, musicum gymnicum equestre^ quod ap- 
pellauit Neronia; dedicatisque thermis atque gynmasio sena- 
tui quoque et equiti oleum praebuit. magistros toto certamini 
praeposuit consulares sorte, sede praetorum. deinde in orche- s 
stram senatumque descendit et orationis quidem carminisque 
Latini coronam, de qua honestissimus quisque contenderat, 
ipsorum consensu concessam sibi recepit, citharae autem a 
iudicibus ad se delatam adorauit ferrique ad Augusti statuam 

4 iussit. gymnico, quod in Saeptis edebat, inter buthjsiae lo 
apparatum barbam primam posuit conditamque in auream 
pyxidem et pretiosissimis margaritis adomatam Capitolio con- 
secrauit. ad athletarum spectaculum inuitauit et uirgines 
Vestales, quia Olympiae quoque Cereris sacerdotibus spectare 
conceditur. is 

13 Non immerito inter spectacula ab eo edita et Tiridatis in 

urbem introitum ret<(t>ulerim. quem Armeniae regem magnis 
poUicitationibus sollicitatum, cum destinato per edictum die 
ostensurus populo propter nubilum distulisset, produxit quo 
oportunissime potuit, dispositis circa fori templa armatis co- lo 
hortibus, curuli residens apud rostra triumphantis habitu 

2 inter signa militaria atque uexilla. et primo per deuexum 
pulpitum subeuntem admisit ad genua adleuatumque dextra 
exosculatus est, dein precanti tiara[m] deducta[m] diadenia 
inposuit, uerba suppiicis interpretata praetorio uiro mult^ ss 
tudini pronuntiante; perductum inde in theatrum ac rursus 
supplicantem iuxta se latere dextro conlocauit. ob quae im- 



3 cf. Eutrop. VII 15 j 2 aedificauit Romae thermas, quae ante Ne- 
ronianae dictae nunc Alexandrianae appellantur (Lampr. Alex. Sev. 25,3. 
Kpit. 5, 3 lauacra construxit. 



8 neroniat G 4 toto .a, toti g {uulg.), an toto certamine.^ 6 aor- 
tes edeptorum (sorte re- Q) T, Borte selectorum p, sorte ductos sed et 
praetorios Bentley (sed et praetorioB praeiuerat Stephanus; c. octo, sede- 
cim praetorios CorneUssen) 8 cytharam S 11 primum 3f * aurea 
pixide H 12 et dd. Bentley capitolino LF (loui Cap. Ca^auh.) 

14 Olympia Casaub. 19 detiilisset eproduxit M (de corr. in dis 3/*) 
23 dextera G 24 deinde T6 tiara deducta g {Beroaldus), diariam 
deductam Sl 25 et ante praetorio add. G 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [cAP, 12-16] 239 

perator consalutatus^ laurea in Capitolium lata^ lanum gemi- 
num clausit; tamquam nullo residuo bello. 

Consulatus quattuor gessit: primum bimenstrem, secun-14 
dum et nonissimum semenstres^ tertium quadrimenstrem; me- 

5 dios duos continuauit^ reliquos inter annua spatia uariauit. 
in iuris dictione postulatoribus nisi sequenti die ac per libeI-15 
los non temere respondit. cognoscendi morem eum tenuit, 
ut continuis actionibus omissis singillatim quaeque per uices 
ageret. quotiens autem ad consultandum secederet^ neque in- 

10 commune quicquam neque propalam delibcrabat, sed et con- 
scriptas ab uno quoque sententias tacitus ac secreto legens, 
quod ipsi libuisset perinde atque pluribus idem uideretur 
pronuntiabat. 

In curiam libertinorum filios diu non admisit; admissis 2 

16 a prioribus principibus honores denegauit. candidatos^ qui 
supra numerum essent, in solacium dilationis ac morae legio- 
nibus praeposuit. consulatum in senos plerumque menses 
dedit. defunctoque circa Eal. lan. altero e consulibus nemi- 
nem substituit improbans exemplum uetus Canini Rebili uno 

«0 die consulis. triumphalia omamenta etiam quaestoriae digni- 
tatis et nonnullis ex equestri ordine tribuit nec utique de 
causa militari. de quibusdam rebus orationes ad senatum 
missas praeterito quaestoris officio per consulem plerumque 
recitabat. formam aedificiorum urbis nouam excogitauit etlG 

85 ut ante insulas ac domos porticus essent^ de quarum solariis 
incendia arcerentur; eaaque sumptu suo extruxit. destinarat 

24 cf, Victor Caes. 5, ^ augenda urbe. 

1 conBulatuB MG^ consultatus L 2 tamquam nullo Faernus Lip- 
sim, tam nullo quam Sl, iam nollo quasi Gronov., iam (tum pro tam 
luncker) nullo usquam Bentley 3 bimefltrum 3f , bimestrem QT 

6 interiecto annuo spatio Veldhuis 6 postularibus 6rP, postulantibus 
jReinesius 7 in cognoscendo T' (7i^ in marg., in textu habet co- 

gnoscendi) 9 ageret T' dubito num recte (ageretur Chid.), om. MGLPy 
quaereret aut simile uerbum desiderat Biicheler 10 sed et] sed g (rV- 
sinui) fort rectius 14 admissis a 6rT, admissa M$, admisBos X \at 

in L corr, ex admissis) 21 nonnullis et transponit Lipsius (dignitati 
et Bentley dubitanter) 22 sed et post militari add. T (militari, sed 

et de quibuscumque rebus. Orationes Bentley, de quibusdam rebus 
gJossema putat G. BecJcer) 24 et del. Ernesti 25 quarum JI(?s, 

quorum rel. (Sl) solaria G 



Digitized by LjOOQIC 



240 C. SVETONI TRANQVILLI 

etiam Ostia tenuB moenia promouere atque inde fossa mare 
ueteri urbi inducere. 

2 Multa sub eo et animaduersa seuere et coercita nec 

minus instituta: adhibitus sumptibus modus; publicae cenae 
ad sportulas redactae; interdictum ne quid in popinis cocti 5 
praeter legumina aut holera ueniret, cum antea nuUum non 
obsonii genus proponeretur; afflicti suppliciis ChristiaDi, ge- 
nus hominum superstitionis nouae ac maleficae; uetiti quadri- 
gariorum lusus^ quibus inueterata licentia passim uagantibas 
failere ac furari per iocum ius erat; pantomimorum factio- 10 

17nes cum ipsis simul relegatae; aduersus falsarios tunc pri- 
mum repertum^ ne tabulae nisi pertusae ac ter lino per fora- 
mina traiecto obsignarentur; cautum ut testamentis primae 
duae cerae testatorum modo nomine inscripto uacuae signa- 
turis ostenderentur ac ne qui alieni testamenti scriptor lega- 5 
tum sibi ascriberet; item ut litigatores pro patrociniis cer- 
tam iustamque mercedem, pro subsellis nullam omnino darent 
praebente aerario gratuita; utque rerum actu ab aerario cau- 
sae ad forum ac reciperatores transferrentur et ut onmes ap. 
pellationes a iudicibus ad senatum fierent. :;j 

18 Augendi propagandique imperii neque uoluntate ulla ne- 
que spe motus umquam, etiam ex Britannia deducere exer- 
citum cogitauit, nec nisi uerecundia, ne obtrectare parentis 
gloriae uideretur^ destitit. Ponti modo regnum concedente 



7 Oros. VII 7,10 primus Romae Christianos snppliciis et morti 
buB affecit. cf. Tertull. scorp. 16 uitas Caesarum legimus: orientem fidem 
Romae primus Nero cruentauit. 21 cf. Eutrop. VII 14, 4 in re mili- 
tari nihil omnino auaus Britanniam paene amisit {cf. Ner. 39. 40). 
24 Kutrop. VII 14y .-5 duae tamen sub eo prouinciae factae sunt, Pontus 
Polemoniacus concedente rege Polemone et Alpes (/ottiae Cottio rege 
defuncto. Victor Caes. 5, 2 Pontum in iuB prouinciae Polemonis per- 
misBu redegit, cuius gratia Polomoniacus Pontus appellatur, itemque 
Cottias AlpeB Cottio rege mortuo (inde Epit. 5, 4). cf. Vopisc, Aurel. 21^11 
8ub quo {Neront) Pontus Polemoniacus et Alpes Cottiae Romano no- 
mini sunt tributae. 



1 ostiam MGWR 6 uenirent MLP 7 aflFecti StephantiS {cf. 
Oros.) 11 simul om, G 13 ut] ut in T (uulg.) 15 quis uulg, 

{prinium legi in ed. anon. [a. 1472? \ et ed. a. 1480) 18 causae del. 

Madvifi 23 ne] nec M 24 gloriani X 



Digitized by VjOOQ lC 



NBRO [oAP. ie-20] 241 

Polemone, item Alpium defuncto Cottio in prouinciae for- 
mam redegit. 

Peregrinationes doas omnino suscepit^ Alexandrinam etl9 
Achaicam; sed Alexandrina ipso profectionis die destitit tur- 

5 batus religione simul ac periculo. nam cum circumitis templis 
iu aede Yestae resedisset, consurgenti ei primum lacinia ob- 
haesit, dein tanta oborta caligo est, ut dispicere non posset. 
in Achaia Isthmum perfodere adgressus praetorianos pro con- 2 
tione ad incohandum opus cohortatus est tubaque signo dato 

10 primus rastello humum effodit et corbulae congestam umeris 
extulit. parabat et ad Caspias portas expeditionem conscripta 
ex Italicis senum pedum tironibas noua legione, quam Magni 
Alexandri phalanga appeliabat. 

Haec partim nuUa reprehensione, partim etiam non me- 3 

iB diocri laude digna in unum contuli, ut secemerem a probris 
ac sceleribus eius^ de quibus dehinc dicam. 

Inter ceteras disciplinas pueritiae tempore imbutus etSO 
musica^ statim ut imperium adeptus est, Terpnum citharoe- 
dum uigentem tunc praeter alios arcessiit diebusque con- 

30 tinuis post cenam canenti in multam noctem assidens pau- 
latim et ipse meditari exercerique coepit neque eorum quic- 
quam omittere, quae generis eius artifices uel conseruandae 
uocis causa uel angendae factitarent; sed et plumbeam char- 
tam supinus pectore sustinere et clystere uomituque purgari 

K at abstinere pomis cibisque officientibus; donec blandiente pro- 
fectu, quamquam exiguae uocis et fuscae, prodire in scaenam 
concupiit, subinde inter familiares Graecum prouerbium iactans 
occultae musicae nullum esse respectum. et prodit 2 
Neapoli primum ac ne concusso quidem repente motu terrae 

so theatro ante cantare destitit, quam uicohatum absolueret nomon. 

4 alexandrina GTIT, -nam rel (Sl) et sic Bentley legens postea de- 
serait, Alexandrina in Oud. die om. G destituit q^ 5 simul 
reUgione T cam om. M, post nam add. IIQd, post templis GRX 
circuitis GT' 7 deinde T<5 (uulg) deepicere Sl, corr. g (edd. pr. Bom.) 
11 conscripta TIQST, -tam rel. (ii) 13 phalangam T, -giiam S, -gem 
LPT 16 probriis M, probri LP 16 ac] et G, a. P 19 aicessit B, 
accersiit (acer- T) GPS^T diebus GR^ 23 uocis gratia H 26 po- 
tibus itel pomatis Reinesius 28 prodiit TT {uulg.) 29 neapoli IJQ, 
neapolim rc/. (ii) 30 nomen {uel nom) XN (quam inchoata finiret H) 
SyaTOirxTB ed. Ihm. I. 16 



Digitized by VjOOQ lC 



242 C. SVETONI TRANQVILLI 

ibidem saepius et per complures cantauit dies; sumpto etiam 
ad reficiendam uocem breui tempore, impatiens secreti a ba- 
lineis in tbeatrum transiit mediaque in orchestra frequente 
populo epulatus, si paulum subbibisset, aliquid se sufferi 
8 tinniturum Graeco sermone promisit. captusautem modulatis s 
Alexandrinorum laudationibus, qui de nouo commeatu Nea- 
polim confluxerant, plures Alexandria euocauit. neque eo 
segnius adulescentulos equestris ordinis et quinque amplius 
milia e plebe robustissimae iuuentutis undique elegit, qui di- 
uisi in factiones plausuum genera condiscerent — bombos lo 
et imbrices et testas uocabant — operamque nauarent can- 
tanti sibi, insignes pinguissima coma et excelientissimo cultu 
pu[e]ris ac sine anulo laeuis, quorum duces quadringena mi- 
lia sestertia merebant. 

31 Cum magni aestimaret cantare etiam Romae, Neroneum u 

agona ante praestitutam diem reuocauit flagitantibusque cimctis 
caelestem uocem respondit quidem in hortis se copiam uo- 
lentibus facturum, sed adiuuante uulgi preces etiam statione 
militum, quae tunc excubabat, repraesentaturum se poUici- 
tus est libens; ac sine mora nomen suum in albo profitentium so 
citharoedorum iussit ascribi sorticulaque in urnam cum ce- 
teris demissa intrauit ordine suo, simul praefecti praetorii 
citharam sustinentes, post tribuni militum iuxtaque amicorum 

2 intimi. utque constitit, peracto principio, Niobam se canta- 
turum per Cluuium Rufum consularem pronuntiauit et in «5 
horam fere decimam perseuerauit coronamque eam et reli- 
quam certaminis partem in annum sequentem distulit, ut 
saepius canendi occasio esset. quod cum tardum uideretur, 
non cessauit identidem se publicare. dubitauit etiam an pri- 

2 abualineis MG6, ab balineis B, a balneis VST 4 epulat 3fd, 
epulaus Sahnasiiis suflferi MO, sutferri TLPT, »8ufferre S^ (t ef- 

ferre 6'*), sufferti ed. Ven. I, suffertim Egnatius {??) 11 discerent 

(discerent quos S) post imbrices a4d. X {expunctum in P) nouarent 
GnRS 13 purisP» {Bentley), pueris MX6, pueros^*, puen GT {uulg.), 
purpureis Eoth ac] nec Gg {uult/.) l^uis G (.Wc etiam in P m. rec.j^ 
laeuiis 31, leuis T (uulg.), leuiis ST, uelis LPO^ sorfcis d^ laenis Both 
quadragena T (uulg.) 14 sestertium uel HS. uulg., abesse mauult Ottd. 
IG praestitam T 17 respondi M 18 prece G 21 iuesi 3f * 23 post] 
pro M 24 nioba G, -ban MT, -bem X, -ben uulg. 29 non dubitauit 
STX\ uulg.j an q? (LF.Gronov.), in MGT, om. XN 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. »0-2«] 243 

natis spectaculis operam inter scaeuicos daret quodam prae- 
torum sestertium decies offerente. tragoedias quoque can- 3 
tauit personatus heroum deorumque^ item heroidum ac dea- 
rnm, personis effectis ad similitudinem oris sui et feminae; 

5 prout quamque diligeret. inter cetera cantauit Canac[h]en 
parturientem , Oresten matricidam, Oedipodem excaecatum, 
Herculem insanum. in qua fabula fama est tirunculum mi- 
litem positum ad custodiam aditus^ cum eum ornari ac uin- 
ciri catenis^ sicut argumentum postu]abat; uideret^ accurrisse 

10 ferendae opis gratia. 

Equorum studio uel praecipue ab ineunte aetate flagrauitSS 
plurimusque illi sermo^ quanquam uetaretur; de circensibus 
erat; et quondam tractum prasini agitatorem inter condi- 
scipulos querenS; obiurgante paedagogo, de Hectore se loqui 

15 ementitus est. sed cum inter initia imperii ebumeis qua- 
drigis cotidie in abaco luderet, ad omnis etiam minimos cir- 
censes e secessu commeabat^ primo clam^ deinde propalam^ 
ut nemini dubium esset eo die utique affuturum. neque dis- 2 
simulabat uelle se palmanim numerum ampliari; quare specta- 

20 culum multiplicatis missibus in serum protrahebatur^ ne do- 
minis quidem iam factionum dignantibus nisi ad totius diei 
cursum greges ducere. mox et ipse aurigare atque etiam 
spectari saepius uoluit positoque in hortis inter seruitia et 
^ordidam plebem rudimento uniuersorum se oculis in circo 

26 maximo praebuit, aliquo liberto mittente mappam unde magi- 
stratus solent. nec contentus harum artium experimenta Ro- 3 
mae dedisse^ Achaiam, ut diximus <e. lOy, petit hinc maxime 
motus. instituerant ciuitates^ apud quas musici agones edi 
solent, omnes citharoedorum coronas ad ipsum mittere. eas 

1 daret MGTq, dare XNS (uulg.) quaedam Md 6 quam M^ 
{BentUy) canace G 6 ^dipode G, -deri rel. [cf. Nero 46) 8 onerari 
notaui e marg. ed. Gryphii Lugd. 1544 11 fraglauit MLS 12 uete- 
raretur MB 13 prasini MT, -aim LST, -su P, -siniu G. prasinum g 
et edd. post Beroaldum 14 ma^istro T 16 mimmos S^ {et stc fort. L\ 
ubi ini in ras. legitur), mimos PS^T circenses e| circenses LPTN, 

circense Q (circenses ' ecessu m. 1, circenses secessu m. a?;, circensi 71^ et 
pro u. l. B in marg., circensi e 71* 18 afuturum Casauh. 19 mune- 
rum M ampliare TIQST et fire edd. 20 protrahebantur MTd 

21 factionum iam G 25 libertorum Bentley 28 instituerat T, ut in- 
stitueret 12* ciuitates om. Tl^Q 



16* 



Digitized by LjOOQIC 



244 C. SVETONI TBANQVILLI 

adeo grate recipiebat^ ut legatoS; qui pertulissent^ non modo 
priinos admitteret^ sed etiam familiaribus epulis interponeret. 
a quibusdam ex his rogatus ut cantaret super cenam^ exee- 
ptusque effiisius, solos scire audire Graecos solosque se et 
studiis suis dignos ait. nec profectione dilata^ ut primum s 
Cassiopen traiecit, statim ad aram louis Cassii cantare auspi- 

23catus certamina deinceps obiit omnia. nam et quae diuer- 
sissimorum temporum sunt, cogi in unum annum, quibusdam 
etiam iteratis, iussit et Olympiae quoque praeter consuetu- 
dinem musicum agona commisit. ac ne quid circa haec oc- lo 
cupatum auocaret detineretue^ cum praesentia eius urbicas 
res egere a liberto Helio admoneretur, rescripsit his uerbis: 
quamuis nunc tuum consilium sit et uotum celeriter 
reuerti me, tamen suadere et optare potius debes, ut 
Nerone dignus reuertar. 15 

2 Cantante eo ne necessaria quidem causa excedere thea- 

tro licitum est. itaque et enixae quaedam in spectaculis di- 
cuntur et multi taedio audiendi laudandique clausis oppido- 
rum portis aut furtim desiluisse de muro aut morte simulata 
funere elati. quam autem trepide anxieque certauerit^ quanta so 
aduersariorum aemulatione, quo metu iudicum, uix credi 
potest. aduersarioB, quasi plane condicionis eiusdem, obser- 
uare, captare, infamare secreto, nonnumquam ex occursu 
maledictis incessere ac, si qui arte praecellerent, conrumpere 
8 etiam solebat. iudices autem prius quam inciperet reueren- S5 
tissime adloquebatur, omnia se facienda fecisse, sed 
euentum in manu esse Fortunae; illos ut sapientis et 
doctos uiros fortuita debere excludere; atque, ut au- 
deret hortantibus, aequiore animo recedebat, ac ne sic qui- 
dem sine sollicitudine, taciturnitatem pudoremque quorundam so 
pro tristitia et malignitate arguens suspectosque sibi dicens. 

24 in certando uero ita legi oboediebat, ut numquam excreare 
ausus sudorem quoque frontis brachio detergeret; atque etiam 

3 <et> a Bentley 4 scire et 6r 6 casii N^^ {Sc^beUicus) anspi- 
catus est I1*B 16 nec HTS 17 est] erat X 18 clusis MQ oppi- 
dorurn del. Polak 19 simulata inorte H 20 funere deh O.Becker 

23 cantare LPS^ causare T, cauillari Bentley 24 corrumpere GXT, 

qiiod in urchetypo fuisse putauerim 28 adderet T 29 ne] nec X 
siquidam MG (eic- G) 31 et] ac T 

Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 22-85] 245 

in tragico quodam actn, cum elapeum baculum cito resum- 
psiBset, pauidus et metuens ne ob delictum certamine sum- 
moueretur^ non aliter confirmatus est quam adiurante hypO' 
crita non animaduersum id inter exultationes succlamationesque 

6 populi. uictorem autem se ipse pronuntiabat; qua de causa 
et praeconio ubique contendit. ac ne cuius alterius bieroni- 
carum memoria aut uestigium extaret usquam, subuerti et 
unco trabi abicique in latrinas omnium statuas et imagines 
imperauit. aurigauit quoque plurifariam, Olympiis uero etiam 8 

10 decemiugem, quamuis id ipsum in rege Mitbradate carmine 
quodam suo reprebendisset; sed excussus curru ac rursus re- 
positus, cum perdurare non posset, destitit ante decursum: 
neque eo setius coronatus est. decedens deinde prouinciam 
uniuersam libertate donauit simulque iudices ciuitate Romana 

15 et pecunia grandi. quae beneficia e medio stadio Isthmio- 
rum die sua ipse uoce pronuntiauit. 

Reuersus e Graecia Neapolim, quod in ea primum artem25 
protulerat, albis equis introiit disiecta parte muri, ut mos 
bieronicarum est; simili modo Antium^ inde Albanum, inde 

soRomam; sed et Romam eo curru, quo Augustus olim trium- 
phauerat^ et in ueste purpurea distinctaque stellis aureis 
chlamyde coronamque capite gerens Olympiacam, dextra manii 
Pythiam, praeeunte pompa ceterarura cum titulis, ubi et quos 
quo cantionum quoue fabularum argumento uicisset; sequenti- 

2?- buscurrum ouantium ritu plausoribus, Augustianos milites- 
que se triumphi eius clamitantibus. dehinc dinito circi 2 
maximi arcu per Velabrura forumque Palatium et Apollinem 
petit. incedenti passim uictimae caesae sparso per uias iden- 
tidem croco ingestaeque aues ac leranisci et bellaria. sacras 

80 coronas in cubiculis circum lectos posuit, item statuas suas 
citharoedico habitu, qua nota etiam nummum percussit 



9 cf. Oro8. VII 7, 1 (u. ad c. 5.V) 31 Eutrop. VII 14, 2 cantarel in 
scaena citharoedico habitu. SchoJ. luu. 2, 147 {cf. ad cap. 38) 



1 quondam Bentley condit M aut ne cui uis G 8 abcique 
M 10 mithradate 3/, mithri- uel mitri- rel. l.S decedensque inde 
Beniley (deinde om. L) 16 ipsa G 17 ej a PSTN 20 et del. 

Torr. 21 ueste del. Torr. aliique 23 ceteroriim T\ cytharedorum N 
27 maxi arcu M 28 petiit IIQ (uulg.) 29 ingestique flores Graenius 



Digitized by VjOOQIC 



246 C. SVETONI TRANQMLLI 

8 ac post haec tantum afuit a remittendo laxandoque studio, ut 
conseruandae uocis gratia neque milites umquam, nisi absens 
aut alio uerba pronuntiante, appellaret neque quicquam serio 
iocoue egerity nisi astante phonasco, qui moneret parceret 
arteriis ac sudarium ad os applicaret; multisque uel ami- 5 
citiam suam optulerit uel simultatem indixerit^ prout quisque 
se magis parciusue laudasset. 
26 Petulantiam, libidinem, luxuriam^ auaritiam^ crudelitatem 

sensim quidem primo et occulte et uelut iuuenili eiTore 
exercuit^ sed ut tunc quoque dubium nemini foret naturae 10 
illa uitia, non aetatis esse. post crepusculum statim adrepto 
pilleo uel galero popinas inibat circumque uicos uagabatur 
ludibundus nec sine pemicie tamen, siquidem redeuntis a 
cena uerberare ac repugnantes uulnerare cloacisque demergere 
assuerat, tabernas etiam effringere et expilare; quintana domi 15 
constituta, ubi partae et ad licitationem diuidendae praedae 

2 pretium absumeretur. ac saepe in eius modi rixis oculorum 
et uitae periculum adiit, a quodam laticlauio, cuius uxorem 
adtrectauerat, prope ad necem caesus. quare numquam postea 
publico se illud horae sine tribunis commisit procul et oc- 20 
culte subsequentibus. interdiu quoque clam gestatoria sella 
delatus in theatrum seditionibus pantomimorum e parte pro- 
scaeni superiore signifer simul ac spectator aderat; et cum 
ad manus uentum esset lapidibusque et subselliorum frag- 
minibus decerneretur, multa et ipse iecit in populum atque 25 
27etiam praetoris caput consauciauit. paulatim uero inualescen- 

8 Oro8. VII 7, 1 petulantiam libidinem luxuriam auaritiam crude- 
litatem nullo uon scelere exercuit. 11 sqq. cf. Capitol. Ver, 4, 6 in 

tantum uitiorum Gaianorum {cf. Cah 11) et Neronianorum ac Vitelliano- 
rum fuisse aemulum^ ut uagaretur nocte per tabernas ac lupanaria ob- 
tecto capite cucullione uulgari uiatorio et comifiaretur cum triconibus, 
committeret rixas, diBsimulans quis esset, saepeque efflictum liuida facie 
redisse et in tabemis agnitum, cum sese absconderet. 

3 appellarit Bentley 4 locoue M parceretj eum parcere H 
8 luxoriem 3f, -uriem T 9 feniore exeruit Bentley 10 ut] et MGBd 
12 galerio MLPOd 16 tabernulas UQ 16 et allicitatione in G 
diuendendae Torr. 17 adsximeretur (ass-) Jldg 20 a publico MGWB 
(a m B erasa), public^ L\S^ 24 munus WQ et sic pro u. l. ss. in B 
23 simul aspectator 3/, s. aspector d 25 iecit et ipse G 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 25-28] 247 

tibus uitiis iocularia et latebras omisit nullaque dissimu- 
laudi cura ad maiora palam erupii 

Epulas a medio die ad mediam noctem protrahebat^ re- 2 
fotus saepius calidis piscinis ac tempore aestiuo niuatis; ce- 

5 nitabatque nonnumquam et in publico, naumachia praeclusa 
uel Martio campo uel circo maximo^ inter scortorum totius 
urbis et ambubaiarum ministeria. quotiens Ostiam Tiberi 8 
deflueret aut Baianum sinum praetemauigaret^ dispositae per 
litora et ripas deuersoriae tabemae parabantur insignes ga- 

10 nea[e] et matronarum institorio copas imitantium atque hinc 
inde hortantium ut appelleret. indicebat et familiaribus ce- 
nas^ quorum uni mitellita quadragies sestertium constitit^ alteri 
pluris aliquanto rosaria. 

Super ingenuorum paedagogia et nuptarum concubi-28 

16 uatus Yestali uirgini Bubriae uim intulit. Acten libertam 
paulum afait quin iusto sibi matrimonio coniungeret^ summissis 
considaribus uiris qui regio genere ortam peierarent. puerum 
Sporum exectis testibus etiam in muliebrem naturam trans- 
figurare conatus cum dote et flammeo per sollemni<(a)> nuptia- 

20 rum celeberrimo officio deductum ad se pro uxore habuit; 
extatque cuiusdam non inscitus iocus bene agipotuissecum 
rebus humanis, si Domitius pater talem habuisset 
ux or em. hunc Sporum^ Augustarum ornamentis excultum lecti- 2 
caque uectum^ et circa conuentus mercatusque Graeciae ac mox 

4 cf. ad p. 1S4, 26 15 Victor Caes. 5, 11 hic paulatim ad sacer- 
dotem Yestae {processerit). 18 Epit. .;, 7 spadone Sporo, quem quon- 
dam exsectam formare in mulierem temptauerat {ex Vict. Caes. 5, 16 
ubi deest nomen Spoi't). cf. etiam ad p. 248, 8sqq, 



2 causa T palam om. WQ 3 aj e IIQ 6 martio Xd, a martio 
rel. 7 urbis om. G ambularum M6 H autj aut ad T 9 ganea 
Salmasius 10 institorio copas (copiis WQ, copias FP) T, institor (in- 
stitutor F) loco pas MX, institutor iocopas G, institorias operas uel in- 
stitonim loco passim edd, uet. inuitantinm X 11 hortantium X, 
omantium M, orantium GT appellaret GQLPT 12 sestertio Sal- 
masius {cf. lul. 50 p. 26, 24) 13 plures LS {X ut uid.^ alteri — rosaria 
om. PT) 15 actenus n^Q et pro u. l. ss. in B libertum [PQ 16 quin 

(qui WQ) iniusto (inusto B) matrimonio sibi T {inuersio etiuin /n T) 

Bummis G 18 exsectis (exs- codd. praeter MB) testiculis H 19 fla- 

mineo (flami- B) T sollemnia g {Oud.), soUemne Turmhiis 22 ha- 
buissem M^ 



Digitized by LjOOQ lC 



248 C. SVETONI TRANQVILLI 

Romae circa Sigillaria coniitatus est identidem exosculans. 
nam matris concubitum appetisse et ab obtrectatoribus eius, 
ne ferox atque impotens mulier et hoc genere gratiae prae- 
ualeret, deterritum nemo dubitauit, utique postquam mere- 
tricem, quam fama erat Agrippinae simillimam, inter concu- s 
binas recepit. olim etiam quotiens lectica cum matre uehe- 
retur, libidinatum inceste ac maculis uestis proditum affirmant. 

29 Suam quidem pudicitiam usque adeo prostituit, ut conta- 
minatis paene omnibus membris nouissime quasi genus lusus 
excogitaret, quo ferae pelle contectus emitteretur e cauea lo 
uirorumque ac feminarum ad stipitem deligatorum inguina 
inuaderet et, cum affatim desaeuisset, conficeretur a Dory- 
phoro liberto; cui etiam, sicut ipsi Sporus, ita ipse denupsit, 
uoces quoque et heiulatus uim patientium uirginum imitatus. 
ex nonnullis comperi persuasissimum habuisse eum neminem 15 
hominem pudicum aut ulla corporis parte purum esse, 
uerum plerosque dissimulare uitium et callide op- 
tegere; ideoque professis apud se obscaenitatem cetera quo- 
que concessisse delicta. 

30 Diuitiarum et pecuniae fructum non alium putabat quaiii 90 

28qq. cf. Victor Caes. 5,88q atque inter haec matrem etiam con- 
taminauisse plures habent, dum ea quoque ardore dominandi «celere 
quolibet subici fiiium cupit. id ego quamquam scriptoribus diuersa 
firmantibus uerum puto {Epit. 5, o matrem etiam stupro contaminauit, 
quam postmodum interemit). Oros. VII 7, 2 (u. ad 1.8). 8 Victor Caes. 
5, dsq. eo progressuB est, uti neque suae neque aliorum pudicitiae par- 
cens {haec ex Snet. Cal. 36) ad extremum amictus nubentium uirginum 
specie, palam senatu, dote data, cunctis festa more celebrantibus (cf. 
p. 247^ 19) in manum conueniret lecto ex omnibus prodigiosis. quod 
sane in eo leuius aestimandum. quippe noxiorum iiinctis modo pelle 
tectus ferae utrique sexui genitalia uultu contrectabat ; exactor parium 
maiore flagitio (inde breuius Epit. 5, 5). Oros. VII 7, 2 libidinibus porro 
tantis exagitatus est, ut ne a matre quidem uel sorore uUaue con- 
sanguinitatis reuerentia abstinuisse referatur, uirum in uxorem duxerit, 
ipse a uiro ut uxor acceptus sit. 

2 tih Qt, a.d n (exp. m. ^), om. rel. (Sl), inde ab rectoribus cnni. 
Bentley 6 quae forma erat A. simillima G.Becker <^e8se]> simil- 
limam Madvig 7 ac] a PO, et s, om. T {G.Becker), ex Gruter. affir- 
mabant 31 (h ex n corr. ut uid. m. 1) 8 Suam] Quam G 9 poene M, 
plene G, pene rel. 10 excogitarit Bentley 11 stipem MT8 12 eua- 
deret M 14 heiulatus MG, ei- rel. IG hominum Md ifort. rectius), 
am, N 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 28-31] 249 

profnsionem: sordidos ac deparcos esse quibus impen- 
sarum ratio constaret^ praelautos uereque magnificos 
qui abuterentur ac perderent. laudabat mirabaturque 
auunculum Gaium nuUo magis nomine^ quam quod ingentis a 

6 Tiberio relictas opes in breui spatio prodegisset. quare nec lar- 2 
giendi nec absumendi modum tenuit. in Tiridatem^ quod uix 
credibile uideatur^ octingena nummum milia diuriia erogauit 
abeuntique super sestertium milies contulit. Menecraten cithar- 
oedum et Spiculum murmillonem triumphalium uirorum patri- 

10 moniis aedibusque donauit. cer(;opithecum Panerotem faene- 
ratorem et urbanis rusticisque praediis locupletatum prope 
regio extulit funere. nuUam uestem bis induit. quadringenis 3 
in punctum sestertiis aleam lusit. piscatus est rete aurato et 
purpura coccoque funibus nexis. numquam minus mille car- 

15 rucis fecisse iter traditur, soleis mularum argenteis, canusi- 
natis mulionibus^ armillata phalerataque Mazacum turba at- 
que cursorum. 

Non in alia re tamen damnosior quam in aedificandoSl 

3 Eutrop. VII 14,1 Caligulae, auunculo suo, BimillimuB, qui Ro- 
manum imperium et deformauit ct minuit, inusitatae luxuriae sumptu- 
umque. Oros. VII 7,1 Gai Caligulae, auunculi sui, erga omnia uitia 
ac scelera sectator, immo transgressor. 13 Eutrop. VII 14, 1 ut qui 
. . . retibus aureis piscaretur, quae blattinis funibus extrahebat {Hier. 
chron. a. 2075 pro blattinis exkibens purpureis, item Orosins VII 7,3, 
quo ti8U8 est Seiriciis: piscabatur ... retibus aureis quae funibus pur- 
pureis uel coccineis extrahebantur. inJe etiam Fulg. de aet. mund. 61 
p. 177,1 daCaligulam aureis piscantem retibus funibusque purpureis). 
14 Oro8. VII 7,3 numquam minus mille carrucis confecisse iter tra- 
ditur. cf. Lampr. Heliog. 31, 5 adserens . . . Neronem quingentis carru- 
cis iter inisse. 18 Sckol. Lucan. 10, 111 W. fuit nimius in aedificando. 

2 praelatos GS, at pclaros Q^ in marg. 6 tam breui uel in bi- 
enni Bentley 6 assumendi M tiriditatem (tyr- S) ML^PSBS 

9 speculum ii, corr. Beroaldus {cf. cap. 47) uirorum GIJQT, uiuorum 
MLPSRd 10 cercophitecum (-tetum T, circo- G, certo- PT) Sl 

funeratorem Gronov. filius, uenatorem Gronov. pater (faeneratorem et 
del. Beniley accipiens de uero cercopitheco) 13 alea T piscabatur 
autem H rete aurato T (retibus aureis H cum Eutropio), ueste aurato 
M {inde reste Salmas.)^ ueste aurata GXN et om. GTX 15 confe- 
cisse Oros. 16 falerataquc Mazacum Salmasius (Mazacum ed. Vcn. 

a. 1471, Mazycum mauuU Botk imst dlios), falerata cimazacum M {rasura 
supra tertiam a), phalerata (phalera G, fallerata T) cimazacum GBX, 
et phalerata cimazacum (ciicymazacum /7) nQ 17 cussorem M 18 alia 
GIIQN (tamen re N), aliena rel., alia ulla {uel aliqua) tamen re Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



250 C. SVETONI TRANQVILLl 

domum a Palatio £squilias usque fecit^ quam primo trausito- 
riam^ mox incendio absumptam restitutamque auream nomi- 
nauit. de cuius spatio atque cultu sufFecerit haec ret<t>uliBse. 
uestibulum eius fuit, in quo colossus CXX pedum staret ip- 
sius effigie; tanta laxitas, ut porticus triplices miliarias ha- 5 
beret; item stagnum maris instar, circumsaeptum aedificiis ad 
urbium speciem; rura insuper aruis atque uinetis et pascuis 
siluisque uaria, cum multitudine omnis generis pecudum ac 

2 ferarum. in ceteris partibus cuncta auro lita, distincta gem- 
mis unionumque conchis erant; cenationes laqueatae tabulis 10 
ebumeis uersatilibus, ut flores, fistulatiS; ut unguenta desuper 
spargerentur; praecipua cenationum rotunda, quae perpetuo 
diebus ac noctibus uice mundi circumageretur; balineae ma- 
rinis et albulis fluentes aquis. eius modi domum cum ab- 
solutam dedicaret; hactenus comprobauit, ut se diceret quasi 16 
hominem tandem habitare coepisse. 

3 Praeterea incohabat piscinam a Miseno ad Auemum la- 
cum contectam porticibusque conclusam, quo quidquid totis 
Bais calidamm aquarum esset conuerteretur; fossam ab Auemo 
Ostiam usque, ut nauibus nec tamen mari iretur, longitudinis 20 
per centum sexaginta milia, latitudinis, qua contrariae quin- 
queremes commearent. quomm opemm perficiendorum gratia 
quod ubique esset custodiae in Italiam deportari, etiam sce- 
lere conuictos non nisi ad opus damnari praeceperat. 

4 Ad hunc impendiorum furorem, super fiduciam imperii, 25 
etiam spe quadam repentina immensamm et reconditamm 
opum impulsus est ex indicio equitis R. pro comperto polli- 
centis thesauros antiquissiraae gazae, quos Dido regina fu- 
giens Tyro secum extulisset, esse in Africa uastissimis spe- 

32 cubus abditos ac posse erui paruula molieutium opera. uerum so 
ut spes fefellit, destitutus atque ita iam exhaustus et egens 
ut stipendia quoque militum et commoda ueteranomm pro- 



i) effigie (e fifialis in ras.) M, effigif LPSy effigiei GT, effigies T 
habet M8 10 erat MXS tubis Bentley 11 fistulis XN, fistulatae 
Casaub. 12 aspargerentur M 13 balneae LS^, balineaeque G 

16 haectenus M 21 per c- xl- G 23 essent ? (quot — essent 

Lipsius) custodianim Torr., Casaub. O^^ scelere Bentley et 

(\ F. W. Miiller, recie puto 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. »1—33] 251 

trahi ac differri necesse «sset, calunmiis rapinisque intendit 
animoDi. 

Ante omnia institnit^ ut e libertorum defunctorum bonis 2 
pro semisse dextans ei cogeretur^ qui sine probabili causa 

5 60 nomine essent, quo fuissent uUae familiae quas ipse con- 
tiugeret; deinde^ ut ingratorum in principem testamenta ad 
fiscum pertinerent, ac ne impune esset studiosis iuris^ qui 
scripsissent uel dictassent ea; tunc ut lege maiestatis facta 
dictaque omnia, quibus modo delator non deesset, tenerentur. 

10 reuocauit et praeinia coronarum, quae umquam sibi ciuitates 3 
in certaminibus detulissent. et cum interdixisset usum ame- 
thvstini ac Tjrii coloris summisissetque qui nundinarum die 
pauculas uncias uenderet, praeclusit cunctos negotiatores. quin 
etiam inter canendum animaduersam matronam in spectaculis 

15 uetita purpura cultam demonstrasse procuratoribus suis dici- 
tur detractamque ilico non ueste modo sed et bonis exuit. 
nuUi delegauit officium ut non adiceret: scis quid mihi4 
opus sity et: hoc agamus, ne quis quicquam habeat. 
ultimo templis compluribus dona detraxit simulacraque ex 

so auro uel argento fabricata conflauit, in iis Penatium deorum^ 
quae mox Galba restituit. 

Parricidia et caedes a Claudio exorsus est; cuius necis33 
etsi non auctor, at conscius fuit, neque dissimulanter^ ut qui 
boletos, in quo cibi genere uenenum is acceperat, quasi de- 

25 orum cibum posthac prouerbio Graeco conlaudare sit solitus. 
certe omnibus renim uerborumque contumeliis mortuum in- 
seetatus est, modo stultitiae raodo saeuitiae arguens; nam et 
morari eum desisse inter homines producta prima syllaba 

13 cf. Oros. VII 7y S 22 cf. Eutrop. VII 14, 3 Oros. VII 7, 9 

1 atque rapiDis G 4 <si/ qui Li))8im deUns ei, ^et ut liberti 
haberentur^ qui Madvig 6 esset quo fuisBent Ursinus, fuissent quo 
essent Casaub. fuissent del. G.Becker {totum locum aic reddit N: bonis 
qui eo nomine fuissent quo familie quas ipse contingeret dextans ei 
cogeretur) uUaeJ illae (-e) A' {at in L i corr. ex u) 7 studiosi QB, 
-siuB n iuris M, uiris notnui ex GIIPST , utruwque legi potest in 
LQR 10 quae] quas Be^itley iu certaminibus ciuitates T 13 per- 
culit Budaeus 14 animaduersum X 19 compluris MG 20 in 

ius X, in his GHQ deeoium M iitew l. 'J4^\ 23 at certe N 26 om- 
nium G 28 desisse om. G, post homines colhc. T, dixisse T 



Digitized by VjOOQ lC 



252 C. SVETONI TRAKQVILLI 

iocabatur multaque decreta et constituta, ut insipientis atque 
deliri, pro irritis habuit; denique bustum eius consaepiri 
nisi humili leuique maceria neglexit. 

2 Britannicum non minus aemulatione uocis, quae illi iucun- 
dior suppetebat, quam metu ne quandoque apud hominiim 5 
gratiam paterna memoria praeualeret^ ueneno adgressus est. 
quod acceptum a quadam Lucusta, uenenariorum indice, cum 
opinione tardius cederet uentre modo Britannici moto, arces- 
sitam mulierem sua manu uerberauit arguens pro ueneno 
remedium dedisse; excusantique minus datum ad occultandam 10 
facinoris inuidiam: sane, inquit, legem luliam timeo, 
coegitque se coram in cubiculo quam posset uQjocissimum ac 

3 praesentaneum coquere. deinde in haedo expertus, postquam 
is quinque horas protraxit, iterum ac saepius recoctum por- 
cello obiecit; quo statim exanimato inferri in triclinium dari- 15 
que cenanti secum Britannico imperauit. et cum ille ad pri- 
mum gustum concidisset, comitiali morbo ex consuetudine 
correptum apud conuiuas ementitus postero die raptim inter 
maximos imbres tralaticio extulit funere. Lucustae pro nauata 
opera impunitatem praediaque ampla, sed et discipulos dedit. 20 

34 Matrem facta dictaque sua exquirentem acerbius et cor- 
rigentem hactenus primo grauabatur, ut inuidia identidem 
oneraret quasi cessurus imperio Rhodumque abiturus, mox 
et honore omni et potestate priuauit abductaque militum et 
Germanorum statione contubemio quoque ac Palatio expidit: 25 
neque in diuexanda quicquam pensi habuit, summissis qui et 
Romae morantem litibus et in secessu quiescentem per con- 

7sqq. cf. Schol. luti. 1,71 

1 atque] et G 2 deleri M6 {stc Suet? cf. Vesp.5,2) consepire 
Bentley 3 maceria Guiherius {liehiesius) , materia Sl 7 locusta 

QI.P^T {item l. lU) ueneiorum inclite T, uenenariorum (-arum Ourf.) 
inclyta g, uenenorum (uenenorum a te.Hte Preud^lioiumio) indice G^je- 
tus, uenenonim uenditrice fartifice P. Thomas) uel uenenaria inetitrice 
HeinsiuSy uenenariorum principe W. H.Poscher, uenenorum rariorum 
(uariorum ego Herm. 36 p. 296) iudice Madvig 8 acersitam MT^ 

accers- GPT 10 minus <^uelox> lernst^dt 19 nouatu n^Q^ noua 

tu JI*J? 20 praemiaque Bentley {cf P. de Winterfeld sched. critp. 33) 
discipulas Winterfeld 21 dicta factaque N? {uulg.) corripientem 
Bentley {Boot, Polak) 26 in deuexanda XN, inde uexando Bentley 

27 et incessu MGd 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 83-34] 253 

uicia et iocos terra mnrique praeteruehentes inquietarent. 
uerum minis eius ac uiolentia territus perdere statuit; et cum 2 
ter ueneno temptasset sentiretque antidotis praemunitam; la- 
cunaria, quae noctu super dormientem laxata machina de- 

5 ciderent, parauit. hoc consilio per conscios parum celato 
solutilem nauem^ cuius uel naufragio uel camarae ruina per- 
iret, commentus est atque ita reconciliatione simulata iucun- 
dissimis litteris Baias euocauit ad sollenmia Quinquatruum 
simul celebranda; datoque negotio trierarchis, qui libumicam 

10 qua aduecta erat uelut fortuito concursu confringerent, pro- 
traxit conuiuium repetentique Baulos in locum corrupti na- 
uigii machinosum illud optulit, hilare prosecutus atque in 
digressu papillas quoque exosculatus. reliquum temporis cum 8 
magna trepidatione uigilauit opperiens coeptorum exitum. 

16 sed ut diuersa omnia nandoque euasisse eam comperit, inops 
consilii L. Agermum libertura eius saluam et incolumem cum 
gaudio nuntiantem, abiecto clam iuxta pugione ut percussorem 
sibi subomatum arripi constringique iussit, matrem occidi, quasi 
deprehensum crimen uoluntaria morte uitasset. adduntur his 4 

90 atrociora nec incertis auctoribus: ad uisendum interfectae ca- 
dauer accurrisse, contrectasse membra, alia uituperasse, alia 
laudasse, sitique interim oborta bibisse. neque tamen couscien- 
tiam sceleris, quanquam et militum et senatus populique gratu- 
lationibus confirmaretur, aut statim aut umquam postea ferre 

S5 potuit, saepe confessus exagitari se materna specie uerberibus- 
que Furiarum ac taedis ardentibus. quin et facto per Magos 
sacro euocare Manes et exorare temptauit. peregrinatione qui- 
dem Graeciae et Eleusinis sacris, quorum initiatione impii et 
scelerati uoce praeconis summouentur, interesse non ausus est. 

3 Incunaria M 6 camare ML, cainerg {uel -re) rel. 8 quin- 
quatrum MLTS {stc Suet?), -trium GPT {uulg.), quinquennalium S, corr. 
Gronav. 9 tetrarchis (tretr- S, tethr- P) X 10 concurcusu 3P, itule 
concussu Salmas. 11 repentique MU^Q^d baiulos X {in L coir. ex 
babuloB ut uidetur) 12 Et hilare T, ad mare Bentley 15 dimersa T 
eam euasisBe G 16 lagermum MGU^QST (^e ex a corr. M m. 1, lar- 
germu (?, lagemium 7'), lagerinum reJ., L. Agerinum edd. cum ? {Krasmo), 
Agerinum Turnehus (agerm- etiam Taciti cod. teste Andresen, Wochcnschr. 
f. klass. Phil. 1905 p. 117S) 17 iuxta om, G 20 nec] sed Lipsius 
22 Bcelerie conscientiam T 26 permagroa M, per manes G 2^ et 
om. GUQ eleusin^ G 



Digitized by VjOOQ lC 



254 C. SVETONI TRANQVILLI 

5 Iimxit parricidio matris amitae necem. quam cum ex 

duritie alui cnbantem uisitaret; et illa tractans lanuginem 
eivLS, ut assolet; iam grandis natu per blanditias forte dixisset: 
simul hanc excepero, mori uolo, conuersus ad proximos 
confestim se positurum uelut irridens ait praecepitque me- 5 
dicis ut largius purgarent aegram*, necdum defunctae bona 
inuasit suppresso testamento, ne quid abscederet. 
36 Vxores praeter Octauiam duas postea duxit: Poppaeam 

Sabinam quaestorio patre natam et equiti R. antea nuptam, 
deinde Statiliam Messalinam Tauri bis consulis ac triumpha- 10 
lis abneptem. qua ut poteretur, uirum eius Atticum Vesti- 
num consulem in honore ipso trucidauit. Octauiae consue- 
tudinem cito aspematus^ corripientibus amicis sufficere illi 

2 debere respondit uxoria ornamenta. eandem mox saepe 
frustra strangulare meditatus dimisit ut sterilem, sed impro- 15 
bante diuortium populo nec parcente conuiciis, etiam rele- 
gauit, denique occidit sub crimine adulteriorum adeo inpu- 
denti falsoque, ut in quaestione pernegantibus cunctis Ani- 
cetum paedagogum suum indicem subiecerit, qui fingeret ^ 

8 dolo stupratam a se fateretur. Poppaeam duodecimo die 20 
post diuortium Octauiae in matrimonium acceptam dilexit 
unice; et tamen ipsam quoque ictu calcis occidit, quod se 
ex aurigatione sero reuersum grauida et aegra conuiciis in- 
cesserat. ex hac filiam tulit Claudiam Augustam amisitque 
admodum infantem. n 



1 Schol. luu. 8, 213 a Nerone . . . mater occisa est et amita. 
8 sqq. Epit. 5, 5 Octauiam et Sabinam cognomento Poppaeam in matri- 
monium duxit uiris earum trucidatis. 22 Schol. luu. 6,462 deceBsit 

calce a Nerone percusea. 



2 duritiae M, duricie P {sic m. 1), -ia rel. (cf. Claud. 14) 3 asso- 
lent iam grandes Salmas. et Grut, assolet iam grandibus Casaub. 
5 praeceptoque Bentley 8 pompeiam (pope- II^ poppe- cod. Dunel- 

mensis) Sl, corr. Sahellicus {cf. 1.20) 11 abnepotem MGL^Qd potere- 
tur M^Q, poti- M^ et rel. 14 uxori M, uxoris 6 19 indicem om. 

ed. Bom. II [Torr.) fingeret MG, fingeret et X fort. recte, om. T 

{nulg), Jacunam statuit Both {cf. Tac. ann. XIV 62 fingit fat-etarque) 
20 Htuparatam M^ fatereturque G, del. Oud. pompeiam (pop- 

peiam Q) Sl, corr. SaheUicus {cf. supra l. 8, sim. p. 255 l. 2 et 9\ p. 255, 9 
poppeia €t''am L) 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 34-86] 255 

Nullom adeo necessitudinis genus est^ quod non scelere 4 
perculerit. Antoniam Claudi filiam^ recusantem post Pop- 
paeae mortem nuptias suas^ quasi molitricem nouarum re- 
rum interemitj similiter [inter] ceteros aut affinitate aliqua 
5 sibi aut propinquitate coniunctos; in quibus Aulum Plautium 
iuuenem, quem cum ante mortem per uim conspurcasset: 
eat nunc^ inquit^ mater mea et successorem meum os- 
culetur^ iactans dilectum ab ea et ad spem imperii impul- 
sum. priuignum Rufrium Crispinum Poppaea natum, impube- 5 

10 rem adhuc^ quia ferebatur ducatus et imperia ludere, mergen- 
dum mari, dum piscaretur, seruis ipsius demandauit. Tuscum 
nutricis filium relegauit, quod in procuratione Aegypti bali- 
neis in aduentum suum extructis lauisset. Senecam prae- 
ceptorem ad necem compulit, quamuis saepe commeatum pe- 

15 tenti bouisque cedenti persancte iurasset suspectum se frustra 
periturumque potius quam nociturum ei. Burro praefecto re- 
medium ad fauces poUicitus toxicum misit. libertos diuites et se- 
nes, olim adoptionis mox dominationis suae fautores atque recto- 
res, ueneno partim cibis partim potionibus indito intercepit. 

90 Nec minore saeuitia foris et in exteros grassatus est.Sft 

stella crinita, quae aummis potestatibns exitium portendere 
uulgo putatur, per oontinuas noctes oriri coeperat. anxius 
ea re, ut ex Balbillo astrologo didicit, solere reges talia 
ostenta caede aliqua illustri expiare atque a semet in capita 

96 procerum depellere, nobilissimo cuique exitium destinauit; 
enimuero multo magis et quasi per iustam causam duabus 

1. 4 Oro8. VII 7, 9 ceterosque omnes cognatos et propinquos gine 
haesitatione prostrauit. 2 Schol. luu. 8, 213 a Nerone . . . occisa est 
. . . Antonia Claudii lilia, quae illi pro harum morte nubere noluit. 
26sqq. Victor Caes. 5, 13 cum omne ius fasque parricidio triuisset ac 
magis magisque in optimos saeuiretur, coniurauere plures uaria sane 
tempestate ad liberandam rem publicam. quis proditis caesisque eqs. 

4 inter {pro qno interemit uel item est in g) delendum uidetur cuin ^ 
{Torr), inter^cepit^ Folak (simili pernicie I. Gronov., insimulauit itetn 
Veldhuis) 9 rufrium MGQR, rufirium (rufin- T) X, rufium 11 (Eoth) 
Poppaoa] u. ad p. 254, 20 12 balileis J?, balneis GTiXN 16 persepe 
XN 16 praefecto ^praetorii^ Bentley 18 adoptionia mox om. G 
donationifl M fauctores MBSd {inde auctores Salmas.), factores LN 
19 interemit G 23 ea] ex ea G babillo IJQ, Babyla Casaub.; Bdo- 
PiXXog Dionis 66, 9 num idem sit quaeritiir 



Digitized by VjOOQ lC 



256 C, SVETONI TRANQVILLI 

coniurationibus prouulgatis, quarum prior maiorque Pisoniana 
Romae, posterior Viniciana Beneuenti contlata atque detecta 

2 est. coniurati e uinculis triplicium catenarum dixere causam, 
cum quidam ultro crimen faterentur, nonnulli etiam impu- 
tarent, tamquam aliter illi non possent nisi morte snc- & 
currere dedecorato flagitiis omnibus. damnatorum li- 
beri urbe pulsi enectique ueneno aut fame; constat quosdam 
cum paedagogis et capsaris uno prandio pariter necatos, alios 
diumum uictum prohibitos quaerere. 

37 NuUus posthac adhibitus dilectus aut modus interimendi to 

quoscumque libuisset quacumque de causa. sed ne de plu- 
ribus referam, Saluidieno Orfito obiectum est quod tabemas 
tres de domo sua circa forum ciuitatibus ad stationem locas- 
set, Cassio Longino iuris consulto ac luminibus orbato, quod 
in uetere gentili[s] stemmate C. Cassi percussoris Caesaris is 
imagines retinuisset, Paeto Thraseae tristior et paedagogi 

2 uultus. mori iussis non amplius quam horarum spatium da- 
bat; ac ue quid morae interueniret, medicos admouebat qui 
cunctantes continuo curarent: ita enim uocabatur uenas mor- 
tis gratia incidere. creditur etiani polyphago cuidam Aegypti >o 
generis cmdam caraem et quidquid daretur mandere assueto, 
concupisse uiuos homines laniandos absumendosque obicere. 

3 elatus inflatusque tantis uelut successibus negauit quemquam 
principum scisse quid sibi liceret, multasque nec dubias 
significationes saepe iecit, ne reliquis quidem se parsuram senar n 
toribus, eumque ordinem sublaturum quandoque e re p. ac 
prouincias et exercitus equiti R. ac libertis permissurum. 

10. 25 Eutrop. VII 14, 2 infinitain aenatuB partem interfecit, bonig 
ODijuibus bostis fuit. Oros. VII 7, 9 crudelitatis autem rabie ita eflfe- 
ratus est, ut plurimam senatus partem interfecerit, equeatrem (eumque.^ 
Zangemeister) ordinem paene destituerit. 

1 promulgatis i2g, profligatis Bentley 2 uiniciana (uenic- J?, 

uenet- /I*) MGRIP^ uniciana X^ uiciniana WQ 8 de post cum add. M 
10 Nulliua MGLP postb^c GL delectus T interemendi MLSR 
{cf. Cal 29) 11 libuisset <et> P. Thotnas 15 gentili 5*dg, gentilis 
MGX, gentis T 16 reetituisset X 17 III ante horarumadrf. G, trium 
Q , duarum g (c/. Dom. 3) horarium Beroald. spacia G 19 uoca- 
bat X, iocabatur G {G. Becker), placebat 6 23 elatus] flatus MPIP (Ela- 
tus potius in B), om. WQ inflatus {om. que) WQ uelut om, G suc- 
cessionibus M 25 passurum MX{corr. L% parciturum G 27 et om. M 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. M-88I 257 

certe neque adueniens neque proficiscens quemquam osculo 
impertiit ac ne resalutatione quidem; et in auspicando opere 
l8th[i]mi[i] magna frequentia clare ut sibi ac populo R. 
bene res uerteret optauit dissimulata senatus mentione. 

5 Sed nec populo aut moenibus patriae pepercit. dicenteSS 

quodam in sermone communi (frag. frg, adesp, 513): 

iliov ^avdvrog yata (leix^ro) jtvgi^ 
immOy inquit^ ifiov g&vro^^ planeque ita fecit. nam quasi 
offensus deformitate ueterum aedificiorum et angustiis flexu- 

10 risque uicorum, incendit urbem tam palam, ut plerique con- 
sulares cubicularios eius cum stuppa taedaque in praediis 
suis deprehensos non attigerint, et quaedam horrea circa ^ 
domum Auream, quorum spatium maxime desiderabat, ut 
bellicis machinis labefacta atque infiammata sint^ quod saxeo 

15 muro constructa erant. per sex dies septemque noctes ea 2 
clade saeuitum est ad monumentorum bustorumque deuerso- 
ria plebe compulsa. tunc praeter immensum numerum insu- 



9 sqq. Eutrop. VII 14, 3 urbem Romam incendit^ ut spectaculi eius 
imaginem cerneret, quali olim Troia capta arserat. Oros. VII 7, 4—7 
urbis Romae incendium uoluptatis suae spectaculum fecit (httcuaque ex 
Eutropio, reliqua ex Suet.); per sez dies septemque noctes ardens ci- 
nitas regioB pauit aepectus ; horrea quadro Btructa lapide magnaeque illae 
ueterum insulae, quas discurrens adire flamma non poterat, magnis 
machinis quondam ad extema bella praeparatis labefactatae atque in- 
flammatae sunt, ad monumentorum bustorumque deuersoria infelici 
plebe conpulsa. quod ipse ex altissima illa Maecenatiana turre pro- 
spectans laetusque flammae, ut aiebat, pulchritudine tragico habitu 
{cf. Eutrop. VII 14,2) Iliadam decantabat. auaritiae autem tam prae- 
ruptae extitit, ut post hoc incendium urbis . . . neminem ad reliquias 
rerum suarum adire permiserit; cuncta, quae flammae quoquo modo 
fiuperfuerant, ipse abstulit eqs. Schol. Lucani 1, 605 W. Nero, ut dicit 
SuetoniuB, fecit immitti ignem in pluribus locis, ut stratae reficerentur 
maiores, quia timebat interfici in uiis strictis. 

2 opere sthimii (isth- R, sith- JI*) MGT (isthmii JI*), operisthimii Z,, 
opere thimii PST 8 dare X ac] a JT 4 intentione T 6 con- 
uiuii g (Emesti) 7 J6\^ XT MIXOHTG) Jtf, Md^XOMTG) LS (in hoc 
€ pro O) 88. me moriente in ea igne in L, me moriente mea crementur 
igne in S 8 1{lo^ dh ^&vtog Tumebus, 88. me uiuente LS 12 co- 
prehensofl G 18 desiderabat ut (d. in Q, d. ui ?) Sl, desiderabatur 

lac. Chranov., lacuncm subesse suspicatur Oud., ut del. B.-Crusius ex coni. 
Wolfii {cf. Becher obseru. p. 81, qui transponi uuU uerba atque inf. sint 
po8t conBtmcta erant) 14 labefactata uulg. (cf. Oros.) atque] nec 
Lipsius, neque Bentley 16 diuerBoria Sl 

Stxtokitb ed. Ihm. I. 17 



Digitized by LjOOQ lC 



258 C. SVETONI TRANQVILLI 

larum domus priscorum ducum arserunt hostilibus adhuc 
spoliis adomatae deorumque aedes ab regibus ac deinde Puni- 
cis et Gallicis bellis uotae dedicataeque^ et quidquid uisen- 
dum atque memorabile ex antiquitate durauerat. hoc incm- 
dium e turre Maecenatiana prospectans laetusque flammae^ s 
ut aiebat, pulchritudine Halosin Ilii in illo suo scaenico ha- 

3 bitu decantauit. ac ne non hinc quoque quantum posset 
praedae et manubiarum inuaderet, pollicitus cadauerum et 
ruderum gratuitam egestionem nemini ad reliquias rerum 
suarum adire permisit; conlationibusque non receptis modo lo 
uerum et efflagitatis prouincias priuatorumque census prope 
39exhausit. accesserunt tantis ex principe malis probrisque 
quaedam et fortuita: pestilentia unius autumni^ quo triginta 
funerum milia in rationem Libitinae uenerunt; clades Britan- 
nica, qua duo praecipua oppida magna ciuium sociorumque is 
caede direpta sunt; ignominia ad Orientem legionibus in Ar- 
menia sub iugum missis aegreque Syria retenta. mirum et 
uel praecipue notabile inter haec fnerit nihil eum patientius 
quam maledicta et conuicia hominum tulisse, neque in uUos 
leniorem quam qui se dictis aut carminibus lacessissent ex- so 

2 titisse. multa Graece Latineque <jPPjR p. SGff} proscripta 
aut uulgata sunt, sicut illa: 



12 Oro8. VII 7, 11 mox aceruatim miseram cinitatem obortae un- 
dique oppressere clades. nam subsequente autumno tanta nrbi pesti- 
lentia incubuit, ut triginta milia funerum in rationem Libitinae ueni- 
rent. 14 sqq. Eutrop. VII 14, 4 Britanniam paene amieit (c/l Nero 40). 
nam duo sub eo nobilissima oppida capta illic atque euersa sunt. 
Armeniam Parthi sustulerunt legionesque Romanas sub iugum miserunt. 
Oros. VII 7, 11 Britannica deinde clades e uestigio accidit, qua duo 
praecipua oppida magna ciuium sociorumque clade et caede direpta 
Bunt. praeterea in Oriente magnis Armeniae prouinciis amissis Roma- 
nae legiones sub iugum Parthicum missae, aegreque Syria retenta est. 
cf. Euf. Fest. 20 

1 ducum r, dum MGPO, dm LS, deu T 2 ab] ac LP, om, T 
3 deuotae G, uota S dedicataeque TT, deditaque MLPSd, edit^que 
G, dedicatae Salmas. 5 e corr. ex et M, de H perspectans Q, 

prospiciens H 7 decantauit post Ilii colloc. T 9 neminem Oros. 

11 afEagitatis M, flag- T priuatorum G 18 quodam M trecenta 
Lipsius 14 milia om. L, ante funerum hahent T (milium) et Oros. 

15 sociorum G 18 fuerat G 20 lacerauissent Krafferi 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [c^p. 39-40] 259 

NtQov 'OQ£6Trig 'Ahtniov iirirQOxrdvog. 

vBdilni^ov' NsQa)v IdCav iirjrsQa iarixrsvvs. 

Qnis negat Aeneae magna de stirpe Neronem? 
- snstulit hic matrem^ snstnlit ille patrem. 

5 Dnm tendit citharam noBter, dnm cornna Parthus, 
noster erit Paean, ille Hecatebeletes. 

Roma domus fiet: Yeios migrate, Quirites, 
si non et Yeios occnpat ista domus. 

sed neque auctores requisiit et qnosdam per indicem delatos ad 

10 senatnm adfici grauiore poena prohibuit. transeuntem eum Isi- 8 

dorus Cynicus in publico clara uoce corripuerat, quod Naupli 

mala bene cantitaret, sna bona male disponeret; et 

Datus Atellanarum histrio in cantico quodam (^Atdl. inc. frg, F> 

vyiatve ndrsQ^ vyCaivs ii7}rsQ 

15 ita demonstrauerat, ut bibeiitem natantemque faceret, exitum 

scilicet Claudi Agrippinaeque significans^ et in nouissima 

clausula 

Orcus uobis ducit pedes 
senatum gestu notarat. histrionem et philosophum Nero nihil 
so amplins quam nrbe Italiaque summouit, uel contemptu omnis 
infamiae uel ne fatendo dolorem irritaret ingenia. 

Talem principem paulo minus quattuordecim annos per-40 

1 cf. Auson. 259, 6 matricida Nero. 22 Epit 5, 1 imperauit an- 
no8 tredecim. Eutrop. VII 15,1 per haec Romano orbi execrabilis (cf. 
p. 263, 11) ab omnibus simul destitutus est. VII, 15, 3 obiit . . . anno 
imperii quarto decimo. Oros. VII 7, 1 annis non plenis quattuordecim. 
cf. Axison. 258, 5 sq. 

1 OP6C06C M ^TitQoyLtovoL Sahellicus nero iratus latro (iatro S) 
matricida ss. in LS 2 NeOYH<t)ON Sl (quartum signum V in LST), ut 
supra distinxit Biicheler Bhein. Mus. 61 p. 308, vsovvfitpov g (edd.) 

NCPON MLS ^ncKTen^e (-t^nc ls) mls, ^KncKTeiNe tpt, 

recte G qui addit latine autem haec ss. iuuenis nero propriam matrem 
occidit (-di L) in LS 9 requisiuit quosdamque G 12 cantitaret del. 
O.Jahn male] mala MS 12 Edatus G 14 nATHPVreiNeMeTHP 
Sl (YrMNC S, T pro F in GPT, MCTeP S, MHTHP P^), corr. in <5 et 
edd. uet. 15 rem monstrauerat Betitley exitium T (at itium in 

ras. m. 2 Q) 19 senatus cum gestu G notarat Oud., notaret Sl 
<et> histrionem Bentley fort. recte (notar<^at> et) 22 principem om. UQ 

11* 



Digitized^y VjOOQ lC 



260 C. SVETONI TRANQVILLI 

pessus terrarum orbis tandem destituit, initium facientibus 
Gallis duce lulio Vindice, qui tum eam prouinciam pro prae- 
tore optinebat. 

2 Praedictum a mathematieis Neroni olim erat fore ut 
quandoque destitueretur; unde illa uox eius celeberrima: t6 s 
XBXVLOV iiiiccg SiaxQBtpai^ quo maiore scilicet uenia meditare- 
tur citharoedicam artem, principi sibi gratam. priuato neces- 
sariam. spoponderant tamen quidam destituto Orientis domi- 
nationem, nonnulli nominatim regnum Hierosolymorum, plu- 
res omnis pristinae fortunae restitutionem. cui spei pronior, lo 
Britannia Armeniaque amissa ac rursus utraque recepta^ de- 

3 functum se fatalibus malis existimabat. ut uero consulto 
Delphis Apolline septuagensimum ac tertium annum cauen- 
dum sibi audiuit, quasi eo demum obiturus, ac nihil con- 
iectans de aetate Galbae, tanta fiducia non modo senectam is 
sed etiam perpetuam singularemque concepit felicitatem, ut 
amissis naufragio pretiosissimis rebus non dubitauerit inter 
suos dicere pisces eas sibi relaturos. 

4 Neapoli de motu Gfalliarum cognouit die ipso quo ma- 
trem occiderat, adeoque lente ac secure tulit ut gaudentis «o 
etiam suspicionem praeberet tamquam occasione nata spolian- 
darum iure belli opulentissimarum prouinciarum; statimque 
in gymnasium progressus certantis atbletas effusissimo studio 
spectauit. cenae quoque tempore interpellatus tumultuo- 
sioribus litteris hactenus excanduit, ut malum iis qui de- ts 
scissent minaretur. denique per octo continuos dies non 
rescribere cuiquam, non mandare quid aut praecipere cona- 

41tu8 rem silentio obIit[t]erauit. edictis tandem Vindicis con- 
tumeliosis et frequentibus permotus senatum epistula in ul- 
tionem sui reique publicae adhortatus est, excusato languore so 

11 w. ad p. 258, 14 

2 Galliis Bentley 6 creberrima Bentley tot €XNION M, tote 
eXNION X, TOVeXNION T 6 AI^TP€C<t>ei (Mdi- i, DIA- S) MLS, 
Wdi{uel AI^)TPe<t>ei reZ., duc»Qi'ilfSi Tumehus e Dione, &bI rQitpsi Is, 
VossitM 8 quidem (e paetie erasa) M dominationem (ordinationem 
II) orientis T 10 oms M 12 malis fatalibus ^stimabat G 19 de 
ipBO qui G 20 gaudentis Beroaldus, gaudentib(uB) (-dendi IIB) Sl, 
perscriptum in G 21 occasionem nactus s Bentley 28 Vindicis 
^'et^ Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [OAF. 4/lh-4M] 261 

faucinm; propter quem non adesset. nihil autem aeque do- 
luit^ quam ut malum se citharoedum increpitum ac pro Ne- 
roue Ahenobarbum appellatum; et nomen quidem gentile, 
quod sibi per contumeliam exprobraretur, resumpturum se 

h professus est deposito adoptiuo, cetera conuicia^ ut falsa^ non 
alio argumento refellebat^ quam quod etiam inscitia sibi tanto 
opere <^e>laboratae perfectaeque a se artis obiceretur, singulos 
subinde rogitans^ nossentne quemquam praestantiorem. 
sed urgentibus aliis super alios nuntiis Romam praetrepidus 2 

10 rediit ; leuiterque modo in itinere friuolo auspicio mente 
recreata, cum adnotasset insculptum monumento militem 
Gallum ab equite R. oppressum trahi crinibus, ad eam 
speciem exiluit gaudio caelumque adorauit. ac ne tunc qui- 
dem aut senatu aut populo coram appellato quosdam e pri- 

16 moribus uiris domum euocauit transactaque raptim consulta- 
tione reliquam diei partem per organa Xl^^jdratdica noui et 
ignoti generis circumduxit, ostendensque singula^ de ratione 
ac dif&cultate cuiusque disserens, iam se etiam prolaturum 
omnia in theatrum affirmauit, si per Vindicem liceat. 

so Postquam deinde etiam Galbam et Hispanias desciuisse42 

coguouit^ conlapsus animoque male facto diu sine uoce et 
prope intermortuus iacuit, utque resipiit^ ueste discissa, ca- 
pite conuerberato^ actum de se pronuntiauit consolantique 
nutriculae et aliis quoque iam principibus similia accidisse me- 

S5 moranti^ se uero praeter ceteros inaudita et incognita 
pati respondity qui summum imperium uiuus amitteret. 
uec eo setius quicquam ex consuetudine luxus atque desidiae 2 
omisit uel inminuit; quin immo, cum prosperi quiddam ex pro- 
uinciis nuntiatum esset, super abundantissimam cenam iocularia 



20 Oro8. VII 7, 13 postquam Galbam in Hispania imperatorem 
creatnm ab exercitn cognouit, totuu animo ac spe concidit. 

2 ac] et G^ 7 elaboratae Bernegger {Bentley) perfect^ G 1 1 in- 
jBculptii in (r 13 exiliuit GQR, -liit S* acj at L 16 eouocauit M 
16 reliqua diei parte eos Casaiib. 17 ^ac]> de uel de<^que]> Bentley, 
hoe etiam Oud. 18 de facultate Comelissen 20 descisse N 21 male 
fracto X (uiUg.), om. (cum praeced. que) j^^, labefacto g {Heinsius) 22 inter- 
mortuos M, instar mortuus L resipiit MPOT, -puit rel. et N discussa 
MIIQS, descissa L 28 prospere XNd quidam M 29 fuisset (r 



Digitized by VjOOQ lC 



262 C. SVETONI TRANQVILLI 

in defectionifl duces carmina lasciueque modulata, quae uulgo 
notuerunty etiam gesticulatus est; ac spectaculis theatri clam 
inlatus cuidam scaenico placenti nuntium misit abuti eum 
occupationibus suis. 

43 Initio statim tumultus multa et inmania^ uerum non ab- 6 
horrentia a natura sua creditur destinasse: successores per- 
cussoresque summittere exercitus et prouincias regentibus^ 
quasi conspiratis idemque et unum sentientibus ; quidquid 
ubique exulum^ quidquid in urbe hominum Gallicanorum es- 
set contrucidare: illos ne desciscentibus adgregarentur^ hos lo 
ut conscios popularium suorum atque fautores; Gallias exer- 
citibus diripiendas permittere; senatum uniuersum ueneno per 
conuiuia necare; urbem incendere feris in populum immissis^ 

2 quo dif&cilius defenderentur. sed absterritus non tam paenitentia 
quam perficiendi desperatione credensque expeditionem necessa- is 
riam, consules ante tempus priuauit honore atque in utriusque 
locum solus iniit consulatum^ quasi fatale esset non posse Gallias 
debellari nisi a consule. ac susceptis fascibus cum post epulas 
triclinio digrederetur, innixus umeris familiarium affirmauit, 
simul ac primum prouinciam attigisset, inermem se to 
in conspectum exercituum proditurum nec quicquam 
aliud quam fleturum^ reuocatisque ad paenitentiam 
defectoribus insequenti die laetum inter laetos canta- 
turum epinicia, quae iam nunc sibi componi oporteret. 

44 In praeparanda expeditione primam curam habuit deli- ss 
gendi uehicula portandis scaenicis organis concubinasque, quas 
secum educeret, tondendi ad uirilem modum et securibus pel- 
tisque Amazonicis instruendi. mox tribus urbanas ad sacra- 
mentum citauit ac nullo idoneo respondente certum dominis 
seruorum numerum indixit; nec nisi ex tota cuiusque familia 9o 
probatissimoS; ne dispensatoribus quidem aut amanuensibus 

12 Victor Caes. 5,14 urbein incendio, plebem feris uulgo missis, 
senatum pari morte tollere decreuerat. cf. Oroa. VII 7, 13 cumque in- 
credibilia perturbandae^ immo subruendae rei publicae mala moliretur* 

2 innotuerunt IIQ 10 nec M 14 defenderetur T (at in E rasura 
supra quartam e) absterritus est G 18 a] a se g et edd. recentiores 
19 famulorum IIB 21 nec] ne X 22 quam om. M 24 oporterent 
M^, oporteret. At Bentley 29 idonee B, ideo IPQ de minis G 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [ojlp. is-M] 263 

exceptis, recepit. partem etiam census omnes ordines con- 2 
ferre iussit et insuper inquilinos priuatarum aedium atque 
insularum pensionem annuam repraesentare fisco; exegitque 
ingenti fastidio et acerbitate uummum asperum^ argentum 

6 pustulatum^ aimun ad obrussam^ ut plerique omnem collatio- 
nem palam recusarent^ consensu flagitantes a delatoribus po- 
tius reuocanda praemia quaecumque cepissent. ex annonae45 
quoque caritate Iucranti[a] adcreuit inuidia; nam et forte ao- . 
cidit, ut in publica fame Alexandrina nauis nuntiaretur pul- 

10 uerem luctatoribus aulicis aduexisse. 

Quare omnium in se odio incitato nihil contumeliarum 2 
defait quin subiret. statuae eius a uertice cirrus appositus 
est cum inscriptione Graeca: nunc demum agona esse^ et 
traderet tandem. alterius collo ascopa deligata simulque 

15 titulus: ego quid potui? sed tu culleum meruisti. ascri- 
ptum et columnis^ etiam Gallos eum cantando excitasse. 
iam noctibus iurgia cum seruis plerique simulantes crebro 
Yindicem poscebant. 

Terrebatur ad hoc euidentibus portentis somniorum et46 

so auspiciorum et ominum, cum ueteribus tum nouis. numquam 
antea somniare solitus occisa demum matre uidit per quietem 
nauem sibi regenti extortum gubemaculum trahique se ab 
Octauia uxore in artissimas tenebras et modo pinnatarum for- 
micarum multitudine oppleri, modo a simulacris gentium ad 

20 Tert. de anima 44 (p. 373, 13 Vind.) sed et Neronem Suetonius 
et Thrasymedem Theopompus negant unquam Bomniasse, nisi uix Nero- 
nem in ultimo exitu post pauores suos. 



1 Recepit etiam partem G 4 acerbitae M argenteum G 6 pustu- 
latum G^ poBtulatum TP aurum om. TLQ adeo bruBsam G, ad obrusam 7T, 
obruBam T (i: obrizam 88. in B) 8 lucranti (Jud , lucrantia (luct- Og) St, 
lucrantium g {inde lucranti tum Lipsius)^ luctantium Sahellicus, flagrantior 
Bentley 9 fama M 12 fuit Ernesti cyrruB Q, curruB X 13 est 
om. G 14 raderet Turnehus ascopa (ac scopa B, et sc- UQ) SL, 
aBCopera edd. cum Politiano (g), ascoma Tumehus, &a7i6g et tum prae- 
ligatuB Howard deligata T, delicata MGX 15 ego quod potui 

Torr. (coU. Ter. Phorm. 478), egi quod potui Gruter., ego quid? potui 
(dcU.) Chawner, egi ego quod potui Howard 16 columnae WQ 

etiam] iam WQ et pars edd. (Boih) 17 iam] etiam Torr. pleris- 
que MGB9 19 et auspiciorum om. G 20 omnium MX (ni in ras. 
m.lM, omiu L\ hominum 27* 22 nauim G 28 pennatarum GXTN 



Digitized by VjOOQ lC 



264 C. SVETONI TRANQVILLI 

Pompei theatrum dedicatarum circumiri arcerique progressu; 
asturconem, quo maxime laetabatur, posteriore corporis parte 
in simiae speciem transfiguratum ac tantum capite integro 

2 hinnitus edere canoros. de Mausoleo^ sponte foribus pate- 
factis, exaudita uox est nomine eum cientis. Kal. lan. exor- » 
nati Lares in ipso sacrificii apparatu conciderunt; auspicanti 
Sporus anulum muneri optulit, cuius gemmae scalptura erat 
Proserpinae raptus; uotorum nuncupatione, magna iam ordi- 

S num frequentia, uix repertae Capitolii claues. cum ex ora- 
tione eius, qua in Yindicem perorabat^ recitaretur in senatu i» 
daturos poenas sceleratos ac breui dignum exitum facturos, 
conclamatum est ab uniuersis: tu facies, Auguste. obser* 
uatum etiam fuerat nouissimam fabulam cantasse eum publice 
Oedipodem exulem atque in boc desisse uersu (Jrcig. frg, 
adesp, sy, is 

d^avatv fi' avcDys 0vyya^g^ ^^^^(>9 TcatrJQ. 
47 Nuntiata interim etiam ceterorum exercituum defectione 
litteras prandenti sibi redditas concerpsit, mensam subuertit, 
duos scyphos gratissimi usus, quos Homerios a caelatura car- 
minum Homeri uocabat, solo inlisit ac sumpto a Lucusta v> 
ueneno et in auream pjxidem condito transiit in hortos Ser- 
uilianos, ubi praemissis libertorum fidissimis Ostiam ad clas- 
sem praeparandam tribunos centurionesque praetorii de fugae 

2 societate temptauit. sed partim tergiuersantibus, partim aperte 
detrectantibus, uno uero etism froclBmhnie <^Verg, Am. 12,646^: n 

usque adeone mori miserum est? 
uarie agitauit, Parthosne an Galbam supplex peteret, an 
atratus prodiret in publicum proque rostris quanta maxima 

27 cf. Victor Caes. 5, 14 



1 dedicaturum X circuiri G^g 6 sacrificia L, fuitne sacrifici.^ 
7 Bcalptura corr. ex scu- ut uid. 11, sculptura rel. (Sl\ cf. Galba 10 
9 exhortatione ()i<m. T) GT 10 quam in FST 11 exitium GQ 
12 facias L 14 desisBe sr (TotT., Salmas.), dedisse MLOT, ^^edisse 
S {s8. m. 2), dixisse P, finem dediBse G., decidisse T 16 M€N{i)r€ 

MGPB, corruptius rel. (M€N- Sl), cf Dio 63,28 ss. mori quidem 

cum uxore mater pater in LS 19 homericos a U, homeriana G 

20 locusta QPT 23 apparandam Bentley 25 detractantibnB GLII 
27 uaria UQ (uulg.) aut Galliam Bentley 28 atraciis Q, atractus /I*P*, 
attractuB n*RLT quanto T {in 11 corr. ex quanta m. 1\ quam BentHey 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAP. 46-«] 265 

posset miseratione ueniam praeteritorum precaretor^ ac ni 
fleziflset animos, uel Aegypti praefecturam concedi aibi oraret. 
inuentus est postea in scrinio eius hac de re sermo formatus; 
sed deterritum putant^ ne prius quam in forum perueniret 

6 diecerperetur. 

Sic cogitatione in posterum diem dilata ad mediam fere s 
noctem excitatus, ut comperit stationem militum recessisse, 
profiiluit e lecto misitque circum amicoS; et quia niliil a quo- 
quam renuntiabatur^ ipse cum paucis hospitia singulorum adiit. 

10 uerum clausis omnium foribus, respondente nuUo; in cubi- 
culum rediit, unde iam et custodes diffugerant, direptis etiam 
straguliSy amota et pjxide ueneni; ac statim Spiculum mur- 
millonem uel quemlibet alium percussorem^ cuius manu peri- 
ret, requisiit et nemine reperto: ergo ego, inquit, nec ami- 

16 cum habeo nec inimicum? procurritque, quasi praecipita- 
turus se in Tiberim. sed reuocato rursus impetu aliquid se-4S 
cretioris latebrae ad colligendum animum desiderauit, et offe- 
rente Phaonte liberto suburbanum suum inter Salariam et 
Nomentanam uiam circa quartum miliarium, ut erat nudo 

so pede atque tunicatus, paenulam obsoleti coloris superinduit 
adopertoque capite et ante faciem optento sudario equum in- 
scendit quattuor solis comitantibus, inter quos et Sporus erat. 
statimque tremore terrae et fulgure aduerso pauefactus audiit 2 
e proximis castris clamorem militum et sibi aduersa et Gal- 

S5 bae prospera omiuaDtium, etiam ex obuiis uiatoribus quen- 
dam dicentem: hi Neronem persequuntur, alium sciscitan- 

18 Epit, 5^7 cum sane prius nullo reperto, a quo feriretur, ex- 
clamaret: 'itane nec amicum habeo nec inimicum?' cf. Victor Com, 5, 16 
desertuB undique . . . cum implorans percuBsorem diu ne ad mortem qui- 
dem meruisset officium. 17 Eutrop. VII 15, 1 e Palatio fugit et in 
suburbano se liberti sui, quod inter Salariam et Nomentanam uiam 
ad quartum urbis miliarium est^ interfecit {cf. Hier. chron. a. 2084 
Oro8. VII 7j 13) 22 Epit. 5, 7 desertus undique noctis medio egressus 
urbem sequentibus Phaone, Epaphrodito Neophjtoque et spadone Sporo. 

1 peccatorum post praeteritomm add. T nisi IIQ 8 est om. 
WQ 4 in ow. X (n<m T) 6 delata TS 8 prosiliit S^T circum 
<ad> BerUky (misit qui citarent a. iV) 11 defngerant S, fugerant G 
14 lequisiuit GTN, inquisiit T ergo] ego G 21 obtenso IIQ 

ascendit IIRL^N (cf lul. 61 Tit. 4) 22 solum T, tantum N 28 au- 
dinit M* 26 hii MLSQ persecuntur GHRLST 



Digitized by VjOOQ lC 



266 C. SVDTONl TRANQVILLI 

tem: ecquid in urbe noui de Nerone? equo autem ex 
odore abiecti in uia cadaueris constemato^ detecta facie agni- 

8 tus est a quodam missicio praetoriano et salutatus. ut ad 
deuerticulum uentum est, dimissis equis inter fruticeta ac 
uepres per harundineti semitam aegre nec nisi strata sub pe- 5 
dibus ueste ad ^a^uersum uillae parietem euasit. ibi hor- 
tante eodem Phaonte^ ut interim in specum egestae harenae 
concederet, negauit se uiuum sub terram iturum, ac parumper 
commoratus^ dum clandestinus ad uillam introitus pararetur, 
aquam ez subiecta lacuna poturus manu hausit et: haec est^ 10 

4 inquit^ Neronis decocta. dein diuolsa sentibus paenula tra- 
iectos surculos rasit, atque ita quadripes per angustias effos- 
sae cauemae receptus in proximam cellam decubuit super 
lectum modica culcita^ uetere pallio strato^ instructum; fame- 
que et iterum siti interpellante panem quidem sordidum ob- is 
latum aspematus est^ aquae autem tepidae aliquantum bibit. 
49tunc uno quoque hinc inde instante ut quam primum se im- 
pendentibus contumeliis eriperet, scrobem coram fieri impera- 
uit dimensus ad corporis sui modulum^ componique simul^ si 
qua inuenirentur^ firusta marmoris et aquam simul ac ligna so 
conferri curando mox cadaueri^ flens ad singula atque identi- 
dem dictitans: qualis artifex pereo! 

2 Inter moras perlatos a cursore Phaonti codicillos praeri- 

puit legitque se hostem a senatu iudicatum et quaeri, ut 



24 Eutrop. VII 15, 1 a senatu hostiB iudicatas ; cum quaereretur 
ad poenam (inde Hier. chron. 2084), quae poena erat taHs, ut nudus 
per publicum ductus fnrca capiti eius inserta uirgis nsque ad mortem 
caederetur atque ita praecipitaretur a saxo, e Palatio fiigit. Epit.5,7 
ubi aduentare Nero Galbam didicit senatusque sententia constitotum, 
nt more maiorum coUo in fnrcam coniecto uirgis ad necem caederetur. 
Oros. VII 7, 13 hostis a senatu pronxmtiatus. 



1 etquid Sl, quid <f, eorr. <5 {ed. Bom. II) ex X, e M, eiue G, om. T 
fofi. rectius 3 ut UQST, sed ut N, om. rel. 4 fructiceta MUT, 
fructecta^ 5 sub UQ {edd.), om. rel. etN pellibus G 6 adaenum A, 
eorr. I. F. Gronov. 7 in om. M 8 conderetur T terra Q, terras G 
9 clamdestinuB MIILST 10 potaturus (r jT^ potiturusX^ 11 deinde 
TQ* diuolsa M^LP, diuulsa GTN, deuulsa 3f* 12 quadrupea 

TLRPTN 14 strato instructum] instratum N Torr. (cf. Aag. 73), stra- 
tum Ernesti 15 et (et om. P) iterum] interim et T^ et pars edd. 

16 aliquantulum GT 17 astante X, hortante N 18 coram ae 

HPOSTN 19 demensus M 21 itidem G 23 phoanti G, phaonte JI, -tifl X 



Digitized by VjOOQ lC 



NERO [CAF. 48-60] 267 

puniatur more maioram^ interrogauitque quale id genus esset 
poenae; et cum comperisset nudi hominis ceruicem inseri 
furcae, corpus uirgis ad necem caedi, conterritus duos pugio- 
nes, quos secum extulerat^ arripuit temptataque utriusque acie 

5 rursus condidit^ causatus nondum adesse fatalem horam. 
ac modo Sporum hortabatur ut lamentari ac phmgere inciperet^ S 
modo orabat ut se aliquis ad mortem capessendam exemplo 
iuuaret; interdum segnitiem suam his uerbis increpabat: uiuo 
deformiter, turpiter — ov TCQsnst Nsgmvi^ ov nQSTCSi 

io v7}<pHv dtt iv totg totovxoig — &yB iyeiQS 6Bavt6v, iamque 
equites appropinquabant, quibus praeceptum erat ut uiuum 
eum adtraherent. quod ut sensit^ trepidanter effatus (Hom. 
II. 10, 535}: 

Tjt7r<Dv ft'[f] cjxvjtodcov afi(pl xtvnos oHata fiaXkBi 

15 ferrum iugulo adegit iuuante Epaphrodito a libellis. semia- 4 
nimisque adhuc irrumpenti centurioni et paenula ad uuhius 
adposita in auxilium se uenisse simuknti non aliud respondit 
quam: sero et: haec est fides. atque in ea uoce defecit^ 
extantibus rigentibusque oculis usque ad horrorem formidinem- 

M que uisentium. nihil prius aut magis a comitibus exegerat 
quam ne potestas cuiquam capitis sui fieret^ sed ut quoquo 
modo totus cremaretur. permisit hoc Icelus, Galbae libertus, 
non multo ante uinculis exolutus, in quae primo tumultu con- 
iectus fuerat. 

i6 Funeratus est impensa ducentorum milium, stragulis albis50 

8 Epit. 5, 7 dedecoTOse uizi, tnrpius peream. 16 Vidor Qtes. 5, 16 
desertns undiqne nisi ab spadoue . . . semet ictu transegit. Epit 5, 7 
Besmei ictu gladii transegit adiuuante trepidantem manum impuro, de 
quo diximus (t. Sporo)^ eunucho. cf. Auson. 359, 6 proprii uim per- 
tulit ensis. 



3 uero po8t corpus cidd. H 8 uiuo deformiter] dedecorose uixi 
Epit. 9 turpiter Sl, om. X^g {glossema putant Burm. Oud. dliique), 

turpius pereo JS, turpius peream Epit, morior turpiter P\ ac turpiter 
uulg. post SabeUicum NiQtov edd. Bom. 10 NH0€IIN LS, MH4>eiN 
TPT 88. 8upra Graeca non decet neronem non decet uigilare (-te 5) 
semper (semen X) in talibus resuscita te ipsum (sed resuscita te 5) 
in LS CAYTON (CMTON G^g) GBPTd po8t CCAYTON spatium 
nauem fere litterarum uacuum relictum in M 11 ut HGLTIBN, mn. 
rel. 12 eum om. Ns 15 epafrondito Halabilis G 21 quo- 

quo] quo G 22 hiceius (hicheius G, hiccius L^)Sl, corr. Politianus 



Digitized by VjOOQ lC 



268 C. SVETONI TRANQVILLI 

aaro intextis^ quibus usus Eal. lan. fuerat. reliquias Egloge 
et Alexandria nutrices cum Acte concubina gentili Domitio- 
rum monimento condidenmt, quod prospicitur e campo Martio 
impositum colli Hortulorum. in eo monimento solium por- 
pbyretici marmoris^ superstante Lunensi ara, circumsaeptum s 
est lapide Tbasio. 

51 Statura fuit prope iusta, corpore maculoso et fetido, sub- 
flauo capillo, uultu pulchro magis quam uenusto^ oculis caesis 
et hebetioribus, ceruice obesa, uentre proiecto, gracillimis 
eruribus^ ualitudine prospera: nam qui luxuriae immoderatissi- lo 
mae esset, ter omnino per quattuordecim annos languit, at- 
que ita ut neque uino neque consuetudine reliqua abstineret; 
circa cultum habitumque adeo pudendus, ut comam semper 

in gradus formatam peregrinatione Achaica etiam pone uerti- 
cem summiserit ac plerumque synthesinam indutus ligato 15 
circum coUum sudario prodierit in publicum sine cinctu et 
discalciatus. 

52 Liberalis disciplinas omnis fere puer attigit. sed a philo- 
sophia eum mater auertit monens imperaturo contrariam esse; 

a cognitione ueterum oratorum Seneca praeceptor, quo diu- so 
tius in admiratione sui detineret. itaque ad poeticam pronus 
carmina libenter ac sine labore composuit nec, ut quidam pu- 
tant; aliena pro suis edidit. uenere in manus meas pugillares 
libellique cum quibusdam notissimis uersibus ipsius chiro- 
grapho scriptis, ut facile appareret non tralatos aut dictante n 
aliquo exceptos^ sed plane quasi a cogitante atque generante 
exaratos; ita multa et deleta et inducta et superscripta ine- 

9 Einhard. 22 ceruix obesa et breuior uenterque proiectior (cf. 

Tit 3). 

1 Ecloge edd. rec. post Basil. 1533 2 Acte g {Beroaldus), acti 

MGLP, actia T'0 4 colli (Stephanus) et colle ^ (hoc fort. melius), 
coUo MLT' (Sl), collu (praeced. imposito) P, coUiculo G (G. Becker) 
porpbyritici G 6 <e> Lunensi Salmasiits, recte jpwto 7 faetido M, 
fft- GL, foet- E 8 cecis (c^cis Q) T, caesiis uulg. 10 luxoriae 

immoderatisBima M 13 ut <m. MLP coma et tum formata G 

14 pene GRL (pone corr. ex pene L, praeterea pene m marg. i") 
16 circa GS 17 disculciatus M^Q 24 libellique uel saltem que 

del G. Becker 26 scriptis del. Torr. translatos GXIIQ 26 sed 
post plane iterat M 



Digitized by VjOOQ lC 



NEBO [CAP. 50-56] 269 

rant. habuit et pingendi fingendique [maxime] non mediocre 
studium. 

Maxime autem popularitate efferebatur, onmium aemulu8y53 
qui quoquo modo animum uulgi mouerent. exiit opinio post 
scaenicas coronas proximo lustro descensiunim eum ad Olym. 
pia[m] inter athletas; nam et luctabatur assidue nec aliter 
certamina gymnica tota Graecia spectauerat quam brabeuta- 
rum more in stadio humi assidens ac, si qua paria longius 
ecessissent, in medium manibus suis protrahens. destinauerat 

10 etiam, quia ApoIIinem cantu^ Solem aurigando aequiperare 
existimaretur, imitari et Herculis facta; praeparatumque leo- 
nem aiunt, quem uel claua uel brachiorum nexibus in amphi- 
theatri harena spectante populo nudus elideret. sub exitu54 
quidem uitae palam uouerat, si sibi incolumis status perman- 

15 sisset^ proditurum se partae uictoriae ludis etiam hydrau- 
lam et choraulam et utricularium ac nouissimo die histrionem 
saltaturumque Vergili Turnum. et sunt qui tradant Paridem 
histrionem occisum ab eo quasi grauem aduersarium. erat55 
illi aetemitatis perpetuaeque famae cupido^ sed inconsulta. 

20 ideoque multis rebus ac locis uetere appellatione detracta no- 
uam indixit ex suo nomine, mensem quoque Aprilem Nero- 
neum appellauit; destinauerat et Romam Neropolim nuncupare. 

Religionum usque quaque contemptor^ praeter unius Deae56 
Syriae, hanc mox ita spreuit ut urina contaminaret; alia 

95 superstitione captus^ in qua sola pertinacissime haesit, siqui- 
dem ^im)agunculam puellarem; cum quasi remedium insidia- 
rum a plebeio quodam et ignoto muneri accepisset, detecta 
confestim coniuratione pro summo numine trinisque in die 



1 cf. Oro8. VII 7, 1 anrigas saepe sibi superasse uisus est. 



1 maxime tmmdcAio eitis quod sequttur mazima {cf. JSerm. 36 p. 292) 
3 Mazima Sl, corr. g {SabeUicus) 4 quomodo et moueret G 6 Olym- 
pia g {edd. Bom. Ven. J) 8 stadi et acsidens M {illud corr. m. 2) 

10 qui 5 {edd. Rom. Ven. I cU.) 15 proditorum T, corr. IP hydrau- 
lum M 16 histrione MR 18 histrionem (hystr- N, istr- T) TTN, 
septentrionem (septe- iPjS) MGLPS, uix cogitandum de duplici histnHonis 
nomine Paridem Septentrionem 19 perpetuoque M 21 induxit n 
{uulg.), indidit Bentley fort. recte {cf. Aug. 32 p. 71, 10) neronem G 
25 sic quidem IIB 26 acunculam Sl, corr. post SabelUcum multi, 

icunculam Egnatius {Both) 



Digitized by LjOOQIC 



270 C. SVETONI TRANQVILLI NERO [cap. 66. 67] 

sacrificiis colere perseuerauit uolebatque credi monitione eius 
futura praenoscere. ante paucos quam periret menses attendit 
et extispicio nec umquam litauit. 
57 Obiit tricensimo et secundo aetatis anno, die quo quon- 

dam Octauiam interemerat; tantumque gaudium publice prae- & 
buit, ut plebs pilleata tota urbe discurreret. et tamen non 
defuerunt qui per longum tempus uemis aestiuisque floribus 
tumulum eius omarent ac modo imagines praetextatas in 
rostris proferrent, modo edicta quasi uiuentis et breui magno 
2 inimicomm malo reuersuri. quin etiam Vologaesus Partho- lo 
mm rex missis ad senatum legatis de instauranda soeietate 
hoc etiam magno opere orauit, ut Neronis meraoria coleretur. 
denique cum post uiginti annos adulescente me extitisset 
condicionis incertae qui se Neronem esse iactaret, tam fauo- 
rabile nomen eius apud Parthos fuit, ut uehementer adiutus is 
et uix redditus sit. 



3 Eutrop. VII 15, 3 obiit tricesimo et altero aetatis anno {Hier. 
chron. a. 2084 anno aetatis XXXII). Epit. 5, 8 periit anno aetatis tri- 
cesimo secundo. 4 Epit. 5, 9 ceterum adeo cunctae prouinciae om- 

nisque Roma interitu eius exultauit, ut plebs induta pilleis (palliis 
Landolf.) manumissionum tamquam saeuo exempta domino triumpharet. 
9 Epit. 5, 8 hunc Persae in tantum dilexerunt, ut legatos mitterent 
orantes copiam construendi monumenti. 



1 motione G 4 trigesimo ii. {om. et) G MeToEtUrop. 5 prae- 
buit] fuit POT, p(opulo) R. fuit Oud. 10 uologaosus POT, -gesus TL^ 
11 exmissis MLP 13 xx. GTLPT 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesamm explic. nero. incipit 
galba feliciter M et sim. TIR (feliciter om. B) explicit nero. incipit 
galba liber septimus feliciter Q nero explicit. incipit galba feliciter G 
explicit lib. YI. incipit de galba lib. VII LS (de galba om. S) nuUa 
suhscr. in P 





Digitized by VjOOQ lC 





C. SVETONI TRMQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

LIBER Vn 

GALBA OTHO VITELLIVS 

GALBA 

Progenies Caesarum in Nerone defecit: quod futurum 1 
complnribus quidem signis, sed uel euidentissimis duobus ap- 
paruit. Liuiae olim post Augusti statim nuptias Yeientanum 
sunm reuisenti praeteruolans aquila gallinam albam ramulum 
s lauri rostro tenentem, ita ut rapuerat, demisit in gremium; 
cumque nutriri alitem, pangi ramulum placuisset, tanta pullo- 
rum suboles prouenit, ut hodieque ea uilla ad Gallinas uoce- 
tur, tale uero lauretum, ut triumphaturi Caesares inde laureas 
decerperent; fuitque mos triumphantibus, alias confestim eo- 



1 sqq. Victor Caes. 5,17 hic finis CaeBarum genti fdit: quem fore prodi- 
giomm multa denuntiauere praecipueque eomm praediis arescens lauri 
nemuB dicatum triumphantibus atque interitus gallinarum, quae adeo 
multae albaeque erant aptioresque religionibus, ut iis Romae habeatur 
hodie locofl. Eutrop. VII 15, 3 in eo omnis Augusti familia consumpta 
est {JSier, chron. a. 2084 Oros. VII 7, 13). Sckol luu. 4, 38 in illo 
Caesamm origo defecit. cf. Auson. 266, 1 

2 uel om. T {uulg.) 7 hodie quoque JT (uulg.), hodie X 9 post 
decerperent spatium uersus unius tt dimidii uacuum relictum in M 
fuitqTie moB triumphantibus del. Bentley legens decerperent et alias . . . 
pangerent; obsematum est et sub eqs. alias] eas Lipsius^ illas Burm. 
propter Plin. nat. hist. XV 136 sq. 



Digitized by LjOOQIC 



272 C. SVETONI TRANQVILLI 

dem loco pangere; et obseruatum est sub cuiusque obitum ar- 
borem ab ipso institutam elanguisse. ergo nouissimo Neronis 
anno et silua omnis exaruit radicitus, et quidquid ibi gallina- 
rum erat interiit. ac subinde tacta de caelo Gaesarum aede 
capita omnibuB simul statuis deciderunt; Augusti etiam scep- 5 
trum e manibus excussum est. 

2 Neroni Galba successit nullo gradu contingens Caesarum 
domum^ sed baud dubie nobilissimus magnaque et uetere pro- 
sapia^ ut qui statuarum titulis pronepotem se Quinti Catuli 
Capitolini semper ascripserit, imperator uero etiam stemma in 10 
atrio proposuerit, quo patemam originem ad louem, matemam 
ad Pasiphaam Minonis uxorem referret. 

3 Imagines et elogia uniuersi generis exequi longum est, 
familiae breuiter attingam. qui primus Sulpiciomm cognomen 
Galbae tulit cur aut unde traxerit, ambigitur. quidam putant, is 
quod oppidum Hispaniae frastra diu oppugnatum inlitis de- 
mum galbano facibus succenderit; alii^ quod in diutuma uali- 
tudine galbeo^ id est remediis lana inuolutis, assidue uteretur; 
nonnulli, quod praepinguis fuerit uisuS; quem galbam Galli 
uocent; uel contra; quod tam exilis, quam sunt animalia quae so 

2 in aesculis nascuntur appellanturque galbae. familiam illu- 
strauit Seruius Galba consularis, tempomm suomm +et elo- 
quentissimus, quem tradunt Hispaniam ex praetura optinentem, 
triginta Lusitanorum milibus perfidia trucidatis, Yiriat[h]ini 
belli causam extitisse. eius nepos ob repulsam consulatus in- n 
fensus lulio Caesari, cuius legatus in Gallia fuerat, conspi- 
rauit cum Cassio et Bmto, propter quod Pedia lege damnatus 

7 Eutrop. VII 16, 1 huic Sernius Galba succesBit antiquissimae 
nobilitatiB senator. Victor Caes. 6^ 1 haud secus nobilis e gente cla- 
rissima Sulpiciorum {Ejpit. 6, 1). 

1 et] ut TP est] eat et MS 9 sequenti M, sequuti P Catuli om. X 
12 pasiphaam (phaa-d) Md^ pasipham (passi- P) XT, -phen (r, t phe 
8S. n* {cf. Nero 12) minonis MLBd, minois rel. {cf. Tib. 70) 13 elogia 
WQt eologia MLT, eulogia rel. 16 illatis T 19 uiBus] et obesus uel ut 
uitulus Bentley quem GL T, quam MPOSTd, qualem Bentiey 20 uocant 
S? {Bentley) tam om. B (Bentley) quam] quod 3f , qualia sr (Bentley) 
22 et om. W (uulg.)^ alioqui aut uel scrihendtm uidetur («c Bentley, 
C. F. W. Miiller) aut stutuenda lacuna (ditiBBimuB auctore Casaubono Bur- 
mannus ex Appiano Hisp. 60) 24 uiriatini 1 25 causa MX9 {non T) 
infensuB om. G 26 legatus] inlatus (ill- QB)MT, i: legatuB ss. B, carr, IP 



Digitized by VjOOQ lC 



6ALBA [CAP. 1-4] 273 

est. ab hoc sunt imperatoris Galbae auus ao pater: auus cla- 3 
rior studiis quam dignitate — non enim egressus praeturae 
gradum — multiplicem nec incuriosam historiam edidit; pater 
consulatu functus, quanquam breui corpore atque etiam gibber 

6 modicaeque in dicendo fiBKniltatis; causas industrie actitauit. 
uxores habuit Mummiam Acbaicam, neptem Catuli proneptem* 4 
que L. Mummi^ qui Corinthum excidit; item Liuiam Ocellinam 
ditem admodum et pulcbram, a qua tamen nobilitatis causa 
appetitus ultro existimatur et aliquanto enixius, postquam 

10 Bubinde instanti uitium corporis secreto posita ueste detexit, 
ne quasi ignaram fallere uideretur. ex Achaica liberos Gaium 
et Seruium procreauit, quorum maior Gaius attritis facultati- 
bus urbe cessit prohibitusque a Tiberio sortiri anno suo pro- 
consulatum uoluntaria morte obiit. 

15 Ser. Galba imperator M. Yalerio Messala Cn. Lentulo 4 

cons. natus est V TTTT Kal. lan. in uilla colli superposita prope a.s» c. 
Tarracinam sinistrorsus Fundos petentibuS; adoptatusque a 
nouerca sua Liuia nomen et Ocellare cognomen assumpsit 
mutato praenomine; nam liucium mox pro Sernio usque 

so ad tempus imperii usurpauit. constat Augustum puero adhuc^ 
salutanti se inter aequales, apprehensa buccula dixisse: xal 
6v tixvov TYig aQpi<^ ii^fbv xaQatQwlri. sed et Tiberius, cum 
comperisset imperaturum eum uerum in senecta: uiuat sane, 
ait, quando id ad nos nihil pertinet. auo quoque eius 2 

96 fulgur procuranti, cum exta de manibus aquila rapuisset et 
in frugiferam quercum contulisset; responsum est summum 
sed serum imperium portendi familiae; et ille irridens: sane^ 
inquit^ cum mula pepererit. nihil aeque postea Oalbam 
temptantem res nouas confirmauit quam mulae partus^ ceteris- 



2 Btndio 17' g (Burui.) 4 quam {pro qaanquam) X 6 achaia- 
cam GLP et aic corr. in J?, achaiam IIQS 11 achaiaca L et sic 

eorr. in JR, achaia IIQ 12 sergium Sl^ corr. Glareanus, cf. l. 19 

13 consulatum G 16 Ser. 3f, Sergius rel. imp MPS, impr GL 
Cn.] debuit L. 17 terracinam Sl, cf. Tib. 39 Binistrosus MB 

{sic Suet.?')^ siniBtros U, siuiBtrorsum GT 18 liuia A, Liuii ? Beroald. 
(Liui Boih)^ Liuium HeinsiuSy Linianum Bentley ocellare (occella- 
re nT) Sl, Ocellae ed. Basil. 1533 {lioth al.) 19 Bcrgio Sl, ef l 12 

22 TTdiPdiTPOi)ZH(-Ze P) fi, corr. Tumebus praeferena tainen eum aliis 
naQaysva^ e Diane 64, 1 {yBvari Dio 57, 19) 25 frugiferum M&b 
Ststokivs ed. Ihm. I. 18 



Digitized by VjOOQ lC 



274 C. SVETONI TEANQVILLI 

que ut obscaenum ostentum abhorrentibus, solus pro laetis- 
simo accepit memor sacrificii dictique aui. 
8 Sumpta uirili toga somniauit Fortunam dicentem^ stare 

se ante fores defessam et nisi ocius reciperetur^ cuicumque 
pbuio praedae futuram. utque euigilauit; aperto atrio simula- s 
crum aeneum deae cubitali maius iuxta limen inuenit idque 
gremio suo Tusculum, ubi aestiuare consueuerat; auexit et in 
parte aedium consecratum menstruis deinceps supplicationibus 
et peruigilio anniuersario coluit. 

4 Quanquam autem nondum aetate constanti ueterem ciui- lo 
tatis exoletumque morem ac tantum in domo sua haerentem 
obstinatissime retinuit^ ut liberti seruique bis die frequentes 
adessent ac mane saluere, uesperi ualere sibi singuli dicerent. 

5 inter liberales disciplinas attendit et iuri. dedit et matrimp- 
nio operam; uerum amissa uxore Lepida duobusque ex ea is 
filiis remansit in caelibatu neque sollicitari ulla condicione 
amplius potuit, ne Agrippinae quidem, <quae> uiduata morte 
Domiti[i] maritum quoque adhuc necdum caelibem Galbam 
adeo omnibus sollicitauerat modis, ut in conuentu matrona- 
rum correpta iurgio atque etiam manu pulsata sit a matre so 
Lepidae. 

2 Obseruauit ante omnis Liuiam Augustam, cuius et uiuae 

gratia plurimum ualuit et mortuae testamento paene ditatus 
est; sestertium namque quingenties praecipuum inter legatarios 
habuit, sed quia notata, non perscripta erat summa, herede n 
Tiberio legatam ad quingenta reuocante, ne haec quidem 
accepit. 

6 Honoribus ante legitimum tempus initis praetor com- 
missione ludorum Ploralium nouum spectaculi genus elephan- 
tos fanambulos edidit; exim prouinciae Aquitaniae anno fere so 

1 portentum (pro- T) GTq 7 conBuerat HPGLSQ 8 <prima> 
parte Boissevain 10 autem om. n*g pars edd. (aut ss. /!•) 11 sua 
domo G 16 amplius conditione G 17 ne] neq: M quae hic add. 
G. Becker, post Domitii hdbcnt UQL^ (uulg.) uiduata MG, uiduatae 
{uel -te) rel (uulg.), uiduata {uel uidua) <ea> Bentley 18 nedum g 

{Oud.) necdum caelibem glossema putat Torr, 24 quinquagies 

ConSauh cum post quingenties add. T' (uulg.) 26 habuit sed Gi 

{Bentley), habuisset rel. (uulg.) 26 quingenta] l. G 28 praeter 

commissioneB G 80 bfiinambulos M, et fonambulos G (elefantorum 
phun- T) exim MG, exin XT, exinde Q^&, cf. Vesp. 4 



Digitized by VjOOQ lC 



GALBA [CAP. 4-7] 275 

praefait; mox consulatum per sez menses ordinarium geesit 
euenitque ut in eo ipse "fL. Domitio patri Neronis, ipsi Sal- 
uius Otho pater Othonis succederet; uelut praesagium in- 
sequentis casus, quo medius inter utriusque filios extitit im- 
5 perator. 

A Graio Caesare < in locum Gaetu>lici substitutus, 2 

postridie quam ad legiones uenit, sollemni forte spectaculo plau- 
dentes inhibuit data tessera, ut manus paenula[s] continerent; 
statimque per castra iactatum est (^FPJR p. 369^: 

10 disce miles militare: Galba est, non Gaetulicus. 

pari seueritate interdixit commeatus peti. ueteranum ac tiro- 8 
nem militem opere assiduo corroborauit matureque barbaris, 
qui iam in Galliam usque proruperant, coercitis, praesenti 
quoque Gaio talem et se et exercitum approbauit, ut inter 

15 innumeras contractasque ex omnibus prouinciis copias neque 
testimonium neque praemia ampliora ulli perciperent; ipse 
maxime insignis, quod campestrem decursionem scuto mode- 
ratus, etiam ad essedum imperatoris per uiginti passuum 
milia cucurrit. 

20 Caede Gai nuntiata multis ad oceasionem stimulantibus 7 

quietem praetulit. per hoc gratissimus Claudio receptusque 
in cohortem amicorum tantae dignationis est habitus, ut cum 
subita ei ualitudo nec adeo grauis incidisset, dilatus sit expe- 
ditionis Britannicae dies. Africam pro consule biennio optinu- 

10 Epit. 6^3 ante Bumptam dominationem multas prouincias egre- 
gie adminiBtrauit, militem seueriBsime tractanB, ita ut ingresso eo 
castra unlgaretui Btatim: 'disce militare mileB, Galba est, non Gae- 
tulicus'. 

1 sex] VI 6r2?, tres Tg 2 lucio G, debuit Cn. {sic Torr.), an de- 
lendum L.? 4 quod UQ 6 Caesare del. Bentley lici MX, licio G, 
liclB (-iifl JB) T, licie (-§) 0<s : lactinae supplendae guod Rothius proposuit 
<^in locum Gaetu^lici non sufficere perspexit Madvig addens in admini- 
stratione exercitus Germanici {malim legatus Germaniae superioris, cf. 
Herm. 36 p. 291); e prioribus Gaetulico legerant Stephanus (Turnebus), 
Graetulici uice Heinsius subtitus posteridie M 8 manus paenula 
Salmasius^ manus paenulas (-is OST) MXT (ii), manu paenulas G 
(Becker) 11 commeatus ueterano {u^l -nis). Ac Bentley 13 gallia 
MGX usque quaque prorupe G 14 et se et] et se Mn\ esse Q 
18 imperatori Bentley 20 occasionem <captandam> G. Becker 

23 sublata G 

18* 



Digitized by VjOOQ lC 



276 C. SVETONI TRANQVILLl 

it extra Bortem electus ad ordinaiidam prouinciam et intestina 
dissensione et barbaroram tumultu inquietam; ordinauitque 
magna seueritatis ac iustitiae cura etiam in paruulis rebus. 
2 militi, qui per expeditionem artissima annona residuum ciba- 
riorum tritici modium centum denariis uendidisse arguebatur, s 
uetuit; simul atque indigere cibo coepisset^ a quoquam opem 
ferri; et is fame extabuit. at in iure dicendo cum de proprie- 
tate iumenti quaereretur^ leuibus utrimque argumentis et testi- 
bus ideoque difBcili coniectura ueritatis; ita decreuit ut ad 
lacum^ ubi adaquari solebat^ duceretur capite inuoluto atque lo 
ibidem reuelato eius esset, ad quem sponte se a potu rece- 
pisset. 

8 Ob res et tunc in Africa et olim in Germania gestas 
omamenta triumpbalia accepit et sacerdotium triplex, inter 
quindecimuiros sodalesque Titios item Augustales cooptatus; i& 
atque ex eo tempore prope ad medium Neronis principatum 
in secessu plurimum uixit^ ne ad gestandum quidem umquam 
iter ingressus quam ut secum uehiculo proximo decies sester- 
tium in auro efferret, donec in oppido Fundis moranti Hispania 

2 Tarraconensis oblata est. acciditque, ut cum prouinciam in- so 
gressus sacrificaret^ intra aedem publicam puero e ministris 
acerram tenenti capillus repente toto capite canesceret, nec 
defuerunt qui interpretarentur significari rerum mutationem 
successurumque iuueni senem^ hoc est ipsum Neroni. non 
multo post in Cantabriae lacum fulmen decidit repertaeque s5 
Bunt duodecim secures, haud ambiguum summae imperii signum. 

9 Per octo annos uarie et inaequabiliter prouinciam rexit, 
primo acer et uehemens et in coercendis quidem delictis uel 
immodicus. nam et nummulario non ex fide uersanti pecu- 
nias manus amputauit mensaeque eius adfixit^ et tutorem, quod so 
pupillum, cui substitutus heres erat^ ueneno necasset^ cruce 



3 etiamj etiam et MX 11 renelatio M 18 <aliter> iter in- 
gressus Torr. fort. recte, <al>iter egreBsus Lipsius <^e> prozimo Torr. 
20 terraconensis 3fP, taraflc- T 21 intra T, et inter MGX, et intra^ 
nt inter -L', lactifiam suspicaiur Oud. (et intraret.^ 24 hoc — Neroni 
stispeciM Bentleio nec U (uulg.) 26 xii GTL summi GXT (i in 
ras. corr. ex e iit uid. U, ambiguissimn 5*), om. S 28 et {post acer) 
om. X 29 pecunias del. aut scrib. in pecuniis cenatt Casaiib. 80 men- 
8(a)eque TIQSTN, mensisque G, mensaaque rel. eius om. WQ qui TN 



Digitized by VjOOQ lC 



GALBA [cAP. 7-10] 277 

adfecit; implorantique leges et ciuem Romasum Be testificantiy 
quasi solacio et honore aliquo poenam leuaturui^ mutari mul- 
toque praeter ceteras altiorem et dealbatam statui crucem 
iussit. paulatim in desidiam segnitiamque conuersus est^ ne 

6 quid materiae praeberet Neroni et^ ut dicere solebat^ quod 
nemo rationem otii sui reddere cogeretur. 

Carthagine noua conuentum agens tumultuari Gallias com- 2 
perit legato Aquitaniae auxilia implorante; superuenerunt et 
Yindicis litterae hortantis^ ut humano generi assertorem 

loducemque se accommodaret. nec diu cunctatus condicio- 
nem partim metu partim spe recepit; nam et mandata Neronis 
de nece sua ad procuratores clam missa deprenderat et confir- 
mabatur cum secundissimis auspiciis et ominibus uirginis 
honestae uaticinatione, tanto magis quod eadem illa carmina 

15 sacerdos louis Cluniae ez penetrali somnio monitus eruerat 
ante ducentos annos similiter a fatidica puella pronuntiata. 
quorum carminum sententia erat oriturum quandoque ex 
Hispania principem dominumque rerum. 

Igitur cum quasi manumissioni uacaturus conscendisset 10 

90 tribunal, propositis ante se damnatorum occisoinimque a Ne- 
rone quam plurimis imaginibus et astante nobili puero, quem 
exulantem e proxima Baliari insula ob id ipsum acciuerat, 
deplorauit temporum statum consalutatusque imperator lega- 
tum se senatus ac populi R. professus est. dein iustitio in- 2 

S5 dicto, e plebe quidem prouinciae legiones et auxilia coii- 
9cripsit super exercitum ueterem legionis unius duarumque 
alarum et cohortium trium; at e primoribus prudentia atque 
aetate praestantibus uel instar senatus^ ad quos de maiore 
re quotiens opus esset referretur^ instituit. delegit et eque- 8 

so stris ordinis iuuenes^ qui manente anulorum aureorum usu 

4 u. ad p. 278^ 27 11 Victor Caes. 5, 15 coj^ito mandatum sui 
exitimn. 

H prae ceteria Bentley 4 segnitiamque (aign- S) MGLS8 (cf. Oros. 
ad p. 278, 27), -emque rel. {edd.) 6 nein orationem M 7 Earta- 
gine G 12 procuratore G 13 omnibus iW5*, hominibue XT, om. 

Q et ante uirginis adJ. X, tum Beroaldus (uulg.) 22 baleari 

(ball- T) codd. praeter M9 26 legionem Heraeus ad Tac. hist. I 6 

27 prndentia atque T, prudentiaque M, prudentiaque et GX {Oud.), pru 
dencia tt <^, an aetate prudentiaque.** 28 uel] uelut T \uu1g.) 



Digitized by VjOOQ lC 



278 C. SVETONI TRANQVILLI 

eaocati appellarentur ezcubiasque circa cubiculum suum uice 
militum agerent. etiam per prouincias edicta dimisit^ auctor 
in singulis uniuersisque conspirandi simul et ut qua posset 
quisque opera communem causam iuuarent. 

4 Per idem fere tempus in munitione oppidi, quod sedem 6 

bello delegerat^ repertus est anulus opere antiquo^ scalptura 
gemmae Victoriam cum tropaeo exprimente; ac subinde 
Alexandrina nauis Dertosam appulit armis onusta^ sine guber- 
natore^ sine nauta aut uectore ullo; ut nemini dubium esset 
iustum piumque et fauentibus diis bellum suscipi: cum repente la 

6 ex inopinato prope cuncta turbata sunt. alarum altera castris 
appropinquantem paenitentia mutati sacramenti destituere co- 
nata est aegreque retenta in officio^ et serui^ quos a liberto 
Neronis ad fraudem praeparatos muneri acceperat, per angi- 
portum in bakieas transeuntem paene interemerunt^ nisi co- 15 
hortantibus in uicem ne occasionem omitterent^ interrogatis- 
que de qua occasione loquerentur^ expressa cruciatu confessio 

11 esset. accessit ad tanta discrimina mors Yindicis, qua maxime 
constematus destitutoque similis non multum afuit quin uitae 
renuntiaret. sed superuenientibus ab urbe nuntiis ut occisum to 
Neronem cunctosque in uerba sua iurasse cognouit, deposita 
legati suscepit Caesaris appellationem iterque ingressus est 
paludatus ac dependente a ceruicibus pugione ante pectus; 
nec prius usum togae reciperauit quam oppressis qui nouas 
res moliebantur, praefecto praetori Nymphidio Sabino Romae, ss 
in Germania Fonteio Capitone, in Africa Clodio Macro legatis* 

12 Praecesserat de eo fama saeuitiae simul atque auaritiae, 
quod ciuitates Hispaniarum Galliarumque, quae cunctantius 
sibi accesserant^ grauioribus tributiS; quasdam etiam murorum 
destructione punisset et praepositos procuratoresque supplicio so 

27 Oro8. VII 8, 1 cumque omneB auaritia, saeuitia segnitiaque 
offenderet {cf. p. 277^ 4). 

a in om. JI(? {edd.) qua* M 6 sculptura GXIP {cf, Nero 46) 

9 aut uectore M* (Salmcis.), auectore ilf \ ac uectore rel. (ao uetore i*), 
' cf Aug. 72 Claud. 17 Tih. 11 11 ex] et G prope om. G 12 mutatis 
sacramentis G 13 re tanta GT (in G corr. m. 1 ex tanta re) 14 mu- 
nere T 15 in] ad G balnea R 18 uindicis T, sui indicis MGL, 
8ui uindicifl POST^ lulii Vindicis Casaub.^ subita Vindicis Oud. 24 qui 
om. M 26 nymphido X (limpido T) 



Digitized by VjOOQ lC 



GALBA [CAP. i(y-u] 279 

capitis adfecisset cum coniugibus ac liberis; quodque oblatam 
a Tarraconensibus e uetere templo louis coronam auream 
librarum quindecim conflasset ac tres uncias^ quae ponderi 
deerant^ iussisset exigi. ea fama et confirmata et aucta est^ 2 
6 ut primum urbem introiit. nam cum classiarioS; quos Nero 
ez remigibus iustos milites fecerat, redire ad pristinum statum 
cogerety recusantis atque insuper aquilam et signa pertinacius 
flagitantis non modo inmisso equite disiecit^ sed decimauit 
etiam. item Germanorum cohortem a Caesaribus olim ad 

10 custodiam corporis institutam multisque experimentis flde- 
lissimam dissoluit ac sine commodo uUo remisit in patriam, 
quasi Gn. Dolabellae^ iuxta cuius hortos tendebat; proniorem. 
illa quoque uerene an falso per ludibrium iactabantur^ ad- 3 
posita lautiore cena ingemuisse eum^ et ordinario quidem 

15 dispensatori breuiarium rationum offerenti paropsidem legu- 
minis pro sedulitate ac diligentia porrexisse, Cano autem 
choraulae mire placenti denarios quinque donasse prolatos 
manu sua e peculiaribus loculis suis. 

Quare aduentus eius non perinde gratus fuit^ idque proximo 13 

so spectaculo {^pparuit, siquidem Atellanis notissimum canticum 
<co/». frg. p, 333y exorsis: 

uenit[i] Onesimus a uilla 
cuQcti simul spectatores consentiente uoce reliquam partem 
ret<t>ulerunt ac saepius uersu repetito egerunt. maiore adeol4 

n et fauore et auctoritate adeptus est quam gessit imperium^ 
quanquam multa documenta egregii principis daret; sed ne- 
quaquam tam grata erant, quam inuisa quae secus fierent. 

5 cf. Victor Caes. 6^ 1 ubi Romam ingressuB est, quasi luxuriae 
aut etiam crudelitati auzilio uentitauisset, rapere trahere uexare. 
24 Eutrop. VII 16^ 2 huius breue imperium fuit et quod bona haberet 
ezordia, nisi ad seueritatem propensior uideretur. 

1 ac liberie quoque M, ac liberisque 8 ablatam FOT^ {Emesti) 
3 XV GLT 11 ullo commodo 11 {uulg.) 12 dolabella — proniore G 
16 rationem ML^PT^ delendum putat Bucheler {cf. Sen. epist. 39, 1) uel 
scrib. breuiariam rationem par (per 6) obsidem MS, parabsidem 6r, 
parapsidem XT {uulg.) 21 exorsis Beroaldus (g ?), exorsus Sl 22 uenit 
onesimuB S {Ant. Augustinus), uenitione (ued- T) simus (simul G) Sl (uenit 
lonesimula uilla G)^ uenit io simus (Simus) Turnebus {uulg.), uenit ohe 
Simus lac. Gronov., uenit Dorsennus W.A.Schmidt 23 concinente 

Bentley 27 grata <^ea^ Casaub. 



Digitized by VjOOQ lC 



280 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 Regebatur trium arbitrio, quoB una et intra Palatium 
habitantis nec umquam non adhaerentis paedi^ogos uulgo 
uocabant. ii erant T. Vinius legatus eius in Hispania^ cupi- 
ditatis immensae; Cornelius Laco ex assessore praefectus prae- 
toriiy arrogantia socordiaque intolerabilis; libertus Icelus^ paulo 5 
ante anulis aureis et Marciani cognomine omatus ac iam 
summae equestris gradus candidatus. his diuerso uitiorum 
genere grassantibus adeo se abutendum permisit et tradidit, 
ut uix sibi ipse constaret, modo acerbior parciorqne, modo 
remissior ac neglegentior quam conueniret principi electo 10 
atque illud aetatis. 

3 Quosdam claros ex utroque ordine uiros suspicione mi- 
nima inauditos condemnauit. ciuitates R. raro dedit^ iura 
trium liberorum uix uni atque alteri ac ne is quidem nisi 
ad certum praefinitumque tempus. iudicibus sextam decuriam is 
adici precantibus non modo negauit^ sed et concessum a 
Glaudio beneficium, ne hieme initioque anni ad iudicandum 

15 euocarentur^ eripuit. existimabatur etiam senatoria et eque- 
stria officia bienni spatio determinaturus nec daturus nisi in- 
uitis ac recusantibus. liberalitates Neronis non plus decimis so 
concessis per quinquaginta equites R. ea condicione reuocan- 
das curauit exigendasque, ut et si quid scaenici ac xystici 
donatum olim uendidissent, auferretur emptoribus, quando illi 

2 pretio absumpto soluere nequirent. at contra nihil non per 
comites atque libertos pretio addici aut donari gratia passus 25 
est, uectigalia immtmitates, poenas innocentium impunitates 
noxiorum. quin etiam populo R. deposcente supplicium Ha- 
loti et Tigillini solos ex omnibus Neronis emissariis uel male- 
ficentissimos incolumes praestitit atque insuper Halotum pro- 

1 Epit. 6, 2 trium amiconim conBilio, id est Vinnii («ic coM,^ at 
Vinii Landolf.), Cornelii et Iceli cuncta disponens, adeo ut intra Pala- 
tinas aedes pariter habitarent et uulgo paedagogi dicerentnr. 



3 iunius T, lunius PST (cf. Vit. 7, 1) 6 superbiaque Comelissen 
(genetiuuni mauult Bentley) 7 summi g {Casauh.) 13 ciuitatemil^Q, cf. 
Aug. 40 p. 75, 14 14 is M, his (hiis T) rel. {uulg.), cf p. 283,22 20 libera- 
litatis M 22 ac] aut 17? {uulg., Both) 24 non om. G 26 adici XN& 
lucri post gratia add. G 26 innocentium TIRN, nocentium rel. (Sl) 

27 deposcente UQN^ deposcenti rel. (Sl) 



Digitized by VjOOQ lC 



QALBA [CAP. 14-18] 281 

curatione amplissima omatiit^ pro Tigillino etiam saeuitiae 
populum edicto increpuit. 

Per haec prope uniuersis ordinibus oflFensis uel praecipualG 
flagrabat inuidia apud milites. nam cum in uerba eius ab- 

5 sentis inrantibus donatiuum grandius solito praepositi pronun- 
tiassenty neque ratam rem habuit et subinde iactauit legere 
se militem, non emere consuesse; atque eo quidem no- 
mine omnis, qui ubique erant, exacerbauit. ceterum praetorianos 
etiam metu et indignitate commouit^ remouens snbinde pleros- 

10 que ut suspectos et Nymphidi socios. sed maxime fremebat 2 
superioris Germaniae exercitus fraudari se praemis nauatae 
aduersus Oallos et Yindicem operae. ergo primi obsequium 
rumpere ausi Kal. lan. adigi sacramento nisi in nomen senatus 
recusarunt statimque legationem ad praetorianos cum mandatis 

15 destinauerunt: displicere imperatorem in Hispania fac- 
tum; eligerent ipsi quem cuncti exercitus compro- 
barent. quod ut nuntiatum est, despectui esse non tam senec-17 
tam suam quam orbitatem ratus, Pisonem Frugi Licinianum 
nobilem egregiumque iuuenem ac sibi olim probatissimum testa- 

20 mentoque semper in bona et nomen adscitum repente e media 
salutantium turba adprehendit filiumque appellans perduxit in 
castra ac pro contione adoptauit, ne tunc quidem donatiui ulla 
mentione facta. quo faciliorem occasionem M. Saluio Othoni 
praebuit perficiendi conata intra sextum adoptionis diem. 

t5 Magna et assidua monstra iam inde a principio exitumlS 

ei; qualis euenit, portenderant. cum per omne iter dextra 
sinistraque oppidatim uictimae caederentur, taurus securis ictu 
constematus rupto uinculo essedum eius inuasit elatisque pe- 
dibus totum cmore perfudit; ac descendentem speculator im- 

80 pulsu turbae lancea prope uulnerauit. urbem quoque et deinde 
Palatium ingressum excepit terrae tremor et assimilis quidam 

4 cf. Victor Caes. 6, 2 quia opes milituiD nimis pecnniae cupiduB 
attenuauerat. 18 Oros. VII 8,1 Pisonem sibi nobilem industriumque 
adulescentem in filium atque in regnum adoptauit {cf. Oi/io 5), 

3 propere ? ordinibus in marg. add. M* offensus XN {Both)^ 
infensuB $ {cf. Herm. 40 p. 190) 12 aduersis M 13 ausi] aut se 
i2, ac ae IIQ 18 licianum 3fP\ licini admodum G 20 insuper 
rorr., nuper Cornelissen {cf. Herm. 37 p. 592) 31 terrae tremor G 

{Erasmus), terra et tremor itf, terra tremore rel 



Digitized by LjOOQIC 



282 C. SVETONI TRANQVILLI 

mugitui sonus. secuia sunt aliquanto manifestiora. monile 
margaritis gemmisque consertum ad oinandam Fortunam suam 
Tusculanam ex omlu gaza Becreuerat; id repente quasi augu- 
stiore dignius loco Gapitolinae Yeneri dedicauit, ac proxima 
nocte somniauit speciem Fortunae querentis fraudatam se dono s 
destinato^ minantisquie erepturam et ipsam quae dedisset. cum- 
que exterritus luce prima ad expiandum somnium; praemissis 
qui rem diuinam appararent^ Tusculum excucurrisset, nihil in- 
uenit praeter tepidam in ara fauillam atratumque iuxta senem 
in catino uitreo t[h]u8 tenentem et in calice fictili merum. ob- lo 

3 seruatum etiam est Eal. lan. sacrificanti coronam de capite ex- 
cidissC; auspicanti pullos auolasse; adoptionis die neque milites 
adlocuturo castrensem sellam de more positam pro tribunali 
oblitis ministris et in senatu curulem peruerse coUocatam. pri- 
19us uero quam occideretur sacrificantem mane haruspex identi- 1» 
dem monuit^ caueret periculum, non longe percussores abesse. 
Haud multo post cognoscit teneri castra ab Othone^ ac 
plerisque ut eodem quam primum pergeret suadentibus — 
posse enim auctoritate et praesentia praeualere — nihil am- 
plius quam continere se statuit et legionariorum firmare prae- m 
sidiis; qui multifariam diuerseque tendebant. loricam tamen 
induit linteam, quanquam haud dissimulans parum aduersus 

2 tot mucrones profuturam. sed extractus rumoribus falsis, 
quos conspirati, ut eum in publicum elicerent, de industria 
dissiparant, paucis temere affirmantibus transactum negotium, ts 
oppressos^ qui tumultuarentur, aduenire frequentis ceteros 
gratulabundos et in omne obsequium paratos, iis ut occurreret 
prodiit tanta fiducia, ut militi cuidam occisum a se Othonem 
glorianti: quo auctore? responderit, atque in forum usque 
processit. ibi equites, quibus mandata caedes erat, cum per 3o 
publicum dimota paganorum turba equos adegissent, uiso pro- 
cul eo parumper restiterunt; dein rursum incitati desertum a 
suis contrucidarunt. 



21 Victor Caes. 6, 2 lorica tectus {Epit. 6, 4). 



1 manifestiora] maiora et tristiora T 8 gazta M 10 ficticAli M 
11 est etiam G, est om. PT 12 eaolasse X 14 obliti M senecta itfd, 
8enectute(r locatam^ 21 diuersiqueJBm^/. 25di88iparantitf\diBper- 
serant S 26 frequentes GIIBPST, -ter Q, -tiuB i' 30 proceBserit Bentl. 



Digitized by VjOOQ lC 



GALBA [CAP. 18-10] 283 

Snnt qui tradant, ad primum tumnltum prodamasse eum:20 
quid agitis commilitones? ego uester Bum et uos mei^ 
donatiuum etiam pollicitum. plures autem prodiderunt optulisse 
ultro iugulum et ut hoc agerent ac ferirent^ quando ita 

5 uideretur; hortatum. illud mirum admodum fuerit neque 
praesentium quemquam opem imperatori ferre conatum et 
omnes qui arcesserentur spreuisse nuntium excepta Oermani- 
ci<an)orum uexillatione. ii ob recens meritum; quod se aegros 
et inualidos magno ^o^pere fouisset^ in auxilium aduolauerunt^ 

10 sed serius itinere deuio per ignorantiam locorum retardati. 

lugulatus est ad lacum Curti ac relictus ita uti erat^ 2 
donec gregarius miles a frumentatione rediens abiecto onere 
caput ei amputauit; et quoniam capillo arripere non poterat, 
in gremium abdidit^ mox inserto per os poUice ad Othonem 

16 detulit. ille lixis calonibusque donauit, qui hasta suffixum 
non sine ludibrio circum castra portarunt adclamantes iden- 
tidem: Galba Gupido^ fruaris aetate tua, maxime irri- 
tati ad talem iocorum petulantiam^ quod ante paucos dies 
exierat in uulgus^ laudanti cuidam formam suam ut adhuc flori- 

10 dam et uegetam respondisse eum <^Hom, II. 5,254 Od.J21, 426^: 

6x1 fiot iiBvos £\l%bS6v i6xiv. 

ab is Patrobii Neroniani libertus centum aureis redemptum 
eo locO; ubi iussu Galbae animaduersum in patronum suum 
fuerat^ abiecit. sero tandem dispensator Argiuus et hoc et 
n ceterum truncum in priuatis eius hortis Aurelia uia sepul- 
turae dedit. 

11 Eutrop. VII 16, 3 iugalatus in foro Romano. Victor Cctes. 6, 3 
ad lacum Curtium caesuB est {Epit. 6, 4). cf. Oros. VII 8, 1 {ad Galb. 23) 
25 Eutrop. VII 16, 3 sepultusque in hortis suis , qui sunt Aurelia uia 
non longe ab uibe Roma. 

1 Sunt autem POST 4 ut del. Torr. ac ferirent del. Lipsiua 
6 fiierat G, fuit N 6 optem 3f , om. IIQ inserentes auxilium post 

imperatori 7 arcessirentur MGT Germanicianorum Tumehtts 

9 refouisset Woelfflin, ef. Tac. hist. 1 31 12 abiecta M 13 capillo 

prae caluitie JTX* et g plurimi {uulg.) 14 addidit P^SW {Roth) 

17 cupide GX {uulg.) 20 et (&) ante hi add. GXR {& ti pro hi nQ) 
22 his GXT {cf 280, 14) patrobil (-roil T) Sl, corr. s {SaheUicus) 
neronianuB T et sic L^ corr. ex neroniam C. aurei G 28 aduersum M 
24 sero om. G 26 aurelia uia G {Eutr.)^ aureliae uiae rel. 



Digitized by VjOOQ lC 



284 C. SVETONl TRANQVILLI GALBA [cap. si-ss] 

21 Statura fuit iusta, capite praecaluo, ocolis caeruleis, 
aduDCO nasO; manibus pedibusque articulari morbo distortis- 
simis^ ut neque calceum perpeti neque libellos euoluere aut 
tenere omnino ualeret. excreuerat etiam in dexteriore latere 
eius caro praependebatque adeo ut aegre fascia substringeretur. s 

22 Cibi plurimi traditur, quem tempore hiberno etiam ante 
lucem capere consuerat, inter cenam uero usque eo abun- 
danti<[8^; ut congestas super manus reliquias circumferri 
iuberet spargique ad pedes stantibus. libidinis in mares pro- 
nior et eos non nisi praeduros exoletosque; ferebant in Hispania lo 
Icelum e ueteribus concubinis de Neronis exitu nuntiantem 
non modo artissimis osculis palam exceptum ab eo, sed ut 
sine mora uelleretur oratum atque seductum. 

23 Periit tertio et septuagesimo aetatis anno^ imperii mense 
septimo. senatus^ ut primum licitum est^ statuam ei decre- i& 
uerat rostratae columnae superstantem in parte fori, qua tru- 
cidatus est; sed decretum Yespasianus aboleuit percussores 
sibi ex Hispania in ludaeam submisisse opinatus. 

6. 9 Epit. 6, 2 in adulescentes (adolescentia cod. Lnndolfi nt. 2, 
adolesceniK m. 1) infarois, ad uescendnm iniemperans fait. 14 Eutrop. 
VII 16, 1 cnm BeptuageBimum et tertium annum ageret aetatiB. 16., 3 
occisus est impeiii mense septimo. cf. Viet. Caes. 6, 3 mense imperii 
ac die septimo. Epit. 6, 4 cum septuagesimum tertium aetatia annum 
ageret. 6, 1 imperauit menses septem, dies totidem. Oros. VII 8, 1 
cum quo {Pisone) septimo mense imperii stii ab Othone iugulatus est. 

2 pedibns manibusque G 3 neque {ante libellos) Gd, ne M. nec rel. 
(edd.) 6 caro] gybus n\ gibbus Q, ui: CHro IT*, gibbus uel caro 5 
7 consueuerat PN adeo Q abundantis Graevius, abundanti A 

(s supra ti S m. 2, et abundans g), abundancius {om. usque eo) d, abundan- 
tem uulg. (usque ab- ed. Mediol. 1475, usque eo ab- Ban. 148S), abun- 
danter Gruter., abutens {et tum subter) Gi^etus 9 libidini Tori\, libi- 
dinibus Boxhorn pronioris Steph. {cf. uita Verg. p, 56 R.) 11 hicelum 
(ic- T)X, ehicelum MGT {in M sic: hispaniae hic elume), e<t> Ic- Bucheler 

subscr. c. Buetoni tranquilli de uita caesarum galba explicit. incipit 
otho feliciter M et sim. GPIIR (feliciter om. GR, incipit — feliciter 
om. P) explicit galba. incipit otho feliciter Q explicit lib. Vn. 

incipit de othone lib. VIII LS (de othone om. S) 




Digitized by LjOOQIC 




OTHO 

Maiores Othonis orti sunt oppido Ferentio^ familia uetere 1 
et honorata atque ex principibus Etruriae. auus M. Saluius 
OthO; patre equite R.^ matre humili incertum an ingenua, per 
gratiam Liuiae Augustae, in cuius domo creuerat, senator est 

6 faetus nec praeturae gradum excessit. 

Pater L. Otho, matemo generepraeclaro multarumque et 2 
magnarum propinquitatium^ tam carus tamque non absimilis 
facie Tiberio principi fuit, ut plerique procreatum ex eo cre- 
derent. urbanos hooores, proconsulatum Africae et extra- 

10 ordinaria imperia seuerissime administrauit. ausus etiam est 
in Ulyrico milites quosdam, quod motu Camilli ex paenitentia 
praepositos suos quasi defectionis aduersus Claudium auctores 
occiderant, capite punire et quidem ante principia se coram, 
quamuis ob id ipsum promotos in ampliorem gradum a Clau- 

15 dio sciret. quo facto sicut gloriam auxit, ita gratiam minuit; 8 
quam tamen mature reciperauit detecta equitis R. fraude, 
quem prodentibus seruis necem Claudio parare compererat. 
namque et senatus honore rarissimo, statua in Palatio posita, 
prosecutus est eum et Claudius adlectum inter patricios con- 

90 laudans amplissimis uerbis hoc quoque adiecit: uir, quo 
meliores liberos habere ne opto quidem. ex Albia 
Terentia splendida femina duos filios tulit, L. Titianum et 

1 Epit. 7, 1 Saluius Otho splendidis ortus maioribus ex oppido 
Ferentano. 6 Eutrop. VII 17, 1 materno genere nobilior quam pa- 

temo, neutro tamen obscuro. 

1 ferentino X (uulg.), Ferento Ursinus 2 ex] e G Biluius Sl, 

cavr. Stephanus 6 praeclarum M 7 propinquitatum GTIQX 12 cla- 
dium A- claudium M 16 mature (yni. G 3 7 quam G 19 eum et 
T, eum rel. 



Digitized by LjOOQIC 



286 C. 8VET0NI TRANQVILLI 

minorem M. cognominem sibi; tiilit et filiam, quam uixdum 
nubilem Druso Germanici filio despondit. 
2 Otho imperator lUI. Eal. Mai. natus est Camillo Arrontio 

p;aDomitio Ahenobarbo cons. a prima adulescentia prodigus ac 
procax, adeo ut saepe flagris obiurgaretur a patre, ferebatur s 
et uagari noctibus solitus atque inualidum quemque obuiomm 
uel potulentum corripere ac distento sago impositum in 

2 sublime iactare. post patris deinde mortem libertiuam aulicam 
gratiosam, quo efficacius coleret, etiam diligere simulauit 
quamuis anum ac paene decrepitam; per hanc insinuatus lo 
Neroni facile summum inter amicos locum tenuit congruentia 
morum, ut uero quidam tradunt, et consuetudine mutui stupri. 
ac tantum potentia ualuit, ut damnatum repetundis consularem 
uirum, ingens praemium pactus, prius quam plane restitutionem 

ei impetrasset, non dubitaret in senatum ad agendas gratias is 

3 introducere. omnium autem consiliorum secretorumque parti- 
ceps die, quem necandae matri Nero destinarat, ad auertendas 
suspiciones cenam utrique exquisitissimae comitatis dedit; item 
Poppaeam Sabinam tunc adhuc amicam eius, abductam marito 
demandatamque interim sibi, nuptiarum specie recepit nec ao 
corrupisse contentus adeo dilexit, ut ne riualem quidem 

2 Neronem aequo tulerit animo. creditur certe non modo niissos 
ad arcessendam non recepisse, sed ipsum etiam exclusisse 
quondam pro foribus astantem miscentemque frustra minas et 
preces ac depositum reposcentem. quare diducto matrimonio ss 
sepositus est per causam legationis in Lusitaniam. et satis 
uisum, ne poena acrior mimum omnem diuulgaret, qui tamen 
sic quoque hoc disticho (JFPU p. 370y enotuit: 

4 Epit. 7, 1 uita omni turpis, maxime adnlescentia (maxime in 
adolescentia omni turpis Lnndolf.) 10 Eutrop. VII 17, 2 in pri- 

uata uita moUis et Neronis familiaris. Victor Caes. 7, 1 Neroni quon- 
dam criminose familiaris. 



1 quam uixdum (quamuis dnm LP) MGX^ quamuis nondum /?. 
quam nondum TLQ 7 potulentium Q^ petulentum X^P, petulantium 
W., temulentum Graevius 9 coleretur Kraffert 18 <de> repetundis 
Ursimis {C. F. W. MuUer) 15 dubitarit Scdmasiua 17 diem MPO 
non L) 19 poppeam (-eiam L^^Q) GL^SQR^, pompeam JfJI, pom- 

peiam B^L^PT 25 deducto X 26 et] id edd. post Casaubonum 



Digitized by VjOOQ lC 



OTHO [cAP.i-6] 287 

cur Otho mentito sit^ quaeritis, ezul honore? 

uxoris moechus coeperat esse suae. 
Prouinciam administrauit quaestorius per decem annos^ 
moderatione atque abstinentia singulari. ut tandem occasio 4 

6 ultionis data est^ conatibus Galbae primus accessit; eodemque 
momento et ipse spem imperii cepit magnam quidem et ex 
condicione temporum^ sed aliquanto maiorem ex affirmatione 
Seleuci mathematici. qui cum eum olim superstitem Neroni 
fore spopondisset, tunc ultro inopinatus aduenerat impera- 

10 turum quoque breui repromittens. nullo igitur ofBcii aut 2 
ambitionis in quemquam genere omisso, quotiens cena prin- 
cipem acciperet, aureos excubanti cohorti uiritim diuidebat, 
nec minus alium alia uia militum demerebatur; cuidam etiam 
de parte finium cum uicino litiganti adbibitus arbiter totum 

15 agrum redemit emancipauitque, ut iam uix ullus esset, qui 
non et sentiret et praedicaret solum successione imperii 
dignum. sperauerat autem fore ut adoptaretur a Galba, idque 5 
in dies expectabat. sed postquam Pisone praelato spe decidit, 
ad uim conuersus est instigante super animi dolorem etiam 

M magnitudine aeris alieni. neque enim dissimulabat, nisi prin- 
cipem se stare non posse, nihilque referre ab hoste 
in acie an in foro sub creditoribus caderet. ante pau- 2 
cos dies seruo Gaesaris pro impetrata dispensatione decies sester- 
tium expresserat; hoc subsidium tanti coepti fuit. acprimo quin- 

S5 que speculatoribus commissa res est, deinde decem aliis, quos sin- 
guli binos produxerant; omnibus dena sestertia repraesentata 
et quinquagena promissa. per hos sollicitati reliqui, nec adeo 



17 Bqq. Victor Caes. 6, 2 praelatum adoptione eins Pisonem im- 
patientiuB dolens (c/. Galh. 17) accensas cohoites armatasque in forum 
deduxerat. 

1 merito T 6 et ex] ex PO<s {Graevius) 9 imperatorem — <^fo>re 
promittens Madvig {cf. Tih. 17) 13 nec minus n}Q^ necominus 

(necho- L) MGL, nec quominus PO, nec (non S) eo minuB TPBSTN 
(uulg.) 13 militem ed. Basil. a. 1546 al, milites Burm. 14 liti- 

grandi M^ 16 emancipiauitque 3f *, eique mancipauit Torr. 16 suc- 
cessione XN (imperii succ- N), -ni MGQ, -nis IIR 17 forte G 

18 die (die 2") X 20 dissimulare G 21 referre GSN, refelli 

MTPT (ai- reflPere Q* in marg.), refelli i: referre X*, i* referre del. et sA 
referre in marg. adscr. L* ab] sub Bentley in acie ab hoste G 



Digitized by VjOOQ lC 



288 C. SVETONI TRANQVILLI 

multi^ baud dubia fiducia iu ipso negotio pluris adfuturos. 
6 tulerat animus post adoptionem statim castra occupare cenan- 
temque in Palatio Galbam adgredi; sed obstitit respectus co- 
hortis^ quae tunc excubabat, ne oneraretur inuidia^ quod eius- 
dem statione et Gaius fuerat occisus et desertus Nero. medium 5 
quoque tempus religio et Seleuc^s exemit. 

2 Ergo destinata die praemonitis consciis^ ut se in foro 
sub aede Satumi ad miliarium aureum opperirentur^ mane 
Galbam salutauit; utque consueuerat osculo exceptus, etiam 
sacrificanti interfait audiuitque praedicta haruspicis. deinde 10 
liberto adesse architectos nuntiante, quod signum conuenerat, 
quasi uenalem domum inspecturus abscessit proripuitque se 
postica parte Palati ad constitutum. alii febrem simulasse 
aiunt eamque excusationem proximis mandasse^ si quaereretur. 

3 tunc abditus propere muliebri sella in castra contendit ac 15 
deficientibus lecticaris cuni descendisset curaumque cepisset, 
laxato calceo restitit^ donec omissa mora succollatus et a 
praesente comitatu imperator consalutatus inter faustas ad- 
clamationes strictosque gladios ad principia deuenit, obuio 
quoque non aliter ac si conscius et particeps foret adhaerente. so 
ibi missis qui Galbam et Pisonem tinicidarent, ad conciliandos 
pollicitationibus militum animos nibil magis pro contione 
testatus est^ quam id demum se habiturum^ quod sibi illi 
reliquissent. 

7 Dein uergente iam die ingressus senatum positaque breui ss 

oratione quasi raptus de publico et suscipere imperium ui 
coactus gesturusque communi omnium arbitriO; Palatium 
petit. ac super ceteras gi*atulantium adulantiumque blanditias 



26 Eutrop, VII 17, 1 Otho occiso Galba inaaait imperiuin {Sehol 
luu. 2, 99). cf. ad p. 289, 15 



1 hau Jf \ haut S pluros adfatnris M (t . pluris adftttuios mu- 
UUis Urminatiojiihm, »ic Both)^ plures affutuios (r, plurib(u8) affuiuris 
nQ, plurea affuturi (adf- S^) BX, plures adfuturis S 2 tulerat] erat X, 
fuerat Ursin. {cf. lul. 82) animos MGd statim om. M 6 seleucius 
(-tius) X 10 Buperfuit Emesti ISI iuuenalem {om. domum) T pro- 
ripuit G 16 deficientis M lecticaria Eoihy lecticaribus (-rib ; GT) MGT, 
lecticariia X 23 illi] ipsi T 26 oratione qni tuentur seribunt posito- 
que G, H. WaUher, perfunctusque uel professusque BetUley, ezpositoque 
Burm., ratione cum Erasmo pJerique {at propositaque mauuU Oud.) 



Digitized by VjOOQ lC 



OTHO (CAP. 6~«i 289 

ab infima plebe appellatus Nero nuUnm indicium recusantis 
dedit, immOy ut quidam tradiderunt, etiam diplomatibus pri- 
misque epistulis suis ad quosdam prouinciarum praesides 
Neronis cognomen adiecit. certe et imagines statuasque eius 

6 reponi passus est et procuratores atque libertos ad eadem 
officia reuocauit^ nec quicquam prius pro potestate subscripsit 
quam quingenties sestertium ad pers^endam Auream domum. 

Dicitur ea nocte per quietem pauefactus gemitus maximos 2 
edidisse repertusque a concursantibus humi ante lectum iacens 

10 per omnia piaculorum genera Manes Oalbae, a quo deturbari 
expellique se uiderat, propitiore temptasse; postridie quoque 
in augurando tempestate orta grauiter prolapsum identidem 
obmurmurasse: 

xC yaQ 110 1 xal pucxQOlg aikolg; 

15 Sub idem uero tempus Germaniciani exercitus in Vitelli 8 

uerba iurarant. quod ut comperit, auctor senatui fuit mitten- 
dae legationisy quae doceret electum iam principem^ quietem 
concordiamque suaderet; et tamen per internuntios ac litteras 
consortem imperii generumque se Vitellio optulit. uerum 

20 haud dubio bello iamque ducibus et copiis, quas Yitellius 
praemiserat, appropinquantibus animum fidemque erga se 
praetorianorum paene intemecione amplissimi ordinis expertus 
est. [et] placuerat per classiarios arma transferri remittique 2 
nauibus; ea cum in castris sub noctem promereutur, insidias 

25 quidam suspicati tumultum excitauerunt; ac repente omnes 
nullo certo duce in Palatium cucurrerunt caedem senatus 
fiagitantes, repulsisque tribunorum qui inhibere temptabant; 

16 Eutrop. VII 17, 3 cum isdem temporibns, quibus Otho Galbam 
occiderat, etiam Yitellius factus esset a Germanicianis exercitibus impe- 
rator. Oros, VII 6^ 6 cum . . . inuaBisset imperium ac mox creatum 
imperatorem in Gallia per Germanicas legiones Vitellium comperisset. 

9 repertisque Md conuereantibus X 12 prolapsusT {cf. p. 292, 17) 
14 avloVq g {Bio 64, 7 xi yd^ (U ^Ssi iiayiQOlg aijXotg a^bXslv), AOYAOIC 
M, AAOYAOIC G, DOY^^OIC S, ^^OY^^OIC ( -QIC T) LT, &a6Xoig g, om, 
PT 16 geimanicianii MGB, germanici X 16 iurauit L, iurant PO 
18 concordiamque GTd, et concordiam T {edd\ concordiam rel., del. 
G. Becker {cf. Herm. 40 p, 182) 20 hau M^ 22 intemectione LPl^ 
-nitione SIl 28 est om. Q et del. Torr. {om, ??), etenim Lipsiua^ 
quando Glareanus, ei Bucheler praemittique Stephanits, demittique 
Oud. 24 pmerentxu: T 

Sy>TonTi ed. Ihm. L 19 



Digitized by LjOOQIC 



290 C. SVETONI TBANQVILLl 

noimalliB et occicrui; sic ut erant eruenti^ ubinam iznperator 
esset requirenteB perruperunt in trielinium usque nec nisi uiso 
destiterunt. 

8 Expeditionem autem inpigre atque etiam praepropere in- 
cohauit, nulla ne religionum quidem cura^ sed et motis nec- s 
dum conditis ancilibus, quod antiquitus infaustum habetur, 

et die^ quo cultores deum Matris lam^tari et plangere in- 
cipiunt^ praeterea aduersissimis auspiciis. nam et uictima 
Diti patri caesa litauit; cum tali sacrificio contraria exta 
potiora sint, et primo egressu inundationibus Tiberis retar- lo 
datuB ad uicensimum etiam lapidem ruina aedificiorum prae- 

9 dusam uiam offendit. simili temeritate, quamuis dubium 
nemini esset quin trahi bellum oporteret, quando et fame et 
angustiis locorum urgeretur hostis, quam primum tamen de- 
certare statuit^ siue impatiens longioris soUicitudinis sperans- 16 
que ante Vitelli aduentum profiigari plurimum posse, siue 
impar militum ardori pugnam deposcentium. nec alli pugnae 
affuit substititque Brixelli. 

2 Et tribus quidem, uerum mediocribus proelis apud Alpes 
circaque Placentiam et ad Gastoris^ quod loco nomen est, m 
uicit; nouissimo maximoque apud Betriacum fraude superatus 
est^ cum spe conloquii facta^ quasi ad condicionem pacis mili- 
tibus eductis; ex inprouiso atque in ipsa consalutatione dimi- 

3 candum fuisset. ac statim moriendi impetum cepit^ ut multi 

19 Bq(i. Eutrop, VII 17, 3 bello contra euin soBcepto, cum apud 
Betriacum in Italia leni pioelio uicttis esset, ingentes tamen copias ad 
bellnm habeiet, sponte semet occidit. Epit. 7^2 % Vitellio piimam apad 
Placentiam, dehinc apud Betriacum uictus ( Viet. Caea. 7,^ Veronensi proelio 
pulBus est). Oro8. VII 8, 6 Otho cum . . . bellum ciiiile molitus tribus 
primum leuibuB (ex Eutropio) proeliis, hoc est uno apud Alpes, alio 
circa Placentiam, tertio circa locum, quem GastoreB (uar. GastoriB) uo- 
cant, contra YitellianoB duces congresBUB uictor extitisBet, quarto apud 
Bedriacum proelio cum animaduertiBset suos uinci, . . . seBC interfecit. 



4 praeponere (pre- S) M8, propere IIQ^ praepostere Ben^Uy 6 ha- 
beretor IIT iyMlg.) 8 uictimaB — c(a)e8a8 X 9 dicti et exto M 
13 qaoad Kraffert 17 illi X, ille Ursmus 20 Placentiam usque 

maximoque om. II^Q imerentes factiB ante apud castroB L^FOT^ ca- 
Btolis L* 21 bretiacum (breciac- GII^ bretiamc- QR) i2 23 conBaluta- 
tione n^Q, consultatione rel. etL* (deL^ non prorsus eonstat), neacio an 
rectius (cf. comm.) 24 moriendum petum (-potum L^)MGLP^ morien- 
dum Retiam (R exF corr.) S 



Digitized by VjOOQ lC 



OTHO toAF.»-ii] 291 

nec frastra opinantury magis pudore, ne tanto rerum homi- 
numque periculo dominationein sibi asserere perseueraret^ 
quam desperatione uUa aut dif&dentia copiarum; quippe resi- 
duis integrisque etiam nunc quas secum ad secundos casus 

6 detinuerat^ et superuenientibus aliis e Dalmatia Pannoniaque 
et Moesia^ ne uictis quidem adeo afflictis ut non in ultionem 
ignominiae quiduis discriminis ultro et uel solae subirent. 

Interfhit huic bello pater meus Suetonius Laetus, tertiae 10 
decimae legionis tribunus angusticlauius. is mox referre 

10 crebro solebat Othonem etiam priuatum usque adeo dete- 
statum ciuilia arma^ ut memorante quodam inter epulas de 
Cassi Brutiqae exitu cohorruerit; nec concursurum cum Galba 
fuisse^ nisi confideret sine bello rem transigi posse; tunc ad 
despiciendam uitam exemplo manipularis militis concitatum, 

15 qui cum cladem exercitus nuntiaret nec cuiquam fidem faceret 
ac nunc mendaci nunc timoris, quasi fugisset^ ex acie arguere- 
tur, gladio ante pedes eius incubuerit. hoc uiso proclamasse 
eum aiebaty non amplius se in periculum talis tamque 
bene meritos coniecturum. 

so Fratrem igitur fratrisque filium et singulos amicorum 2 

cohortatus, ut sibi quisque pro facultate consuleret^ ab amplexu 
et osculo suo dimisit omnis^ secretoque capto binos codicillos 
exarauit, ad sororem consolatorios et ad Messalinam Neronis, 
quam matrimonio destiuarat^ commendans reliquias suas et 

S5 memoriam. quicquid deinde epistularum erat, ne cui periculo 
aut noxae apud uictorem forent, concremauit. diuisit et pe- 
cunias domesticis ex copia praesenti. atque ita paratus in-ll 
tentusque iam morti^ tumultu inter moras exorto ut eos, qui 
discedere et abire coeptabant; corripi quasi desertores deti- 

10 sqq. EuProp, VJI 17, 3 petentibus militibaa, ne tam cito de belli 
despeiaret enenta, cum tanti se non esse dixisset, ut propter emn 
bellum ciuile moueietur. 



1 tantum JiP 4 etiam tunc Ursinus aduersos uel iactus pro 
casus Beniky 5 e] a 12 6 ne] nec WQX 8 Laetus] lenis Tg 
(uulg.) 9 auguBticl- GT'P iste WQ 11 arma] bella T 

12 occisurum eum Gralbam Bentley cum Galba del, Poldk 18 bel- 
lore M 22 capito B, captato X 28 consolatorias L^P et Torr.f sed 
MLT, sed et GP (in hoc om. ad) SOT (uulg.) 26 noxiae G 29 descen- 
dere G certabant M\ cept- M^GTS, capt- rel. et d (»n hoc om, et abire) 

19* 



Digitized by VjOOQ lC 



292 C. SVETONI TRANQVILLI 

neriqae sensit: adiciamus, inquit^ uitae et hanc noctem, 
his ipsis totidemque uerbis, uetuitque uim cuiquam fieri; et 
in seruin usque patente cubiculo^ si quis adire uellet, pote- 

2 statem sui praebuit. post hoc sedata siti gelidae aquae po- 
tione arripuit duos pugiones et explorata utriusque acie, cum s 
alterum puluino subdidisset, foribus adopertis artissimo somno 
quieuit. et circa lucem demum expergefactus uno se traiecit 
ictu infra laeuam papillam irrumpentibusque ad primum ge- 
mitum modo celans modo detegens plagam exanimatus est 
et celeriter, nam ita praeceperat^ funeratus, tricensimo et lo 
octauo aetatis apno et nonagensimo et quinto imperii die. 
12 Tanto Othonis animo nequaquam corpus aut habitus 
conipetit. fuisse enim et modieae staturae et male pedatus 
i(s)>cambusque traditur, munditiarum uero paene muliebrium^ 
uulso corpore, galericulo capiti propter raritatem capillorum is 
adaptato et aduexo, ut nemo dinosceret; quin et faciem coti- 
die rasitare ac pane madido linere consuetum, idque instituisse 
a prima lanugine, ne barbatus umquam esset; sacra etiam 
Isidis saepe in lintea religiosaque ueste propalam celebrasse. 

% per quae factum putem, ut mors eius minime congruens uitae 2o 



7 Victor Caes. 7f 2 raortem sibimet consciuit. Epit. 7, 2 Bemet 
gladio transfixit (c/. ad p. 290, 19 sqq.). 10 Eutrop. VII 17, 3 uolun- 
taria morte obiit tricesimo et octauo aetatis anno, nonagesimo et quinto 
imperii die. Epit. 7, 2 anno aetatis tricesimo septimo. 7, 1 imperauit 
menses tres ( Vict. Caes. 7, 2 dies fere quinque et octoginta). Oros, 
VII 8, 6 mense tertio quam imperare coeperat {Hier. chron. a. 2084). 
14 cf. Schol. luu. 2, 99 tam probrosae curae in polienda forma fuit, ut 
humecto pane faciem liniret ad sollicitandum candorem. 20 Auson. 
259, 8 Otho famoBus, clara sed morte potitus {cf. 268, 3). 

2 feri M 4 haec IJQST {uulg.) 6 adapertis Q^ altiBsimo 
Valesius 7 settraiecit 3f, straieciti* Sirrumpentibus 6T 10 cae- 
liter nam M, apud cf liternam (ueli- Q^ culi- 11) T (et celeriter — fune- 
ratus om. T) 13 fuisse enim traditur T, fuisse traditur N 14 scam- 
buaque Turnehus, cambusque (camp- Q^ canib- LS^) MGLPSQB (que 
om. in S, (jlossa i caluus adscr. in GE)^ i caluus cambusque 11 (i caluus 
deZ., busque in ras. m. 2, praeterea in margine ai* campuBque m. 2\ 
caluusque T, et caluus ^; an recte camb-.^ {cf. M. Bonnet, Archiv f. 
Lex. XIII p. 579) 15 galericio i, galerico POST, galero Ng capi- 
te G 16 adaptato QBn*NL\ adoptato MGXW 17 linire QPST 
consuetuB Bentley {cf. p. 289, 12) 18 linguine itf *, languine Jtf', lanu- 
guine L ne om. M 



Digitized by VjOOQ lC 



OTHO [oAP. 11. 18] 293 

maiore miraculo fuerit. mcilti praesentium militum cum plu- 
rimo fletu manos ac pedes iacentis exoscnlati, fortissimum 
uimm, unicum imperatorem praedicantes, ibidem statim nec 
procul a rogo uim suae uitae attulerunt'; multi et absentium 
6 accepto nuntio prae dolore armis inter se ad intemecionem 
concurrerunt. denique magna pars hominum incolumem gra- 
uissime detestata mortuum laudibus tulit^ ut uulgo iactatum 
sit etiam^ Galbam ab eo non tam dominandi quam rei p. ac 
libertatis restituendae causa interemptum. 

1 EpU. 7, 2 adeo amabilis militibus propriiB, at plerique corpore 
eius uiso suis manibus interierint. 



1 maiore MX^ maiori GT (uulg.) 2 oscul&ti G 6 intemitio*^ 
nem X 6 gratissime G 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesaru otho 6xplic. incip ui- 
telliuB feliciter M et sim. Plllt (feliciter om. B, inc uit. fel. om. P) 
otho ezplicit. incipit uitelliuB G et fere Q, qui add. feliciter ezplicit 
lib. Vin. incipit de uitellio lib. VIIII LS (de uitellio om. 5) 



Digitized by LjOOQIC 




VITELLIVS 

1 Vitellioram origiiiem alii aliam et quidem diuersissimam 
tradunt, partim ueterem et nobilem^ partim uero nouam et 
obscuram atque etiam sordidam; quod ego per adulatores 
obtrectatoresque imperatoris Vitelli euenisse opinarer, nisi 

2 aliquanto prius de familiae condicione uariatum esset. extat & 
Q. ^Elogi ad Quintum Vitellium Diui Augusti quaestorem 
libelluSy quo continetur^ Vitellios Fauno Aboriginum rege et 
Vitellia^ quae multis locis pro numine coleretur^ ortos toto 
Latio imperasse; horum residuam stirpem ex Sabinis transisse 

8 Romam atque inter patricios adiectam; indicia stirpis mansisse lo 
diu uiam Vitelliam ab laniculo ad mare usque, item coloniam 
eiusdem nominis, quam gentili copia aduersus Aequiculos 
tutandam olim depoposcissent; tempore deinde Samnitici belli 
praesidio in Apuliam misso quosdam ex Vitellis subsedisse 
Nuceriae eorumque progeniem longo post interuaUo repetisse ^ 

2 urbem atque ordinem senatorium. contra plures auctorem 
generis libertinum prodiderunt^ Gassius Seuerus nec minus 
alii eundem et sutorem ueteramentarium, cuius filius sectioni- 
bus et cognituris uberius compendium nanctus, ex muliere 
uulgari; Antiochi cuiusdam fumariam exercentis filia^ equitem m 

1 Epit 8, 1 Vitellius oituB familia nobili EtOrop. VII 18, 1 fa- 
milia honorata maglB qnam nobili. 

1 et <m. G 8 ego m marg. add. M* adtdtoree If, adnl- 

teros UB 6 eztatq(ue) elogi (-gii XT, -gium G) St et sie Bentley et 
M. Hertg (nisi quod iUe tnauuU extaretqne), Q. Glodii Muretu8 (e codice 
{Uiguo?), Q. Longini Lipsius, Q. Eulogii uel Eclogii Casaub. (potius 
^g^ogi) 7 a fauno G 18 segtionibus (segc- S) MS et fere L, in 
quo segition- eorr. uidetur ex segnon- 20 fili^ G 



Digitized by VjOOQ lC 



VITELLIV8 [OAP.1.2) 295 

R. genuerit. sed quod discrepat, sit in znedio. ceteram P. 2 
VitelliQfl domo Naceria^ siue ille stirpis antiquae siue puden- 
dis parentibus atque auis^ eques certe R. et rerum Augusti 
procurator^ quattuor filios ampliasimae dignitatis cognomines 

5 ac tantum praenominibus distinctos reliquit Aul(um), Q(uin- 
tum)y P(ublium), L(ucium). Aulus in consulatu obiit, quem 
cum Domitio Neronis Caesaris patre inierat, praela<^a^tu8 
alioqui famosusque cenarum magnificentia. Quintus caruit 
ordine^ cum auctore Tiberio secemi minus idoneos senatores 

10 remouerique placuisset. P(ublius)y Oermanici comes, Cn. s 
Pisonem inimicum et interfectorem eius accusauit condemna- 
uitque^ ac post praeturae honorem inter Seiani conscios ar- 
reptus et in custodiam fratri datus scalpro librario uenas sibi 
incidit^ nec tam mortis paenitentia quam suorum obtestatione 

16 obligari curarique se passus in eadem custodia morbo periit. 
L(uciu8) ex consulatu Syriae praepositus^ Artabanum Partho- 4 
rum regem summis artibus non modo ad conloquium suum^ 
sed etiam ad ueneranda legionum signa pellezit. mox cum 
Claudio principe duos insuper ordinarios consulatus censuramque 

90 gessit. curam quoque imperi sustinuit absente eo ezpeditione 
Britannica; uir innocens et industrius, sed amore libertinae 
perinfamiS; cuius etiam saliuis melle commixtis^ ne clam 
quidem aut raro sed cotidie ac palam^ arterias et fauces pro 
remedio fouebat. idem miri in adulando ingenii primus C. 6 

n Caesarem adorare ut deum instituit, cum reuersus ex Syria 
non aliter adire ausus esset quam capite uelato circumuer- 
tensque se, deinde procumbens. Claudium uxoribus libertisque 
addictum ne qua non arte demereretur^ proximo munere 
a Messalina petit ut sibi pedes praeberet excalciandos; de- 

16. 19 Eutrop. VII 18, 1 pater eias non admodmn clare natas trea 
tamen ordinarioB gesBerat conBulataB. Epit 8, 1 patre L. Vitellio ter 
consale (cf. p. 298, 3). 

6. 6 praenamina peneripta habent GQS* (l 10 et 16 solus G) 7 CaoBa- 
ris om. G praelatas St, corr. ed. Basil a. 1533 8 alioqui MQ, alioqain 
GX, eloqoio HB 12 consocioB QLST 16 in aedem ML^PS, i inedia 
88. X' cu8todi§ LPS\ Bub cuBtodia d 18 Bigna] uexiUa G 28 ar- 
teiia MGS 26 adorari T institit Graevius 28 qua om. G 

prozimo MGLP, pro mazimo T\ pro summo lac. Gronov, 29 petit 
ut sibi om. G petiit TT ezculciandoB MGWEy ezoBColandos Q 



Digitized by VjOOQ lC 



296 C. SVETONI TEANQVILLl 

tractumque socculum deztrum intex togam tunicasque gesta- 
uit assidue^ nomiumquam osculabuhdus. Narcissi quoque et 
Pallantis imagines aureas inter Lares coluit. huius et illa uox 
est: saepe facias^ cum saeculares ludos edenti Glaudio 

3 grQ,tularetur. ' decessit paralysi altero die quam correptus est, ^ 
duobus filiis superstitibus, quos ex Sestilia probatissima nec 
ignobili femina editos consules uidit, et quidem eodem ambos 
totoque anno, cum maiori minor in sex menses successisset. 
defunctum senatus publico fimere bonorauit, item statua pro 
rodtris cum hac inscriptione: pietatis ihhobilis eroa prin- lo 

GIPEM. 

2 A. Vitellius L. filius imperator natus est VIII. Kal. Oct., 

a.i5p.o. uel ut quidam VII. Id. Sept., Druso Caesare Norbano Flacco 
cons. genituram eius praedictam a mathematicis ita parentes 
exhorruerunt, ut pater magno opere semper contenderit, ne is 
qua ei prouincia uiuo se committeretur, mater et missum ad 
legiones et appellatum imperatorem pro afflicto statim la- 
mentata sit. pueritiam primamque adulescentiam Capreis egit 
inter Tiberiana scorta, et ipse perpetuo spint[he]riae cogno- 
mine notatus existimatusque corporis gratia initium et causa so 

4 incrementorum patri fuisse; sequenti quoque aetate onmibus 
probris contaminatus, praecipuum in aula locum tenuit, Gaio 
per aurigandi, Claudio per aleae studium familiaris, sed ali- 
quanto Neroni acceptior, cum propter eadem haec, tum pe- 
culiari merito, quod praesidens certamini Neroneo cupientem n 
inter citharoedos contendere nec quamuis flagitantibus cunctis 
promittere audentem ideoque egressum theatro reuocauerat, 
quasi perseuerantis populi legatione suscepta, exorandumque 
praebuerat. 

5 Trium itaque principum indulgentia non solum honoribus so 
uerum et sacerdotiis amplissimis auctus, proconsulatum Afri- 
cae post haec curamque operum publicorum administrauit et 



6 es Jlf 6 sextilia POST, et sic apud Tac. hist, II 64 editur 

7 ditoB M, edito JB, edictos JT 12 AuitelliuB ML^P, At uitelliua 

L^OST (praenomen perscriptum in UQ, om. in G) 17 Btatim om. T, 
ante pro habet T 18 capitis T 19 in perpetuo X (imp- P) 

sphintene 17, spiuterie ST 22 post contaminatuB punctum ponit Poth 
24 cum] tum TN et pro u. l, ss. S* 27 promittere] prodire Becher 
28 exorabilemque Bentley 81 sacerdotib; G 



Digitized by VjOOQ lC 



VITELLIVS [cAP. 8-71 297 

uoluntate dispari et ezistimatione. in prouincia singularem 
innocentiam praestitit biennio continuato^ cum succedenti fra- 
tri legatus substitisset; at in urbano officio dona atque oma- 
menta templorum subripuisse et commutasse quaedam ferebatur 

s proque auro et argento stagnum et aurichalcum supposuisse. 
Yxorem habuit Petroniam consularis uiri filiam et ex ea 6 
filium Petronianum captum altero oculo. hunc heredem a 
matre sub condicione institutum, si de potestate patris exis- 
set/manu emisit breuique, ut creditum est^ intereknit, insimu- - 

10 latum insuper parricidii et quasi paratum ad scelus uenenum 

ex conscientia hausissei duxit mox Galeriam Fundanam 

praetorio patre ac de hac quoque liberos utriusque sexus 

tulit, sed marem titubantia oris prope mutum et elinguem. 

A Oalba in inferiorem Germaniam contra opinionem mis- 7 

16 sus est. adiutum putant T. Vini sufiEragio, tunc potentissimi 
et cui iam pridem per communem factionis Yenetae fauorem 
conciliatus esset; nisi quod Galba prae se tulit nullos minus 
metuendos quam qui de solo uictu cogitarent, ac posse pro- 
uincialibus copiis profundam gulam eius expleri, ut cuiuis 

20 euidens sit contemptu magis quam gratia electum. satis 2 
constat exituro uiaticum defuisse, tanta egestate rei familia- 
ris, ut uxore et liberis, quos Romae relinquebat, meritorio 
cenaculo abditis domum in reliquam partem anni ablocaret 
utque ex aure matris detractum unionem pignerauerit ad iti- 

n neris impensas. creditorum quidem praestolantium ac deti- 
nentium turbam et in iis Sinuessanos Formianosque^ quo- 
rum publica uectigalia interuerterat, non nisi terrore calumniae 
amouit, cum libertino cuidam acerbius debitum reposcenti 
iniuriarum formulam^ quasi calce ab eo percussus, intendisset 

80 nec aliter quam extortis quinquaginta sestertiis remisisset. 

2 continuo B.'Cru8. 3 sabtitisset M, stibstitutas esset JST, sic 

Chraevius coniciens decedenti pro sacoedenti 4 contaminaBBe G 

5 Btamnam G, stannam W? et edd. aurochalcom (-chalchum G) 

MGL 10 et suspectum BenUeio 11 haasit JT, habaisse II gale- 
rianam T fundatam G 14 in om, WQPS^N^ 16 aini notaui 
ex L quiin ialibus fide caret, iani MPS\ iunii rel, corr. Torr. {cf. Galba 
14, 2) 16 et] at BenUey factionis Yenetae] factionisa^ Zr, inde 
factiomfl saae (sue) POST et € plurimi 19 cuius X {non T) 20 sit 
om. Q 28 ablocarit Bentley, oblocaret SabeUicus {cf. lul. 26) 24 pi- 
gneraret N 25 creditorium M ac post quidem add. G 



Digitized by VjOOQ lC 



298 C. SVBTONI TRINQTILLI 

3 Adudnientan male animatus erga principem exercitos 

pronnsque ad res nouas libens ac supinis manibus excepit 
uelut dono deum oblatum, ter consulis filium, aetate integra, 
facili ac prodigo animo. quam ueterem de se persuasionem 
Yitellius recentibus etiam experimentis auxerat^ tota uia ca- 6 
ligatorum quoque militum obuios exosculans perque stabula 
ac deuersoria mulionibus ac uiatoribus praeter modum comia, 
ut mane singulos iamne iantassent sciscitaretur seque fecisse 

8 ructu quoque ostenderet. castra uero ingressus nihil cuiquam 
poscenti negauit atque etiam ultro ignominiosis notas^ reis lo 
sordeSy damnatis sapplicia dempsit. quare uixdum meuBe 
transactO; neque diei neque temporis ratione habita^ ac iam 
uespere, subito a militibus e cubiculo raptus^ ita ut erat in 
ueste domestica, imperator est consalutatus circumlatusque 
per celeberrimos uicos^ strictum Diui Iuli[i] gladium tenens i& 
detractum delubro Martis atque in prima gratulatione porrec- 

2 tum sibi a quodam. nec ante in praetorium rediit quam fla- 
grante triclinio ex conceptu camini^ cum quidem conBtema- 
tis et quasi omine aduerso anxiis omnibus: bonO; inquit, 
animo estote! nobis adluxit, nullo sermone alio apud mili- m 
tes usus. consentiente deinde etiam superioris prouindae 
exercitUy qui prior a GFalba ad senatum defecerat^ cognomen 
Germanici delatum ab uniuersis cupide recepit; Augusti distu- 

9lity Caesaris in perpetuum recusauit. ac subinde caede Oal- 
bae adnuntiata, compositis Germanicis rebus, partitus est co- » 
piaSy quas aduersus Othonem praemitteret quasque ipse per* 
duceret. praemisso agmine laetum euenit auspicium^ siqui- 
dem a parte dextra repente aquila aduolauit lustratisque 
signis ingressos uiam scDsim antecessit. at oontra ipso mo- 
uente statuae equestres^ cum plurifariam ei ponerentur, iractis so 
repente cruribus pariter corruerunt, et laurea, quam religio- 

Su. adp. 295y 16. 19 4 Auson. 259, 9 prodiga . . . sceptra VitellL 



3 uelut deo donom X (at i ter dd donii P, ter nt dono dea deo donu T) 
6 qnosqae GS^N obnioB om. G S iantasaent Md^ iactassent (la- 
17) TPOT, gentasBent G, ientassent LS {in L eorr. ex ieu- ut uid.) 
€t sic 8S. in B, om. N {ef. Vit 13) 11 depressit Q, remisit BenUey 

13 a militibns om. G 14 dominica et 88. i. domestica G {m. 1) 20 alio 
sermone GT 22 prius T {uulg.) 26 denunciata G 27 agmini ed. 
Basil 1533 28 lofltratiBque g {ed. pr. Eom. 11), lustranitqneA 



Digitized by VjOOQ lC 



YITELIJVS [CAF. 7-11] 299 

sissime circumdederat^ in profluentem excidit; mox Yiemiae 
pro tribmiali iura reddenti gallinaoeus snpra umeram ac deinde 
in capite astitit. qoibus ostentis par respondit exitus; nam con- 
firmatum per legatos suos imperium per se retinere non potuit. 

5 De Betriacensi uictoria et Othonis exitu, cum adbuc inlO 

Gallia esset^ audiit nihilque cunctatus, quicquid praetoria- 
narum oohortium fuit, ut pessimi exempli, uno exauctorauit 
edicto iussas tribunis tradere arma. centum autem atque 
uiginti, quorum libdlos Othoni datos inuenerat exposcentium 

10 praemium ob editam in caede Galbae operam, conquiri et 
supplicio adfici imperauit, egregie prorsus atque magnifice 
et ut summi principis spem ostenderet^ nisi cetera magis ex 
natura et priore uita sua quam ex imperii maiestate gessisset. 
namque itinere incohato per medias ciuitates ritu triumphan- 2 

16 tium uectus est perque flumina delicatissimis nauigiis et ua- 
riarum ooronarum genere redimitis, inter profusissimos ob- 
soniorum apparatus^ nulla iamiliae aut militis disciplina, ra- 
pinas ac petulantiam omnium in iocum uertens^ qui non con- 
tenti epulo ubique publice praebito, quoscnmque libuisset in 

so libertatem asserebant, uerbera et plagas, saepe uulneray non- 
numquam necem repraesentantes aduersantibus. utque cam- 8 
pos, in quibus pugnatum est, adit, abhorrentis quosdam cada- 
uerum tabem detestabili uoce confirmare ausus est, optime 
olere occisum hostem et melius ciuem. nec eo setius ad 

t6 leniendam grauitatem odoris plurimum meri propalam hausit 
passimque diuisit. pari uanitate atque insolentia lapidem 
memoriae Othonis inscriptum intuens dignum eo Mausoleo 
ait, pugionemque, quo is se occiderat, in Agrippinensem co- 
loniam misit Marti dedicandum. in Appennini quidem iugis 

soetiam peruigilium egit. urbem denique ad classicum introiitll 
paludatus ferroque succinetus, inter signa atque uexilla, sagu- 
atis comitibus ac detectis commilitonum armis. 

Magis deinde ac magis onmi diuino humanoque iure 8 

2 stiper GS 6 bethriac- G, bebriac- IIB 8 iusas M, ioBsa 
Pn^R tribimM M9, -no T 10 praemia uulg. {edd. Mediol. U75 
Bonon. 1488) 11 aegiae M, inde regie Piihoem 15 nario N 

{BmtHey)^ fort. recte 21 repraeBontantes om. G 22 adit ML^P, 

adiit rel et N 24 et] at Emesti, set G. Becker 80 claBicum M, 
BcasiBcam G 



Digitized by LjOOQIC 



300 0. SVETONI TKANQVILLI 

neglecto Alliensi die pontificatnm mazimum cepit^ comitia in 
decem annos ordinauit seque perpetuum consulem. et ne cui 
dubium foret/ quod exemplar regendae rei p. eligeret, medio 
Martio campo adhibita publiconum sacerdotum frequentia in- 
ferias Neroni dedit ac sollemni conuiuio citharoedum placentem s 
palam admonuit; ut aliquid et de dominico diceret, in- 
cohantique Neroniana cantica primus exultans etiam plausit. 

12talibus principiis magnam imperii partem non nisi consilio et 
arbitrio uilissimi cuiusque histrionum et aurigarum admini- 
dtrauit et maxime Asiatici liberti. hunc adulescentulum mutua lo 
libidine constupratum^ mox taedio profugum cum Puteolis 
poscam uendentem reprehendisset, coiecit in compedes statim- 
que soluit et rursus iu deliciis habuit; iterum deinde ob 
nimiam contumaciam et furacitatem grauatus circumforano 
lanistae uendidit dilatumque ad finem muneris repente sub- 15 
ripuit et prouincia demum accepta manumisit ac primo im- 
perii die aureis donauit anulis super cenam^ cum mane ro- 
gantibus pro eo cunctis detestatus esset seuerissime talem 
equestris ordinis maculam. 

13 Sed uel praecipue luxuriae saeuitiaeque deditus epulas 20 

trifariam semper, interdum quadrifariam dispertiebat, in ian- 
tacula et prandia et cenas comisationesque, facile omnibus 
sufficiens uomitandi consuetudine. indicebat autem aliud alii 
eadem die^ nec cuiquam minus singuli apparatus quadringenis 
2 milibus nummum constiterunt. famosissima super ceteras ts 

2 Bqq. Eutrop, VII 18, 4 cum Neroni Bimilis esse uellet atqae 
id adeo prae se ferret, nt etiam ezequias Neronis . . . honoraiet. 
20 Eutrap. VII 18, 2 g^ui Baeuitia notabilis, praecipue ingluuie et 
uoracitate, quippe cum de die saepe quarto uel quinto feratur epulatus. 
Oro8. VII 8, 7 incredibili . . . uoracitatis appetitu. cf. Lampr. Heliog. 
24, 3 25 Eutrop. VII 18, 3 notissima certe cena memoriae mandata 
est, quam ei Yitellius frater ezhibuit, in qua super ceteros duo milia 
piscium, septem auium adposita traduntur. 

6 ac] ac ne ilf 6 et om. M^Q (tn M praecedit aliquit), etiam (ec- 
d) Nd de om. G dominico MGT, domitio XN, domino (dnico) iP, 
dominicis Hofstee 12 puscam T 13 soluit ed. Basil, a. 1533, coluit 
Sl, ex(B)oluit Oud, iterum om. G 14 ferocitatem X (at furoc- L, 
u. in ras. m. 2) et fere edd. circumforaneo g et uulg. post Sor 

bellicum 16 delatumque T 16 manu emisit G 21 in om. X^ 
corr. L* iantacula MGQ (i* gentacula G in marg. m. f), ientacola 

(gen- HP) rel. {de L^ non constat), cf. Vit. 7 24 minoriB Ursinus 



Digitized by VjOOQ lC 



VITBLLiyS [CAP. 11^14] 801 

fdit cena data ei adaenticia a fratre, in qua dao milia lectissir 
momm plscium, septem auium apposita traduntur. hanc quoque 
exuperauit ipse dedicatione patinae^ quam ob immensam magni* 
tudinem clipeum Mineruae xokiovxov dictitabat. in hac 
6 scarorum iocinera, phasianarum et pauonum cerebella^ linguas 
phoenicopterum, murenarum lactes a Parthia usque fretoque 
Hispanico per nauarchos ac triremes petitarum cpmmiscuii 
ut autem homo non profundae modo sed intempestiuae quoque 8 
ac sordidae gulae^ ne in sacrificio quidem umquam aut itiuere 

10 ullo temperauit^ quin inter altaria ibidem statim uiscus et 
farris ^paene rapta e foco manderet circaque uiarum popinas 
fumantia obsonia vel pridiana atque semesa. 

Pronus uero ad cuiuscumque et quacumque de causall: 
necem atque supplicium nobiles uiros, condiscipulos et ae- 

16 quales suos^ omnibus blanditiis tantum non ad societatem 
imperii adlicefactos uario genere fraudis occidit, etiam unum 
ueneno manu sua porrecto in aquae frigidae potione, quam 
is adfectus febre poposcerat. tum faeneratorum et stipula- 2 
torum publicanorumque, qui umquam se aut Romae debitum 

90 aut in uia portorium flagitassent^ uix ulli pepercit; ex qui- 
bus quendam in ipsa salutatione supplicio traditum statim- . 
que reuocatum, cimctis clementiam laudantibus, coram inter- 
fici iussit^ uelle se dicens pascere oculos; alterius poenae 
duos filios adiecit deprecari pro patre conatos. se 1 et equitem 3 

85 R. proclamantem, cum raperetur ad poenam: heres meus es, 
exhibere testamenti tabulas coegit, utque legit coheredem 
sibi libertum eius ascriptum, iugulari cum liberto imperauit. 
quosdam et de plebe ob id ipsum, quod Venetae factioni 
cLire male dixerant, interemit contemptu sui et noua spe id 

1 data eat ei (om, fuit) G adaenticia om, TN 3 in post ipse 
add, H 4 TONAYXOY (^ pro A in TT) Sl, corr. in edd. uet (Rom. II 
ah), 88. art ambabuB m LS dictabat M, dictitabant G 5 Bcarorum 
flacrorum M faaiaDaram (faBs- MLS^) MGLPS, fasianorum (fase- B) 
HTN^ fasianommque T paonnm MG 6 phoenicopteromm Roik 
pathia R {coniecerunt Carpathio, Carteia, Carpetano) 7 nauarcofl 

MGXR 11 farra sr ied, Rom, 11), farriB frusta (-stra s) g, farris 

grana Ottd,, farcimina Bentley, liba farris Roth, farris panea {hoc pro 
paene) G. Becker mandaret G 18 et quacumque in marg, add. M^ 
16 non om, M 18 tum (tunc T) XT, tam MG^ iam Salmasim recte 

puto (cf. lul. 27) 26 tabulaa testamenti G utique M, ubique Salmas. 



Digitized by VjOOQ lC 



302 C. SVETONI TRANQVILLI 

4 ausos opinatus. ntiUis tamen infensior qnam uemaculis et 
nuitheniaticisy ut quisque deferretur^ inauditum capite punie- 
bat exacerbatusy quod post edictum suum^ quo iubebat intra 
Eal. Oct. urbe Italiaque mathematici excederent^ statim libel- 
lus propositus est, et Chaldaeos dicere, bonum factnm, 5 
ne Yitellius Germanicus intra eundem Ealendarum 

6 diem usquam esset. suspectus et in morte matris fuity 
quasi aegrae praeberi cibum prohibuisset, uaticinante Ghatta 
muliere^ cui uelut oraculo adquiescebat, ita demum firmiter 
ac diutissime imperaturum, si superstes parenti extitisset. alii le 
tradunt ipsam taedio praesentium et imminentium metu uene- 
num a filio impetrasse, haud sane difficulter. 
16 Octauo imperii mense desciuerunt ab eo exercitus Moe- 
siarum atque Pannoniae, item ex trausmarinis ludaicus et 
Syriaticus, ac pars in absentis pars in praesentis Vespasiani 15 
uerba iurarunt. ad retinendum ergo ceterorum hominum 
studium ac fauorem nihil non publice priuatimque nullo ad- 
hibito modo largitus est. dilectum quoque ea condicione in 
urbe egit, ut uoluntariis non modo missionem post uictoriam, 
sed etiam ueteranorum iustaeque militiae commoda pollice- to 

2 retur. urgenti deinde terra marique hosti hinc fratrem cum 
classe ac tironibus et gladiatorum manu opposuit, hinc Be- 
triaoenses copias et duces; atque ubique aut superatus aut 
proditus salutem sibi et milies sestertium a Flauio Sabino 

13 Eutrop. VII 18, 6 periit . . . imperii mense octauo et die ono 
(pLt&g nQoadsovffrig rnUoag Paean.^ septimo Enmann) Epit, 8, 1 impe- 
ranit menBes octo. Victar Caes. 8, 6 tyrannidis octauo mense. Oros. VII 
8, 8 octano quam regnum praesumpserat mense. 18 sq. Victor Caes. 
8, 2 quoniam legati Moesiae Pannonicique ezercituB hortantium uene- 
rant. 8, B Vespasianum perpulere, in quem iam Sjriacae cohortes ob 
egregia uitae consenserant {cf. Sttet Vesp. 6). 24 Victor Caes. 8, 5 
YitelliuB ab Sabino urbi praefecto, YeBpaBiani fratre, sestertium millies 
pepigerat arbitris militibuB imperio decedere. Oros. VII 8, 7 primum 
deponere molitus imperium. 

1 opinatuB (opp- T) X^ obstinatuB (obti- S) MT^ obBtinatosque O 
diuinaculiB Twmebua, genethliaciB Madvig^ aliter alii et deh St^Micus 
6 poBitus T edicere Ursintis fatum TLS 6 calendarum M 7 extet 
Bentley matris morte G 8 chattha MG (h prior expuneta in Jf ), 
catha T {IP), cata Jiril^ 10 alii XN, et alii MTd, sed alii G, at alii 
Burm. 20 iustaque Lipsrus 22 et post hinc add. T 24 sibi et] 
Bibimet G^ sibi VaUsitH 



Digitized by VjOOQ lC 



VrrELLTVS [QAT. i4-i€] 303 

Yespasiani fratre pepigit; statimqae pro gradibus Palati apud 
frequentes milites cedere se imperio quod inuitus recepiaset 
professuSy cunctiB redamantibus rem distolit ac nocte inter- 
posita primo diluculo sordidatus descendit ad rostra multisque 

6 cum lacrimis eadem illa, uerum e libello testatus est. rursus 8 
interpellante milite ac populo et ne deficeret hortante omnem- 
que operam suam certatim pollicente^ animum resumpsit 
Sabinumque et reliquos Flauianos nihil iam metuentis ui 
subita in Gapitolium oompulit succensoque templo louis Op- 

10 timi Maximi oppressit^ cum et proelium et incendium e Tibe- 
riana prospiceret domo inter epulas. non multo post paenitens 
facti et in alios culpam conferens uocata contione iurauit 
coegitque iurare et ceteros nihil sibi antiquius quiete publica 
fore. txmc solutum a latere pugionem consuli primum, deinde 4 

15 illo recusante magistratibus ac mox senatoribus singulis porri- 
gens, nuUo recipiente, quasi in aede Goncordiae positurus 
abscessit. sed quibusdam addamantibus ipsum esseGoncor- 
diam, rediit nec solum retinere se ferrum affirmauit, uerum 
etiam Goncordiae recipere cognomen; suasitque senatui, utl6 

M legatos cum uirginibus Vestalibus mitterent pacem aut certe 
tempus ad consultandum petituros. 

Postridie responsa opperienti nuntiatum est per explora- 

8 Eu^op. VII 18, 4 interfecto priua in urbe Sabino, Vespasiani impe- 
ratorifl fratre, quem cnin Gapitolio incendit. Victor Caea, 8, 5 sed post- 
qnam mox circnmuentum ae nuntio ratus est, quasi renouato furore 
ipsum ceterosque aduersae partis cum Capitolio, quod saluti remedium 
ceperant, cremauit. Epit S^ 4 per scalas Gemonias . . ., ubi Sabinum 
Vespasiani fratrem necari permiserat. Oros. VII 8, 7 poat a quibusdam 
animatus Sabinum, YespaBiani fratrem, nihil tum mali suspicantem, 
cum ceteris Flaulanis in Capitolium compulit succensoque templo et 
mixta simul flamma ruinaque omnes in unnm pariter interitum ac 
tumulum dedit. 22 eqq. Victor Caes. 8, 6 ast ubi uera esse ac pro- 
pinquare hostes patefactum est, productus e tugurio, qno se abdiderat, 
ianitoris iniecto laqueo parricidarum more ad scalas G^monias perque 
eas pertractuB; simul ictibus, quantum quisque ualuerat, confosso cor- 
pore in Tiberim deicitur. Epit 8, 3 sqq. e Palatio, quo se abdiderat 
YiteUins, uinctis a tergo manibus productus circumducitur ad specta- 

S est ante pzofesBus (professis M^) add. G reclamantibus Se 

(•n hoe 8S, i declamantibuB) aliigue g {Beroaldu8\ declamantibuB rel. {Sl) 
6 niQa G 8 ui subdita G, sai (ui S^ in T) subito X 10 oppreseit. 
cnm . . . epulas, non uulgo distinguunty rectius B.-Crusius et Madmg 
e] et M 18 et om. GT {uulg.) 



Digitized by LjOOQIC 



304 C. SVETONJ TBANQVILLI 

torexn hostes appropinquaie. continuo igitur abstrusus ge- 
statoria sella duobus soUs comitibus^ pistore ei coco^ Auen- 
tinum et patemam domum clam petit, ut inde in Campaniam 
fugeret; mox leui rumore et incerto, tamquam pax impetrata 

, essety referri se in Palatium passus est. ubi cum deserta b 
omnia repperisset, dilabentibus et qui simul erant, zona se au- 
reorum piena circumdedit confugitque in cellulam ianitoris, 
religato pro foribus cane lectoque et culcita obiectis. 
17 Irruperant iam agminis antecessores ac nemine oboio 
rimabantur, ut fit, singula. ab bis extractus e latebra^ sci- lo 
scitantesy quis esset < — nam ignorabatur — et ubi esse Vi- 
tellium Bcirety mendacio eiusit; deinde agnitus rogare non de- 
stitit^ quasi quaedam de salute Yespasiani dicturus, ut custo* 
diretur interim uel in carcere, donec religatis post terga mani- 
buS; iniecto ceruicibus laqueo, ueste discissa seminudus in u 
forum tractus est inter magna rerum uerborumque ludibria 
per totum uiae sacrae spatium, reducto coma capite, ceu nozii 
solenty atque etiam mento mucrone gladii subrecto, ut uisen- 

2 dam praeberet faciem neue summitteret; quibusdam stercore 



culum uulgi. ac ne homo impudens in eztremis saltem malorum, qnae 
gesserat, rubore faciem demitteret, subiecto in mentum gladio, semi- 
nuduB, multis caeno fimoque et ceteris turpioribus dictu purgamentis 
uultum eius inceBsentibus , per scalas Gemonias trahitur . . . numeroiis 
ictibuB confossus interiit. Eutrop. VII 18, 5 interfectua . . . est magno 
dedecore: tractus per urbem Romam publice, nudua, erecto coma capite 
et Bubiecto ad mentum gladio, stercore in uultum et pectus ab omni- 
bus obuiifi adpetituB, postremo iugulatus et in Tiberim deiectus etiam 
communi caruit sepultura. Oros. VII 8, 8 {ex Suet. et Eutropio) desti- 
tutus adpropinquantibusque iam hostibus trepidus cum se in quandam 
proximam Palatio cellalam contruBisset, turpissime inde protractus cum 
per uiam Sacram nuduB duceretur, pasaim fimum in os eius coniectan- 
tibus in forum deductus, . . . apud Gemonias scalas minutiBsimorum 
ictuum crebrifl conpunctionibus ezcamificatus atque inde unco tractue 
et in Tiberim merBus etiam conmiuni caruit sepultura. 



1 hostem IIQ {uulg,) 3 petiit T ut inde] unde WQ 

4 incerti M^ incerte L^ 6 simulauerant G^ simul ierant BentUy 

9 autem ante iam add. 11 (pars edd.), tres fere litt. (iam.^ eraaae in P 
11 ecubi esset (esset T^) Vitellius Bentley^ et ubi esset VitelliuB num 
Madvig 12 mendacio « lusit (o in ras.) M 17 sacrae om. G 
redacto {corr. ex reducto) X, reducta TN, erecto Eutrop, capite 

coma S, coma a capite T, a capite coma N noziia solet Casaub, 

18 Bubiecto N et s plurimiy cf. testim. 



Digitized by VjOOQ lC 



VITELLIVS [cAP. 16-18] 305 

et caeno incessentibnS; aliis incendiarinm et patinarium noci- 
ferantibns, parte uulgi etiam corporis uitia exprobrante; erat 
enim in eo enormis proceritas, facies rubida plerumque ex 
uinulentia^ uenter obesus, alterum femur subdebile impulsu 

6 olim quadrigae^ cum auriganti Gaio ministratorem exhiberet. 
tandem apud Gemonias minutissimis ictibus excamificatus 
atque confectus est et inde unco tractus in Tiberim. 

Periit cum fratre et filio aimo uitae septimo quinquage-18 
simo; nec fefellit coiectura eorum qui auguriO; quod factum 

10 ei Viennae ostendimus <cap. P>, non aliud portendi praedixe- 
rant quam yenturum in alicuius Gallicani hominis potestatem, 
siquidem ab Antonio Primo aduersarum partium duce oppres- 
sus est, cui Tolosae nato cognomen in pueritia Becco fuerat: 
id ualet gallinacei rostrum. 



8 Eutrap. VII 18, 6 periit . . . aetatis anno aeptimo et quinqna- 
gesimo. Epit. 8, 5 nixit annos quinquaginta septem. cf. Victor Caea. 8, 6 
annos natua quinquaginta et septem (septuaginta et quinque codd.) 
amplius. 



1 incendinarium et platinarium G 4 uinolentia GXTN olim 
impulau G 5 miniatratorem ae GPOST^ se min. d 9 qui] qui in G 

10 ei om, P ^cuennae M (i erasa?, i ss. m. 2) 14 gallinacii G 

suhscr. c. Buetoni tranquilli de uita caeaar. uitelliua explic. incipit 
neapaflianus feliciter M et sim, GURP (feliciter om. GR, incip. ueap. feli- 
citer om. P) explicit nitellus. incipit ueapasianna feliciter Q explicit 
lib. Vlill. incipit de uespasiano lib. X LS (de ueap. om. S) 



Stxtohzvb ed. Ihm. I. 20 



Digitized by LjOOQIC 




C. SVETONI TRANQVILLI 
DE VITA CAESARVM 

LIBER VIII 

DIVVS VESPASIAm^S Dm^S TITVS 

domitia:n^vs 

DIVVS VESPASIANVS 

1 Rebellione trium principum et caede incertum diu et 
quasi uagum imperium suseepit firmauitque tandem gens Fla- 
uia^ obscura illa quidem ac sine ullis maiorum imaginibus, 
sed tamen rei p. nequaquam paenitenda, constet licet Domi- 
tianum cupiditatis ac saeuitiae merito poenas luisse. 

2 T. Flauius Petro, municeps Reatinus, bello ciuili Pom- 
peianarum partium centurio an euocatus, profugit ex Phar- 
salica acie domumque se contulit, ubi deinde uenia et mis- 
sione impetrata coactiones argentarias factitauit. huius filius, 

1 Victor Caes. 9, 1 Vespasianus . . . exsanguem diu fessumque {cf. 
Sall. Cat 39) terrarum orbem breui rcfecit (imh Epit. 9, 5. cf. 9, 16 
Komana res publica exsanguis saeuitia tjrannorum). cf. Vesp. 8 
p. 314, 9 3 Eutrop. VII 19,1 princeps obscure quidem natus, sed 
optimie comparandus. Victor Caes. 8, 4 w. ad p, 310, 7 6 Vicior 
Caes. 8, 4 Reatinis maioribus. 



6 petroniuB TT 7 incertum sponte post centurio add. X 

Digitized by VjOOQ lC 



DIV\^S VESPASIANVS [cap. 1-2] 307 

coguomine SabinuB, expers militiae — etsi quidam eum pri- 
mipilarem, nonnulli, cum adhuc ordines duceret, sacramento 
Bolutum per causam ualitudinis tradunt — publicum quadra- 
gesimae in Asia egit; manebantque imagines a ciuitatibus 
b ei positae sub hoc titulo: KAAGJC T€AOl)NHCANTI. postea 3 
faenus apud Heluetios exercuit ibique diem obiit superstitibus 
uxore Yespasia Polla et duobus ex ea liberis, quorum maior 
Sabinus ad praefecturam urbis, minor Vespasianus ad prin- 
cipatum usque processit. Polla Nursiae honesto genere orta 

10 patrem habuit Yespasium PoUionem, ter tribunum militum 
praefectumque eaatrorum, fratrem senatorem praetoriae di- 
gnitatis. locus etiam ad sextum miliarium a Nursia Spole- 
tium euntibus in monte summo appellatur Yespasiae, ubi 
Yespasiorum complura monumenta extant, magniun indicium 

15 splendoris familiae et uetustatis. non negauerim iactatum 4 
a quibusdam Petronis patrem e regione Transpadana fuisse 
mancipem operarum, quae ex Ymbria in Sabinos ad cultu- 
ram agrorum quotannis commeare soleant; subsedisse autem 
in oppido Reatino uxore ibidem ducta. ipse ne uestigium 

30 quidem de hoc, quamuis satis curiose inquirerem, inueni. 

Yespasianus natus est in Sabinis ultra Beate uico modico, 2 
eui nomen est Falacrinae, XY. Kal. Decb. uesperi, Q. Sulpicio 
Camerino C. Poppaeo Sabino cons., quinquennio ante quam a.up.c. 
Augustus excederet; educatus sub patema auia TertuUa in 

«5 praediis Cosanis. quare princeps quoque et locum incuna- 
bulorum assidue frequentauit, manente uilla qualis fuerat 
olira, ne quid scilicet oculorum consuetudini deperiret; et 
auiae memoriam tanto opere dilexit, ut solleranibus ac festis 
diebus pocillo quoque eius argenteo potare perseuerauerit. 

6 Einhard. 3 diem obiit superstitibus liberis. 

1 etsij et T 3 publicanum Sabellicas 4 monebantque Lipffius, 
manent hodieque Casaub. 5 posito M^ 6 heluitios (heluttios L, 

eluitioB T, heluiticos G) H, forma uix Suetoniana ibidemque G 

12 etiam nunc T spoletum GS^T 13 uespassiae M, uespasianae T 
16 petroniis MT8 17 operarium G 21 sabinis ? \Sahellicus\ 

samnis (Bannis TVS, saniis T) Q, reatem TS 22 phalacrinae MLFB, 
phalacrine (-trine I) GTPST (edd.), ph^rin^ Q, pherine IZ\ Falacrino 
Chiver. uesperiq^ue) Sl, corr. s 25 incunabulo. R. MR, cunabulorum 
WQ et 8ic pro u. l. ss. R 26 fuerit LPSR {BentUy) 

20* 



Digitized by VjOOQ lC 



308 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 Sumpta uirili toga latum clauum, quanquam fratre adepto, 
din auersatus est^ nec ut tandem appeteret compelli nisi a 
matre potuit. ea demum extudit magis conuicio quam pre- 
cibus uel auctoritate, dum eum identidem per contumeliam 
anteambulonem fratris appellat. s 

3 Tribunatum militum in Thracia meruit; quaestor Cretam 
et Cyrenas prouinciam sorte cepit; aedilitatis ac mox prae- 
turae candidatus, illam non sine repulsa sextoque uix adep- 
tus est loco, <h>a<n>c prima statim petitione et in primis. 
praetor infensum senatui Gaium ne quo non genere demere- lo 
retur, ludos extraordinarios pro uictoria eius Germanica de- 
poposcit poenaeque coniuratorum addendum censuit, ut inse- 
pulti proicerentur. egit et gratias ei apud amplissimum ordi- 
nem, quod se honore cenae dignatus esset. 

3 Inter haec Flauiam Domitillam duxit uxorem, Statili Ca- 16 

pellae equitis R. Sabratensis ex Africa delicatam olim Lati- 
naeque condicionis, sed mox ingenuam et ciuem Rom. reci- 
peratorio iudicio pronuntiatam, patre asserente Flauio Libe- 
rale Ferenti genito nec quicquam amplius quam quaestorio 
scriba. ex hac liberos tulit Titum et Domitianum et Domi- m 
tillam. uxori ac filiae superstes fuit atque utramque adhuc 
priuatus amisit. post uioris excessum Caenidem, Antoniae 
libertam et a manu, dilectam quondam sibi reuocauit in contu- 
bemium habuitque etiam imperator paene iustae nxoris loco. 

t Claudio principe Narcissi gratia legatus legionis in Ger- ss 



16. 20 Epit 10, 1 Titus . . . matre liberta Domitilla nomine genitos. 
11, 1 Domitianus Vespasiani et Domitillae libertae filins , germanns 
Titi. 25 Eutrop. VII 19, 1 nt qui a Claudio in Germaniam et deinde 
in Britanniam misBUs tricies et bis com hoste conflixerit, duas ualidis- 
simas gentes, uiginti oppida, insulam Yectam Britanniae proximam 
imperio Romano adiecerit. 



3 extulit GQST 5 appellabat Q 6 Tribunus Torr. et sic e 

codd. (?) affert Glareanus; cf. lul. 5 Tit. 4 8 illam Torr. (aedilitatem 
praeiuerat Glareanus\ etiam Sl^ eam Pighius, sed eam uel et eam uel 
et illam alii 9 es 3f loco post sextoque exhihent T {uulg.) hanc 
Bentley {Duker), b,c Sl, at Glareanus, at hanc Oitd. 10 pter G 
infensum Lipsius, infensus MXTPR, infensos GII^Q 14 est WQ 
16 sabracensis LT, scabrat- P^S, sabiat- FLQ delicatam M\ deli- 
gatam M*LT, delegatam GTPS 18 liberale ferente G 28 miesam 
post manu add. G, missam pro glossa adscr. c 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS VESPASIANVS [cap. 2-^] 309 

maniam misBiis est; inde in Britanniam translatus tricies cum 
hoste confiixii duas ualidissimas gentes superque uiginti oppida 
et insulam Vectem Britanniae proximam in dicionem redegit 
partim Auli Plauti legati consularis partim Claudi[i] ipsius ductu. 

6 quare triumphalia omamenta et in breui spatio duplez sacer- 2 
dotium accepit, praeterea consulatum, quem gessit per duos 
nouissimos anni menses. medium tempus ad proconsulatum 
usque in otio secessuque egit, Agrippinam timens potentem 
adhuc apud filium et defuncti quoque Narcissi amici perosam. 

10 Exim sortitus Africam integerrime nec sine magna di- s 

gnatione administrauit, nisi quod Hadrumeti seditione quadam 
rapa in eum iacta sunt. rediit certe nihilo opulentior, ut 
qui prope labefactata iam fide omnia praedia fratri obligaret 
necessarioque ad mangonicos quaestus sustinendae dignitatis 

16 causa descenderit; propter quod uulgo mulio uocabatur. con- 
uictus quoque dicitur ducenta sestertia expressisse iuueni, cui 
latum clauum aduersus patris uoluntatem impetrarat^ eoque 
nomine grauiter increpitus. 

Peregrinatione Achaica inter comites Neronis cum can- 4 

20 tante eo aut discederet saepius aut praesens obijormisceret, 
grauissimam contraxit oflFensam, prohibitusque non contuber- 
nio modo sed etiam publica salutatione secessit in paruam 
ac deuiam ciuitatem^ quoad latenti etiamque extrema metu- 
enti prouincia cum exercitu oblata est. 

26 Percrebruerat Oriente toto uetus et constans opinio esse 5 

in fatis ut eo tempore ludaea profecti rerum potirentur. id 



258qq. Oros. VII 9,2 ludaei . . . quibusdam in Cannelo monte (1*. 
jp. 311,22) seducti Bortibus, quae portenderent exortos a ludaea ducefl 
rerum potituros fore, praedictumque ad se trahentes in lebeUionem 
ezarserunt eztinctisque Romanis praesidiis legatum quoque Syriae sup- 
petias ferentem rapta aquila caesisque copiis fugauerunt. 



1 in om, M tricies et bis Eutrop, 2 xx. GTL 3 Vectam 
Euirop, {BixxTiv Paean.) deditionem GII 4 plauti palati M, 

palatini (-tani Q) T 9 amicos perosam g {edd. pr. Eom.), amici- 

tiam periculosam Modd. 10 Ezim M, Exin rel., cf. Galba 6 

11 quiddam rapinarum in eum iactarunt G 13 labefacta X (-tata 
L*) &atri praedia G obligauerit {et 88. i: ret) a, obligarit 

EgnaJtius 16 cui SabeUieus (5.^), qui St 22 satisfactione T 
23 etiamque] et iam Bentley {cf. Cal, 2) 26 percrubuerat M, -buerat 
etiam rel, praeter L^IPQ esse in fatis om. G 



Digitized by VjOOQ lC 



310 C. SVETONI TRANQVILLI 

de imperatore Romano, quantum postea euentu paruit, prae- 
dictum ludaei ad se trahentes rebellanint caesoque praepo- 
sito legatum insuper Sjriae consularem suppetias ferentem 
rapta aquila fugauerunt. ad hunc motum comprimendum 
cum exercitu ampliore et non instrenuo duce, cui tamen tuto s 
tanta res committeretur, opus esset, ipse potissimum dele- 
ctus est ut et industriae expertae nec metuendus ullo modo 

6 ob humilitatem generis ac nominis. additis igitur ad copias 
duabus legionibus, octo alis, cohortibus decem, atque inter 
legatos maiore filio assumpto, ut primum prouinciam attigit, lo 
proximas quoque conuertit in se, correcta statim castrorum 
disciplina, unoque et altero proelio tam constanter inito, ut 
in oppugnatione castelli lapidis ictum genu scutoque sagittas 
aliquot exceperit. 

5 Post Neronem Galbamque Othone ac Vitellio de princi- is 

patu certantibus in spem inperii uenit iam pridem sibi per 
haec ostenta conceptam. 

2 In suburbano Flauiorum quercus antiqua, quae erat Marti 

sacra, per tres Vespasiae partus singulos repente ramos a 
frutice dedit, haud dubia signa futuri cuiusque fati: primum 20 
exilem et cito arefactum, ideoque puella nata non perannauit, 
secundum praeualidum ac prolixum et qui magnam felicitatem 
portenderet, tertium uero instar arboris. quare patrem Sabinum 

48qq. Victor Caes. 8, 1 ludaeonim bello, quod Neronis iussu susce- 
perat. cf, Oros. VII 9, 3 ad hos {ludaeos) Vespasianua a Nerone missus 
{Hier. chron. a. 2084). 7 Victor Caes. 8, 4 Vespasianus noua senator 
familia . . . industria rebusque pacis ac militiae ionge nobilis habe- 
batur. cf. ad p. 306, 3 8 sqq. Oros. VII 9, 3 Titum filium suum 

maiorem inter legatos habuit; nam multas et ualidas legiones secum 
in Syriam traiecit. 11 cf. Eutrop. VII 20,1 diligens . . . coercitor 
disciplinae militaris {cf. cap. 8). 

1 postea uentu M, euentu postea 11 {pars edd.) apparuit d, 

patuit g 2 debellarunt T, rebellarant Bentley 6 cum ^et^ Beniley 
7 industriae expertae IIQ, industria experti MB, induatria expertus GX 
9 legionibus duabus et tum coherentibus G 10 prouinciam ^suam^ 
G. Becker 12 uno quoque JT^ {uulg.) 18 ictu M scutoque 

sagittas X (scutosque i\), scuto sagittasque M, scutoque sagittasque G, 
scuto sagittas T {uulg.)^ scuto sagittas <quo)que Biicfieler 18 quae 
TPQB, post sacra habet S, post erat ponit BenUey, om. rd. {Q), inde ea 
post sacra sup2)l. G, Becker, quae erat in optitno cod. deesse testatur 
Torr. deletque Ernesti 19 repente om. X {add. i*) an frutices 

Lipsius, a fomite Gujetns, a radice BenUey 20 edidit Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS VESPASUNYS [cap. 4-5] 311 

ferant^ haruspicio insuper confirmatum^ renuntiasse matri, ne- 
potem ei Gaesarem genitum; nec illam quicquam aliud quam 
cachinnasse^ mirantem quod adhuc se mentis compote 
deliraret iam filius suus. 

5 Moz, cum aedilem eum G. Caesar, succensens curam 3 

uerrendis uiis non adhibitam, luto iussisset oppleri congesto 
per milites in praetextae sinum, non defuerunt qui interpre- 
tarentur, quandoque proculcatam desertamque rem p. ciuili 
aliqua perturbatione in tutelam eius ac uelut in gremium de- 

10 uenturam. 

Prandente eo quondam canis eztrarius e triuio manum 4 
humanam intulit mensaeque subiecit. cenante rursus bos 
arator decusso iugo triclinium irrupit ac fugatis ministris 
quasi repente defessus procidit ad ipsos accumbentis pedes 

15 ceruicemque summisit. arbor quoque cupressus in agro auito 
sine ulla ui tempestatis euulsa radicitus atque prostrata inse- 
quenti die uiridior ac firmior resurrexit. 

At in Achaia somniauit initium sibi suisque felicitatis 5 
futurum, simul ac dens Neroni exemptus esset; euenitque ut 

20 sequenti die progressus in atrium medicus dentem ei osten- 
deret tantumque quod exemptum. 

Apud ludaeam Carmeli dei oraculum consulentem ita con- 6 
firmauere sortes, ut quidquid cogitaret uolueretque animo 
quamlibet magnum, id esse prouenturum pollicerentur ; et 

25 unus ex nobilibus captiuis losephus, cum coiceretur in uin- 
cula, constantissime asseuerauit fore ut ab eodem breui sol- 
ueretur, uerum iam imperatore. nuntiabantur et ex urbe 7 
praesagia: Neronem diebus ultimis monitum per quietem, ut 
tensam louis Optimi Maximi e sacrario in domum Vespasiani 



22 u. ad p. 300, 26 26 Oros. VII 9, 3 maxime losephi lu- 

daeorum ducis sententia, qui captus eum in uincla coiceretuT, con- 
stanidssime dixerat, sicut Suetonius refert, continuo se ab eodem sed 
imperatore soluendum {VII 9, 7 propter praedictum imperium). 



6 succensuB MLP, offensus Bentley 14 ipsius s 17 surrexit G 
IS Et GQ 21 tantumque quod MGLPQ8, recenter quod Ji, recenter 
WST, recenter quidem JT*, tantum quod g 24 esset G {edd. uet 

plures, Salmas., Bentley) id post prouentumm iterat G 25 captiuus 
IIR iosepus 31 27 imperatori MG^, ab imperatore T et om. PST 



Digitized by VjOOQ lC 



312 C. SVETONI TRANQVILLI 

et inde in circum deduceret; ac non multo post comitia se- 
cundi consulatus ineunte Oalba statua^m^ Diui luli ad Orien- 
tem sponte conuersa^mX acieque Betriacensi^ prius quam com- 
mitteretur^ duas aquilas in conspectu omnium conflixisse ui- 
ctaque altera superuenisse tertiam ab solis exortu ac uictri- 5 
6 cem abegisse. nec tamen quicquam ante temptauit, promptis- 
simis atque etiam instantibus suis^ quam soUicitatus quo- 
rundam et ignotorum et absentium fortuito fauore. 

a Moesiaci exercitus bina e tribus legionibus milia missa 

auxilio Othoni; postquam ingressis iter nuntiatum est uictum lo 
eum ac uim uitae suae attulisse, nihilo setius Aquileiam us- 
que perseuerauerunt, quasi rumori minus crederent. ibi per 
occasionem ac licentiam omni rapinarum genere grassati^ cum 
timerent ne sibi reuersis reddenda ratio ac subeunda poena 
esset, consilium inierunt eligendi creandique imperatoris; neque 15 
enim deteriores esse aut Hispaniensi exercitu qui Galbam, 
aut praetoriano qui Otbonem, aut Germaniciano qui Vitellium 

8 fecissent. propositis itaque nominibus legatorum consularium, 
quot ubique tunc erant, cum ceteros alium aKa de causa im- 
probarent et quidam e legione tertia, quae sub exitu Neronis 90 
translata ex Sjria in Moesiam faerat, Vespasianum laudibus 
ferrent, assensere cuncti nomenque eius uexillis omnibus sine 
mora inscripserunt. et tunc quidem compressa res est reuocatis ad 
officium numeris parumper. ceterum diuulgato facto Tiberius 
Alexander praefectus Aegypti primus in uerba Vespasiani legiones «6 
adegit KaL luL, qui principatus dies in posterum obseruatus 
est; ludaicus deinde exercitus V. Idus luL apud ipsum iurauit. 

15sqq. Victor Caes. 8,3 milites praedicti, postquam Othonem prae- 
toriis, Vitellium Germanicianis legionibus factum comperere, aemuli, 
ut inter se solent, ne dissimiles uiderentur, Yespasianum perpulere. 
Oros. VII 8,3 de Hispania siquidem ilico Galba surrexerat; quo mox 
oppresso Otho Romae, Vitellius in Germania, Vespasianus in Sjria 
imperia simul atque arma rapuerunt. 

2 statuam — conuersam g {edd. pr. Rom.) 8 bretiacensi (breciac- 
LT, bretic- T) Sl, bebriac- uulg. concurreretur Bentley 6 super- 
euenisse M solis ortu TL^, exortu solis PT 9 e om. LP, oum 
ST 12 perseuer M^ 16 esse <se)> Bucheler 19 alii alium alia 
POT implorarent T 20 quidem M 22 efferrent GS 24 mu- 
neris X et pro u. l W 26 allegit (adl- Q) T 26—27 qui usqut 
idus iul. om. GWQ 27 idus] nonas ex Tac. hist. II 79 uolunt multi 



Digitized by LjOOQ lC 



DIWS VESPASIAl^S [caf. 5^7) 313 

Plurimxiin coeptis contulerunt iactatum exemplar epistu- 4 
lae uerae siue falsae defnncti Othonis ad Yespasianum ex- 
trema obtestatione ultionem mandantis et ut rei p. subueniret 
optantis^ simul rumor dissipatus destinasse uictorem Yitel- 

s lium permutare hiberna legionum et Germanicas transferre 
in Orientem ad securiorem moUioremque militiam^ praeterea 
ex praesidibus prouinciarum Licinius Mucianus et e regibus 
Yologaesus Parthus; ille deposita simultate; quam in id tem- 
pus ex aemulatione non obscure gerebat, Syriacum promisit 

10 exercitum, hic quadraginta milia sagittariorUm. 

Suscepto igitur ciuili bello ac ducibus copiisque in Italiam 7 
praemissis interim AJexandriam transiit, ut claustra Aegypti op- 
tineret. hic cum de firmitate imperii capturus auspicium aedem 
Serapidis summotis omnibus solus intrasset ac propitiato mul- 

15 tum deo tandem se conuertisset, uerbenas coronasque et pani- 
ficia, ut illic assolet, Basilides libertus obtulisse ei uisus est; quem 
neque admissum a quoquam et iam pridem propter neruorum 
ualitudinem uix ingredi longeque abesse constabat. ac statim 
aduenere litterae fusas apud Cremonam Vitelli copias, ipsum 

20 in urbe interemptum nuntiantes. 

Auctoritas et quasi maiestas quaedam ut scilicet inopi- 2 
nato et adhuc nouo principi deerat; haec quoque accessit. 
e plebe quidam luminibus orbatus, item alius debili crure 
sedentem pro tribunali pariter adierunt orantes opem ualitu- 

s& dini demonstratam a Serapide per quietem: restituturum ocu- 
los, si inspuisset; confirmaturum crus^ si dignaretur calce 
contingere. cum uix fides esset ullo modo rem successuram 3 

7 Victor Caes. 9, 10 at bello rex Parthorum Vologesua in pacem 
coactuB (inde pauUo aliter Epit. 9, 12). 11 VicUyr Caes. 8, 5 huius 

legatorum in Italiam transgressu. 12 Oros. VII 9,3 per Alezandriam 
profectuB est Romam; sed cognita interfectione Yitelli paulisper Alexan- 
driae substitit {Hier. chron. a. 2085 a). 19 Victor Caes. 8,5 fusisque 
apud Cremonam suis iyitellianis). 

2 <8iue> uerae C. F. W. MiiUer 4 hortantis g {sic uel orantis 

Bentley) 6 melioremque g 7 municianus X 8 uologesus GTS 
12 transit LST (non P) 13 infirmitate GQ 15 se om. WQ 

16 basBilidea Ms libertus del. Torr., uberius Bentley, liberius Owd. 
(cf. Tac. hist. IV 82) 18 gredi et in ss. B se abesse M8, abesse 
se WB (a longo tempore posse Bentley) ac] et ^ 21 ut solet 

cod. Torr. 'J3 debilis JTg 24 sedentem om. UB ualitudinis Hs 
26 a] ac M 26 si (post oculos) om, M^ 



Digitized by LjOOQIC 



314 C. SVETONI TRANQVILLI 

ideoqae ne experiri quidem auderet^ extremo hortantibus 
amicis palam pro contione utrumque temptauit, nec euentus 
defuit. per idem tempus Tegeae in Arc[h]adia instinctu ua- 
ticinantium effossa sunt sacrato loco uasa operis antiqui at- 
que in iis assimilis Vespasiano imago. s 

8 Talis tantaque cum fama in urbem reuersus acto de lu- 

daeis triumpho consulatus octo ueteri addidit; suscepit et 
censuram ac per totum inperii tempus nihil habuit antiquius 
quam prope afflictam nutantemque rem p. stabilire primOy 
deinde et omare. lo 

2 Milites pars uictoriae fiducia, pars ignominiae dolore 
ad omnem licentiam audaciamque processerant; sed et 
prouinciae ciuitatesque liberae, nec non et regna quaedam 
tumultuosius inter se agebant. quare Vitellianorum qui- 
dem et exauctorauit plurimos et coercuit, participibus au- is 
tem uictoriae adeo nihil extra ordinem indulsit, ut etiam 

3 legitima praemia sero persoluerit. ac ne quam occasio- 
nem corrigendi disciplinam praetermitteret, adulescentulum 
fragrantem unguento, cum sibi pro impetrata praefectura 
gratias ageret, nutu aspematus, uoce etiam grauissima in- so 
crepuit: maluissem alium oboluisses, litterasque re- 
uocauit. classiarios uero, qui ab Ostia et Puteolis Ro- 
mam pedibus per uices commeant, petentes constitui aliquid 
sibi calciarii nomine, quasi pamm esset sine responso 
abegisse, iussit posthac excalciatos cursitare; et ex eo ita 25 
cursitant. 

6 Eutrop. VII 20, 1 hic cum filio Tito de Hierusolymis triumphauit. 
Oros, VII 9, 8 YespaBianus et Titus imperatores magnificum agentes 
de ludaeis triumphum urbem ingreHsi sunt {cf. Tit. 6 Dom. 2). 
8 Einhard. 27 neque ille toto regni sui tempore quicquam duxit anti- 
quius, quam ut urbs Roma . . . uetere polleret auctoritate et ecclesia 
. . . esset ornata. 9 cf, Victor Caes. 9, 1 {ad p. 306, 1) 

11 sqq. Eutrop. VII 20, 1 (m. ad 310, 11) 



1 quidam M^ orantibus H 2 amicis om. G nec defuit 

euentus H 6 his (hiis L) codd. praeter E 9 nutantem rem publi- 
cam G 10 deinde exomare L<5 17 persolueret G 19 fragrantem 
Tg, fragl- HGLnQN*, flagr- MRPSN'^ ptura G 21 allium 

QR 23 per uicos g commeabant POST 25 post h(a)ec XT 

luulg.) exculciatos G, discalciatos T 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS VESPASIANVS [cap. 7-»] 315 

Achaianiy Lyciam, Rhodam^ Bjzantium, Samum liber- 4 
tate adempta, item Trachiam Ciliciam et Commagenen 
dicionis regiae usque ad id tempus^ in prouinciarum formam 
redegit. Cappadociae propter adsiduos barbarorum incursus 

5 legiones addidit consularemque rectorem imposuit pro eq. R. 

Deformis urbs ueteribus incendiis ac ruinis erat; uacuas & 

areas occupare et aedificare, si possessores cessarent, cuicum- 

que permisit. ipse restitutionem Capitolii adgressus ruderi- 

bus purgandis manus primus admouit ac suo collo quaedam 

10 extulit; aerearumque tabularum tria milia^ quae simul confla- 
grauerant, restituenda suscepit undique inuestigatis exemplari- 
bus: instrumentum imperii pulcherrimum ac uetustissimum, 
quo continebantur paene ab exordio urbis senatus consulta^ 
plebi[s] scita de societate et foedere ac priuilegio cuicumque 

16 coDcessis. fecit et noua opera templum Pacis foro proximum 9 
Diuique Claudi in Caelio monte coeptum quidem ab Agrip- 
pina, sed a Nerone prope funditus destructura; item amphi- 
theatrum urbe media, ut destinasse compererat Augustum. 

Amplissimos ordines et exhaustos caede uaria et conta- 2 

1 Exitrop. VII 19, 4 Achaiam, Lyciam, Rhodum, Byzantium, Samum, 
quae liberae ante id tempus fuerant, item Thraciam, Ciliciam {GQotnds 
xs M tovroLs xcf^ KiXtxas Paeanius), Commagenen, quae sub regibus 
amicis egerant, in prouinciarum formam redegit {i»de Hier. chron. 
a. 2090). Epit. 9, 13 Syria, cui Palaestina nomen est {haec ex Vict. 
Caes, 9, 10; ef. Eutrop. VII 19, 3), Ciliciaque ac Thracia (trachia codd.) 
et Commagene . . . prouinciis accessere. Oros. VII 9, 10 Achaia, Lycia, 
Rhodus, Byzantium, Samus, Thracia, Cilicia, Commagene tunc primum 
redactae in prouincias Romanis iudicibus legibusque paruerunt {ex 
Eutropio potius). 6 Epit. 9, 8 Romam deformem incendiis ueteribuB 
ac ruinis, permissa, si domini deessent, uolentibus aedificandi copia, 
Capitolium, aedem Pacis, Claudii monumenta reparauit multaque noua 
instituit. Victor Caes. 9, 7 Romae Capitolium, quod conflagrauisse supra 
memorauimus, aedes Pacis, Claudii monumenta, amphitheatri tanta ui» 
mnltaque alia (multaeque aliae codd.) ac forum coepta seu patrata. 
19Bqq. Victor Caes. 9, 9 censu more ueterum exercito senatu motus 
probrosior quisque, ac lectis undique optimis uiris mille gentes com- 
positae, cum ducentas aegerrime repperisset extinctis saeuitia tyran- 
norum plerisque {inde Epit. 9,11). 

2 Trachiam Bentley (Tracheam Turnehus), thraciam Sl (thratiam 
QS^, trachiam JT, traciam T), cf. testim. supra ciliciamque G 

4 redigit M 9 primus manus G 13 consultam M^ consulta ac 

{uel et) Bentley 19 amplissimum Lipsius iungens cum praecedentibus 



Digitized by LjOOQIC 



316 C SVETONI TRANQVILLI 

minatos ueteri neglegentia purgauit sappleuitque recenso 
senatu et equite^ summotis indignissimis et honestissimo quo- 
que Italicorum ac prouincialium allecto. atque uti notum 
esset, utrumque ordinem non tam libertate inter se quam 
dignitate differre, de iurgio quodam senatoris equitisque B. ita 5 
pronuntiauit, non oportere maledici senatoribus, rema- 
ledici ciuile fasque esse. 

10 Litium series ubique maiorem in modum excreuerant, 
manentibus antiquis intercapedine iuris dictionis, accedenti- 
bus nouis ex condicione tumultuque temporum; sorte elegit lo 
per quos rapta bello restituerentur quique iudicia centum- 
uiralia, quibus peragendis uix suffectura litigatorum uideba- 
tur aetaS; extra ordinem diiudicarent redigerentque ad bre- 
uissimum numerum. 

11 Libido atque luxuria coercente nuUo inualuerat; auctor i» 
senatui fuit decemendi, ut quae se alieno seruo iunxisset, 
ancilla haberetur; neue filiorum familiarum faeneratoribus 
exigendi crediti ius umquam esset, hoc est ne post patrum 
quidem mortem. 

Ceteris in rebus statim ab initio principatus usque ad so 

l^exitum ciuilis et clemens, mediocritatem pristinam neque dis- 

simulauit umquam ac frequenter etiam prae se tulit. quin 

et conantis quosdam originem Flauii generis ad conditores 

Reatinos comitemque HercuIiS; cuius monimentum extat Sa- 

laria uia, referre irrisit ultro. adeoque nihil omamentorum « 

extrinsecus cupide appetiuit, ut triumphi die fatigatus tarditate 

et taedio pompae non reticuerit, merito se plecti, qui 

triumphum, quasi aut debitum maioribus suis aut 

speratum umquam sibi, tam inepte senex concu- 

pisset. ac ne tribuniciam quidem potestatem <^. . .^ patris ^o 

patriae appellationem nisi sero recepit. nam consuetudinem 

scmtandi salutantes manente adhuc bello ciuili omiserat. 

20 cf. Eutrop. VII 19,2 Roniae se in imperio moderatiBsime gessit. 

4 inter se T, in se MGX, om. N 7 uile UQ {tum inesse Q) 
11 centnmuirilia MGT {corr. JI*) 16 decernend§ M, -de * 17 fa- 
miliarium MXRS {tmi T) 18. 19 hoc est usgue moitem glossema 
putant Burm. Oud. 24 uia salaxia T' 80 tribunitia — potestate 
nQ nec ante patris add. G {G. Becker), et g {ed. pr. Ven., uiUg.), 

aut JRoih, statim 0. Hirschfeld et 0. Bossbach, statim nec Bucheler 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS VE8PASIANVS [cap. 9-u] 317 

Amicoram libertatem, causidicoram figuras ac philoso-13 
phoram contumaciam lenissime tulit. Licinium Mucianum 
notae impudicitiae^ sed meritorum fiducia minus sui reueren- 
tem^ numquam nisi clam et hactenus retaxare sustinuit^ ut 

5 apud communem aliquem amicum querens adderet clausu- 
lam: ego tamen uir sum. Saluium Liberalem in defensione 
diuitis rei ausum dicere: quid ad Caesarem, si Hippar- 
chus sestertium milies habet? et ipse laudauit. Deme- 
trium Gjnicum in itinere obuium sibi post damnationem ac 

10 neque assurgere neque salutare se dignantem, oblatrantem 
etiam nescio quid^ satis habuit canem appellare. 

OfFensarum inimicitiarumque minime memor executoruel4 
Yitelli[i] hostis sui filiam splendidissime maritauit^ dotauit 
etiam et instruxit. trepidum eum interdicta aula sub Nerone 

15 quaerentemque, quidnam ageret aut quo abiret, quidam ex 
officio admisaionis simul expeliens abire Morbouiam ius- 
serat. in hunc postea deprecantem non ultra uerba excan- 
duit^ et quidem totidem fere atque eadem. nam ut suspicione 
aliqua uel metu ad pemiciem cuiusquam compelleretur tan- 

sotum afuit, ut monentibus amicis cauendum esse Mettium 
Pompusianum, quod uolgo crederetur genesim habere impera- 



1 Eutrop. VII 20, 1 conuicia a causidicis et philosophis in se dicta 
leniter (leuiter codd., nrj paQicag Paean.) tnlit. Epit. 9, 3 sq. ferebat 
patienter amicomm motus, contumeliis eorum, ut erat facetissimus, 
iocularibus respondena. namque !l^icinium Mucianum, quo adiutore ad 
imperium peruenerat, fiducia meritorum insolentem lepide flectebat, 
adhibito aliquo utrique familiari, id unum dicens: ^nosti me uirum 
esse'. sed quid mirum in amicis, cum etiam causidicorum obliqua 
dicta {cf. Dom. 2 p. 336, 3) et philosophorum contumaciam con- 
temneret? 12 Eutrop. VII 20, 1 offensarum et (et om. pars codd.) 

inimicitiarum immemor fuit. Epit. 9, 2 huius inter cetera bona illud 
singulare fuit inimicitias obliuisci, adeo ut Vitellii hostis sui filiam 
locupletissime dotatam Bplendidissimo coniungeret uiro. 20 Epit. 9,14 
monentibuB amicis, ut (ut om. Landolf.) caueret a Metio (Mettio Lan- 
dolf.) Pomposiano, de quo sermo percrebuerat regnaturum (fore add. 
Landolf), consulem fecit alludens tali cauillo: quandoque memor erit 
tanti beneficii. 



1 ac om. N 5 clausulam Duker, clausulae Sl 11 canem ha- 
buit T 13 dotauitque uulg. post ed. Ven. I (maritatam dotauit 

Bentley) 17 non] haud g {edd. princ., uulg.) 18 atque eadem 
fere G 20 esset (eet) L\ esse et POS (nan T) metium XT {corr. L*) 



Digitized by VjOOQ lC 



318 C. SVETONI TRANQVILLI 

toriam, insuper consulem fecerit, spondens qnandoqne bene- 
ficii memorem faturum. 

16 Non temere quis punitus insons reperi[r]etur nisi absente 

eo et ignaro aut certe inuito atque decepto. Heluidio Prisco, 
qui et reuersum se ex Sjria solus priuato nomine Yespasia- 5 
num salutauerat et in praetura omnibus edictis sine honore 
ac mentione ulla transmiserat, non ante succensuit quam al- 
tercationibus insolentissimis paene in ordinem redactus. hunc 
quoque, quamuis relegatum primo, deinde et interfici iussum, 
magni aestimauit seruare quoquo modo, missis qui percusso- 10 
res reuocarent; et seruasset, nisi iani perisse falso renuntiatum 

esset. ceterum neque caede cuiusquam umquam < > 

iustis suppliciis inlacrimauit etiam et ingemuit. 

16 Sola est, in qua merito culpetur, pecuniae cupiditas. 
non enim contentus omissa sub Galba uectigalia reuocasse, 15 
noua et grauia addidisse, auxisse tributa prouinciis, nonnul- 
lis et duplicasse, negotiationes quoque uel priuato pudendas 
propalam exercuit, coemendo quaedam tantum ut pluris post- 

2 ea distraheret. ne candidatis quidem honores reisue tam 
innoxiis quam nocentibus absolutiones uenditare cunctatus 20 
est. creditur etiam procuratorum rapacissimum quemque ad 
ampliora officia ex industria solitus promouere, quo locu- 
pletiores mox condemnaret; quibus quidem uolgo pro spongiis 

9. 12 sq. cf. Eutrop. VII 19,2 placidissimae lenitatie, ufc qui maie- 
statis quoque coutra se reos non facile puniret ultra exilii poenam. 
cf. Vict Caes. 9, 2 sq. {Epit 9, 5) 14 sqq. Victor Caes. 9, 6 infirmus 

tamen, uti quidam praue putant, aduersum pecuniam, cum satis con- 
stet aerarii inopia ac labe (et clade Epit.) urbium nouas eum neque 
aliquamdiu postea habitas uectigalium pensiones exquisiuisBe (inde 
Epit. 9, 7). Eutrop. VII 19, 2 pecuniae tantum auidior fuit, ita 
<(tamen> ut eam nuUi iniuste auferret. quam cum omni diligentiae 
prouisione coUigeret, tamen studiosissime largiebatur, praecipue in- 
digentibuB. nec facile ante eum cuiusquam principis uel maior est 
liberalitas comperta uel iustior. 

3 reperietur f (ss. i reperiretur) Salmas., reperiretur Sl (repp- G, 
reperitur T) 5 reuersus ex JTi? Vespasianum del. Polak 7 sus- 
censuit L 12 laetatus suppl. s (unlg.), gauisus 0. Bosshach, laetatus 
est et Both, laetatus est et quamuis Biicheler 18 suppliciis iustis 

G etiam et MGLP, etiam Q, neque etiam n, neque etiam et EST, 
neque non etiam Is. Vossius legens quamquam pro umquam 18 quae- 
dam om. T 19 nec nQSTNd candidatis T'N, candidatus rel 



Digitized by VjOOQ lC 



DlVlfS VESPASIANVS [cap. 14-i9] 319 

dicebatur uti, quod quasi et siccos madefaceret et exprimeret 
umentis. 

Quidam natura cupidissimum tradunt^ idque exprobratum 3 
ei a sene bubulco, qui negata[m] sibi gratuita[m] libertate[m], 

b quam imperium ade[m]ptum suppliciter orabat, proclamauerit^ 
uulpem pilum mutare, non mores. sunt contra qui opinen- 
tur ad manubias et rapinas necessitate compulsum summa 
aerarii fiscique inopia^ de qua testificatus sit initio statim prin- 
cipatus, professus quadringenties milies opus esse/ ut res 

10 p. stare posset. quod et ueri similius uidetur, quando et maJe 
partis optime usus est. in omne hominum genus liberalissi- 1 7 
mus expleuit censum senatorium^ consulares inopes quingenis 
sestertiis annuis sustentauit, plurimas per totum orbem ciui- 
tates terrae motu aut incendio afSictas restituit in melius, 

15 iugenia et artes uel maxime fouit. primus e fisco LatinislS 
Graecisque rhetoribus annua centena constituit; praestantis 
poetaSy nec non et artifices, Coae Veneris, item Colossi re- 
fectorem insigni congiario magnaque mercede donauit; me- 
chanico quoque grandis columnas exigua impensa perductu- 

20 rum in Capitolium poUicenti praemium pro commento non . 
mediocre optulit operam remisit praefatus sineret se plebi- 
culam pascere. ludis, per quos scaena Marcelliani theatrilO 
restituta dedicabatur, uetera quoque acroamata reuocauerat. 
^Appellari tragoedo quadringenta, Terpno Diodoroque cithar- 

S5 oedis ducena, nonnullis centena, quibus minimum, quadragena 
sestertia super plurimas coronas aureas dedit. sed et con- 
uiuabatur assidue ac saepius recta et dapsile, ut macellarios 

13 Victor Caes. 9,8 per omnes terras, qua iu8 Romanum est, re- 
nouatae urbes cnltu egregio {inde Epit 9,9). 

1 et post qnasi om. G 2 umentis M, humentis WQ, umenteB 
P, humentes TPBTN, tumentis {in ras. m. 2) L, tumentes GS 4 ne- 
gata — gratuita libertate WQST, negatam (-ta d) — gratuitam liber- 
tatem rel. {Sl), quod retineri tnauult Oud. supplens ob 5 adeptum 

S*Ts (imperio adepto d) orarat Bentley 9 quadragies Budaeus 

12 senatorum T? 17 Coae Veneris Graevius, coeuenerit (co^- G) 

MGT, coemerit LPS\ coemit S^T et sic ss. in 11 m. 1 {del. m. 2), 
Bcaenae Lipsius, coronauit C. A. Bdttiger 21 plebeculam iV^g {edd.) 
22 quoB om. G 24 apelli q^ {ed. Bonon. 1488), ApoUinari ed. Bom. 
II {uulg.), Apellari Politianus {Both), Apellae Bucheler dioroque T 
27 recte TT, om. S 



Digitized by VjOOQ lC 



320 C. SVETONI TRANQVILLI 

adiuuaret. dabat sicut Satumalibus uiris apophoreta, ita per 
EaL Mart. feminis. et tamen ne sic quidem pristina cupidita- 
2 tis infamia caruit. Alexandrini Cjbiosacten eum uocare per- 
seuerauerunt, cognomine unius e regibus suis turpissimarum 
sordium. sed et in funere Fauor archimimus personam eius s 
ferens imitansque^ ut est mos^ facta ac dicta uiui^ interroga- 
tis palam procuratoribus, quanti fonus et pompa constarety 
ut audit sestertium centiens, exclamauit; centum sibi 
sestertia darent ac se uel in Tiberim proicerent. 

20 Statura fuit quadrata^ compactis iirmisque membris^ uultu lo 
ueluti nitentis; de quo quidam urbanorum non infacete^ si- 
quidem petenti, ut et in se aliquid diceret: dicam, inquit, 
cum uentrem exonerare desieris. ualitudine prosperrima 
usus est^ quamuis ad tuendam eam nihil amplius quam fauees 
ceteraque membra sibimet ad numerum in sphaeristerio defri- is 
caret inediamque unius diei per singulos menses interponeret. 

21 Ordinem uitae hunc fere tenuit. in principatu maturius 
sempor ac de nocte uigilabat; dein perlectis epistulis ofGL- 
ciorumque oranium breuiariis, amicos admittebat, ac dum sa- 
lutabatur, et calciabat ipse se et amiciebat; postque decisa so 
quaecumque obuenissent negotia gestationi et inde quieti 
uacabat, accubante aliqua pallacarum, quas in locum defun- 

1 Gloss. Verg. Seru. ed. Hagen III 2 p. 529 apophoreta uascula. 
Suetonius in X de XII Caesaribus: dabat Satumalibus uiris apophoreta, 
ita per Kl. Martias feminis. 17 Epit .9, 15 institutum. uero uni- 
forme omni imperio tenuit. uigilare de nocte publicisque actibus ab- 
solutis caros admittere, dum salutatur calceamenta sumens et regium 
uestitum. post autem negotiis, quaecumque aduenissent, auditis ex- 
erceri uectatione, deinde requiescere, postremo ubi lauisset, remissiore 
animo conuiuium curabat. Einhard. 2i cum calciaretur et amiciretor, non 
tantum amicos admittebat, uerum etiam, si comes palatii litem ali- 
quam esBe diceret, quae sine eius iussu definiri non posset, . . . lite 
cognita sententiam dixit. 

2 nec si M, nec sic ST pristina GS, pistrina 3f, pristinae 
{vLel -ne) XT {uulg.) 8 Cybiosacten Torr. e Strahone, cybiotanten 
(cibio- S) MGL^PS, cybiotante (cibio- T, cibo- nQ) TL*T 4 suia 
(m. G 5 fauo T 6 iontansq: M, inde ioculans uel iocans Bentley 
mos est GP uiri T 8 audiit GT sestertio I. F. Gronov., cf. 
lul. 50 p. 26,24 11 nitidis (n^?)Q de quo] unde 11 (at de quo 
88. m. 2\ de Q urbaniorum MR {Bentley, cf. lul, 20) ei pro si- 
quidem Burm, 14 nihil om. G 17 uere G 18 euigilabat Graeviua; 
cf. testim supra, Aug. 78 Claud. 33 19 salutatur Roth ex Epit. 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS VESPASIANVS [cap. i»-88l 321 

ctae Caenidis plurimas conBtituerat; a secreto in balineum 
tricliniumque transibat. nec uUo tempore facilior aut indul- 
gentior traditur eaque momenta domestici ad aliquid peten- 
dum magno <^o)pere captabant. 

5 £t super cenam autem et semper alias comissimus multa23 

ioco transigebat; erat enim dicacitatis plurimae, etsi scurrilis 
et sordidae^ ut ne praetextatis quidem uerbis abstineret. et 
tamen nonnulla eius facetissima extant, in quibus et baec. 
Mestrium Florum consularem, admonitus ab eo plaustra 

lopotius quam plostra dicenda^ postero die Flaurum salutauit. 
expugnatus autem a quadam, quasi amore suo deperiret, cum 
perductae pro concubitu sestertia quadringenta donasset, ad- 
monente dispensatore^ quem ad modum summam rationibus 
uellet inferri: Vespasiano, inquit^ adamato. utebatur et2S 

16 uersibus Graecis tempestiue satis^ et de quodam procerae 
staturae improbiusque nato ^Hom. 11. 7, 213y. 

fiocxQct fiifidg^ XQadamv Sokv%66%iov iy%og^ 

et de Cerjlo liberto^ qui diues admodum ob subterfugiendum 

qnandoque ius fisci ingenuum se et Lachetem mutato nomine 

«0 coeperat ferre (^Menandri frg, 223, 2 Kocky: 

& ^dxrjs^ Aaxrig^ 

ix&v axo^dptis^ ccvd-is i| dQXflS i^^f' 

6v KviQvkos. 

maxime tamen dicacitatem adfectabat in deformibus lucris^ 

86 ut inuidiam aliqua cauillatione dilueret transferretque ad sales. 

6Bqq. Victar Ous. d, 1 facundiae haud egens promendis, quae 
senserat. Epit. 9, 3 (u. ad Vesp. 13) 

1 c^nidiB Q, cen- IIS*, gaenidis (geni- MR, gaetu- 5*) rel. 
a om. G balneum GXT 5 super aleas Tg (super etiatn PO), 

Buper aleam Graevitis comisimus X^P, comisimus 11 \ com(m)unis- 
simus Tg {uulg.) 6 transigebant M et sic GX Bcurrulis MQR6 
7 ac Bordidae 11 {uulg.) 11 sui uulg. post Sahellicum, se Modd. 

12 productae T, perducta Cctsauh.f perducta ei Burm. quadraginta , 
nQd, xL G 16 et] et ut T, ut <s {ed. Rom. II) 16 natoj iemp- 

tauerunt nasato, uasato, mutoniato al. 17 KPMAMONAOAIKOCKI- 
ON€NKOC M (-€NXOC GXT) 18 caerulo MG, cerillo T, cerulo rel. 
22 ^nOGi^NCC MG, corruptius rel. (-€C Sl) &Qxfis Casaub.. MXdkPXHC 
M, ^YXi^PHC G, i^YXi^PXHC fere rel, 4>naQxfis uulg. {ed. Rom. II) 
hsL 64j Bucheler (Itfiy Steph., hsi Roth), CIPCY Sl (IPCY S, €IPCI H), 
«/eijtf^ uulg. 23 THPYACC (THP- GUQ, fP- R) Sl 24 Et maxime 
n {uulg.) 26 deflueret X, deflecteret N (Bentley) 

SwroHiTB ed. Ihm. I. 21 



Digitized by LjOOQIC 



322 C. SVETONI TRANQVILLl 

2 Qaendam e caris ministris dispensationem euidam quasi 

fratri petentem cum distulisset, ipsum candidatum ad se uo- 
cauit; exactaque pecunia, quantam is cum suffragatore suo 
pepigerat^ sine mora ordinauit; interpellanti mox ministro: 
alium tibi, ait^ quaere fratrem; hic^ quem tuum putas, & 
meus est. muiionem in itinere quodam suspicatus ad calci- 
andas mulas desiluisse, ut adeunti litigatori spatium moram- 
que praeberet^ interrogauit quanti calciasset^ ^et^ pactus 

:^ est lucri partem. reprehendenti filio Tito^ quod etiam urinae 
uectigal commentus esset, pecuniam ex prima pensione admouit lo 
ad nares, sciscitans num odore offenderetur; et iUo ne- 
gante: atquin, inquit, elotioest. nuntiantis legatos decretam 
ei publice non mediocris summae statuam colosseam, iussit uel 
continuo ponere[t], cauam manum ostentans et paratam 

4 basim dicens. ac ne in metu quidem ac periculo mortis ex- 15 
tremo abstinuit iocis. nam cum inter cetera prodigia Mauso- 
leum derepente patuisset et stella crinita in caelo apparuisset^ 
alterum ad luniam Galuinam e gente Augusti pertinere dicebat^ 
alterum ad Parthorum regem qui capillatus esset; prima 
quoque morbi accessione: uae, inquit, puto deus fio. 20 

24 Consulatu suo nono temptatus in Campania motiunculis 

^" leuibus protinusque urbe repetita, Cutilias ac Reatina rura, 

Ifisqq. Epit. 0, 17 sq. seriis ioca, quibus delectabatur, admiscens inter- 
iit. quippe . . . cum crinitum sidus apparuisset: istud, inquit, ad regem Per- 
sarum pertinet, cui ^est add, Landolf.y capillus efifusior. 21 sqq. Eutrop, 
VII 20, 2 profluuio uentris extinctus est in uilia propria cixca Sabinos 
(hctec ex Tit. 11. 10), annum agens aetatis sexagesimum nonum, imperii 
nonum et diem septimum {Oroa. VII 9, 12 nono anno principatufl). 
Epit. 9, 17 annum agens uitae absque uno septuageBimum ... interiit. 
9, 18 uentris eluuie fessus et adsurgens: stantem, ait, imperatorem ex- 
cedere terris decet. Victor Caes. 10, 5 cum eins {Ttti) pater septua- 
gesimo obisset, imperator decennii. 

1 ministris deL Lipaius 6 quondam Bentley 7 deBiluisBe M, 
desiliBse (desel- F) rel. ligatori T {corr. Q*) 8 et pactus est 

I. Gronov., pactus et Bentley, pactugque eat Z's {edd, pr. BotH.) 
10 passione M, pansione GBS 12 atquin M, atqui rel. et N uerius 
puto nuntiantes legatos GLT'N, nuncianti legato ?, nuntiante le- 
gato Oud. IS ei] rei T 14 ponere BenUey {Burm.), poneret MGd, 
ponerent rel. et N {uulg., ut pro uel pars edd.), ponere et Itoih 15 ex- 
tremo om. T 17 repente G 20 uae (ue LIIB al) Sl, ut ? {edd. 
princ, utUg.), coniecerunt uah nae at eu 22 cutillas St, corr. g 



{Berocddus) 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS VESPASIANVS [cap. m-»] 323 

nbi aestiuare quotannis solebat; petit hic cum super urgen- 
tem ualitudinem creberrimo frigidae aquae usii etiam inte- 
stina uitiasset nec eo minus muneribus imperatoriis ex con- 
suetudine fungeretur, ut etiam legationes audiret cubans^ aluo 
srepente usque ad defectionem soluta, imperatorem ait stan- 
tem mori oportere; dumque consurgit ac nititur^ inter ma- 
nus subleuantium extinctus est VIIII. Eal. lul. annum agens 
aetatis sexagensimum ac nonum superque mensem ac diem 
septimum. 

10 Gonuenit inter omnis^ tam certum eum de sua suorum-25 

que genitura semper fuisse^ ut post assiduas in se coniura- 
tiones ausus sit adfirmare senatui aut filios sibi succes- 
suros aut neminem. dicitur etiam uidisse quondam per quie- 
tem stateram media parte uestibuli Palatinae domus positam 

15 examine aequo^ cum in altera lance Glaudius et Nero starent, 
in altera ipse ac iilii. nec res fefellit, quando totidem annis 
parique temporis spatio utrique imperauerunt. 

10 Eutrop. VII 20,3 genituram filionun ita cognitam habuit, ut, 
cum multae contra eum coniurationes fierent, quas patefactas ingenti 
dissimulatione contempsit (c/. Vesp. 14\ in senatu dizerit, aut filios sibi 
succeBsuTOB aut neminem. Victor Caes. 9, 4 diuinis dedituB, quorum 
uera plerisque negotiis compererat, successores fidebat liberos Titum 
ac Domitianum fore. 



1 petiit T'P 4 ut del. Bentley 7 gerens T (uulg.) 8 super 
mensem B,d G 12 successores ML^S {cf. testim. supra) 14 in 
media T 16 cum in] cum T, cuius Bentley 

subscr. c. suetoni tranquilli de uita caesarum diuus uespasianus 
ezplic. incipit diuus titus feiiciter M et sim. GTIRP (diuus ante titus 
om. G, feiiciter om. R, incipit — feliciter om. P) explicit uespaBianus. 
incipit diuuB titus feliciter Q explicit lib. X. incipit de tito lib. XI 
LS (de tito om. S) 




21* 

Digitized by LjOOQIC 




DIVVS TITVS 

Titus, cognomine paterao, amor ac deliciae generis hu- 
mani — tantum illi ad promerendam omnium uoluntatem 
uel ingenii uel artis uel fortunae superfuit, et, quod difficilli- 
mum est, in imperio, quando priuatus atque etiam sub patre 
principe ne odio quidem, nedum uituperatione publica caruit — 
natus est III. Kal. lan. insigni anno Gaiana nece, prope Septi- 
zonium sordidis aedibus, cubiculo uero perparao et obscuro, 

1 Eutrop. VII 21, 1 huic Titus filiu8 successit, qui et ipse Vespa- 
sianus est dictus, uir omnium uirtutum genere mirabilis adeo, ut amor 
et deliciae humani generis diceretur (^^o? t£ %al xQvtpr\ xov Q^rixov . . . 
yivovg Capito). Victor Caes. 10, 6 generis humani delicias appellantes. 
Epit. 10, 1 Titus uocabulo patris etiam Vespasianus dictus. 10, 6 de- 
liciae atque amor humani generis. 10, 16 eum delicias publicas, ut 
diximuB, appellantes. Ausan. 259, 11 Titus orbis amor {271, 2). 
2 sqq. Victor Caes. 10, 1 Titus postquam imperium adeptus est, in- 
credibile quantum, quem imitabatur, anteierit, praesertim litteris cle- 
mentiaque ac muneribus. Epit 10. 3 ubi patriae curam suscepit, in- 
credibile est, quantum, quem imitabatur, anteierit, praecipue clementia, 
liberalitate, honorificentia ac pecuniae contemptu, quae eo amplius 
grata fuere, quod ex nonnuUis a priuato adhuc patratis, asperior luxu- 
riaeque et auaritiae amans credebatur fore {partim apectant ad Suet. 
cap. 6. 7). 

3 fortunae] naturae P0TN<5 5 necdum J7i? 6 UIl itf , at 

uUitna hasta expuncta nece] cede G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS TITVS [CAF. i-43 325 

nam manet adhac et ostenditur; edacatus in aola cum Bri- 2 
tannico simul ac paribus disciplinis et apud eosdem magistros 
institutus. quo quidem tempore aiunt metoposcopum a Nar- 
cisso Claudi liberto adhibitum^ ut Britannicum inspiceret^ 

5 constantissime af&rmasse illum quidem nuUo modo, ceterum 
Titum, qui tunc prope astabat, utique imperaturum. erant 
autem adeo familiares, ut de potione^ qua Britannicus hausta 
periit, Titus quoque iuxta cubans gustasse credatur grauique 
morbo ad&ictatus diu. quorum omnium mox memor statuam 

10 ei auream in Palatio posuit et alteram ex ebore equestrem^ 
quae circensi pompa hodieque praefertur, dedicauit prose- 
eutusque est. in puero statim corporis animique dotes ex- 3 
plenduerunt; magisque ac magis deinceps per aetatis gradus: 
forma egregia et cui non minus auctoritatis inesset quam 

15 gratiae, praecipuum robur, quanquam neque procera statura et 
uentre paulo proiectiore; memoria[e] singularis, docilitas ad 
omnis fere tum belli tum pacis artes. armorum et equitandi 2 
peritissimus, Latine Graeceque uel in orando uel in fingendis 
poematibus promptus et facilis ad extemporalitatem usque; 

20 sed ne musicae quidem rudis^ ut qui cantaret et psalleret 
iucunde scienterque. e pluribus comperi, notis quoque ex- 
cipere uelocissime solitum, cum amanuensibus suis per lu- 
dum iocumque certantem, imitarique chirographa quaecum- 
que uidisset, ac saepe profiteri maximum falsarium esse 

25 potuisse. 

Tribunus militum et in Gemiania et in Britannia meruit 4 

12 Epit. 10, 2 a puero praeclaris studiis probitatis, militiae litte- 
rarum instantigsime deditUH, quo contenderit, animi et corporis muneri- 
buB ostendit. cf. Einhard. 18 ad Aug. 61 16 Einhard. 22 (u. ad 

Ner. 51) 18 Eutrop. VII 21, 1 facundissimus ... causas Latine egit, 
poemata et tragoedias Graece composuit. cf. Einhard. 25 Latinam 
{linguam) ita didicit, ut aeque illa ac patria lingua orare sit solitus. 

2 magistris M, -stratos Q, -stratus U 3 a om. G 8 cubansj 
u. ad p. 176, 18 gestasse M afflictus UE, adflictatus sit Oud. 
13 magis ac magis II, magisque {om. ac magis) M 16 praecipuum 
robur post proiectiore ponunt Ernesti et Oud. 10 memoria U^Q, me- 
moriae rel. et N (ii), memoria et Oud. 17 cum belli sr {Bentley) 

18 lingu^ post graeceque add. TT uet. edd. 'Latina Graecaque lingua 
Lipsius) 11) ad ext. uscjue oyn. JIQ 



Digitized by VjOOQ lC 



326 C. SVETONI TRANQVILLI 

8umma[e] induBtriae nec minore modestiae^t] fama^ sicut 
apparet statuarum et imaginum eius multitudine ac titulis 
per utramque prouinciam. 

2 Post stipendia foro operam dedit honestam magis quam 
assiduam^ eodemque tempore Arrecinam Tertullam^ patre eq. 5 
R. sed praefecto quondam praetorianarum cohortium, duxit 
uxorem et in defunctae locum Marciam Fumillam splendidi 
generis; cum qua sublata filia diuortium fecit. 

3 Ex qua^turae deinde honore legioni praepositus Tari- 
chaeas et Gamalam urbes ludaeae ualidissimas in potestatem 10 
redegit; equo quadam acie sub feminibus amisso alteroque 
inscenso, cuius rector circa se dimicans occubuerat. 

5 Galba mox tenente rem p. missus ad gratulandum, qua- 

qua iret conuertit homines^ quasi adoptionis gratia arces- 
seretur. sed ubi turbari rursus cuncta sensit, redit ex itinere, 15 
aditoque Paphiae Veneris oraculo^ dum de nauigatione con- 

2 sulit^ etiam de imperii spe confirmatus est. cuius breui com- 
pos et ad perdomandam ludaeam relictus, nouissima EUero- 
solymorum oppugnatione duodecim propugnatores totidem 
sagittarum confecit ictibus^ cepitque ea natali filiae suae tanto «0 
militum gaudio ac fauore^ ut in gratulatione imperatorem eum 
consalutauerint et subinde decedentem prouincia detinuerint^ 

1 cf, Eutrop. VII 21, 1 bellicosiBBimus, moderatisBimus. 18 Vicior 
Caes. 9, 10 ludaeique (in pacem coctcti) annitente filio Tito, quem trana- 
grediens in Italiam reliquerat extemae militiae. Oros. VII 9, 3 relicto- 
que in castris ad procurationem obsidionis HieroBoIjmorum filio Tito. 
18 Bqq. Eutrop. VII 21, 2 in oppugnatione Hierusolymorum sub patre 
militans duodecim propugnatores duodecim Bagittarum confixit ictibuB 
(laaQie^iiotg piUai Paean.) 21 Oros. VII 9, 6 Titus imperator ab 

exercitu pronuntiatus. 

1 Rumma induBtriae — modestiae fama ? (edd. pr, Rom.\ summae 
industriae (summa industria II^Q? uulg.) — modestia et fiama Sl (et 
fama om. N) 2 et ante statuarum add. T (uulg.) 6 Arrecinam 

Both, adrecidiam (arr- IIR) Sl tertullam X, tertullum M, tertullo 
GTd 6 sed] sed de IIB, natam sed T 7 foruillam LT et pro 

u. l. IP, furmillam T, fuluiam ? 9 Ex om. G legioni IIQ, religioni 
(-ne R) MR, x legioni G (G. Becker), regioni X Tarichaeas (-chicas g, 
-cheas Ur»inus, -chias Bentley, -cheam H. Barbarus), thracias A (thacias 
G, trachiaB IIR) 12 ascenso Q (cf. lul. 61) uector Heinsius 
contra se sr (edd. princ, uulg.) 15 rediit T 20 confixit Eutrop. 
ea M, eam rel. 22 consalutauef M^ -uerunt W detenuerint M, 

detinuef L^P 



Digitized by VjOOQ lC 



DIWS TITVS [cAP. 4-6] 327 

suppliciter nec non et minaciter efflagitantes^ ant remaneret 
aut secum omnis pariter abduceret. unde nata suspicio est, s 
quasi desciscere a patre Orientisque sibi regnum uindicare 
temptasset; quam suspicionem auxit^ postquam Alexandriam 

5 petens in consecrando apud Memphim boue Apide diadema 
gestauity de more quidem rituque priscae religionis; sed non 
deerant qui sequius interpretarentur. quare festinans in Ita- 
liam, cum Regium, dein Puteolos oneraria naue appulisset, 
Romam inde contendit expeditissimus inopinantique patri, 

10 uelut arguens rumorum de se temeritatem: ueni, inquit, 
pater^ ueni. neque ex eo destitit participem atque etiam 6 
tutorem imperii agere. 

Triumphauit cum patre censuramque gessit una, eidem 
coUega et in tribunicia potestate et in septem consulatibus 

15 fuit; receptaque ad se prope omnium officiorum cura, cum 
patris nomine et epistulas ipse dictaret et edicta conscribe- 
ret orationesque in senatu recitaret etiam quaestoris uice, 
praefectnram quoque praetori suscepit numquam ad id tem- 
pus nisi ab eq. R. administratam, egitque aliquanto inciuilius 

20 et uiolentius, siquidem suspectissimum quemque sibi sum- 
missis qui per theatra et castra quasi consensu ad poenam 
deposcerent, haud cunctanter oppressit. in his Aulum Cae- 2 
cinam consularem uocatum ad cenam ac uixdum triclinio 
egressum confodi iussit, sane urgente discrimine, cum etiam 

lSu.ad Vesp. 8,1 18 sqq. Victor Caes. 9, 10 qnem ( 1 itum) . . . uictorem 
praefectuxa praetorio extulerat {Vespasianus). {addit Vidor: undeetiam 
is honoB, ingens a principio, tumidior atque alter ab Augusto imperio 
fuit). Epit. 10,4 praefecturam praetorianam patre imperante adeptne 
suspectum quemque et oppositum sibi inmisBis, qui per theatra et 
eastris inuidiosa iactantes ad poenam poscerent, quasi criminis con- 
nictoB oppressit. in quis Caecinam consularem adhibitum cenae, uix- 
dum triclinio egressum, ob suspicionem stupratae Berenicis uzoris suae, 
iugulari iussit. 

1 et flagitantes MG aut] ut POST 3 regnum sibi T (edd.) 
4 ausit (hauB- /I^) T {corr. /1*) 6 api T'L^ {uulg.), cf. Aug. 93 

7 setiuB X, secus uulg. {ed. Bom. 11) 8 dein] de WQ {eorr. W), 

deinde T puteolis T 11 pater ueni] pat mi G^ 13 eiusdem G 
15 ad se om. W, a se X {Oud.) 16 dictare M edictas MBS (et 
edicta usque recitaret om. T) 18 praetori MS\ -ii GX (iS*), -is T 
22 alilum MGd 23 consularem uirum T2 {cf. testim. supra) 24 con- 
fidi* M (o ss. m. 2) 



Digitized by VjOOQ lC 



328 C. SVETONI TRANQVILLI 

ehirographum eius praeparatae apud milites contionis depre- 
heudisset. quibus rebus sicut in posterum securitati satis 
cauit, ita ad praesens plurimum contraxit inuidiae, ut non 
temere quis tam aduerso rumore magisque inuitis omnibus 
transierit ad principatum. s 

7 Praeter saeuitiam suspecta in eo etiam luxuria erat^ quod 

ad mediam noctem comisationes cum profusissimo quoque 
familiarium extenderet; nec minus libido propter exoletorum 
et spadonum greges propterque insignem reginae Berenices 
amorem, cui etiam nuptias pollicitus ferebatur; suspecta lo 
rapacitas^ quod constabat in co<(g]>n<(i)tionibus patris nundi- 
nari praemiarique solitum; denique propalam alium Neronem 
et opinabantur et praedicabant. at illi ea fama pro bono 
cessit conuersaque est in maximas laudes neque uitio ullo 
reperto et contra uirtutibus summis. 15 

2 Conuiuia instituit iucunda magis quam profusa. amicos 
elegit, quibus etiam post eum principes ut et sibi et rei p. 
necessariis adquieuerunt praecipueque sunt usi. Berenicen 
statim ab urbe dimisit inuitus inuitam. quosdam e gratissi- 
mis delicatorum quanquam tam artifices saltationis, ut mox 20 
scaenam tenuerint, non modo fouere prolixius, sed spectare 
omnino in publico coetu supersedit. 

3 Nulli ciuium quicquam ademit; abstinuit alieno, ut si 
quis umquara; ac ne concessas quidem ac solitas conlationes 

68qq. Epit. 10,3 u. ad p. 324,2sqq. 8. lOaqq. Epit. 10. osqq. 
iurgia autem sub patre uenumdata; rapinarum cupidum, unde Neronem 
cuncti opinantes uocantesque summam rerum nactum grauiter ac- 
ceperant. sed haec in melius conuersa . . . ei immortalem gloriam 
contulere ... ut subiit pondus regium, Berenicem nuptias suas speran- 
tem regredi domum et eneruatorum greges abire praecepit. quo facto 
quasi signum protulit mutatae intemperantiae. 

1 cunctionis PO, coniurationis Ti' 8 cauitia ad 3IG 4 ad- 
uersoru ore MGP, aduerso more (m in ras. m.2) L, aduersa re T'0 
6 susceptam MGS, i" auB<^. . .y G in niarg. resecta m. 1 (fuerit suspecta) 
H familiarum M^GW exsoletorum G, insoletorum (insoli- JT*) T 

9 berenicis (bern- Tj MX, beronices T , beronicis G et pro u. l. S* 
11 et rapacitas T cognitionibus Torr., contionibus (conc- Q) Sl, ne- 
gotiationibus Ursinus, cocionibus Boden, auctionibus Cornelissen 18 prae- 
cipuisque Jientley sunt usi] sumptam sibi T berenicen (-ce 5*, 

bomice T) MX, beronicem GTS"^ 20 tara om. M^ artificis Bentley 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS TITVS [cAP. 6-8] 329 

recepit. et tamen nemine ante se munificentia minor, amphi- 
theatro dedicato thermisque iuxta cele[bjriter extructis munus 
edidit apparatissimum largissimumque; dedit et nauale proe- 
lium in ueteri naumachia^ ibidem et gladiatores atque uno 

5 die quinque milia omne genus ferarum. 

Natura autem beniuolentissimus, cum ex instituto Tiberi 8 
omnes dehinc Gaesares beneficia a superioribus concessa prin- 
cipibus aliter <(rata^ non haberent, quam si eadem isdem et 
ipsi dedissent, primus praeterita omnia uno confirmauit edic- 

10 to nec a se peti passus est. in ceteris uero desideriis ho- 
minum obstinatissime tenuit, ne quem sine spe dimitteret; 
quin et admonentibus domesticis, quasi plura poUiceretur 
quam praestare posset, non oportere ait quemqaam a ser- 
mone principis tristem discedere; atque etiam recordatus 

15 quondam super cenam, quod nihil cuiquam toto die praesti- 
tisset, memorabilem illam meritoque laudatam uocem edidit: 
amici, diem perdidi. 

Populum in primis uniuersum tanta per omnis occasiones 2 
comitate tractauit, ut proposito gladiatorio munere, non ad 

sosuum, sed ad epectantium arbitrium editurum se pro- 

1 Eutrop. VII 21, 4 Romae amphitheatrum aedificaait et quinque 
milia ferarum in dedicatione eius occidit {Hier. chron. a. 2095). Victor 
Caes. 10, 5 amphitheatri perfecto opere lautusque. 6 sqq. Bpit. 10, 8 
dehinc cum donata concessaue a prioribus principibus firmare insequen- 
tes solerent, simul imperium cepit, talia posBidentibus edicto sponte 
cauit. Victor Caes. 10,2 denique cum concessa per priores principes 
firmari ab insequentibus mos esset, simul imperium ccpit, talia possi- 
dentibus edicto sponte cauit prospexitque. lOsqq Eutrop. VII 21,3 
facilitatis et liberalitatis tantae fuit, ut, cum nulli quicquam negaret 
et ab amicis reprehenderetur, responderit nuUum tiiatem debere ab 
imperatore discedere, praeterea cum quadam die in cena recordatus 
fuiHBct nihil se illo die cuiquam praestitisse , dixerit: 'amici, hodie 
diem perdidi' (Hier. chron. a. 2005). Epit. 10, 9 quadam etiam die re- 
cordans uesperi nihil se cuiquam praestitisse, uenerando caelestique 
edicto: amici, ait, perdidimus diem, quia erat magnificae liberalitatis. 
Auson. grat. act. 16, 72 celebre fuit Titi Caesaris dictum, perdidisse se 
diem, quo nihil boni fecerat. 

2 celeriter Bom. Calderinus acl Mart. spect. 2, 7 (?) 6 omnigenus 
(hominum g- T) MGX 8 <rata^ Egnatius quasi FIl^Q easdem 
MGT {corr. IT^ 10 hominumj hunc morem et tum <ut> ne Bentley 
12 quin etiam et quod plura H 15 tota XN {corr. P*) 17 <hodie> 
diem Casaub. 18 occasione M\ -nis M*L* 



Digitized by VjOOQ lC 



330 C. SVETONI TRANQVILLI 

fessus sit; et plane ita fecit. nam neque negauit quicquam pe- 
tentibus et ut quae uellent peterent ultro adhortatus est. quin 
et studium armaturae Thraecum prae se ferens saepe cum 
populo et uoce et gestu ut fautor cauillatus est, uerum maie- 
state salua nec minus aequitate. ne quid popularitatis praeter- 5 
mitteret, nonnumquam in thermis suis admissa plebe lauit. 

3 Quaedam sub eo fortuita ac tristia acciderunt; ut confla- 
gratio Yesuuii montis in Campania^ et incendium Romae per 
triduum totidemque noctes, item pestilentia quanta non temere 
alias. in iis tot aduersis ac talibus non modo principis sol- 10 
licitudinem sed et parentis affectum unicum praestitit, nunc 
consolando per edicta, nunc opitulando quatenus suppeteret 

4 facultas. curatores restituendae Campaniae e consularium 
numero sorte duxit; bona oppressorum in Vesuuio, quorum 
heredes non extabant, restitutioni afflictarum ciuitatium attri- 15 
buit. urbis incendio nihil publice nisi perisse testatus, cuncta 
praetoriorum suorum omamenta operibus ac templis destina- 
uit praeposuitque compluris ex equestri ordine, quo quaeque 
maturius peragerentur. medendae ualitudini leniendisque mor- 
bis nuUam diuinam humanamque opem non adhibuit inqui- 20 
sito omni sacrificiorum remediorumque genere. 

5 Inter aduersa temporum et delatores amendatoresque erant 
ex licentia ueteri. hos assidue in foro flagellis ac fastibus 

6 cf. Einhard. 22 7 sqq. Epit. 10, 12 huiuB tempore mous Vesuuius 
in Campania ardere coepit, incendiumque Bomae sine nocturoa requie 
per triduum fuit. 10, 13 lues quoque <(Bomae tidd. Landolf.y, quanta 
uix unquam antea, fuit. 10,14 quibus tamen malis nullo uexato pe- 
cunia propria subuenit cunctiB remediorum generibus, nunc aegrotantes 
per semet ipsum reficiens, nunc conBolans suorum mortibus afflictos. 

8 threcum ML, thracum (trac- n\ trach- n^R) rel. 7 ac del. 
Poldk acciderant BenUey 8 ue^bii (I erasa?) M, uesubu G (bu 
88. m. 1\ suebii X, bebii T, ueaeui N (u. infra l 14) 10 <fa>talibua 
Comeli88en 11 unici Lipsiw 12 consulando MR, consulendo 

Bentley perredicta MG quatinuB IIRX {corr. S*) 18 e om. XTI^Q 
14 numeru M uesuuio M, uesubio G, uesieuio L, ueseuio n^RPST, 
ueBeuo QN et pro u. l n* 16 ciuitatium ML, -tum rel. et N 

16 nichil nisi sibi periBse testatus publice T {ss. ai: n sibi nichil IP), 
nichil nisi sibi publice periBse testatus OT^ {utUg.), nichii nisi sibi per. 
publ. test. N, nihil publ. periBse t. Rolh e codice (?) Torrentii 17 prae- 
torium M 22 amendatoresque M, amandatoresque G^, amandores- 
que T, mandatoreBque X 23 ueterib; {om. hoa) G 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS TITVS [CAF. »-9] 331 

caesoB ac nouissime traductos per amphitbeatri harenam partim 
subici ac uenire imperauit, partim in asperrimas insularum 
auehi. utque etiam similia quando que ausuros perpetuo coer- 
ceret, uetuit inter cetera de eadem re pluribus legibus agi 
K quaeriue de cuiusquam defunctorum statu ultra certos annos. 

Pontificatum maximum ideo se professus accipere ut pu- 9 
ras seruaret manus, fidem praestitit, nec auctor posthac cu- 
iusquam necis nec conscius, quamuis interdum ulciscendi causa 
non deesset, sed periturum se potius quam perditurum 

30 adiurans. duos patricii generis conuictos in adfectatione im- 
perii nihil amplius quam ut desisterent monuit, docens prin- 
cipatum fato dari, •si quid praeterea desiderarent pro- 
mittens se tributurum. et confestim quidem ad alterius ma- 2 
trem, quae procul aberat, cursores suos misit, qui anxiae 

15 saluum filium nuntiarent, ceterum ipsos non solum familiari 
cenae adhibuit, sed et insequenti die gladiatorum spectaculo 
circa se ex industria conlocatis oblata sibi ferramenta pugnan- 
tium inspicienda porrexit. dicitur etiam cognita utriusque 
genitura imminere ambobus periculum adfirmasse, uerum 

20 quandoque et ab alio, sicut euenit. 

7 Eutf-op. VII 21,2 Bomae tantae ciuilitatis in imperio fait, nt 
nnllnm omnino pnniret, conuictoa aduersum se (seBe oZ.) coniurationis 
dimiserit et (uel Hartet) in eadem familiaritate qua antea habuerit. 
Oros. VII 9, 13 cuiuB tanta tranquillitaB in imperio fuit , ut nnlliuB 
omnino Banguinem in re publica adminiBtranda fudisse referatur. 
lOsqq. Victor Caes. 10,3 8q. neque minuB Bancte facilis in tuendiB, qui 
forte in se coniurauissent, adeo ut, cum amplissimi ordinis duo abnuere 
cogitatum scelus nequirent patresque censuissent de confessis suppli- 
cium sumendum, deductos in spectaculum se utrimque adsidere iusserit 
petitoque ez industria gladiatoris (-rum Opitz, mirmillonum Efit.\ quo- 
rum pugnae uisebantur, gladio quasi ad ezplorandam aciem imi atque 
alteri committeret (committere codd., commiBerit Epit). queis (quibus 
Epit.) perculsis et constantiam mirantibus: uidetisne, inquit, poteBtates 
fato dari frastraque temptari facinus potiundi spe uel amittendi metu? 
{inde nonnuUis mutatis Epit. 10, 10 ubi ante deductos addittm ex Sue- 
tonio primum monuerit, post). 

2 ac] aut S (subici usque partim om. L^F), in seruos ac iPEg 
(glossa in seruos sa. in s aliisqtie ?) asperrima IIB 6 professus 
est ST 7 seruaret IIQ, seruaflset rel. et N 9 perditurum] puni- 
turom Tfi (in hoc ss. i peri-) 10 iurans W, affirmans G et in mar- 
gine resecta m, 1 (^. . .^rans {om. g) afFectione GWQ 12 quid 

GN9, quod rel. 16 et om. X {Oud,) 17 omamenta T 19 uerum] 
uentumm T' 20 sic Gg {sed in G ras. supra c ut uidetur) 



Digitized by VjOOQ lC 



332 C. SVETONI TRANQVILLI 

3 Fratrem insidiaxi sibi non desinentem^ sed paene ex pro- 

fesso sollicitantem exercitus^ meditantem fugam^ neque occidere 
neque seponere ac ne in minore quidem honore habere sustinuit, 
sed, ut a primo imperii die, consortem successoremque testari 
perseuerauit, nonnumquam secreto precibus et lacrimis orans, 5^ 

lOut tandem mutuo erga se animo uellet esse. inter haec 
morte praeuentus est maiore hominum damno quam suo. 

Spectaculis absolutis, in quorum fine populo coram uber- 
tim fleuerat, Sabinos petit aliquanto tristior, quod sacrificanti 
hostia aufugerat quodque tempestate serena tonuerat. deinde 10 
ad primam statim mansionem febrim nanctu<*, cum inde lectica 
transferretur, suspexisse dicitur dimotis pallulis caelum, mul- 
tumque conquestus eripi sibi uitam immerenti; neque 
enim extare ullum suum factum paenitendum excepto 
2 dum taxat uno. id quale fuerit, neque ipse tunc prodidit i& 
neque cuiquam facile succurrat. quidam opinantur consue- 
tudinem recordatum, quam cum fratris uxore habuerit; sed 
nuUam habuisse persancte Domitia iurabat, haud negatura, 
si qua omnino fuisset, immo etiam gloriatura, quod illi promp- 
tissimum erat in omnibus probris. 20 

11 Excessit in eadem qua pater uilla Id. Sept. post bien- 

nium ac menses duos diesque XX quam successerat patri, 

1 Epit. 10, 11 fratrem quoque Domitiaiium parantem insidias mili- 
tumque animos sollicitantem flens eaepiuB obtestatus est, ne panicidio 
adsequi cuperet, quod et se uolente esset obuenturum ei et iam haberet, 
cum sit particeps potestatis. 7 Eutrop. VII 22y 1 per haec inusitato 
fauore dilectus periit. 11 Epit. 10, 15 febri interiit (Victor Caes. 10,5 
ueneno). 13 Auson. 271,3 unum dixisti moriens te crimen habere: 
sed nuUi de te, nec tibi credidimus. 21 Eutrop. VII 22, 1 periit in 
ea, qua pater, uilla post biennium et menses octo (duos Enmann\ dies 
(diesque.^ uiginti, quam imperator erat factus, aetatiB anno altero et 
quadragesimo. Vict. Caes. 10, 5 biennio post ac menses fere nouem . . . 
iuteriit anno aeui quadragesimo. Epit. 10, 1 imperauit annos duos et 
menses duos diesque uiginti. 10, 15 uixit annos quadraginta unum et 

3 imminore M, imminuere T habere om. T 5 precipib: M 
lacrimis et precibus T (uiilg.) 6 mutato Modd. 10 aufegerat M 
11 febrem G {sic Otho Sl) 12 pallulis MLFd, palludis G, paladib; 
T, paludamentis (palude- 0) OST et g plurimi, pellibus uel palliolis 
uel plagulia uel palliis aliaiju^ in recentiorihus {u. Herm. 36 p. 301 sq. 
37 p. 590) 13 conquestus est H 14 existere G factum suum 
POST paenitendo MBS et pro u. l IP, quod sibi esset paeniten- 
dum H 16 succurrit GURS^ 



Digitized by VjOOQ lC 



DIVVS TITVS [cAP. 9-11] 333 

altero et quadragesimo aetatis anno. quod ut palam factum 
esty non secus atque in domestico luctu maerentibus publice 
cunctis, senatus prius quam edicto conuocaretur ad curiam 
concurrit, obseratisque adhuc foribus, deinde apertis^ tantas 
o mortuo gratias egit laudesque congessit^ quantas ne uiuo qui- 
dem umquam atque praesenti. 

in eodem, quo pater, apud Sabinos agro febri interiit. Oros. VII 9, 14 
in eadem ailla, qna pater eius, morbo absumptas est. VII 9, 13 biennio 
post Veepaaianum ref^nauit. 

2 Eutrop. VII 22, 2 tantus luctus eo mortuo publicus fuit, ut 
omnes tamquam in propria doluerint orbitate. senatus obitu ipsius 
circa uesperam nuntiato nocte inrupit in curiam et tantas ei mortuo 
laudes gratiasque congessit, quantas nec uiuo umquam egerat nec 
praesenti. Victor Caes. 10, 6 huius sane mors- adeo prouinciis luctui 
fuit, uti . . . orbatum orbem deflerent. Epit. 10, 16 huius mors, credi 
uiz potest, quantum luctus urbi prouinciisque intulerit, adeo ut eum 
. . . quasi perpetuo custode orbatum terrarum orbem deflerent. Oros. 
VII 9, 14 cum ingenti omnium luctu. 

4 cucurrit QSN {pars edd.) 5 quantas congessit ed. pr. Ven. al. 
{Gronov.) nec IIES 

auhscr. c. suetoni tranquilli de uita caesaru diuus titus explic. 
incipit domitian felicit M et sim. HB (augustus pro titus JI, feliciter 
cm. R) explicit diuus titus. incipit diuus domicianus feliciter Q 

explicit lib. XI. incipit de domitiano lib. XII LS (de domitiano om. S) 
incipit domitianus G nulla imbscr^ in P 




Digitized by LjOOQIC 




DOMITIANVS 

1 Domitianus natus est VIIII. Kal. Nouemb. patre consule 
*•'*' designato inituroque mense insequenti honorem, regione ur- 

bis sexta ad Malum Punicum, domo quam postea in templum 
gentis Flauiae conuertit. pubertatis ac primae adulescentiae 
tempus tanta inopia tantaque infamia gessisse fertur, ut nul- 5 
lum argenteum uas in usu haberet. satisque constat Clodium 
Pollionem praetorium uirum, in quem est poema Neronis quod 
inscribitur Luscio, chirographum eius conseruasse et nonnum- 
quam protulisse noctem sibi poUicentis; nec defuerunt qui 
affirmarent, corruptum Domitianum et a Nerua successore mox lo 

2 suo. bello Vitelliano confugit in Capitolium cum patruo 
Sabino ac parte praesentium copiarum, sed irrumpentibus 
aduersariis et ardente templo apud aedituum clam pernocta- 
uit, ac mane Isiaci celatus habitu interque sacrificulos uariae 
superstitionis cum se trans Tiberim ad condiscipuli sui matrem i5 
comite uno contulisset, ita latuit, ut scrutantibus qui uestigia 

3 subsecuti erant, deprehendi non potuerit. post uictoriam de- 

6 tempora T egisse Casaub. C constet Lipsius 7 uirum 
del. Tair. 9 poUicenti XIIQ et sic pro u l. ss. in R 10 Domitia- 
num del. Torr. Polak 14 isiciT habitus M sacrifigulos Md, 
aacricolas Bentley c Tac. hist. III 74 uanae s (edd.), Phariae I. Gronov. 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. i. s] 335 

mum progressus et Caesar consalutatus honorem praeturae 
urbanae consulari potestate suscepit titulo tenus, nam iuris 
dictionem ad coUegam prozimum transtulit, ceterum omnem 
uim dominationis tam licenter exercuit^ ut iam tum quatis 

5 futurus esset ostenderet. ne exequar singula; contractatis 
multorum uxoribus Domitiam Longinam Aelio Lamiae nup- 
tam etiam in matrimonium abduxit, atque uno die super 
XX officia urbana aut peregrina distribuit, mirari se Vespa- 
siano dictitante, quod successorem non et sibi mitteret. 

to expeditionem quoque in Galliam Germaniasque neque necessa- 2 
riam et dissuadentibus patemis amicis incohauit^ tantum ut 
fratri se et opibus et dignatione adaequaret. 

Ob haec correptus, quo magis et aetatis et condicionis 
admoneretur, habitabat cum patre una sellamque eius ac fra- 

15 tris, quotiens prodirent, lectica sequebatur ac triumphum 
utriusque ludaicum equo albo comitatus est. qui<n et e> sex 
consulatibus non nisi unum ordinarium gessit eumque cedente 
ac suffragante fratre. simulauit et ipse mire modestiam in 2 
primisque poeticae studium^ tam insuetum antea sibi quam 

20 postea spretum et abiectum, recitauitque etiam publice. nec 
tamen eo setius, cum Yologaesus Parthorum rex auxilia ad- 
uersus Alanos ducemque alterum ex Vespasiani liberis depo- 
poscisset; omni ope contendit ut ipse potissimum mitteretur; 
et quia discussa res est, alios Orientis reges ut idem postu- 

25 larent donis ac pollicitationibus sollicitare temptauit. 

Patre defuncto diu cunctatus an duplum donatiuum militi s 
offerret^ numquam iactare dubitauit relictum se participem 
imperii^ sed fraudem testamento adhibitam; neque ces- 
sauit ex eo insidias struere fratri clam palam^que), quoad cor- 

2 cum po8t nrbanae add. T nam I. Gronov., quanl Sl^ quia ?, 

qnoniam Oud. (cf. p. 347,2) 5 ne UQ, nec rel. contrectatis 

codd. praeter M 10 qnoq: ne in Md (ne pertinet ad cessariam^ cf. 

Herm. 36 p. 293) gallia M, gallias d neq : cesBariam M (u. ante), 
neccessariam (oro. neqne) 8 12 operibuB i7*s {uulg.) et dignitate G, 
indignatione L 14 unam MTS 16 qui^n et e^ sez scripsi (quin 
ex BenUey, cf. Herm. 40 p. 190), quis ex MB, qui sex GLP8, in Bex 

a 

TIQSOT {ufdg.) 20 etiam om. G 21 nologeBns T, nologisnB (a 88. 
m. 2) S 29 infltmere MTS palamqne T<5 {cf. lul. 80, 1), et palam 
L, palam reh 



Digitized by VjOOQ lC 



336 C. SVETONI TRANQVILLI 

reptum graui ualitudine, prius quam plane efflaret auimam, pro 
mortuo deseri iussit; defunctumque nullo praeterquam conse- 
crationis honore dignatus, saepe etiam carpsit obliquis ora- 
tionibus et edictis. 

3 Inter initia principatus cotidie secretum sibi horarum 5 
sumere solebat nec quicquam amplius quam muscas captare 
ac stilo praeacuto configere, ut cuidam interroganti, essetne 
quis intus cum Gaesare^ non absurde responsum sit a Yibio 
Crispo^ ne muscam quidem. deinde uxorem Domitiam^ ex 
qua in secundo suo consulatu filium tulerat aiteroque anno 10 

<^ y, consalutauit Augustam; eandem Paridis histrionis 

aniore deperditam repudiauit intraque breue tempus inpatiens 
discidii quasi effiagitante populo reduxit. 

2 Circa administrationem autem imperii aliquamdiu se ua- 

rium praestitity mixtura quoque aequabili uitiorum atque uir- 15 
tutum^ donec uirtutes quoque in uitia defiexit: quantum con- 
iectare licet, super ingenii naturam inopia rapax, metu saeuus. 

4 Spectacula assidue magnifica et sumptuosa edidit non in 
amphitheatro modo, uerum et in circo, ubi praeter soUemnes 

68qq. Victor Caes. 11,5 dehinc atroz caedibus bonorum segnisque ridi- 
cule remotis procul omnibus muscarum agmina persequebatur (u. ad 
p. 352, 16). 11, 6 hincque iocorum pleraque: nam percontanti cuidam, 
quispiamne (quisquamne cod. P, Epit.) in palatio esset, responsom: ne 
muBca quidem, nisi forte apud palaestram {sim. Epit. 11 ^ 6. 8). 11 Vicior 
Caes. ll^ 7 uxore . . ., quae amorem histrionis uiro praetulerat. Epit 11, 11 
uxore Domitia ob amorem Paridis histrionis a principe cruciatue for- 
midante. 14 sqq. Eutrop. VII 23, 1 u. ad p. 341, 15 



1 afflaret3id animam om. G 6 initiaTA^iJ, uitia 3f jffGiPO 
tempus horarum s, horarum spatium loh Saresber. Policr. III 14, hora- 
rium uulg. {ed. Eom. II Ven. I), lararium Is. Vossius, numerum exddisse 
putat Casaub. {cf. Nero 37) 6 summere M ampliusj aliud H 

9 muBcam MHLd, muBca rel. et N {cf. testim. supra) 10 secundo] VIII. 
Gra^itis 1 1 consalutauit Moth lacunam post tulerat statuens, consulatu 
filium*** uit (uit in ras. post 3 uel 4 litt. erasas) M (decBt aliquid in marg. 
adscr. m. rec), consalutauerat ut X {Uulg.), consulatuB (-tu B) filium et 
GT; lacunam uarie suppleuerunt: alteroque anno ab hoc consulatu 
filiam: Augustam eqs. Graevius, filiam tulerat alteroque anno filium ac 
consalutauerat Aug. Oud., alteroque anno filiam couBalutauit A. Madvig, 
alterumque imperii altero anno Mommseu, alteroque a. quam imperium 
adeptuB est amisit ego conieceram Herm. 36 p. 292 13 discidit 

MP&{S^i^, diBsidii T 15 mixturaque Lipsius fort. recte, mixtura 

prope Bentley, mixtura {deh quoque) Buch^ler 18 magnifica assidue T 



Digitized by VjOOQ lC 



DOlflTIANVS [CAP. s. 4] 337 

bigaram quadrigaraniqae corsus proeliam etiam duplex^ 
equestre ac pedestre, commisit; at in amphitheatro nauale 
quoque. nam uenationes gladiatoresque et noctibus ad Ijch- 
nuchos, nec uirorum modo pugnas, sed et feminarum. prae- 

( terea quaestoriis muneribus^ quae olim omissa reaocauerat, 
ita semper interfait, ut populo potestatem faceret bina paria 
e suo ludo postulandi eaque nouissima aulico apparatu indu- 
ceret. ac per omne gladiatorum spectaculum ante pedes ei 2 
stabat puerulus coccinatus paruo portentosoque capite^ cum quo 

1« plurimum fabulabatur, nonnumquam serio. auditus est certe, 
dum ex eo quaerit^ ecquid sciret, cur sibi uisum esset 
ordinatione proxima Aegjpto praeficere Mettium 
Rufum. edidit naualis pugnas paene iustarum classium, effosso 
et circumstructo iuxta Tiberim lacu; atque inter maximos im- 

\6 bres perspectauit. 

Fecit et ludos saeculares, computata ratione temporum 3 
ad annum non quo Claudius proxime^ sed quo oiim Augustus 
ediderat; in iis circensium die, quo facilius centum missus 
peragerentur, singulos e septenis spatiis ad quina corripuit. 

M Instituit et quinquennale certamen Capitolino loui triplex^ 4 

musicum equestre gymnicum, et aliquanto plurium quam 
nunc est coronatorum. certabant enim et prosa oratione 
Oraece Latineque ac praeter citharoedos chorocitharistae quo- 
que et psilocitharistae, in stadio uero cursu etiam uirgines. 

26 certamini praesedit crepidatus purpureaque amictus toga Grae- 
canica^ capite gestans coronam auream cum effigie louis ac 
lunonis Mineruaeque, adsidentibus Diali sacerdote et collegio 

16 Epit. 11, 14 buiuB tempore saeculares ludi celebrati sunt. 



1 duplez etiam T 3 lihnucos (lihin- WQ) MTd, linuchos G, 

lichnucos fere rd, et TI^ {corruptim LT\ cf. lul. 37 6 questoris WQ, 
questorib; G reuocarent M^ -carat T (Graevius, fort. recte), -caret 9 
7 e 0)w. WQ ea quae (que T) POS^T, quae IJQ nouissimo POT 
11 ecquid g (ed. Mom. 11), et quid (et qui X, non T) Sl cur] quid (qui JB, 
et quid T) T' 12 mettium (mertium i, metuum S) GLPSd^ metium 
MT, §thium JI^, etium B (m T praecedit pficeret), Maeciam Oud. {Both), 
Metilium olim Dittenberger 14 circumducto Q inter maximos] in 
thermis T 16 prospectauit IJR 17 ab anno T' 18 diebus Fried- 
limder {Marquardt, St. V. III p. 516) 21 pluri*um M (m erasa ut uid.) 
22 coronarum Stephanus 23 ac] et G 24 uirgines Lipsius, uirginis A 
(etiam uirginum c. p. Tumebus) 25 certamine LPT 27 diale M^ 
SVBT0HZV8 ed. Ihm. I. 22 



Digitized by LjOOQ lC 



338 C. SVETONI TRANQVILLI 

Flauialium pari habitu^ nisi quod illorum coronis inerat et 
ipsius imago. celebrabat et in Albano quotannis Quinquatria 
Mineruae, cui coUegium instituerat, ex quo sorte ducti magi- 
sterio fungerentur ederentque eximias uenationes et scaenicos 
ludos superque oratorum ac poetarum certamina. s 

6 Congiarium populo nummorum trecenorum ter dedit at- 

que inter spectacula muneris largissimum epulum Septimontiali 
^^sacrorum quidem senatui equitique panariis, plebei sporteUis 
cum obsonio distributis initium uescendi primus fecit; dieque 
proximo omne genus rerum missilia sparsit, et quia pars lo 
maior intra popularia deciderat, quinquagenas tesseras in sin- 
gulos cuneos equestris ac senatorii ordinis pronuntiauit. 

5 Plurima et amplissima opera incendio absumpta restituit, 
in quis et Capitolium, quod rursus arserat; sed omnia sub 
titulo tantum suo ac sine ulla pristini auctoris memoria. no- is 
uam autem excitauit aedem in Capitolio Custodi loui et fo- 
rum quod nunc Neruae uocatur, item Flauiae templum gen- 
tis et stadium et odium et naumachiam, e cuius postea la- 
pide maximus circus deustis utrimque lateribus extructus est. 

6 Expeditiones partim sponte suscepit, partim necessario: jo 

13 Eutrop. VII 23 f o Bomae quoque multa opera fecit, in his Capi- 
tolium et Forum transitorium, Diuoinim porticus, Isium ac Serapium 
et Stadium {Hier. chron. a. 2105 cf. Chron. a. 354 p. U7). Victor Caes. 
11, 4 multaque operum inchoata per patrem uel fratris studio atque 
inprimis Capitolium absoluit. Epit. ll^ 3 Bomae multa aedificia uel 
coepta uel a fundamentis construxit. cf. Oros VII 10, 2 plurimas urbis 
aedes destructis populi Romani rebus eztruxit. 20 8qq. Eutrop. VII 
23, 4 expeditiones quattuor habuit, unam aduersum Sarmatas, alteram 
aduersum Cattos (cathos u. l., Kdtd-ccg Paean.\ duas aduersum Dacos. 
de Dacis Cattisque (cathisque, chattisque u. l.) duplicem triumphum 
egit, de Sarmatis solam lauream usurpauit. multas tamen calamitates 
isdem bellis passus est; nam in Sarmatia legio eius cum duce inter- 
fecta est, et a Dacis Oppius Sabinus consularis et Comelius Fuscus 

4 redderentque codd. praeter M8 7 epopulum M, populum 6 
septimontialis T epulum Septimontiali sacro : cum quidem I. Gronov. 
prohabiliter, Septimontiali sacro quidem Torr. {??), Septimontiali sacro- 
rum quidem die uulg. post Sabellicum (Septimontiale. Sacrorum quidem 
die Handius)y alii aliter (quondam pro quidem propos. Torr. Bentley) 
8 plebi isportellis MG, plebi sp. S 10 massilia M, massillia et in 

marg. resecta m. 1 i missil<ia> 6r, massalia d 16 custodiuit et T 

18 et odium (ho- G) MGT, et exmetodium X e cuius] et usus G 

19 de iustis WQ 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. 4-7] 339 

sponte in Ghattos^ necessario unam in SarmataB legione cum 
legato simul caesa; in Dacos duas^ primam Oppio Sabino 
consulari oppresso^ secundam Cornelio Fusco praefecto co- 
hortium praetorianarumy cui belli summam commiserat. de 

5 Ghattis Dacisque post uaria proelia duplicem triumphum egit, 
de Sarmatis lauream modo Gapitolino loui rettulit. 

Bellum cinile motum a L. Antonio, superioris Oermaniae 2 
praeside^ confecit absens felicitate mira^ cum ipsa dimicatio- 
nis hora resolutus repente Rhenus transituras ad Antonium 

10 copias barbarorum inhibuisset. de qua uictoria praesagiis 
prius quam nuntiis comperit, siquidem ipso quo dimicatum 
erat die statuam eius Romae insignis aquila circumplexa pin- 
nis clangores laetissimos edidit; pauloque post occisum An- 
tonium adeo uulgatum est, ut caput quoque adportatum eius 

15 uidisse se plerique contenderent. 

Multa etiam in communi rerum usu nouauit: sportulas 7 
publicas Bustulit reuocata rectarum cenarum consuetudine; 
duas circensibus gregum factiones aurati purpureique panni 
ad quattuor pristinas addidit; interdixit histrionibus scaenam^ 

fo intra domum quidem exercendi artem iure concesso; castrari 
mares uetuit; spadonum^ qui residui apud mangones erant^ 



praefectas praetorio cam magDis ezercitibuB occiBi snnt. Victor Caes. 
11, 4 DaciB et Cattorum manu deuictiB. Epit. 11, 2 Cattos Germanos- 
que deuicit, cf. Oros. VII lO^ 3 bellum aduersum GermanoB et Dacos 
per legatos gessit pari rei publicae pemicie, cum et in urbe ipse sena- 
tum populumque laniaret et foris male circumactum exercitum adsidua 
hoBtes caede conficerent. VII 10, 4 sub nomine auperatorum hostium 
de extinctiB legionibus triumphauit. 

8 Schol. luu. 4, 112 FuBCus sub Domitiano exercitui praepositus in 
Dacia periit. 7 cf. Epit. 11, 9 his eius saeuitiis, ac maxime iniuria 
uerborum/ qua se scortum uocari dolebat, accensus Antouius, curans 
Germaniam superiorem, imperium corripuit. quo per Norbanum Appium 
acie strato eqs. 



1 cathoB MWSS, catthoB GPB {Roih\ carthos i, cathdos T (sponte 
usque DacoB om. IPQ inserentes Consul ante duas, legione pro legato 
IPB) 6 catiB MR, catthis GIP, cattis PWQ, cartis L, cathis S, 

cathdiiB T (de daciB cathisque d) 10 priua presagiis T 11 dimi- 
candum X 12 erat] est T pennis XT 15 sepelirique X (m L 
praeeedit indiBce) contenderint Bentley 16 in communes rerum usub 
XN 18 grecum Sl, corr. Beroaldus 19 Bcaena Heinsius 

22* 



Digitized by VjOOQ lC 



340 C. SVETONI TRANQVILLI 

2 pretia moderatus est. ad Bummam quondam ubertatem uini, 
frumenti uero inopiam existimans nimio uinearum studio neg- 
legi arua^ edixit^ ne quis in Italia nouellaret utque in pro* 
uinciis uineta succiderentur^ relicta ubi plurimum dimidia parte; 
nec exequi rem perseuerauit. quaedam ex maximis officiis inter & 

3 libertinos equitesque R. communicauit. geminari legionum 
castra prohibuit nec plus quam mille nummos a quoquam ad 
signa deponi^ quod L. Antonius apud duarum legionum hiberna 
res nouas moliens fiduciam cepisse etiam ex depositorum summa 
uidebatur. addidit et quartum stipendium militi aureos temos. lo 

8 lus diligenter et industrie dixit, plerumque et in foro 

pro tribunali extra ordinem; ambitiosas centumuirorum sen- 
tentias rescidit; reciperatores, ne se perfusoriis assertionibus 
accommodarent, identidem admonuit; nummarios iudices cum 

2 suo quemque consilio notauit. auctor et tr(ibunis) pl(ebis) is 
fuit aedilem sordidum repetundarum accusandi iudicesque in 
eum a senatu petendi. magistratibus quoque urbicis prouincia- 
rumque praesidibus coercendis tantum curae adhibuit, ut ne- 
que modestiores umquam neque iustiores extiterint; e quibus 

8 plerosque post illum reos omnium criminum uidimus. sus- ao 
cepta correctione morum licentiam theatralem promiscue in 
equite spectandi inhibuit; scripta famosa uulgoque edita^ qui- 
bus primores uiri ac feminae notabantur, aboleuit non sine 
auctorum ignominia; quaestorium uirum; quod gesticulandi 
saltandique studio teneretur, mouit senatu; probrosis feminis S5 
lecticae usum ademit iusque capiendi legata hereditatesque; 
equitem R. ob reductam in matrimonium uxorem, cni dimis- 
sae adulterii crimen intenderat, erasit iudicum albo; quosdam 

12 Epit. 11,2 iu8 aeqnisBime dixit. 



1 quandam MG8 (Grctevius); in G totus locus sic extat: est ad Bum- 
mam quandam. Vbertatem uero uini frumenti inopiam; Duker malehtU 
ac summa quondam ubertate uini, frumenti uero inopia 3 nou&Uaret 
{corr. m. 1 ex noualleret) M in prouinciis om. X 6 militeBque (ir 
equites sa. m, 2) U 9 depositurum X\ -arum POST 10 aureis 

temis Lipsius, in (ad Casaub.) aureos temos Salniasius 11 in fore M 
12 pro tribunali: eztra ordinem ambitiosas distinguit Mommsen post 
alios {cf. Vesp. 10) <et> extra Bentley 13 semper fasoriis (sus- 

JT^) n^Q, semper suasoriis 71*, se persuaBoriis ST et pro u. l. ss. IP 
17 a] ac ilf 21 correctione Xs, correptione rel. (ift) promiscue om. G 
22 edicta M 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. 7-«] 341 

ex atroque ordine lege Scantinia condemnauit; incesta Vesta- 
lium uirginum; a patre quoque sno et fratre neglecta, uarie 
ac seuere coercuit, priora capitali suppliciO; posteriora more 
ueteri. nam cum Oculatis sororibus, item Varronillae liberum 4 

5 mortis permisisset arbitrium corruptoresque earum relegasset^ 
mox Comeliam maximam uirginem absolutam olim^ dein longo 
interuallo repetitam atque conuictam defodi imperauit stupra- 
toresque uirgis in comitio ad necem caedi, excepto praetorio 
uiro^ cui, dubia etiam tum causa et incertis quaestionibus 

10 atque tormentis de semet professo, exilium induisit. ac ne 5 
qua religio deum irapune contaminaretur, monimentum^ quod 
libertus eius e lapidibus templo Capitolini louis destinatis 
filio extruxerat^ diruit per milites ossaque et reliquias quae 
inerant mari mersit. 

15 Inter initia usque adeo ab omni caede abhorrebat^ ut ab- 9 

sente adhuc patre recordatus Vergili[i] uersum Kgeorg. ^, 538}: 

impia quam caesis gens est epulata iuuencis 
edicere destinarit^ ne boues immolarentur. cupiditatis quo- 
que atque auaritiae uix suspicionem ullam aut priuatus um- 

so quam aut princeps aliquamdiu dedit^ immo e diuerso magna 
saepe non abstinentiae modo sed etiam liberalitatis experi- 
menta. omnis circa se largissime prosecutus nihil prius aut 2 
acrius monuit quam ne quid sordide facerent. relictas sibi 
hereditates ab iis, quibus liberi erant, non recepit. legatum 

26 etiam ex testamento Rusti CaepioniS; qui cauerat ut quotannis 
ingredientibus curiam senatoribus certam summam uiritim 

15. 18 {cf, p. 342, 11) Eutrop. VII 23, 1 primiB tamen annis moderatus 
in imperio fuit, mox ad ingentia uitia progressuB libidinis, iracundiae, 
crudelitatis, auaritiae tantum in se odii concitauit, ut merita et patris 
ct fratris aboleret {cf. Dom. 3). Victor Ccies. 11, 3 primo clementiam 
aimulans {item Epit. 11,2). 11 ^ 1 praedas caedem supplicia agere occepit. 

1 Bcantinia G {SaheUicus, scatinia g), cantinia MQLS, catinia 
IIRPOT 2 Buo om. G 3 at Bentley supplici M 4 oculati (osc- 
S^) JT, Ocellatis Beroaldus ueronillae G 6 uirginem maximam T 
olim om. T deinde XQ*d, debinc 11 {uulg.) 1 atque] neque Dvker 
coU. Plin. epist. IV 11 17 inopia M 18 ediscere M destinarit X^ 
deetinauit MGN^S, destinauerit T2P 20 e diuersoj diuerso (-Bf P) 
MLPS, etiam iV", del. Ernesti magna Md., magnae rel. et N 21 ex- 
perimento XN 25 rusci ^, Rusti quod affertur ex =, postulant tituli 
{sic iam Torr. et Burm.) 



Digitized by VjOOQ lC 



342 C. SVETONI TRANQVILLI 

praestaret heres suas, irritnm fecit. reos, qui ante quinquen- 
nium proximum apud aerarium pependissent, uniuersos dis- 
crimine liberauit noc repeti nisi intra annum eaque condicione 
permisit, ut accusatori qui causam non teneret exilium poena 

3 esset. scribas quaestorios negotiantis ex consuetudine sed 5 
contra Clodiam legem uenia in praeteritum donauii subsi- 
ciua, quae diuisis per ueteranos agris carptim superfuerunt, 
ueteribus possessoribus ut usu capta concessit. fiscales calum- 
nias magna calumniantium poena repressit, ferebaturque uox 
eius: princeps qui delatores non castigat; irritat. 10 

10 Sed neque in clementiae neque in abstinentiae tenore 

permansit, et tamen aliquanto celerius ad saeuitiam desciuit 
quam ad cupiditatem. discipulum Paridis pantomimi <im>pu- 
berem adhuc et cum maxime aegrum, quod arte formaque 
non absimilis magistro uidebatur, occidit; item Hermogenem is 
Tarsensem propter quasdam in historia figuras^ libraris etiam^ 
qui eam descripserant, cruci fixis. patrem familias, quod 
Thraecem murmilloni parem, munerario imparem dixerat, de- 
tractum spectaculis in harenam canibus obiecit cum hoc 
titulo: impie locutus parmularius. «> 

2 Complures senatores, in iis aliquot consulares, interemit; 

ex quibus Ciuicam Cerealem in ipeo Asiae proconsulatu, Sal- 
uidienum Orfitum, Acilium Glabrionem <in]> exilio, quasi moli- 
tores rerum nouarum, ceteros leuissima quemque de causa. 
Aelium Lamiam ob suspiciosos quidem, uerum et ueteres et m 
innoxios iocos, quod post abductam uxorem laudanti uocem 
suam eutacto dixerat quodque Tito hortanti se ad alterum 

11 sqq. M. adp. 341, 15 21 Entrop. VII 23, 2 interfecit nobilissimos 
e senatu. Oros*. VII 10, 2 nobilissimos e senatu inuidiae simul et praedae 
causa alios palam interfecit, alios in exilium trusit ibique trucidari 
imperauit. 

2 aerarium apud T 4 non om. T (propterea ni causam Benthy) 
7 ueneranos M et pro u. l. 6 superfuerant Ernesti 9 calumnantiam 
ML uox om. WQs 10 inuitat I. F, Grmwv. 13 impuberem ed. 
Basil 1533 (adhuc puberem T) 18 threcem (tr- P) MGX, thracem 
(trach- nR) T 19 e (et Q) spectaculis GT 21 in iis M, in his 

(hiis L^) GTIJ, iniuste XN^ et in his <J, in his <et> Bentley 22 cere- 
alam X 23 in add. Torr. militores M (militatores d), motores JI*^ 
24 nouarum rerum G 26 laniam X (corr. L^T^) 26 abductam T^ 
{Beroaldii^), adductam rel {Sl) 27 Eu. tacito (r, fvrcfxrdb uulg. 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [cAP. »-11] 343 

luatrimonium responderat: ^ii ocal 6v yafiii^ai, '&£>l<^£]>tg; Sal- 8 
uium Cocceianum, quod Othonis imperatoris patrui sui diem 
natalem celebrauerat; Mettium Pompusianum; quod habere 
imperatoriam genesim uulgo ferebatur et quod depictum or- 
s bem terrae in membrana[s] contionesque regum ac ducum ex 
Tito Liuio circumferret quodque seruis nomina Magonis et 
Hannibalis indidisset; Sallustium Lucullum Britanniae legatum, 
quod lanceas nouae.formae appellari LucuUeas passus esset; 
lunium Rusticum, quod Paeti Thraseae et Heluidi Prisci 

10 laudes edidisset appellassetque eos sanctissimos uiros; cuius 
criminis occasione philosophos omnis urbe Italiaque summo- 
uit. occidit et Heluidium filium, quasi scaenico exodio sub 4 
persona Paridis etOenones diuprtium suum cum uxore taxasset; 
Flauium Sabinum alterum e patruelibus, quod eum comitiorum 

15 consularium die destinatum perperam praeco non consulem 
ad populum, sed imperatorem pronuntiasset. 

Verum aliquanto post ciuilis belli uictoriam saeuior, ple- 6 
rosque partis aduersae, dum etiam latentis conscios inuesti- 
gat[o], nouo quaestionis genere distorsit immisso per obscaena 

so igne; nonnullis et manus amputauit. satisque constat duos 
solos e notioribus uenia donatos, tribunum laticlauium et 
centurionem, qui se, quo facilius expertes culpae ostenderent, 
impudicos probauerant et ob id neque apud ducem neque 
apud milites ullius momenti esse potuisse. 

25 Erat autem non solum magnae, sed etiam callidae inopi- 

nataeque saeuitiae. a[u]ctorem summarum pridie quam cruci 
figeret in cubiculum uocauit, assidere in toro iuxta coegit, 

17 Epit. 11 ^ 10 quo {Anionio) . . . acie strato Domitianus longe 
taetrior in omne hominum genus, etiam in suos ferarum more grassa- 
batur {cf, Cal 34). 

1 eeAIC Sl, uarie corruptum in XT 3 metium TS*T8 pompo- 
sianumiA, corr, Eoth coU. Vesp. 14 6 membrana Scriverius^ mem- 

branis g (Beroald.), membrana 8<^ecum^ Oud. 6 bannonisj^r 9 peti 
GTi (pethitrase *), petit M^ petitus XN et Heluidi] cf. Maccy Suet. 
p. 413 10 appellasetque 3f, -aretque i 12 quod quasi T' 13 para- 
dis M 17 ciuili M^ 18 dudum T'0 latentes TON, fatentes 
Bentley conscios del. Torr. inuestigat Stephanus (per conscios in- 
uestigatos Casauh.) 19 torsit Be^itley 21 e notioribus] remotioribus 
J2, e remotioribus (reme- W) IIQs tribunos T, -us T 23 iudicem PB 
26 actorem Torr. (g.^), auctorem.ft 27 figerent iV, suffigeret Ursinus 



Digitized by VjOOQ lC 



344 C. SVETONI TRANQVILLI 

securum hilaremque dimisit; partibus etiam de cena digna- 
tus est. Arrecinum Clementem consularem^ unum e familiari- 
bus et emissariis suis, capitis condemnaturus in eadem uel 
etiam mafore gratia habuit; quoad nouissime simul gestanti, 
conspecto delatore eius: uis, inquit; hunc nequissimum s 
seruum cras audiamus? 

2 Et quo contemptius abuteretur patientia hominum, num- 
quam tristiorem sententiam sine praefatione clementiae pro- 
nuntiauit^ ut non aliud iam certius atrocis exitus signum esset 
quam principii lenitas. quosdam maiestatis reos in curiam lo 
induxerat; et cum praedixisset experturum se illa die 
quam carus senatui esset, facile perfecerat ut etiam more 

3 maiorum puniendi condemnarentur; deinde atrocitate poenae 
conterritus, ad leniendam inuidiam intercessit his uerbis — 
neque enini ab re fuerit ipsa cognoscere — : permittite, is 
patres conscripti, a pietate uestra impetrari, quod 
scio me difficulter impetraturum, ut damnatis 
liberum mortis arbitrium indulgeatis; nam et par- 
cetis oculis uestris et intellegent me omnes senatui 
interfuisse. so 

12 Exhaustus operum ac muneram inpensis stipendioque, 

quod adieceraty temptauit quidem ad releuandos castrenses 
sumptus numerum militum deminuere; sed cum et obnoxium 
se barbaris per hoc animaduerteret neque eo setius in expli- 
candis oneribus haereret^ nihil pensi habuit quin praedaretur » 
omni modo. bona uiuorum ac mortuorum usquequaque quo- 
libet et accusatore et crimine corripiebantur. satis erat obici 
qualecumque factum dictum[q]ue aduersus maiestatem prin- 
2 cipis. confiscabantur alienissimae hereditates uel uno existente, 
qui diceret audisse se ex defuncto^ cum uiueret; heredem sibi so 
Caesarem esse. praeter ceteros ludaicus fiscus acerbissime 

2 est om. S (PolaJc) arrecinum WQNj arretinum (arrent- Xd, 

aret- GPT) rel. (si) 6 conspectu MWQ6 7 quo] cum WQ 9 utj 
et Md 10 principi /S^ principis B.-Crus. 11 experiturum T 16 im- 
petrare G 17 Bcio me difficulter me {deleto m.l priore me) G diffici- 
liter T 19 intelligetis T 20 infuisse WQ 23 diminuere IlPSn 
24 per hoc om. G 26 h(a)erere IIQ (Scriverius, BenUey) 26 quolibet 
et accusati et (et ss. in B) accusatores crimine T 28 dictumue ds 
(Torr.), dictumque Sl 30 quid M 



Digitized by VjOOQ lC 



D0MITIANV8 [cap. ii-is] 345 

actus est; ad quem deferebantur^ qui uel[ut] inprofessi ludai- 
cam uiaerent uitam uel dissimulata origine imposita genti 
tributa non pependissent. interfuisse me adulescentulum 
memini^ cum a procuratore frequentissimoque consilio inspi- 

5 ceretur nonsgenarius senex^ an circumsectus essei 

Ab iuuenta minime ciuilis animi^ confidens etiam et cum S 
uerbis tum rebns immodicus^ Caenidi patris concubinae ex 
Histria reuersae osculumque; ut assuerat, ofFerenti manum 
praebuit; generum fratris indigne ferens albatos et ipsum 

10 ministroB habere, proclamauit (^Hom. II, 2y 204y. 
ovx dyad^bv noXvxoiQavirj. 
principatum uero adeptus neque in senatu iactare dubitauit etlS 
patri se et fratri imperium dedisse, illos sibi reddi- 
disse^nequeinreducendapostdiuortium uxore edicere<(re>uo- 

15 catam eam in puluinar suum. adclamari etiam in amphi- 
theatro epuli die libenter audiit: domino et dominae feli- 
citer! sed et Capitolino certamine cimctos ingenti consensu 
precantis, ut Palfurium Suram restitueret pulsum olim senatu ac 
tunc de oratoribus coronatum, nullo responso dignatus tacere 

fo tantum modo iussit uoce praeconis. pari arrogantia, cum pro- 2 
curatorum suorum nomine formalem dictaret epistulam, sic 
coepit: dominus et deus noster hocfieri iubet. unde in- 
stitutum posthac, ut ne scripto quidem ac sermone cuiusquam 



22 Eutrop, VII 23, 2 dominum Be et deum primus appellari iussit 
{Hier. chrm. a. 2102). Epit. 11, 6 more C. Caligulae (cf. Cal. 22) domi- 
num Bese deumque dici coegit. Victor Caes. 11,2 maior libidiuum flagitio 
ac pluB quam superbe uteuB patribus, quippe qui se dominum deumque 
dici coegerit. Oros. VII 10, 2 in tantam Buperbiam prolapsus fuit, ut 
dominum Bese ac deum uocari, scribi colique iusserit (ex Eutropio et 
Sttetonio). 



1 exactuB G^ {Behtley), auctus S uel inprofessi /. Fr. Gronov., 
uelut inprofeBsi (iprofessi Q, impr- S) MGTd, ueluti profeBsi X, uel ut 
professi Casaub., uel ut inprofessi lac. Gronov, 2 intra urbem post lu- 
daicam add. T 3 me adulescentulum del. Bentley 4 frequentis&imo 
{del. que, quod ss.est in E) Torr. al. 6 tum QSTNL^ 11 graeca om. 
n^Q, S8. non bonus multum (multum bonuB S) bic nec in ullo in LS 
13 illo Jtf, et illoB T (illoB — reddidisse om. L^P) 14 ediceret X {i ex u 
corr. L), dicere G reuocatam Salmasius 18 palfarium MS 21 for- 
maul emdictaret M (formatilem d, formularem C. Baiiih), inde formulam 
dictaret epiBtula Bentley 22 hoc] sic N {uulg.) 23 ac] aut GN 



Digitized by VjOOQ lC 



346 C. SVETONI TRANQVILLI 

appellaretur aliter. statuas sibi in Capitolio non nisi aureae 
et argenteas poni permisit ac ponderis certi. lanos arcusque 
cum quadrigis et insignibus triumphorum per regiones urbis 
tantos ac tot extruxit, ut cuidam Graece inscriptum sit: arci. 

8 consulatus septemdecim cepit^ quot ante eum nemo ; ex quibus 5 
septem medios continuauit^ omnes autem paene titulo tenus 
gessit nec quemquam ultra EaL Mai., plerosque ad Idus usque 
lanuarias. post autem duos triumphos Germanici cognomine 
assumpto Septembrem mensem et Octobrem ex appellationibus 
suis Germanicum Domitianumque transnominauit, quod altero lo 
suscepisset imperium, altero natus esset. 
14 Per haec terribilis cunctis et inuisus, tandem oppressus 
est <. . .y amicorum libertorumque intimorum simul et uxoris. 
annum diemque ultimum uitae iam pridem suspectum habe- 
bat, horam etiam nec non et genus mortis. adulescentulo 15 
Chaldaei cuncta praedixerant; pater quoque super cenam quon- 
dam fungis abstinentem palam irriserat ut ignarum sortis suae^ 

2 quod non ferrum potius timeret. quare pauidus semper atque 
anxius minimis etiam suspicionibus praeter modum commo- 



1 Eutrop. VII 23^ 2 nuUam sibi nisi auream et argenteam statuam 
in Capitolio passus est poni {Hier. chron. a. 2107). 5 Attson. grat. 
act. 6, 27 septem ac decem Domitiani consulatus, quos ille inuidia alios 
prouehendi continuando conseruit. 8 Victor Caefi. ll^ 4 Dacis et 
Cattorum manu deuictis Septembrem Octobremque menses Germanici 
superiorem^ e suo nomine alterum appellauerat. 12 Eutrop. VII 23, 6 
cum ob scelera uniuersis ezosus esse coepisset, interfectus est snorum 
coniuratione in Palatio (Hier. chron. a. 2112 Oros. VII 10, 7). Vietor 
Caes. 11., 7 magis magisque saeuitia nimius eoque suspectior etiam suis 
libertorum consilio uzore non ignara . . . poenas luit. Epit. 11^11 metu 
crudelitatis et conscientiae suae coniurauere plerique . . . adscita etiam' 
in consilium tyranni uxore Domitia. 

2 certianos MS^ Ceruianos T 4 ac] aut T, al* ac IP arci MGil^ 
arti T un s $8. t arci), arcui X, &Qxst Tumebm: ^latinum uerbum quai' 
remlum^ 'non graecum &q%bV Bentley, qui antea coniecerat apk i. ucxx 
5 septemdecem (septen- J^, vii. x JI) MT (cf. Auson. supra) quot g et 
edd. uet., quod Sl 8 germanico R et pro u. l. IP nomine G 9 ab- 
sumpto MnQS 12 tandem corr. ex tantum M (m. 1) 18 conspira- 
tione post intimorum suppl. T'ON (post uzoris cod. Guelf. August. SO, 2 
saec. XV )^ insidiis ante amicorum G ethic melius {siue coneiliis siue con- 
spiratione siue coniuratione, cf. testim. supra et Herm. 36 p, 295) , desti- 
tutus solaciis post uxoris 6 16 quandam X^ <^.. .^da m marg. resecta 
add. G^ {om. g) 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [cAP. 15-16] 347 

uebatur. ut edicti de excidendis uineis propositi gratiam 
faceret^ non alia magis re compulsus credituT; quam quod 
sparsi libelli cum his uersibus erant (^Anth, PaL IX 75^: 
7C&V fi£ g)ciyyg i%\ QC^av^ 5fi(og ht xaQ7toq>OQr^6Gi^ 

5 5660V im67C£USai 6oC^ XQdye^ dvofiivm, 

eadem formidine oblatum a senatu nouum et excogitatum s 
honorem^ quamquam omnium talium appetentissimuS; recu- 
sauit^ quo decretum erat ut, quotiens gereret consulatum, 
eq(uites) R. quibus sors obtigisset, trabeati et cum hastis 

10 militaribus praecederent eum inter lictores apparitoresque. 

Tempore uero suspecti periculi appropinquante soUicitior 4 
in dies porticuum, in quibus spatiari consuerat^ parietes phen- 
gite lapide distinxit^ e cuius splendore per imagines quidquid 
a tergo fieret prouideret. nec nisi secreto atque solus ple- 

16 rasque custodias, receptis quidem in manum catenis, audiebat. 
utque domesticis persuaderet, ne bono quidem exemplo aud[i]en- 
dam esse patroni necem, Epaphroditum a libellis capitali 
poena condemnauit^ quod post destitutionem Nero in adipi- 
scenda morte manu eius adiutus existimabatur. denique Fla- 15 

90 uium Clementem patruelem suum contemptissimae inertiae^ 
cuius filios etiam tum paruulos successores palam destinauerat 
abolito<(que> priore nomine alterum Vespasianum appellari, 



2 facere — credatur T (uulg.) in uoce magis, quatn om. W^ de- 

sinit B; abhinc notantur lectimies codicis q quam Xq^ namque 

MIIQd, nam G (cf. p. 335, 2) 4. 6 om. TIQs, in marg. adscr. 

KMMH0^THC€TPl5. et cetera W 4 xav Eoih et sic in titulo Pom- 
peiano CIL IV 3407, 6, KM £1, x^v Folitianus (cum codd. Anth. Pal. 
IX 75, Schol. Arist. Plut. 1129, Suid. s. u. 'Aayibs KtTiai(p&VTog) MH(M€ 
LS) J)^rHC€TPl5^NOMOCCeni (Cni coir.exeJH M) K^PnO<l>OP€CCHC 
(-^OP€CHC G, -pOP€T€H X) M et sim. rel. {noxl qISccv in tit. Pmnpeiano) 

6 €PICn€IC€C M, CniCnCICCC GX, CniCnHICe ^. inaslipai, schol. Arist. 
et Suid. aoi tQciys Bentley (Bo^), COIK^POC MGLP (paululum cor- 
ruptius in rel.)^ KaiaocQi Politian. {uulg.)y aol xditQS Biicheler nescio an 
rectius OYAOM€Na) M et sim. rel. (OYA- G.OtD- X, OID- S,OYd.- PTq) 

7 appentensimus M (appetesimus d) 11 uero Sl {in marg, add. Mm. i), 
om. Both, quoque uu^g. suspecto LP pericula M, periculo XPd 
12 consueuerat Pq 15 manu X {Oud.) 16 audendam q et sic corr. X^ 
audiendam rel. et N (esse om. N) 20 contemptissi M 22 abolito- 
que JV, et abolito T {edd.), abolito MGX {Bentley) priori T appel- 
lari] appellari iusserat T'N {in q post Domitianum legitur) et edd., appel- 
lans Bentky^ appellare Preud^homme 



Digitized by VjOOQ lC 



J 



348 C. SVETONI TRANQVILLI 

alteram Domitianum, repente ex tenuissima suspicione tantum 
non in ipso eius consulatu interemit. quo 'mazime facto 
maturauit sibi exitium. 

2 Continuis octo mensibus tot fulgura facta nuntiataque 
sunt^ ut exclamauerit: feriat iam^ quem uolet. tactum de » 
caejo Capitolium templumque Flauiae gentis, item domus 
Palatina et cubiculum ipsius^ atque etiam e basi statuae tri- 
umphalis titulus excussus ui procellae in monimentum pro- 
ximum decidit. arbor, quae priuato adhuc Vespasiano euersa 
sun-exerat, tunc rursus repente corruit. Praenestina Fortuna, la 
toto imperii spatio annum nouum commendanti laetam ean- 
demque semper sortem dare assueta, extremo tristissimam 
reddidit nec sine sanguinis mentione. 

3 Mineruam^ quam superstitiose colebat, somniauit exce- 
dere sacrario negantemque ultra se tueri eum posse, quod is 
exarmata esset a loue. nuUa tamen re perinde commotus est 
quam responso casuque Ascletarionis mathematici. hunc 
delatum nec infitiantem iactasse se quae prouidisset ex arte^ 
sciscitatus est, quis ipsum maneret exitus; et affirmantem fore 
ut breui laceraretur a canibus, interfici quidem sine mora, so 
sed ad coarguendam temeritatem artis sepeliri quoque accura- 
tissime imperauit. quod cum fieret, euenit ut repentina 
tempestate deiecto funere semiustum cadauer discerperent 
canes, idque ei cenanti a mimo Latino, qui praeteriens forte 
animaduerterat, inter ceteras diei fabulas referretur. « 

16 Pridie quam periret, cum oblatos tubures seruari iussisset 
in crastinum, adiecit: si modo utilicuerit, et cohuersus ad 
proximosaffirmauitfore ut sequenti die luna se in aquario 



3 ezitum XN iuidg.)^ corr. L^ 4 iacta Crrctevius 6 factum 

Md 8 proxumum M (inde opinar monum- hic in archetypo fuisse, ut 
praebent GIIQPT) 10 tunc] tn-c MS^ tunc b 11 commendanti 

om. T eademque ifef Jd, eandem WQ 13 reddidit T\ reddit rel. (fl?)^ 
edidit Bentley 16 laamam ante negantemque statmt Eoth, negantem 
liulg. po8t Stephanum, negantem quoque Gud. (cf. Cal. 57) 17 ascleta- 
rionis ii, ^quaere nn Ascleparionis' Bentley et stc emend. Kumanudis (cf. 
Boissevain ad Bion. 67, 16, 3), Asclationis F. Cumotit {Catal. codd. astroL 
Graec. V p. 205) 18 seq(ue) MGLPTq prouidisse GLPT 21 quo- 
que om. p, quam uel quoque quam Duker 23 detecto iV^, disiecto 

Bentley a2., deserto Emesti 24 a immo M 26 tubures 3/, tuberos 
L, tuberes rel. et edd., i. boletos ss. in s 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. 15-17] 349 

cruentaret factumque aliquod existeret, de quo loque- 
rentur homines per terrarum orbem. at circa mediam noc- 
tem ita est exterritus, ut e strato prosiliret. dehinc mane haru- 
spicem ex Germania missum^ qui consultus de fulgure muta- 

£ tionem rerum praedixerat^ audiit condemnauitque. ac dum exul- 2 
ceratam in fronte uerrucam uehementius scalpit, profluente san- 
guine: utinam, inquit^ hactenus. tunc horas requirenti pro 
quinta^ quam metuebat^ sexta ex industria nuntiata est. his 
uelut transacto iam periculo laetum festinantemque ad cor- 

to poris curam Parthenius cubiculo praepoeitus conuertit, nuntians 
esse qui magnum nescio quid afferet^ nec differendem. itaque 
summotis omnibus in cubiculum se recepit atque ibi occi- 
8U8 est. 

De insidiarum caedisque genere haec fere diuulgata sunt.17 

is cunctantibus conspiratis, quando et quo modo, id est lauan- 
temne an cenantem adgrederentur, Stephanus, Domitillae pro- 
curator et tunc interceptarum pecuniarum reus, consilium 
operamque obtulit. ac sinisteriore brachio uelut aegro lanis 
fasciisque per aliquot dies ad auertendam suspicionem ob- 

to uolutOy sub ipsam horam dolonem interiecit; professusque 
conspirationis indicium et ob hoc admissus legenti traditum 
a se libellum et attonito suffodit inguina. saucium ac re- 2 
pugnantem adorti Clodianus comicularius et Maximus Par- 
theni libertus et Satur decurio cubiculariorum et quidam e 

S6 gladiatorio ludo uulneribus septem contrucidarunt. puer^ qui 
curae Larum cubiculi ex consuetudine assistens interfuit caedi, 
hoc amplius narrabaty iussum se a Domitiano ad primum 



10. 16. 23 Epit. 11, 11 impulsoribus Parthenio procurante cubiculum 
«t Stephano et tum ob fraudem interceptae pecuniae supplicium su- 
spectante Clodiano {sic etiam handolf.) 25 Epit. 11, 12 Domitianum 

multis uulneribus confodiunt. 



2 ad circa M, ad Graevius al. 3 prosilierit Bentley 15 id est 
del, Bwrm.y item Ernesti 16 an] aut L?^ & T 19 obuoluto sub 
G {Salmasius), obuolutamb Md, obuoluto in X, obuoluto ad T {uulg.) 
20 dolonem Ferrarius, dolum Sl^ dolo d 24 et satur Gd, est et satur 
MLP, est et saturius O, et saturius T' {edd.): idem ut uidetur Sigerus 
uocatur apud Dionem 67, 15 al. 26 arae Ernesti {Roth), cura 

C. G. MiiHer curae larium cubiculis IIQ, cubiculariorum cubili g 



Digitized by VjOOQ lC 



350 C. SVETONI TRANQVILLI 

statim uulnus pugionem puluino subditum porrigere ac 
miuistros uocare^ neque ad caput quidquam excepto capulo 
et praeterea clausa omnia repperisse; atque illum interim 
arrepto deductoque ad terram Stephano conluctatum diu, dum 
modo ferrum extorquere^ modo quanquam laniatis digitis 5 
oculos eJBEbdere conatur. 
8 Occisus est XIIII. Eal. Octb. anno aetatis quadragensimo 

quinto^ imperii quinto decimo. cadauer eius populari sanda- 
pila per uispillones exportatum Phyllis nutrix in suburbano 
suo Latina uia fonerauit, sed reliquias templo Flauiae gentis la 
clam intulit cineribusque luliae Titi filiae, quam et ipsam 
educaraty conmiscuit. 
18 Statura fuit procera, uultu modesto ruborisque pleno, 

grandibus oculis^ uerum acie hebetibre; praeterea pulcher ac 
decenS; maxime in iuuenta^ et quidem toto corpore exceptis 15 
pedibus^ quorum digitos restrictiores habebat; postea caluitio 
quoque deformis et obesitate uentris et crurum gracilitate, 

7 Eutrop. VII 23, 6 interfectus est . . . in Palatio anno aetatis qua- 
dragesimo (tricesimo codd.^ recte Paean.) quinto, imperii quinto decimo. 
fanus eiuB cum ingenti dedecore per uispillones (bispellones uel bispil- 
liones fere codd.) exportatum et ignobiliter est sepultum {inde Hier, 
chron. a. 2112 per uispillones ignobiliter exportatus anno aetatis xxxxv). 
Victor Caes. 11, 7 poenas luit quinto et quadragesimo uitae anno, do- 
minationis circiter quinto decimo. Epit. 11, 12 Domitianum . . . con- 
fodiunt post annum quintum et quadragesimum uitae. 11, 1 imperauit 
annos quindecim. Victor Caes. 11, 8 senatus gladiatoris more funus ferri 
(efferri Epit.) . . . decreuit (inde Epit. 11, 13). Oros. VII 10, 7 {ex Suet. 
et Eutropio) cuius cadauer populari sandapila per uispillones (uisph- 
et uesp- fere codd.) exportatum atque ignominiosissime sepultum est 
{inde Plae. Corp. gloss. lat. V 97, 23). VII 10, 1 per annos xv. cf 
Auson. 258, 12 quindecies saeuis potitur . . . habenis. 16 Auson. 257, 12 
quem caluum dixit sua Roma Neronem. Schol. luu, 4, 38 nam et Sue- 
tonius refert quia caluus fuit. 

2 ministro suo carere L^POT 4 a<l] in PST conluctantem Ls> 
-nti T dum] tum LPOS, cum 1\ om. uet. edd. aliquot in qutbus l 6 

conatum seruatur {sic primum ed. Bonon. a. 1488), nescio an uerius 
6 conatur T, conatum rel. et sic corr. IP {Sl), conaretur Ernesti 
9 uispillonis MGd {at in G m. 1 corr. in -es), uispillones (-iliones T) 
TLST, uispalliones P, uespillones edd. cum Beroaldo phyllis pg, 

phyllix (phylix G, phill- XnQ) Sl 11 et ipsam om. T, et ipsa uulg. {ed. 
Bom. II) 12 educauerat G^T {in G corr.m.ant.) 13 rulir — 5 uel 6 
litt. erasae — rubrisq: 3f, rubeus rubrisque d {sequ. plene), puborisque P, 
pudorisque OSTN 17 quoque om. P, prope Bentley {cf.Dom. 3 p. 336, 15) 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. 17-20] 351 

quae tamen ei ualitudiue longa remacruerant. commendari 2 
se uerecundia oris adeo sentiebat, ut apud senatum sic quon- 
dam iactauerit: usque adhoc certe et animum meum 
probastis et uultum. caluitio ita offendebatur^ ut in contu- 
5 meliam suam traheret^ si cui alii ioco uel iurgio obiectaretur; 
quamuis libello^ quem de cura capillorum ad amicum edidit^ 
haec etiam, simul illum seque consolans^ inseruerit (JHom. IL 

21, losy. 

oix bQd(cc}q^ olog xayh xak6q ze neyag ts; 

10 eadem me tamen manent capillorum fata, et forti 
animo fero comam in adulescentia senescentem. scias 
nec gratius quicquam decore nec breuius. laboris im-19 
patiens pedibus per urbem non temere ambulauit, in expe- 
ditione et agmine equo rarius, lectica assidue uectus est. 

16 armorum nullo, sagittarum uel praecipuo studio tenebatur 
centenas uarii generis feras saepe in Albano secessu con- 
ficientem spectauere plerique atque etiam ex industria ita 
quarundam capita figentem, ut duobus ictibus quasi comua 
efficeret. nonnumquam in pueri procul stantis praebentisque 

20 pro scopulo dispansam dexterae manus palmam sagittas tanta 
arte derexit, ut omnes per interualla digitorum innocue eua- 
derent. 

Liberalia studia imperii initio neglexit, quanquam biblio-20 
thecas incendio absumptas impensissime reparare curasset, 

n exemplaribus undique petitis missisque Alexandream qui de- 
scriberent emendarentque. numquam tamen aut historiae car- 



15. 19 Epit ll^ 5 sagittarum tam doctus fait, ut inter patentes digitos 
extentae manuB uiri procul positi spicula transuolarent. 23 Epit 11,4 
bibliothecas incendio consumptas petitis undique, praesertim Alexandria, 
exemplis leparauit. 



1 ualitudine* M lemarcuerant 6r, emacruerant Bentley, Duker 
(longiore macr- lernstedt) 2 gestiebat Heinsiu8 3 adhuc Wgg 

{edd.)y sA hoc ss. FL* et om. T 9 ss. non (num 5*) uides tu quomodo 
ego bonus et magnus in LS 10 me manent tamen POST, tamen me 
manent q, me tamen remanent 11 facta X 19 efQngeret Beroaldus 
20 scopo Stephanus {uulg.) dispassam G 21 derexit s {teste 

Preud^hommio) ^ derexerit §, direxit (dirr- F) rel. innocuae Bentletf 

Oud., sic P et H (cod. Paris. 8818) 23 imperii corr. ex imperio M, 
inde imperio inito Bentley 24 assumptas MT reparari Duker 



Digitized by VjOOQ lC 



352 C. SVETONI TRANQVILLI 

minibuBue noscendis operam ullam aut stilo uel necessario 
dedit. praeter commentarios et acta Tiberi Caesaris nibil 
lectitabat; epistulas orationesque et edicta alieno formabat 
ingenio. sermonis tamen nec inelegantis, dictorum interdum 
etiam notabilium: uellem^ inquit, tam formosus esse, i 
quam Maecius sibi uidetur; et cuiusdam caput uarietate 
capilli subrutilum et incanum perfusain niuem mulso 

21dixit. condicionem principum miserrimam aiebat, qui- 
bus de coniuratione comperta non crederetur nisi 
occisis. 10 

Quotiens otium esset; alea se oblectabat^ etiam profestis 
diebus matutinisque horis, ac lauabat de die prandebatque 
ad satietatem, ut nou temere ^per cenam praeter Matianum 
malum et modicam in ampulla potiunculam sumeret. con- 
uiuabatur frequenter ac large^ sed paene raptim; certe non is 
ultra solis occasum nec ut postea comisaretur. nam ad horam 
somni nihil aliud quam solus secreto deambulabat. 

22 Libidinis nimiae, aasiduitatem concubitus uelut exercitatio- 
nis genus clinopalen uocabat; eratque fama^ quasi concubi- 



8 Vulc. GaUic. uita Auidi Gassi 2, 5 scia eDim ipse, quid auus 
tuuB Hadrianua dixerit: ^misera condicio imperatorum, quibus de ad> 
fecta tyrannide nisi occisis non potest credi.^ eitks autem exemplum 
ponere <malui^ quam Domitiani, qui hoc primus dixiflse fertur. 
18 Victor Caes. 11, o muscarum agmina persequebatur (u. ad D<m, 3), 
postquam ad libidinem minus uirium erat, cuius foedum exercitium 
Graecorum lingua nXtvondXTiv uocabat. Epit. ll^ 7 furens libidine, 
cuius foedum exercitium Graecorum lingua %X^vondXriv (clinopalen Lan- 
dolfus) uocabat. cf. Mart. XIV 201 rT\v inixXtvondXr}v. Victor Caes. 11, 2 
maior libidinum flagitio. Oros. VII 10, 2 libidinis intemperantia quid- 
quid cogitari potest fecit. 



1 cognoscendis JI 3 alieno g {edd. pr. Rom. II Ven. I), alfeno 

(alph- d, in U in ras.) MGT8, alieno alfeno LP^ alieno alfeto S\ alieno 
alfabeto (alph- OT) S^OT^ 4 et dictorum int. not. N, et uoluerat 

etiam Torr., lacunam post inelegantis suhesse <nec . . .> sttspicaiur 
L W. Freund^ post tamen Bucheler intercidisse ratus talia <nec indili- 
gentis)> nec 5 nobilium G 6 maetius corr. ex maecius ut uid, 

M, mecius G^ metius rel. 7 subrutillim M et canum X 8 (tiy 
condicionem Roth 13 martianum X {non T) 14 modica (otM. in) T 
modica Lipsius ampullam 17? daret et ss. (tn. 2) ai* sumeret 17 

17 secreto solus p? 19 clinopalem {uel-le^ cly -6) MXTd, palam G [cf. 
iestimonia supra) 



Digitized by VjOOQ lC 



DOMITIANVS [CAP. 80~28l S53 

nas ipse deuelleret nataretque inter uulgatissimas meretrices. 
fratris filiam adhuc uirginem oblatam in matrimonium sibi cum 
deuinctus Domitiae nuptiis pertinacissime recusasset^ non 
multo post alii conlocatam corrupit ultro et quidem uiuo 

6 etiam tumTito; mox patre ac uiro orbatam ardentissime palam- 
que dilexit, ut etiam causa mortis extiterit coactae conceptum 
a se abigere. 

Occisum eum populus indifferenter^ miles grauissime tulit 33 
statimque Diuum appellare conatus est^ paratus et ulcisci^ 

10 nisi duces defuissent; quod quidem paulo post fecit expostu- 
latis ad poenam pertinacissime caedis auctoribus. contra 
senatus adeo laetatus est^ ut repleta certatim curia non tempe- 
raret^ quin mortuum contumeliosissimo atque acerbissimo ad- 
damationum genere laceraiet^ scalas etiam inferri clipeosque 

15 et imagines eius coram detrahi et ibidem solo affligi iuberet 
nouissime eradendos ubique titulos abolendamque omnem me- 
moriam decemeret. 

Ante paucos quam occideretur menses comix in Gapitolio 2 



8 Victor CcL€8. 11,9 quo moti milites, quibus priuatae commoditaies 
dispendio publico largius procedunt, auctores necis ad supplicium 
petere more suo seditiosius coeperunt. qui uix aegreque per prudentes 
cohibiti , tandem in gratiam optimatum conuenere eqa. cf. Epit. 12, 8 
Latnpr. Alex. Seu. 63, 1 mortem eius milites . . . grauissime tulerunt 
atque auctores caedis trucidarunt. 16 Victor Caes. 11, 8 senatus . . . 
radendum . . . nomen decreuit {inde Epit. 11,13). .18 sq. Epit. 13, 10 {de 
Traiano) quae omnia eo maiora uisebantur, quoniam per multos atque 
atroces tyrannos perdito atque prostrato statu Romano in remedium 
tantorum malorum diuinitus ■ credebatur oportune datus, usque eo, ut 
adueniens imperium eius pleraque mirifica denuntiauerint. in quis 
praecipuum, comicem e fastigio Capitolii Atticis sermonibus effatam 
esse xaXibg %atai. 



1 ipse corr. ex ipsi M deuelleret G {(xujetus)^ diuelleret rel. {Sl) 

nataretqne M (m. 1 ut uid.), notaretque G, Natharamque d uulgarissi- 
mas ? 2 uirginem non M {expunx. m. 2) sibi in matrimonium G6 
3 deuictus q^ 8 eum om. N 9 eum post statimque add, T 

10 duces] uires T 12 temperarent Md^