(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "C. Suetoni Tranquilli Praeter Caesarum libros reliquiae"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



M, II. X95 



\ 





^^^uaA 



j 






'}■ 



1 1 el/ AJ 



V?-- 



L- 



coNRraE 



TOTH 





l' 



r 



^ 






RY 




4. 




303648502V 



i 



C. SVETONI TRANQVILLI 



PRAETER CAESARVM LIBROS 



RELiaVIAE 



AVGVSTVS REIFFEIISCIIEID 



VITA TERENTI 
FBIDEBICO RITSCEELIO 

KUENDATA ATQVE ENARIiATA 



LIPSIAK 

SVMPTIBV6 ET FORMIS B. O. TEVBHEKI 

UDCCCLX 



ASHMOLEAri ^>"JSEUM 

Li6rvA-,v 
I 

2 7 APR 1970 
OXFORD 




VmO • INLVSTRISSIMO 



FRIDERICO . THEOPHILO • WELGKERO 



MVNERIS • PVBLICI • 8EMISAECVLARIA 



D • XVI • OCT • A • MDCCCLVIIII 



CELEBRANTI 



HVNC • LIB&VM • SAORVM • E88E • VOLVIT 



AVGVSTVS REIFFERSCHEID 



DIS0IPVLV8 • PIBNTISSIMVS 



PRAEFATIO 

C. Suetoni Tranquilli praeter Caesarum libros reliquiis con- 
ligendis primus Angelus Politianus operam navavit. fragmen- 
torum deinde numeruro auxit Isaac Casaubonus. cuius cura 
ut fuit sane laudabilis ita omnibus numeris absoiuta a viris doctis 
superiorum saeculomm lidetur habita esse, ut nemo de integro 
ad retractaiida praeclara haec antiquitatis monumenla eaque in 
integrioris aliquam corporis speciem instauranda accederel. sic 
soK casui debebatur, si novnm firagmentum addebant veluti illud 
quod ex codice Oxoniensi de natura rerum lacobus Grono- 
vius rettulit. nostra demum aetate, qua omnes antiquarum litte- 
rarum partes pari animi intentione atque fervore pertractantur, 
intellectum est Casaubonianam operam desideriis pauio severiori- 
bus satis non facere. quod vidisse losephiRegenti meritum est, 
qui 'de C. Suetonii Tranquilli vita et scriptis* Vratislaviae disser- 
tationem inauguralem m. Maio a. MDCCCLvr edidit: etsi nihii 
fere eorum quae in hoc genere praestari et poterant et debebant 
confecit. 

Itaque ordo philosophorum Bonnensis auctumno eiusdem anni 
hanc quaestionem ut certamen fleret proposuit: 'de Suetonii li- 
bris grammaticis et antiqueriis quaestio instituatur ila ut reliquiis 
iibronim ab eo praeter Caesarum vitas scriptorum diligentius quam 
adbuc factum est collectis et dispositis de ratione atque auctoritate 
studiorum a Suetonio in hoc genere positorum iudicium forme- 
tur.' cuius quaestionis et diffScuhate et gravitate mlectus cum cer- 
tandi periculum subirem, eo passus non sum me deterreri, quod 
C. L. Rothium novam Suetoni editionem bibliothecae Teubne- 
rianae destinatam parare conperi. nam et sero nuntius ad me ad- 
latus est quam qui rem paene iam ad flnem perductam plane abi- 
cerem et non nlhil etiam post Rothium, qui quominus in parte 



71 PRAEFATIO 

operae rem cum pulvisculo exhauriret eo inpeditus esset quod in 
toto Suetonio recensendo desudaret, mihi relictum iri sperabam. 
denique ne quid dissimulem laudis studio detinebar. nec eventus 
constantiam lusit: commentationem enim raeam ordo praemio pro- 
posito 'cum honoris testimonio' ornavit. 

Ex quo temporc praestantissimorum praeceptorum auctoritate 
adductus et retractandae commentationi meae et ipsis reliquiis ad 
librorum fldem reflngendis vacabajn. atque Fridericys Ritsche- 
Livs praeceptor oplime de me meritus B. G. Teubnerum bibliopolam 
honestissimum adduxit, ut libri edendi sumptus ea lege liberahter 
concederet, ut ipsa fragmenta a me adderentur. nec solum ut a 
typorum chartarumque elegantia liber meus commendaretur ^erum 
etiam ut splendidissimo ornamento deeoratus in publicum prodiret 
exifflia viri inlustrissimi erga me b^nevolentia effectum est qua 
vilam Terenti a se emendatam et enarratam inesse ei voluit si- 
mul subsidia ad recensendas reliquias lautissima in ineum usum 
paravit et sua auctoritate Carolvk Halmivm et Ottonem Rib- 
BECKIVM movit, ut quae est egregiorum virorum insignis buma* 
nitas libros ipsi excuterent confer^ndosve curarent. eodem inter- 
cedente Georgivs Thilo scripturae varietatem ad vitas et scho- 
lia Vergili conlectam mea gratia liberalissime excerpsit. 

Summas deinde gratias debeo Ottoni Iahnio , cuius de Sue- 
tonio meo merita maiora sunt quam quae singiUatim persequi 
possim. sparsae quidem sunt per totum librum observationes 
ab ipso mecum communicatae, quibus licebat eius nomen adpo- 
nere , adnotare autem non poteram quae institutioni eius fami- ' 
liari accepta refero bcneficia graviora. rectam enim viam in- 
gressum me hortabatur firmabatque, sin vero periculum erat ne 
falsis opinationibus inretirer ut res ferebat modo comiter modo 
severe me admonebat. porro eius opera contigit splendidis subsi- 
diis uti, quorum. alterum DvMAdii professoris Montepessulani co- 
mitati alterum Adolphi Michaelis benevolentiae debetur. 

Denique Ioannes Frevdenberoivs praeceptor olim meus 
in gymnasio Bonnensi suavissimae memoriae pro aiitiqua erga rae 
voluntate luculentissimo artis criticae instrumento me instruxit. 
nam Lerschianas conlationes fragmenti de grammaticis et rhe* 
toribus plenissimas ante aliquot annos a se ad Martinvm Hbrtzivm 
missas mihi utendas permisit.' nec gravate hic eas mihi concessit, 
simul suis inde excerptis, quibus varietas scripturae a Lerschio 



PRAEFATIO Vri 

e smgulis codicibus separatim adnotata ab ipso suis locis imoque 
conspectu disposita esset, comiter ut nie iuvaret transmissis. 

Tantam doctissimorum virorum beuevol«'ntiam exportus totus 
in eo erara, ut ne indignum rae ipsorum favore praestarem: cum 
aestate a. mdccclviii editio G. L. Rothi dudum a me expectata 
in lucem emissa est. qua uon nulia qnae et ipse inveneram oc« 
cupata esse non tam dolui quam gavisus sum, quod tali consensu 
fidem rebus addi maiorem intelJegebam. deinde nova quae me 
fugerant didici quaedam: at plura miiii relicta esse vidi ex in- 
stituto ni fallor editionis Rothianae. ut omittam pauca fragraenta 
soUertissimo viro non innotuisse, omnes illas reliquias quibus no- 
men Suetoni adpositum non erat in conlectionem suam non ad- 
misit nec reconcinnandae pristinae librorum formae apteque dispo- 
nendis reliquiis animum fere intendit, ut plurimam partem frag- 
mentorum uon per libros ,et argumeuta dispositam sed quasi per 
saturam fusam protuierit. igitur rem integram esse ratus librum 
meum iam elaboratum emittendum duxi. 

In reliquiis autem edendis eam viam tenui , ut eas quas con- 
iecturis aut aliorum aut meis Suetonio restitui, asterisco ad nu- 
menim addito' notarem : duplici eodem signo usus sum , ubi non 
modo verba auctoris commutata erant sed etiam instituta vetera a 
Christianis breviatoribus cum noviciis moribus ita confusa, ut 
Suetoniana ab alienis sine sententiae detrimeuto secerni non pos- 
sent. tum miserae plurimarum reliquiarum condicioni superiori 
adnotatione pro virili parte consulere studui. qua praeter fontis 
indicem delectum eorum quae ad eund^m eruditionis iocum specta- 
renl ex veteribus scriptoribus conpositum perscripsi, ut excerpta 
facili negotio pleniori illi memoriae in cuius coutinuatjone olim po- 
sita essent restituerentur et quae esset fldes breviatorum coustaret. 
in qua opera praeeipue id egi ut quoad eius fieri posset et aucto- 
res Tranquilli et vestigia auctorilatis ipsius incertiora per scripto- 
res posterioris aetatis dispersa indagarem. sic eis qui iibro meo 
uti volent cum yivsotg ut ita dicam tum corruptio Suetonianae 
memoriae in propatulo erit. 

Verum per dii;tinQm tempus, quo liber prelo premebatur, lar- 
gam additamentorum materiam, quam infra exposui, sensim succre- 
visse nemini credo mirum crit. 



VIII ADDENDA 

Pag. 10 ad adn. sup. in p. 13, — p. 15, 4 adde XHommentatori 
Cruqai Acronis in eiind. Horati yerB. testimonium: 'praeteztam quidam 
dicunt tragoediam, comoediam togatam. alii autem dicunt praeteztam et 
togatam comoedias esse , sed togatas in quibus Graeca argumenta snnt, 
in quibus Latina praetextas. et togatas Aelius Lamia Antonius Rufos 
Gn. (immo 0.) Melissus Afranius {cod. Guelf, Africanus) Pomponius scrip- 
serunt. comoediarum genera simt sex: stataria motoria praetezta ta- 
bemaria togata palliata.^ 

16, 10 lacuna post philosophia sic explenda eratt ut poemaia de 
natura rerum. 

17 , 9 de noYO Enniani carminis indice disputayi in Fleckeiseni an- 
nal. 1850 p. 157 sq. 

25 adn. sup. ad fragm. 0* cf. Ritschelius comm. in y. T. p. 497. 
26, 2sq. cf. idem ibidem. 

40, 1 repone e Bongarsiano C Caesaris] quod prorsus inconsulto 
temptavi. 

45, 6 scribendum duco magis in iudiciis\ extremis interpretamentum 
scholiastarum yidetur. cf. p. 390. 

46, 7 sqq. adn. sup. vers. 5 emenda e cod. Guelf. (et Monacensi, 
qui nobit supra scr. u praebet) nolit, ibidem yers. 7 seribe e Monacensi 
et ex his versibus, 

50 adn. sup. ad p. 50, 4. 51, 12. 16. 52, 2. cf. p. 386. 

51, 15 yerba usque eo intemperan» ut Caesaris caput ' proximo cmque 
iaetaret gravi turba affecta sunt. nam primum non intellegitur quid sibi 
yelint haec Caesaris caput iacta^re^ deinde iactare numquam non absolute 
usurpatur ; postremo proximo non est xm xv%6vti , quod proximi semper 
homines in intimam amicitiam admissi dicuntur. emendatio certa in 
promptu non est, possunt enim multa intemperantiae Imcani circa Cae- 
.saris caput exempla excogitari , ut hoc : itt Caesaris caput promisisse se 
pro xenio cuidam iactaret, • 

83, 1 praeter notationem Hieronjmianam (cf. adn. sup. ad fragm. 
62*) aetatis annus quo Pollio obiit falsus est. cf. Tacitus dial. 34: 
'nono decimo ttetatis anno L. Crassus C. Carbonem, uno et iticesimo 
Caesar Dolabellam,' altero et uicesimo Asinius Pollio C. Catonem, non 
moltum aetate antecedens Calvus Yatinium iis orationibus insecuti sunt 
quas bodie quoque cum admiratione legimus.^ nam C. Porcium Cato- 
nem Pollio accusavit a. u. 700. cf. Cicero ad Att. 4, 15. 16. 17. natus 
igitur erat a. 678. quodsi anno 764 decessit, decessit LXXXVH nou LXXX 
aetatis suae anno. atque nominatur Asinius a Valerio Maximo YIU 13 , 4 
*nervosae vivacitatis exemplum.' praeterea adde testimoniis de Asinio 
PoIIione (adn. sup. ad fragm. 59 "^) Tac. dial. 38: ^quod maius argu- 
mentum est quam quod causae centumvirales , quae nunc primum ob- 
tinentlocum, adeo splendore aliorum iudiciorum obruebantur, ut neque 
Ciceronis neque Caesaris neque Bruti neque Caelii neque Calvi, non 
denique ullius magni oratoris liber apud centumviros dictus legatur, 
exceptis orationibus Asinii quae pro .heredibus Vrbiniae inscribuntur, 



ADDENDA VIIH 

ab ipso taiiien Pollxone medlis diyi Angnsti iemporibns habitae. ' e. q. s. 
qaod 8aetonia8 sine dnbio non praetermisit. 

99 adn. sup. LyDoyicys ScHOPENys praeceptor carissimns qnae est 
samma eias erga me beneyolentia mibi concessit, at codicem Leiden- 
aem sibi ad conferendam Taciti dialogum transmissam denao in meam 
osam eieaterem. nec frastra operam consampsi, etsi admirabilis Ri#- 
sebeli diligentia perpaaea reliqait. in libro igitar illo tres manas con- 
spicnae snnt: prima scilicet eodicem scripsit', secnnda panlo post in mar- 
gpoie memorabiles res adnotayit , raro corrigebat scriptnras : eontra re- 
eentior tertia imprimts in Tacito primam mannm saepissime obscarayit, 
sine dabio libro typis ezpresso fortasse iam Rhenani editione osa. etiam 
haec indicnlos in margine posoit. qaae nondam at debebat discretae 
sont. ceteram qaae noya videbantnr esse aut me in adnotatione con- 
Bcribenda fdgerant suis locis adnotavi. 

99 adn. sup. yers. 2 pro C seribe Q, i. e. qoart. 

98. 99 adn. inf. indices grammaticoram et rhetorum in L rainascuHs 
scripti sunt. 

100, 1 m L correctiones eadem manns, quae codicem seripsit, ex- 

ple^eb&t 

arasse yidetar 8 preallegabat L (plegebat m, rec.) 101 , 12 generq^ L (q3 in 
ras.) 103 , 2 fescennius corr. ex sescennius m. ut videtur rec, nam secunda 
manus * Sesceoius Laccus ' in mg. scripsit , tertia in eodem ^F^iuxta ^S* 

opilHus minio 

posuit 104, 9 patrum nroru L 105, 9 una Iram L (minio scripta alteram 

i. opillias mifiia 

mannm femnt) 14 soythabaehionis L 109, 13 siren orittm ex syren L 

110, 3 miratur L (corr. m. rec.) 113, 9 et Epirota L {rec, man, et ex- 
punxit), 

100, 201. Fr. Qronovius emendationes Suctonianas cum Graevio com- 
manicavit. eiusdem non lac. Gronovi sunt emendationcs i01,7. 102, 12. 

109, 14 is inducendum erat; ortum est ex volgari pronnntiatione 
voculae quae sequitur scripsit, cf. p. 101, 15 ubi libri istito pro Stilo 
praebent. quibus arguitur archetypum ab Italo aut a Gallo exaratum 

fuisse. cf. infra. 

ct 

114, 2 publicauerat L 12 in Z (et m. rec). 

115, 3 Fri supra Higinus induxit m. rec. in L\ ibidem natione (ne 
in ras.) iu eodem. fortasse hispanus ante scriptum erat. 116, 9 cas L 
117, 19 incertum est utrum fatis an salis in L extet. 

118, 1 verba in mulieres ut inscitum interpretamentum eiciendum; 
nam Remmium non solum in mulieres sed etiam in mares libidinibos 
flagrasse eis quae deinceps narrat ostendit Tranquillua. 

118, 5 haesitantem recte reposuisse yideor, quando is qui tarba 
inpeditas est qaominns inportunnm hominem deyj|^t non festinat sed 
haesitat. deinde ambiguitas yerbi haesitantem — nam etiam paer in 
schola haesitare dicitur — maxime ad rem adposita est; adladi enim 
ad institutionem paerorum Remmianam , quade sopra Tranquillus iadioia 
iraperatoraffl rettulerat, voce magister indicatur. 



X ADDENDA 

110, 9 De rhetoribtui L non DE BHETORIBVS nec in ipso yersa 

X 

sed in mg. minio pictnm est 121, 11 profluit L {x m. rec.) 121, 13 

sumos L 122, 2 rescogniti sunt L {s m. rec. indnxit) 123, 7 cepisse 

ai 
VL 124, 3 Iraru L 125, -6 salsum L (s ex f ortum est) 126, 4 tum 

L (ut m. rec.) 127, 3 ipseu L 127, 7 dele punctum post cibo. 

135 adn. snp. ad p. 134, 18. Acronis testimonium e codice Quelf. 
et ed. Mediol. 1486 Pauly sic edidit: ^scriptor Ubrarius] id est natu- 
ralis; vel bibliopolas veteres dicebant. hoc et Tranquillus affirmat.' 
quod sic debemus emendare: *s. 1.] i. e. antiquarius v. bibliopola sicut 
y. d. h. e. T. a. ' 

136, 3 distinctio post f^ipsanius toUenda est. 

ad 136, 4 adnotanda erat haec Cassl Dionis 55, 7, 6 memoria: 
(MaiyLrivag) nqanog Grjfisia ti^va YQtmfidzmv n^og xdxog i^svQS nutl avtd 
di' 'AtivIov dnsXsvd^iQOv avxvovg i^sdida^sv. 

137 adn. sup. ad fragm. 107*. adhibe ad tenuitatem excerpti sup- 
plendam ipsum Suetonium Caes. 56: 'extant et ad Ciceronera, item ad 
familiares domesticis de rebus, in qulbus si qua occultius perferenda 
erant, per notas scripsit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum 
verbum effici posset: quae si quis investigare et persequi uolet, quar- 
tam clementomm litteram id est D pro A et perinde reliquas commutet.* 
cf. Gellius N. A. XVII 9, 5: *est adeo Probi grammatici commenta- 
rius satis curiose factus de occulta litterarum significatione in epistu- 
larum C. Caesaris scriptura.' 

139, 18 corrige ut utrimque rmmifestetur uoluntas eius. 

140, 10 lege ex Isidori epitoma potius etigendus sit. 

142 , 6 scribe iTSQoSo^mg 24 «r aot fpCXov ini^Tixsi 25 xsxvmmv ex 
emend. A. Naucki Philolog. VI p. 563. 

149 adn. inf. de libris Isidori de natura rerum iudicium feci u\ 
Fleckeiseni ann. 1859 p. 7188q. 

170, 7sqq. adn. sup. Tacitus dial. 16: *nam si ut Cicero in Hor- 
tensio scribit is est magnus et verus annus quo eadem positio caeli si- 
derumque quae cum maximc est , rursum existet isque annus horum quos 
nos vocamus annorum duodecim milia nongentos quinquaginta quattuor 
complectitur* e. q. s. ibidem non debebam Servi (Aen. III 284) verba 
qnibus quae excripsi continnantur omittere: ^bcne ergo nunc 'magnnm* 
addidit, ne lunarem intelligeremus. bene solis nomen ne quia dixerat 
* magnum * illum VII planetarum acciperemus , de quo uaria a Metone et 
ab Eudoxo et a Ptolemaeo et ab ipso Tullio. nam in libris de deomm 
natura tria milia annomm dicit magnum annum tenere. ' 

197, 2 Varro] cf. p. 408. 

215 adnot. ad fragm. 139* (p. 217, 2sqq.) falso dixi Isidorom syn- 
odicos et siderales ^netaram circulos confudisse. iuvat Gnil. Lexis 
physici amici dispntationem adponere: luna VIII annis uel tot quot sol 
id est XVIII annis'] hoc illo accuratins est. (ftiit tamen octaeteris). 
Mercurius annis XX] satis recte; nam viginti post oertam coninnctio- 
nem annis sexagesima tertia ab illa coniunotio in eodem loco existit. 



▲DDBNDA. XI 

Lnciftr amds VIU] noyem annorum cironlas qnem librAril finxemnt nihili 
6«t; eontra circalos octo annonun prope 'a yeritate abest (conianotio 
5. post 8 aanos). $ol anms XVIIIl] oyclus notissimas. Mar$ annis XV] 
nempe oppoeitio septima post qaindecim annos ezistit. Pkaethon annis 
XII Satumui anms XXX] efficiant qaidem siderales honun ciroali si-' 
qaidem rotandos nameros sequeris, parem annoram numerum: tamea 
non inepte dicas, synodicos eorum cyolos eundem eonplere, cum loyis 
ondecima oppositio post annoi duodedm, Satumi nndetricesima post 
trigfinta annos eondem fere caeli locum teneat. sideralis aatem circulus 
temporis spatium yocatur, intra quod planeta ad euadem fixum locum 
corsns sni reyertitur, sjnodicus yero illud, quo confecto se in eandem 
relatiyam quae yocatnr positionem id est coniunctionem aut oppositio* 
nem ad solem qoi et ipse moyetur recipit. 

216, 12sqq. adn. sup. Cicero de nat. deor. 2, 51: ^mazime uero 
sunt admirabiles motus earum quinqne stellarum , qnae falso uocantor er- 
rantes. nihil enim errat, quod in omni aetemitate conseruat progressus et 
regressas reliquosque motus constantes et ratos. quod eo est admirabilius 
in his stellis, quas dicimus, quia tum occultantur, tum rursus aperiuntur, 
tum adeunt, tumrecedunt, tum antecedunt, tum subsequuntur , tum ce- 
lerins mouentur, tum^ tardius, tum omnino ne mouentur quidem sed ad 
quoddam tempns insistunt. quarum ex disparibus motionibus magnum 
annam mathematici nominauenmt' e. q. s. cf. p. 214, 17sqq. 

217, 5 toUe asteriscos. cf. addenda ad 215 e. q. s. 

219, 78q. ut Arcturum Isidorus cum arcto maiore ita Booten yel 
Arctophylaca cum minore arcto confudit. pone igitur cruces ante Boc- 
tes et Arctophylaoi, cuius neglegentiae beneficio intellegitur Booten 
qnoque, cnius sig^i una stella Arcturus nominata est, potentissimis si- 
deribus adnumeratum esse a Suetouio. cf. Ampelius 3. 

247 adnot. ad fragm. 161 neglegenda non erant Papiae s. y. vox ex- 
cerpta Yg^tianis similia : ^-uoces mntorum animalium sic declarante {aperts 
o/uR Suetonio vel Sidonio declarante /ut7) efferunt: aquilas clangere, acci- 
pitres pipliare, nultures pulpnlare, coruos cmxatauel crocitare, miluos lu- 
pire yel iuiere, olores drensare, anseres griare uel sclingere, payones pau- 
pnlare, gallos cucurrire nel cantare, anates tetrisitare, turtures 
gemere, palumbespaucitare, perdices cacabare, graculos frin- 
gnllre uel grincire, noctuas cucabire, memlas frindire yel zinziare, turdos 
cuciilare uel facillare uel soccitare, sturnos passitare. himndines minurrire 
nel tricissare , passeres ticiare , apes bombillare uel bouire , cicadas fri- 
tunire. feras etiam proprias yoces habere ita pronunciant: leones fre- 
mere, tigrides rachare, pardos felire, pantheras caurire, nrsos uocare 
uel seuire, apros frendere, lynces urcare, lupos ululare, serpentos si- 
billare, elephantos batrire, onagros magillare, ceryos surbire, tauros 
magare , eqnos hinnire , asinos mdere , porcos gmnire , nerres quiritare, 
arietes crissitare, oues ballare, hircos micirc, haedos oebare, canes 
iatrare, ynlpes gannire, eatulos clatire^ lepores uagire, mustellas mu- 
rire, sorices destalare , ranas ranire uel coaxare\ ex edit. Venet. 1491. 
qaae diductis litteris exprimenda curayi, Vgutionis excerpta supplent. 



XII ADDBHDA 

207 adnot snp. sd frAgm. 167. Papias: ' Mena graece amictufl nil- 
losufl rotttndus duplex, qua infulati {immo infibnlati) flamines saerifica- 
bant. huius inventor dicitur Lenas.* idem: *Lenas propriura cuiusdam 
qui invenit lenam/ idem: Mena id est coitus (immo amictus), sagum 
quoddam vel palla.' cf. schol. luv. III 283 gloss. Vat. VI p. 531 Vm 
p. 324 Mai. OIoss. Amplon. p. 347 n. 41. 

273 cf. addenda ad p. 455. 

279, 7 pro animi scribe ex O (v. adn. sup.) autem. 

308 de B codice cf. Lerschius ant. diar. 1846 p. 390 sqq. 

316 pone crucem ante sine. 

309, 23 tolle crucem ante grunnis: grunna enim palus est. cf. Dn 
Cange s. v. gmnda. 

320, 7sqq. adn. sup. adde Lydum de mensibus IIII 24 et Suidam 
ff. T. SovnsQPog. 

332, 3 dele cum O. lahnio quorundam, 

838, 5 Stesichorus] i Bergk, 

338 sq. adn. sup. loannes Malalas p. 175 sq.: xov d\ tnnixov dyStvcc 
tovxov fnfv6r}as ngwTog lEwdXiog rt<r ovoiiarij vtog Iloaeidoivogj «ya- 
yofisvog tijv Atfivriv, ^vyctxiqa xrjg 'lovg xal xov Wnov diog, og ngne- 
XT^aag xa (naTjfipQiva fiiQrj ixdlBOs xriv avxriv xagav iv 17 ipaa^Xsvoe 
AiPvrjv elg ovona xtig avxov yvvainog. tov Sh avxov tnntxov aymva 
6 *EvvdUog aQfiaai 9Ln(6Xoi.g itptvgs, rta^mg ravxa awsyQWfpaxo KaX- 
XCfiaxog 6 aotpog iv xatg AlxCaig avxov. x«l Xomov fifx* avxov 6 *Eqi- 
X^ovtog insxiXscs x6v avxov dyokfa aQfiaat xsxQanooXotg' Sto x«l ns- 
Qtporjxog iyivsxo, na^d iv xatg XdQa%og ifitpiQSxai taxoQCatg' og 
awsyQdipaxo %a\ xavxa, oxt xov tnnoSQOfiCov x6 nxCafia stg rr/v xov 
Tnoafiov dtoC%7}Otv tpTioSoft-qd^ j xovx' iaxl xov ovQavov xal xijg yrjg %al 
xrjg d^aXdaarjg' xdg Sh ds-nadvo ^vQag xovg dooSsna otyiovg taxoQrjas 
xov ioaStayiov xov Stot%ovvxog xfjv yrjv %al xrjv d^dXaaaav %al xoov dv- 
Q^QWCfov xov naQo9t%6v xov fiCov SQOfiov. to dh niXfia xov tnni%ov 
xrjv yrjv ndaav slvat^ x6v dh EvQtnov xrjv ^'dXaaaav vn6 xrjg yrjg fis- 
aaSofiivrjv , x6v dh inl xdg d^vQag %afinx6v xrjv dvcexoX^qVj x6v d^ inl 
rrjv atpsvdovrjv xrjv Svatv, xd Ss ^ntd andxta x6v SQOfiov xal xrjv %t- 
vrjatv XTJg daxQOvofiCag roov inxd daxiQtov xrjg fisydXrjg dQ%xov. *0 S\ 
*PAfjLog fiaatXsifg nQ6g xtfirjv %al avx6g xov *HXCov %a\ xoov vn avx6v 
xsaadQOnv axotxsCoov x6v dycova iv x^ Ptofirj nQobxog icpsvQS, %a\ insxi- 
Xsasv iv rfi x^Q^ '^S Svasoog, fjxot xrjg *IxaXCag aQfiaat xsxQanooXotg, 
xovx' iax\ xrj yrj %a\ xrj Q^aXdaarj %a\ tw nvQ\ %a\ xm diQt, %a\ ini^rj%sv 
6 ^P&fiog xotg avxotg xsxQdat axotxsCotg xd ovofiaxa (immo ^fpcofAarof), xrj 
yrj x6 nQdatvov fiiQog, o iaxi x6 x^^owda^, tJ Sh ^'aXdaarj, iaxt xoCg 
vSaatv, x6 Bivsxov fiiQog dg %vav6v, xA S^ nvQ\ x6 Qovatov fiSQog, tog 
iQv^ov, x& S\ diQt x6 aXpov fiiQog, oog Xsv%6v' ^d^std^sv insvorjQ^ 
xd xiaaaQa fiiQrj iv ^Ptofirj. i%dXsas S^ x6 n^datvov fiiQog , iaxt (00- 
fia'£ax\ x6 ifinaQdfAOvov , nQaiasvtsvstv yap ^t^y^Tat to naQafiivstv , Stoxt 
^ XXoooSrjg yrj Std navx6g taxaxat aw xotg dXasat ' x6 S^h Bivsxov i%d- 
Xsasv i% xov stvat vn6 xrjv 'Poofirjv inaQxCav fisydXrjv 3;»pa^ Xsyofisvrjv 
Bevsx^av, ^axivog fii^xQonoXCg iaxiv 'A%vXrjCa^ ^d^std^sv i^iQXStai xd 



« ADDENDA ZIU 

%v€tva, TOVT* itttl ta BevSr^ia paft(iata tmv tfiat^mv. nal nif04$%6l- 
iijcrg to nqaaivm fkii^, o inti tjf y^, co Xcvxoy, qpi|<Tl tov aipa, xa- 
^ti xal ^i%Bi xal vnoviyyst xal a^fu>TT«( r^ y§ * xal trc» ££i/^t«9 fii- 
^M, o itfTt Torg vdaat, ftifO€9%6klfioB cvf^fiiiag t6 ^ovaiov pi^iqoq, o 
iirtt to nvQy xad^OTi afiiwvai, to v^mg to xv^, o? vnotetay fi,ivov avTO. 
xal Zotiroir ot Tijy ^Ptoftrjv ol%ovvte$ disfiSQ^a^oav slg ta fisQrj %(d 
ov%iti ejfAOvoTjaav ngog dlXi^Xovg Sia to iqav Xoinov tfjg I9£ag vC%rig 
xal dvtmoiBia^ai tov IdCov fiigovgy Staneq ^Qrja%€Cag tiv6g, e, q. s. 
eadem fere chroii. pasch. p. 207 eq. in brevius coegerunt excerptor loan- 
nis Antiocheni Salmas. p* 391 Maeller. fr. hist. graec. IIII p. 552 ehron. 
aaon. Crameri (anecd. Paris. II) p. 192 Oedrenas p. 258. 
345, 9 cum in Monacensi et Guelf. videtar esse. 

345, 13 in cod. Monac. et Gnelf. spatinm yacunm relictum 'est: 
Graecum videtur epigramma fuisse. ita enim intellegitur cur librarii 
omiserint. 

346, 48q. scabies , . . Tranquilto om. cod. Guelf. et ed. Mediol. 1486. 
346 adn. sup., 13 scribe ex Paulyi editione ergo ex, 

349 fragm. 202. etiam quae praecedunt apud Lydum, veluti Pisan- 
dri testimonium (cf. adn. sup.), Suetoniana videntur. 

353, 2 cum vulgata restituendum esse Graecae recte monuit Rothius 
p. XCI. ceterum cf. p. 468, 2 a fine e. q. s. ' 

363, 10 a fine e. q. g, falso subscriptionem dixi adnotatiouem il- 
lam Pontani; est enim in margine minio picta, ubi Suetonius incipit. 
versu 1 a fine liber haec habet: 'Asculan^ (e crasum); p. 364, 2 kndf 

eam par- 

B* * * gr^ (in ras.; scriptnm erat h^da est gra); vers 3 g, cu^ de ora- 

Hm que est 

ioribus ae poetis «## adinuerdsset ; sequitur rasura. subscriptio adnota- 
Uonis haec est: 10 K PONTAyVS, FMBER EXcripsU, ut Ritscheliui 
parerg. Plaat. p. 612 eam perscripsit. in folio averso primo codicis alia 
mana scripta sunt (cf. Ritschelius l. o. p. 613): Hos libeUos louianus 
Pontamts txcripsU nuper adinuentos et in lucem relatos ab Enoc asculano 
quanquam satis mendosos, MCCCC. LX Mariio mense. adnotationem au- 
tem illam marginalem non is qui codicem scripsit exararit, sed adiecit 
maaas altera, de qua supra. 

337, 17 perperam chrias cum vno^ri%aig conposai. nec tamen ea- 
roBi mentio ab interpolatore inlata est. cf. Seneca ep. IIII 4 (33), 6: 
'faeilios enim singula insidunt circumscripta et carminis modo inclusa. 
ideo pueris et sententias ediscendas damus et has qaas Graeci chrias 
aocant. ^ 

381, 6.£Phlegonte Tralliano fortasse etiam ea recepta sunt, quae 
Chrifltiani clironographi de Graeds scriptoribas tradunt. 

390, 2 a fine. cf. addenda ad p.'45, 6. 

391, 14 a fine. de epistulae brevitate Augostas ideo queri videtur, 
quod epiemn earmen expectaverat. oui conscribendo se inparem esse 
ipea hae epistala Horatius exponit. 

401, 11 a fine. de yergilio mago cf. nonc doctissima 0. L. Rothil 



XIIII ADDEMDA* 

dispntatto in Pfeifferi Gennania IIII 1859. ceterum interpolatam vitam 
in libris mannscriptis le^i quarti decimi scilioet saecnli Rothius 1. c. refert. 

402, 4 non finxit interpolator iudicium Yergili de Ennio p. 67^ ut 
a Rothio doctus som. recepit e Cassiodori inst. diy. et hum. rer. I. cf. 
idem de ceteris interpolationibus , praecipue de versibUs nc itos e. q. 
8. de aetate tamen interpolatae vitae falso iudicavit. 

408, 5 Plinius ab Hieronymo comm. lesaiae 54 tom. IIII p. 637 
Yall. philosophus nominatur. 

408, 12 quod carmen aperte in causa est, ut Varro ab Hieronjmo 
(fragm. 83*) *phiIosophus et poeta^ nominetur. 

411, 1 nunc quibusdam indiciis adductus sum ut credam, Heno- 
chum codicem illum veterem in bibliotheca monasterii Corbeiensis, 
quod in Westphalia situm est, invenisse. Corbeiensis enim fuit etiam 
ille Taciti ab excessu divi Augusti lib. I — VI codex, quem Arcimbol- 
dus quaestor pontificius monachis fraude ablatum 1513 in Italiam reporta- 
vit. cf. epistula Leonis X. apud Bayle dict. s. v. Leo, Beroaldus in praef. 
ed. , Khenanus ad ann. IIII 43 p. 125. nempe etiam hunc annalium co- 
dicem manibus tractasse videtur commodatum a Corbeiensibus mona- 
chis, ut mos fuit illa aetate (cf. Lupus Ferrariensis ep. 91 p. 137 
ed. Baluz.), idem Ruodolfus Fuldensis monachus in ann. Fuldensibus ad 
a. 852, ubi Cornelium Tacitum citans, quod non fecit in Germaniae 
capitibus transcribendis , annalium libros I et II se legisse indicat. cf. 
Rittems prolegg. p. XXXVII. deinde de monasterio Corbeiensi mona- 
chum' Hersfeldensem Poggio illa narrasse arguere videntur Poggi verba 
in epistula a. 1420 ad Nicolaum Kicolum (p. 43 ed. Tonell.): de monasterio 
Corbeia quod est in Germania non est quod speres (immo desperes). dicitur mul- 
tos esse in eo libros, denique iam in antiqua Corbeia Belgica, quae Corbeiam 
Saxonicam condidit, Taciti Germaniam fuisse suspicor, quod in vicinia eius 
Hariger Lobiensis gest. pontif. Tungrens. Traiectens. et Leodiensinm 
(scribebat autem ille saec. X exeunte) c. 7 Tacitinae Germaniae 
nsum prodit. cf. M. Hauptius Zeitschrft. f. d. Alterth. V p. 77 not. ut 
codex Corbciensis uel annum 815 superet, quo monasterium in Saxonia 
a Francis illis monachis conditum est. cuius originis vestigia in nostris 
apographis adhuc manserunt. cf. p. 101, 15 istilo pro stito p. 109, 14 
tjr scripsit pro scripsit, cf. Diez. Gramm.. d. Rom. spr. I p. 225. — ce- 
terum de Fuldensi monasterio iam Massmannus ann; crit. 1841 p. 705 
cogitavit, quam sententiam postea reiecisse videtur. cf. Taciti Germ. 
ab illo ed. p. 182. — praeterea monendum est scholion antiquum (124) 
ad Adamum Bremensem gest. Hammab. pontif. IIII (Pertz. mon. VIIII 
p. 286) Taciti testimonium e Germania repotere. 

411, 11 cum Rothio faciunt de Tacito disserentes Tagmannus de 
Taciti Germaniae apparatu critico Vratislav. 1847 p. 62 et Haasius 
p. LIX ed. Tauchn. 

413, 9. quae suapitio confirmatur epistula Nicolai V apud Vogtium 
die Wiederbelebung des klass. Alterth. p. 361 n. 2, qua pontifex ille 
maximus ad commendandum Enoch Asculanum haec- dicit: nolumus enim 
ut aUquis liber surripiatur, sed tantum modo ut flat copia transcribendi. 



ADDENDA XV 

413, 20 DiipHciam leotionam in Taciti dialogo ooaspiciianiBi, quas 
etiam hic Yaticaiius 1862 pientisaime seryavit, ut liic adponere liceat 

/ seeedU 
delectum L. Schopenus permisit: c. 12, v. 5 ed. Halm. 2: sedit 12, 

4 % cre 4 in 4 mnt 4 tce 4 1 

12 more 15,13 conqutro 16,19 Nestor 20,11 eena 20, 18 exercetur 27, 

4 aparte 4 nee 4 uoeanl l quam 4 bene 

1 apparate 29, 7 improbitati 30, 5 uocatis 39,11 quando 40, 26 bone 41, 

4quiseni; 

3 quidem, e Taciti Germania satis mag^nus talium numerus enotatus est, 

sed eum auctum iri puto diligentius tandem excusso Vaticano 1862 optimo 

libro. ceterum nonnullas harum ut breviter dicam dittographiarum cer- 

tissime ostendere librum archetypum uncialibus scriptum fuisse optime 

4 albri- 

monoit HlUlenhoffius Zeitschrift f. d. AHerth. ¥1111 p. 240. 256 (auri- 

mam 4 etioneu 

nfam p. 12, 10 ed. Haupt. oxionas p. 53, 10). cf. praeterea 19, 16 

4 l^ani 4 tempore 

longant 43, 6 corpore, 

413, 8 a fine. ceterum iam Tagmannus I.' c. p. 62sqq. docuit Pontani 
apographnm non esse fontem relicuorum librorum. 

414, Isqq. Perizonianum codicem non esse ipsum Pontani apo- 
graphum et mihi ipsi adfirmare nunc licet codice inspecto. primum 
enim satis differt a Pontani manu , cuius exempla dedit Massmannus in 
ed. Germaniae, etsi scriptura similis est. %ut una defungar difi^erentia, 
scriptor codicis semper sic ]* pingit, Pontanus solita litterae forma uti- 
tnr. quod quidem Massmannus quae sunt eius inscitae argutiae sic 
interpretatus est, ut Pontanus hac sola littera veterem illum librum 6x- 
presserit. tum s^ro iila Pontani adnotatio manu nec Pontani nec 
eius qui codicem scripsit — est autem altera quam dixi — exarata est. 
est tamen codex ille aut ipsc a docto homine scriptus, aut apographum 
libri huiusmodi» ut singulares eius scripturae ostendunt. nec quidquam 
inpedity quominus Pontanum hunc fuisse dicamus: poterat enim adno- 
tatio illa paulo post descriptum librum ex eo^em exemplari scilicet Pon- 
tani ab alio librario addi. manus enim eiusdem aetatis videtur esse, 
qua codex scriptus est. 

414, 9 non nullae quidem earum scripturarum quae Leidensi pe- 
cuUares sunt correctori debentur saeculi sexti decimi, qui libro ty^ 
pis edito usus videtur. cf. supra. exime igitur ex numeio interpolatio- 
luuq aut emendationum Pontani hasce: 103, 2 Fescennius 113, 9 dele- 
Umi e/ 125, 6 salsum. adde 104, 6 reputo 105, 4 simul 106, 21 repetiit 
ibidem non omissum 107, 19 marmorea* 123, 14 ordinarium 124, 1 Otaci- 
Hui. idem corrigendi studinm in Taciti Germania et dialogo deprehen- 
ditur. velnti titulus iste qui nunc vulgaiur Germaniae *de origine situ 
moribus ac populis Germaniae' Pontani inventum est, nisi quod hic 
'Germanomm* scripsit, 'Germaniae' nusquam legitur. scilicet offendit 
ia indiee a libris sic tradito : * de origine et situ Germanorum ' et recte 
offendit, ut mox in museo Rhenano exponam; quamquam ipse plane 
intolerabile monstnun tituli prooreavit. ante repertum Leidensem librum 



XVI ADDENDA 

TulgabatQr hic titalus: *de situ moribus et populis Germaniae^ inde 
ab editione Yindelini Spirensis sine ulla auctoritate. 

415, praeter unum illud et] relicua nullius momenti sunt. 

415, 14 mirum in modum, quasi modestior meritam laudem evitare 
studuisset, scriptor Vat. 1862 in fine haec contendit: Ego tantum rep- 
peri et tnetiusculum fecL nimirum hoc nomine libri illa aetate emptori- 
buB commendabantur. librarium enim illum nihil mutasse sed summa 
fide exemplaris fidem secutum esse , conparatione cum relicuis in tribus 
illis Bcriptis docemur. 

417, 4 a fine. emblematis antiquis adde p. 118, 1 in mulieres cf. 
add. ad h. 1. 

426, not. idem Suetonius Q. Ciceronem simpliciter Ciceronem p. 39, 
1 (fragm. 20^) dicit. nec si Marcus esset, hic qui^ nihil laudum suarum 
premere poterat carminis memoriam in scriptis praetermisisset. 

432, 8 a fine. Libri titulus quo modo ab ipso Suetonio elatus sit 
nusquam traditur. licet tamen eum non incerta coniectura recuperare. 
non enim fuisse pnto eum, quem ipse paginis inscripsi *de anno Roma- 
norum* secutus Censorinum de die natali 20, 2: ad Romanorum annum 
transibimus. nempe fuit idem ni fallor, quem Mamilius Sura libro eius- 
dem argumenti inscripsit ' de anno populi Romani. * leguntur enim apud 
Velleium I 6 haec: Aemidus Sura de annis populi Romani: Assyrii prin- 
cipes omntum gentium rerum potitisunt, deinde Medi, postea Persae, deinde 
Macedones, exinde duohus regibus PkUippo et Antiocho qui a Macedoni' 
bus oriundi erant haud muUo post Carthaginem subactam devictis summa im- 
perii ad popufum Romanum pervenit, inter hoc tempus et initium regis Nini 
Assyrioruniy qui princeps rerum potitus, in(ersunt anni MDCCCCXCV, haec 
non Vellei esse sed e margine in illum inrepsisso iam pridem Intellectum 
est. nam ut breviter arguraenta omnia subinde prolata conplectar primum 
Velleius initio. capitis de impcrio ab Assyriis ad Medos translato egerat. 
interpositum autem est illud Aemili Surae testimonium ineptissime in fine 
capitis Carani Macedonis inter et Hesiodi ^huius temporis aequalis' memo- 
riam. deinde conputus ille omnino non congruit cum Velleiano initio capitis 
posito, sive verba inter hoc tempus interpretare de tempore quo Car- 
thago subacta est sive Velleianam aetatem eis indicari putas. denique 
Velleius nusquam alibi auctores citat. non reicienda tamen in mar- 
ginem sed transponenda post verba eiusdeoi capitis imperio uitaq^ pri" 
uauit censuit Scaliger canon. isagog. p. 320 egregia ratione conputatio- 
nem Acmili Surae refingens. at accidit divino illi viro, ut et verba 
Carthaginem subactam de deleta Carthagine acciperet et incredibili er- 
rore Philippum et Antioehum reges ut conputationem illam efficeret post 
deletam Carthaginem devictos esse statueret. &ee removentur transpo- 
sitione relicuae offensiones. itaqne restat ut cum plerisque Vellei edi- 
toribus verba illa a docto homine adscripta esse putemus Velleianis 
propter argumenti similitudinem. iam verba 'inter hoc tempus% quae 
refutata Scaligeri argumentatione referri non possunt ad deletae Car- 
thaginis aetatem, si VeUeianum conpatum conparabia, indicabant Aemiv 



A1>I>KNDA XVn 

littm illtnn Surara a. 85 p. Clur. !lla ftcripsisse. etenim com inter aaBom 
30 i. e. Vinici oonauiatora et id tempus quo Ninus rerom potitus est a 
Velleio 1940 aani interfuisse dicantur, Sura, <)ui 'inter iioc' id est quo 
scripsit tempus et Nini aetatem annos 1995 ponik, 55 annos post Vel- 
leium 14 eat 85 p. Chr. iUa conposuit. sed quisnam est ille Aemilius 
SiTsa? unoB Lipsius de solvenda bac quaestione oogitavit, cnm ita ad 
h. 1. scribit: noH repperi. hoc tantum, in PUnii indicibits aliquoties lau- 
dari ManiUum Suram, atqui legitur nunc Mamilius Sura, qni de naturis 
animalinm scripsisse videtur. lam vero uno loco, ubi libri plerique Ma- 
miUus produnt, Silligius inprudeater Maniiius reposuit, cbronolog^ica ea~ 
demqne pbysica adnotatio einBdem a Plinio X 4sq. refertur: primus at- 
que (HHgentissime togatorum de eo (pboenice) prodidU MamiUus senaior (non 
inepte L. launs in boc 'Sura' cognomen latere suspicatur) iiie maxu- 
wds nobilis doctrinis doctore nuUo. deinde paucis interiectis de pboenicis 
natnra : cum Jadus aUtis uita magni conuersionem anni fieri prodit idem Ma- 
mUiuSt iterumque significationes tempestaium et siderum easdejn reuerti, hoc 
auiem circa meridiem incipere quo die signum arietis sol intrauerit et fuisse 
eius conuersionis annum prodente se P. Licinio Cn. ComeUo consuUbus du- 
centesimum quintitm decumum. itaque non dubitabis mecum Mamilium Su- 
ram in margine Vellei reponere pro Aemilio Snra bomine incognito. 
iam voro MamiliuB Sura ille non post Velleium sed ante eum ipso tes- 
taate anno 14 a. Cbr. illaqi conpatationem scripsit. qoid igitur? cor- 
ruitne nostra dispatatio? miaime, modo Mamili Surae testimonium in 
rerba ad populum Romanum peruenit desinere statuamus. iam reliqua 
eius ease adparet , qui Mamiliana Velleio adricripsit , nt scbollon sit anno 
85 p. Cbr. a quodam qui conputationem Velleianam ad suam aetatem 
produxlt in margine siii exemplaris adnotatum. sic etiam verba 'iater 
hoe tempas/ quibus Mamilius obscurius suabi aetatem siguificassot , cum 
eodem iure ad Cartbaginis subactae tempus referrentur, sine uUis artt- 
ficiis explicata sunt. sed redeo ad Mamiiium , cuins libri indicem codex 
Murbacensis prodidit bunc: ^de annis pepiill Romani\ quem confi- 
denter olim sic exaratum esse contendo) oum ^annis* nibili sit: 'de 
anno populi Romani^ (cf. Suidas s. v. TQayyivXXo^'. m^ zqv %ata*Pu' 
lta£ovg ipiavtotf et Suetonius p. 169, 6: principium autetn anni aUi a 
bruma puiant ut populus Romanus\ sic enim scripsi: libri inepte produnt 
popuU Romani). eundemque indicem Suetonium octavo pratorum libro indi- 
disse non inprobabiliter suspicari videor. babes igitur bance adnotatio- 
nem ad Velleium a. 85 p. Cbr. adscripta: MamiUus Sura de anno po- 
puU Romani: *AssyrU principes omnium gentium rerutn polUi sunt, deinde 
Mediy postea PersaCf deinde Macedones. eadnde duobus regibus PkUippo 
et Aniiocho qui a Macedonibus oriundi erant haud multo post Carthaginem 
subactam deuiciis summa imperU ad populum Romanum pemenit \ imier hoc 
tempus et initium regis Nini Assyriorum, qui princeps rerum potUus^ iniersunt 
annt MDCCCCXCF. Velleius itaque noster ex libro viri docti qai anno 85 
vixit non ex exemplari pablicae cainsdam bibliothocae manavit. 

440, 15 praeter ea, in quibus tacite (cf. adn. sup.) Beokeri operam cor- 
rexi, ex Ambrosi bexaemeron libro sampta sunt ultima Iiidoriani libri 

SVKTOMI BBL. b 



XVIII ADDBNDA 

yerba, ex Hieronymo comm. in eccles. 1 tom. III p. 838 sq. Vall. Isidori 
rerba 17, 2 p. 34, Tsq. et 27 , 2 p. 53, Osqq. cf. Fleckeiseni annal. 1859 
p. 713 not. deinde in mysticis reram interpretamentis Isidorus tovg nsQl 
MsXCttova secutus est. cf. p. 449. 

443, 3. 19. sic etiam ea quae Ambrosius II 4, 15 (cf. adn. sup. ad 
fragm. 127*) de originatione vocis *caelum* profert, cum nec e Basilio 
petita sint et consentiant Aelio Stiloni apud Varronem L. L. V 18, 
Suetoniana yidentur. 

445, 9 Nigidium Figulum cum Woelfflino auctorem Ampeli etiam 
in c. 3 dixi, quamquam nec de cap. 2 id constare videtur. qua de re 
mox in Museo Rhenano disputabo. interim sufficiat adnotasse in Hy- 
gino Dositheano (p. 09 sq. ed. Boecking.) duodecim signa enarrari ita, 
ut et cum Ampelio et cum Nigidio Figulo apud scholiastam Qerma- 
nicl historiae conveniant. cuius capitis reliquiae passim per Hygini 
fabulas quas dicunt dispersae etiam nunc agnoscuniur. , 

455, 16 a fine (cf. 476, 16. 11 a fine). perperam veri specie de- 
ceptus in glossario ad Htteras disposito Pamphili et Zopyrionis substiti, 
ut non altiuB eiusdem illius glossae origines repetendas esse putarem. 
nam Aristophanem Byzantium, qui idem Pamphili et Zopyrionis potis- 
simus auctor erat, Xi^itxiV suarum capiti ^rcpl fiXccCfprifiiav inscripslsse 
sollerti conparatione a Nauckio p. 79 inter Eustathium et fragmentnm 
Parisinum i% tAv 'Agiatoqxxvovg tov nsgl Xi^soDV dtaXa^vtog a Bois- 
sonadio primo editum instituta investigatum est. iam vero apud Eu- 
fttathium, ex quo plurima Aristophanea huius generis acutissimus ille 
Aristophanis sospitator eruit, eadem aQioXinaQOv glossa reperitnr sed 
ita ut Ilesychi et Suetoni in etym. magn. memoriae suppleantur. cf. 
Eustathius II. II 234. Snetonium autem ipsi Aristophani illam glossam 
debere inscriptionis ratio evineit. sed etiam longius progressa imi- 
tatio Aristophanis Suetoniana. nam sic via munita est ad corruptelam 
quae catalog^um Suidae s. v. TQay%vXXog (cf. p. 476) insedit ut certis- 
sima ita lenissima emendatione sanandam noviimque capitls indicem 
Suetonio restituendum. postquam enim Byzantinus homo pratorum par- 
ticulas hasce negl 6voiiat(ov %vqI(ov %a\ Idiag iad^tincitcav xal vnoifTi- 
ndtmv xal totv aXXoav otg ttg diKpiivvvtai' nsQl ^vtfqpif^ooy Xi^soDV 
fitoi pXac(pfjftimv xal no^Bv 8%d<Jtrj' ncQl ^PooiiTjg %al t&v iv avt^ vo- 
(illioifv %al '^9'mv pipXCa (f miro sane ordine recensuit, sic pergit €vy- 
yBvi%6v Kat(fdQoav — niQtixH 9h (iCovg xal 9i,a9o%dg avtmv dno 'lov~ 
XCov Fa»s dofisttavov — ^(/3X^a rj\ in quibus cvyyevt%6v cum KatadQ(ov 
coniunctum sententia prorsus privatum est: nec si Caesarum genealo- 
giae sic significari possent, quod voluit Rothins, qui p. 283 atififiu 
(fvyyevt%6v reponi iussit *— repetivit autem verbum atififia ex eis quae 
secuntur (ftififia ^Patftaioiv dvdQoov iniaiifAoav — conspiraret cum argu- 
menti notatione quae sequitur n$QtixBt e. q. s. deinde isto tltulo summa 
argumenti librorum de vita Caesarum silentio premeretur nec conspi-, 
rat cum tradito libromm indice. atqui Aristophanes Byzantius earun- 
dem Xi^satv capiti neQl avyyBvt%&v inscripsit, quem titulum scriptor 
epistulae nQ6g 'AXi^tov t6v Kofivrjvov niQl t^g OfiaCfioiv (patvrig ipcotif- 



ADDENDA XYIIII 

«apta sie edit: 'A(ficxo(pavTjg ip tm <rvyysvt%A (Nl&nck. p. 130). ad- 
paret igitor cvyYSVi%6v dispescendam esse a KaiaaQoyy, qno facto suiim 
pratifl capat restitaitur. qaae aatem remanent: KaiaaQwv — nsQiixsi' 
81 ^Amis »c4 diaSoxag avxatv axo 'lovXCov totg Jofieti^avov — §i§lia rf 
intacta relinqnenda snnt, nisi qnod e scriptara Yossiani Hbri xal ad- 
ifmvX cnm Bemhardyo Kaicdifaiv iff efficiendnm et pro %al dva9o%dgy 
qnod nihiii esse monnit Ritschelios, %axd diaSoxdg reponendum est, qao 
Terba interposita nSQii%Bv e. q. s. simnl car Saetonias daodecim Cae- 
sarom yitas oeto libris conprehenderit exponant. ceternm etiam haias 
Hbri optimum titolam recaperayimas hance : ' Caesarum libri octo. ' quae 
eom ita sint, non aadacior esse videor, si etiam cetera Xi^soiv oapita 
qoae nobis nota sunt Aristophanea a Tranquillo in pratis imitando ex- 
pressa esse suspicor. sunt antem haec duo: nsql SvofiaaCag ^XiXiCM' 
et nSQl nQoafpanniasatv. 'Axxi%dg enim Aristophanis et Atx%mvi%dg Xi- 
^tig Latinus grammaticas non poterat imitari. Suetonianae autem imi- 
tationis rationem hanc fuisse conicio ut cum Graecis vocabulis ab Ari- 
6tophane explicatis Latina eiusmodi vocabula conponerentur. iam vero 
qoaeritur Eostathius Aristophane ipso an Suetonio eius excerptore usus 
sit. qoae res oum prorsos incerta sit, malo nunc fragm. 174 ex glossa 
etymologici magni non ex Eustathio referre: 'AQiol£naQogj 6 Xi- 
nagAv tva aQxrjg xvx^' ij i% xov uqx^^^ Xmavvoiisvog. con- 
aeetarium est ot fragm. 175* delendum sit; cuius loco nsQl avyys- 
vi%Av titulus Suetonio vindicatus reponatur velira. deinde sub 175a 
et 175b indices ilii: nsQl ovofiaaiag iqXi.%iAv et nsQl nQoatpm- 
VTjasaiv seqaantor. 

Sed ne rursus Arlstophani indices Suetonianos ut ab illo desumptos 
restituamas gravissimae rationes adversantur. nam inde ab eo tempore, 
quo Xi^sig Aristophanes c<Milegit nova Xi^soyv capita inventa sunt, quae 
Suetonius sua facere poterat. ut non liceat Aristophanl tales titulos 
vindicare nsQl Idiag ia^y,dxaiv et similes. attamen eius quoque scrip- 
tum hac cum Suetonio conparatione nova quadam luce inlustratur. nam 
in anecdoto illo Parisino 5 haec Aristophanis Xi^ig adponitur: )cal mo»- 
%visiv inl xov dXs%XQv6vog^ quae a Nauckio inter fragmenta sedis in- 
certae (LXXIII p. 218) relata est. iam si repataverimus Suetonium in 
pratorum libro nono, quo de animahtium naturis scripsit, voces animantium 
recensaisse, in simili argumenti continuitate ab Aristophane hanc vo- 
cem positam fuisse probabile videbitur. at reapse Aristophanes nSQl 
ttimv scripsit (cf. Nauck p. 280 sqq.) auctorem in rebus Aristotelis hi- 
storiam animalium, in qua et ipsaIIII9 de vocibus animantium dispu- 
tatur, secutus, ut huius adeo epitomator aut commentator a scriptori- 
bus posterioris aetatis vocitaretur. huius autem nSQl ^ma^v libri partem 
sic adfert Lydus de mag. p. R. III 63 iv x^ inixofty xAv iv Ix^vai, 
(pvat%Av id est in epitoma Aristotelis de naturis piscium. quid igitur? 
nonne haec pars mag^i illius Aristophanei operis est, ut Aristophanes 
plane utSuetonius in Xi^sayv libro occasione data non tantum singulas 
Xi^sig sed simul ipsas res aequali cura persecutus sit. itaque Sueto- 
nius etiam in haopratorum parte Aristophanem auctorem habuit, cuiuB 



XX ?RAEFATlO 

inscriptio quam sic regtiUiere licet nigl xom iv itM>ig tpvMtnwv plane 
respondet SaetoQianae *de animantium naturis^ — AriBtophanem in hac 
re etiam Trjrpho Alexandrinns secutus est in libris ovoiiceatotv^^ quorum 
partes foisse videntor tpvttnAv et jcsifl (ttcoy libri. cf. Yelsen. p. 82. 89. 

456, 13 a fine. cf. quae flupra ad p. 455 exposui. taliB autem 
Graeei et Lafcini sermonifl conparatio tam inde a divi luli aetate a Qrae^ 
cis grammaticia incohata erat, veluti a Seleuco Hypsicrate (citatur a 
M. Varrone L. L. 5, 16; Gellius N. A. XVI 12, d libros eius comme- 
mofat *8ttper his quae a Graecis recepta sunt^ Philoxeno Tyrannione 
Bidjmo Tvyphone Apione Irenaeo seu Paeato Minucio. cf. M. Schmidt 
de Seleuco Philol. III p. 458, de Didjmo Chalcentero p. 346. nec pro- 
fecto habemus quod miremur a Suetonio eam institui. Hadriani enim 
saeculo ut multi utroque sermone scribebant ita grammaticos in*deU- 
x!iis habuisse ut Graecum sermonem cum Latino oonponerent Frontonis 
et Favorini excmplis probatur, qnorum disputationes huiiismodi Gel- 
lius nobis tradidit. 

457 Pratorum argpumentnm triplex videtur fuisse : aut' ipsas res pe- 
culiari stndio persecutns est Suetonius li^Bmv tamen ratione semper 
habita, ant Xiing potiori cura protulit sed ita quidem ut eas secnn^ 
dum rcs per papita distribueret, aut eas promiseue solnm litteramm 
ordinem secutus adposuit, nt feoit in verborum differentiis (fragm. 176). 

462, 4 non puto tamen Servium partis titulum recte nobis tradere, 
siquidem in ea non solum de puerorum lusibus sed et de alea et simi- 
libus disputatnm fuit. atqae respondere debuii indixti 'de Graecorum 
lusibus,^ ut talem eum fnisse coniciam *de Romanorum Instbus.^ 

464,.9sqq. Charax Pergamenus qui Suetoni aequalis videtur fuisse 
(cf. Mueller. frgm. hist graec. III p. 636) plane eadem ratione de circi 
institutis disputat. cf. addenda ad p. 338 sq. adn. sup. 

469, 1 De ^criticis' ef. Wachsmuthius de Cratete Mallota p. 9. 

Verilalem Hiius proverbii diem die doceri satis me experlam 
esse vides. tandem igitur advenit tempus, quo publice viris opti- 
mis, qui laborem meum benevolentia et subsidlis adiuverunt, 
gralum animum meum teslificari iiceat: quos eximia sua huqaani- 
(ate noii piane indignum librum fovisse spero fore ut aequi iudi- 
ces iudicaturi sinL 

Dabam Bonuac 
mense lunio MDCCCLX. 



w. 



• I 



LIBRI 



DE YIRIS INLVSTRIBYS 



RELIQVIAE 



^VKTONI BKL. 



DE VIRIS INLVSTRIBVS 



Fecerunt hoc idem apud Graecos Hermippus peripate- l * 
ticus Antigonus Carystius Satyrus doctus uir et longe omniura 
doctissimus Aristoxenus musicus, apud Latinos autem Varro 
Santra Nepos Hyginus. 

DE POETIS 



L ' LIVIVS ANDRONlCrS 
CNNAEViVS 

T' MACCIVS PLAVTVS 

Q ' ENNIVS 

STATIVS CABCILIVS ^ 

P- TRRKNTIVS AFKR 

M • PACVVIVS 

L ' ACCIVS 

SEX- TVRPILIVS 

C • LVCILIVS 

TQVINTIVS ATTA 

L • AFRANIVS 

L ' POMPONiVS 

T' LVCRETIVS CARVS 

M FVRIVS BIBACVLVS 

C- VALERIVS CATVLLVS 



M 



P- TERENTirS VARRO 
D ' LABERIVS 
PPVBHLIVS LOCIIIVS 
CORNIFICIVS 
MBAVIVS 

CCORNELIVS GALLVS 
AEMILIVS MACER 
QVINTILIVS VARVS 
P ' VERGIllVS MARO 
ALBIVS TIBVLLVS 
SEX PROPERTIVS 
Q • HORATIVS'FLACCVS 
L' VARIVS RVFVS 
POVlDiVS NASO . 
PHILISTIO 

A • PERSIVS FLACCVS 
ANNAEVS LVCANVS 



1 * HieronymuB proleg. ad Dextrura in librtim de niris illustribus 
tom. 11 p. 821 VaU.: *Hortaris rae Dexter ut TranquiUum sequens ec- 
clesiasticos scriptores in ordinem digeram, ct quod ille in enumerandis 
gentilium litterarum uiris fecit illnstribus ego in nostris faciam , id est 
ut a passione Christi tisque ad decimum quartum Theodosii imperatoris 
annum omnes qui de scripturis sanctis memoriae aliquid prodideruut 

tibi breuiter exponam. Fecerunt quidem Hyginus et ad 

cuius nos exemplum prouocas Tranquillus. sed non mea est et inorum 
similis eondicio: iUi enim historias ueteres annalesque replicantes po- 
tuerunt quasi de ingenti prato non paruam opusculi sui coronam texere. 
ego quid aucturus (actunis?), qui nuUum praeuium sequens pessimum 
ut dicitur magistrum meniet ipsum habeo ? ' Hieronymus epist. 47 ad De- 

1* 



4 DE VIRIS INLySTRIBVS 

2 Cum primum homines exuta feritate rationem uitae ha- 

bere coepissent seque ae deos [suos] nosse, modicum cultum 
ac sermonem necessarium commenti sibi, utriusque magni- 
ficentiam ad reh'gionem deorum [suorum] excogitauerunt. igi- 
tur ut templa illis domibus pulchriora et simulacra corpori- 5 
bus ainpliora faclebant, ita eloquio etiam quasi augustiore 
honorandos putauerunt laudesque eorum et uerbis inlustri- 
oribus et iocundioribus nuraeris extulerunt. id genus quia 
forma quadam efficitur, quae TtOLottjg dicitur, poema uoci- 
tatum est, eiusque factores poetae. 1» 

3* Poematos genera sunt tria. aut enim actiuum est uel 

imitatiuum, quod Graeci dramaticon uel mimeticon, aut enar- 

siderium tom. 1 p. 211 Vall.: *Scripsi librum de illustribus uiris, ab aposto- 
lis usquc ad nostram aetatem , imitatus Tranquillum Graecumque Apollo- 
nium.^ Hieronymus epist. 112 ad Augustinum tom. I p. 738 Vall.: 'Logisti 
enim et Graecos et Latinos , qui uitas uirorum illustrinm descripserunt, 
quod numquam epitaphium titulum indiderint, sed de illustribus uiris, uerbi 
gratia ducibus philosophis oratoribus Iiistoricis poetis epicis tragicis co- 
micis. ' Hieronymus praefat. in chronica tom. VIH p. 7 Vall. : *A Troia 
usque ad uicesimum Constantini annum nunc addita nunc mixta sunt 
plurima, quae de Tranquillo et ceteris illustribus historicis excerpsimus. ' 

2 Isidorus origpf. VIII 7, 1 — 2. *I)e poetis. Poetae unde sint dicti, 
sic (sicut (ri/. 2) ait Tranquillus: cutn' e. q. s. cf. Kabanus Maurus ex- 
cerpt. de arte gramm. Prisciani II p. 46 ed. Colon. qui Isidorum cx- 
.scripsit. pergit sic Isidorus 1. c. 3: ^Vates a ui mentis appcllatos Varro 
auctor est uel a uiendis carminibus id est flcctendis hoc est modulandis ; 
et proinde pootae Latinc uates olim et scripta eorum uaticiuia dico- 
bantur, quod ui qnadam et quasi uesania in scribendo commouerentur, 
uel quod modis uorba conecterentur, uiere antiquis pro uincire ponen- 
ttbus.* cf. V^arro de ling. Lat. VII 36 p. 323Sp. : *Antiqnos poetas uates 
appellabant a uersibus uicndis , ut de poeniatis cum scribam ostendam.' 
Seruius Aen. III 443: * uates a ui mentis nppellatos Varro auctor est.* 

3 * Diomedes artis granim. lib. III p. 4H2, 14—492, 14. AHM sunt 
codiccs Diomedis a Keilio conlati (A=rParisinu8 7404, B — Parisinus 
7493, M = Monacen.His), abm=codicum ABM manus socundac, 5— edi- 
tiones intorpolatae a Koilio adbibitae. ceterum et ordinem Suetonianum 
plane invertit Diomedos et disputationi cius sua immiscuit. qua de re in 
Quaestionibus disputavi. 

11— p. 5, 12 Plato de re publica III 394 H C: 'Ogd-otaTa, ^<pfiv, vniXa- 
/ 

I prirai Gu. ^ || 2 suos seclusi || modicura cultura Gu. 1 cultum 

modicura vulgo || 3 coinraentis Gu, 2 |1 utrisque Gu. / , 2 ed. princ. || 

4 a religione Gu, 1 1| relegiouera Monac. 6250 |j suorura seclusi \\ 7 

t' 

landes eorum Gu. 1 || uerbum Monac. [1 illustribus Gu. 2 || 9 j^otes 



Monac. poesis Arevalus || uocatum Gu. 1 
dae Casaubo/io ieste: fictoros Isidorus (?) 
tura M 



10 factores Rabani sche- 

11 Poeinatus AB l*oema- 



DE P0ETI8 



ratiaum uel enuntiatiuum, quod Graeci exegeticon uel apan- 
gelticon dicunt, aut commune uel mixtum, quod Graeci xot- 
vov uel micton appellant. dramaticon est uel uctiuum in quo 
personae agunt solae sine ullius poetae interlocutione, ut se 

fthabent tragicae et comicae fabulae; quo genere scripta est 
prima bucolicon et ea cuius mitium est: ^quo te Moeri pedes?* 
exegeticon est ueJ enarratiuum in quo poeta ipse loquitur 
sine ullius personae interlocutione, ut se habent tres georgici 
et prima pars quarti; item Lucreti carmina et cetera his si- 

lomilia. xotvov est uel commune in quo poeta ipse loqtiitur 

et personao loquentes introducuntur, ut est scripta Ilias et 

Odyssia tota Homeri et Aeneis Vergilii et cetera his similia. 

Poematos dramatici uel actiui genera sunt quattuor: apud 

Graecos tragica comica satyrica mimica, apud Romanos prae- 

i5textata tabernaria Atellana planipes. 

Tragoedia est heroicae fortunae in aduersis conprehensio. 

fisg xal ot\i,aC coi tjStj 97jlovv o ^fingoad^cy ovx otos t' rjv, oti trjg not- 
< rjaffoq tB xofl ykv^Xoyiag tJ "^f v 6i.a tiLfiijireoog oXrj ^atCv , aansg av Xi- 
yatS, tQttycodCa te xal xcofioxy^a , ^t? oh St* dnayysXCag avtov tov noirj- 
zov' BVQOig 8' av avrwv fidXiata nov iv 9L&VQd(ipot,g ' ij S* av 9t' 
i dfnpotiQcav Ev Tf tfj tcov indiv noivasL, noXXa^ov ds xal dXXo^i. st 
liov [lav^dvsig. Proleg-g. ad Schol. Theocr. VI ed. Meineke: Tldaa 
noCrjaig tQSig ^xsi ^ija^rtxrwpaff- 8irjyrjyLati,v.bv dQafiatitiov xal fivntov. 
Probus in Vergili Bncol. ed. Keil. p. 7, 12 sqq: *Omne carmen in tres 
characteres diuiditnr: dramaticon, in quo personae tantummodo lo- 
quuntur, diegematicon , in cjuo solus poeta, /Lttxroi^, ubi promiscue et 
poeta et persona^.' Seruius Bucol. III 1 : *Nouimus autem tres characteres 
hos esse dicendos: unum exegematicum, in quo tantum poeta loquitur, 
ut est in tribus libris georgicomm: alium dramaticum, in quo nusquam 
poeta loquitur, ut est in comoediis et tragoediis: tertium jLnxrdv, ut 
est in Aeneide: nam et pocta illic et introductac personae loquuntur.' 
Proclus Diadochus prolegg. ad Hesiodum p. 4 ed. Gaisf. : 'latiov Ss, ott 
ndaa nolrjaig tQStg ^xsl ;ua^axrwpag* Sirjyrjaatiy(.bv SQajjLati-iibv xal 
lLt,%t6v' xal 8irjyrjfi,ati%bv fisv sativ iv oo o notrjtrjg fiovog tpaCvstai 
qf&syyofisvog , mansQ Ivtav^a 6 noirjtrjg 'HaCoSog fiovog iv navtl tm 
avyyQdfifiati tpaCvstai diaXsyofisvog ' oQafiatittbv 8h iv (o ovSafiov .6 
noirjtrjg tp^syystai, ^ansQ iv taCg yicaficpdCatg OQtofisv, xai rarg tQa- 
yeoSCaig ysvofisvov fiLntbv Sl iv m ots noirjtrjg SiaXsystai, xal nQoa- 
mna slarjntai SiaXsyofisva , otov iv r^ 'iXidoi ifitpaCvstat. cf. Isid. 
origg. VIII 7, 11. *Poematos — similia^ Beda de metris p. 2381 sq. 

16 — p. 7 , 8 loa. Tzetzes nSQl SiatpoQag notrjtdov 1 19 sqq. : 
tQaymdCa ol naQu tbv otvov tQvya \ iv rjnsQ i^i%Qiaav tdg avtcov ^sag 



2 cynon-^5^ [| 4 sine ulla ^ || 9 Lncreti carmina Keilius: lu- 
cretica carmina ABM |I 10 cjmon ABM \ 15 atellana g: abellana 
ABM II 16 tragydia A tragidia B trigidia M 



6 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

a Theophrasto ita definita est: tQay€o8ia iarlv r^Qci}ixrjg tv- 
%rig 7C£QcCtcc<Sig. tragoedia, ut quidaiU; a tQaytp et oJd]} dicta 
est, quoniam olim actoribus tragicis tQayogy id est hircus, 
praemium cantus proponebatur, qui Liberalibus die festo Li- 
bero patri ob hoc ipsum immolabatur, quia, ut Varro ait, 5 
depasciint uitem; et Horatius in arte poetica: 

carmine qui tragico uilem .certauit ob hircum, 

mox etiam agrestis satyros nudauit/ 
et Vergilius in georgicon secundo, cum et sacri genus mon- 
strai et causam talis bostiac reddit his uersibus: lu 

non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris. 

caeditur. 
alii autem putant a faece, quam Graecorum quidam tQvya 
appellant, tragoediam nominatam per mutationem litterarum 
v in a uersa, quoniam olim nondum personis [a Thespide]u 
repertis tales fabulas peruncti ora faecibus agitabant, ut rur- 
sum est Horatius testis sic: ' 

I 71 naga tiJv VQvycc 9e trjv 9a)Q0v^sv7}v \ ijtoi tov olvov 'Atttnm Tcdvtoag 
Xoytp t rj tbv tgdyov 61 xal tetQdytovov ctdciv \ fj rijj/ tgaxtpSiav ts xal 
d^QrjvtpS^av. Euauthius de fabula init. ed. Lindenbrog.^ ' Initium traffoe- 
diae et comoediae a rebus diuinis est inchoatum, quibus pro fructibus 
uota soluentes opcrabantur antiqui. nam incensis iam aHaribus et ad- 
moto hirco id ^enus carminis, quod sacer chorus reddcbat Libero patri, 
Iragoedia dicebatur: uel aTto tov tQCcyov xal tijs (oSrjg^ hoc est ab 
hirco, hoste uineanirii et a cantilena; eius ipsiu» ret apud Virgilium 
plena fit mentio: uel quod hirco donabatur eius carminis poeta, uel quod 
uter eius musti plenus sollemne praemium cantoribus fuerat, uel quod 
ora sua faecibus perlinebant scenici ante usum personarum ab Aeschylo 
repertum. faeces enim dicuntur Graece tQvyeg. ex Ifis quidem causis 
tragoediae nomen est inuentum. ^ Donatus de comoedia ed. Lindenbrog. : 
*Caper namque pro donis his dabatur, quia uitibus noxium animal ha- 

bebatur: a quo etiam tragoediae nomen exortum est nonnulli au- 

tem ex- amurca [olei faex quae est humor aquatilis] tragoediam dici uo- 
carique maluerunt .... Thespis autem primus haec scripta iu omnium 
notitiam protulit. postea Aeschylus secutus exemplum publicauit. de 



1 atheofrasto A utheofrasto B ut eo frasto M [| tragy- 
dia est erotices thyches peristasis A tragidia est herotices (ero- 
ticaes M) tyches peristasis BM || 2 atragoetu dedicta AB atro- 
goede dicta -/V [| 3 actoribus Caesarius: auctoribus ABM [| tragos 
ABM [) 6 in arte poetica] v, 220 \\ 7 tragico B tragica A tragicam 
^ [| 8 et satyros (saty B) agrestis nouauit ABM Ij nominauit ed. 
princ. II 9 in georgicoa secundo] v. 380 \\ 13 afece ^aftece ^aff^ecte 
A II tryga A triga M tirga P || 15 uersam ABM [| a Thespide Seclusi; 
athesipide ^il!/ ateeipide B || 16 rursum iJf rursu A rursus ^ |[ 17 Ho- 
ratius] de arle poetica 275 



DE P0ETI8 



ignotom tragicae genus iDuenisse Camenae 
dicitor et plaustris uexisse poemala TbespiS; 
quae canerent agerentque infecti faecibus ora. 

^ alii (a) uino arbitrantur, propterea (quod) oiim tQv^ dictitaba- 

5tur, a quo XQvyrixog hodieqUe uindemia est, quia Liberali- 

bus apud Atticos [die festo Liberi patris] uinum cantoribus 

pro corollario dabatur^ cuius rei testis est Lucilius in duo- 

decimo. 



* 



Comoedia est priuatae uitae ciuilisque fortunae sine pe- 
iDriculo conprehensio, apudGraecos ita definita: xca^pdia korlv 
Idmxin&if {xal noXixLx^v) nQayiLdxtov ax(vdvvog nsQioxri, co- 
moedia dicta aTCo xav xa^iBv, xdfiaL enim appellantur pagi^ 
id est con^nticula rusticorum. itaque iuuentus Attica, ut 
^it Varro, circum uicos ire solita fuerat et- quaestus sui 
]5^cau8a hoc genus carminis pronuntiabat. aut certe a ludis ui- 

qnibus Horatius in arte poetica loquitur: Ignotum tragicae — qui docuere 
togatas. ^ Isidoms origg, VIII 7, 5: *Tragici dicti quod initio canen- 
tibus praemlnm erat hircns, qnem Graeci zqdyov uocant. unde et Ho- 
ratius: Carmine qui tragico uilem certauit ob hircum.' 

9 — p. 8, 10 Prolegg. de comoedia ed. Duejbner. III: Trjv yuoftcodiav 
TjvQTJa^ai tpccatv vno ZovaaQ^cavos ' tr,v Sh ovofiaa^av ^%blv ot filv ort ini 
^ xag Tiiofiag nsQuovreg ^Sov xal insdei%vvvto, ^ijjnco noXsoDV ovacov, 
dll* iv xoafiaig oI%ovvx(bv t<Sv dvd^goancov, ot dh dvtiXsyovzsg cpaac firj 
Tuofiag ^alsia&ai naga 'Ad^Tjvaioig dXXd dTjfiovg, xal noDfKodLav avzTjv 
Tialovaiv, insi iv taCg 66oig i-KCD^a^ov. Schol. Dion. Thracis p. 747, 
11: EtQTjtai dc (?) ncofiooSia) naQO. to xcoftT; xal xo oiSii, ^ati 8\ sldog 
nofqfiatog iv ncofiaig %ata tov BCov ddofiBvov. ' Tzetsses nSQl diatpOQdg 
noirjxoov 115 sqo. : 'E^psvQsd^rj asv cog ^tpriv dvootSQOo | dyQcSv Ss Koofiaig 
iyitsXovfisvri tov^ \ ncofioig naQ avtoCg %ai notoig diovvaov \ %tofi(p6Cag 



1 camenae g: carmina ABM \\ 2 plaustris ^: plauctus A plautus 
BM II 3 infecti] peruncti s || 4 alii uino arbitrabantur propterea olim 
(olym BM) tryx dictitabantur (trix dictabantur M) a quo trygoetis 
(trjgetis B trigetis M) odieque ABM alii a uino arbitrantur, propterea 
qnod olim uinum dictitabatur tqv^ a quo tj^vyrizog bodie quoque $ || 
6 die festo Liberi patris seclusi || 7 coroUariom^: corellario ilf colel- 
lario B corellarios A || dabatur ABm tradabatur M || rei testis B 

rei gestis M regestis ^ || 9 uitae iranspos, 0. Jahn, : in Ubris posi 
periculo legitur || 10 difinita B \\ comoedia est inidioticon pragma- 
ton acindino (achindino M) sperioche A^M: xal noXizin^v addidi 
\ 12 apoton comon ABM || comae BM comoe -<< || 14 circum quos 
M II fuerit AM 



/ 



8 DE VIRIS rNLVSTRIBVS 

( 

cinalibus. nam postea quam ex agris Athenas commigratum 
est; et hi ludi instituti sunt, sicut Romae conpitalicii; (ubi ui- 
cini) ad canendum prodibant^ et ab urbana xai^xi xal p8^ co- 
moedia dicta est: uel quod in ea uiculorum, id est hurailium ^ 
domuum, fortunae conprehendantur; non ut in tragoedias 
puUicarum regiarumque^ uel ano xov xd^ovy id est comee 
satione, quia olim in eius modi fabulis amantium iuuenum 
xfDfkOi canebantur. ^unt qui uelint Epicharmum in Coo insula 
exulantom primum hoe carmen frequantasse ^ et sic a Coo 
comoediam dici. to 

Comoedia a tragoedia differt, quod in tragoedia intro- . 
ducuntur heroes duces reges, in comoedia humiles atque pri- ' 
uatae (personae); in illa luctus exilia caedes, in hac amores 
uirginum raptus (nuptiae). deinde quod in illa frequenter et 



saxTjxe KlTJaiv svXoytog, Eiianthias de fabiila: *At uero nondum coactis 
in urbem Atheniensibus , cum Apollini Nomio uel AfTA^ta {immo* 
Ayvift) id egt pastorum uicinorumque praesidi deo, constructis aris in 
honorem diuinae rei circum Atticae uicos uillas pagos et compita festum 
carmen -Bollemniter cantarcnt, orta est comoedia, dno tav %c9fi(ov xal 
Trjg (pdrjg composito nomine, uel (xno tov ttaficcSsiv nal adstVj quod est 
comessatum ire cantantes. ' Donatus de comoedia ed. Lindcnbr. : *Co- 
mocdia est fabula diuersa instituta continens affectJiumque ciuilium ac 
priuatonim, quibua discitur, quid sit in uita utile, quid contra eui- 
taudum. hanc Graeci sic definiere: %(OficpdCa iirtlv I8i(oti%(ov %al no- 

Xiti%(ov nQayfKxtonv (x%Cv9%Jvog negioxi] comoediac autem a more 

antiquo dictae : quia in uicis huius modi carmina iuitio agebantur apud 
Graecos: ut in Italia compitaliciis ludicris, admisto pronuntiationis mo- 
dulo, quo dum actus commutantur, populus detinebatur. aut dnd tmv 
%(OfKov, hoc est ab actu uitae bominum, qui in uicis habitabant ob 
mediocritatem fortunarum. non in auHs regiis ut «unt personae trapricae.' 
Isidorus origg". VIII 7, 6: *Comici appellati siue a Igco, quia circum 
pagos agebant, quos Graeci %(6fiag uocant: siue a comessatione. sole- 
bant enim post cibum homines ad eos audiendos uenire.' 

11 — p. ^, ^ Euantlitus de fabula: ^lnter tragoodiam autem et 
comoediam cum multa tum in primis hoc distat, quod in comoedia 
mediocres fortunae hominum parui impetus periculaque laetique sunt 
exitus actionum. at in tragoedia omnia contraria: ingentes personae 



2 ladi AM \\ conpitalici A compitalici BM \\ ubi uicini addidi 
^ xcifij} nai cJ^r; Gaisfordius conl. schol. Dion. Thracis l. c: comice 
(comicae M) odae ABM come et oda ^ || 4 uel qnod in ea B uela 
enea AM || 6 apotu comu AB apotu comin M l| comesationem ^ co- 
misationem A commirationem i^f || 7 qui AM || 8 comoe AM comae 
B II canebant M |{ in Coo insula scripsi: in co insula A in choum 
insule B in cum insulae ilf || 9 a coo AM a choo B \\ 12 adque A 
II 13 personae om. ABM, add, g || 14 nuptiae addidi 



DE P-OETIS y 

paene semper laetis rebus exitus tristes ut liberorum ad- 
gnitio fortunarumque priorum in peius ♦ ♦ in hac *♦♦. 
quare uaria definitione discretae sunt. altera enira axCvSv- 
vog nB(fto%riy altera tvxrig neQi(fxcc6ig dicta est. tristitia nam- 

& que trago^iae piroprium ; ideoqiie Euripidee petente Arcbelao 
rege ut de se tragoediam scriberet abnuit ac *J)recatus est «e 
accideret Archelao aliquid tragoediae (pro^rium); oitendepB 
nihil aliud esse tragoedfam quam miserianim conprehtosio- 
nem. Poetae prirai Qomlcl fuerunt Susarion MuIIus et Magnes. 

10 hi ueteris disciplinae iocularia quaedam minus scite ac ue- 
nuste pronuntiabant; in quibus hi uersus fuerunt: 

UovfJaQLOV xavta Xsysi' 
xaxoV yvvatxsg* aAA' o^cog^ (o drjfioxacy 
ovx l0ttv BVQBtv olxCav avBv xaxov. 

issecunda aetate fuerunt Aristophanes Eupolis et Cratinus, 
qui uel principum uitia sectati acerbissimas comoedias con- 
posuerunt. tertia aetas fuit Menandri Diphili et Philemonis, 
qui omnem acerbitatem comoediae mitigauerunt atque argu- 
menta multiplicia {ijd-BOcv et) erroribus secuti sunt ab his 

magni timores exitus funestl habentur. et illic turbulenta prima , tran- 
qailla ultima. in tragoedia contrario ordine res aj^untur. tum quod in 
tragoedia fugienda uita, in comoedia capessenda exprimitur. postremo 
quod omnis comoedia de fictis est argumcntis, tragoedia saepe ab histo- 
rica fide petitur. ' 



1 ut scripsi: et ABM [] liberorum g: hiberorum iViberorum AB 
2 fortunarumque (furtunarum quae Af) priorum (sic g, prior ABM) 
in peius adgnitio ABM vulgo: adgnitio tfansposui et lacunas vv. in 
hac additis indicavi: in poenis agnitio iu' hac tristibus laetiora suc- 
cedunt. quare Buschius \\ 3 uariat (uareat BM) difinitione ABM | 
acindinos perioche (parioche M) altera tychis peristasis dictae 
sunt ABM II 5 ideoque g: ideo quod ABM || 6 scriberit ABM || abnuet 
AM II 7 accederet ABM || proprium om. ABM, add. g: aptum cod. Pa- 
risinus 7538 apud Gaisfordium || 9 mullus J^nuIIus M Rullus Cae- 
sarius || 10 ioculatria AB ioculae. utra M ioculatoria 5 || 1 1 pronun- 
tiabat AM || 12 susarion tau talogica congyne cecallumoso ode- 
mote ucesll eurin yciana neu cacu A susarion tauta legi cacon 
gyne cae allumoso odemote uc esti eurin ycian eneu cacu B susa- 
rion tautalegi. cacon gyne cetalumos. oodemote uesti euryni ca- 
nan. eucacu M AxovetB Xi^iv^ Uov^aQCcov li^eL xide xaxov sqq. g 
I 15 cratinus g: oratius ABM \ 16 uel scripsi: et JBM\\ aceruissi- 
mas -4^*aceruinimas M \\ 17 difliili B phili M fili A \\ 18 aceruita- 
tem ABM \\ adque -^ [| 19 7]^£(Stv et scripsi: graecis ABM 



10 DE VIBIS- INLVSTRIBVS, 

Romani fabulas trapstulerunt, et constat apud illos primum 
Latino sermone comoediam Liuium Andronicum Bcripsisse. ♦ 
♦ ♦ Dramata autem dicuntur tragica ita ut comica naQa 
to SqSv id est agere. Latine fabulae appellantur siue. fa^ 
tibulae; iuxLatinis enim fabulis plura sunt (diuerbia quae»^ 
ftntur quam) cantlca quae canuntur: uel afaciendo; nam et 
agi fabula, non (Ves modo) referri ab actoribus dicitur. ideo- 
que Horatius ut»aque significatione interpretatur, cum ita de 
fabula dicit: 

aut agitur res in scenis aut acta refertur; lo 

sicut in choro. ♦ ♦ in Graeco dramate fere tres personae solae 
agunt. ideoque Horatius ait: 

ne quarta loqui persona laboret; 
quia quarta semper muta. at Latini scriptores conplures 
personas in fabulas introduxerunt^ ut speciosiores frequen* is 
tia facerent. **** antea itaque galearibuS; non personis ute- 



1 sq'. Cassiodorius a. u. c. 515 (ex Liui ab urbe condita lib. XX): 
*His COS8. ludis Komanis primam tragoedia et comoodia a L. 'Lkiio ad 
scenam data. * Euantliius de fabula: 'Latinae fabulae primo a Liuio 
Andronico scriptae «unt , adeo cuncta re etiam tum recenti ut (ex emend. 
^tkopeni cf. Mus, Rhen. 182S p. J53; (egebatnr: ad cunctas res etiam 
tum recentius) idem et poeta et actor fabiilarum suarum fuisset. * Do- 
natus de comoedia: *Comoediata apud Graecos dubium est qui inuenerit 
primus, apud Latinos ccrjtum est: comoediam et tragoediam .togatam 
primo Liuius Andronicus reperit\ Lydus de mag. p. r. I 40: Toxb AC- 
piog (ex emend. Reuvemii coli. litt, p. 20; legebatur: Tiviog) 6 ^PcofiaCog 
%(oiii%6g fivd^ov insdsL^ato iv tfj roofiij. 

3 sq. Donatus de comoedia: 'Fabula generale nomen; eius duae 
primae partes sunt tragoedia et comoedia.* Idem A'delph. prol. 7: *8i- 
cut apud Graecos d^afta 8ic apud Latinos generaliter fabula dicitur. ' 



1 primo ABM || 2 Liiiium g; liboeumw^^^ || 3 ita ut scripsi: aut 
ABM II parato dyan ABM || 4 latinae AM \\ factibulae ed, princ. fac- 
tubulae Buschius fabululae Casaubonus de satyr. poesi p, 85 ed. Rant' 
bach, n 5 plura] pauca Casaubonus l. c. p. 85 i| diuerbia quae fantur 
quam addidi \\ 7 res raado addidi \\ 8 Horatiua] de arte poefica 179 
11 II sicut graecoin choro. dramate uero tres ^dramaticae uero tres 
(rel. om.j Caesarius || choro codex Scioppii susp. lect. V 14 chorum 
AB choru M || 12 Horatiui;] de arte poetica 192 |1 13 nec g ei codex 
Scioppii II I4 muta at latinis A mutat latini B mutat latinis M mu- 
tat etiam codex Scioppii \\ 16 introduxerint BM \\ speciosiores Bu- 
schius spaciosiores A spatiosiores BM || 16 galearibu« Keilius qui 
conferri tubet Charis. p.-Ol: galeribus AM galerileribus B gale- 
ris g 



DE POBTIS 11 

bantur, ut qualitas coloris indicium faceret aetatie, cum es- 
B^nt aut albi aut nigri aut rufi. personis uero uti primus 
coepit Boscius Gallus, praecipuus bistrio, quod oculis* per- 
uersis erat nec sajtis decorus sine personis nisi parasitus pro.- 

5ntmtiabat. ****** iiae^bra comoediarum sunt itria^ diuer- 
bium canticum chorus. fmembra comoediae diuersa sunt^ €fe- 
finito tamen nidnero continentur a quinque usque ad dec^. 
diuerbia sunt partes comoediarum in quis diuersorum per- 
sonae uersantur. personae autem diuerbiorum aut duae aut 

lotres aut raro quattuor esse debent; ultra augere numerum 
non licet. in canticis autem una tantum debet esse persona, 
aut si duae fuerint^ ita esse debent ut ex occulto una audiat 
nec conloquatur eed secum si opus fuerit uerba faciat. in 
choris uero numerus personarum d^finitus non est; quippe iunc- 

16 tim oinnes loqui debent, quasi uoce confusa et concentu in unam 
personam se formantes. Latinae igitur comoedjae chorum.non 
habent; sed duobus membris tantum constant^ (jiuerbio e1» can- 
,tico. primis autem temporibuS; sicuti adserit Tranquillus,^ 
omnia quae in*8cena uersantur, in comoedia ageb^tur. nam et 

20 pantomimus et pythauies et choraules in comoedia canebant. sed 
quia non poterant omnia simul apud omnes artifices pariter 
excellere, siqui erant inter actores comoediarum pro facul- 
tate el arte potiores, principatum sibi artificii uindieabant. 
sic factum est (ut) nolentibus cedere mimis in artificio suo 

25ceteri8 separatio fieret reliquorum. nam dum potiores infe- 

2 sqq. Donatus de comoedia: 'Personati primi egisse dicimtur co- 
moediam Cincius Faliscus , tragoediam Minucius Protbimus.* cf. Wolffius 
de cant. p. 23, Scbopenus 1. c. p. 155 sq. 



2 ruffi AB II 3 peruersis Keilius ex Cic. de nai. deor. I 28 , 79 : 
' at erat (Roscius) , sicat hodie est , ocnlis peruersissimis' : ^uersis 
ABM obuersis 5 || 4 nec satis decorus nisi personatus pronuntiabat 
coniecit Beuvensius coUect. litt. p. 10 \\ sine personis Langius vind, 
trag, Rom, p. 43: in personis ABM j| nisi om. M ^b sunt tres ABM 
tria sunt g || 6 membra corruptum videiur || 8 in quibus B || 10 nu- 
merum om..M \\ 11 tantum B tamen AM \\ 12 fuerunt M \\ 13 conlo- 
catur A || 14 iunctim AB iuncti ilf || 15 concentum g | 16 se forman- 
tes scripsi: reformantes ABM || 20pytaules AB- pitaules M et codex 
ScioppH susp. lect. V'l^\\ 24 ut om. ABM, add. g [| mimis B Eemi- 
mis M se mimis .i || 26 dum om, BM 



12 DE VIRI8 INLVSTRIBVS 

rioribns, qui in communi ergasterio erant, seruil^e dedignan- 
tnr, se ipsos a comoedia separauerunt, ae gip f^ctum est ut 
exemplo semel sumpto unus quisque artis suae^rem exequi 
coeperit neque in comoediam uenire. cuius rei indicia pro- 
dunt nobis asitiquae QDmoediae, in quibus inuenimus ^A9ta5 
tibiis paribns aut inparibus aut saiTanis'. quandg enitn 
ch^rus canebat, choricis tibiis id est chcJrauHcis artife^ 
concinebai^ in cantico autem pythaulicis responsabat. sed 
quod ^paribustibiis' uel ^inparibus' inuenimus scriptum, hoc 
significat quod, siquando monodio agebat, unam tibiam in- lo 
flabat, siquando synodio, utrasque. ♦♦♦♦ 

Satyrica est apud Graecos fabula, in qua item tragici 
poetae non heroas aut reges sed satyros induxerunt ludendi 
Causa iocandique, simul i|t spectator inter res tragicas se- 
riasquo satyrorum iocis et Jusibus delectAretur , ut Horatiusis 
sensit his uersjbus: 

• carmin% qui tragico uilem certauit ob hircum , ; 
mox etiam agrestis satyros nudauit et aspey 
incoWmi grauitate iocum temptauit, eo*quod 
inlecebris erat et grata nouitate morandus 20 

spectator. 

12—21 J^Iarius Victorinus H 4 p. 2527 P. p. 110 G.: *Supere.st sa- 
tyricum, quod inter trapicum ct comicum stilum raedium est. haec 
apud Graecos metri species frequens est sub hac condicionis lege, ut 
non heroas aut reg^es sed satyros inducat, ludendi iocandique causa, 
quo spectatoris animus inter tristes res tragicas satyrorum iocis et lu- 
sibus relaxetur, quod H(>ratiu8 his ucrsibus testatur: ("armine qui tra- 
gico — spectator. ' Euanthius de fabula: 'Et hinc deinde aliud genus 
fabulae, id est satyrica sumpsit exordium: quae a satyris, quos illotos 



1 communi Langius vindic. Irag. Rom, p. 44: omni ABM ei co- 
dcx Scioppii \\ ergesterio B magisterio g || . dedignarentur codex 
Scioppii 11 2 ac om. B \\ 3 exemplo ^extemplo JM || sumtu A \\ imus- 
quisque g: usus quisque ABM \\ exaequi AB \\ 4 coeperit g: coepit 
ABM II 6 saranis ^ || 7 cholaulicis ABM \\ 8 phithaulicis M \\ II utris- 
que ^utriusque AM || 12 Satyrica Marius Victorinus /. c. .- satyricae 
.i^jl/ II 14 iocandique 5 et Marius Victorinus: iocundique ABM \ 
spectator A expectator iJf expectatur B || 15 satyrorum Marius 
Victorinus: satyrorumque ABM satyrorum quoque 5 [| Horatius] de 
arte poet. 220 |1 18 mox et asatyros nouauit et asper AB mox et 
satyros nouant {corr. nouauit) ♦ » ♦ ♦ et coru M || ornauit ed. princ. 
II 19 grauitate om, ABM || locum A loci BM || 20 erat et nouitatem 
eorum spectator (spectatur B) ABM || mouendus ed. princ. 



D£ P0ET18 13 

MimuB est sermoxiis cuiuslibet (et) motos sine reuerentia 
et factorum.uel turpium cum lasciuia imitatio^ a Grraecis ita 
<iefinitus: fitfiog ifJtiy . fupbKjOig ^Cov,^rd xe ovyxsxcoQrjiieva 
xal a(5vyX(OQ7ixa TcaQiixcav. mimus dictus naQa xo fiifist&d^ai^ 

&qufi8i solus imitetur^ cum et alia poemata idem, faciant; sed 
solus quasi priuilegio quodam quod fuit communc possedit: 
timiliter atque is qui uersum facit dictus TtoLtjXTJg^ oum et 
artifices, cum aeque quid faciant, non .dicantur ffoetae. 

♦ ♦Togatae fabulae dicuntur, quae scriptae sunt seeun- 

lodum ritus et habitum hominum togatorum^ id est Komano- 
rum — togiit namque Romana est — sicut Graecas fabulas ab 
habitu aeque palliatas Varro ait nominari. togatas autem, , 
cum sit generale nomen, specialiter tamen pro tabemariis 
non modo communis error usurpat^ qui Afrani togatas j^^ 

ispellat; sed et poet^e^ ut Horatius^ qui ait: 

uel qui praetextas uel qui docuere togatas. 

' initio togatae comoediae dicebantur, quod oiiinia in pulpito 
fthonore conf usa cernebantur. quaetogatae postea in praetexia- 
tas et tabemarias diuidebantur. togatarum fabularum spocios 

20tot fere sunt quot et.palliatarum. nam prima species est toga- 

• 

semper ac petulantes deoa scimus esse, uucitata est.' Tzetzes yt, d. 
jioiriT. 125 sq.: ro aaTVQi%6v i% accxvq(ov evQed^rj' \ rovg dyQOtai 9s 
nQiv iyLalovv aatvgovg' | in tdvds yovv bvqtjks trjv nlrjaiv tods. 

9 — p. 15, 4 Caesius Bassus V p. .311 ed. GaLst". : *Poeticae spe- 
cies Latinae. Epos siiie dactylicum, epij^ramma, ianibica, lyrica, tra- 
goedia, satyra {immo satyrica), praotextata, comoedia, taberuaria, Atel- ^ 
lana, Khinthdnica , mimi.' Cod. Atilii Fortunatiani Vatic. 5216 p. VII 
Gaisf. : *Poeseos genera sunt tria: actuale narratiuum coniunctiuum. 



1 et om.^BMf addidit lahnius proL in Pers. p. LXXXIV: imi- 
tatio et Keilius || siue corr. sine A sene i9 || a ot factorum uel tur- 
pium scripsi: uel factorum et turpium ABM uel factorum ot dicto- 
nim tnrpinm Keilius || 3 mimus (mimos M) e in mimesfs (mimeisis 
M) biutate syncechorem (sjnchechorom B) enacea sinchoreta 
(synchoreta B) pcriechon (perdechon M) mimus (mumus A) dictus 
parato mimisthe ABM [[ 5 quasi a solus A \\ 5 cum ^: eum ABM || 7 
TWitjTrig] petes ABM || 8 faciunt AB || 10 id est — 11 est om. M ]| 12 
tagas autem A \\ 14 qui Afranii togatas appellat Reuvensius coll. 
liU. p. 4 : quia fauni togalas (togas BM) appellant ABM quia Fan- 
nius togatas appellat $ (| 16 Horatius] de arte poet. 2SS [j 17 pul- 
pito scripsi: publico ABM [| 18 honore quoque corrupium videlur 
l pretextas ilf jj 20 pallatarum AM pellatarum B ♦ 



14 DE VIRI8 INLVSTRCBVS 

tarum quae graetextatao dicuntur, in quibus imperatorum 
negotia agebantur et publica et rag6B Romani uel duces in- 
ducuntur, personarum dignitate et argumentorum sublimitate 
tragftediis similes. praetextatae ^utem dicuntur, quia fere 
regum uel magistratuum qui praetexta utuntur in eius modi & 
fabulis actaconprehenduntur.Jsecunda species (est) togatarum 
quae tabernariae dicuntur et humilitate personarum et argu- 
mentorum similitudine comoediis pares, in quibuB non ma- 
gistratus regesue sed humiles homines et priuatae domus 
indueuntur, quae quidem olim quod tabulis tegerentur, com-io 
muniter tabernae uocabantur. tertia species est fabularum 
Latinarum, quae a ciuitate Oscorum Atella, in qua primum 
coeptae, appellatae sunt Atellanae, argumentis dictisque io- 
(Nilaribus similes satyricisTabuIis Graecis. quarta species est 
planipedis, qui Graece dicitur mimus. ideo autem Latine pla-i5 
nipes dictus, quod actores pedibus planis, id est nudis, 
proscenium introirent, non ut tragici actores cum cothurnis 
neque ut comici cum soccis; siue quod olim non in sug- 



actiiale est quod Graeci drasticon dicunt, ubi poeta * * * (lacunam ego 
statui) lyrica tragedia satyrica pretextata comedia tabemaria Atellana 
rhythmica (itmno Rhinthouica) mimica/ Euanthius de fabula: ^lUud 
uero tenendum est, poHt vsav xatfKp^^ccv Latinos multa fabularum ge- 
nera protulisse: ut togatas, a sccnicis atque a^^gumentis latinis: prae- 
textatas, ab dignitate personarum et latina historia: Atellanas a 
ciuitate Campaniae, ubi actitatae sunt plurimae (imtno primae): Rhin- 
"^ thonicas ab auctoris nomine : tabernarias ab humilitate - argunxenti 
et stili: mimos ab diutuma imitatione uilinm remm et leuium per- 
sonamm. ' cf. Schopenus I. I. p. 152 sq. Donatus de comoedia : 'Fa- 
bula generale nomcn est: eius duae primae partes sunt tragoedia 
et comoedia. si Latina argumentatio sit , praetextata dicitur. comoedia 
autem multas species habet. aut enim palliata est, aut togata aut ta~ 
bemaria aut Atellana aut mimus aut Rhinthonica aut planipedia. plani- 
pedia autem dicta ob humilitatem argumenti eius ac uilitatem actorum, 
qui non cothurao aut socco utuntur iu scena ant pulpito, sed plano 



3 argumentorum Buschius cf. 7 sq, : * et humilitate personarum 
et argumentomm similitudine': personarum ABM^ seclusit KeiHus\ 
4 praetextae autem AB praetexta autem M || 6 est om, ABM, add, 
Keilius || 10 inSucuntur qnae quidem olim quod Keilius : inducuntur 
(indicuntur B indicantur M) quaedam olim quod ABM inducuntur 



qnae quod olim g 
tabemariae ABM 
17 coturnis ABM 



1 1 tabernae Neukirchitts de fab. iog, Bom, p. 40: 
12 primum ♦♦♦♦ caeptae ^|| 13 iocolaribns M 



1>E P0ETI8 15 

gesta SGenae sed in plano orchestrae positis instrnmentis 
mimicis actitabant. cuius plauipedis Atta togatarum scriptor 
ita in Aedilicia fabula meminit: 

daturin estis aurum? exultat^ffeftnipes. 

^[siquas tamen es soccis fabulas fecerant, palliati pronuntia- 
bant.] togata praetextata a tragoedia diffeii); quod in tra- 

^ goedia heroes inducuntur, ut Pacuuius tragoedias nominibus 
heroicis inscripsit, Orestem Chrysen et his similia, item At- 
tius ; in praetextata autem (uiri inlustres^Romanorum , ut in ea) 

Mquae inscribitur Brutus uel Decius^ item Marcellus. togata 
tabernaria a comoedia differt, quod in comoedia Qraeci ritus 
inducuntur personaeque Graecae, Laches Sostrata; in illa 
fiero Latinae. togatas tabernarias in scenam datauerunt prae- 
cipue duo, L. Afranius et T. Quintius. [nam Terentius et 

pede : uel ideo quod non ea negotia continet, qnae personarum in tur- 
riboB aut in cenaculis habitantium sunt, sed in plano et humili loco. 

comoediarum formae sunt tres, pnlliatae Graecum habitum 

referontes, togatae iuxta formam personarum ^abitum togarum desi- 
derantes, quas nonnulli tabernarias uocant, Atellanae, salibus et io«is 
compositae, quae in se non habent nisi uetustam elegantiam/ cf. Reu- 
vensius coll. litt. p. 47, Schopenus 1. c. p. 157. Donatus Adelph. prol. 7 : 
^Sicut apud Graecos SQ6c(i,a sic apud Latinos generaliter fabula dicitur: 
cuius species silnt: tragoedia comoedia togata tabemaria praetexta 
crepidatar Atellana mimos Rhinthonica.' ef. Keuvensius 1. 1. p. 47, 08. 
Lydus de mag. p. r. I 40: *0 Sl fivd^og tifivetaL ig ^yo . slgnQTimdcc- 
rav xttl jcQaLtej^tdtav y (ov iq fihv XQTjniSdta *EXX7jvi.iiag b%u vnod-eastgy 
ij 9h nQaits^tttta ^PmfiaXyidg. jj (isvtoi 7i<oii(oS^a tefu^stat slg sntd , slg 
'. naXltdtav toydtav 'AtsXXdvriv tapSQvaQ^av ^Ptvd^tovtyirjV nXavtnsdaQCav 
•nal ftrtfitxT^v ' %al naXXtdta fisv iattv ?) ^EXXTjvfAtjv vnod^satv ivovaa 
%<ofiq}d^a, toydta Sh rj ^Pcoiialx^^v ao;|raiav UtsXXdvTj Si iattv 7] t<av 
lsyo(iiva}v iio8iaQia>v y tapSQvaQ^a Sl ij anfiva^trj ij ^carptx^ natficodtay 

1 orchesthae M orchesthe ^i? || 2 minicis BM || atta A acta B 
ac M actius g; AUae nomen ex codice Puteaneo resiiluit L. Carrio 
emendat. / i^ |{ 3 edilitia AB edicitia ^ || 4 daturine estis aunim 
B datnr inest scaurum A datnr inest isairum M datum inest aurum 
g datnri si estis aurum Hermannus opusc. V p. 255 datnrin estis 
anrem? susp. KeUius || 5 siquas — pronuntiabant seclusi [| si- 
quas AB siquis M || tamen exoticas fabulas coniecii Reuvensius col- 
lecl. litl, p, 64 || 6 togata praetextata a tragoedia g : togata a prae- 
textata tragoedia AB togata ax pretextetata tragoedia ^ || 8 hores- 
tem ABM Dulorestem Pulschius || chrisen M \\ actins ABM \\ 9 uiri 
inhistres Romanorumut in ea addidi {| lO.quae om, g || inscribit M 
seribitur ^ || 1 1 tabemaria om, B^ 1*2 sustrata ^ || 13 itogatas A in- 
togatas BM || ductanerunt ^ || 14 duo lafranius M duo uel afranins 
A duo afranius^ || et T. Quintius scripsi: et g. quintius AM etquin- 
tilis B et Quintns Ennius g || nam — scripserunt seclusr 



t6 t>E VIRI8 INLV8TRIBVS 

Caecilius comoedias scripserunt.] Latina Atellana a Graeca 
satyrica diflfert^ . quod in satyrica fere satyrorum personae 
inducuntur, aut siquae sunt ridiculae similes satyms, Auto- 
lycus Busiris, in AtAana Oscaepersonae, ut Maccus. 

(Poematos) exegetici uel enarratiui species sunt tres, 5 
angeltiee historice didascalice. jngeltice est qua sententiae 
scribuntur, ut est The ogn idis liber, item chriae. historice 
est qua narrationes et genealogiae conponuntur, ut est 'HiJi- 
odov . yvvaLXciv xardloyog et similia. didasealice est qua 
conprehenditur philosopliia ut Empedbclis et Lilcreti, item 10 
astrologia, ut phaenomena ^^Qarov et Ciceronis, et georgica 
Vergilii et his similia. 

Kocvov uel communis poematos species prima est heroic% 
ut est Iliados et Aeneidos, secunda (est lyrica nt est ♦♦, 
tertia est) elegiaca (ut est ♦♦, quarta est iambjca) ut estis 
Archilochi [et Horatius]. 



'Pivd^oDVi-K^q 1] i^ootLnri nXavinsSaQ^a 1} ntKTOcatoXccQ^a , fiiiiL%rj rj vvv «dij- 
^Bv aovrj aco^oiiivrij rsxvinov ^lv ^xovaa ovSivy loyco fiovov to nlrj- 
d^og Indyovaa yilcDtL, Comment. Criiq. iii Hor. art. poet. 288: praetextas] 
*praetexta tragoedia fuit a praetexta ueste, qua utobantur nohiles pueri 
8ub disciplina ad annitm usque decimum quintnra. togata uero comoedia 
fuit a toga ueste Romana, qua omnis sexus omnisque coudicio uteba- 
tur apud Komanos, undc est dicta jj^ens togata. togata autem comoe- 
dia differt a palliata, quod palliata dicta sit a pallio Graeco indumento. 
praetextits et togatas scripserunt Aelius Lamia, Antoniu» Rufus, Cn. - 
(iwwio C.) Melissus, Afranius, [Africanus,] Pomponius. fal>ularum autem ' 
Komanarum genera quinque : stataria motoria praetextata tabernaria 
togata. ' 

14 sq. Quintilianus X 1, 0(3: *At lyricorum idem Horatius fere solus 
legfi dignus. nam et insurgit aliquando et plenus est iucunditatis et 
gratiae et uarius liguris et uerbis felicissime audax. siquem adicere 
aelis, is erit Cacsius Hassus, quem nnper uidimos; sed eum longe 
praecedunt ingenia uiuentium. * 



2 in satyrica 5: iueatyrica ABM || 3 autolicus ABM \\ 4 Bu- 
siris Casaubonus de sat. poesi p. 95 ed. Ramh.: bnsiridis ABM 
burris s || obscoenae personae S || 5 Poematos addidi 1| 7 chriae 
A diriae BM om. 5 || 8 hesiodugine concatalogos AB hesio- 
dugine contagalogos M Hesiodi theogonia ^ |j 10 philosophia 
ut libri Varronis Empedoclis Lucretii 5 nt om. ABM || 1 1 aratu 
ABM y 13 Cynu AB Cynnn M |1 14 iliadis ABM \\ est— est lacuna 
indicata addidi: secundae liaca A secunda eliaca BM secnnda, 
lyrica 5, secunda est lyrica Keilius \\ 15 ut — iambica lacuna 
indicata item addidi || 16 archiloci ABM || et Horatius seclusi: et 



DE 1>0ETI8 17 

£po8 dicitur Graece carmine hexametro diuinarum rerum 
et heroicarum humanarumque conprehenwo;. quod a Graecis 
ita definitum est: inog ioxlv naQioxri ^eccov xa xal riQalxtov 
xal av^Q(omvGiv jBQayfidrcjv, Latine paulo communius car- 

5 men audit. epos Latinum primus digne scripsit £nnius qui 
res Romanorum decim et octo conplexus est libris, qui uel . 
annaies inscribuntur, quod singulorum fere annorum actus 
contineant; sicut puplici annales; quos pontifiees scribaequo 
conficiunt, uel RomaiS; quod Romanorum res gestas declarat. 

loepos autetn appellatur ut Graecis placet naQa to ens^d^ai 
iv avtp ta il^ijg ^BQni totg • nQcitoig. praecipue uero hexa- 
meter uersus epos dicitur, quoniam quidem hoc uersu uerba 
responsi in mutuam, ut sic dixerim, consequentiam primus 
deus uates conprehendit , unde postea abusiue [uerbum] et so- 

15 lutae orationis ipsa scriptura consequens ab aliis epos dictum. 
rapsodia dicitur Graece 7toii^<%€C3g iiaQog^ aliqua particula 

10 — 15 Schol. Dionytti Thracis ,p. 751, 9 sqq. : "Exos nvg^OiQ 
6 ^fLfiBXQoe Xoyog XiysTat, licctaxQriatiiKSg dl nal nag loyog' vvv dl 
ntcvta loyov Xiyit' rj ^nog to i^dfistQov ins^vrj v no^rjaig inog Xi- 
yftai , otav to aatfidtLOv oXov in tov i^afiitgov atl%ov avyyiiijtai, 

10— p. 18, 5 Dionysius Thrax p. 630, 19 sqq. : ^Patpoadia iatl (liQog 
Itonqfiatog ipLnsjfisiX7jq>6g iftva vno^saiv, sfQTjtai ds ^a^^todia, otovsl 
Qa^dcadla tig ovaa, dno tov daq)v^v7j (dpd(p nsgiSQXOfJiivovg qldsiv ^td 
tov 'Op^ij^QOv notrmata.^ Schol. Dion. ThraCis p. 708, 21 sq. : non^asaig 
iXQTJv sinsCv, ov noirjfiatog' noCrjatg yaQ rj ndaa "IXtdg^ noCrjfia Sh 



oratius ABM et Horatii 5 || l epos est enperioche (henperiochae B) 
thion tece heroicon (eroicon M hieroicon A) cea antropinon prag- 
maton ABM epos est enperioche thionte kai eroicoit kai anthro- 
pinon (antropinon BM) pragmaton ABM' h. e, ABM in repetitione 
scripturde de qua disputavi in Quaestionibus suo loco || 5 audit San~ 
tenius in Terentian, Maur. p, 231: auditur ABM || Ennius scripsi: 
is ABM Liuius is g || 6 decem (decim B) et octo ABM quindecim 
AB'M' II uel scripsi: et ABM^ 7 inscribuntur 5: scribuntur ABM, 
om, cod, Scioppii susp, lect. Fi^ || 8 puplici ^^f publici B publi XM' 
puta g II 9 conficiimt de Romanis qui quidem Romanorum g || Ro- 
mais scripsi: Romanis ABM Romani Vahlenus Enn, poes, rel. 
p. XVIII II declarat AB et codex Scioppii declaratur iV declarant 
A^M II 10 parato epese (epesae B) enauto (aenaute B ertaito M) ita 
exes meretis (meretys M metris A) protys (protis M) ABM parato 
epes the en auto icta exey (exes B M") mereto is protois ^^'^ 
naQa x6 in(o ro Xiyco. proprie enim ^Ttog est hfifistgog Xoyog uel axo- 
Xov^ iS 11 14 uerbum seclusit 0, lahnius \\ 16 pyeseos meros ABM 

SYBTOMI BEL. 2 



18 DE VIRIS IIJLVSTEIBVS 

discreta atque diiiulsa; dicta* naQcc xo Qaxteiv^ quod uersus 
in unum uolumen uelut consuantur et conprehendantur, uel 
quod olim partes Homerici carminis in theatraiibus circulis 
cum Qdp8(p id est uirga pronuntiabant qui ab eodem Ho- 
mero dicti Homeristae. 



Elegia est carmen conpositum hexametro mersu penta- 
metroque alternis in uicem.positis, ut 

diuitias alius fuluo sibi conserat auro 
et teneat culti iugera multa soli. 
quod genus carminis praecipue scripserunt apud Romanosio 
Propertius et Tibullus et Gallus imitati Graecos Callimachum 
et Euphoriona. elegia autem dicta siue nuQa ro ev keyeLV 
tovg ted^vecjtag: fere enim defunctorum laudes hoc carmine \ 
conprehgadebantur : siue aTCcr tov ileov id est (a) miseratione, 

syidaTri ^ccipGiSCa. p. 766, 14 sq^q.: ^ ovv dno rrjg ^pdov nccl rrjg (pSijg 
itvfioloysLtat ^ Qa^ipcpSia. rj ano tov QantSLV , oneQ iatl td Sisattota ' 
%al Siansx^oQiCfiiva slg *iv avvdntovta vyuc^SLV. p. 707 , 1 sqq. : St^d 
tovt* ovv %ai avtbg 6 diovvaiog slns tdg dvo itviioioy Cag ij dno 
tov (dntstv tovtsati td SisatdSta avvdysiVy r} dno zov Qd^Sov rtga- 
tovvtag inidsCiivva^aL. 

10 sq. QiiintiliaQus X 1, 93: 'Elepfia quoque Graecos prouoca» 
mus, cuius mihi tcrsus atque elcgans maxime uidetur auctor TibuUus. 
sunt qui Propertium malint. Ouidius utroque lasciuior, sicnt»durior 
GaUu#. ' 

12— p. 19, 1 Proclus chrestom. 6: Tr^v fis iX^sysCav avy%sta%'ai /Lt^v 
i^ riQ(oov v.al nsvtai^stQOv atCxov ' aQfLO^siv ds totg Y.atOLXoiLSvoig' o^^sv * 
xal tov ovoiiatog ^tvxs. to yaQ d^Qrjvog j^fyf^** i%dXovv oi nqtXaioC' 
xal tovg tstsXsvtri%6tag Si' avtov svXoyovv. ot fiivtoi fistaysviatSQOi 
tfj iXsysCa nQog ^iacpoQOvg vno&sasig dnsxQi]aavto. Xiysi 6s xcfl aQi- 
atsvaai toJ fietQco KaXXCi/ov tov ^Efpiaiov xai MCfivsQfiov tbv KoXocpd»- 
vtov ^ dXXa xofl tov TriXiwov ^tXritav tov K(Sov' xai. KaXlCfiaxov 
tbv Bdttov • KvQrjvatog &h ovtog rjv. Schol. Dion. Thracis p. 750, 10 sqq. : 
dtb xal %aXsttai iXsysta^ otovsl iXsstsi^ tov y i%d-Xt§o(jtivov , nuQa 
tb iXs^tv tbv tstsXsvtrj%6tci: rj svTFytta naQa tb sv Xiystv tbv dno- 
ptoiaavta. 17 sqq. : tovto (iXsystov) ndXtv naQa tb i Xiyst]f^ ©(?- 
nsQ iXsovvtsg tovg dnotxofiivovg toyto icpsvQOv tb fiifQtiv. ri iXs- 



1 adque AB \\ parato paptiu B parato paptini M parato apfin A 
3 partes ^: pares ABM\\ 4 ^d^dip los. Frey Mus, Rhen. nov. XII 
p. 634: baculo ABM || 7 alternis in uicem Keiliusr alternis uiccm 
ABM Sid inuicem $ alterna uice ex codice Parisino 753S saec. XV 
adnotavit Qaisfordius || 8 diuitias] Tibullus / /, / || conserat AB con- 
seruat M congerat g conferat Putschius |1 9 multa] magna S || 1 1 tri- 
bulhis ABM I 12 euforiona ABM H parato eu legintus (legentus B 

legent M) tethneotas ABM || 14 apotu eleu ABM || ^k add. 0. lahn. 



DE POETIS 19 

q»od d^Qi^vovg Graeci uel iksata isto metro scriptitauerunt. 
cui opinioni consentire uidetur Horatius, cum ad Albium 
Tibulium elogiarum auctorcm scribens ab ea quam diximus 
miseratione elegos miserabiles dicit hoc modo: 

* neu miserabiles 

jecantes elegos. 

apud Romanos autem id carmon quod cum lamentatione cx- 
tremum atque ultimum mortuo accinitur a^nia dicitur naQa 
To-vetatoVf id est ^(T^jraroi/: unde et in chordis extremus ner- 
louus appellatus est vi^rrj, nam et elegia extrema mortuo ac- 
cinebatur sic uti nenia. [ideoque ab eodem elegia uidetur 
tractum cognominari, quod mortuis uel morituris ascribitur 
nouissimum.] 

lambus est carmen maledicum plerumquo trimetro uersu 
15 et epodo sequente conpositum, ut 

mala soluta nauis exit alite 
ferens olcntem Maeuium. 

appcllatum est autem naQa zo iaiifii%€tv^ quod cst maledi- 
cere. cuius carminis praecipui scriptores apud Graocos Ar- 



'/ttov iati^ 9^(f7Jvoe fmttiipiog, otovsl ilssivov xl ov, tov y ind^liBofii- 
vov, naga xo ilsstv xov xftslsvxrjiiOTa' tJ evXoysiov naqa to sv isysiv 
tov dTco^Ltoaavta. Schol. Horat. carra. 1 33, ^ (Porph.): -'nam et no- 
men ipsum elegiarum naQa to s i, quae Qox est lamentantium , dictum 
patant. * 

14 — 19 Proclus chrcstom. 7: 'Alla yaQ xal tov tafiBov tattsa^at 
(isv inl XoidoQ^ag to naltcLOV xofl yag xal to lafiPi'isiv %atd tiva 

ylfSaaav loidoQStv ilsyov Iduptov dl noiritai^ *AQ%iXox6g ts 6 

pdQiog aQiatog nal £i(jiCi}v^drjg 6 AfiOQyiog rj mg' ivioi Sdiiiog nal 
*Innoava^ o 'Etpsaiog, 



1 quod ^Qi^vovg Graeci uel iXesfa isto metro Keilius cotiL schoh 
Dion. Thracis J. c: quod threnus grecia ea eia isto metron AB3f 
qnod d-grjvovg Graeci seu iXsyeia isto mctro coniecit Sanlenius in Te- 
rentian. Maur^ p. 306 \\ ^ Horatius] carm. I 33^ 2 \\ 4 ologos ABM 
l 8 adque A* \\ parato niaton BM paratoni athon ^ 1| 9 eschaton 

11 ideoque — nouissimum 
12 tractum] carmen coniecii 



ABM 

seclusi 



10 mete A corr. nete BM 
I ob eodem B ob eadem AM 
Santenius l. c. p. 310 || a^crihitur] accinitur Santenius l. c. || 14 lam- 
bus Keilius: lambum ABM iambicum s|| 16 mala] Horatius epod. 
10, 1 II 17 meauium ABM^ 18 parato iambizin ABM 

2* 



20 t>E VIRIS INLVSTRIBVS 

chilochus et Hipponax, apud Romanos Lucilius et Catullus 
et Horatius et Bibaculus. 

^* Satura dicitur carmen apud Romanos nunc quidem 
maledicum et ad carpenda hominum uitia archaeae comoe- 
diae charactere conpositum, quale scripserunt Lucilius eto 
Horatius et Persius. sed olim carmen quod ex oarils po0- 
matibus constabat satura uocabatur, quale scrTpsermit Pa* 
cuuius et Ennius. satura auteoi dicta siue a satyris^ quod 
similiter in hoc carmine ridiculae res pudendaeque dicuntur, 
quae uelut a satyris proferuntur et fiunt: siue satura aio 
lance, quae referta uariis multisque primitiis in sacro apud 
priscos dis inferebatur, eta copia ac saturitate rei satura uo- 
cabatur; cuius generis lancium et Vergilius in georgicis 
meminit; cum hoc modo dicit: 

lancibus et pandis funiantia reddimus exta , 15 

et 

lancesque et liba feremus: 

Isq. Quintilianus X 1, 90: Mambus non sane a Romanis celebra- 
tns est ut proprium opus, quibusdam. interpositus ; cuius acerbiias in 
Catullo Bibaeulo Horatio, quamquam illi epodos interueniat, reperie- 
tur.' 

3 — p. 22, 2 Schol. Pers. cod. 15ern. 065 e descriptione lahni: *Satyra 
genus est lancis nariis frugfum generibus plenum quae referta sacriti- 
ciis Veneri cousueuit inferri. dicta autem satira a satnritate i. e. ab 
habundantia, unde in dioro I^iberi patris ministri uino atque epulis 
pleni saturi appellabantur: inde scriptum poematis satirici hunc titu- 
lum accepit quod personis factisque satiata abundare uideo (1. e. ui- 
detur). Vel satyra di<:itur apud liomanos carmen maledicum et ad car- 
penda hominum uitia componitum quale scripserunt Lucilius hor^tius et 
persius. at olini cannen quod e uariis poenmtibus constabat satira uo- 
cabatur quale scripseruut pacuuius et emilius (irnmo Ennius). Satyra 
autem dicta siue a satyris quod similiter in hoc carmine ridiculae re- 
spuendeqiie (U e. res pudendaeque) dicuntur quasi uelut a satyris pro- 
ferantur siue a satura lance , quae referta uariis multiique primitiis 
diis inferebatur et a copia et a safrietate rei ^satura uocabatur. alii 
autem dictam putant a leg^e satjra, quae uno rogatu multa simul ca- 
piebat, quod scilicet in huiusmodi carmine nxulta poemata comprehen- 



1 catulus ABM \\ 2 uiuacuhis JBM || 3 Satyra ABM \\ Siityra 
est carmen apud romanos non quidem apud graecos* maledicum ^ 
4 archeae j4BM\\'b quales JM \\ 6 sed scripsi: et J^M \\ 7 satyra 
BM satira A \\ quales AB \\ 8 satyra ABM \\ 10 satyra a lance AB 
satyra lante M a satyra lance 5 || 1 1 in sacris Cereris inferebatur $ 
II 12 priscos diis BM priscordis A \\ ac om BM\\ satyra AM satira 
B \\ 15 lancibus] Verg, georg. II loi^ 17 lancesque] Verg. georg, II 
394 



DB POETIS 21 

siue a qnodAm genere farciminis, quod multis rebus refer- 
turo saturam dicit Varro uocitatum. est autem hoc positum 
in secundo libro Plautinarum quaestionum: *satura est ilua 
passa et polenta gt nuclei pini ex mulso consparsi. ad haec 

5alii addmxt .et de maio punico grana'. alii autem dictam 
putant a l^;e satura, quae uno rogatu mult^ simul conprehen- 
dit, quod soWicet et satura (uno) carmine multa simul poemata 
confrehendantur. cuius saturae legis Lueilius meminit in 
primo : 

10 per saturam aedilera factum qui legibus soluat, 

dantur. satira est f^euns clarnl i. disci uel lancis et dr. a satietate 
eo qnod plena conuiciis et reprehensionibus est hominum, satirae pro- 
prium' e. q. s. v. Pers. ed. lahn. p. 241. Quintilianu.s X 1, 03sqq. : ^Satira 
quidem tota nostra est, in qua primus insignem laudcm adeptus Luci- 
lius quosdam ita deditossibi adhuc habet amatores, ut eum non eiusdem 
modo operis auctoribus sed oninibus poetis praeferre non dubitent. ego 
quantum ab illis tantum al) Horatio dissentio, qui Lucilium fluere lu- 
.iulentnm et esse aliquid quod tollere possis putat. nam eruditio in eo 
«ira et libertas atque inde acerbita.set abtindantia salis. multum est 
tersior ac purus magis Horatius et, non labor eius amore, praecipuus. 
multnm et uerae gloriae quamuis uno libro Pcrsius meruit. sunt clari 
hodieque et qui olim nominabnntur. alterum illud etiam prius satirae 
genus sed non sola carminum uarietate mixtum condidit Terentius Varro, 
nir Bomanorum eruditissimus. plurimos hic Jibros et doctissimos com- 
posuit, peritissimns linguae Latinae et omnis antiquitatis et rerum Grae- 
carum nostrarumque , plus tamen scicntiae collaturus qiiam eloquentiae.' 
Euanthius de fabula: *quod primo Lucilius nouo conscripsit modo, ut 
poesin inde faceret, id est nnius carminis nlures libros. ' Lydus de mag. 
p. r. 1 41 : *PCv^<ova xal *Aa%riQav %aX BXsaov xat tovg allovg tcov JTv- 
d^ayoQfov (ShCqccv %al BXataov ¥,al tovg aXXovg tfov (pXva7ioyQa<p(ov 
coni. Reuvens) tofisv ov pLi^Qoag Sidayfidtmv Snl trjg fisyaXrjg ^EXXadog 
ysviad^at tiad^TjyTjtdg , xofl dLacpeQovttog tov 'Piv&(ova, og e^afiitQOig 
fyQa^tlfS 7tQ(otog ncofimdCav * . I| ov 7tQ(otog Xapdav ^dg (^(poQfidg AovnCXtog 
o^PcofiaCog ^poiTxotff ^nsaiv siitofKpSrias. fisd"'* ov x«l tovg fist' avtov^ 
ovg TiaXovai Poaaaioi aatvQi-KOvg, oi vscotSQOi tov KQatCvov xal Ev- 
noXiSog xaQaiitifQa ^rjXoiaavtsg ^ totg filv rCvd^covog fistQoig totg dh 
xmv fLvrjfiovsvd^svroav diaavQfiOtg XQriadfisvoi , trjv aatvQiyii^v iyiQutvvav 
luofKpdCav ^ 'OpocTfcog fihv ovx f^oD fqg tsxvrjg x^Qf^^v, IlsQaiog 8\ zbv 
noiritriv 2k6(pQ0va fiiffnaaad^ai ^sXodv to Avno^pQOVog naQi^Xd^sv dfiav- 
QOV TovQvog dh %al lovpsvdXiog xal IIstQoivLog, avto&sv tatg Xol- 
doQCaig ins^sXd^ovtsg , tov aatvQiyiov vofiov naQitQooaav. Isidoms origg. 
VIII 7, 8: *Satyrici autem dicti siue quod pleni sint omni facundia siue 



2 satyram ABM [| uocitatam codex Scioppii susp, lect. F /^ || 3 
satyra ABM || uua] ubi 5 || 4 polenta muclea {corr. nuclei) M |j pini 
et mubo conspersi codex Scioppii pinei mulso conspersi Putschius || 
6 conprehendit 0. lahn. : conprehendat ABM || satyra ABM || 7 uno 
(tdd, 0, lahn. || carminae M cannina'.4 |' carmina multa simul et 
poemata g |f 8 satyrae AB satyra M || 10 satyram ABM || quis con- 
iecit L Dousa Lucilii sat, reL i ^p. 24 



22 DE VIRI8 INLVSTRIBV8 

et Sallustius in lugurtha: ^deinde quasi per «aturam sen- 
tentiis exquisjtis in deditionem accipitur*. 

4* Pylades Cilix pantomimuS) cum ueteres ipsi *cantar.ent 

adque saltarent^ primus Romae chorito et fistulam sibi prae- 
cinere fecit (a. 732). 5 

I 

5* LIVIVS tragoediarum scribtor clarus habctur Tt «. 567): 

a satnritatc et copia: de pluribus enim simul rebus loquuntur: seu ab 
illa lance, quae referta diuersis frugum uel^pomorum generibus ad 
templa gentilium solebat deferri: aut a satyris nomen tractum qui in- 
ulta habent ea quae per uinolentiam dicuntur. * 

p. 20, 7 sq. Porph. Hor. sat. I 10, 46: *item Enninm qui quatuor 
libros saturarum reliquit ac Pacuuium huic generi uersificationis non suffe- 
cisse' (Horatius ait). ^ 

4* Hieronymus 01. 189, 3. Macrobius Sat. II 7, 18: *hic (PylaZf 
des), quia ferebatur mutasse rudis illius saltationis ritum,, quae apu^ 
maiores uiguit, et uenustam induxisse nouitatem, interrogatus ab Au- 
g^sto, quae saltationl contulisset, respondit: 

AvX^v cvqiyycov t* ivonriv ofiaSov t' dvd^Qtonav.* 
Ceterum non recte Scaliger Hieronymum insimulat, eum Pyladis inven- 
tum cum Liviano (cf. Livius ab urbe condita VII 2) confudisse. 

5* Hieronymus Ol. 148, 2. Cicerq Brut. 18, 72: *atqui hic Liuins 
primus fabulam C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano cohsulibus docuit, 
anno ipso antequam natus est£nnius, postRomam conditam autera quarto 
decumo et quingentesumo , ut hic ait, quera nos sequimur. est enim 
inter scriptores de numero annorum controuersia. Accius autem a Q. 
Maxumo quintum consule captum Tarento scripsit Liuium, annis XXX 
pofit quam eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis 
commentariis inuenlmus, docuisse autem fabulam annis post XI, C. Cor- . 



In Hieronymianis excerpiis recensendis his subsidiis usus swn: 
B^=^Bernensis 219 olim Bongarsianus (Floriacensis) s. VIII ^maius- 
culis litteris ante annos DCCCXXVII scriptus (a. 782) omnium vetus- 
lissimus et luculentissimus' Scaliger in praef. anim. in Eusehi chro- 
nicon. contuli e descriptione eius a Ritschelio conparata. P=Petavia- 
nus , nunc fortasse Beginensis, cf. Montfaucon bibl. bibl. I Catal. hibl. 
Al. Petavii p. 85: ^ Eusebius Caesariensis chronicon 1165^ . etiam 
Petaviana fragmenta (cf. Pontacus p. 21 ed. Vall.) in eadem biblio- 
iheca extani. cf Montf. ihtd.: ^ Fragmenium eiusdem 1217, 2S4\ 

1 et salustius M, om. B || in lugurttia] cap. 29 [| satjram ABM 
I 3 Cilex j9P II 4 ^ Scal. \\ 5 fecit in B lacerato folio periii \\ 6 Liuins 
scripsi: Titus Liuius B (Scal.) ^ MvrjfioviTiov agjdXfia. Praenomen 
eius erai Marcus non Tiius ' Scaliger. Immo fuii Lucius neque error 
Hieronymo sed librariis iribuendus esi || scriptor (Scal.) 



DE POETIS 23 

qui ob ingenii meritum a Liuio Salinatore, cuius liberos 
erudiebat, libertate donatus est. 

II 
NAEVivs comicus Vticae moritur {a. 552) , pulsus Roma 6 * 
factionfi nobilium ac praecipue Metelli. 

nelio Q. Minucio consulibus (a. 565), ludis luuentatis quos Salinator Se- 
nensi proelio uouerat. in quo tantus error Acci fuit, ut his xonsulibus 
XXXX annos natus Ennius fucrit: cui si acqualis fuerit Liuius, minor fuit 
aliqnanto is qui primus fabulam dedit quam ei qui multas docuerant 
ante hos consules ct Plautus et Naeuius.' Cassiodorius (ex Liui ab 
urbe condita lib.XX): ^C.MfCmifius et Q. Valerius (a. 515 adscripttan errore 
librariorum). his coss. ludis Romanis primum traf^oe.dia ct comoedia a 
L. Liuio ad scenam data.' Gellius XVJI 21, 42: * consulibus Claudio 
Centone Appii Cacci filio et M. Sempronio Tuditano primus omniura 
L» Livius poeta fabulas docerc Komae c^epit. ' — C. F. Hermannus in 
progr. Gotting. 1848 p. 3 probabiliter coniecit Hieronymum codem quo 
Aecium errore lapsum esse, qui alteram Tarenti expugnationem cum 
priore confunderet Liviumque Salinatorem illum putaret, qui victoriam 
feenensem rettulerat: nisi mavis statuere a Suetonio errore Acci comme- 
niorato Hieronymum quae erat elus neglegentia Acci notationem cum 
Suctoniaha commutasse. 

6* Hieronymiis Ol. 144, 3. Cicero Brut. 15, 60: his (Cethego et 
Tuditano) consulibus (a. 550), ut in ueteribus commentariis scriptum 
est, Nacuius est mortuus: qnamquam Varro noster dili^entissumus in- 
uestigator antiquitatis putat in hoc erratum uitamque Naeui producit 
lon^us.' cf. Ritschelii Parerga p. 50. Suetonius Varronem sccutus esse 
videtur.* — Gellius XVII 21, 45: 'eodemque anno (a. 519) Cn. Naeuius 
poeta fabulas apud populum dedit, quem M. Varro in libro de poetis 
primo stipendia fecisse ait bello Poenico primo, idque ipsum Naeuiftm 
dicere in eo carminc quod de eodem bello scripsit.' Idem III 3, 15 r 'si- 
cuti de Naeuio quoque accepimus, fabulas eum in carcere duas scrip- 
sisse, Hariolum et Leontem, cum ob assiduam maledicentiam et probra 
in principes ciuitatis de Graecorum poetarum more dicta in uincula 
Romae a triumuiris conieotus esset. unde post a tribunis plebis exemptus 
cst, cUm in his quas supra dixi fabulis delicta sua et petulantias 



erani ille el haec olim Pauli Pelavi in suprema curia Parisiensi sena- 
loris regiiy cuius beneficio el ad Scaligerum et ad Pontacum delatus 
est. ^optimae notae^ Scaliger l, c. huius scripturas muUis locis Ponta- 
cus in castiga^onibus el notis ad' Eusebi chronicon protuUt: unde di- 
ligenier excerpsi, etiam ScaUger nonnumquam eius ieciiones comme- 
morai, F= Freherianus , deinde a M. Frehero ScaUgero (cf, l, c.) 
dono daius, nunc Leidensis (cf. Calal. Lugd. Bat, p. 339 Manuscr, 
gr, et cat, legati ScaUgerani 14) s. VI III ineunte ieste GeeUo scriptus. 
^luculentus ei opiimae noiae^ Scaliger l. c, huius scripiurae paucislocis 
a ScaUgero enoiatae.praeierea ScaUgeri scripiuram adscripsi: con- 
sensum eius cum editione H. Stephani Paris, (1512) sic significavi: 
(Scal), 

1 ingenti i? || 3 Neuius P 



24 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

III 

7* PLAVTVS ex Vmbria Sarsinas Romae fii^oritur (a, 554): 

qui propter annonae difficultatem ad molas manuarias pistori 
8Q locaverat, ibi quotiens ab opere uacaret scribere fabulas 
solitus ac uendere. 

IIII 
8* xjviNTVS ENNivs poeta tTarenti nascitur (a. 515): quis 
a Catone quaestore Komam translatus habitiluit in monte 
Auentino , parco admodum sumptu contentus et unius ancillae 
ministerio. . ^ 

dictorum, quibus multos ante laeserat, diluisset/ Pseudo-Asconius in act. 
1 Verr. 29 p. J40, 10: ^dictum facete et contumeliose in Metellos an- 
tiqutlm Naeuii est: Fato Metelli Romae fiunt consules. cui tunc Me- 
tellu« consul (a. 548) iratus uersu responderat senario hypercatalecto, 
qui et saturnius dicitur: Dabunt nmlum Metelli Naeuio poetae.' Oellitis 
I 24 , 1 sq. : *Trium poetarum illustrinm epigr^mmata , Cn. Naeuii Plauti . 
M. Pacuuii, quae ipsi fecerunt et incidenda sepulcro suo reliquerunt, 
nobilitatis eorum gratia et uenustatis scribenda in his commentariis esse 
duxi. epigramma Naeui plenum superbiae Campanae, quod testimoniura 
esse iustum posset, nisi ab ipso dictum esset: 

Inmortales mortales si foret fas flere , 

flerent diuae Camenae Naeuium poetam. 

itaque postquam est.orci traditus tbesauro, 

obliti sunt Komae loquier lingua Latina. ' ' 

7* HieronymusOl. 145, 1. Cicero Brut. 15, 60: *nam Plautus P.Clau- 
dio L. Porcio uiginti annis post illos quos ante dixi coss. mortuus est Ca- 
tone censore. ' cf. Ritschelii Parerga p. 47. Gellius XVII 21, 47: *atque 
non nimium longe (jyost sumptum hetlum adversus Poenos secundum) M. 
Cato orator in ciuitate et Plautus poeta in scena floruerunt.' unde 
apparet aut ipsum Hieronymum aut librarium aliquem pro *claru8 ha- 
betur' 'moritur' scripsisse. Hertzius *moratur' coniecit, quod ab usu chro- 
nographorum alienum est. — Quintilianus X 1, 99: 4n cdmoedia maxime 
claudicamus, licet Varro Musas, Aclii Stilonis sententia, Plautino dicat 
sennone locuturas fuisse, si Latine loqui uellent' e. q. s. Gellius III 
3, 14: 'sed onim Saturionem et Addictum et tertiam quandam, cuius 
nunc mihi nomen non subpetit, in pistrino eum scripsissc Varro et 
plerique alii memoriae tradiderunt, cum pecunia omni, quam in operis 
artificum scenicorum pepererat, in mercatibus perdita inops Romam 
redisset et ob quaerendum uictum ad circuraagendas molas, quae tru- 
satiles appellantur, operam pistori locasset.' Gellius I 24^: 'epigramma 
Plauti, quod dubitassemus an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum 
esset in Ubro de poetis primo: 

Postquam est mortem aptus Plautus, comoedia luget, 
scaena est deserta ac dein Risus Ludus locusque 
et Numeri innumeri simul omnes conlacrimarunt.' 
8* Hieronyraus^I. 135, 2. 9* Hieronyraus 01. 153, 1. Cicero Bnit. 



1 moritur] clarus habetur Riischelius moratur Hertzius |] 2pipto- 
x^mScal, II SuaeassetScrt/. || scriberefabulas solitus acuendere(uin- 
dere S) B Scal. scribere fabulas ae uendere solitus P || 5 Q. (Scal.) 



DE POETIS 25 

Ennius poeta septuagenarjo maior articulari morbo perit 9 * 
(a. 586) sepultusque f ^^ Scipionis monumento uia Appia intra 
primum ab urbe miliarium: quidam ossa eius Rudiam ex 
laniculo translata adfirmant. 

V . 

STATivs CAECILIVS comoediarum scribtor clarus habetur 1 * 

18, 72: *atqiii hic Liuius primus fabulam C. Clandio Caeci filio et M. 
Tuditanu consulibus docnit , anno ipso ante quam natus est Ennius , post 
Romam conditara autem BXIIII.' Gellius XVII 21, 43: 'Claudium etTudi- 
tanum consul''^ secuntur Q. Valerius et C. Mamilius, quibus natum esse 
Q. Ennium poetam M. Varro in primo de poetis libro scripsit eumque 
cum septimum et sexa^esimum annum haberet, duodecimum annalem 
scripsisse idque ipsum Enniura in eodem libro diccre.' Cicero de orat. 
II 68, 270': *at illud Nasicae, qui cum ad poetam Ennium uenisset 
eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset domi non esse, Na- 
sica sensit, illam domini iussu dixinse, at illum intus esse. paucis 
post diebus cum ad Nasicam uenisset ?]nuiu8 et eum a ianua quaereret, 
exclamat Nasica se domi non esse. tum Ennius: Quid? ego non 
cognosco uocem, inquit, tuam? hic Nasica: Homo es inpudens. ego 
cnm te quaererem, ancillae tuae credidi, te domi non esse: tu mihi 
non credis ipsi.* Cicero Tuscul. I 15, 34: * Quid poetae? •nonne post 
mortem nobilitari uolunt? unde erpo illmd? 

Adspicile o ciues senis Enni rmiaginis formam: 

hic iiestnim panxit maxuraa facta patrum. 
mercedem gloriae flagitat ab eis quorum patres affecerat p^loria: idemque: 

Nemo me lacrumis decoret nec funera fletu 
faxit. cur? uolito uiuus per ora uirum.' 
Cetenim Kudiae vel Rudiis natus erat Ennius; Tarenti vero veri 
simile est eum educatura Graecisque litteris institutum esse. cf. Fr. 
Kitter. Zeitschrift f. .Alterth. 1840 p. 370. quod cum narrasset Sueto* 
nius, Hieronymus ha» duas urbes confudit. — In monte Aventino erat 
aedis Minervae in qua consistebant scribae histrionesque. cf. Festus p. 
333. O. lahn. Berichte der sachs. Ges. d. W. VIII 1856 p. 296 sqq. — 
Praeterea in eo quoque indiligens fuit Hieronymusquod Ennium in Sci- 
pionis monumento sepultum tradit; ubi tantum cius effiffiem ex raar- 
more positam esse testantur Cic. pro Archia 9 Liv. XXXVIII 56 Ovid. 
A. A. III 409 Val. Maxim. VIII 14, 1 Plin. N. H. VII 30, 114. corpus 
in laniciilo conditum esse ipsa Hieronvmi quae secuntur verba ' ex lani- 
culo' evincunt. — *Cicero autem ^od eundem anno ante, Q. Marcio 
Philippo itemm et Cn. Servilio Caepione coss. obiisse tradit (Brut. 20, 
78: *C. Sulpicio Gallo praetore ludos Apollini faciente, cum Thyesten 
fabulam docuisset'), huius potius erroreiu esse arbitror, qui cnm numero 
rotundo ipsos LXX annos explesse croderet (cf. de senect. 5), compu- 
tando ad illos consules delatus est. ' C. F, Hermannus 1. c. p. 4. 

10* Hieronymus 01. 150, 2. Gellius XVII 21, 49: *neque magno 
intcruallo postea Q. Ennius et iuxta Cae6ilius et Terentius* (fuit). 
Idem IIII 20, 13: * Caecilius quoque ille comoediarum scriptor inclu- 
tus sermis fuit et propterea nomen habuit Statius. sed postea uersum 
est quasi in cojpiomen, appellatusque est Caecilius Statius.' — vv. *En- 



1 poetaeta B ]| periit {Scal) \\ 3 Rudiam BP {Scal, et Pontaco 
auctorihus) Eodiam ^ |1 5 Cecilius B \\ scriptor (ScaL) 



26 DE VIRIS INLV8TRIBVS 

(a. 575) natlone Insuber Qallus et Ennii pfimum contuber- 
nalis ; quidam MediolanenB^m ferunt. mortuus est anno post 
mortem Ennii et iuxta laAicuIum sepultus. • 

VI 
11 pvBLivs TERENTivs AFEB, Karthagine hatus, senliit 

Romae Terentio Lucano senatori, a quo ob ingenium et for-A. 
mam non institutus modo liberaliter, sed et mature manu 
missus est. quidam captum esse existimlint: quod fieri nullo 
modo potuisse Fenestella docet, cum inter finem secundi 
Punici belli et initium tertii et natus sit et inortuus. nec si 
a Kumidi^ aut Gaetulis captus sit, ad dominum Eomanumio 

nii primum oi^ntubernalis' explicat O. lahn. Berichte d. sHchs. Ges. d. W. 
VIII 1856 p. 298. — Quintilianus X 1, 99: *in comoedia maxime claudica- 

mns licet Caecilium ueteres laudibus ferant' e, q. «. cf. Varro ap. 

Charis. p. 241 , ap. Non. p. 374 llor. ep. II 1 , feO Gelliu» XV 24. 
,. 5; p. 28, 3. 8, p. 32, 15 Hieronymus 01. 155, 3 {a. 596): *Publiu8 To- 
rentins Carthaginiensis (Carthaginicnses B) comoediarum scribtor, ob 
ingenium et formam libertate donatus, in Arcadia (Archadia B) mori- 
tur. qui pfimam Andriam antequam acdilibus uenderet, Caecilio (Cae- 
' lio^ P) multum sc miranti legi*.* — *Metachronismus unius ani^i* Scal. 

l iiisuper B \\Z iuxta eum in laniculo coni, C, F, Hermannus 

Vitae Terenlianae hi codices praesto fuerunt: A :*= Parisinus 
'niembr. 7920 saec. x/, olim Petri Danielis B=:Parisinus charL 792 J 
saec. XV C :^ Leidensis membr. Voss. 1S6 saec. xr D=J)resdensis 
membr.-chart. Elecl. 539^, Reg. D. 101 saec. XV: qui ubi propier 
evanidam scripturam legi non potuit , sic [D] notatur E == Vrbinas 
membr. 3f)J saec. xv F = Beginensis membr. 1496 saec. xv G — 
Neapolitanus membr. mus. Borbon. 411 saec. xv Z=editio princeps 
Donali Bomana anni 1472. Praeterea Ald. nobis est Franc. Asu- 
lani Aldina anni 1517 , St. Bob. Stephani Parisina anni 1529, Vet. 
Aldo aliqua vetustipr» principe posterior. a. et h notis manus pr, et 
sec. signatur || 4 affer A \\ kartagine BCD. cartagine A. cartaginense 
Ea, cartbaginense -E6. carthagiuQ ceteri \\ seruiit Bothius. seruit A, 
om. D. seruiuit ceieri \\ 5 rome BCDZ || P. Terentio e * suo manu- 
scripto' Pighius Annal. ii ^ p. 347, Osannus Anal. p. 2/]] senatore A. 
om. BCD II 6 matur^^ A. ne G. om. Ea || 7 est om. EZ || quide A |j ul- 
lo (7 II 8 potuisse om. C \\ inter fihem A. in fine ceteri [D] || 9 bclli 
punici DEG, Vet. belli Z..punici belli natus sit F \ initio BF. ante 
initinm EZfDJ \ tercii ^ |j et natus sit et Biischelius: natus sit rt 
Ald. natus est et libri, nisi quod natus est G, prorsus om, F \\ mor- 
tuus om. G\\nc G ||*si animidis A \\ 10 aut F, Vet. et ceteri [D] || ge- 
turis A. gentulis F. gctulis celeri || sit om. G || ad dominum lac. 
Gronovius. ad ducem (vel adduce) libri. Graviora moliius adduci Ro- 
mam ibique uenire pereleganter Schopenus 



i 

DE P0ETI8 27 

peruenire poluisse, nullo commercio. inter Italicos et Afros 
nisi post deletam Karthaginem coepto. hic cum multis nobi- 
libus familjiariter uixit; sed maxiiAe cum Scipione Africano 
et C. Laelio, quibus etiam corporis grati^ conciliatus existi- 
smatur. quod et ipsum Fenestella arguit, contendens utroque 
maiorem natu fuisse. quamuis et Nepos aequales omnes 
fuisse tradat et Porcius suspitionem de consuetudine per haec 
• faciftt:* 

Dum lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit, 
10 Dum Africai^ uocem diuinam inhiat auidis auribils^ 
Dum ad Philum se cenitare et Laelium pulchrum putat^ 
Dum in Aibanuin crebro rapitur ob florem aetatis suae: 



3; iO;** #8, 4; p. 30, 3 Donatus in Adelph. prol. 15: 'homines 
Koaii.ES~: ^oqlitncm Africanam signiiicat et Laelium 'Sapientem et Fu- 



- 1 potuisset St II commertio E. comertio CZfDJ \\ italiquos A. 
ytalicos CD. italos F \\ 2 debellatum D \\ kartaginem BCD. carta- 
ginem A. carthaginem ceteri \\ cepto JBF. capto C \\ 3 affricano 
BCD. apbricano Ei |j 4 C. JF. cura ceteri \\ lelio BCDZ \\ etiam] et 
BC II gratia om. C. pulchritudine B. flore D \\ conlians El^b et {h. 
e. etiam) D || arguit] docet -^ H 6 natu maiorem F. maiorem nam' 
E II et Rothius. ex A. cor. BCD, comelius EZ. et comelius Fj St || 
equales ^ || 7 tradat A. tradit eeieri \ et] sed G || Porcius St. por- 
tius libri^ nisi quod potius 6? H suspitionem AEZ. suspicionem DF. 
snspictionem G. om. BC \\ hoc D \\8 fecit G^9 — jt>. 28 , 7 Non satis 
felicem in his restituendis operam Scaliger consumpsit Animadv. in Eu- 
seh. p. 144 sq. ed. alt.. infeliciorem Boihius in Beckii Comm. soc.phil. 
Lips. /, p. 34 sq.y infelicissimmm Walchius Emend. Litiian. p. 143 
sqq. Nec muUum profecit Rothius || 9 lasciuias BC \\ laudes f ucosas 
A^ Wolfius. fucosas laxides BCG. fuscosas laudes -£^7^2». furiosas da- 
des D II 10 affricam CD \\ uocem diuinam inhiat Muretus. uoce dum 
et inhuius et A. uoce diuina inhiat ceteri, nisi quod iniat P, inihat 
C 11 auribus auidis ^ || U Philum Rothius. firu A. furium ceteri [| se 
om. F \[ coenitare j&^, Vet. coemitare*Z. centare A. cantaro -(iJ. 
coemptac B. coemptare C. coenare Wolfius se ad Furium transpo- 
tiens [1 lelium ABCDZ \ pulchmm putat A^ Ald. putat pulchmm 
ceteri || 12 Dum in Albanum crebro rapitur expulso glossemate 
Ritschelius. dum se amari ab his credat crebro in albanum rapit" 
{h. e, rapitur) "A. dum se amari ab his credit crebro ((fraebro F) in 
.albanum rapi ceteri (nisi quoct rapido pro rapi ob G): ubi hisce 
Ald. Alia olim via inita est Parerg. Plaut. I, p. 637 sq. (Mus. Rkcn. 
n. I,p. 148 sq.) \\ ob A, St.%.d ceteri praeier G \\ etatis BZ || sue £Z 



28 DE VIRIS IN^VSTRIBVS 

Suis postlatis rcbus ad summam inopiam redactus est. 

Itaque-ex conspcctu omnirnn abit in Graeciam terram ultumam. 

Mortuos Stymplialist Arcadiae oppido. nil Publio 

Scipio profuit, nil illi Laelius, nil Furius, 

Tres per id terapus qui ^gitabant nobiles facillume. ^ 

Eoruui ille opera ne domum quidem habuit conducticiam, 

Saltera ut ^sset, quo referret obitum domini seruolus. 
Scripsit comoedias sex. ex quibus primam Andriam cum 
aedilibus daret, iussus ante Caecilio recitare ad cenantem 
cum uenisset, dicitur initium quidem fabjilae, quod eratip 

rium Philum/ Item in v. 17: *in bello: Scipionis. in otio: F.urii Phili. 
IN NECOTio: Laelii Sapientis/ > 



1 Suis postlatis Riischelius, post sublatis A, ipsus jsublatis EG^ 
St, ipsis sublatis ceteri, Suis spoliatus Bezzenhergerm te§te Fleck' 
eiseno, ipsus . . . Suis ablatis (ctm lacuna) Wolfius j|- 2 -ex A, e ce- 
teri II abit in Graeciam terram Scaliger, abit greciam in terram A: 
(unde facUe abiit Graeciam in terram efficias), abiit in graeciam 
terram FG et , nisi quod grec. , E, abiit in greciam in terram DZ, 
abit in greciam Ba: abiit in greciam BbC, abiit Graeciae in ter- 
ram Boihius : pro quo potuerat etiam abit in Graeciae terram || ul- 
timam libri, fortasse intumam fuit || 3 Mortuos Stymphalist Ritsche» 
lius: cf, ad p,32, 15, mortuus estinfaloy^.mortuusestin pbalo BCDF. 
mortuus est in pbolo G, mortuus. est in stimplialo EZ, Mortuust 
Stymphalo Bolhius, in inserens post Arcadiae || arcadiae F, Ax- 
cadie Z. archaide B, arcliadiae ceteri || nichil A, nihil ceteri: 41 
sic prope constanter || Publio Ritschelius: qvod post repertum est in 
E. Publius F, Ald, P. A (et pr, quidem manu) ^ CDZ, p. B, ei. p. G 
II 4 Scipio .... . . seruulus infra iterant libri p, 33, \\ scipioni E, 

sci. G fl profnit BCDEZ^ sup, scr, Gji, mrg. F, om. GaF. ei profuit A 
\\ illi A, ei ceteri \\ lelius ACDZ. lucius B. L. G \\ uil sic E \\ Furius] F. 
G II Furius tres] siministros A, sed furius tresmr^. m. rec, \\ 5 id JVol- 
fius, idera libriy item infra \\ qui om. B. qninD || agebant C \\ facillime 
libri II 6 ille sup, scr. Gb. om, Ga || opera AEZ, operam ceteri || ha- 
buit^ si abuit A. ille habuit G || conduccicia A, conductitiam ceteri || 
7 referet G |[ seruulo A. sefuulus ceteri || 8 comedias BCDZ \\ 9 edi- 
libus BCDZ II Caecilio ex Hieronymo post Crinitum de poet, lat, I, 
c, 8 Lilius Gyraldus de poel. hist. diatogo r///, p, 890 ed. Bas. a. 
1545, Muretus, Scaliger. caerio A. ce^rio B. cenam G. cerio ceteri. 
Acilio Pighius Annal. ii. p, 389, Vossius de poet. lat.p. 10 ed. Amsl, 
a. 1654 II recitare .... contempti om. A , nihil praeier ore servans 

I recitasse G || at C^ || cenatum G, cenam D || 10 quora D f| dicitur 
Th, Mommsenus, dictum est FG, dictus est ceteri || initium E, Vet, 
initio ceteri, [D] H quidam B || fabule D» fabula BC H quod om. BC 



DE P0ETI8 29 

contemptiore ttestku, in subsellio iuxta lectulum residens 
legisse, post paucos ucro uersus inuitatus ut accumberet ce- 
nasse una, dein cetera percucurrisse non sine magna Caecilii 
admiratione. et hanc autein et quinque reliquas aequaliter 

s popuio probauit : quamuis Volcatius in dinumeratione omnium 
ita scribat: 

Simitur Hecura sexta exclusast fabula. 
Eunuchus quidem bis deinceps acta est meruitque pre- 
tium quantum nuUa antea cuiusquam comoedia; octo milla 

t^nummum. propterea sumina quoque titulo ascribitur. t * 
♦ ♦*♦♦.♦*♦♦♦ ♦♦ 

> Donatui epimetro vitae Ter. v. 11: *Hecyra saepe exclusa , uix 
acta est.* Idem praef. Hec. p. 337" Lindenbr. : 'saepe exclusa haec co- 
moedia.' Adde comm. in Hec. prolog. I, 4. 11, 3. 7. 13. 20. 29. 

8 Donatus praef. Eun. p. 96: *acta est tanto successu ac plausu 
atquc suifragio, ut rursus esset uendita et ageretur itenim pro noua, 
proque ea pretium, quod nulli ante ipsam fabulae contigit, octo milia 
sestertium numerarei^t poetae.' Idem epimetro vitae Ter. v. 10: Snagno 
successu et pretio stetit Eunuchus fabula.' 



1 contentiore BCI> \\ in RUschelius, om. libri |1 lectum F || re- 

diens i? || 2 ueroj)aucos G |[ uersus imitatus 2>. uersus inci- 

tauit A cum quinque circtter litierarum lacuna: ul ab illo inlerci- 
disse conjicias || pro accumberet lacunam -0 |1 3 dein'^. deinde celeri 
l^percucurrisse A, precurrisse />. percurriese ceteri || Caecilii item 



ut antea p, 26, 0, caorii A, cerrii B, cerii CEFZ. cerei D, eorum G 
4 et] ex G [1 autcm] utinam C |] et om, G || qu'q3 B || alias reliquas D 
equaliter BZ. om. D 
nisi quod ualerius G 



I 

5 probant D \\ Volcatius .Z. uulcatius ceteri^ 
in dinumeratione Schopenus. de numeratione 

A. de enuScone B, de enumeratione ceteri. de remuneratione 
Mommsenus j| omnium ADF^ St. om. BCEZ. operum Bothius || 6 
scribat ADy St. scribit ceteri || 7 Simitur Ritschelius, sumetur AF^ 
St, sumeretur EGZ. submet'* B. submetur D. submeret C \\ h ura 

B. h^cira A. he cyra D. aecyra E, echira F. hechira G. Ecyra Z 
I exclusast duce Donato Ritschelius. ^his lihri^ ante Hecyra conlo- 
cata a Bothio. ex hisce Harius || 8 eunucus CD, Enuchus Z || 
dei[nceps] Ritschelius. die ABCDFG. om. EZ. de i[ntegro] fuit cum 
placeret || preciu ^ 1| 9 antea] alia DEZ || cuiusque ABD || cometlia 
ABCD II octo Rilschelius. viuh* B. Ide octo A. id est octo fvel wuj 
DF^ St, uidelicet octo EZ. l. vui C \\ milia numum EZ. milia nuni- 
morum AF et , nisi quod numorum , G. milia numerum D. numorum 
numorum B. numerum C \\ 10 summa quoque ADF, St. summo quo- 
que BEGZ. summoque. C \\ asscribitur B. scribitur D \\ Lacunam 
signavit Wolfius. intercidisse videntur qualia de fabulis ab ApoUo- 
doro et Menandro translatis Donatus prodidit in epimetro hmus vitae 



30 DE VIRI8 INLVSTRIBVS 

nam Adclphorum principium Varro etiam praefert principio 
Menandri. Non obscura fama est adiutum Terontium lu 
scriptls a Laelio et Scipione: eamque ipse auxit, numquam 
nisi leuiter se tutari conatus, ut in prologo Adelphorum: 

Nam quod isti dicunt maleuoli; homines nobiles » 

llunc aditttare assidueque una scribere, 

Quod illi maledictum uehemens esse existumant: 

P^am laudem hic ducit maxumam, quom illis placet 

Qui uobis uniuorsis et populd placent, 

Quorum opera in bello, in otlo, in negotio ^^ 

Suo quisque tempore usust sine «uperbia. 
uidetur autem leuius se defendisse, quia sciebat Laelio et 
Scipioni non ingratam esse hanc opinionem. quae tum inagis 
et usque ad posteriora tempora ualuit. C. Memmius in ora- 
tione pro se *P. Africanus' inquit *a Terentio personamis 



l prcfert Z. profert FG \\ 3 lelio BCDZ. L. G \\ scipione (nisi 
quod Sci. G) libri ceieri: Scipione, quibuscum familiariter uixit E, 
Vct, (iam a. 1477) ep, 27, 3 \\ eamqiie Schopemis. namque ^. candem- 
que F, eundemque G. eandem celeri || hauxit C.^axit Ba , axit Bb. 
uixit E [j numquam AEG, numquam enim cetcri || 4 leniter EZ 



se tutari] refutare M «e djtari F [D] || conat^ {h, e. conatus) A', 
conatur ceteri [D] [| ^t G jj prologo] r. 15 || 5 quid B. om. D || ipsi 



ABCDG II maleuoli A. maleuoli F. maliuoli ceteri |{ nobiles om, D 
6 Hunc] Eum libri Tcrentiani [] assidue una G^l uehemens esse 
AF, uehementer BCD. uehemens EZ || 8 Eam]'Esse G \ duxit G 
II maximam libri || quoiu] cum Ald, (e Terentio), Qd {h. e. Quid) A. 
qd' D, q F, quod ceteri || placeat GZ. placent E ( 9 quid A \\ uobis 
om. BCDGZ \\ '"uniuersis ead. m, G, uniuersis ceteri ] et om, BCD 
I placeat D || 10 operam G || ocio in negocio CDEF || II suo om, 
G II quasque A \\ tempore usus est (e Terentio) CEZ, usus est tem- 
pore F. usus est ceteri || 12 autem leuius se Ritscheiius. autem lae- 

lius autem A, autem se leuius BC et, nisi quod eu in ras., F^ item 
Ald. autem se lenius Z, autem lenius E. autem leuius G[D] |1 Laelio 
et Scipioni E, Vet, ex laelio ex scipionis A. ut lelii et scipionis 
BC, et lelii ex scipionis />. et laelii et scipionis F, per Lelii et 
scipionis G. et Leliorumx Scipioni Z, et Laelio et Scipioni Fleck- 
eisenus || 13 ingratiam B || que Z. qui G j| tum Ritschelius: quod posi 
repertum est in G. tamen ceteri \\ 14 superiora C || C. Memmius El- 
lendtius Proleg. in Cic. Brut. p. ixi ed. pr, C, memius A. Q. me- 
mius BC. Q. memmius EFGZ, Q. Mc B \\ 15 se A. se ait ceteri H 



DE P0ETI8 31 

mutuatuS; quae domi luserat ipse^ noiuine illius in scaenam 
detulit'. Nepos auctore certo comperisse se aii C. Laelium • 
quondam in Puteolano kalendis martiis admonitum ab uxorC; 
temperius ut discumberet, petisse ab ea ne se interpellaret, 

5 seroque tandem ingressura triclinium dixisse non saepe in 
Bcribendo magis sibi successisse: deinde rogattim utscripta 
illa proferret, pronuntiasse uersus qui suniin Heauton ti- 
morumeno : 

Satis pol proterue me Syri promissa huc induxerunt. 

loSantra Terentium existimat, si modo in scribendo adiuto- 
ribitf indiguerit, non . tam Scipione et Laelio uti potuisse, 
qui tuac adulescentuli fuerint, quam C. Sulpioio GallOf ho- 
mine 'd^jcto, quo consule [MegaIens]ibuB ludis initium fabu- 
iarum dandarum fecerit, uel Q. Fabio Labeone et M. Po- 



affricanus CD || inquit Riischelius cutn Schopeno, qui Ubri \\ a om. B 

\ personam om. E f| l que Z || domi luxerat BC, demulus erat A. 

domui luserat Bothius |j incenam A. in sc^nam E. in scoenam F. in 

seenam ceteri \\ 2 authore cerio />. aRCore cerio G. a reore cerio C. 

c 

areore cerrio B \\ (^. F \\ lelium BCDZ H 3 quodam E [| inputot lano 
W[| K^endis mattis A, Kal. martiis F^Vet. Kal. martii E. Kl 
iiiari. B. kl. mart. C chl. mart. D. kl. martii Z H monitum C || 4 
temporius DFb. temparins BC \\ petiss^ 4B. j)etiisse ceteri ]] ne se 
Bitschelius. ne libri \\ interpellaret A. interpolleretur F. interpella- 
retur ceieri \\ 5 seroque A. seruius B. seruis C. serius ceteri \\ tamen 
£p II ingressum A , Ald. ingressus ceteri \\ tridinium B \\ sepe Z\\6 
magis om. D \\ sibi successisse A. successisse sibi ceieri, nisi quod 

iss 

successe F \ deinde rogatus BG. de interrogatus C || 7 heautonti- 
merumeno E. e*autontumerumeno G. eautentumerumei\os F. eau- 

tantumerumenon D. entantumerumeno C. Versus sunt 723 (IV, 4, 
1) II 9 siri BC[D] |1 hic BCD. hunc EGa [| 10 Santra Erasmus in Fro- 

heniana Ba$. a. 1532. satra ABEFZ. sacra CGfDJ. Satras St || mo 
in ras. F \\ II lelio BCDZ \\ 12 qui .... fuere sup. scr, F \\ adu- 
lescentuli AFG. adolescentuli ceieri [| fuerint Ritschelius. fuer A. 
faeft D. fuere ceteri [] quam om. Z [0. A. (^. BCFZ. qui D. om. Ey 
Ald. II sulpicio A. sulpitio ceteri [| 13 quo consule Megalensibus Ril' 
schelius Parerg. Pl. /, p. 300. et cuius consularibus A, Rolhius. et 
consularibus D. et qui consularibus ceteri, nisi quod qui in ras. F. 
et qui ConsualiBus Muretus. et qui Cerealibus Tan. Faber. et qui 
Floralibus Mommsenus || fabularum dandarum fecerit AF. fecerit 
fabularum dandarum ceteri [| 14 quinto A || labiene A || Popillio 
Muretus. popillo A, popilio BCE ^ St. pompilio DFZ 



32 DE VIRIS INLVSTRIBV8 

pilliO; consulari utroque ac poeta. ideo ipsum non iuuenes 
• designare qui se adiuuare dicantur, sed uiros quorum operam 
et in bellb et in otio et in negotio populus sit expertus. 
Post editas comoedias, nondum quintum atque uicesiraum 
ingressus annum, eausa uitandae opinionis qua uidebatura 
aliena pro snis edere, seu percipiendi Graecorum instituta 
moresque quos non perinde exprimeret in scriptls, egressus 
urbe est neque amplius rediit. de morte eius Volcatius sic 
tradit : 

Sed ut Afer populo sex dedit comoedias, lo 

Iter hinc in Aslam fecit. nauem autem ut semel 
Consc^dit', uisus numquam est: sic uita uacai 
Q. Cosconius redeuntenl e Graecia perisse in m%ri dicit 
cum fabulis conuersis a Menandro: ceteri mortuura esse in 
Arcadia siue Leucadiae tradunt, Cn. Cornelio Dolabella M. i;, 



I ac] et F [j deo ^ || 2 designare sxip. scr, F. designasse EZ || 
adiuuari B, adiuuasse E. adiuuisse Z || dicantur Rolhim. dicun- 
tur A, designarentur D. dicerentur celeriy inras. F || 3ocio et in 
negocio CDEF || 4 comedias ABCDZ \\ nondum A^ Sl. om. celeri\\ 
quatQ B: quod quartum, non quantum, inierpretabatur ffasitis \\ ui- 
cesimum A, Rolhius, uigessimum2>. trigessimum 6. iv\^eBmvBLmceieri 
II 5 ingressus Rilschelius. egressus libri \\ annum] annuiii animi A f 
uitandae A. euitandae EF. euitande ceteri [] qua Vet. qui AB. quiaf 
ceteri \\ 6 prorsus D \\ percipiendi CDEGZ. percipienda.-r4iP. ad per- 
cipienda F \\ grecorum ABCDZ \\ statuta D\\7 non A^ Roihius. om. 
ceteri || exprimerent D || ira scriptis B^ sed inscriptis mrg. \\ 8 urbe 
Wiretus: urbem St. om. libri || redite A || Volcatius Z. uulcaims D. 
uulcatius ceieri || sic om. EGZ \\ 10 sex populo EZ \ dedit come- 
dias BCD et, nisi quod comoed. , EFG. edidit comedias Z. come- 
dias d.Q di A II 11 ite hinc A. inter liinc Z. iuter hinc inter hinc D '] 
nauem autem ut Rilschelius. nauem ut AG. nauim ut BCDF.- nauim 
cum EZ. et nauem ut Rothius \\ 12 inscendit B \\ nvisq^F \\ 13 Quiu- 
tus A j( cbsconius AG. cpnscotius B. constotius CD. consecius EZ. 
cossentius F || e] de G. a. Lindenbruchii ed. Francofurtensis , non^Pa- 
risina: guod Rothium fefellii || grecia BCDZ. gcia A [| perisseyiJ?. pe- 
riisse ceteri || dicit om. A J| 14 cum fabulis Ritschelius. cu. c. et um 
fabulis A. cum c. et viii. fabulis D. cum c. et octo fabulis B. cum 
centum et octo fabulis ceteri, nisi quod otto C \\ e menandro E. a 
menandro ceteri, Madvigius in Cic. de fin. Ij 3, 7 |[ 15 Arcadia Rit- 
schelius: atque ita Hieronymus. archadia stimphali libri, inierpolati e 
,p. 28 y 3: nisi quod arcadia EZ, stjmphali AB, in stimphali F. 
Arcadiae Stymphalo Erasmus \\ siue leucadie A. sinu leucadiae ce- 
teri^ nisi quodlem&die CDZ, leuchadie B. siue Leucadia Erasmus 



bE POETIS 33 

Puluio Nobiliore consulibus, morbo implicalum ex dolore ac 
taedio amissarum sarcinarum quas in naue praemiserat, ac 
simul fabularum quas noua^ fecerat. fuisse dicitur mediocri 
statura, gracili corpore, colore fusco. reliquit filiam, quae 
s^ost equiti Romano nupsit: itcm hortulos xx iugerum uia 
Appia ad Martis. quo magis miror Porcium scribere: ^Scipio 
nihil ei profuit, nihil Laelius, nihil Furius: eorum ille opera 
ne domum quidem habuit conducticiam'. Hunc Afranius 
quidem omnibus comicis praefert, scrlbens in Compitalibus : 

10 Terenti non consimilem dicas quempiam. 

Volcatius autem non solum Naeuio et Plauto ct Caecilio, 



Cn.] c. n. A. Gn. CD || comelio AFG. cor. celeri || marco E, 
0. 
et M. F II dolobella BCDGZ || l consulibus DEZ, consunts A, conV 

B, coss. CF II iinplicatum ex Ritschelius: implicitum ex Rothius, 

implicata ac ex A. implicitum acri ccleri [| *2 *tedio CDZ || ammissa- 

rura E. amississi D || sarcinarum A^ Vet. (a, 1512). fabularum ce- 

teri. satyrarum St |] quae D || naue Rilschelius. naue A. nauim F. 

naui celeri \\ premiserat Z. premisserat C \\ 4 colere B \\ reliquid A 

I iiliam om. BC, add. B mrg. || que Z [j 5 post A. om. ceteri || Ro. Z 

ortulos BCDF. ortos G || uia, non in uia, tibri || 6 apia D || Martis 

Schopenus. martis uillam libri \\ Porcium St. portum C. portium ce- 

teri II Scipio conducticiam sic Ritschelius. Quae in tibris 

sic interpotata sunt ^ p. 25 , ■/ sqq. : scipio nihil profuit nihil lelius 

nihil furius , tres per idem tempus qui agitabant nobiles facillime. 

corum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam, saltem ut 

esset quo referret obitum domini seruulus. Vbi singuiorum discre- 

pantia haec est: scipio nichil profuit A. scipio nil profuit GZ. sci- 

pioni nil profuit E, nihil publius scipio nil profuit F, nihil Publius 

Scipio profuit Ald, \\ nihil lelius nihil furius B. nil Lelius nil 

furlns F. nichil ledius. furius A, nihil ei lelius nihil furius ceteri \\ 

operam BCDF \\ quidem domum CG. "domum "quidem F. quid 

domum BD \\ habuit om. D \\ conducticia A, conclutitiam B. condu- 

titiam D. conductitiam ceteri |[ referre D \\ obitum . . . . • scribens 

om. G \\9 quidam D. quid B \\ prefert Z. praeferri BCF. om. D \\ scri- 

beres B || Compitalibus] v. 20 p. 144 Ribb, || 10 Terenti non consi- 

milem Ritschelius. terentii non similem A. terentio non similem c^- 

/en*, nisi ^?/0(/ similem non G, "similem "non F || dicas Ritschelius. 

di(5en8 iibri, dices Ald. || quempiam] q" i> || 11 Volcatius F: apud 

Geltium xr, 24, uulcatius BCEGZ. Vulcanus AD \\ neuio ABCDZ | 

ex plauto excelio A. et planco et celio D. et plauto et caecilio ce- 

teriy nisi quod cecilio BCZ 

SVETONI B£L. 3 



34 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

sed Licinio quoque et Atilio postponit. Cicero in Limone 
hactenus laudat: 

Tu quoque, qui solus lecto sermone, Terenti, 
Conuersum expressumque latina uoce Menandrum 
In medium nobis sedatis motibus efFers, 6 

Quiddam come loquens atque omnia dulcia miscens. 

itera C. Caesar: 

Tu quoque, tu in summis, o dimidiate Menander, 

Poneris, et merito, puri sermonis amator. 

Lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret uis, ,q 

Comica ut aequato uirtus polleret honore 

Cum Graecis, neue hac despeetus parte iaceres. 

Vnum hoc maceror ac doleo tibi desse, Terenti. 

3 Ausonius Protrept. 58: *Tu quoque, qui Latium lecto sermone 
Terenti Comis' — . 



l licinio A^ ^W. liuio ceteri [| et atilio A. et attilio B, et astir 
lio BC, et accilio F, et actilio G. om. EZ || postponi B || Gi. G, apud 
Orell. IV, 2 p. 566 |1 lunone G, milone 2>. Lino Vngerus Subsicivorum 
Brandenburgi Novi a. 18 5 4 editorum P- ^ || 3 terentii -^ || 4 expres- 
sumque] expressum BD, et pressum C || litina i> || 5 medium nobis 
A, medium populi BCG, medio populi DEZ, medinm certe F (j mo- 
tibus Barthius Advers. xxxiv, 7 : nisi moribus males. uocibus libri || 
affers ^ || Quiddam Pithoeus Epigramm. et poem. vet. p. 42 ed. 

Lugd. a. 1596. quida A, quidquid B^Vet. quidq F. quid quod ceteri\ 
atque A. ac ceteri \\ dubia dicensdulcia dicens G 11 misc^vi& Ritsche- 
lius, diceus libri, liuquens Ciceronis edd. vett. in fragmentts. pro- 
mens Scaliger Catalecl. p. 221 ed. Lindenbr. a. 1617 \\ 7 item A, St. 
om. ceteri || cosar ABZ. p. 783 Nipperd. \\ 8 tu in summis o St. tu 
in summisso A. tam submisso DEZ, non tam summisso BCFG \\ di- 
midietate FG (j 9 Pond-eris A \\ puris BC \\ 10 laenibus F || utinam] 

ut Ba, ut Bb 11 scriptis] uerbis Scaligerl. s. s. 1| uis. coraica ut A, 
uis comica aut E. nis coroica ut BZ et ut videtur ceteri, uis, Co- 
mica ut Bentleius in Hor. art. poet, 26 , JVolftus Miscell, p. 452 sqq. 
uis Comica, ut vulgo |1 II equato BZ i| palleret B || 12 grecis CDZ || 
neue hac Rothius. ueque h&c ABCDFG, neque in ha.c EZ \\ despectus 
Ey Ald. despecta ex AG, despecta ex F. despecta celeri || iaceret 

Z 1 13 doleo et maceror G || m^ceroy A || ac doleo F, Rothius. an- 
doleo A, et doleo ceteri || desse Ritschelius, dere A, deesse ceteri 

Suetoniana quae supra posita sunt ab hoc excipiuntur DONATJ 
epimetro : 



DE POETIS 35 



Haec Suetonius Tranquillus. nam duos Terentios poetas 

fuisse scribit Maecius, quorum alter Fregellanus fuerit Te- 

rentius Libo, alter libertinus Terentius Afer patria, de quo 

•nunc loquimur. Scipionis fabulas edidisse Terentium f val- 

:. legius in actione ait: 

Tuae quae uocantur fabulae, cuiaene sunt, 
Terenli? non has, iura qui populis dabat, 
Summo ille honore affectus, fecit fabulas? 

duae ab Apollodoro translatae esse dicuntur comico, Phor- 
lomio et Hecyra: quatuor reliquae a Menandro. ex quibus 
magno successu et pretio stetit Eunuchus fabula: Hecyra 
saepe exclusa, uix aeta est. 

Subiccimus discrepanliam scripturae: 1 Hec Z |1 Tran. G [| te- 
rentias AB || 2 Maecius Fleckeisenus conl. Bentleio in Hor. arl. poet. 
3S7 , Weicherto Poet, lat. rel. p. ^34 sqq. mactius A, metius ceteri || 
fregellanas DEZ, fragellanus BC. fragelliamis Q, flagellanus A. fle- 
gellanus F || fuerat BC || terenfius libo AF , St. T. libo G. terentius 
libertus ce/m || 3 T. Afer ^ || 4 fabulam KZ, fabulas ceteriy sed 
8 in ras. F \\ terentium A, Ald. T. G. tercntius ceteri \\ uallegius Aa 
F. MBlle^ns Ab, ualegius celeri, item codex ^ vetustissimus^ Italus 
Barthii Advers, n, 26, Valgius Erasmus. Valerius dubitanter Henr. 
Keilius Ephem. lilt. Hal. a. 1S40 m. Mart. p. 410 j| in actione St, 
BarthiuSy et aut sic aut in translatione Vngerus dc Valgii poem. 
p. 160. 443. inactione A. natione E, natione ceteri cum Jtalo. in 
Acteone Erasmus. in Auctione Scaliger || 6 — 8 Non satis horum 
cmendatio vel Scaligero successit vel Rutgcrsio Var. lect. /, 7 vel iambi- 
cos ietrametros comminiscenti Barthio vel Vngcro p, 15S vel Keilio || 6 
Tuae Windischmarmus in Welckeri Naekiiquc Mus, Rhen. /, p. 113, 
item Keilius. hae libri cum It., nisi quod he BZ || 6 quc BZ \\ fabule 
BCDZ II cuiaene sunt Bothius. cuiae sunt AEG , It. cuiuae sunt F, 
cuie sunt ceteri. cuius sunt St. cuius sunt , cedo coni. Erasmus , dic 
cuius sunt Oudendorpius^W 7 TerentiV non has, iura qui populis da- 
bat Ritschelius. uon has qui iura populis retentibus dabat A, sed 
terentius Ab mrg, non lias qui iura populis recensentibus dabat ce- 
teri, nisi quod num //. , populi KZ, recentionibus //. Non has qui 
iura Poblius gentibus dabat Scaliger et Poplius dabat gentibus 
transponens Fleckeisenus. leges gentibus vel reges gentibus in mon- 
stro scripturae latere Rutgersio visum , regua nationibus Barthio, re- 
gibus (ac populis) Keilio. nonne cum Rutgersio expetentes redar- 
guebat Naekius Valer, Cat, p. 210 || 8 Summo ille honore Ritsche- 
lius. summo honore libri cum It. , nisi quod sumo B. Honore summo 
Erasmus \\ fabulas fecit D\\9 due BZ \\ appollodoro BCE. appolo- 
doro Z. ApoUodoro Caricio (h. e. Carystio) Vita Ter. Ambrosiana 
(add. Rothiana in Mus, Rhen. n, J^n, p. ISS): quode cf. Parerg, PL 

3* 



36 bE VlRiS INLvSTRlBVd 

VII 
12* PACVVivs Brundisinus tragoediaruin scribtor clarus ha- 

betur (a. 600), Ennii poetae ex filia nepos, uixitque Romae 
quoad picturam cxercuit ac fabulas uenditauit: deinde Ta; 
rentum transgressus prope nonagenarius diem obiit. 

VUI 

13* L. ACCivs tragoediai'um scribtor clarus babetur (a. 6irt),b 

natus Mancino et Serrano eoss. (a, 5S2) parcntibus libertinis, et 
seni iam Pacuuio Tarenti sua scripta recitauit: a quo et fun- 

12* Hieronymus 01. 156, 3. Gellius XVII 21, 49: *et subinde et 
Pacuuius (post Ennium et CaecUiim Statium),'' Plinius N. H. XXXV 
19: *Proxime celebrata est in foro boario aede Herculis Pacuui poetae 
pictura. Ennii sorore genituB hic fuit clarioremque artem eam Ro- 
mae fecit gloria scaenae.' Horatiufi epist. II l, 55 sq.: 'Aufert Pacu- 
uius docti famam scnis, Accius alti.' cf. Velleiiis II 9 Quintilianus X 
- 1, 97 Gcllius I 24, 4: ^Epigramma Pacuuii uerecundissimum et puris- 
simum dignumque eius clegantissima grauitate: 

Adulescens tam etsi properas, te hoc saxum rogat, 

ut sese aspicias, deinde quod scriptum est legas. 

hic sunt poetae Pacuui Marci sita 

ossa. hoc uolebam nescius ne esses. uale.' 
Varr o "Ovoff Xvqag apud Non. p. 88, 4 (III Vahlen. p. 4, 6sqq.): 

*Pacui discipulus dicor, porro is fuit Enni, 
'Enniu' Musarum, Pompilius clueor. ' 
13* Hieronymus Ol. 160, 2. Cicero Brut. 04, 229: *ut Accius" 
isdem aedilibus ait se et Pacuuium docuisse fabulam, cum ille octo- 
ginta, ipse triginta annos natus esset.' Scaliger adnotat anno Hierony- 
miano (a. 615) fuisse Accium annorum XXXIII, memor ille ni fallor huius 
Ciceroniani loci. Gellius XVII 21, 49: 'et subinde et Pacuuius et Pa- 
cuuio iam sene Accius.' Geliius XIII 2: *Cum Pacuuius grandi iam aetate 
et morbo corporis diutino adfcctus Tarcntum ex urhe Homa concessis- 
set, Accius tunc haut paruo iunior, proficiscens in Asiam, cum in op- 
pidum ucnisset, deucrtit ad Pacuuiuin comiterque inuitatus plusculis- 
que ab eo diebus retentus tragocdiam suam cui Atreus nomen est 
desideranti legit. tum Pacnuium dixisse aiunt, sonora quidom osse 
quae scribsissct et grandia , sed uideri tamen ea sibi duriora paulum 
et acerbiora. Ita est, inquit Accius, uti dicis, neque id me sane pac- 
nitet; mcliora enim fore spero, quae doinceps scribam. nam quod in 
pomis, itidem, inquit, esse aiunt in ingeniis: quae dura et acerba 



/, p, 325 II translate CDZ H comice BCD || formio BC [] 10 et om. A || 

r 

ekyra A, hecira BC, aecyra E, Ecyra Z, echira DF, hechica G 
relique CDZ Ij 11 saccensu et Ea, successit et BCD || precio A \ eu 
nucus BCD || aecyra E, Ecyra Z. echira DG, haec ira A, haec 
echira F \\ 12 sepe A || uixata A 

l Brundisinus B Brundusiuus P (Scah) [| scriptor (Scal.) el sic 
semper \\ 2 Ennii poetae ex filia nepos om. ScaL cf. Plin. l. c. || 3 
uenditauit^/^uendidit Scal. \\ oLucius Scal. || ^Macino B || conss B 



DE POETIS 37 

9 

dus Aecianus iuxta Pisaurum dicitur, quia illuc inter colonos 
fnerat ex urbe deductus. 

VIIII 
TVRPiLivs comicus senex admodum Sinuessae moritur 14* 
(a. 651). 

X 

» LVCILIV8 poeta nascitur (\ a. 606). 15* 

C. Lucilius saturarum scribtor Neapoli moritur ac publico 1 6 * 
funere effertur (a. 651) anno aetatis f XLVI. 

nascuhtur , post fiant mitia et iucunda , sed quac gignuntur statim uieta 
et mollia atque in principio sunt uuida, non matura mox fiunt sed pu- 
tria. relinquendnm ig-itur nisum est in in^enio, quod dies atque aetas 
mitificet. ' — De Accio colonoPisaurensi cf. Hermannus 1. c. — Velleius II 
9, 2: *in tragoediis Pacuui atqne Acci, usque in Graecorum ingeniorum 
comparaiionem euecti magnumqne intcr hos ipsos facientis operi suo 
locnm, adeo quidcm ut in illis limae, in his paene plus uideatur fuisse 
sangoinis.* Persius I 76: *ueno8us liher Acci.' Quintilianus X 1 , 97: *Tra- 
goediae scriptores ucterum Accius atque Pacuuius clarissimi grauitate 
sententiarnm uerborum pondere auctoritate personarum. ceterum nitor 
et summa in excolendis operibus manus magis uideri potest temporibus 
quam ipsis defuisse. uirium tamen Accio plus tribuitur; Pacuuium ui- 
deri doctiorem qui esse docti affectant uolunt.* cf. Hor. ep. II 1, 56 sq. 
— Valerius Maximus III 7, II cf. O. lahn. Berichte d. s^chs. Ges. d. 
W. VIII 1856 p. 293sqq. — Quintilianus V 13, 43. 
14* Hieronymus 01. 169, 2. . 

1.5* Hieronymus 01. 158, 1. 16* Hieronymus 01. 169, 2. Vel- 
leius II 9, 3: *Celebre et Lucili nomen fuit (ante belium Iugurthinum)y 
qui sub P. Africano Numantino bello eques militauerat.' Quintilianus 
X 1, 93: *Satira quidem tota nostra est, in qua primus insignem lau- 
dem adeptus Lucilius quosdam ita deditos sibi adhuc habet araatores, 
ut enm non eiusdem modo operis auctoribus sed omnibus poetis prae- 
ferre non dnbitent. ego quantum ab illis tantum ab Horatio dissentio, 
qol Lncilium fluere lutulentum et esse aliquid qnod tollere possis pu- 
4at. nam emditio in eo mlra et libertas atque inde acerbitas et abun- 
dantia salis.' Gellius XVII 21, 49: *clariorque tunc in poematis eorum 
(Pacuvi et Acci) obtrectandis Lucilius fuit. * Horatius Sat. II 1, 30sqq. : 

*Ille uclut fidis arcana sodalibus olim 

credebat libris, neque si raare cesserat, uraquam 

decnrrens. alio, neque si bene; quo fit ut omnis 

uotiua patcat ueluti descripta tabella 

uita senis. ' 
Ubi *senis' aperte ad ipsos vitae annos referendum est; deinde certum 
est Hieronymum vv. *anno aetatisXLVI' ex Suetoniana vita more suo 
descripsisse, non computando eam aetatem adsecutnm esse. igitur non 
Hieronymi error fuit nec de errore Horatii cogitare velim. Quare pro- 
babile pnto in Snetoni exemplari nnmernm annomm cormptum fuisse: 
deinde Hieronymum annum natalem ant fatalem computando adsecu- 
tnm. In natalis igitur aut fatalis anni notatione Hieronymiana cor- 
ruptela latet. atqui natalis anni notationem Velleio Paterculo 1. c. 
dnce iam Baylius et van Heusde labefactarant. 

3 Sinuaesse B \\6 G. B Gaius P Cains (Scal) || Lucius BP 
satjramm B (Scal) 



38 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

XI 

17* TITV8 QViNTivs ATTA scribtor togatarum Romae moritur 

(a. 076) scpultusque uia Praenestina ad miliarium secundum. 

xn 

18* L. AFRANIVS ♦ 

XIII 

19* L. POMPONivs Bononiensis scribtor Atellanarum clarus 
habetur (a. 603). * 

XIIII 
20* TITVS LVCRETivs poeta nascitur (fd. 659): qui postea ama- 

torio poculo in furorem uersus cum aliquot libros per inter- 

17* Hieronymus 01. 175, 3. cf. Fragm. 3*pagr. 15, 14. Horatius ep. 
II 1, 798qq. : *Recte necne crocum floresque perambulet Attae | fabala si 
dubitem, clament periisse pudorem | cuncti paene patros, ea cum repre- 
heudere coner, | quae grauis Aesopus, quae doctus Koscius egit: | uel 
quia nil rectum nlsi quod placuit sibi ducunt, | uel qnia turpe putant pk- 
rere minoribus et quae | imberbes didicere, senes perdenda fateri.' 

18* cf. Fragm. 3* pag. 15, 14. — Horatius ep. II 1, 57: *Dicitur 
.Afrani toga conuenisse Menandro.* cf. Afrani Compital. I Ribb. (apud Ma- 
crob. 8at. VI 1, 4). Cicero de fin. I 3. Brut. 45, 167: (C. Titium, oratorem 
ct tragoediarum scriptorem) 'studebat imitari L. 'Afranius poeta homo 
perargutus in fabulis quidem etiam ni scitis disertus. ' Velleius II 9, 
2: 'Clara per idem aeui spatium ingenia in togratis Afrani, in tragoediis 
Pacuui atque Acci.' Quintilianus X 1, 100: 'Togatis excellit Afraniufi; 
utinam non inquinasset argumenta pucrorum foedis amoribus mores suos 
fassus. ' 

19* Hieronymus 01. 172, 2. VelleiusII^, 5: *Sanenon ignoremus 
eadem aetate fuisse Pomponium, sensibus cclebrem uerbis rudem et 
nouitate inuenti a se operis commendabilem.' — M. Seneca controv. VII 
18 p. 206, 21 sqq. : *Deinde auctorem huius uiti quod ex captione unius 
uerbi plura significantis nascitur aiebat {Cassius Severus) Pomponium 
Atellananim scriptorem fuisse, a quo primum ad Laberium transisse hoc 
studium imitandi, deinde ad Ciceronem qui illud ad uirtutem transtu- 
lisset. ' Fronto Ep. ad Marc. IV»3: *# » • clegantis, Nouium et Pom- 
ponium et id genus in uerbis rusticanis et iocularibus ac ridiculariis. * 

20* Hieronymus 01. 171, 2. Non consentit, quamquam certum paene 
est eum ex eodem fonte hausisse, Donatus in vita Vergili pag. 55, 15sq. : 
*euenitque ut eo ipso die (quo viritem togam Vergilim arrepit) Lucretins 
poeta decederet.* Donato igitur auctore, si quidem XLIIII annos natus 
mortuus est, a. 655 Lucretiiis nascitur; id quod eqnidem cuni Lachmanno 
praefero. — Cicero ad Qu. fr. II 11: 'Lucrctii poemata ut scribis ita sunt, 
non multis luminibus ingenii, multae tamen artis.' Nepos vita Attici 12: 
' Idem L. lulium Calidum quera post Lucretii Catulliqne mortem multo 
elegantissimum poetam nostram tulisse aetatem uere uideor posse con- 



1 Quintius P ut videtur (Scal) Quinticius B || togatarum (Scal.) 
togarum -5 [| 4 Bononienses B || Attellanarum (Scal.) || 6 Titus 
(Scal) Tytus B |1 qui om. B\\l aliquod B 



DB POETI8 39 

ualla insaniae conscribsisset; quos postea Cicero emendauit, 
propria. se manu interfecit anno aetatis XLIIII. 

XV 

M. FVRivs poeta cognomento bibacvlvs Cremonae nasci- 2 1 * 
tur (cL 652). 

XVI 
* GAivs VALERivs CATVLLVS scribtor lyricus Veronae na-22* 
scitur ^t a. 667). 

Catullus XXX aetatis anno Romae moritur {fa, 697), 23* 

xvir 

p. TERENTIVS VARRO uico Atace in prouincia Narbo- 24 * 
nensi nascitur (a. 672) : qui postea XXXV annum agens grae- 
locas litteras cum summo studio didicit. 



tendere. ' cf. Vergilins Georg. II490sqq. Velleius II 36, 2: 'anctoresqne 
carminnm Varronem ac Lucretinm. ' Quintiliauus X 1, 87: 'ceteri omnes 
longe seqnentur (yergitmm). nam Macer et Lncretins legendi quidem, 
sed non ut phrasin id est corpus eloqu^ntiae faciant; elegantcs in sua 
quisque materia sed alter humilis alter difficilis.' — ^A Lncilia qnadam 
propinatum illi fuisse hoc philtron didicimus ex Epistola Valerii cnius- 
dam inepti scriptoris ad Rufinum: Liuia nirum suum interfecit, quem 
nimis odit: Lncilia suum quod nimis amauit. illa spontc miscuit aco- 
uitnm. haec deccpta furorem propinauit pro amoris poculo. * Scal. h. 1. 
cf. Suetonius Calig. 50: 'creditnr (Ca/i^u//i) potionatus a Caesonia uxore 
amatorio quidem medicamento, sed quod m furorem uerteret. * 

21* Hieronymus 01. 169, 3. cf. Fragm. 3* pag. 20, 2. Quintilianus 
XI, 96. Tacitus Ann. IV 34: *carmina Bibaculi et Catulli referta 
contnmeliis Caesarum legnntur.' Messala Corvinu.s ap. Suetoninm de 
gramm. et rhet. 4: *non esse sibi rem cnm Furio Bibaculo ne cnm Ti- 
cida quidem ant litteratore Catone. ' 

22* Hieronymus 01. 173, 2. 23* Hicronymns 01.180, 4. Utrobique 
decennii metachronismus , si sagacissimam Lachmanni coniecturam se- 
quimur, qua Hieronymum Cn. Octauinm Cn. filium cos. a. 667 cum cogno- 
mine M. filio cos. a. 678 confudisse statuit. — Suetonius lul. 73: *Va- 
lerinm Catullum, a quo sibi uersiculis de Mamurra perpetua stigmata 
imposita non dissimulanerat, satis facientem eadem die adhibuit cacnae 
hospitioqne patris eius sicut consuerat uti perseuerauit. ' cf. T*acitus Ann. 
IV 34 Fragm. 3* pag. 20, 1. Quintilianus X 1, 06. Velleins II 36, 2: 
* neque hllo in suscepti operis bui carmine minorem CatuUnm. * 

24* Hieronymus 01. 174, 3. Velleius II 36, 2. M. Seneca controv. 
Vn 16 p. 195, 8 sqq. Quintilianus X 1, 87: 'Atacinus Varro in eis 
per quae nomen est assecuttis interpres operis alieni, non sperndudns 
quidem uerum ad augendam facultatem dicendi parum locuples. ' 



2 XLIIU BP quadragesimo quarto Scal. |1 3 Marcns (Scal) 
II Cremona ^ || 6 C. Scal. \\ 7 Catulus 5 || 8 Terrentius B || Uuarro 
B II 9 XXXV (Scal) XXU B 



• 40 DE VIRI8 INLVSTRIBVS 

xvm 

25* LABERivs mimorum scribtor decimo mensc post Caesaris 

interitum PuteoHs moritur (a. 711). 

XVIIII 
26* PVBLiLivs mimographus natione Syrus Romae scenam 

tenet (a. 711), 

25* Hieronyraus 01. 184, 2. Macrobius Sat. II 7, 2—5 (e doperditi 
Gelliani VIII libri cap. 15): 'Laberium asperae libertatis equitem Ro- 
manum Caesar quingentis milibus inuitauit ut prodiret in scenam et 
ipse ageret mimos quos scriptitabat. sed potestas non solum si in- 
uitet sed etiam si supplic"t cogit: unde se et Laberius a Caesare coac- 
tum in prologo testetur bis uersibus: 

Necessitas cuius cursus transuersi impctum e. q. s. 
in ipsa quoque actione subinde se qua poterat ulciscebatur inducto ha- 
bitu Syri^ qui uelut flagris caesus praeripientiquo se similis ezcla- 
mabat: 

Porro Quirites! libertatem perdimus, 
et paulo post adiecit: 

Necesse est multos timeat quem multi-timent. 
quo dicto uniuersitas populi ad solum Caesarem oculos et ora conuertit, 
notantes inpotentiam eius hac dicacitate lapidatam. ^ Idem ibidem II 
3, 10: * Deinde cum Laberius in fine ludorum anulo aureo honoratus a 
Caesare e uestigio in quattuordecim ad spectandum transiit uiolato or- 
dine, et cum detrectatus cst eques Romanus et nt mimus remissus, ait 
Cicero praetereunti Labcrio et scdile quaerenti: Recepissem te nisi 
anguste sederem; simul et illum respuens et irt" nouum senatum ioca- 
tus, cuius numerum Caesar supra fas auxerat. nec inpune. respondit 
enim Laberius: Mirum, si anguste sedes, qui soles duabus sellis se- 
dere; exprobrata leuitate Ciceronis, qua inmerito optimus ciuis male 
audiebat^ Idem ibidem II 6, 6: *Cum iratus esse P. Clodius D. La- 
berio diceretur, quod ei mimum petenti non dediBset: Quid amplius, 
inquit, mihi facturus es, nisi ut Dyrrhachium eam et redeam? ludens 
ad Ciceronis exilium. ' 

26* Hieronymus 01. 184, 2. Plinius N. H. XXXV 199: *e8t et 
uilissima (creta) qua circum praeducere ad uictoriae notam pedesque 
uenalium trans maria aduectorum denotare instituerunt maiores talem- 
que Publilium Lochium mimicae scaenae conditorem et astrologiae 
consobrinum eius Manilium Antiochum, item grammaticae Staberium 
Erotora eadem naue aduectos uidere proaui. ' Macrobius Sat II 
7, — 9 (item fortasse ex Gellii libri VIII deperditi cap. 15): 'Is 
Publilius natione Syrus, cum puer ad patronum domini esset adductus, 
promeruit eum non minus salibus et ingenio quam forma. nam forte 
cum ille seruum suum hydropicum iacentem in area uidisset increpuis- 
setque, quid in sole faceret, respondit: Aquam calefacil. ioculari 
deinde super cena exorta quaestionc, quodnam esset molustum otium, 
aliud alio opinante illo Podagrici pedes dixit. ob haec et alia mann 
missus et maiore cura eruditus, cum mimos conponeret ingentique ad- 
sensu in Italiao oppidis agcre cocpisset, productus Romae pcr Cae- 
saris ludos omnes qui tunc scripta et operas suas in scenam loca- 
uerant prouocauit, ut singuU secum posita inuicem materia pro tem- 

Caesaris scripsi: C. Caesaris B C. Inlii Caesaris Scal. [| 3 
Publilius scripsi: Publius B (Scal.) || mlmografus B 



DE.POETIS 41 

XX 

CORNiFicivs poeta a militibus desertus interiit (a. 713), 27 * 
quos saepe fugicntes galeatos lepores appellarat. huius so- 
ror Cornificia; cuius insignia extant epigrammata. 

XXI 

M. BAVivs poeta quem Vergilius in Bucolicis notat in28* 
5 Cappadocia nroritur (a. 719), 

BauiuB curator fuit, de quo Domitius in Cicuta refert: 29* 
Omnia cum Bauio communia frater habebat, 

unanimi fratres sicut haber^ solent. 
rura domum nummos atque omnia denique: ut aiunt 
10 • corporibud geminis spiritus unus erat. 

sed postquam alterius mulier f concubitum -j^ 
nouit^ deposuit alter amicitiam. 



pore contendcrent. nec ullo recusante superauit omnes , in quis et La- 
berinm. unde Caesar adridens hoc modo pronuntiauit : 

Fauente tibi me uictus es, Laberi, a Syro 
statimqne Publilio palmam et Laberio anulum aureum cum quingentis 
scstertiis dedit. tunc Publilius ad Laberium recedentem ait: 
Quicum contendisti scriptor, hunc spectator subleua. 
sed et-Laberius seqr nti statim commissione mimo nouo interiecit hos 
uersus : 

Non possnnt primi esse omnes pmni in tempore. 
summum ad gradum cum claritatis ueneris, 
consistes aegre, ne me citius decidas. * 

cecidi ego, cadet qui sequitur: laus est publica. * 
27* Hieronymus 01. 184, 4. Merkel. ad Ovidii Ibin p. 365 Cor- 
nifici necem ad bellum Perusinum retulit. . 
28* Hieronymus Ol. 186, 2. 

29* Philargyrus in Verg. ecl. III 90: Qui Bauium etc.] *duos sui 
tcmporis poetas dicit pessimos , quorura carmina ob humilitatem abiecta 
sunt. uuft ergo notare quisunt inimici Virgilii, qui Vauium i. e. pes- 
simum poetam et Maeuium i. e. peiorem poetam, ut duplum habeant 
mahim. ex quibus Vauius curator e, q. s. de Maeuio nihil repperi, 
ut Adannanus (Hateriapus coni. Dubnerus) ait.* Schol. Bern. in eund. 
vers. : *Bauius et Maeuius duo poetae pessimi Athenienses (Haterianus 
SauppiuSy ait • ego) sui temporis, ex quibus Bauius curator fuit, et 
quibus omnia sua erant communia, ut spiritus unus geminis corpo- 
ribus diceretur inesse; sed postquam alterius uxor cum altero con- 
cubuit, amicitiam dissoluit, et noua regna accipiunt. de Maeuio nihil 
repperi. quorum quoque carmina ob humilitatem nbiecta sunt et inimici 



1 desertus BP destitutus (Scal) \\ 2 appellauerat Scal. \\ 3 
oxtant insignia Scal. \\ 4 Bavius (Scal.) Vanius BP \\ Virgilius (Scal.) 
|( in om. Scal. [| 9 atque omnia denique /V/Ao^w* et donique omnia 
vulgo II II communis utrique Scaliger: concxxhitum Parisiensis BUbneri 
nupsit vel nubit Oudendorpius || conubium utrique uouit Frohnerus 



42 DE VIRIS 1NLV8TR1BVS 

et omnia tunc ira f t^nc desoluta 

t omnia noua regna f duas accipiunt. 

XXII 

30* [Aegyptus fit romana prouincia (a. 724)] quam primus 

tenuit C. CORNELivs GALLVS, de quo Vergilius scribit. 

31* Cornelius Qallus Foroiuliensis poeta, a quo primums 

Aegyptum reetam supra diximus, XLIII aetatis suae anno 
propria se manu interfecit fin. 727 aut 72S). 

Verjfilio erant. Sensus est: hic qiii Bauiam pessimum poelam amat, 
etiam Maeuium peiorem ut duplum habeat malum. chron. dicit: (sic 
cum dicit correody Hieronymus dicit Sauppius) M. Bauius poeta, quem 
Vcrgilius in bucolicis notat, in Cappadocia moritur/ ultima ex Hiero- 
nymo des^ipta sunt. Servius ecl. III 90: Qui Bauium non odit] *pro 
poena ei contingat, ut diligat Maeuium peiorem poetam. nam Maeuius 
et Bauius pessimi fuerunt poetae, inimici tam Horatio quam Vergilio. 
unde Horatius: Mala sohita nauis exit alite | ferens olentem Maeuium. ' 
30* Hieronymus 01. 187, 3. 31* Hieronymus Ol. 188, 2. Suetonius 
Aug. 66: 'neque enim temere ex omui numero in amicitia eius afflicti 
reperientur praeter Saluidienum Rufum quem ad consulatum usque et 
Comelium Gallum quem ad praefecturam Aegypti cx infima utrumque 
fortuna prouexerat. quorum alterum res nouas molientem damnandum 
senatui tradMit, alteri ob ingratum et maliuolum animum domo et pro- 
uinciis suis interdixit. sed Gallo quoque ct accusatorum denuntiatio' 
nibus et senatus cousultis ad neccm conpulso laudauit quidem pietatem 
tantopere pro se indignantium, ceterum et inlncrimauit et uicem suam 
conquestus est, quod sibi soli non liceret amicis quatenus ucllet irasci.' 
cf. Cassius Dio LIII 23 qui a. 728 obiisse Gallum testatur, Ammianus 
Marcell. XVU 4 5 Eutropius VII 7. Servius ecl. X 1 Gallus] 'hic est 
Gaius [Asinius] GalluB [orator Asinii PoIIionis filius], qui ante omnes 
primus Aegypti praefectus fuit, cximius poeta: nam et Euphorionem 
— ut supra diximus — transtulit in latinum sermonem et amorum suo- 
rum de Cytheride libros scripsit quattuor. hic primum in amicis Augusti 
Cacsaris fuit: postea cum uenisset in suspicionem, quod contra eum con- 
iuraret , occisus est. fuit. autem amicus Vergilii adeo ut quartus Geor- 
gicurum a modio usquc ad finem eius laudes teneret, quas postea iubeute 
Aii^usto in Aristaei fabulam commutauit. hic autem Gallus amauit me* 
retricem libertam Volumnii, quae eo sprcto euntem Antonium ad Gallias 
est seouta: propter quod dolorem Galli nunc uidetur consolari Vergi 
lius.' e. q..8. cf. Serv. georg. IV 1 ecl. VI 72. • 



1 omnia tunc irae : tunc dissoluuntur amores , | et noua regna 
duos accipiunt dominos Duhnerus ardent tunc ira: atque animocon-* 
corde soluto | accipiunt dominos tunc duo regna suos M. Freherus 
[irascuntur] et omnia tunc ira resoluta , | omnia mente nouo regna 
duo accipiunt Sauppius: et communia tnnc ira turgente soluta | sunt; 
domini noua iam regna duo accipiunt FrOhnerus et omnia tunc ira 
tunc desoluta omnia noua regna duas accipiunt cod. Paris. \ 3 
Aegyptus — prouincia ut Eusehiana sedusi || 4 C. om. Scal. || Vir- 
giiius (Scal.) || 5 Sallus Z' || 6 quadragesimo Scal, 



DE POETIS 43 

XXIII 

AEMiLivs MACER Veronensis poeta m Asia moritur 32 * 
(a, 738). 

xxmi 

QVINTILIVS Cremonensis Vergilii et Horati familiaris mo- 33* 
ritur (a, 730). 

XXV 

5 VERGiLivs MARO in pago qui Andes dicitur haut pro- 34 * 
cul a Mantua nascitur Pompeio .et Crasso consulibus (a. 684). 

Vergilius Creraonae studiis eruditur (a. 696). 35 * 

Vergilius sumpta toga Mediolanum tratisgreditur et post 36* 
breue tempus Romam pergit (a. 701). 
10 Vergilius Brundisi moritur Sentio Saturnino et Lucretio 37 
Cinna consulibus (a. 735). ossa eius Neapolim translata in se- 
cundo ab Urbe miliario sepeliuntur titulo istiusmodi supra- 
scripto, quem moriens ipse dictauerat: 

Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc 
15 Parthenope: cecini pascua rura duces. 

32* Hieronymufl 01. 191, 1. 'Morfl consequitur eodem ut ueri si- 
mile est tempore Macnim in Asia militantem, qno Tibullus conqueritur 
eum relictis mnsis castra sequi: Castra Macer sequitnr: tenero qnid 
fiet amori?* Scaliger^d h. 1. — Quintilianus X 1, 87. 

33* ftieronymus 01. 189, 1. Comm. Cruq. Hor."art. poet. 483: Quin- 
tilio si p.] *hic erat Quintilius Varus poeta Cremonensis, patronus et 
amicus Virg. ' Porphyrio in h. 1. : Quintilio si q. r] * hic erat Quintilius 
Varus Cremonensis amicus Virgilii eques Romanus/ Acron in h. 1.: 
Quintil. 8. q. r.] *hic erat Quintilius Varus poeta Cremonensis, ami- 
cus Virgilii.' Comm. Cruq. et Acron Hor. carm. I 18, 1: *8cribit ad Quin- 
tilium Vanim fidum amicum sibi. ' Coram. Cniq. Hor. carm. I 24, 1: 
* Consolatur autem Virgilium irapatienter Quintilii araici sui mortem lu- 
gentem.' Acron in h. 1. eadem habet. Porphyrio in h. 1.: 'Haeo ode Q^qti- 
vov continet in Quintilium sodalem Vergilii. ' 

34* Hieronymus 01. 177, 3. Phlegontis olviinioviyicSv xal jjpo- 
viiimv dvayQatpif {0\. 177, 3) apud Phot. cod. 97 p. 84 a 18: %cd Ov- 
BgyiXiog MdQtov 6 noirixriq iysvvijd-n tovzov xov hovg fidotg 'Oxtco- 
figiaig. cf. Chron. pasch. p. 350, 5: UQtrjva^ov xal MeteXlov (a. 685). 
BiqyCUog iysvvijd^ri. 

35 ♦ Hieronymus 01. 180, 3. 

3f) * Hieronymus 01. 181 , 4. 

37* Hieronymus 01. 190, 2. 



1 Veronenses B \\ 3 Virgilii (Scal) \\ Horatii (Scai) \\ 5 Vergi- 
lius BP Virgilius (Scal) et sic semper \\ haud Scal || 8 IVIediolaiiiuin 
B II lOBrnndisi B Bnindisii i>Brundusii (Scal) \\ 11 conS». B 



44 DE VIRI8 INLVSTRIBVS ^ 

xxvr 

38* ALBIVS TIBVLLVS ♦ 

XXVII 
39* SEX. PROPERTIVS ♦ 

XXVIII 

40 Q. HORATivs FLACCVS, Venusinus, patre utipse tra- 

dit libertino et auctionum coactore, [ut uero creditum est 
salsamentario, cum ilH quidam in altercattene exprobrasset : s 
quotiens ego uidi patrera tuum brachio se emungentem!] 
bello Philippensi excitus a -M. Bruto imperatore tribunus 
militum meruit; uictisque partibus uenia inpetrata scriptum 
quaestorium comparauit. ac primo Maecenati, mox Augusto 

insinuatus non mediocrem in amborum amicitia locum tenuit. lo 

• 

38* cf. Fragm. 3* pag. 18, IL — Quintilianus X l, 93: *Elegia 
qnoque Graecos prouocamus, cuius mihi tersua atque elegans maxime 
uidetur aucior Tibullus. sunt qui Propertium malint/ — Epigramma 
Domiti Marsi in codicibus Tibulli servatum: 

*Te quoque Vergilio comitem non aequa, Tibulle, 

mors iuucnem campos misit in Elysios, 
ne foret aut elegis molles qui fleret amores, 
aut caneret forti regia bella pede.' 
39* cf. Fragm. 3* pag. 18, 11. 

1; p. 48, 3 Hieronymus OL 178, 4 (a. 6S9) : 'Horatius Flaccus sa- 
tiricus (satyricus B Sca!.) et lyricus poeta libertino patre Venusi (Venosi 
B) nascitur.* 



Vitae Horaiianae hi codices praesto fuerfhit: A=Regiu$ 7971 
olim Floriacensis $ X. contulit in meum usum G, Thilo, B=*Blan- 
dinianus antiquissimus^. descripseruni Nannius Alcmariensis et Mu- 
reti gratia Morillonus. duobus locis inspexisse videtur Cruquius. C= 
Reg, 7972 olim loannis lacohi Mentell s. Xy in meum usum a C. Hal- 
mio conlatus. D = Regius 7974 a D. Gothofredo Puteanis fratrihus 
dono datus s. X, descriptus Halmii auspiciis. E=Reg. 8214 Colher- 
iinus s. XII, conlatus eiusdem auspioiis. q = codices vitae breviatac: 
Reg. 7977 olim Nicolai de Clemangiis s. X, contulit Roth; Heinianus 
Barcinone conparaius s. X. contulii F. Ritter; Monacensis 375 s, 
XII. eius C. Kirchnerus nov. quaest. p. 43 ^ 46 mentionem facii; Re- 
ginensis 1701 ^ unde C. Fea nonnulla protulit. 

3 Quintus E om. B || tradidit E \\ 4auctionum scripsij idem pos- 
tea ex Vaticano suo Feam protulisse vidi: exactionum/f6ri exauctio- 
iium Baxlerus Ij ut — emungcntem Chr. lani inierpolata esse in- 
iellexit || uero Muretus: uere libri [| 5 exprobasset^rZ) |{ 6quociens 
E II sae D |j 7 philipponsi Muretus: philipensi ADE phylipensi C phi- 
lippense Nannius || exercitus C \\ Marco CDE \\ 8 esse meruit E 
II inpetrata C impetrata ABDE |1 9 questoriura CE || raeconati CDE 
et sic semper \\ 10 araicicia C 



« 

Maecenas quantopere eum dilexerit satis testatur illo epi- 
grammate : 

ni te uisceribus meiS; Horati; - 
plus iam diligO; tu tuum sodalem 

5 Ninnio uideas stri^osiorem : 

sed multo magis extremis iudiciis tali ad Augustum elogio: 
'Horati Flacci ut mei esto memor!'!Augustus epistolarum quo- 
qiie ei officium optuiit^ (ut) hoc ad Maecenatem scripto si- 
gnificat: ^ante ipse sufficiebam scribendis epistoiis amico- r 

lorum^ nunc occupatissimus et infirmus Horatium nostrum a 
te cupio abducere. ueniet ergo ab ista parasitica mensa 
ad hanc regiam et nos in epistolis scribendis adiuuabit.' ac 
ne recusanti quidem aut succensuit quicquam aut amicitiam 
suam ingercre desiit. 'extant epistolae, e quibus argumenti 

i5gratia pauca subieci: *sume*tibi aliquid iuris apud me, 
tamquam si conuictor mihi fueris; recte enim et non te- 
mere feceris, quoniam id usus mihi tecum esse uolui, si per 
ualitudinem tuam fieri possit.' et rursus: 'tui qualem ha- 
beam momoriam, poteris,ex Septimio quoque nostro audire; 

3onam incidit ut illo coram fieret a me tui mentio. neque - 
enim si tu supcrbus amicitiam nostpam spreuisti, ideo noa 
qxxoqne^ dv^vn6(fi]g)avovfi6V,' praeterea saepe eum inter alios 



i dilexeritg, Murelus: dilexit ABDE evanvit in C\\ testatur] 
monstratur ^ [| 3 horaci C (ut vtdetur) E\\^ tu tuum Muretus : tu- 
tum ACDE Titum Nannius \\ 5 Ninnio P. Pilhoeus: uimio AC Jjfuretus 
minio Nannius ninio D ninno vel mimo E hinno me Lambinus hin- 
nulo Oudendorpius mulo me Baumgarten - Crusius innulo Rothius || 

stFigosiorem E item in A supra strig. m. rec. scriplum est litigisio- 
rem || 6 iudiciis om. B \\7 horati AB horaci E horatii C (ut videtur) 
D [| es tote D || Augustus epistolarum — (p. 47 , 4) Caesar om. 
^ Ij 8 ei om, E || obtulit BE |] ut addidit Lambinus || 10 a te cupio 
abducere Nannius te cupio abducere AD te cupio adducere C (ut vi- 
detur) E Muretus 12 iuuabit E Nannius \\ 13 aut om. C || suscensuit 
A II amiciciam C 14 ingerere BE ingenere AD evanuit in C || argu- 
menta greca -£^ |1 15 uiris ^ || 16 tanquam CDE || enim om. E e (relicua 
fol. lacer, perierunt) D \\ 17 uoluit C || ut si 2> || 18 ualetudinem BCDE 
II habeo] hal (rell. item perierunt) D || 19 poteris memoriam E || 20 
nam] N (relt. perierunt) D || coram fieret] coret C? || a me tui] amictui 
E II mencio CE || neque — quoque om. C || 21 tu] t (/'./.) D || 22 av- 
dvnsQrj(pccvov^isv corr. Nannius: ANEnEPE<|)aNoYMEN ACDE avzriQipavov- 



46 DB VIRIS INLVSTRrBVS 

iocos purissimum penem et homuncionem lepidissimum ap- 
pellat, unaque et altera liberalitate locupletauit. scripta 
quidem eius usque adeo probauit mansuraque perpetuo opi- 
natus est, ut non modo Seculare carmen conponendum 
iniunxerit sed et Vindelicam uictoriam Tiberii Drusiques 
priuignorum suorum eumque coegerit propter hoc tribus 
carminum libris ex longo interuallo quartum addere; post 
sermones uero quosdara lectos nullam sui mentionem habi- 
tam ita sit questus: ^irasci me tibi scito, quod non in ple- 
risque eius modi scriptis mecum potissimijra loquaris; an 
uereris ne apud posteros infame tibi sit, quod uidearis fa- 
miliaris nobis esse?' expresseritqueVecIogani ad se, cuius 
initium est: 

5 sqq. Comment. Cruq. in Hor, carra. IV 1 , 1 : *Statuerat Horatius 
A(l tertium usque librum complere opus carminum: uerum tribus libris 
iam editiSf ex maximo interuallo himc quartum scribere compulsus est 
ab Augusto, ut refert Suetonius in uita Horatii, in laudem priuigni sui 
Drusi Neronis , qui uictor de Kaetis Vindelicis fuerat reuersus.* Eadem 
fere Acron ad b. 1. nisi quod Suetonium non nominat. Porpbyrio in b. 1. : 
*l*ost consummatos editosque trcs carmihum libros maximo intcruallo 
bunc quartum scribere compulsus esse dicitur ab Augusto ut Neronis 
priuigni' eius uictoriam de Rhaetis Vindeliciis quaesitam illustraret. ' 

7 sqq. Porphyrio in Hor. epist. II 1, 1: *Apparet hunc librum, ut 
supra diximus, hortatu Caesaris scriptimi esse, cuius rei etiam Sueto- 
nius auctor est. nam apud eum epistola inuenitur Augusti iucrepantis 
Horatium, quod non ad se quoque phirima scribat. ergo hoc princi- 
pium cum laude imperatoris et ab excusatione, quod iUum uoluit {immo 
noluertt) occupatum in re publica suis impedire sermonibus.' Porphyrio in 
Hor. ep. I 20: *Sane cx his uersibus et in principio sequentis libri ap- 
paret Horatium hoc uolumen quasi nouissimum totius operis habuisse. nam 
secundum epistolarum coactus adiecit.* Comment. Cruq. in h. 1.: *Au- 
gusto increpanti Horatium quod non ad se quoque plurima scriberet, 
ut Snetonius auctor est, in primis cum laude Caesaris sese excusat, no 
ipsum in republica occupatum suis. scriptis detinerct. ' Acron in h. 1. : 



10 



ft^v Nannius av^VTteQtpQOvoviiev Murelus [| preterea E |j sepe CE [[ 1 
putissimum Lambinus || penem Mureius: pene ACD pene E poenae 
Nannius || homuntionem ACDE H apellat ACD || 3 eius usque] eiusq; 
C [| perpetuo iVa««fM5, Muretus: perpetua ACDE l\ opinatus est om, 

B ( Cruquius) || 4modo corr. e mundo m. ead. 

inC \\ conponendum C componendum ABDE \ Suero quosdam lectos 
ACDE uero lectos quosdam Cruquius uero lectos MureUts quoque 
lectos Nannius [| memoriam J5^ frorr. m. /j || 11 u eteris ^corr. m. 1) C 
II 12 nobis multo recentiori man. in E suprascr. \\ expresseritque 
scripsi, idem corre.xit Lachmannus in mg. ed. Wolf. quam Riischelius 
mihi commodavit : expressitque Hhri || eclogam Muretus: eglogam 
ACDE elogium Nannius [[ ad se om. B || 13 inicinm C 



DE POETIS 47 

cam tot sustineas et tanta ncgotia solus , 
res Italas armis tuteris, moribus ornes^ 
legibus emendes: in publica commoda pecceni, 
si longo sermone morer tua tempora; Caesar. 
^Habitu corporis fuit breuis atque obesus, qualis et a se- 
met ipso in satiris describitur et ab Augusto hac epistola: 
- ^pertulit ad me Onysius libellum. tuum, quem ego ut excu- 
saQtem, quantuluscumque est^ boni consulo. uereri autem 
mihi uideris ne maiores libelli tui sint; quam ipse es; sed 
lotibi statura deest, corpusculum non deest. itaque licebit 
in sextariolo scribas, quo circuitus uoluminis tui sit oyxG)- 
diotazog^ sicut est uentriculi tui.'^ad res Venerias intempe- 
rantior traditur. [nam specula in cubiculo scortans ita dicitur 
habuisse disposita, ut quocumque respexisset sibi imago coitus 
15 referretur.] uixit plurimum in secessu ruris sui Sabini aut Ti- 
burtini; domusque ^ius ostenditur circa Tiburni luculum. ♦♦♦ 
uenerunt in manus meas et elegi sub titulo eius et epistola prosa 



*Augn8to petenti sibi aliqnid operis dedicari scribit Horatius ; idco buc 
nsque non fecisse, ne iacturam rei publicae faceret, si Caesarem uer- 
sibus snis a re publica reuocaret. ' 



1 negocia C 
bitu B (Nannius) 



2 tutelis ACD 
breuis fuit B 



I 4 cesar ^ |1 5 Ite Horatius ha- 
brenit C (corr. m. 1.) |[ 6 satyris 



lihri jj 7 Onysius ABD onisius E onisius vel misius C Dionysius Mu- 
rettis Onesimus Gldserus |j ut excusantem scripsi: ut accusantem /i- 
bri ut non (ne Lambinus) accusem breuitatem Nannius ne accusem 
te Casaubonus ut accusem te Benileius ut a causante Rothius [j 8 con- 
silio D (corr. m. 2) \\ 9 sed si ^ |1 10 deest unde est Nannius 
II itaque elc^ locum inlustrami 0. lahnius Berichte d, sdchs. Ges. d. 
W. VIlll 1S57 p. 200 II 11 quo Salmasius: cum ABCDE ut g jj oyxw- 
diGxatog emend. Nannius: orKtuAHCTAToc A otkwahctatoc D oTHtuaHCTaToc 
CiuTKUjaNCTATUjc i5^ oTHKioofVTAToc Nauntus oiKCokriCTaTog Muretus [| 12 
uenirias AD uenereas ^A' uenerias C|| intenperantior C || 13 nam 
speculato — referretur secluserunt Oudendorpius Rothius. simul su- 
periora ad — traditur omittenda censuerunt Dacerius Bentieius Les- 
singius \\ specula in Oudendorpius y Lessingius: speculato iibri nisi 
quod in^C litterae cula foiio iaceraio perierunt specula toto Gidserus 
scortans ita Lessingius: scorta iibri nisi quod in A scorts. reperilur 

14 sibi Oudendorpius : ibi ei /i- 

eius om. ACDE || tirbuni C ti- 

burtini E || loculum E jj 17 ante uenerunt iacunam statuii 0, lahnius 



scortans Oudendorpius \\ babuiss^ D 
Ini II 16.domusque - tenebatur om. q 



48 DE VlRlS IKLVSTRIBVS 

oratione quasi comijnendaQtis seMaceenati; sed utraque falsapu- 
to ; nam elegi uulgares^ epistola etiam obscura^ quo uitio minime 
tenebatur. Natus est VI. Idus Decembris L. Cotta et L. 
Torquato xonsulibus, decessit V. Kl. Decembris C. Marcio 
Censorino et C. Asinio Gallo consulibus post (L* dies quamr» 
Maecenas obiit) LVII aetatis anno, herede Augusto palam 
ntincupato, cum urgentfe ui ualitudinis non sufficeret ad obsi- 
gnandas testamenti tabulas; [huinatus] et conditus est extre- 
mis Esquiiiisiuxta Maecenatis tumulum. 

xxvmi 

41 * VARivs et Tucca Vergilii et Horatii contubemales poetaeio 

habentur inlustres (a, 737): qui Aeneidos^postea libros emen- 
darunt sub lege ea^ ut niliil adderent. 

4 sqq. Hieronynnis 01. 192, 3 (a, 744): ^Horatius LVII (quinqua- 
gesimo sepiimo Scal.) aetatis suae anno Komae moritur. ' ^fiiennii pro- 
cluronismus. * Scal. Maecenas a. 746 mense ut videtur Septembri obiit. 
cf Oassius Dio LV 7. 

41* Hieronymus 01. 190, 4. Cod. reg. 7530 fol. 28 (cf. Quicherat. 
bibl. de Te^cole des chartes I p. 5*i, Schneidewinus N. Rh. M. I p. 107 sqq. 
Bergkius [et Mommsenus] Zeitschrift f. Alterth. 1845, p. 84) : ^lncipit Thu- 
esta Varii. Lncius Varius cognomento Rufus Thyesten tragoediam (tra- 
ged. . . co(/.)magna cnra absolutam (absoluto cod.) postActiacam victoriam 
Augusti (Augusti Th. Mommsenus: aug... cod. augusto mdn. recent.) lu- 
dis eius in scaenam dedit {sic scripsi: in scaena edidit ro^^.), pro quafabula 
sestertium deciens accepit." — Porphyrio in Hor. carm. 16, 1 : * fuit au- 
tem L. Varius et ipse carminis auctor et tragoediarum et elegorum (elegi- 
orum cod. GueLf.) auctor Vergilii contubemalis. ' Cf. Comro. Cruq. in 
h. 1.: *fuit autem Varius tragoediographus nobilis nec non eclogorum 
{imno elegorum) scriptor Horatii Virgiliiquo contubemalis.' QuintiTianus 
X 1, 98: *Iam Varii Thyestes cuilibet Graecarum comparari potest.* Ta- 
citus dial. 12: *nec ullus Asinii aut Messalae liber tam iulustris est quam 
Medea Ouidii aut Varii Thvestes. ' cf. Martialis VIII 18. Macrobius Sat. 
II 4, 2: ^postea L. Varius (ex emend. Wcicherti de L, P^ario p. 8) tragoe- 



i oracione C || comraandantis C commendants L |] Maccenati 
in D evanuit || ultraqne C || 2 uicio C' || 3 decenbri C || 4 decen- 
bris C II Mai*cio Bongarsius ad lustinum XII /5, Casaubonus: Mario 
libri II 5 post — tabulas om. g || post L ♦ dies quam Maecenas obiit 
LVIIfaetatis anno scripsi: post septimum et quinquagesimum an- 
num Vinetus post nonum et quinquagesimum annum libri (| 6 hae- 



ice 



rede D || numcupato C |[ 7 ualetudinis D || suffret A [) ab odsignan- 
das D (corr. man. ead.) ij 8 humatus om. StephanuSy seclusi \\ 9 es- 
quiiiis E aesquiliis.^^/) aes quiliis C |] 10 Varrius P |] poete B \\ 
11 illustres (Scal.) || Aeneidos Maius: Aeneidum F Scal. Aeneadum 
BP Scal, auctore jj 12 ea lege ScaL 



DE POETI8 49 

• 

XXX 

.OVIDIVS NASO nascitur in Paellgnis (f a. 712). 42* 

Ouidius poeta in exilio diem obiit et iuxta oppidum43* 

Tomos sepelitur (a. 770). 

XXXI 

PHILISTIO mimographus natione Magnes AsianusRomae 44* 

sclarus habetur (a. 760). 

diarum scriptor interrogabnt «um { Aiigustum) ^ quid ageret Aiax suns. 
et iUe, In spongiam, inqujt, incubuit/ cf. Suetonius Aug. 85. Comm. 
Cruq. Hor. ep. I 16, 27 sq. : 'sumpta (verba) ex paneg-yrico Augusti scripto 
a Vario.* cf. Porphyrio et Acron in h. 1. — Macrobius sat. VI 1, 39 sqq. 2, 
19 sqq. Varium de morte (C, luHi Caesaris) citat. — Fabulas de Thy- 
este Cassio Parmensi (cf. Schol. Hor. c*p. I 4, 3) vel Vergilio a Vario 
ablato (cf. Donatus praef. comm. bucol. Servius ecl. III 20 VI 3) vul- 
gatas sciens omisi. — De emendatione Aeneidis cf. Donatus vita Verg. 
p. 63, 11 , 64, 5. — Ceterum in eo errasse Hieronymus videtur, quod Plo- 
tium Tuccam poetam dicit: nam de poematis eius nihil constat. 

42* Hieronymus Ol. 184, 3. Ovidius ut ipsc tradit XIII Kal. April. 
C. Vibio Pansa A. Hirtio coss. a. 711 natus erat; quod si Hieronymi 
verba ad a. 712 adscripta sunt, 'librariorum confusio habenda est, qui 
in tanta rerum eodem anno g-estarum infra Hneam aberrarunt'. C. F. 
Hermannus 1. c. De mortis anno cf. Mcrkel. Fast. p. CCLXVIH. 

43* Hieronymus 01. 199, 1. M. Seneca controv. II 10, p. 135, 30 — 
p. 138, 15, unde notabiliora excorpsi: ^Tianc contronersiam memlni ab 
Ouidio Nasone declamari aput rhetorem Arellium Fuscum, cuius auditor 
fuit; nam Latronis admirator erat, cum diuersum sequeretur dicendi 
genus. habebat ille comptum et docens ett amabile ingenium, oratio 
eiiis iani tum nihil aliud poterat videri quam solutum carmen. adeo 
autem studiose Latronem audiit, ut multas illius scntentias in uersus 

suos transtulerit . . tunc autem cum dtnderet , habebatur bonus 

declamator declamabat autcm Naso raro controuersias et non 

nisi ethicas; libentius diecbat suasorias, molesta illi erat omnis argu- 
mentatio. verbis minimo liconter usus e.^t nisi in carmlnibus, in quibus 
non ignorauit uitia sua, sed amauit.| manifestum potest esse, quod ro- 
gatus aliquando *ab amicis suis, ut tolleret tres uersus, inuicem petiit, 
ut ipse tres exciperot in quos nihil illis liceret. aeqiia lex uisa est. 
scripserunt illi quos tolli uellont socreto, hic quos tutos esse uellet. in 
utrisque codicillis idem uersus erant, ex quibus primum fuisse narrabat 
Albinouanus Pedo qui intor arbitros fuit: 

Semibouemquc uiriim semiuiuumquo bouem; 
secundnm : 

Et gelidum Borcan egolidumque Notum. 
ex quo adparet, .summi ingenii uiro non iudicium defuisse ad compes* 
cendam licentiam carminum suorum, sed animum. aiebat interim de- 
centiorem facicm esse in qua aliquis uaeuos inesset. ^ cf. L. Seneca 
quacst. nat. HI 27, 12 sqq. Quintilianus X 1, 88: *Lasciuu8 quidem 
in herois quoqiie Ouidius et nimium amator ingenii sui, laudandus tamen 
in partibus.' Idoni ibidem 98: * Ouidii Medea uidetur mihi ostendere, 
quantum ille uir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quam in- 
dulgere maluisset. ' cf. Tacitus dial. 12. 

44* Hieronymus 01. 196, 3. Hioronymus contra Ruiinum tom. II 

l Paelignis ^Polignis (Scal ) \\ 4 Pliilistio BP Scal. || mimogra- 
fus B II Magnes Asianus FMagnosianns(fw mg. ;al. Magnes) P^Sca/.^ 

SVBTONI BBL. 4 



v 



50 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

XXXII 
45 * PERSivs FLACCV&satiricus poeta Volaterris nascitur (a, 787). 

46* Persius moritur anno aetatis XXVIII (a. 815), 

' XXXIII 
47 (m. annaevs LVCANVS Cordubensis^ ♦♦♦ priiua ingenii 

experimenta in Neronis laudibus dedit quinquennali ccrta- 
mine, dein civile bellum quoa a Pompeio et Caesare gestums 
est recitauit ♦ ♦ » ut praefatione quauam aetafem et initia 
sua cum Vergilio conparans ausus sit dicere: 

et quautum mihi restat 
ad Culicem! 
Hic initio adulescentiae , cum ob infestum matrimonium pa-io 

p. 514 Vall.: ^qaasi uiimnm Philistionis uel Lentuli ac Marnlli stropham 
eleganti scrmone contictam.' cf. Suidas s. v. Martialis II 41, 15 iSi- 
donius Apoil. ]^p. II 2 Cassiodorius uar. IIII 51. 

45* Hieronymus Ol. 203, 2. Hieronymus Ol. 211, 3 (a. 820): *Nero 
.... Cornutum pilosophum praeceptorcm Persii in exiUum fugat.' ^prae- 
ceptorem Persii' Hieronymus ex tiuctonio Kusebianis addidit. 

46* Hieronymus 01. 210, 2. 

4; pjig. 51, 12; 10; pag^. 52, 2 Hieronymus 01. 210, 4 (a. 817): 
*M. Annncus Lucanus CordubenSis poota in Pisoniana coniurationc depre- 
hensus (depraehensus B) braehium (brncchium B) ad socandas uenas me- 
dico praebuit. ' Annum mortis Hieronymus e vita Senecae sumpsit, sed 
ut iScaiigcr indicavit, ann^ prochronismo. idem error iu Gnllionis nece 
conspicuus. 

5 8tatiu8 silv. II 7, 58: ^lngratus Nero dulcibus thcatris £t noster 
tibi proferetur Orphcus.' 

7 sqq. tStatius siiv. II 7, 73 sqq:] 'Haec priuio iuuenis canes sub 
aeuo Ante atinos culicis Maroniani.' 



I satiricus B satyricus fScal.) \\ 3 aetatis B actatis suae (Scal.) 
XXVin scripsi: XVIIII B uigesimo nono (Scal.) 

Vitae Lucani hos codices elegi: M= Moniepessulanus s. VIITI 
exeuntis. cf. catal. gener. des manuscr. des depart. I p. 325. descrip- 
sit Dumas professor Monlepessulanus in meum usum. B = Bernensis 
370 s. X. P=Parisinus 7502 ^ olim Colberiinus s. X. contaius uier- 
que in usum Weberi || 4 m anneus lucanus cor [ dubensis prima | 
ingenii M in quo M. Annaeus Lucanus Cordubensis a librario addiia 
sunt recio ni fallor consiiio. om, BP {{ ante prima praeierea nonnulla 
iniercidisse Weber probabiliter coniecit {{ 5 quiiiquennalii M \\ carmine 
jW |( 6 dein] de P |{ a Baumgarten-Crusius : cum iibri {{ (>aesa rege- 
stum ^ ({ 7 post recitauit lacunac s.gmim posuij cuius expiendae gra- 
iia in mg. Beroiinensis codicis haec scripia suni: Sub tantae leuitatis 
et inmoderatae linguae fuit , in Brixiensi (14S6) ediiione vero haec : 
Qni tantae leuitatis et tam inmodoratae linguae fuit (( praefacione 
B (1 &atem M \\ 8 uerg M uirgilio BP \\ conparans B comparans 
MP\\ 11 adulesceutiae J/ adolescentiae BP 



DE POKTIS 51 

trem suum ruri agere longissime -cognouisset ♦ ♦ ♦ reuocatus 
Atbenis a Nerone cohortiquo ainicorum additus atque etiam 
qua^stm*^ honoraftis. nun tamcn permansit in gratia: siqui- 
dem aegre ferens, (quod Noro se) recitante subito ac nuUa 

5 nisi refrigcrandi sui causa indicto senatu recessiset, noque 
uerbis aducrsus principem neque factis extantibus post hacc 
tempcrauit; addo ut quondam in latrinis publicis clariore 
cum crepitu uentris hcmistichium Neronis magna consesso- 
rum fuga pronuntiarit: 

10 sub terris tonuisse putes. 

sed et famoso carmine cum ipsum tum potcntissimos amico- 
rum grauissime proscidit. ad extremum paene signifer Pi- 
Bonianae coniurationis extitit, multus in gloria tyrannicida- 
rum palam praedicanda ac plenus minarum, usque eo intem- 

isperans ut Caesaris caput proximo cuique iactaret. ueinim 
detecta coniuratione nequaquam parem animi constantiam 
praestitit; facile enim confessus et ad humillimas deuolutus 
preces matrem quoquo innoxiam inter socios nominauit spe- 
rans impictatem sibi apud parricidam principem profuturam. 

2»impetrato autem mortis arbitrio libero codicillos ad patrem 

3 sqq. Tacitus auii. XV 40: *Lucauum propriac causae accende- 
bant, quod famam carminum cius prcmcbat Nero proiiibueratquc osten- 
tare uanus a^simulatione. ' 

10 sqq. Tacitus ann. XV 50: *ex quibus Lucanus Quintiannsque 
et ^enecio diu abnuere: post promissa inpunitate corrupti, quo tardita- 
tem excusarent, Lucnnus Atiliam matrem suam, Quintianus Giitiura 
Gallum Senecio Annium Pollionem amieorum praecipuos nominauere.' 

20 sqq. Tacitus ann. XV 70: *Exin Annaei Lucani caedem impe- 
rat. is profluente sanj^uine ubi frigesccre pedes manusqiie et paulatim 



1 ruri P riri MB \\ post cognouisset lacunam signavit Weberus 
II 2 additur ^ || 4 avgero/5iVj M || quod Nero se addidi |1 recitante 
se Canterus || 5caussaP || recessi.s.s& MP rece.ssisse B Neronom re- 
ce.ssisse Canterus cum recessissot Omnibonus || 6 exstantibus M ex- 
citantibiis coni. la/tnius || post hac P\\8 crepitu /^trepitu ilf stropitu 
B rulgo \\ emissi eraistichium MP emissi bemistichiura B emissi ut 
dittographiam delevi || consessorum B cum sessorum MP 9 pronun- 
ciaret P || 12 grauiclissirae B |j paene M poene B pone P 13 exstitit 
il/ II muhus Omnibonus: muhis libri \\ tirannicidamra B \\ 14 prae- 
dicanda non nulii libri recentioreSy Canterus: praedicenda BP 

praed onda M || interaperans B, inter lin. tom m. sec, \\ 17 et] ut 
MP om. B jl humillas deuotus P || 18 praoces P §cea M || 19 impieta- 
tem] iara pietatem P J paricidam P \\ 20 imperato P \\ morte moftis M 

4* 



52 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

corrigendis quibusdam uersibus suis exarauit epulatusque 
largiter brachia ad secandas uenas praebuit medico. poeraata 
eius etiam praelogi memini, confici uero ac proponi uena- 
lia non tafitum operose et diiigenter sed et inepte quoque. 



SVPPLEMENTA 

f 

XXV a. 

riTA VERGILI 
DE COMMFNTARIO VALERl PROBl SVBLATA 

P. Vergilius Maro natus idibus Octobribus Crasso ets 
Pompeio consulibus matre Magia Polia patre [Vergilio] ru- 
stico (in) uico Andibus, qui abest a Mantua milia passuura 
XXX. tenui facultate nutritus. sed cum iam summis elo- 

ab extreiuis cedcre spiritum feruido adhuc et compote mentis pectore 
intellcgit, reeordatus carmeu a se compositum, quo uulneratuni militem 
per eiusmodi mortis imaginem obisse tradiderat, uersus ipsos rettulit 
eaque illi supt^i^a^iox.fuit. * 

2 sqq. cf. tStati genethliacon Lucani Silv. II 7. Tacitus dial. 20: 
*poeticus decor ex lloratii Virgiiii et Lucafti sacrario prolatus.' Aper 
aicit. — Hieronymus contra Kufinum tom. II p. 471 Vali.: *puto quod 
puer legeris . . . commcntarios . . . aiiorum in alios, Plautum uideli- 
cet . . . Pcrsium atque Lucanum. ' 

3 sqq. Martialis XIIII lO-fT^Lucanus.Sunt quidam qui mo dicant non 
esse poetam; JSed qui me uendit bibliopola^utat.* Quintilianus X 1, 90: 
*Lucanus ardens et concitafus"^ sontentiis elatissinTus et, ut dicam 
quod sentio, magis oratoribus quam pootis imitandus. ' cf. Fronto p. 12o. 
h^orvius Aen. I 382: 'quod auteuTdiximus , eum poetica arte prohiberi, 
ne aperte ponat historiam, ccrtum est. Lucanus nauique idoo in numero 
poetarum esse non meruit, quia uidetur historiam composuisse non 
pocma. * "" . 

" XXV a. M. V^alerii Probi in Vergilii Bucolica et Georgica com- 
mentarius ed. Keil. p. 1 sq. 

9 sqq. Vita Vergili in codd. liornensibus 172 (== B), 167 (—B^) s. X 
Monacensi 18059 s. X vel XI t— i^j etKegincusi 1495 s. XI ^=^-/{;(Bernen- 

i de corrigendis Salmasius || exarauit B cxorayit P exorit\uit 
M II lacunam ante poemata slaiuit Rothius || 3 etiam] ^ post mortem 
puto excidisse ' Heinrichius in mg. ed. Bipontinae , quam hibliotheca 
univ. Rhenanae possidet \\ uero] ^exempla puto excidisse^ Heinri- 
chius l. c. II 4 uenalia om. B || seJ et MP sed B 

XXV a. P=Parisinus S209. 4, s. XV F= Valicanus 2930. 4. 
s. XV E= editio princeps loa. Bapt. Egnaiii Venetiis 1507. cf. Kei- 
lins l. c. p. V sqq. 

6 P om. P II eidibus V \\ octobr. V octobris P \\ 7 Mahia P || Vergi- 
lio seclusi || 8 in addidi 



DE POCTIS 53 

quentiae doctonbus uacaret; in belH eiuilis tempora incidit, 
quod Augustus aduersus Antonlum gessit, primumque post 
MuJinense bellum ueteranis (agri eius distrlbuti sunt), postea 
restitutus beneficio Alpheni Vari, Asinii Pollionis et Cor- 

5 nelii Galli, quibus in Bucolicis adulatur, deinde per gratiam 
Maecenatis in amicitiam Caesaris ductus est. uixit pluribus 
annis liberali in ocio, secutus Epicuri sectam, insigni con- 
cordia et familiaritate usus Quintili Tuccae et Vari. scripsit 
bucolica annos natus VIII et XX Theocritum secutus, 

Mgeorgiqa Hesiodum et Varronem, Aeneida ingressus bello 
Cantabrico ♦ ♦ hoc quoque magna industria. ab Augusto usque 
ad sestertium centies honestatus est. decessit in Calabria 
annum agens quinquagesimum et primum heredibus Augusto 
et Maecenate cum Proculo minore fratre. in eius sepulcro, 

isquod est in uia Puteolana hoc legitur epigramma: 

Mantua ma-genuit, Calabri rapuere, tenet nunc 
Parthenope: cecini pascua rura duces. 
Aeneis scruata ab Augusto, quamuis ipse testamento damna- 



868 contulit C. W. Miillerus, Monacensem C. IlalmiuB, Keginensem G. 
Thilo): *Vita Publii Virgilii Maronis Discipuli l^pidii oratoris. [om. B 
De nobilitate ac die atque tempore natiuitatia ac longitudine uitae Pu- 
blii Virgiiii Maronis dlBcipuli Epidii oratoris incipit R) Publius Vir- 
gfilius Maro genere Mantuanus dijrnitate equos (cque H^l) Komanus na- 
tU8 idibus Octobribus (octobris Jf) Cn. ((Jn. B g-neo RM) P^mpeio M. 
(marco RM) Crasso coss. (cunsulibus RM); ut primum se contulit i^imam 
(Koma R Komae BM)y studuit apud Kpidium oratorem cum Caesare 
Aug^sto. unde, cum omnibus Mantuanis agri (agre B) auferrentur (in 
B vita in aufe desinit), quod Antonianis partibus fauissent (fuissent Jf), 
huic soli (solo RM) concessit memoria condiscipulatns, ut et ipsc poeta 
testatur in bucolicis (bocolicis R) diceudo: Dcus nobis haec otia fecit. 
in quibns ingenium suum expertus (est add. B^M) fanorem quoque Cae- 
saris ememit ac deinde georgica conscripsit et in his corroborato in- 
genio eius Aeneida conscripsit. cui finem non potuit imponere raptus a 
fatis. et ideo inueninntur apud eum uersus non peracti, quibus non super- 
uixit ad replendum. uixit annos LII, amicitia usus imperatoris Augusti 
et aliorum complurium (cum plurium H) probatissiraorum uirorum. ' 



2 primumque post Mutinense bellum ueteranis agri eius di- 
stributi sunt, postea coni. KeiHus: primumque post Mutinense bel- 
lum ueteranis , postea E primumquc bellum neteranis post Muti 
nense postea PF || 4 Albeni V 
lacunam ante hoc KeiUus staluit 
eius Keilius: cuius FP quoins E 



damnauerit coni. Keilius: damnat VPE 



9 octo et triginta P\ W hac P 
posl industria interpunxi || 14 iu 
17 pascua poraa phruges V\\ 18 



54 DE vn;is inlvstuibvs 

' ucrit, ne quid eorum quae non edidisset extaret, [quod et - ^3 
Seruius Varus hoc testatur epigrammate: 

iusscrat haec rapidis aboleri carmina flammis 
Vergilius, Plirygium quae cccinere ducem. 

Tucca uetat Variusque simul, tu maxime Caesar & 

non tibi scd Latiae consulis historiae.] 



XXV b. 

VEHaiLII VITA 
DE COMMESTARIO DONATI SVBLATA 

P. Vcrgilius Maro Mantuanus parentibus modicis fuit 
ac praecipue patrc, quem quidam opificem figulum, plures 
-<^«i>*io Magi cuiusdam uiatoris initio mercennarium mox ob in- 
dustriam gcnemm tradiderunt egregieque substantiae siluis 10 
coeiriendis et apibus curandis auxisse rcculam. natus est 
Cn. Porapeio Magno et M. Licinio Crasso primum coss. 
iduum Octobrium die in pago qui Andes dicitur et abest a 

« 

pag. 55, 1 sqq. Philar^yr. ecl. III 62: *Mater Virgilii fertnr 
Magia {jdc scripsi: Maia i^ufgo) cum enndem pnritnra grauis esset, sonini- 
asse lanri frondem {ex emend. Lindenbrogi fructnm vulgo) uariis floribus 
ornatam g^ennig^e. * 



l quod V\\ quod — historiae 5fr/M5/\|| 2 Seruios Varos V\\ Va- 
rus] Maums co«i. lahnitis || 4phresgum F || 5 Varius scripsi: Va- 
rusquo VP£ 

XXV b. D =r= Bemensis 172 olim Fioriaccnsis dcinde Danic- 
linns posiea Bongarsianus s. X. contuiit post P. Daniclem C. G. 
Miilicrus R= Reginensis 1405 s. XI. contulit G. Thiio. g=vuigala. 
in qua cxhibcnda usus sum praccipue edilione Vencta 155S. Incipit 
uirgilii uita edita a Donato Vaticanus 1575 s. XIII P. Virgilii Ma- 
ronis uita per Aelium Donatuxn celebrem gramraaticum edita. ed. 
Veneta 155S Virgilii uita BR. reiicua addidi. ceterum semper Vergi- 
lius , quod Donatus sane scripsit , correori Tib. Claudii Donati ad 
Tib. Claudium Maximum Donatianum filium de P. Virgilii Maronis 
uita Fabricius |1 7 Pub. 5 || Mantuanus om. ^ ]] 8 ac] et c; |] patre Ma- 
rone $ |] 9 Magi J?g magi"*" ead, man. R ]] initio om. B^ mercenna- 
rium R mercenarium //g ]] lO egregieque substantiaej quem cum 
agricolationi reique rusticae et gregibus praefecisset socer 5 
substantia ^ j] M coemundis g, ]] reculam auxit ^ ]] regulam BR 
12 Cn. g Gn BR \\ et om, g [| 13 et abest] qui est g 



DE rOETIS 5 



p 



Mantua non procul. praegnans eo mater somhiauit; enixam 
se laureum ramum, quem contacta terra coaluisse et excre- 
uisse ilico (in) specicm maturae arboris refertaeque uariis po- 
mis et floribuS; ac sequenti iuce cum marito rus .propinquurti 

5 petens ex itinere deuertit atque in subiecta fossa partu ieui- 
ata est. ferunt infantem cum sit editus neque uagisse et 
adeo miti uultu fuisse, ut haud dubiam spem prosperioris 
geniturae iam tum daret. accessit aiiud praesagium: si qui- 
dem uirga populea more regionis in puerperiis eodem statim 

loloco depacta ita breui eualuit tempore, ut multo ante satas 
populos adaequauisset, quae arbor Vergilii ex eo dicta atque 
etiam consecrata est summa grauidarum ac fetarum religione 
et suscipientium ibi et soluentium uota. I initia aetatis Cre- 
monae egit usque ad uiriiem togam, quam XV anno natali suo 

isaccepit isdem illis consulibus iterum duobus quibus erat natus, 
euenitque ut eo ipso die Lueretius poeta decederet. [sed Virgilius 
a] Cremona Mediolanum et inde paulo post transiit in urbem. 



CIUS 



1 praegnans eo g: praegnans (suprasc. alt. tn.) co (eorr. alt. 
m.) B praegnans cum B || somniauit Maia 5 || 2 contacta g; contracta 
BR coaluisse] confestim cerneret coaluisse ^ || 3 illico/? g || in om. 
BB refertae ^ [j 4 sequente B\\b diuertit g || leuiata BR leuata 5 || 
6 cum scripsi: ut BR^ || ut fuit editus 5 j] nec uagisse 5 || 8 daret] in- 
dicaret g (] accessit vel accessit et Gronovius conl. Suel. Galba XII: et 
accessit ^^?|| 10 eualuit BR coaluit g connaluit Gronovius conl. Suet. 
Octav. 92 \^ II adaeqnauit ? ]] 12 etiam om. 5 || ac] et 5 || 13 et om. g j; 
initia aetatis id est usque ad septimum annum Cremonae egit : et 
XVII anno uirilemtogam cepitilli.s consulibus iterum quibus natus 
erat^ || chreraonaei? [| 14 XV scripsi : XYIl BBg \\ i5isdemi{ iisdem 
Bg II 16 discederet g \\ sed Virgilius a seclusi [| a om, ^ || chremona R || 
17 paulo post transiit (transit B) in urbemj paulo post Neapolim 
transiit. ubi cum literis et Graecis et Latinis uehementissimam 
operam dedisset, tandem omni cura omnique studio indulsit medi- 
cinae et mathematicae. quibus rebus cum ante alios eruditior peri- 
tiorque esset, se in urbem contulit statimque magistri stabuli equo- 
rum Augusti amicitiam nactus multos uariosque morbos incidentes 
equis curauit. at ille in mercedem singulis diebus panes Virgilio ut 
uni ex stabulariis dari iussit. interea a Crototiiatis pulhis equi mirae 
pulchritudinis Caesari dono fuit missns: qui onmium iudicio spem 
portendebat uirtutis et celeritatis inmcnsae. hunc cum adspexisset 
Maro magistro stabuli dixit natum esse ex morbosa equa et nec 
uiribuB ualiturum nec celeritate: idque uerum fuisse inuentum est. 



56 DE VIK18 INLVSTRIBVS 

Corpore et statura fuit grandis, aquilo colore, faeie rusti- 
cana, ualetudine uaria: nam plerumque a stomacho et a 
faucibus ac dolore capitis laborabat, sangninem etiam saepe 
reiecit: cibi uinique minimi, libidinis in pueros pronior, quo- 

1 sq. Porphyrio Hor. sat. I 3, 32: *hic dicitur pnlsare Virgilium, qui 
^ldecori et corporis et habitus fuit.' Comm. Cruq. Hor. sat. 15, 48 sq. : 
'se ait Hppum, Virgilium autem crudum; laborabat enira stomachi 
cruditate, quod cibum iugestum difficulter concoqueret.' Acron ad h. 
1. : *Ad Virgilium retulit, quod difficile digerebat. dicebatur enim sto- 
machum dolere Virgilius. ' 



quod cum magister stabuli Augusto recitasset, daplicari ipsi in 
mercedem panes iussit. cum item ex Hispauia Augusto canes dono 
mitterentur et parentes eorum dixit et animum celeritatemque fu- 
turam. quo cognito mandat iterum Virgilio panes duplicari. dubita- 
uit Augustus Octauiine filius esset an alterius: idque Maronem 
aperire posse arbitratus est , quia canum et equi, naturam paren- 
tesque cognorat. amotis igitur omnibus arbitris illum in penitiorem 
partem domus vocat et solum rogat an sciat quisnam esset et quam 
ad felicitandos homines facultatem haberet. *noui,* inquit Maro, Ue 
Caesar Auguste et fei-me aequam cum dis immortalibus potestatem 
habere ut quemuis felicem facias,' ^eo animo sum' , respondit Cae- 
sar, ^ut si uemm pro rogatu dixeris beatum te felicemque reddam.' 
*utinam', ait Maro, Mnterroganti tibi uera dicere queam.' tunc Au- 
gustus: ^putant alii me natum Octauio: quidam suspicantur alio 
me genitum esse.' Maro subridens, ^facile', inquit, ^si impune licen- 
terque loqui iubes , id dicam.' affirmat Caesar iure iurando nullum 
eius dictum aegre laturum, immo non nisi donatum ab eo disces- 
surum. ad haec oculos oculis Augusti infigensMaro, 'facilius', ait, 
* in ceteris animalibus qualitates parentum a mathematicis et phi- 
losophis cognosci possunt: in homine nequaquam possibile est. 
sed de te coniecturam habeo similem ueri ut quid exercuerit pater 
tuus scire possim.* attente expectabat Augustus quidnam diceret. 
at ille: ^quantum ego rem intelligere possum, pistoris filius es', in- 
quit. obstupuerat Caesar ot statim quo id pacto fieri potucrit animo 
uoluebat. interrumpens Virgilius, *audi,' inquit, ^quo pacto id con- 
iicio. cum quaedam enunciarim praedixerimque quae intelligi 
scirique non nisi ab eruditissimis summisque uiris potuissent, tu 
princeps orbis item et item panes in mercedem dari iussisti : quod 
quidem aut pistoris aut nati pistore officium erat' placuit Caesari 
facetia. *at deinceps' , inquit Caesar, 'non a pistore sed a rege 
magnanimo dona feres' : illumque plurimi fecit et Pollioni com- 
mendauit g |] 1 grandi g |j aquilo Daniel: aquili B aquilino Rq \\ 
2 et faucibus g || icibuuinuque R || minimi'g; minime BR || pronior 
R pronior. his B pronioris ^ |{ libidinis in pueros pronior , quorum 



DK POETIS 57 

rum maximo. iHlexit Cebctom et Alexaudrum , quem secunda 
bucolicorum ecloga Alexim appellat, donatum sibi ab Asinio 
Pollione, utrumque non ineruditum, Cebetem uero et poe- 
tam. [ uulgatum est consuesse eum et cum Plotia Hieria. sed 

^Asconius Pedianu^ adfirmat, ipsam postea maiorem natu 
narrare solitara, inuitatum quidem a Vario ad communionem 
sui^ uerum pertinacissime recusasse. \ cetera sane uitae et 
ore et animo tam probura constat, ut Neapoli Parthenias 
uulgo* appellatus sit, ac si quando Romae, quo rarissime 

10 conuneabat , uiseretur inpublico, sectantis demonstrantisque 
se suffugeret in proximum tectum. bona autem cuiusdam 
exulantis offerente Augusto non sustinuit accipere. pos- 
sedit prope centies sestertium ex liberalitatibus amicorum 
habuitque doraum Romae £squiliis iuxta hortos Maecenatis, 

isquamquam secessu^ Campaniae Siciliaeque plurimum utere- ' 
tur. parentes iam grandis Amisit, ex quibus patrem captum 

2 sq. Scrviu» ecl. 11 1: Ale;cin] *qnem dicunt Alexandrum, fuit scr- 
uus Asinii Poliionis: quem Virgilius rogatus ad prandium cum uidisset in 
ministerio omnium pulcherrimum dilexit eumque dono accepit.' Mar- 
tialis VIII 56. Apul. apol. II 13, 1. Servius eci. II 15: *tre8 dicitur amasse 
Virgilius: Alexandrum quem donauit ei Pollio et Cebetem puerum cum 
Leria puella, quos a Maecenate dicitur accepisse.' cf. Schol. Bem. 
ecl. II 1. 

15 Gellius VI 20, 1: *Scriptum in quodam commentario rep- 
peri, versus isios a Vergilio ita primum esse recitatos atque editos: 
Talem dives arat Capua et uicina Veseuo Nola iugo; postea Vergilium 
petisse a Nolanis, aquam uti duceret in propinquiim rus, Nolanos peti- 
tum beneficium non fecisse, poetam offensum nomen urbis eorum quasi 
ex hominum memoria sic ex carmine suo derasisse oramque pro 
Nola mutasse atque ita reliquisse: et uicina Veseuo ora iugo.' 

Diaxime] fama est eum libidinis pfonioris in pueros fnisse. s^d 
boni ita eum pueros amasse pntauerunt ut Socrates Alcibiadem et 
Plato suos pueros. uerum inter omnos maxime <s |] 2 egloga R \\ 
Alexin g |{ dicit ^ || 3 ineruditum dimisit g [{ 4 consuesse R con- 
suisse B consueuisse ^ || eum cum g 1| Hieria g: Gleria B Aleria 
Daniel egeria R\[b affirmat g || ipsum postea minoribus (maioribus 
' Fabricius) natu g | 6 solitum g || quidem se g |) Varo R |] commu- 
nionem mulieris g | 7 caetera g || uita g uitae corrupUm videtur 
8 prpbum iJg probai ^ || 9 appellaretur uulgo g || 10 sectantis de- 
monstrantisque Bt^ sectantes demonstrantesque R \\ 1 1 suffugeret 
scripsi: suffugere BR subterfugere solitum g \\ autem /?g uero B \\ 
13 sextercium R \\ l4Homae om. B \\ in Aesquiliis gj] 15 quanquam 
Rg II uteretur. quaecumque ab Augusto peteret, repulsam mimquam 
habuit. parentibus quotnnnts aurum ad abundantem alitum mitte- 
bat, quos iam grandis g || patrem] Palem B 



68 1>E VIRI8 1NLVSTU1BV8 

oculis, et duos fratres germanos, Silonem inpuberem Flac- 
cum iam adultum, cuius exitum sub nomine Daphnidis deflet. 
inter detera studia medicinae quoque ac maxime mathemati- 
cae operam dedit. | egit el causam apud iudices unam omnino 
nec amplius quam semel ; nam et in sermone tardissimum ac 5 
paene indocto similem fuisse MeHs^us tradidit. | Poeticam 
puer adhuc.auspicatus in Balistam hidi magistrum ob infa- 
miam latrociniorum coopertum lapidibus distichon fecit: 
monte sub hoc lapidum tegitur Balista sepultus; 

nocte die tutum carpe uiator iter. 10 

deinde catalecton et priajia et epigrannnata et diras, item 
cirim et culicera, cum essct annorum XVI, cuius materia 
talis ost: pastor fatigatus aestu cum sub arbore condormis- 
set et serpens ad illum proreperet e palude, culex prouolauit 
atque inter duo tempora aculeum fixit pastori. at ille con- 15 
tinuo culicem attriuit ^t serpentem interemit ac sepulchrum 
culici statuit et distichon fecit: 

parue culex, pecudum custos tibi tale merenti 
funeris officium uitae pro munere reddit. 
scripsit etiam de qua ambigitur Aetnam. iMox cum res Ro-20 
manas inchoasset offensus materia ad bucolica transiit 

2 Servius ccl. V I: *Menalca8 Virp^ilius hic intelli|?itur, qui 
obitum fratris «ui Vlacci dcflot. ' l'hilarpyr. ecl. V 20: *alii luctum 
Salonini, non nulli Flacci fratris esse putant.* ISchol. Bem. ecl. VI;* 
*allegorice uero poota Virg-ilius Flaccum fratrem suum coram Aemilio 
poeta corte aniantissimo deflet, alii SSaloninum, alii lulium Caesareip.* 
cf. ibid. 20: (Daphnis) *8ub cuius nomine uel Haccuni g^ermanum suuni 
uel lulium dcflet. Anthol. lat. II 202 Burm. r 'Tristia fata tui dum fles 
in Daphnide Flacci, | docte Maro, fratrem dis inmortalibus aequas.* 

20 8erviu8 Aen. III 571: 'secundum Aetnam Virgilii.* 

20 sq. Sorvius ccl. VI 3: *et significat aut Aeneidcm aut j^esta re- 
j^um Albanorum qnae coepta omisit nominum asp^ritate detcrritus. * 

21 sqq. f)onatus praefat. bucol. p. 5 ed. Muller: *Bucolica 
scripsit, ut in eiusmodi poemate, quod mapris uarium (uarium quod 
BR) et paulo libcrius est quam cetera, facultatem haberet cap- 



1 oculis captum 5 || inpuberem R impuberem ^g || 2 daphnis 
i? II 4 apud iudices om. 5 || 6 pene g || 7 adhuc puer R \\ ludi gla- 
diatorii 5 || 8 disticon ^ || U catalecton et Moretum ? || priapia R 
Daniel priapeia B (J*) ^ || epygramata R || dyras R || 12 Cirim Da- 
mW Cirin g; cirimus BR || 13 obdormisset g || 14 ilUim B% eum R 
II 16 contriuit ^ || uisum serpentom 5 j| 17 disticon R 20 de qua 
ambigitur Aetnam /?g Aetnam de qua ambigitur B et mox g 
I; 21 materia et nominum asperitate g [| bucolica g; bucolicam BR 



DE POETIS 59 

maxime ut Asiniuiu Pollionem Alphenum Varum et Cor- 
nelium Gallnm celebraret, quia in distributione agrorum, 
qui post Philippensem uictoriam ueteranis triumuirorum iussu 
trans Padum diuidebantur, indemnem sepraestitisseht.jdeinde 

5 georgica in honorem Maecenatis (edidit) , qui sibi mediocriter 
adhfic noto opem tulisset aduersua ueterani cuiusdam uio-^ 
lentiam, a qua in altercatione litis paulum abfuit quin occi- 
deretur. |nouissim6 Aeueidem inchoauit argumentum uarium 
et multiplex et quasi amborum Homeri carminum instar, 

lopraeteriea nominibus ac rebus Graecis Latinisque commune 
et in quo, quod maxime studebat, Romanae simul urbis et 
Augusti origo contineretur. cum georgica scriberet, tradi- 
tur cotidie meditatos mane plurimos uersus dictare solitus 
ac per totum diem rctractando ad paucissimos redigere, non 

15 absurde carrtien se (informe) more ursae parere dicens et Iam« 
bendo demum effingere. »Aeneida prosa prius oratione for- 
matam digestamque in XII libros particulatim componero 

tandae Caesaris indulgcntiae rcpotentique aj^ri quem amiserat ob hanc 
cansam. occiso in curia die [III] iduum Martiarum C. (G BH) Cae- 
sare, cum Augustum Caesarom paeuo puernm sibi ueterani non ab- 
nuente aenatu ducem constitissent , exorto ciuili bello Cremonenses cum 
ceteris eiusdem studii aduersarios Augusti Caesaris adiuuerunt; unde 
factum est, ut cum uictor Augustus in eorum agros ueteranos deduci 
iuAsisset, non sufficiente agro Crcmonensium (Chremonensium /?), Man- 
tuani (mantua H) quoque, in qnibus erat etiam poeta Virgilius, maxi- 
mam partem finium suorum perdidisscnt eo, quod uicini Cremonensibus 
fuerant. sed Virgilius merito carminum fretus et amicitia quorundam 
potcntium centurioni Arrio cura obsistcre ausus csset, ille statim ut 
toiiles ad gladium mauum admouit, cumque se in fuji^am proripuisset 
poeta, non prius finis pcrsequendi fuit quam se in fluuium Virgilius 
coniecisset atque (atque ita H) in alt^ram ripam enatauisset. sed 
postea per Maeccnatom et per triumuiros agris diuidcudis Varum Pol- 
lionem et Cofnelium Gallum fama carniinum commcndatus Aujrusto et 
agros recepit ct deinceps imperatoris familiari amore perfniitus est.' 
cf. Probus ed. Keil p. 5 sq. qni multo meliora tradit, practerea i^iervius 
comm. Bucol. princ. §. 13. ccl. I 1, 48 II 1 III 94 V^ VIIII 1, 7, 10 sq. 
16 «qq. 29. 

15 sqq. Gellius XVII 10, 28q.: *Amici familiaresque P. Vergilii in 
iis quae de ingenio moribusquo eins memoriae tradiderunt, dicere eum 



1 Varinm g || 3 Pliillipcnsem B philipensem /? I ] 5 georgica 5; 
georgicam B georgica» R \\ edidit om. BR add. g j] cum sibi uix- 
dum noto aduersns Claudii ueterani militis uel ut alii putant Arrii 
centurionis niolentiam g |1 7 litis agrariac parum g | 8 nouissime 
autem g |1 Aeneidem aggressus est ^ || uarium et Rg uarium ac 
B I 9 carminum g: carminis R carmini B |) 13 quotidic g || dictitare 
g j 15 informe addidi j| ursae more g ^ 



60 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

Instituit prout liberet quiSque et nihil in ordinem arripiens. 
ut ne quid impetum moraretur quaedam inperfeeta trans- 
misit aiia ieuissimis uerbis ueluti fulsit, quao per iocum 
pro tibicinibus. interponi aicbat ad sustinendum opus, donec 
solidae columnae aduenirent. | bucolica triennio georgicas 
VII Aeneida XI perfecit annis. ' bucolica eo successu edi- 
dit, ut in scena quoque per cantores crebro pronuntiaren- 

solitam ferant, parere se aersus more atque ritu ursiuo. nam ut illa 
bestia fetum ederet ineffigiatum informemque, lambendo id postea 
quod ita edidisset conformaret ct fingeret, proinde ingenii quoque sui 
partns recentes- rudi esse facie et inperfecta , sed deinceps tractando 
colendoque reddere iis se oris et uultus liniamenta. ' Quintillanus X 3, 
8: *Vergilium quoque paucissimos die composuisse uersus atictor est 
Varius.' cf. Hieronymus comm. in Zacbariam III 11 tom. VI pag. 881 
Vall. comm. in ep. ad Galatas III 5 tora. VII pag. 485 Vall. 

6 sq. Servius ecl. VI II: ''Dicitur autem (ectoga Fl) ingenti 
fauore a Virgilio esse recitata; adeo ut, cum eam postea Cytheris me- 

l instituit ut qnidam tradunt. alii eius sententiae sunt nt 
existiment , eum si diutius uixisset quatuor et uiginti libros nsqiie 
ad Augusti tempora scripturum atque alia quaedam {immo quidem) 
percursurum , Augusti uero gesta diligentissime exsecutunun : 
quippe qui dum scriberet ne quid g ,'I accipiens B [[ 2 imperfecta 
^^11 transraisit] reliquit ^ || 3 uerbis] uersibus g jl quos 5 ]| 4 tibi- 
cinibiis scripsi: tibialibns BR tigillis uel tibicinibus g [j'a se dicebat 
5 II 5 bucolica triennio Asinii Pollionis suasi; jperfecit. hic transpa- 
danam prouinciam regebat ; cuius fauore cum ueteranis Augusti mi- 
litibus Cremonensium et Mantuanorum agri distribuerentur, suos 
Virgilius non amisit. facta enim distributione suos Claudio seu 
Ario datos recuperauit. hunc Pollionem maxime amauit Maro et 
dilectus ab eo magna munera tulit : quippe qui inuitatus ad coenam 
captus pulchritudine et diligentia Alexandri Pollionis pueri eum 
dono accepit. huius Pollionis filium C. Asimum(et addii Fahricius) 
C^rnelium Gallum oratorem clarum et poetam non mediocrem miro 
amore dilexit Virgilius. is transtulit Euphorionem in latinum et li- 
bris quatuor amores de Cytheride scnpsit. hic primo in amicitia 
Caesaris Augusti ^uit: postea in suspicionem coniurationis contra 
illum ductus occisus est. uerum usque adeo hunc Gallum Virgilius 
amarat ut quartus georgicorum a medio usque ad finem eius laudom 
contineret : quem postea iubente Augusto in Aristaei fabulam com- 
mutauit. georgica septennio Neapoli , Aeneida partim in Sicilia par- 
tim in Campania XI annis confccit g |1 7 scenam B ]] crebra pronun- 
tiatione recitarentur. at cum Cicero quosdam uersus audisset ot 
statim acri iudicio intellexi.sset non communi uena editos , iussit ab 
initio totam eclogam recitari. quam cura ac«urate pernotasset , in 
fine ait : * magnae spes altera Romae ' , quasi ipse linguae latinae 
spes prima fuisset, et Maro futurus esset secunda: quae uerba 



DE P0ETI8 61 

tur. \ georgica rouerso post Actiacam uictorianr Augusto atque 

Atellae reficiendarum faucium causa comraoranti per con- 

tinuum quatriduum legit, suscipiente Maecenate legendi ui- 

• cem quotiens interpeiraretur ipse uocis oflfensione. pronun- 

stiabat autem cum suauitate tum lenociniis miris. et Se- 
neca tradidit, lulium Montanum poetam solitum dicere, 
inuoiaturum se Vergilio quaedam si et uocem posset et os 
et hypocrisin: eosdem enim uersus ipso pronuntiante bene 
sonarc; sine illo inanes esse mutosque. ' Aeneidos uixdum 

locoeptae tanta extitit fama^ ut Sextus Propertius non dubi- 
tauerit sic praedicare: 

cedite Romani scriptores, cedite Grai: 
nescio quid maius nascitur Iliade, 
Augustus uero^ nam forte expeditione Cantabrica aberat; 

issupplicibus atque etiam minacibus per iocum litteris efflagi- 
taret, ut sibi de Aeneide, ut ipsius uerba sunt, uel prima 
carminis bypographa uel quodlibet colon mitteret. cui tamen 
multo post perfectaque demum materia tres omnino libros 

retrix cantasset in theatro, qiiam in fine Lycoridem uocat, stupcfactus 
Cicero cuius esset requireret et cum eum tandem aliquando agnouisset 
dixis.se dicatur et ad suam et illius laudem: Magnae spes altera Ro- 
mae. quod iste postea ad Ascanium transtulit, sicnt commeutatores 
loquuntur.' cf. Tacitus dial. 13. 

5 Seneca] Uaec narratio non extat. 

14 sqq. Macrobius sat. I 24, 11: ^lpsius enim Maronis epi> 
stola, qna conpellat Augustum, ita incipit: £go uero frequentes a te 
litteras accipio, et infra: I)e Aenea quidem meo, si mehercle iam dig- 
num anribus habcrem tuis, libenter mitterem: sed tanta inchoata res 
est, ut paene uitio mentis tantum opns ingressus mihi uidoar, cum prae- 
sertim ut scis alia quoquc studia ad id opns muUoque potiora inpertiar.' 

17 sqq. Servius Aen. IIII 324: *Dicitur autem ingenti affectu hos uer- 
sus pronuntiasse , cum priuatim paucis pracsentibus recitaret Augusto. 
nam recitauit uoce optima primum et quartum.^ 



postea Aeneidi ipse inseruit <s 1 post] ab g || Attiacam B || Actiaca 
nictoria g || atque om. B \\ atque reficiendannu uirinm causa Atel- 
lae commoranti g \\ 4 quociens ^ || 6 autem maxiraa cum snauitate 
et lenociniis . mins g || tum scripsi: cum BR || lenociis i? || et B ut 
B om. <s \\ 8 hjpocrisim g \\ eo pronuntiante 5 || 9 sine illo arescere 



13 posl Iliade com- 
abesset et g Daniel 



quasi mutos 5 |; 10 dubitarit 5 || 12 Graii Bq 

mate interpimxi \\ 14 nam] cum iam g Daniel 

II 15 efflagitaret BRt^ efflagitabat C. W. MMerus ^ qui non inlel- 

lexissel efflagitaret pendere a tanta extitit fama ut jj 17 hypographa 

g: bypografa R hypographia B \\ quolibet R \\ mitteret B^: mit- 

teretur R || mitteret , nogauit se factunim Virgiliiis. cui g 



62 . DE VIRI8 INLVSTUIBVS ' 

recitauit^ secundum quartum sextum, sed hunc notabili 
Octauiae adfectione, quae cum recitationi interesset ad iilos 
de filio 8U0 uersus: *tu Marcellus eris' defecisse fertur 
atque aegre focillata est. * recitauit et pluribns, sed neque- 
frequenter et ea fere de quibus ambigebat, quo magis iu-6 
dicium hominum experiretur. Erotem iibrarium et libertum 
eius exactae iam senectutis tradunt referre solitum; qiion- 
dam eum in recitando duos dimidiatos uersus compiesse ex 
tempore: nam cum hactenus haberet: ^Misenum Aeoiiden* 
adiecisse: *quo non praestantior alter'; item huic: *aereio 
ciere uiros' simili calore elatum subiunxisse: ^Martemque 
accendere cantu ' , statimque sibi imperasse , ut utrumque uolu- 
' mini adscriberet. * Anno aetatis quinquagesimo secundo impo- 
siturus Aeneidi summam manum statuit inGraeciam et inAsiam 
secedere triennioque continuo nihil ampliu^ quam emendare, 15 
ut reliqua uita tantum philosophiae uacaret: sed cum in- 
gressus iter Athenis occurrisset Augusto ab oriente Romam 
reuertenti destinaretque non absistere atque etiam una re- 
dirC; dum Megara uicinum oppidum feruentissimo sole 



1 sqq. Scrvius Aen. VI 802: *et con8tat hiiuc librum tanta pronun- 
tiatione Au^usto et Octaviae esse recitatum , ut fletu nimio imperarent 
Bilentium, nisi Virgiiius fincm esse dixis.sct, qui pro hoc aere gfraui do- 
natus est.' 

7 sqq. Servius Aen, VI 105: Martcmque accendcre cantu] Miemisti- 
chium hoc dicitur addidisse dum Augusto hunc sextum librum recitaret; 
nam ante hemisticiiium fcccrat, dicendo: Aere ciere viros; postea iu 
praesentia Augusti cx abundantia intcllectus addidit'subito: Martcmque 
accendere cantu.' 



l secundum uidelicet g || hunc praecipue oL Oetauiam ? Il 2 



affectione B \\ 4 focillata B focilata R refocillata 5 | refocillata 
dena sestertiapro singulo uersu Virgilio dari iussit 5 | 5 et ferme 
illa ^ II 7 quondam Rg quando P j| 8 in recitando eum 5 || 9 misse- 
num R II Aeolidera B \\ 10 ere | c^]|ere ($ic)R \\ 11 elatum scripsi: 
laetatum -^iJiactatum ^actutum Burmannus jf 13 ascriberet R || ad- 
scriberet. Bucolica Georgicaque emendauit. amio uero 5 [| socundo 
ut ultimam manum Aeneidi imponeret 5 1| 14 summa manu BR || ^t 
Asiam ^|| 15 triennioque continuo Dmnom operain limationi dare 5 
|| triennio quoque R || amplius om. R || 16 in reliqua 5 || philosophia 
B II 18 reuertenti una cum Caosarc rodire destinauit.. at cum Me- 
gara uicinum Athonis oppidum uiseudi gratia foruentissimo sole 
peteret , lauguorem nactus est quem g 



DE POKTIS » ^ 63 

cognoscit, languorem nactus est eumque non intermissa na- 
uigatione auxit, ita ut grauior aliquanto Brundisium appel- 
leret, ubi diebus paucis obiit XI Kal. Octobr. Cn. Sentio Q. 
Lucrctio coss. jlossa edus Keapolim translata sunt tumuloque 
scondita; qui est uia Puteolana intra lapidem secundum^ in 
quo distichon fecit tale: 

Mantua me genuit, Calabri rapuere^ tcnet nunc 
Parthenope; cecini pascua rura duces. 
heredes fecit ex dimidia parte ' Valerium Proculum fratrem 
loalio patre, ex quarta Augustum, ex duodecima Maecenatem, 
ex reliqua L. Varium et Plotium Tuccam : qui eius Aeneida 
post obitum iussu Caesaris emendarunt, de qua re Sulpicii 
Carthaginiensis extant huius modi uersus: 

iusserat haec rapidis aboleri carmina flammis 
15 Vergilius, Phrygium quae cecinere ducem. 

Tucca uetat Variusque simul: tu maximc Caesar 

non sinis et Latiae consulis historiae. 

infelix gemino cecidit prope Pergamon igni, 

et paene est alio Troia cremata rogo. 



Lcognoscit/? cognouitP | nauigatio <s \\ 2utgrauior in dies tan- 



dem Krundusium aduentaritg |"3obit^||obiit decimo Kal. Octobris 
Cn. Plantio Q. Lucretio coss. qui cum grauari morbo sese sentiret, 
sorinia saepe et magua instantia petiuit crematurus Aeneida. qui- 
bus negatis testamento comburi iussit ut rem inemendatam imper- 
fectamque. uerum Tucca et Varius monuerunt id Augustum non 
permissumm. tunc eidem Vario ac simul TuQcae scripta sub ea 
conditione legauit ne quid ederent quod a se editum non esset et 
uersus etiam imperfectos si qui erant relinquerent. uoluit etiam 
sua ossa Neapolim transferri, ubi diu et suauissime uixerat: ac 
extrema ualetudine ipse sibi epitaphium fecit distichon. translata 
igitur iussu Augusti eius ossa prout statuerat Neapolim fuere se- 
pultaque uia Puteolana intra lapidem secundum: sepulchroque id 
distichon quod fecerat inscriptum est: ^Mantua e. q. s. ^ \\ Gn.^NG 
i? ]| Sentio scripsi: Sestio i? Festio B Plantio g \\ Qu. B quinto B 
II 4 conss i? II 6 disticon B \\ 9 dimidiam partem B \\ 10 ex alio g \\ 
II Varium ^: Valerium BB \\ plocium B \\ aeneidam BB Aeneidem 
5 II 12 obitum prout petiuerat emendarunt. nam nuUius omnino 
sententia crematn Aeneis digna uisa fuit. de qua re Sulpitii Car- 
thagiiiensis extant huiusmodi uersus: g \\ emendauerunt B \\ 14 
luserat B \\ abolere B || 15 phrigium B 16 uarusque B \\ 18 Per- 
gamos 5 II 19 paene B poene B pene g ,rogo. extant et Augusti 



G4 , DE VIRIS INLVSTRIBVS 

t 

egerat cum Vario, priusquam Italia deeederet, ul si quid 
sibi aecidisset Aeneida combureret; sed is facturum se • 
pernegarat. igitur in extrema ualetudine assidue scrinia de- 
siderauit crematurus ipse: uerum nemine offerente nihii 
quidem nominatim de ea cauit, ceterum eidem Vario ac si-:. 
mul Tuccae scripta sua sub ea conditione legauit, ne quid 
ederent quod non a se editum esset. edidit autem auctorc 
Augusto Varius sed summatim emendata, ut qui uersus etiani 
inperfectos sicut erant reliquerit; quos multi mox supplere 
conati non perinde ualuerunt ob difficultatem, quod omnia lo 
fere apud eum hemistichia absoluto perfectoque sunt sensu 
praeter illud: *quem tibi Troia'. | Nisus grammaticus au- 
dissese a senioribus aiebat, Varium [duorum] librorum ordineni 
commutasse et qui nunc secundus sit (in primum, tertium 

1 sqq. Plinius N. K. VII 30, 31: *Diuos Augustits carmina Vov- 
gili cremari contra eius testamenti ucrecundiam uetuit maiusque ita 
uati tcstimonium contigit, quam si ipse sua probauissct.^ cf. Ueiiiiis 
XVII 10, 7 Macrobius sat. I 24, 6. 

13 «qq. Servius praef. Aen. : 'Ordo quoque manifestus est, licet qui- 
damsuperflue dicant, secundum primum ejsse tertium secundum et primum . 
tertium: ideo quia primo Ilium concidit, post errauit Aeneas, inde ad 
Didonis rc^^a pemenit: nescientes lianc esse artem poeticam , ut a 
mediis Incipieutes per narrationem ad prima rcdeamus et non num- 
quam futura praeoccupemus, ut per uaticinationem. quod etian# Hora- 
tius sic praecipit in arte poetica: Vt iam nunc dicat iani nunc debentia 
dici, Pleraqne differat et praesens in tempus omittat. unde constat pe- 
rite fecisse Virgiiium.* 



de ipsa eadem re uersus plures et clarissimi , quorum initium ita 
est: ' Ergone supremis potuit uox improba uerbis Tam dirum man- 
dare nefas? ergo ibit in ignes Magnaque doctiloqui morietur Musa 
Maronis?' et paulo post: *scd legum seruanda fides: suprema 
uoluntas Quod mandat fi^rique iubet , parere neccsse est. Franga- 
tur potius legum ueneranda potestas : Quam tot congestos noctes 
diesque labores Hauserit una dies.' et ea quae sequuntur. nihil 
igitur auctore Aiigusto Varius edidit (addidit Burmannus), quod et 
Maro praeceperat, sed summatim emendauit, ut qui uersus etiam 
iraperfectos si qni erant reliqnit. hos multi mox supplere conati 5 
I 1 uaro R || 2 sed scripsi: et BB \\ super negarat B \\'d ualitndine 
B \\ b uaro B \\ 8 uarus B \\9 imperfectos Bg || sicut Gronovius : si 
qui BB<; \\ II eum om. B || emisthicha B \\ heraistichia praeter illud: 
*Quem tibi iam Troia peperit' sensum uidentur habere perfectum 
g II sunt om. B 
duorum seclusi 
erat g [] in primum , tertium in secundum , priraum addidie Servio L c. 



sensum B \\ 13 se om. B || dicebat g [[ uarum B 
14 qui nunc secundus sit BB qui tum secundus 



D£ POETIS 65 

in secundum^etprimum) in tertium locum transtulisse^ etiam 
primi libvi correxisse principium his uersibus demptis: 
iile egO; qui quondam gracili modulatus auena 
carmina et egressus siluis uicina coegi 
5 ut quamuis auido parerent arua colono, 

gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis 
arma \iirumque cano. 
Obtrectatores Vergilio numquam defuerunt, nec mirum: nam 
ne Homero quidem. j prolatis bucolicis mnominatus quidam 
lorescripsit antibucolica, duas modo eclogas, sed insulsissime 
naQadi^Cecg , quarum prioris initium est: 

Tityre, si toga caida tibi est, quo tegmina fagi? 
sequentis : 

dic mihi, Damoeta, cuium pecus, anne latinum? 
15 non: uerum Aegonis nostri sic rure loquuntur. 
alius recitante eo ex georgicis: ^nudus ara, sere nudus*, 
subiecit: ^habebis frigore febrem^ I est et aduersus Aeneida 
liber Carbili Pictoris titulo Aeneomastix. M. Vipsanius a 
Maecenate eum suppositum appellabat nouae cacozeliae re- 
jopertorem, non tumidae nec exilis, sed ex communibus u^r- 
bis atque ideo latentis. Hcrennius tantum uitia_ eius, Perel- 
lius Faustus furta contraxit. sunt et Q. Octaui Auiti ho- 

2 Servius praef. Aen. : ^et aliquos detraetos ut iu principio ; nam ab 
. armis non coepit, sed sic; Ille ego' e, q. s. 

2 his demptis uersibus g |[ 3 quondam g; siluas BR || 4 carmine 
-& 11 8 nec Virgilius qui columen linguae Latinae fuit caruit obtre- 
ctatoribus. in bucolicis enim duas eclogaH sed insulsissimeParo qui- 
dam deridet et sic deridendo incipit : Tityre q || nunquam ^ || 9 
ne Gronovius : nec BR \\ innominatus Daniel: nuinatorus R numi- 
natoris R || quidam om, R (| 10 rescriptitanti bucolica R ropsitanti 
bucolica B || eglogas i? || 12 tjrtire R |1 tegmina Gronovius: tegminc 
BR^ II 15 non, uerum Aegonis nostri: sic rure loquuntur g. veram 
inlerpunctionem invenil Gronovius || 17 habebis g: et habebis BR \\ 
frigore R frigora B^\\ 18 carbili BR Carbilii <5 \\ aeneomastix BR 
Aeneidomastix g \\ uipranius R \\ 19 eum a Mecoenate g || cacozelie 
BR Kano^TjUag g \\ 20 neque tumidum neque exilem sed commu- 
nibusuerbis opus illud confecisse g || 21 adeo B \\ herentiusi^ || uitia 
eius tantum contraxit Perellius Faustinus furta ? || 22 Faustns 
BR Faustinus g \\ sunt] sed /? H Q. Octauii Auiti c* qui .... auiti 
R quae octauiani B \\ homoeon elenchon scripsi: homoeutheleu- 
ton R homaeotheleuton B a^oiov£XBvx(ov g 

8Y8T0MI B£L. 5 



66 I>E VIRIS INLVSTRIBVS 

moeon elenchon octo uolumina, (quae) quos et unde uersus 
transtulerit continent. ' Asconius Pedianus libro, quem contra 
obtrectatores Vergilii scripsit, pauca adinodum obiecta ei 
proponit eaque circa historiam fere, et quod pleraque ab 
Homero sumpsisset, sed hoc ipsum crimen sic defendere as-s 
suetum ait: 'cur non illi quoque eadem furta temptarent? 
uerum intellecturos , facilius esse Herculi clauam quam Ho- 
mero uersum subripere^* et tamen destinasse recedere, ut 
omnia ad satietatem maleuolorum decideret. 

48q. Hicronymus praef. liebr. quaest. in Genesim tom. III p. 301 
Vall.: *Hoc idem passus est ab acmulis et Mantuauus uates, ut cum 
quosdam uersus Homeri transtulisset ad uerbum , compilator ucterum 
diceretur. quibus ille respondit^ magnarum esse uirium, clauam Her- 
culi extorquero de mAnu. * 



1 uolnroina quibus annotatur quos et unde ? \\ quae qnos 
scripsi: quos BR \\ 3 ei obiecta ponit eaqne ^ || 4 ea quae /? || 5 ip 
sum om. <sl\ 6 non illi g; nonnulli BR || tentarent ^ || 8 surripere R 
recedere R decedere B defendere g secedere Daniel \\ 9 sacietatem 
R II maliuornm R J| dccideret Bg decederent R recideret coni. Gro- 
novius II deciderct. refert etiam Pedianus benignum cultoremque 
omnium bonorura atque eruditorum fuisso et usque adeo inuidiae 
expertem , ut si quid erudite dictum inspiceret alterius non ramns 
gauderet ac si suum fuisset: nemineni uituperare, laudare bonos, 
ea humanitate esse ut nisi peruersus maxinie quisque illum non 
diligeret niodo sed amaret. nihil proprii habere uidebatur. | eius 
bibliotheca non minus aliis doctis patobat quam sibi, illudque Eu- 
ripidis antiquum saepe usurpabat t« ra)v (plkcav xoivo^^ communia 
amicorum esse omuia. quare coaeuos omnes poetas ita adiunctos 
habuit, ut cum inter se phirimum inuidia ardorent, ilhun nna 
omnes colerent: Varius Tucca Horatius Gallus Propertius. Anser 
uero quoniam Antonii partes secutus est illum iion obseruasse dici- 
tur. ' Cornificius ob peruersam naturam illum non tulit. gloriae uero 
adeo contemptor fuit, ut cpm quidam uersus quosdam sibi ascri- 
berent eademque re docti haberentur, non modo aegre non ferebat, 
immo uoluptuosum id sibi erat. cum enim distichon, quod laudem 
felicitatemque Augusti continebat , fecisset ualuisque non nomi- 
nato auctore infixisset, id crat huiusmodi : 

nocte pluit tota: redeunt spectacula mane: 
diuisum imperium cum loue Caesar habet, 

diu qimeritaiis Augustus, cuiusnam hi nersus essent, eomm ancto- 
rem non inueniebat. Bathyllus uero poeta quidam mediocris tacen- 
tibus aliis sibi ascripsit. quamobrem donatus honoratusque a Cae- 



DE ^OETIS . 67 

sare fuit. quod aequo aninio non ferens Virgilius iisdem ualuis 
affixit quater hoc principium: 'sic uos non uobis. * postulabat 
Augustus ut hi uersus complerentur. quod cum frnstra aliqui co- 
nati essent , Virgilius praeposito disticho sic subiunxit : 

hos ego uersiculos feci : tulit alter honores. 
sic^uos non uobis nidificatis aues. 
sic uos non uobis uellera fertis oues. 
sic uos non uobis mellificatis apes. 
sic uos non uobis fertis aratra boues. 

quo cognito aliquamdiu Bathyllus Homae fabula fuit) Maro uero 
exaltatior.j cum is aliquando Ennium in manu haberet rogareturque 
quidnam faceret, respondit se aurum colligere de stercore Ennii. 
habet enim poeta ille egregias sententias sub uerbis non multum 
omatis. ' interroganti Augusto quo pacto ciuitas feliciter guberna- 
retur, *si prudentiores *, inquit, ^temonem tenuerint et boni malis 
praeponantur : itaque optimi suos habeant honores, nulli tamen alio- 
nim iniusti quidquam fiat.' '^tMecoenas, *quid', inquit, 'Virgili, sa- 
tietatem homini non aflfert?* ^omnium rerum', respondit, *aut simili- 
tudo aut multitudo stomachum facit praeter intelligere.' item inter- 
rogauit: *quo pacto quis altam felicemque eius fortunam seruare 
potest?' cui Maro: *si quantum honore ac diuitiis aliis praestantior 
sit , tanto liberalitate et iustitia alios superare nitatur. ' solitus erat 
dicere, nuUam uirtutem commodiorem homini esse patientia ac nul- 
lam asperam adeo esse fortunam, quam prudenter patienda uir 
foriis non uincat. quam sententiam in quinto Aeneidos inseruit : 

nate dea , quo fata trahunt rctraliuntque sequamur, 
V quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. 

cnm quidam eius amicus Comificii in eum maledicta et inimicitias 
sibi enarraret : ^ quam putas ' , inquit , ^ esse huiusce maleuolentiae 
causam? nam neque unquam Comificium offendi et eum amo. an', 
inqwt, ^Hesiodi sententiae non meministi? ubi ait: 

ymI KBQUfisvg KeQafiet Kotiet aal TiKxovi riy.rcov 
ymI nTGyiog TttcDX^ (p^oviei v.ccl aoidag aoid^^ 

arcbitectum architecto inuidere et poetam poetae. de raalis', in- 
quit , * Graecus ille intellexit. nam boni eruditiores amant. sed 
magna cum mea laude et gloria uindictam in manu habeo. maiore 
enim cura uirtuti intendam atqiie quo elegantior ego fiam, eo ue- 
hementius inuidia rumpetur.' erat Augusto familiaris Filistus qui- 
dam orator et poesim mediocriter doctus, cuimultiplex uariumque 
ingeuium erat , qui omnium omnia dicta reprehendere conabatur, 
non ut uerum dignosceret, quod Socrates facere consueuit, sed ut 
eruditior uideretur. .hic Virgilium, ubicumque conuenire dabatur, 
roaledictis salibusque uexabat. quare ille saepe aut tacibundus 
discedebat aut suffusus pudore tacebat. ueram cum Augusto au- 

5* 



68 t)C VlRIS liTLVSTRlBVS 

XXV c. 

VITA VERGILII 
A FOCA GRAMMATICO VRBIS ROMAE VERSIBVS EDITA 

Maeonii specimen uatis ueneranda Maronem 
Mantua Romuleae generauit flumina liuguae. 
quis faeunda tuos toleraret Qraeeia fastus^ 



diente elinguetn illum diceret et causam etiam suam si linguam 
haberet defeudere nequiret: ^tace/ inquit, ^rabula. nam haec mea 
taciturnitas defensorem causarum mearum Augustum fecit et Me- 
coenatem et ea tuba cum uolo loquor quae ubique et diutissime 
audietur. tu loquacitate non modo aures hominum , sed muros rum- 
pis/ Augustus uero Filistum graui uultu increpauit. tunc Maro, 
*si tempus Caesar', inquit, *tacendihic sciret, raro loqueretur. ta- 
cendum enim semper est, nisi cum taciturnitas tibi noceat, aut 
oratio aliis prosit. nam qui contendit, et contentionis finis utilis 
nou est, stultis illum aunumerandum sapientes putant.' postquam 
Augustus summa rerum omnium potitus est , uenit in mentem an 
conduceret tyrannidem omittere et omnem potestatem annuis con- 
sulibus et senatui rempublicam reddcre ; in qua re diuersae senten- 
tiae consultos habuit Mecoenatcm et Agrippam. Agrippa enim 
utile sibi fore etiam si honestum non csset relinquere tyrannidem 
longa oratione contcndit: quod Mecoenas dchortari magnopere 
conabatur. quare Augusti anlmus ct hinc ferebatur et illinc. erant 
euim diuersae sententiae uariis rationibus firmatae. rogauit igitur 
Maronem an conferat priuato homini se in sua republica tyrannum 
facere. tum ille, ^omnibus ferme', inquit, ^rem publicum occupan- 
tibus molesta ipsa tyrannis fuit et ciuibus , quia necesse erat propter 
odia subditorum aut eorum iniustitiam magna suspicione magno- 
que timore uiuere. scd si ciues iustum aliquem scirent, ^iem 
amarent plurimum, ciuitati id utile foret, si in eo uno omnis po- 
testas esset. quare si iustitiam, quod modo (Jmmo quo modo) 
facis, omnibus in futurum nuUahominum facta compositione distri- 
bues, dominari te et tibi conducet et orbi. beneuolentiam enim 
omnium ita habes , ut deum te et adorent et crodant.* eius senten- 
tiara secutus Caesar principatum tenuit. *, audiuit a Sirone prae- 
cepta Epicuri: cuius doctrinae socium habuit Varium. quamuis 
diuersorum philosophoruni opiniones libris suis inseruisse de animo 
inaxime uideatur, ipse tamen fuit Acadomicus. nam Platonis sen- 
tentias omnibus aliis praotulit. <s 

XXV C. VITA VERCJIMI A FOCA GHAMMATICO VRBIS ROMAK VER8IBVS KDITA 

cod. Scaligeri; in cod. Scriverii: a foca grammatico vrbis romae perspi- 
CACI9SIM0 ET CLARI8SIM0. Carmcn quod Focas praemisil exhibere nolui» 
3 facunda mg. Pithoei: foecundo cod. Scal. 



DE POETIS 69 

quis tantum eloquii potuisset ferre tumorem, 
' aemula Vergilium tellus nisi Tusca dedisset. 

huic genitor figulus, Maro nomine, cultor agelli 

/Ut referunt alii tenui mercede locatus, 
6 sed plures figulum. quis non miracula rerum 

haec stupeat? diues partus de paupere uena 
^emicuit: figuli soboles noua carmina finxit. 

mater Polla fuit Magii non infima proles, 

quem socerum probitas fecit iam clara Maroni. 
10 haec cum maturo premeretur pondere uentris, 

ut solet in somnis animus uentura repingere, 

anxius et uigilis praesumere gaudia cura, 

Phoebei nemoris ramura fudisse putauit. 

o sopor indicium ueri! nil certius umquani 
'* cornea porta tulit. facta est interprete lauro 

certa parens onorisque sui cognouerat artem. 

consule Pompcio uitalibus editus auris 

et Crasso tetigit terram quo tempore Ohelas 

iam mitis Phaeton post Virginis ora recepit. 
20 infantem uagisse negant. nam fronte serena 

conspexit mundum; cui commoda tanta ferebat. 

ipse puerperiis adrisit laetior prbis : 

terra ministrauit flores et munere uerno 

herbida supposuit puero fulmenta uirescens. 
25 praeterea, si uera fides, sed uera probatur, 

lata cohors apium subito per rura iacentis 

labra fauis texit dulces fusura loquelas. 

hoc quondam in sacro tantum mirata Platone 

indicium' linguae memorat famosa uetustas. 
30 ^ sed Natura parens properans extollere Romam 

ct Latio dedit hoc, ne quid concederet uni. 



2 Tusca] e/*. Servius Aen. X 201 nostra coni. Oudendorpius || 
4 locati Heinsius || 6 hic mg, Piih, et Scal, || 7 emienit mg. Pith. 
el Scal : enituit || 9 clara Scaliger in mg7: tam cara Heinsius ada- 
mata Barlhius: data || II repingere Munckerus ad Fulgent. Virgil. 
Contineni, pag. 154: repingons || 12 uigilis scripsi: uigili || 18 terra 
Scaliger \\ 19 recepit scripsi: receptus || 20 fronde cod. Scal. sed 
fronte Scal. in mg. 



70 DE VIRI8 INLVSTRIBVS * 

insuper his genitor, nati dum fata requirit, 
populeam sterili uirgam mandauit arenae: 
tempore quae nutrita breui dum crescit in omen 
altior emicuit cunctis, quas auxerat aetas. 
haec propter placuit puerum committere Musis 6 

et monstrare uiam uenturae in saecula famae.| 
tum Ballista rudem Hngua titubante receptuni 
instituit primum; quem nox armabat in umbris 
grassari solitum: crimen doctrina tegebat. 
mox patefacta uiri pressa est audacia saxis. lo 

incidit titulum iuuenis, quo pignora uatis 
edidit: auspiciis suffecit poena magistri. 
f [Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus: 
I nocte die tutum carpe uiator iter. 
nos tamen hos breuius, si fas simulare Maronem: 15 

Ballistam sua poena tegit, uia tuta per umbras. 
Hic Ballista iacet: certo pede perge uiator. 
Carcere montoso clausus Ballista tenetur: 

securi fraudis pergite nocte uiri. 
Quid frepidas tantum gressu pauitante uiator! m 

nocturnum furem saxeus imber habet. 
Ballistae uitara rapuit lapis: ipse sepulcrum 

intulit. umbra nocens pendula saxa tremat. 
Crimina latronis dignissima poena coercet: 

duritiam mentis damnat ubique lapis.] 25 

hinc culicis tenui prolusit funera uersu. 
[Parue culex, pecorum custos tibi tale merenti 
funeris officium uitao pro munere reddit.] 
tum tibi Sironem Maro contulit ipsa niagistrum 
Roma potens, proceresque suos tibi i|inxit amicos : 30 

PoIIio Maecenas Varus Cornelius ardent, 



3 omon Tollius: omnem cod. Scal. umbram Heinsius omne Sca- 
liger in mg, \\ 8 primum] puerum coni. Francius || 12 auspicio Ilein- 
sitis II 13 Monte — 25 lapis seclusi\\ tegitur] al, premitur mg. pdm. 
ed. Scal. el Pith. || 16 umbras Heinsius: oras mg. prim, ed. Scal. el 
Piih.: auras cod. Scal. \\ 20 tantum Oudendorpius : tandem || 26 pro- 
lusit Heinsius: praelusit cod, Scal. || 27 Parue — 28 reddit seclusi \\ 
pecorum] pecudum legiiur in ipso carmine || 29 Sironem Scaliger et 
Pithoeus: Scironem mg, Pith. ei var. lect. Scai. \\ 31 Varus Weichert. 



DE POF.TIS 71 

te sibi quisque rapit^ per te uicturus in aeuum. 
Musa refer quae caussa uiro componere libros. 
. sumpserat Augustus rerum moderamina princeps. 
iam necis ultor erat patriae: iam caede priorum 
& perfusas acies legitur uisura Philippos. 

Cassius hic Magni uindex et Brutus in armis 
intereunt. uictor nondum contentus opimis 
emeritas belli spoliis ditasse cohortis 
proscripsit miserae florentia rura Creraonae, 

10 totaque militibus pretium eoncessa laborum 

praeda fuit: uiolenta manus bacchata per agros. 
non flatus non tela louis non spumeus amnis 
non imbres rapidi quantum manus impia uastant. 
Mantua tu coniuncta loco sociata periclis: 

1* hon tamen ob meritum miseram uieinia fecit. 

iam Maro pulsus erat: sed uiribus obuius ibat 
fretus amicorum clipeo, cum paene nofando 
ense perit. quid dextra furis? quid uiscera Romae 
sacrilego mucrone petis? tua bella tacebit 

20 posteritas ipsumque ducem nisi Mantua dicat. 

non tulit hanc rabiem doctissima turba potentum. 
itur ad auctorem rerum, quid Martius horror 
egerit, ostendunt, qi\i tunc miseranda tulisset. 
Caesaris huic placido nutu repetuntur agelli. 

25 his auctus meritis cum digna rependere uellet, 

inuenit carraen, quo munera uincere posset: 
praedia dat Caesar, quorura breuis usus habendi, 
obtulit hic laudes, quas secula nulla silescant. 
pastores cecinit primos: hoc carmine consul 

30 Pollio laudatur ter se reuocantibus annis 

composito. post haec ruris praecepta colendi 



de L. Variop. 28: Varios || 1 te scripsi: et |] 2 uiro Heinsius: fuit || 4 
priorum cod. Scal. cf. Virg. georg, 1 4S9sq. : * Ergo inter sese paribns 
' concurrere tclis | liomanas acies iterum uidere Philippi': priori vel 
reo.mm Heinsius piorura Burmannus || 13 uastant Heinsius: ua»tat j| 
17 cf. Donalus praef: comm. bucoL: *sed Virgilius merito carmi- 
num fretus et amicitia quorundam potentium ccnturioni Arrio cum 
obsistere ausus esset' f| 23 qui Toflius et Francius: quid [| 24 huic 
Tollius el Francius: hic 



72 ' DE VIRIS INLVSTRIBV8 - 

quattuor exposuit libris: en commoda terrae 

edocuit geminis anno minus omnia lustris. 

inde cothurnato Teucrorum praelia uersu 

et Rutulum tonuit: bissena uolumina sacro 

formauit donata duci trieteride quarta. ^ 

sed loca quae uulgi memorauit tradita fama 

aequoris et terrae statuit percurrere uatrs, 

certius ut libris oculo dictante notaret. 

pergitur: ut Calabros tetigit, liuore nocenti 

Parcanim uehemens luxauit corpora morbus. >« 

hic ubi languores et fata minacia scnsit 



xxxna. 

VITA 

JIVLIS PERSI FLACCI 

DE COMMENTARIO PROBI VALERI SVBLATA 

Aules Persius Flaccus natus est pridie Nonas Decembris 15 
Fabio Persico L. Vitellio coss. decessit VIII Kalendas De- 
cembris Rubrio Mario Asinio Gallo coss. natus in EtruriK 
Volaterris eques Romanus, sanguine et affinitate primi ordi- 
nisuiris coniunctus, f decessit ad octauum miliarium uia Ap- 
pia in praediis suis. pater eum Flaccus pupillum rcliquit^o 

1 en scripsi: et || 10 luxauit] uexauit ffeijtsitis \\ II mlnacia 
cod. Scal. mica,ntitK Scaligery inmg.: rainantia || seuaerit. ^ Celera 
deerant in exemplari^ Scaliger et Pilhoeus 

XXXII a. L=^ Leidensis hibl. publ, 78 olim Vulcanii, s, X^ a 
Kisselio spec. crit, p. 43 sq, conlatus, P^=PaHsinus 8272 s, XI 
(P^ apud lahn.) Gt=Gudianus 79 s. XI (W apud lahn.), in horum 
scriptura adferenda ipsa lahni conlatione usus sum. 

13 Aulis L cf, lahn, prolegg, ad Pers. p. IIII sq, A. GP \\ Persi 
L Persii PG \] 14 Valeri L Valerii PG \\ 15 Aules libn [\ 16 Vitellio 
Pithoeus: Viteliioque Jibri\\ 17 Rubrio LG Rnbio PV. coni. Lipsius 
ad Tac. ann. XIV 48. Consulis nomina haec fuerant: P. Rubrins 
Marins Celsus. in eadem sententia fuisse Scaligerum video: cf. 
animadv. ad Euseb. p. 105 \\ A. Gallo G \\ Etriria 7^ || 18 Volaterris 
Pithoeus: Volterris lihri et sic postea || 19 decessit] immo sepultus 
ost [| Apia P [1 20 enm L eius PG ^ fortasse pater C. Flaccus' 0. 
lahnius in ed. min. 



DE P0ETI8 73 

moriens annomm fere sex. FiUuia Sisennia nnpsit postea 
Fuscio equiti Romano et eura quoque extulit intra paacos 
annos. studuit Flaccus usque ad annum XII aetatis suae 
Volaterris, inde Romae apud grammaticum Remmium Palae- 

& monem et apud rhetorem Verginium Flauura. cum esset an- 
norum XVI, amicitia co<|pit uti Annaei Cornuti, ita ut nus- 
quam ab eo discederet; inductus aliquatenus in phiiosophiam 
est. amicos habuit a prima adulescentia Caesium Bassum 
poetam et Calpurnium Staturam, qui uiuo eo iuuenis deces- 

10 sit. coluit ut patrem Seruilium Nonianum. cognouit per 
Cornutum etiam Annaeum Lucanum aequaeuura auditorera 
Cornuti. [nam Comutus illo tempoje tragicus fuit sectae poe- 
ticaO; qui libros philosophiae reliquit. sedj Lucanus adeo mira- 
batur scripta Flacci, ut uix retineret se recitante eo cum cla- 

15 more, quin illa esse uera poemata diceret, sua ipse ludos faceret. 
sero <jognouit et Senecara , sed non ut caperetur eius ingenio. 

• 

1 Sehol. Pers. VI 0: *8e ipsnm Persius significat secessisse in Li- 
^riae fines, uidelicet propter Fuluiam Sisenniam matrem suam quae 
post mortem prioris uiri ibi nupta erat. ' 

8 Schol. Pers. VI 1: *hanc satiram scribit Persius ad Caesium 
Bassum poetam Ijricum, quem fama est in praediis suis positnm ardente 
Vesuuio monte Campaniae et late ignibus abundante cum uilla sua us- 
tum esse.* 

10 Schol. Pers. II 1 : 'alloquitur Macrinum hominem sane eruditum 
et patemo se affectu diligentem, qui in domo Seruilii didicerat, a quo 
agellum comparauerat indulto sibi pretio aliquanto. ' 



1 Sisennia Q Pithoeus Sisenna L Sinenna P mater in edi- 



iionibus addiiur 
jtriuit et aluit P 



2 Fuscio P Fusico L Fusio G \\ extulit id est nu- 
I 3 aetatis suae om, P || 4 R. Palaemonem G || Pa- 



lemonem i^ || 5 rethorem L hretorem G | Virginium stfpra lin. G 
Flanum i^ || 6 amicicia L \\ Annii L A. G \ 7 a quo indiictus edd. vett, 
et inductas lahnius in ed, min. || philosophia /^1)8 Oesium L Cessium 
i>C. G II Bagsium LG Lassiiim P || 9 C G Calphurnium L \\ Statura 
P Suram cont. Casaubonus || 10 ut om. LG || Nomianum L Numanum 
P II agnouit /^ || U Comutam L || Annaeum etiam P || Anneum L 
A. G II aequaeuum] equitum L || 12 nam — sed seclusi praeeUnte 
Bergkio \\ tfaicus P gr&mmsLt\cus Mariinius de Cornutop. 50 \\ I3poe- 
ticae] stoicae /Y/Aoew5*|| reliquid X || Hmirahaturadeo jL || scriptara 
P l\ se retineret L \\ recitante eo cum lahnius: recitantem libri |1 16 
quin illa esse uera poeraata diceret, sua ipse ludos faceret scripsi 
praeeunlibus Prellero el C. F. Hermanno^ quae illa esse uera ipsa 
poemata ipse luto facere L quae illa ipsa uera esse poemata suo 
ludo faceret €^ quinillaesse uera poemata diceret i*|]l6 et om.P 



74 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

iisus est agud Cornutum dijorum conuictu doctissimorum et 
sanctissimorum uirorum acriter tunc philosophantium ^ Clau- 
dii Agathemeri medici Lacedaemonii et Petroni Aristocratis 
Magnetis; quos unice miratus est et aemulatus, cum aequales 
essent, Cornuti minores et ipsi. idem decem fere annisa' 
summe dilectus a Paeto Thrasea oBt, ita ut peregrinaretur 
quoque cum eo aliquando; cognatam eius Arriam uxoreq^ 
habente. fuit morum lenissimorum; uerecundiae uirginaliS; 
formae pulchrae^ pietatis erga matrem et sororem et amitam 
exemplo sufficientis. fuit frugi, pudicus. reliquit circa HSXX lo 
matri et sorori; scriptis tamen ad matrem codicillis Cor- 
nuto rogauit ut daret sest^ia ut quidam centum; ut alii uo- 
lunt*, et argenti facti pondo uiginti, et libros circa septin- 
gentos [Chrysippi] siue bibliothecam suam omnem, uerum 
a Cornuto sublatis libris, pecuniam sororibus, quas heredesis 
frater fecerat, reliquit. et raro ,et tarde scripsit. hunc 
ipsupi librum imperfectnm reliquit. uersus aliqui dempti 
sunt ultimo libro, ut quasi finitus esset. leuiter retracta- 
uit Cornutus et Caesio Basso petenti, ut ipsi cederet, tra- 
didit edendum. scripserat in pueritia Flaccus etiam prae-20 



1 et sanctissimorum post philosophantium -P || 2 tum G \\ Cl. 
' G II 3 Agathemeri Beinesius synt. inscr. p. 610: Agaturrhini L Aga- 
turrini PG Agathini Osannus ad Cornutum p. XVIII \\ Petronii P 
Pet. G II Aristocratis Pithoeus: Aristotegratis LG Aristotelici /^|| 4 
unicae L || emulatus L unitatus P \ 5 minores] cf. Oudendorpius in 
h. l. II et ipsi lahnius :■ ipse libri \ 6 a Paeto Thrasea Lipsius ad 
Tac. ann. XVI 34: apetithrasea L ap. thrascam G apud Thraseam 
P II 8 habentem i^ || 9 famae LG || 10 et pudicus P || sestercias ui- 
cies PsesterciasuitiesZsestertiumuicies G {?) || II tfLm^n Pithoeus : 
tantum lihri || 12 sestertias P sestercias L [| ut aut quidam P |] cen- 
tum Gronovius de pec. vet. III 1: centies libri || 13 et argenti LG 
argenti P ante et lacunam signavi || facli om. P || pondera PG \\ 
septigentos L || 14 Crisippi libri^ seclusit lahnius || 15 Cornutus Pi- 
thoeus II sorori et matri Reizius [| 16 frater um. Beizius [I ed scfipti- 
tauit et raro et tarde G \\ scripsit om. L \\ I8^in ultimo P\\ libri G 
ibi LP Ij et G \\ finitum LG \\ retractauit Bouherius: contractauit 
L coutraxit G recitauit P || Cornuto P Cessio LP \\ Bassio P 
' ipsi cederet lahnius in ed. mai.: ipse cederet PG ipse ede- 
let Z II 20 in pueritia etiam Flaccus P \\ praetextam "uescio libri 
praetexta uestitus vel praetexta indnctus (1. e, indutus) codd. 
r^c. qua re gJossa in antiquis libris corrupta (praetexta uestis) 



DE POKTIS 75 

textam [uescio] et 6SoinoQtx(ov librum anum et paucos in 
Bocrum Thraseae in Arriam matrem uersus, quae se ante 
uirum occiderat. omnia ea auctor fuit Cornutus matri eius 
ut aboleret. editum librum continuo mirari homines et di- 

5 ripere coeperunt. decessit autem uitio stomachi anno aetatis 
XXVIIL 

[Sed mox ut a schola magistrisque diuertit,] lecto Lucilii 
liljro decimo uehementer satiras componere instituit, cuius 
libri principium imitatus est, sibi primo mox omnibus de- 

lotracturus, cum tanta recentium poetarum et oratorum in- 
sectatione, ut etiam Neronem illius temporis principem cul- 
pauerit. cuiusuersus in Neronem cum ita se haberet: 

auriculas asini Mida rex habet, 
in eum modum a Cornuto ipso iam tum mortuo est emen- 

15 datus : 

' auriculas asini quis non habet? 

ne hoc Nero in se dictum arbitraretur. 

12 sqq. Schol. Pers. I 121: 'PerBins sic scripsit: auriculas asini Mida 
rex habet, sed Cornutos hoc mutauit, ita ponens: auriculas asini quis 
non habet, ueritus ne Nero in se dictum putaret.* 



restituta est. ceterum uescio iam Pithoeus et Reizius omiserunt 
causa non addita. praetextam Restio lahniuSy Heinrichius p. Na- 
sica Prellerus p. Vescia Hertzius p. Decius Diintzerus p. nescio 
quam 0. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 351 1| 1 o6oinoQi,%^v Pithoeus: 
opericon libri || 2 socrum Casaubonus: sororum libri\\ Thrasiae LP 
II 3 ea] autem i^ 1| 4 aboleret Pithoeus: aborteret L abhorreret PG || 
editum — coeperunt supra post edendum collocanda censuit Breitin- 
gerus \\ 5 fecerunt uel coeperunt P || decessit — XXX spuria iudi- 
cavit Heinrichius || 6 XXIIX Reizius: XX.Xlibri nisi quodin i^suao 
additur \\ 7 sed — diuertit seclusi [| scola LP || etraagistris P \ diuer- 
terat P || libro Lucilii decimo PG || 8 saturas P satyras L \ insti- 
tuit L studuit GP cf. Suetonius de gramm. et rhet. 21 Donatus vita 
Verg. p. 59, 17 sq. [] 9 detracturus G detractatus L detrectatis P 10 

14 



recencium Z | 1 1 inculpauerit L culparit P \\ 12 haberent LP 
eura] hunc P \ ipso iam tum mortuo Prellerus: ipse tantum modo 
libri nisi quod in G tantura raodo post eraendatus est legitur || 17 
uero Nero P || in se Nero ductum L 



76 DE VIRIS INLV8TRIBVS 



XXXIII a. 

VITA 

M. ANNAEI LVCANI 
DE COMMENTARiO VACCAE SrBLATA 

M. Annaeus Lucanus patrem babuit M. Annaeum Me- 
lam ex prouineia Baetica Hispaniae interioris Cordubensem 
equitem Romanum, inlustrem inter suos, notum Romae et 
propter Senecam fratrem, clarum per omnes uirtutes uitum, 
et propter studium uitae quietioris, quod sequens magis a5 
turba recedebat minus latebat. matrem habuit et regionis 
eiusdem et urbis Aciliam nomine Aenii Lucan i filiam, ora- 
toris operae apud proconsules frequentis et apud clarissimos 
uiros non nullius ingenii: adeo non inprobandus (fuit), ut 
in scriptis aliquibus hodieque perduret eius memoria; cuius lo 
cognomen huic [poetae] inditum apparet. natus est III No- 
nas Nouembris C. Caesare Oermanieo II L. Apronio Cae- 
siano coss. sed in patria sua non ualuit educari, fatorum 
credo decretis, ut id ingenium, quod oi'bem fama sui imple- 
turum cresceret, et in domina mundi aleretur urbe. octauum 15 
enim mensem agens Romam translatus est. ac ne dispar 
euentus in eo narraretur eius qui in Hesiodo refertur, cum 
opinio hunc.non dissimilis maneret, cunas infantis quibus 

1 1 sq. Chronicon pasch. p. 350, 8 sq. : Kaza rovtov tov XQOVov (a. S20) 
Aovnavbg nuQcc 'Pmfice^oig fifyag rjv xal inctivovfisvog. praeter falsam 
teuiporis significationem (cf. pag. 78, 7) ex Phlegonte. 



XX.YIII a. M= Monacensis D 4 d sive 4010 olim Benedicto- 
huranus. dicitur esse s. XI vel XII W:=z WaUersteinensis in hihlio- 
theca principis Ottingensis prope Nordlingam s. XII vel XIII B= 
Bernensis 370 s. X initio mutilus. in usum Webcri conlati. 

In lemmate Vita- Manei lucani M |] de — sublata addidi \\ I 

^f. Anneus W Mauneus M (et sic posiea) || menelam ^/ |[ 2 betica 
MW II bispanie W || 3 Roman^im om. M r. W || illastrem uirum M 



f) regionis editio 1477 : religionis ilf ^' || 9 fuit addidi 



10 duret W 



1 1 poetae iam edd. vett. omiseruntj seclusi \\ 12 Nouemb. W \\ g. Cac- 
sare W \ germanio. n. 31 \\ Apronio Weherus: primo lihri \\ con- 
sule M \ 13 sed et iu W \\ 15 et om. M || 16 enira] ^ (i. c. autem 
Wehero auctore) iV || 17 in eo om. M}\ esiodo M^ 18 hunc scripsi: 
tunc lihri eum Barihius 



1>E POEtlS 77 

' ferebatur apes circumaolarunt osque insedere complures, 
aut dulcem iain tum spiritum eius hauriAites aut facundum 
et qualem nunc aestimamus futurum significantes. (a) prae- 
ceptoribus tunc eminentissimis est eruditus eosque intra breue 

stemporis spatium ingenio adaequauit^ una uero studentes 
superauit profectibus. declamauit et graece et latine cum 
magna admiratione audientium. ob quod puerili mutato in , 
senatorium cultum et in notitiam Caesaris Neronis facile per- 
uenit^ et honore ui^tdum aetati debito dignus iudicatus esJL^^ 

logessit autem qu agstii ram , in qua cum coliegis more tunc 
usitato munus gladiatorium edidit secundo populi fauore; 
sacerdotium etiam accepit auguratus. equidem hactenus tciu- 
pora habuit secunda. 1 quae sequuntur autem mutata inuidia 
et odio Keronis ipsi exitium domesticis luctum miserabilem 

15 attulerunt. cum inter amicos enim Caesaris tam conspicuus 
fieret profectus (eius) in poetica^ frequenter (Nero) oflfendeba- 
tur ; quippe et certamine pentaeterico acto in Pompei theati o 
laudibus recitatis in Neronem fuerat coronatuS;j et ex tem- 
pore Orphea scrigtum in experimentum aduersum complures 

2oediderat poetaslet tres libros quales uidemus. 1 quare ini- 
micum sibi fecerat imperatorem. quo ambitiosa uanitate 
non hominum tantum sed et artium sibi principatum uindi- 
cante, interdictum est ei poetica, interdictum est etiam cau- 

21 sqq. Tacitus anu. XV 49: *Lucanum propriae causae accende- 
bant, quod famam carminum eius premebat Nero prohibueratque osten- 
tare uauus adsimulatione.* 



2 iiihaurientes W || facundum JVeberus faecundam >f ' secun- 
dum -^ II 3 existimamus edd. veU. \\ a addidit Bipontina || 4 intra 
ah ead, manu add. W \ 5 spacium ilf || 6 et om. M || grece MW 
II 9 debito] deuico W \ est iudicatus ^ II H edudit M^ secundo. 
incipit h: /. B \\ 12 auguratus evanuit in b\\^ demosticis B ]] luctu 
sed tu postea add, B || miserabile B || 15 cum ofn, WB [| 16 profectus 
eius scripsi: profectus lihri profectibus Weherus \ frequenter Nero 
offendebatur scripsi: frequenter offendebatur B frequenter osten- 
debatur MW frequenter offendebat Weherus \\ 17 pentaterico M 
peutaterico ex pentaerico corr. ^penteterico B pompeii B \\ tea- 
tro WB II 19 aduersum Weherus: ac uerum lihri cum plures W \\ 
20 tres] ceteros Weherus \\ 21 uanitate M unitate fv imitante B {sed 
it a man, sec.) \\ 22 uindicantem fr|| 23 interdictum B (sed ict inter 
lin) interdum W || poeticae M 



78 DE VIRIS INLV8TRIBV8 

sarum actionibu8. hoc factum Caesaris iuuenili aestimans 
anirai calore sperihsque ultionem a coniuratis in caedera N^- 
ronis socius adsumptus est^ sed parum fauste. deceptus 
enim a Pisone et consularibus aliisque praetura perfunctis 
inlustribus uiris dum uindictam expetit in mortera irruit, ^ 
nam sua sponte coactus uita excedere uenas sibi praecidit 
periitque pridie Kalendas Maias Attico Vestino et Nerua Si- 
liano coss.; XXVI aetatis annum agens, non sine iactura 
utilitatis cum patriae^ quae tantam inmature amisit indolem^ 
tura studiorum quoque. reliqui enim VII belli ciuilis libri lo- lo 
cum calumniantibus tamquam mendosi non darent^ qui tametsi 
sub uero crimine non egent patrocinio: in isdem dici quod 
in Ouidi libris praescribitur potest: 'emendaturus si li- 
cuisset erat.' extant eius complures et alii, ut Iliacon Sa- 
turnalia Catachthonion Siluarum X ,tragoedia Medea inper- ts 
fecta salticae fabulae XIIII epigrammata; prosa oratione in 

14 sqq. Statius ailT. II 7, 52 sqq.: 

*tu cahis Latio memorque gcntis 
^cannen fortior exeris togatnm. 
ac primum teneris adhuc in annis 
ludes Hectora Thessalosque currus 
et eupplex Prianii potentis aurum, 
et se^jes.reseiabis in^rorum. 
ingratus Ncro dulcibus theatris, 
et noster tibi proferetur Orpheus. 
dices culminibus Remi uagantes 
infandos domini nocentis ignes, 
' tu castae titulum decusque Pollae 

iucunda dabis allocntione.' 



1 cesaris W [[ iuuenilia estimans W iuuenialia aestimans B 
II 2 cedem W jl. 3 sotius M || assumptus MB || deceptus est libri est 
om* iatn vetus edilio \\ 5 illustribus MW\\6 suas pontecq actus B \\ 

7 Kal. MK\, WK.B\\^iMW\\ atico WB \\ sillano M silano WB 
I 8 cons M II XXVI M. Hankius de Rom. rer. script. tom. I p. 77, 
CHnto fast. Rom. tom. I p. 41: XXVII WB XXVIII ilf || et ae- 
tatis ^ II 9 patriae Omnibonus: patria libri \\ tantam com ex tan- 
tum ma:n. ead. W || indolentum-5 ,j 10 septem MW X. Nic. Antonius 
bibl. Hisp. vet. I p. 55 [j belli B illi MW 
h d (?) patrocinio (omissis relicuis) M 
etiamsi B tam etiam W || 12 hisdera WB \\ 13 in Ouidii MB non- 
uidi W^ proscribitur W perscribitur M || potest Omnibonus: post 
libri [| ]4utilia ''satnrnalia W)\ KATAxe^oNiON M cataxcomon B catas- 
conion ^|| 16 epigrammata scripsi: et appamata M et ippamata 
WB et epigrammata coni. Weberus 



11 tanquam MB \\ darent 
tametsi edd. veit.: tamen 



DE PO^TIS 79 

Octauium Sagittam et proeo, de incendio urbis^ epistolarum 
ex Campania; non fastidiendi quidem omnes; tales tamen ut 
belli ciuilis uideantur accessio. 



1 octaanm il/|| eo, de Omnibonus: eodem libri 
lin. W II 3 ciuilis belli , sed ordine rerfo indicato W 



incendio inter 
ciuili M 



80 DE VIRIS 1NLV8TRIBV8 



D E R ATO R I B V S 

M ' TVLHVS CICERO L • SEMPROMVS ATRATINVS 

M . CALIDIVS Q ' UATERIVS 

C . SCRIBONIVS CVRIO PASSIENVS PATER 

FVRNII C . ASINIVS GALLVS 

C . ASINIVS POLLIO CASSIVS SEVERVS 

M . VALERIVS MESSALLA CORVINVS VOTIENVS MONTANVS 

T . MVNATIVS PLANCVS PASSIENVS CRISPVS 

DOMITIVS AFER 

48* Nicetes et Hybreas et Theodorus et Plutio nobilissimi 

artis rhetoricae graeci praeceptores habentur (a. 723), 

49 Isaeus rhetor fuit [Atheniensis] iliius (Domitiani) temporis, 

cuius et Tranquillus meminit. 

I 
50* ciCERO Arpini nascitur (a, 64S) matre Heluia^ patre 

equestris ordinis ex regio Volscorum genere. 

48* Hieronymus Ol. 187, 2. Nicetes] M. SenecA suas. p. 21 , 6 
sqq. controv. IX p. 258, 10 ffq. etc. Hybreas] M. Seneca suas. p. 44, 
20 sqq. etc. Strabo XVIU p. 630. Valerius Maximus IX 14. Theodo- 
rus] M. Seuoca suas. p. 21, 28 controv. p. 131, 12. Quintilianus III 1, 
17 sq. Plutio] (M. Seneca suas. p. 6, 7). Dio Chrysost. XVIII p. 257. 

49 Probus jVallae luvenal. III 74: 'Isaeus rhetor fuit Atheniensis, 
ut Probus inquit, illius temporis cuius et Tranquillhs meminit.' ad Sue- 
tonii librum de inlustribus viris pertinere intellexit O. lahn. h. 1. Schol. 
luven. III 74: 'Isaeus Komae orator omnibus eloquentior. do hoc Pli- 
nius Secundus ait: Magna Isaoum fama processerat, roaior inuentua 
est. ' Plinius ep. II 3. 

50* Hierouymus OI. I()8, 3. Plutarclius Cic. 1: Ki%iQ(ovog 6% xriv 
filv firitBQa XiyovOLV ^EX^iav xal^ yfyovsvai %aXdig %cu pepiomivat, 
nfgl ds Tov ncxTQog ovdl^v rjv nvd^iab^ai. ^iTOiov. ot filv yccQ iv nva- 
<pft(o Tivl %al ysviad^ai x«l T^acprjvai tov avSQa Xiyovciv, ot d' stg 
TvXXov *'Attiov dvdyovaiTiQV aQj^rjv tov yivovg BaoiXsvaavTa Xa(inQcog 
iv OvoXova%oig v.al 7toXf(jL7jaavTa FoDiiatotg ovn dovvdTag. Sex. Aurelins 
Victor do viris ill. c. 81 : *M. TuIIius Cicero srenere Arpinas patre equite 
Komano natus genus a TuUo rege duxit.' ^^ilius Italicus VIII 404 sqq. : 



l Nicetes (Scal) Nicete B \\ Hybreas Scal. Hybraeas BP \\ Plu- 
tio BP Scal. \\ 3 Athcniensis seelusit Bolhius || 5 Cicero P (Scal) 
Cycero J5 || 6 ex rcgio Vol.scorum genere (Scal.) ex regio Vulsco- 
norum genere regio B 



DE ORATOUIBVS 81 

XXVI anno aetatis Cicero Quintium defendit (a.'673). 51* 

Roseio contra Chrysogonum defenso Cicero Athenas se- 52 * 
cedit fa. 674) : et inde post triennium Romam regreditur. 

Cicfero in exilio annum facit honorifice susceptus a Plan- 53* 
scio f+a. 693). 

Cicero in Formiano suo ab Herennio et Popilio occidi- 54* 
tur LXllII aetatis suae anno (a. 711), «Ciceronis caput cum 
manu dextra pro rostris positum iuxtaque coronata imago. 
Popili militis qui eum occiderat. 

n 

10 M. CALIDIVS orator clanis habetur (a. 697): qui bello 55* 

^Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, 
regia progenies et TuUo sanguis ab alto, 
indole pro! quanta iuuenis, quanturaque daturus 
Ausoniae populis uentura in saeeula ciuem.' 

51*Hieronyrau8 01. 174, 4. 52 * Hieronymus 01. 175, l.Gellius XV 28, 
1—5: *Cornelius Nepos et rerura raemoriae non indiligous et M. Ciceronis 
nt qui maxirae amicus familiaris fuit. atque is tamen in librorum primo 
quos de nita illius composuit errasse uidetur , cum eura scripsit tres et ui- 
ginti annos natum primura causam iudicii publici egisse Sextumque Ro- 
scium parricidii reum defendisse. dinumeratis quippe annis a Q. Caepione 
et Q. Serrano, quibus consulibus ante diem tertium Nonas lannarii m. M. 
Cicero uatus est, ad M.Tullium et Cn. Dolabellam, quibus consulibus cau- 
sara prluatam pro Quinctio apud Aquilium Gallum iudicem dixit, sex et 
uiginti anni reperiuntur. neque dubium est, quin post annum quam pro 
QuintiodixeratSex. Roscium rcum parricidii defenderit, annos iam septem 
ai^ue uiginti natus, L. Sulla Felice II Q. Metello Pio consulibus. in qua 
re etiam Fenestellam errasse Pedianus Asconius anim^uertit , quod 
eum scripscrit sexto uicensimo aetatis anno pro 8ex. Roscio dixisse.' 

53* Hicronymus 01. 179, 4. Falsa notatio est, cum Ciceronem 
ab Aprili a. 096 usque ad Sextilem a. 697 Italia caruisse constet. 
Chron. pasch. p. 352, 5: UevpddQ^ov xal IIovXxQOv (a. 700) K^xiQmv 
6 (ijxtoQ dno l^OQCaq {t^zzBnXr^itYi oia (irivoiv tTf. si a falsa anni nota- 
tionc discesseris, relicua ex Plilegontis dvayQatp^ manarunt. 

54* Hieronymus 01. 184, 2. cf. Plutarchus Cic. 48 sq. Syncellus p. 
577, 19 aq: ^ ( Ociaviano imperante ) Kfniomv 6 ^tjtcoo xal «rvvxXi^rtxog 
iv ratzaig dvQQi^^ri xrjs ^ltaXCag^ <os S^ aXXot q)aaiv ozi <paQiia%<o dU<p- 
d^siQBV iavtov. item ex Eusebio Hieronymus 01. 184 , 4 (a. 713) : * Ci- 
cero ut quibusdam placet interiicitur in Caietis/ cf. Valerius Maxi- 
mus V 3, 4. Chron. pasch. p. 360, 16: inl zovzmv vndzoiv (AyQinna 
%al rdXXov a, 717) Ki%iQ(ov (rjzoiQ dnid^avBv %aXdvdaig Mataig. haec 
praeter falsam temporis notationem eiusdem Phlegontis sunt. 

55* Hieronymus 01. 180, 4. cf. Cicero Brut. c. 79 sq. Velleius II 36 
Quintilianus XII 10, 10. 39. IUo anno praetor fuit, cumque de reditu Ci- 
ceronis octo tribuni rogationeni promulgarent, sententia sua quam esset 
sibi cara Ciceroiys salus declaravit. cf. Cicero post red. in senat. 9 Pide- 
rit. de Apollodoro p. 14 C. F. Hermannns l. c. Caesarianas partes 



1 aetatis B (Scal) aetatis suae P \\ ^ Cjcero B || facit B fecit 
Scal. II 7 Cyceronis B \\ 9Popili B Popilii (Scal) \\ 10 Calidius J?Cal- 
lidios (Scal.) 



SVETONI RKL. 



82 • DE VIRIS INLVSTRIBVS 

postea ciuili Caesarianas partes secutus, cum togatam Galliam 
regeret, Placentiae obiit. 
56* ApoUodorus Pergamenus graecus orator praeceptor Ca- 
Hdii et Augusti clarus habetur (a. 69J). 

III 
57* CVEIO promptus et popularis orator Romae habetur in-s 

signis (a. 701): qui deinceps in Africa pudore amissi exerci- 
tus mori maluit quam euadere. 

IIII 
58* FVRNII pater et filius clari oratores habentur (a. 718): 

quorum filius consularis ante patrem moritur. 

V . 
59* ASlNivs POLLio orator et consularis, qui de Dalmatisio 

secutus] cf. Caesar bell. civ. I 2. — Valerius Maximus Vlll 10, 3: 'nam 
M. Cicero quantum in utraque re de qua loquimur momenti «it ora- 
tione quam pro Gallio habuit significauit M. Calidio accusatori exprob- 
randOf quod praeparatum sibi a reo uenenum testibus cbirographis 
quaestionibus probaturum adfirmans remisso uultu et languida uoce et 
soluto genere orationis usus esset, pariterque et oratoris uitiuni detexit 
et cansae periclitantis argumentum adiecit totura hunc locum ita clau- 
dendo: Tu istud, M. Calidi, nisi fingeres, sic ageres?* cf. Cicero Brut. 277. 

56*Hieronymus 01. 179, 2. Calidianae vitae insemit Mommsenus. 
Suetonius Aug. 89: ^magistro dicendi usus ApoUodoro Pergameno , quem 
iam grandem natu Apolloniam quoque secum ab urbe iuuenis adhuc 
eduxerat.' cf. Quintilianus III 1, 17 sq. ^ 

67 * Hieronymus 01. 181, 4. Buetonius de gramm. etrhet. 25: *Cn. 
Pompeium quidam historici tradiderunt sub ipsum ciuile bellum, quo faci- 
lius C. Curioni promptissimo iuueni causam Caesaris defendenti con- 
tradiceret, repetisse declamandl consuetudinem.' cf. <7icero Brut. c. 81 
Velleius U 48, 3 sqq. Plinius N. H. VII 41 Tacitus dial. c. 37. Caesar 
bell. civ. II 42: *hortatur Curionem Cn. Domitius praefectus equitum 
cum paucis equitibus circumsistens , ut fuga salutem petat atque in 
castra contendat . . . at Curio numquam amisso exercitu quem a Cae- 
sare fidei suae coramissum acceperit se in eius conspectum reuersurum 
confinnat atque ita proelians interficitur. "^ cf. Livi epit. 110 Florus II 
13, 34. 

58* Hieronymus 01. 186, 1. Seneca de benef. II 25, 1: *Nullo magis 
Caesarem Augustum demeruit et ad alia inpetranda facilem sibi reddidit 
Fnmius, quam quod cum patri Antonianas partes secuto ueniam inpe- 
trasset dicit: Hanc unam Caesar habeo iniuriam tuam: effecisti ut ui- 
uerem et morerer ingratus.' 

59* Hieronymus 01. 195, 4. De Pollionis ingenio iudicia: Se- 
neca exc. controv. IIII praef. L. Seneca epist. 100 Quintilianus X 1, 
113 Tacitus di^l. 21. 25. — Seneca suas. VI p. 38, 11 sqq.: *Sextiliu8 
Ena .... (de morte Ciccronis) recitaturus in domo Afessalae Coruini 
Pollionem Asinium aduocauerat et in principio hunc uersum non sine 

' 2 Placentiae (Scal.) Placentia ^ || 3 grectis B \\ Callidii (Scal) 
II 5 prumptns ^ || 8 Furnii P Scal Fomii B || 10 Pullio B || consola- 
ris B II Dalmatiis Scal. 



DE 0RAT0RIBV8 83 

triumphauerat, LXXX aetatis suae anno in uilla Tusculana 
moritur (t a. 757). 

• VI 
ME^ALA CORVINVS orator nascitur (\ a. 695 aui 696). 60* 
Messala Coruinus primus praefectus urbis factus sexto.61* 
ftdie magistratu se abdicauit, inciuilem potcstatem esse'con- 
testans (a. 72S). 

Messala Coruinus orator ante biennium quam moreretur 62 * 
ita memoriam ac sensum amisit ut uix pauca uerba coniun- 
geret (\ a. 764): et ad extremum ulcere sibi circa sacram 
lospinam nato inedia se confecit anno aetatis LXXII. 

assensu recitaait: Deflendus Cicero est Latiaeque silentia linguae. 
Pollio Asinius non aequo animo tulit et alt: Messala tu quid tibi libe- 
rum sit in domo tua uideris: ego istum auditurus non sum, cui mutus 
uideor; atque ita consurrexit.' — Tacitus dial. 17: ^Asinius paene ad ex- 
tremum* (Augusti principatum durauit). Yalerius Maximns VIII 13, 4: 

^Asinius etiam Pollio non minima pars Gomani stili et ipse neruo- 

sae niuacitis haud paruum exemplum\ De falsa temporis significatione 
cf. adnotatio ad Fragm. 62*. 

60* Hieronymus 01. 180, 2: *Messala Coruinus orator nascitur et Ti- 
tos Liuius Patauinus scribtor historicus.* Seneca controv. II p. 152, 19 
sqq.: *fuit autem Messala exactissimi ingenii in omni studiorum partc, 
Latini utique sermonis obseruator ^iligentissimus ; itaque cum audissct 
Latronem declamantem dixit: Sua lingua disertus est' e. q. s. cf. Schol. 
Cruq. Hor. sat. I 10, 28: .... ^Messalam Coruinum, qui a Graecis uerbis 
ita abhorruerunt , ut Messala axotvopcctriv latine funambulum reddiderit 
ex Terentio in Hecyra, ubi ait: Funambuli eodem accessit expectatio.* — 
De Messalae -ingenio iudicia: Quintilianus X 1, 113 (IUI I, 9) Tacitus 
dial. 20. 

61* Hieronymus 01. 188, 3. Tacitus ann. VI 11: ^primusque Messala 
Coruinus eam potestatem et paucos intra dies finem accepit quasi ne- 
scius exercendi.* Seneca lud. de morte Claudii X 2: ^confugiendum est 
Itaque ad Messalae Coruini disertissimi uiri illam sententiam : Pertaedet 
(ex emend. Gml. TVehUi) imperii. ' 

62* Hieronymus 01. 197, 3. Plinius N. H. VII 90; *8ui uero nominis 
Messala Coruinus orator^ (obliuionem cepit). Taeitus dial. 17: ^Coruinus 
in raedium usque Augusti priucipatum durauit.' In notationibus de Mes- 
salae anno natali et fatali prochronismi, id quod C. F. Hermannus 1. c. de 
anno natali ita sagacissime explicat ut Hieronymus in eo constituendo pro 
C. Calpurnio L. F. Pisone cos. a. 687 L. Calpurnium L. F. Pisonem Caeso- 
ninum cos. a. 696. arriperet. sed non vidit ita etiam anni fatalls nota- 
tionem emendari et conprobari Scaligeri, quam adeo refutare studet, 
coniecturam, confudisse Hicronymum Messalae et PoUionis annos fata- 
les , vel potius annum morbi Coruini cum mortis anno Pollionis. nam si 
Messala a. 687 natus est et anno aetatis 72. obiit, mortuns est a. 759, 
biennio ante 757 memoriam amisit, eo scilicet anno quo Pollionem obisse 
Hieronymus scribit. PoUio autem , *qui paene ad extromum Augusti 
principatum durauit', moritur a. 764. quod vero Statiliu» Taums Messa- 
lae Corvini successor (cf. Tacitus ann. VI 11) secundum Cassiura Dionem 

1 triumpharat (Scal.) \\ 3 Messala BP Scal. 



84 DE VIRIS iKLV^THrBVS 

VII 

63 * MVNATivs PLANCV5 Ciceronis disdpulus orator habetur 

insignis (a.,729): qui, cum Galiiam comatam regeret, Lugdu- 
num condidit. 

VIII 

64 * PASSIENVS pater declamator insignis diem obit (a. 744). 

VIIII 

65* ATRATINVS, qui septemdecim natus annos Caelium accu-5 
sauerat, clarus inter oratores habetur (a. 733): et ad ex- 
tremum morborum taedio in balneo uoluntate exanimatus 
heredem reliquit Augustum. 

54, *19 non ante a. 738 id munus capessivit (cf. Hemi. p. 20 sq.), facile 
fieri potnit, ut Messala post decennium demum (a. 728 — 738) successo- 
^rem acciperet. praeterea Dionis narratio neque cura Tacito neque cum 
Hieronymo conspirat, quippe qni M. Agrippam primum praefectum urbis 
dicat, Messalam vero plane omittat. ' 

63* Hieronymus 01. 188, 4. Munatium ut Ciceronis discipulum 
apud veteres quasi peculiare oratoris cognomen gerere monet Herman- 
nus 1. c. conl. Plin. N. H. VII 12, 55 Ascon. in Milon. p. 33. Sue- 
tonius de gramm. et rhet. 30: *receptusque (Alhudtis Silus) in Planci 
oratoris contubemium , cui declamaturo mos erat prius aliquem qui ante 
diceret excitare, suscopit eas partes atque ita impleuit, ut Planco si- 
lentium imponeret non audenti in comparationem se demittere. ' — a. 
727 ex Munati sententia Octavianus Augustus nominatus est. cf. Vel- 
leius II 91 Censorinus 21. cf. Hermannus 1. c. , 

, 64* Hieronyraus 01. 192, 3. Seneca controv. II p. 163, 19 sq.: 
^Passienus uir eloquentissiraus et temporis sui primus orator*. X p. 2fl6, 
48q.: *Pa8sieno . . declamatori subtili sed arido'. p. 333, 13sqq. : *cum 
Pollio commendaretur a Caesare Passieno nec curaret, interroganti, 
quare non conplecteretur tanti uiri gratiam, (diant): rjXtov xa/ovroff 
Xvxvov ovx awTa).' 

65* Hieronymus 01. 189, 4. Cicero pro Caelio 1: *Atratinus Hu- 
manissimus atque optimus adolescens'. 7: Misertus adolescens'. Quinti- 
lianus XI 1, 68: *utitur hac moderatione Cicero pro Caelio contra Afra- 
tinum, ut eum non inimice corripere sed paene patrio monere uidea- 
tur: nam et nobilis et iuuenis et non iniusto dolore uenerat ad ac- 
cusandum.* Caelius enim patrem eius accusaverat. Suetonius de gramm. 
et rhet. 26: *hunc eundem (Phtium Qallum) ^ nam diutissime uixit, M. 
Caelius in oratione , quam pro se de ui habuit , significat dictasse Atra- 
tino accusatori suo actionem.' Ceteram a. 733 L. Semprofiius Atratinus 
L • F • L • N • PRO • COS ex Africa triumphavit, quem eundcm esse 
Scaliger iudicavit. sic in aperto est cur eum hoc anno clarum fuisse 
Hierouymus scribat. 



1 Monatius B Munacius (Scal.) ]] Cyceronis B ]] discipulos B 
^_ 2 comatam P Scal, commotam ^ j] 4 obit B obiit (Scal.) ]| 5 qui 

septemdecim Scal em decem B (media fol lacer. perie- 

runl) \\ Caelium Scal. Coelium P m B\\6 et ad P Scal. et 

om. B \\8 dereliquit Scal. 



* ■ • 



PB ORATORIBVS • 85 

X 

QVINTVS HATERivs promptus et popularis orator usque 66* 
ad XC prope annum in summo honore consenescit (a. 777j* 

Saeuius Plautus corrupti fiHi reus semet in iudicio inter- 67* 
fecit (a. 777;. 

66* Hieronymus 01. 200, *4. Seneca excerpt. controv. IIII praef. 
p. 376, 28 — 378, 21 promptissimam eius dicendi facnltatem describit, 
unde non nulla excerpsi: *DecIamabat Haterius admissa populo ex tem- 
pore. solus omnium Romanorum, quos meo tempore co^oui, in lati- 
nam linguam transtulit graecam facilitatem. tanta illi erat uelocitas 
orationis, ut uttium fieret. itaque diuus Augustus optime dixit: Ha- 
terius noster sufflaminandus est. adeo non currere sed decurrere ui- 
debatnr. nec uerborum illi tantum copia sed etiam rerum erat: quo- 
tiens uelles eandem rem et quamdiu uelles diceret, aliis totiens figuris, 
aliis tractationibns , ita ut regi posset nec consumi. regi autem ab 
ipso non poterat; alioquin libertum habebat cui pareret. sic ibat quo 
modo ille aut concitauerat eum aut refrenauerat. iubebat illum trans- 
ire , cum aliquem diu locum dixerat : transibat ; insistere iubebat 
eidem loco: permanebat; iubebat cpilogum dicere: dicebat. in sua 

potestate habebat ingenium, in aliena modtim multa 

erant qu%e reprehenderes , multa quae suspiceres, cum torrentis modo 
magnus quidem sed turbidus flueret. redimebat tamen uitia uirtutibus 
et plus habebat quod laudares quam cni ignosceres , sicuti in ea in qua 
fleuit declamatione.' Hieronymus.ad Pammach. 12 tom. II p. 419VaU.: 
'Q. Haterius, qui ingenium in numerato habebat, ut sine monitore tacere 
non possei, de quo egregie Caesar Augustus : Quintus , inquit , noster suf- 
flaminandus est'. — Suetonius Tiber. 29: ^Dissentiens in curia a Q. Ha- 
terio: Ignoscas, inquit, rogo, si quid aduersus te liberius sicut senator 
dixero.' cf. Tacitus ann. II 33. — Tacitus ann. I 13: *etiam Q. Haterius 
et Mamercus Scaurus suspicacem animum (Tiberi) perstrinxere , Haterius 
cnm dixisset: Quo usque patieris, Caesar, non adesse caput rei publi- 
cae . . . . in Haterium statim inuectus est. constat Haterium, cnm depre- 
candi causa Palatium introisset ambulantisque Tiberii genua aduoluere- 
tur, prope a militibus interfectnm , quia Tiberius casu an manibus eius in- 
peditus prociderat. neque tamen periculo talis uiri mitigatus est, donec 
Haterius Augustam oraret eiusque curatissimis precibus obtegeretur.* 

cf. Suetonius Tiber. 27 : ^Adulationi adeo auersatus est , ut , consu- 

larem iiero satis facientem sibi ac per genua orare conantem ita suf- 
fngerit, ut caderet supinus.' Tacitus ann. III 57: *at Q. Haterius cum 
eius diei senatus consulta aureis litteris figenda in curia censuisset, 
deridiculo fuit senex foedissimae adulationis tantum infamia usurus.' 
Mortem narratTacitus ann. IIII 61: *Fine anni excessere insignes uiri... . 
et Q. Haterius familia senatoria eloquenrtiae quoad uixit celebratae: 
monimenta ingenii eins haud perinde retinentur. scilicet impetu magis 
quam cura uigebat, utque aliorum meditatio et labor in posterum ua- 
lescit , sic Haterii canorum Ulud et profluens cum ipso simul extinctum 
est.' Obiit a. 779. 

67* Hieronymus Ol. 200, 4. Mommsenns Suetonio vindicavit, qui 

1 Quintus B Q. Scal, || Haterius B ScaL Hacteflus P \\ pnunp- 
tus ^ II 2 in summo P ScaL cum summo B \\s Saeuius BF Seuius 
P {Scaligero auc(ore) ScaL Seruius P Ponlaco auciore (sed error est 
ni fallor iypogr.) || semet in iudicio interfecit B in iu^icio semet in- 
terficit ScaL 



86 DE VIRIS INLV8TRIBVS 

XI 
68* GAIVS ASINIVS GALLVS orator Asini PoUionis filius, cuius 
etiam Vergilius meminit; diris a Tiberio suppliciis eneca- 
tur (^ a. 767). 

in oratoris cuinsdam vita hanc celebrem actionem narrasset. hoc in 
Ilaterii vita factnm esse, certum paene puto, quod in causa esset, ut 
Hieronymus huic ipsi anno inlustris senectutis memoriam adpoueret. 

6o* Hieronymus 01. 198, 2. Seneca exc. controv. HIl praef. 
p. 376, — 28. — Servius ecl. nil 11: 'quidam Saloninum Pollionis filium 
accipiunt. alii Asinium Gallum fratrem Salonini, qui prius natus est 
PoUione cOnsule designato. Asconius Pedianus a Gallo audisse se re- 
fert, hanc eclogam in honorem eius factam.' — Cassius Dio 57, 2, 4 
— 7: ^icHjoc 61 {TtpiQiog) TiotvoavovQ ti xtvaq xal^ avvdgxovxagj ovxoi 
ys %ccl ndvtoiv ^ad^ccjia^ ScnSQ iv oXtyagx^a , dXl * ig tQUc fiSQTj vi(i(ov 
avrijv, ijtsi,^ nal to fihv avtog ^TBiv tJI^v, tdiv Sl stiQov dXlotg na- 




roov aoxBtv, AcCvio^ ds Siji rdXXog naoQTicCff asC nots natpwqc xal 
vn^Q to avfiq)SQOv avtfo TQtofiSvog ^* sXov , sq)7i, **rjv av i&sXrjorjg fLoi- 
Quv . xal TtfisQtog '^xal ndig olov ts iattv' , slnSy **t6i/ avtov xal 
vifi>stv Tt xal atQSta&at;'* avvsl^ ovv 6 FdXXog iv (S xaxov iysyovst, 
t(o fi^v Xoyqt id^SQdnsvasv avtov, vnoXapcav or» ovx <o^ xal to tQCtov 
%%ovt6g aoVf aXX* mg dSvvatov ov tiJv dQxrjv dtatQsd^vat^ tovto aot 
nQoitsiva, ov fiivtot xal tco ^Qyca itt^dasvasv, dXXd noXXa xal $stvd 
noonad^dav fistd TavTa dnsaq^dyrj. xal yaQ xal ti|v ywarxa avtov 
trjv nQOtiQav iysyafjLrjnst , tov ts jQOvaov (og vtov nQoasnotstto , o&sv 
nsQ xal nQOtSQOV Std ptCaovg avtcp rjv (a. 767). Tacitus ann. I 12 eadem 
eodem fere modo narrat. Cassius Dio 58, 3, 1 — 7: tco ^^ drj rdXX(p 6 Tt- 
piQtog, Tco trjv ts yvvatna amov dyayofiiv(p xal t^ nsQl trjg dQxvg 
XQrjaafiivoanaQQTjaC^, natQOv Xafidov inid^sto. ' instSij yuQ tov Zrjtavov 
rjtot ^at^dXrid^dog cag avtaQxrjaovta rj xal tdS tov TtBsQtov Sist d^SQa- 
nsvatv, fj xal i^ intfiovX^g, tva xal avta insCvq) Sta hoqov ysvofisvog 
(p^aQ^y td ts nXsCoi oC xal Ta ftsC£oD iarjyrjaato xal iv totg nQsaBsv- 
tatg ysvia^ai ianovSaasv, iniatstXs nsQt avtov tij PovX^j td ts aXXa 
nal oti t(p £rjtavm trjg nQog ^avtov (ptXtac (p^ovoCri, rtaCnsQ avtog 
HvQtaridp (pCXqi XQ<ofisvog. xal TavTa ovx i^itprjvs t(p FdXXop,^ dXXd 
xal ndvv avtov ids^toiaato , wats avfip^vaC o£ nQayfia naQado^otatov, 
xal o fir}9svl aXXo) avvrjvix^rj' iv yaQ tn avtij rjfiiQct na^d ts ttp 
TtpSQCco statidd^rj %at (ptXotrjaCag ^nts, xal iv t(p povXsvtrjQC(p nats- 
iffrjcpCavifj ^ mats xal atQatrjyov, tov Srjaovtd ts ccvtov xal nQog tijv ti- 
ftooQCav (jnd^ovta nsfk(p^fjvat. xal fisvtot TOtJ^' ovtatg 6 Tt^iQiog n^d- 
^ag ovd'. anod^avstv avt^^ id^sXrjaavtt , instSij tdxtata tmv Ssdoyfi>i- 
voav jjad^sto, initQS^psv , dXX* itisCvoa ts, Tv' snl nXstatov naxoDd^sCri, 
^aQastv « « « ivstsC Xato onoDg iv cpvXa%n d9iafiq> rj , fiixQi-S Sv avtog ig 
tijv noXtv d(pC%rjtat, tv', onsQ sinov. snl fia%ootatov xal tfj dttfiCcc 
Sfia %al t(p (popcp taX(finci)QT^astsv, xat ^a^sv ovtcag' nQog ts yaQ tmv 
dst vndtoov itrjQStto — ^|c» Twg tov Ti^sqCov aQxng ' tots ydg nQog^ tdiv 
atQatrjy(ov i(pvXdx^rj — oijx tva ftij cpvyrj, ov fia ^C', dXX' tva ftij je- 
Xsvtijarj, xal o^t« statQog ttg ovt' oCistrjg avtip avvsyCyvsto, ovt' 
iXdXft Tivl ov^' scDQa ttvd nXijv onots, tQO(pijv XaBstv rjvay%d^sto. 
xal rjv avtrj totavtrj %al toaavtrj mats ftr^ts ttvd rjoovijv %al (oifirjv 

1 Gaius BP Caius (Scal.) \\ Asini B Asinii (Scal) || 2 Vergilius 
'B Virgilius (Scal) || enecatur BP Scal. 



DE onATORlBVB 87 

XII 
CAS81VS SEVERVS orator egregius, qui Quintiaiium illud69* 
prouerbium luserat^ XXV exilii sui anno in summa inopia 
ilioritur uix panno uerenda contecti^s (a. 785), 

avxm nuQacxBiv (jn^r' dno^avBCv avtov iav • tovto yaq rjv to 9siv6tatov 
(a. 783). Idem 58, 23, C: iv 9' ovv totq tots dnod^avovci xal rdXlog 
iyivsto' tott ydg avtmfioXiSt oos cevtog elne^ xatTiXXdytj. ovtcD ttov, nagd 
to vofiiiofiBvov , nal f^v t<oiqv tifi<0Q^av tial xal tov d^dvatov svsgyeaiav 
inolsi. Tacitiis anu. VI 23 (cf. 25): *isdem consulibus (a. 788) Asinii Galli 
mors uulgatur, qnem egestate cibi peremptum haud dubium, sponte uel 
necessitate incertum habebatur. consultnsque Oaesar an sepeliri sineret, 
non erubuit permittere ultroque incusare casus qui reum abstulissent, 
antequam coram conuinceretur. scilicet medio triennio defuerat tem- 
pns subeundi iudicium consulari seni, tot consularium parenti.* dira 
eius supplicia sine dubio Tacitus in deperdita libri quinti parte enar- 
rarat. — Ceterum adparet Hieronymum aut librarium ingentem ana- 
chronismum admisisse: nam Asinium a. 788 demum obiisse constat; id 
antem tempiis significatum est, quo primum Tiberii animum Galli liber- 
tas offendit, scilicet ipse annus 767. quare aut Hieronymus mirae 
neglegentiae incusandus, aut verba eius probabiliter sic emendanda 
sunt: 'C. Asinius Gallus orator Asini Pollionis filius, cuius etiam Ver- 
gilius meminit, clams habetur {a. 767): qui postea diris a Tiberio sup- 
pliciis enecatur. * 

69* Hieronymns 01. 202, 4. Seneca exc. controv. IIII praef. — 
Tacitus dial. 19: ^nam qnatenus antiqnorum admiratores hunc nelut ter- 
minum antiquitatis constituere solent, qnem usque ad Cassium Seue- 
mm faciunt, quem primnm adfirmant flexisse ab illa uetere atque di- « 
recta dicendi uia , non infirmitate ingenii nec inscitia litteramm transtu- 
lisse se ad illud dicendi genus Contendo sed iudicio et intellectu.' 26: 
*equidem non negauerim Cassium Seuerum, quem solum Aper noster 
nominare ausus est, si iis comparetur, qui postea fuerunt, posse ora- 
torem uocari , quamquam in magna parte librorum suorum plus uis ha- 
beat quam sangninis. primus enim contempto ordine rerum, omissa 
modestia ac pudore uerbomm, ipsis etiam quibus ntitur armis incom- 
positus et studio feriendi plemmque deiectus non pugnat sed rixatur. 
cetemm nt dixi sequentibus comparatus et uarietatc cmditionis et le- 
pore urbanitatis et ipsarum uirinm robore multiun ceteros superat» quo- 
rum neminem Aper nominare et uelut in aciem educere sustinuit.' Quin- 
tilianus X 1, 116: *si cum iudicio legatur, dabit imitatione digna Cassins 
Senems, qui si ceteris uirtutibus colorem et grauitatem orationis ad- 
iecisset, ponendus inter praecipuos foret; nam et ingenii plurimum est 
in eo et acerbitas mira et urbanitas eius sumraa, sed plns stomacho 
quam consilio dedit.' Seneca controv. VII p. 206, 7sq.: *Cassiu8 Seue- 
ros summus Publili amator'. — Tacitus ann. I 72: *primu8 Angustus 
cognitionem de famosis libellis specie legis eins tractauit commotus Cas- 
sii Seueri libidine, qua niros feminasqne inlustres procacibus scriptis 
diffamauerat; mox Tiberius consultante Pompeio Macro praetore, an 
iudicia maiestatis redderentur, exercendas legesesse respondit. hunc quo- 
que asperauere carmina incertis auctoribus uulgata in saenitiam snper- 
. biathque eius et discordem cum matre animum.* cf. Plutarchus de adul. et 
amic. 18p.60e. — Tacitus ann. IIII 21: *relatnm et deCassioSeuero exule, 
qui sordidae originis maleficae uitae sed orandi ualidus per immodicas 



1 Quintiantim in Indo prourbium luserat conu Scal, 



88 UK VIH18 INLV8TR1BVS 

xm 

70* VOTIKNVS MfiNTANVS NaTbonensis orator in Balearibus 
insuHs moritur (a, ISO) illuc a Tiberio rclegatus. 

XIIII 
71 * (PASSIENVS) CRISPVS [municeps Vercellensis] tirocinio suo 
in senatu ita cocpit: ^patres conscripti et tu Caesar*. propter 
quod simulata oratione plenissime a Tiberio conlaudatus (est). 5 

inimicltias ut indicio iurati senatus pretam amoueretur effecerat; atque 
illuc eadem actitando recentia ueteraque odia aduertit, bonisque exu- 
tus interdicto igni atque aqua. saxo 8eripho consenuit.* — Sueionius Caligf. 
15: *T. Labieni Cordi Cremuti Cassi Seueri scripta senatus consultis 
abolita requiri et esse in manibus lectitarique permisit , quando maxime 
sua iuteresset, ut facta quaeque posteris tradantur.* 

70* Hieronymus 01. 201, 3. Martialis VIII 7, 5: * docti Narbo 
paterna Votieni'. Seneca controv. VII p. 217, ISsq. : ^accusauerat (Vi- 
nicius) illum apud Caesarem a colonia Narbonensi rogatus. at Monta- 
uus adeo scholasticus erat, ut eodem die quo accusatus est a Vinicio 
disccptauit in Vinici (actionem sententias puas).* VIIII p. 280, 3 — 
281, 19: ^Montanus Votienus homo rarissimi etiam si non emenda- 
tissimi ingeni uitium suum , quod in orationibus non euitat , iu schola- 
sticis quoque euitare non potuit; sed in orationibus, quia laxatior est 
materia, minus earumdem rerum adnotatur iteratio; in scholasticis si 
eadem sunt quae dicuntur, quia pauca sunt, notantur. raemini illum 

pro Galla Numisia apud centumuiros tirocinium ponere 

habet hoc Montanus uitium: sententias suas repetendo corrumpit; dum 
non est coutentus unam rem semel bene dicere, efficit ne bene dixerit, 
et propter hoc et propter alia quibus orator potest poetae similis uideri 
solebat Hcaurus Montanum inter oratores Ouidium uocare; nam et Oui- 
dius uescit quod bene cessit relinquere.* — Tacitus anu. IIII 42: *ac forte 
habita per illos dies de Votieno Montano celebris ingenii uiro cognitio 
cunctantem iam Tiberium perpulit, ut uitandos crederet patrum coetus 
uocesque, quae plerumque uerae et graues coram ingerebantur. nam 
postulato Votieno ob contumelias in Caesarem dictas testis Aemilius e 
militaribus uiris dum studio probandi cuncta rcfert et quamquam inter 
obstrepentes magna adseueratione nititur, audiuit Tiberius probra, 
quis per occulta lacerabatur adeoque perculsus est , ut se uel statim uel 
iu cognitione purgaturum clamitarot precibusque proximorum, adula- 
tione omnium aegre componeret animum. et Votienus quidem mniesta- 
tis poenis adfectus est' e. q. s. (a. 778). Biennio post obiit, ut Hiero- 
nymus testatur. 

7 1 * Schol. luvenal. IIII 81 : Facundia mitae] ^Lucanus : Fractis- 
que modestior annis. Crispus* e. q. s. Fontem indicavit O. lahnius 
h. I. Cf. Probus Vallae in h. 1.: 'Vibius Crispus Placentinus,, ut in- 
quit Probus, nec me praeterit quod Tacitus scribit, et manu promptus 
et lingua sub Claudio et consulatum adeptus ita modestia studium orandi 



3 Passienus addidi || Vercellensis Pithoeus , seclusi; Vihius enim 
Crispus Vercellensis est. cf. Tac. dial. S. : Viselliensis Pithoeanus et 
Sangallensis Vitelliensis aut Vicelliensis Lipsius Placentinus Valla ; 
Valla sciliceiipse Placentinus fuit j| 5 simulata oratione lahnius: simul 
oratione PS eimulatione Pithoeus [] est addidit lahnius 



/ 



DB ORATORIBVS 89 

plurimas sponte cauaas apud C. V. egit, pro qua re iij ba- 
silica lulia eius statua posita cst. ccyisulatus duos gessit. 
uxores habuit duas, primam Domitiam, deinde Agrippinam, 
illam amitam, hanc matrem Neronis Caesaris. possedit bis 

5milies sestertia. omnium principum gratiam adpetiuit, sed 
praecipue (C.) Caesaris, quem iter facientem secutus est 
pedibus. hic nullo audiente a Cacsare interrogatus', habe- 
retne sicut ipse cum sorore germana consuejtpdinem ^ *non- 
dum* inquit, quantumuis decenter et cauto, ne aut ne- 

logando ^um argueret aut adsentiendo scQiet mendacio de- 
honestaret. periit per fraudem Agrippinae, quam heredem 
reliquerat, et funere publico elatus est. . 

XV 
DOMiTivs AFEE Ncmausensis clarus orator habetur (a. 797) : 72 

temperauit, ut amorem in se principum prouocaret. idem postremo 
amissis plurimis filiis ab uxore speciosa, quam formae gratia duxerat, 
ueneno necatus est. hic item Crispus Thyberium Caesarem per Alpes 
iter facientem adolescens secutus est et nullo audiente ab eodem inter- 
. rogatus haberetne stupri consuotudinem respondit caute: Nondum, ut 
se libidinem' exueret et ne principis libidinosi aures offenderet.' in his 
scholiis confusos esse Vibium Crispum atque Crispum Passienum monuit 
Lipsius excurs. ad Tac. ann. XII 6. Hieronymus 01. 204, 2 (a, 791): *Pas- 
sienus filius fraude heredis suae necatur.* hanc notationem fal- 
sam esse docemur mox memorandis Senecae et 8uetoni locis : eum post a. 
794 demum obiisse evincunt. deinde titulus consularis in Revue Arch^o- 
log. 1844 fasc. 8 p. 442 editus Passienum a. 797 iterum consulem fuisse 
ostendit. cf. Borghes. bullett. d. inst. arch. 1846 p. nOsq. — Plinius N. 
H. XVI 242: *Est in suburbano Tusculani agri coUe lucus antiqua re- 
ligione Dianae sacratus aLatio, uelut arte tonsili coma fagei nemoris. 
in hoc arborem eximiam aetate nostta adamauit Passienus Crispus, bis 
consul , orator, Agrippinae matrimonio et Nerone priuigno clarior postea, 
osculari conplectique eam soUtus, modo cubare sub ea uinumque illi 
affundere.' Tacitus ann. VI 20: *unde mox scitum Passieni oratoris 
dictum pererebruit, neque meliorem umquam seruum neque deteriorepi 
dominum (Gaio Caesare) fuisae.' Suetonius Calig. 10: *tantique in auum 
et qui iuxta erant obsequii, ut non immerito sit dictnm, nec sernum 
meliorem ullum nec deteriorem dominum fuisse.' — Seneca de benef. I 
15, 5: 'Crispus Passienus solebat dicere quonimdam se iudicium malle 
quam beneficium , quorumdam beneficium malle qnam iudicium. et sub- 
iciebat exempla: Malo, aiebat, diui Augusti iudicium, malo Claudii 

beneficium.' Suetonius Ner. 6: *uerum Claudio imperium adepto 

Crispi Pa8.«»ieni uitrici sui hereditate ditatus est.' 

72* Hieronymus 01. 205, 4. Tacitus aijn. IIII 52: *at Romae 



5 mille PS , corr. Pithoeus || 6 C add, Lipsius \\ 7 illo audiente 
Lipsius II ab Nerone AS, correxi, cf, Lipsius L c, \\ 9negando Lipsius: 
negantem PS negans Pithoeus || JO adsentiendo Lipsius: adsentien- 
tem PS adsentiens Pithoeus 



90 DE V1R18 1NLV8TR1BV8 

qui postea Nerone regnante ex cibi rodundaiitia in cena mo- 

ritur. . 

• 

commota principiB domo, ut series futtiri in Agrippinam exitii incipe- 
ret, Claudia Pulchra sobrina eius postulatur accusante Domitio Afro. 
ifl recens praettira , modicus dignationis et quoquo facinore properus 
clarescere, crimen inpudicitiae, adulterum Fumium, ueneficia in prin- 

cipem et deuotiones obiectabat Pulchra et Furnius damnan- 

tur. Afer primoribus oratomm additus diuulgato ingeuio et secuta ad- 
seueratione Caesaris, qua suo iure disertum eum appellauit. mox ca- 
pessendis accusationibus aut reos tutando prosperiore eloqueatia quam 
morum fama fuit, nisi quod aetas extrema multum etiam eloquentia 
dempsit, dum fessa^ mente retinet silentii inpatientiam. ' (^: ^cor- 
ripueratque Varum Quintilium, diuitem et Caesari propinquum, Domi- 
tius Afer, Claudiae Pulchrae matris eius condemnator, nullo mirante 
quod diu egens et parto nuper praemio male usus plura ad flagitia ajscin- 
geretur.* CassiusDio Jfe, 19 sq. — Tacitus dial. 13: *ne nostris quidem tem- 
poribus Secundus Pomponius Afro Domitio uel dignitate uitae uel per- 
petuitate famae cesserit.' 15: ^quam Afer et Africanus aut uos ipsi 
a Cicerone aut Asinio recessistis'. Quintilianus X 1, 118: 'eorum quos 
uiderim Domitius Afer et lulius Africanus longe praestantissimi. arte ille 
et toto genere dicendi praeferendus et quem in nnmero ueterum habere 
non timeas. ' XII, 11, 3: ^uidi ego longe omnium, quos mihi cogno- 
scere contigit, summum oratorem Domitium Afrum ualde senem co- 
tidie aliq^uid ex ea quam meruerat auctoritat^ perdentem, cum agente 
illo, quem principem fuisse quondam fori non erat dubium , alii quod in- 
dignum uideatur riderent, alii erubescerent; quae occasio fuit dicendi 
malle eum deficere quam desinere.' XI, 24: ^nobis pueris insignes pro 
Voluseno Catulo Domitii Afri Crispi Passieni Decimi Laelii oratio- 
nes ferebantur. ' XII 10, 10: *in eis etiam quos ipsi uidimus copiam 
Senecae uires Africani maturitatem Afri iucunditatem Crispl sonum 
Trachali elegantiam Secundi*. VI 3, 27: *id porro quod dicitur (ad 
risum movendum) aut est lasciuum et hilare, qualia A. Galbae plera- 
que; aut contumeliosum, qualia nuper lunii Bassi; aut a'8perum, qua- 
lia Cassii Seueri; aut lene, qualia Domitii Afri.' VI 3, 42: *mire fuit 
in hoc genere (urbanUate) uenustus Afer Domitius, cuius orationibus 
complures huius modi narrationeap.insertae reperiuntur; sed dictorum 
quoque ab eodem urbane sunt Iibri.' honim reliquiae: Quintilianus 
VI 3, 54 (cf. XI 3, 126). 08. 81. 84. 85. 92 (cf. Plin. ep. II 14, 9) -- 
94 Vm 5, 3 Cassius Dio 60, 33, 8. 



1 cena B coena (Scal.) 



• 



DE H18TOBIC1S 91 



DE HISTORICIS 

C . SALLVSTlVa CRLSPVS FEHESTEL^A 

COMNELIVS NEPOS Q . ASCONIVS PEDIANVS 

T . LIVIVS C . PHNIVS SECVNDVS, 

I 

8AI.LV8T1VS CRI8PVS scribtor historicus in SabiniS Ami-73* 
terni nascitur (a. 66S), 

Sallustius diem obiit quadriennio anto Actiacum bellum 74 * 
(a. 719). 

ri 

5 COBNELivs NEPOS scribtor historicus clarus habetur75* 
(a. 714). 

m 

TITVS Livivs Patauinus scribtor historicus nascitur (a. 695). 76 * 
Liuius historiographus Pataui moritur (a. 770). 77 

73* Hieronymus 01. 173, 3. 74* Hieronymus OL 186, 2. Chron. 
pasch. I p. 347 , 11 : ZaXovaxioi iyBvvi]^^ %aXdvSccts OKTOD^Qiaig 
(a. 668). p. 359, 10: £aXov(fTiog dni^avBv nqo tgtdSv ld(ov ^atcov 
(a. 715 quadriennio ante Uieronymi notaiionem). manasse haec ex Phle- 
gontis Hadriani liberti oXvftniovLiuSv %ai xQoviyL^v dvaygaq^y Scaliger 
indicavit. — Gellins XVII 18: *M. Varro . . . in libro, quem scripsit 

Pius aut de pace, C. Sallustium in adulterio deprehensum ab 

Annio Milone loris bene caesum dicit et, cum dedisset pecuniam, di- 
missum.' 

75* Hieronymu» 01. 185, 1. Scaliger falso annum quo Nepos 
clarus habitus sit chronicorum editione definit. cf. Lieberkiihn. de auct. 
vit. etc. — Plinius N. H. VIIH 36: *Nepo8 Cornelius qui diui Augusti 
principatu obiit\ 

76* Hieronymus 01. 180, 2: 'Messala Coruinus orator nascitur et 
Titus Liuius Patauinns scribtor historicus.' 77* Hieronymus 01. 199, 1. 
Plii^us ep. II 3, 8: ^Numquamne legisti Gaditannm quendam Titi Lini 
nomine gloriaque commotum ad nisendnm «um ab ultirao terrarum orbe 
nenisse statimque ut uiderat abisse?' cf. Hieronymus ep. 53 ad Pau- 
linum tom. I pag. 271 Vall. 



8 storiografos B historicus Scal. || Pataui B Pataoii (Scal.) 



92 DE VIRI8 INLVSTRIBVS 

IIII 

78* ,- FENESTELLA historiarum scribtor et carminum scptua- 
genariu8 moritur sepeliturque Cumis ft a. 772). 

V 

79 * QVINTVS ASCONivs PEDIANVS- scribtor historicus clarus ha- 

betur (a. S2S) : qui LXXIII aetatis suae anno captus lumini- 
bus Xllpostea annis in summo omni«m honore consencscit. 5 

VI 

80 PLINIVS SECVNDVS Nouocomensis equestribus militiis in- 
dustrie functus , procurathoncs quoque splendidissimas et con- 
tinuas sumnia integritate administrauit ; et tamen liberalibus' 
stud^is tantam operam dedit, ut non temere quis plura in 

* 

78* Hieronymus 01. 199, 3. Plinms N. H. XXXUI 146: Tene- 
stella qui obiit nonissimo Tiberii Caesaris principatu'. *hic quoque 
Hieronymum claritatis tempus cum f^tali permutasse verisimile est. ' 
Hermannus L c. 

79* Hieronymus OL 213, 3. — Asconius ad Corn. p. 76 OrelL: 
^Liuiusque noster'. haec adpellatio recte ad communem patriam re- 
fertur. 

80 Codices Naturalis historiae Plinii S. XI — XV: *Vita Plinii ex 
catalogo seu libro uirorum illustrium Tranquilli.'Plinius' e. q. s. Bre- 
vis adnotatio de duobus Pliniis . . . collecta per loannem Mansionarium 
\eronensem (e. a^ 1313) in Rezzonici disquisit. Plinian. I p. 7: *de hoc 
refert Suetonius Tranquillus quod ualde miratur uirum militaribus offi- 
ciis deditum tanta componere potuisse etiam ratione uitae; nam, ut 
dicit idem Suetonius in libro de Viris illustribus , dum idem Plinius le- 
giones in Siciliam duceret, eruptione fauillarum ab Aeina eructantium 
• praefocatus interiit anno uitae suae quinquagesimo sexto et in Sicilia 
tumulatur.' Hieronymus 01. 222 , 1 (a. 860): *Pliuius Secundus Nouoco- 
mensis (nouocomenses B) orator et historicus insignis (insignes B) habe- 
tur, cuius plurima ingenii opera (monumenta Scat.) extant.' verba quae 
vulgo secuntur *periit dum inuisit Vesuuium' a iffi*/' testibus Scaligero et 
Pontaco absunt. temporiH notatione docemur, Plinium maiorem cum mi- 
nore confusum esse, quod et verbis 'orator et' indicatur. — Plinius ep. 
III 5: 'Pergratum est mihi quod tam diligcnter libros auunculi mei lecti- 
tas, ut habere omnes uelis quaerasque qui sint omnes. fungar indicis 
partlbus atque etiam qno sint ordine scripti notum tibi faciam: est 
enim haec quoque studiosis non iniueunda cognitio. de i^culatione 
equestri unus: hunc, cum praefectus alae militaret, pari ingenio cu- 



1 carminum] ^imo annalium non carminum. Mc aliud age- 
bai Hieronymus.^ Scal. 1] 3 Quintus Asconius P Q. Asconius S/caL 
C. Pasconius B || Pedianus B (Scal.) Paedianus P\\6 Plinius Se- 
cnndus om, Toletanus Vindohonensis 9 Parisinus 6796 A Barberinus 
2503 II Nouocomensis] nouecomensis , nouemcomenses, nouem quo 
menses, nouem menses, nouem mensibus lihri non nulli || indiiistrip 
Vaticanus 1951 (s. XV) a Lerschio conlatus 



DE HtSTORlCIS 93 

ocio scripserlt. itague bella omnia^ quae umquam cum Ger- 
manis gesta sunt XX uoluminibus ^mprehendit ; item na- 
turalis bistoriae KXXVII libros abroluit: periit clade Cam- 
paniae; cum eukn Misenensi classi praeesset et flagrante 
5 Vesuuio ad explorandas propius causas liburnica pertendisset, 
nec aduersantibus uentis remeare posset; ui pulueris ac fauillae 
oppressus est, uel ut quidam existimaot a seruo suo occisus, 
quem aestu deficiens^ ut necem sibi maturaret, orauerit. 

raqu^ conposait. de uita Pomponi Hecuntli duo: a quo singulariter 
amatus hou memoriae amici quasi debitum munus exsoluit. bellorum 
Oermaniae uiginti: quibus omnia quae cum Germanis gessimus bella 
collegit; inchoauit, cum in Germania mUitaret, somnio moniUis: ad- 
stitit ei quiescenti Drusi Neronis effigies, qui Germaniae latissime uictor 
ibi periit, commendabat memoriam suam orabatque, ut se ab iniuria 
obliuionis adsereret. studiosi trcs, in sex uolumina propter amplitu- 
dinem diuisi: quibus oratorem ab incunabulis institait et perficit. du- 
bii sermonis octo : scripsit sub Nerono nouissimis annis , cnm omne 
studiorum genns paulo liberius et erectius periculosum seruitus fecis- 
set. a fine Aufidi Bassi triginta unus. naturae historiarum triginta 
' septem: opus diffusum eruditum nec minus uarium quam ipsa natara. 
miraris quod tot uolumina multaque in his tam scrnpulosa homo occu- 
patns absoluerit? magis miraberis, si scieris illum aliquandiii causas 
actitasse, dccessisse anno sexto et quinqaagensimo , modium tempus 
distentum impeditumquc qua officiis maximis qua amicitia principum 
egisse. sed erat acre ingenium iocredibile studium samma uigilantia.' 
V 8, 5: 'me uero ad hoc stddium impellit domesticum quoque exem- 
plum. auunculus meus idemqne per adoptionem pater historias et qui- 
dem religiosissimc scripsit.* Idem VI 16 exitum avunculi Tacito scribit, 
unde pauca notabiliora excerpam. 2: * pulcherrimarum clade terrarum'. 
4: ^erat Miseni classemque imperio praesens regebat. nonum Kal. Bep- 
.tembres hora fere septima mater mea indicat ei apparere nubem inu- 
sitata et magnitudine et specie. ' 7 : ^magnum propiusque noscendum ut 
eruditissimo uiro uisum. iubet libumicam aptari. ' 12: 'certus fugae, 
si contrarius uentus resedisset'. 19: ^innitens seruolis duobus adsur- 
rexit et statim concidit, ut ego colligo, crassiore caligine spiritu ob- 
structo clausoqae stomacho, qui iUi natura inualidus et angustus et - 
frequenter aestuans erat.' 22: ^unum adiciam, omnia me quibus inter- 
fueram quaeque statim, cum maxime uera memorantar, audieram per- 
secutum. / 



1 umquam] undique Vaticanus |1 Germanis Escorialensis anti- 
quior Toletanus: Komanis libri plurimi ||,2 XX edd.: XXXVII 
libri II item Barberinus Vaticanus: itemque relicui (?) \\ 3clade Her- 
molaus Barbarus: gades vel gadis (Vaticanus) vel grades tibri || 5 
libumica Toletanus: libumicas (Vaticanus) vel liburaicam relicui \\ 
pertendisset Burmannus: praetendisset libri \\ 8 orauerit Vinetus: 
orauerat Itbri [j orauerat. hic in his libris • XX • milia rerum digna- 
rum ex Lectione uoluminum circiter duum milium complexus est. 
Primus autem liber quasi index • XXXVI • Librorum sequentium 
consumatiouem totius operis et species continet titulorum Vaticanus 



. \ 



94 DE VIRIS INLVSTRIBVS 



DE PHILOSOPHIS 

M . TERBNTIVS VARRO P • MGIDIVS FIGVLVS 

L' ANNAEVS SENBCA 

%\* Anaxilaus Larissaeus Pjthagoricus et magus ab Augusto 
urbe Italiaque pellituf (\ a. 726). 

• 82 * t Titus Musonium Rufum philosoplium de exilio reuocat 
(f a. 833). 



83* M. TERENTIVS VARRO philosophus et poeta nasciturs 

(a. 638). 
84* M, Terentius Varro philosophus prope nonagenarius mo- 

ritur (a. 726). 

81* Hieron^rmus 01. 188, 1. ' Metachronismiis quinquennii* Scal. 
Cassius Dio 49, 43: jlyQ^nnag fihv ^rj tavta te ^noin %al tovg detqO' 
loyovq xovq re yoritaq i% trjg noXsmg i^jjXanev (a. 721). Plinius N. H. 
XXXV 176: Musit et Anaxilaus eo addens in calicem uini prunaque 
anbdita circumferens exardescentis percussu pallorem dirum uelut de- 
fnnctorum effundentem conuiuiis. ' Sextus Pjrrh. I: %aC ys o£ yorjtsg 
XQiovtsg tag Q^qvaXXCSag Itp xfxX%ov xal ^0^9 cr^Cag noiovctv ots nsv 
%aX%ovg ots ds (isXavag q>aCvsa&ai tovg TtaQOvtag Sia tijv figaxsiav 
tov fti;|r^£Vro; nagacTCOQav. cf. Irenaeus c. Marc. I 4 Epiphanius c. 
haer. I 3. 

S'l* Hieronymus 01. 214, 4. Hieronymus T. Vespasianum patrem 
cum Tito filio confudik — Cassius Dio 62, 27 (Xiph.): *Pov(pog ^ivtoi 
Movatoviog 6 tpiXoaofpog ini tovtoi^g iwvyaSsv^. cf. Tacitus ann. XV 
71 hist. III 81 IIII 10. Cassius Dio 66, 13: %aX ndvtag avt C%a tovg 
wiXoaotpovg 6 Ovsanaaiavog , nXrjv tov MovacDvCov, i% trjg 'Pcofijjg i^- 
sfaXsv. — Chron. pasch. p. 450, 9: Movaeovtog %ai nXovtagxog q^tXo- 
aoq>oi iyvmQCiovto (a. 820). eadem chron. Casauboni ex eodem Phle- 
gonte. 

83* Hieronymus 01. 166, 1. 84* Hieronymus 01. 188, 1. Pli- 



1 pytha et ^ II 2 It pellitnr B \ 3 filosofum 

^ II 5 M ^ Marcus (Scal.) |1 filosofus ^ H 7 uua sofus B (media 

fol. lacer. perierunt) 



DE PHIL080PHI8 95 

n 

NiGiDivs PIGVLVS Pythagoricus et magus in exilio mo-85* 
ritur (a. 700). 

ra 

L. ANNAEVS SENECA Cordubensis praeceptor Neronis et86* 
patruus Lucani poetae incisione uenarum et ueneni haustu 
sperit (a. 81S). 

Hic sub Claudio quasi conscius adulteriorum luliae Ger- 87* 
manici filiae in Corsicam relegatus post octennium reuocatus 
est. qui etsi magno desiderio Athenas tenderet, ab Agrip- 
pina tamen erudiendo Neroni in palatium adductus saeuum 



niug N. H. XXIX 4, 18: *ni M. Varro LXXXTTT uitae anno prodidis- 
set'. Valerius Maximus VIII 7, 3: *Terentius antem Varro humanae 
uita^ exemplo et spatio nominandus non annis quibus saeculi tcmpus 
aequanit quam stilo uiuacior\ Gellius III 10, 17: *tum ibi (in primo 
librorum qui inscribuntur hebdomades vel de imaginibus) addit se quoque iam 
duodecimam annorum h^bdomadem ingressum esse et ad eum diem sep- 
tuaginta hebdomadas librorum conscripsisse, ex quibus aliquam multos 
cum proscriptus esset direptis bibliothecis non companiisse. ' 

85* Hieronymus 01. 183, 4. Cicero Tim. 1: *denique sic iudico 
post illos nobiles Pythagoreos, quorum disciplina extin^cta est quodam 
modo cum aliquot saecula in I%lia Siciliaque uiguisset, hunc extitisse 
qui illam renouatet' cf. 8choU Bob. in Ciceronum in Vatin. p. 317 
Orell. 

86* Hieronymus 01. 211, 1. Hieronymus OL 197, 4 (a. 765): *So- 
tio philosophus Alexandrinus praeceptor Senecae clarus habetur.' *prae- 
ceptor Senecae' Hieronymus ex Snetonio Eusebianis addidit. • 

87* Probus Vallae in luvenaL V 109: *hic, ut inquit Probus, sub 

Claudio saeuitia. huic postremo quod habitus esset inter con- 

scios* e. q. s. sequitur mortis narratio aperte sccundum Tacit. XV Olsqq. 
scripta. *fieri igitur potest ut haec Valla ipse adiecetit.' lahnius. — Cas- 
sius Dio 59, 19, 7. Tacitus ann. XII 8: *at Agrippina, ne malis tan- 
tum facinoribus notesceret, ueniam exilii pro Annaeo Seneca, simul 
praeturam impetrat, laetum in publicum rata ob claritndinem stu- 
diorum eius, utque Domitii pueritia tali magistro adulesceret et 
consiliis eiusdem ad spem ~dominationis uterentur, quia Seneca fidus 
in Agrippinam memoria bcneficii et infensus Claudio dolore iniuriae 
credebatnr. ' Suetonius Ner. 7: *undecimo aetatis anno a Claudio 
adopta^s est Anndeoque Senecae tunc senatori in disciplinam traditus. 
ferunt Senecam proxima nocte uisum sibi per quietem C. Caesari prae- 
cipere, et fidem somnio Nero breui fecit, prodita immanitate naturae 
quibns primum potuit experimentis.' 35: *Senecam praeceptorem ad 



1 phythagoricns ^ || 3 Annaeus Scal. Anneus B || 4 ueneni 
haustn B ueneno hausto Scal. || 5 perit B periit (ScaL) \\ 7 octen- 
nium Faber praef. Senec: triennium Valla || 8 tenderet Schreve- 
Uus : intenderet Valla || 9 flcaeuum Valla , correxi 



96 DE VIRI8 INLVSTRIBVS 

iminanemqae natum et sensit cito et indicauit inter fami- 
liares solitus dicere, non fieri saeuo illi leoni quin gustato 
semel hominis cruore ingenita redeat saeuitia. 

88* lunius Gallio frater. Senecae egregius declamator propria 
se manu interficit (f a, 817). 5 



necem compulit, quamuis saepe commeatum petenti bpnisque cedenti 
peisancte iurasset, suspectum se frustra poriturumque potius qnam noci- 
tnrum ei.' cf. Tacitua ann. XIIII 528qq. 56 XV 45. 56. 608qq. Cassius 
Dio 62, 24sqq. — Suetonius Calig. 53: ^lenius comtiusquc scribendi genus 
adeo contemnens ut Senecam tum maxime placentem commissiones me- 
ras componere et ' harenam esse sine calce diceret. * Ner. 52: *a 
cognitione ueterum oratorum Seneca praeceptor (avertit), quo diutius 
in admiratione sui detineret.' Quintilianus X I, 125: ^ex industria Sene- 
cam in omni genere eloquentiae distuli propter unlgatam falso de me opi- 
nionem, qua damnare eum et inuisum quoque habere sum crcditus. 
qnod accidit mihi, dum corruptum et omnibus uitiis fractum dicendi 
genus reuocare ad seueriora iudicia contendo , tum autem solus hic fere 
in manibus adolescentium fuit. quem non equidem omnino conabar 
excutere , sed potioribus praef erri non sinebam , quos ille non destiterat 
incessere , cum diuersi sibi conscius generis placere se in dicendo posse, 
quibus illi placent, diffiderbt. amabant autem eum magis quam imi- 
tabantur tantumque ab eo defluebant , quantum ille ab antiquis descen- 

derat tractauit etiam omnem fere studiorum ma- 

teriam. nam et orationes eius et poemata et epistolae et dialogi fe- 
runtur. in philosophia parum diligeu8,#gregiu8 tamen uitiorum insecta- 
tor fuit^ 0. q. s. cf. Tacitus ann. XIII 3: 'quamquam oratio a Seneca com- 
posita multum cultus praeferret.* XIII 42: *nec Suillius questu aut ex- 
probratione abstinebat , praeter feroci^m animi extrema senectute liber, 
et Senecam increpans infensum amicis Claudii, sub quo iustissimum 
exilium «pertulisset. simul studiis inertibus et iuuenum inperitiae suetum 
liuere iis qui uiuidam et incorruptam eloquentiam tuendis ciuibus exer- 
cerent. se quaesiorem Gcrmanici, illum domus eius adulterum fuisse. 
an grauius existimandum sponte litigatoris praemium honestae operae 
adsequi, quam corrumpere cubicula principum feminarum? qua sapieA- 
tia, quibus philosophorum praeceptis intra quadriennium regiae amici- 
tiae ter milliens sestertium paraulssct? Homae testamenta et orbos* 
uelut indagine eius capi , Italiam ct prouincias inmenso fenore hauriri.' 
Severiora etiam antiquariorum iudicia extant apud Frontonem de ora- 
tionibus ad M. Caesarem p. 239 et Gellium XII 2. 

^88* Hieronymus 01. 210, 4. Cassius Dio 62, 25: xal ot ddsX- 
q>ol vatsgov InoLnmXovto, Tacitus anh. XV 73: *Iunium Gallionem Se^ 
necae fatris morte pauidum et pro sua incolumitate supplicem increpuit 
Salienus Clemens hostem et parricidam uocans.' sequenti igitur anno 
adscribendum erat. Ceterum etiam Gallio filius egregius declamator 
fuisse vi4etur, ut non sit cur cum Hermajino et Mommseno de confu- 
sione Gallionum patris et filii cogites. cf. Quintilianus lU 1, ?1. 



1 indicauit Lipsius ad Senecam p, XXVI: mitigauit Valla indigi 
it Schurizfleischius || 2 fieri scripsi: fore Valla fidere se Orellius 



tauit Schurizfleischius 
3 scaeuitia Valla, correxi 



t>E PHlLOSOPHlS 



97 



L. Annaeus Mela^ Senecae frater et Gallionis, bona89* 
Lucani poetae filii sui a Nerone promeretur (a. 821). » 

89* Hieronymus 01. 211, 4. Tacitus ann. XVI 17: *Mela quibua 
Gallio et 8cneca parentibus natus petitione honorum abstinuerat per 
ambitionem praeposteram, ut eques Romanus consularibus potentia ae-* 
quaretur; simul adquiremlae pecuniae breuius iter credebat per pro- 
«urationes administrandis principis negotiis: idem Anhaeum Lucanum 
gcnuerat, erande adiumentum claritudinis , quo interfecto dum rem fa- 
miiiarem eius acriter requirit accusatorem conciuit Fabium Romanum, 
ex intimis Lucani amicis. mixta inter patrem filiumque coniurationis 
scientia fingitur adsimilatis Lucani litteris. quas inspectas Nero feirri 
ad eum iussit opibus eius inhians. at Mela, quae tum promptissima 
mortis uia, exsoluit uenas, scriptis codicillis, quibus grandem pecuniam 
in Tigellinum generumque eius Cossutianum Capitonem erogabat, quo ce- 
tera manerent. additur codicillis , tamquam de iniquitate exitii querens 
ita «cripsisset, se quidem mori nuUis supplicii causis, Rufium autem 
Crispinum et Anicium Cerialem uita frui infensos principi. quae com- 
posita credebantur de Crispino, quia interfectus erat, de Ceriale, ut 
interficeretur. iieque enim multo post uim sibi attulit, minore quam 
ceteri miseratione, qnia proditam Gaio Caesari coniurationem ab eo 
meminerant.* 



6 Annaeus (Scal.) Annacus B || Mela scripsi: Melas B (Scal.) 
Mellas P 



8TST01II RKL. 



98 



DE VIRIS INLV8TR1BV8 



90 



DE GRAMMATICIS ET RHETORIBVS 



GRAMMATICI 



10 



SAEVIVS NICANOR 
AVRELIVS OPILIVS 
M • ANTONIVS GNIPHO 
M . POMPILIVS ANDRONICVS 
L • ORBTLIVS (PVPILLVS) 
L • ATEIVS PHILOLOGVS 
P . VALERIVS CATO 
CORNELIVS EPia\DVS 
(STABERIVS EROS) 
CVRTIVS NICIA 



LENAEVS 

Q . CAECILIVS (EPIROTA) 

M . VERRIVS ELACCVS 

L • CRASSITIVS 

SCRIBONIVS APHRODISIVS 

C . IVLIVS HYGINVS 

C . MELISSVS 

M • POMPONIVS MARCELLVS 

• REMMIVS PALAEMON 

(M ■ ) VALERIVS PROBVS 



15 



20 



Libri de grammaticis et rlietoribii8 hos codices elegi: F=Vaticanu8 
1862 chart. foL g. XV, continet f. la — 15 a Taciti Germaniam f. 15 b — 
23 a Siietoni libellum f. 23 b — 43 b Taciti dialogum. diiplici conlatione usus 



1 C. SVETONI TRANQVILLI DE QRAMMA | TICIS ET RHETORIBVS 



INCIPIT V C. 8VETONII TRANQVILLI DE GRA | MATICIS ET RHETO- 
RIBV8 INCIPIT N C. SVETONII TRANQVILLI. DE. GRAMMATICI8. ET. | 

RHETORIBVS. INCIPIT. PELiciTER. C. Suetoiiii tranqiiilli de gram- 
m^ticis et rhetoribus incipit G C. Suttonii tranquilli de grammati- 
cis et rethoribus | Incipit / caii svetonii tranqvilli. de viris 

ILLVSTRIBVS LIBER INCIPIT. | DE GRAMMATICIS. L OmnCS COdtCeS 

praeier G [et NJ titulum nominibus gramm. ei rhet. postposuerunt \\ 2 
Grammatici GI grammatici celebres V grammatici illvstres 
L om, N (in quo etiam nomina desunt) || 3 Ante SaetUum Nicanorem in 
libris legitur Aelius Praeconius (preconius 0) ; eieci jj Saeuius V se- 
vivs L Seuius Seruius NGI [) 4 AureJ V \\ 5 grifo Grapho G gra- 
pho / II 6 pomilius ponpilius /|| 7 pvpillvs bddidi jj 8 Atheius 

1} phelalogus j| 9 caco /cato et L. Staberius jj 10 epicad. 
11 STABERivs EROS addidi II 12 cvrtivs nicia om. I jj nitia L 
13 Laeneus libri || 14 Quiutus cecilius \\ bp moT a addidi \\ 15 

uerus / II 16 Crassicius OGI\\ 17 afrodisius \\ 18 lulus \\ Phri- 
jinus V phriginus GI friginvs L phyginus \\ 19 C. OGI M. VL 

1 21 Rhomniius VG Rommus / rheminivs L Yeminius \\ Palemon 
libri II 22 M. addidi \\ Val V Val. / "^ 



DE GRAMMATICI8 ET RHETORIBVS 



99 



RHETORES 



(L ) PLOTIVS GALLVS 
L VOLTACILIVS PLOTVS 
M • EPipiVS 
SEX • CLODIVS 
C . ALBVCIVS SILVS 
L • CESTIV55*PIVS 
M • PORCIVS LATRO 
t> • CVRTIVS RVFVS 



L . VALERIVS PRIMANVS 
VERGINIVS FLAVVS 
L • STATIVS VRSVLVS 
P • CLODIVS QVIRINALIS 
M • ANTONIVS LIBERALIS 
SEX . IVLIVS GABINIANVS 
M • KABIVS OVINTILIANVS 
[M . TVLLIVS TIRO] 



10 



15 



8um, una L. Lerschi altera Adolphi Michaelis. /» = Leitlensis seu Porizo- 
nianus (XVIIl Periz. C. 21) s. XV mcmbr. form. quadr. fol. 60, a loviano 
Pontano m.Mart. a. 1460 uel ex eius apographo descriptus. fol. 1 — 30Tac. 
dial. f. 31—47 Tac. Germ. f. 48 — 60 »Suet. ex hoc libro Taciti et Suetoni 
libellos Trossius edidit neglegentissime. accuratissime deinde cum Tros- 
siana editione Suetonium contulitRitschelius (v.Parerg. I p. OOOsqq.). ipsa 
eius conlatione usus sum. A'=:Neapolitanu8 olimFame.sianus bibl. reg. IIII 
c. 21 pergam. fol. s. XV cum picturis iiritialibus, litteris inscriptionum 
aureis; paginis non numeratis continet deificepsTaciti historias dialogum 
Germaniam: folia denique uovem extrema exhibent libelhun Suetonia- 
num. contulit Lerschius Neapoli d. 5 et 6 m. Mart. a 1847. ^=:Otto- 
bonianus 1455 cha^t. fol. s. XV. incipit a libello Messalae Corvini de 
progenie sua f. I — 5a, continct deinde Suetonium f. 5a — 9b, 
*Cornelii Taciti dialogus incipit de oratoribus et poetis* f. 9 — 19b, 
cosmographiam Pomponii Melae f. lOb — 30 a, ex libro Com. Nep. de 
lat. hist. 37 a — 41 a , * tabula gconologiarum (sic Lerschius) lo. Bo- 
chacii* f. 41b — 45b, ex gonealogiis deorum f. 47a — 133a, post septem 
deinde paginas vacuas historiarum Blondj comm^taria per Pium II um 
Pont. max. f. 137 a — 237 b, Leonardi Aretini in Vitam Virgilii excerjrtam 
ex conimentariis Seruii gramm. f. 237 b — 339 b; decreta Atheniensium a 
Rinuccio traducta ad Poggium f. 239a — 243b, Blondi Forliuiensis Italia 
illustrata fol. 243 b — 346 a. contulit Lerschius. (?=Gudianus 93 s. XV 
(cf. Ebert bibl. Guelf. p. 159), foliorum quaternariorum septem, conti- 
net solum Suetoniannm librum. Ipse contuli. /=Vaticanus 1518 mem- 
bran. fol. s. XV variis manibus scriptus, fol. 198. continet f. 1 — 108 Por- 
phyrionem in Horatium fol. 110 inc. Corautus in Persium", f. 166b Suetoni 
liber, f. 173 b Tac. dial. fol. 189 b Tac. Germ. contulit Lerschius. 



1 Item Rhetores OG Item rethores / rhetores L item Ahe- 
TORBS CLARi V || iii VLO nomina rhetorum posl grammalicos po- 
nunlury in GI iuxla || 2 L. addldi || Politius / || 3 Volcacilius 
Voltatilius / || Plotus scrijfsi ex Hieronymo: Pilutus VG pillu- 
tus / plut' PILATVS i II 4 epidus / |1 5 sextvs L \ 6 Albucius 
Hieronymus VO albvtivs L Albutius & Albulius / H 7 Caestius VG 
celestius / 1| 8 Porcius Hieronymus Portius VGI portivs L || 10 

Val. / Valen' || pman' || II Verg. VOGI virginivs L \\ 16 Fla- 
bius V\\ 17 M. TVLLivs TiRO emcndavi ct seclusi: lulius Tiro libri 
(lul. F/Tiro FTyro OG/ tvro L) 

7* 




100 DE VIRIS iNLVStRIBVS 

1 GUAMMATICA Romac nc in usu quidem olira; neJum in 
honore ullo erat, rudi seilicet ac bellicosa etiam tuin ciui- 
tate, necdum magnopere liberalibus disciplinis uacante. ini- 
tium quoque eius mcdiocre extitit, si quidem antiquissimi 
doctorum, qui idem et poetae et semigraeci erant — Liuiura. 5 
ct Ennium dico, quos utraque lingua domi forisque docuisse 
adnotatum est — nihil amplius quara Graecos interpretabantur, 
aut si quid. ipsi Latine composuissent praelegebant; nara 
quod non nulli tradunt duos libros de litteris syllabisque, 
itera de metris ab eodem Ennio editoS; iure arguit L. Cotta 10 
non poetae sed postejioris Enni esse, cuius etiam de augu- 
randi disciplina uolumina ferantur. 

2 Primus igitur quantum opinamur studium graramaticae 
. in urbeiu intulit Crates Mallotes Aristarchi aequaliS; qui 

raissus ad senatum ab Attalo rege inter secundum ac tertium 15 
Punicum bellum sub ipsam Enni mortem, cum regione Pa- 
latii prolapsus in cloacao. foramen crus fregisset, per omne 
legationis simul et ualetudinis tempus plurimas acroasis sub- 
inde fecit assidueque disseruit, ac nostris exemplo fuit ad 
imitandum: hactenus tamen [imitati], ut carmina parum ad-2o 



1 HAMMATiCA 0^1 2 rudi scilicet] 8. rudi /() 3 disciplis e corr. 
post ras, L {in mg. m. rec. disciplinis) || 5 qui idem Lachmannus 
in mg. ed. IVolfianae, quam Rilschelius mihi commodavit qui iidem 



a 



Siephanus: quidem FZO/ quidam G quidem -AT || 6 utramque lin- 
guam / utrauq; linguam GN f| foris ^ |1 7 adnotatum Beroaldus: 
annotatum G afiotatum NI adnotum VO at notum e L m, / ii^ non 
tum e^ m. 2 sat notum Lachmannus l, c. cf. Rilschelius Mus, Rhen. 

nov. VIIIIp. /4 fj nicbil V\\ Grecos VGO \\ interpraetabantur i\r|| 
8 aut] ac 10 || Latine ipsi NO \\ conposuissent / 1| praelegebant GNI 

liraelegfb.iiil 

prealegabant rpraeallegabant / perlegebant || 9 literis LN Iris 
G II 10 editos G aeditos iV jj 11 posteprioris N \\ Enni V Ennii LGNIO 
II augurali || 13 opinamus G sed corr. ead. m. [[ 14 Aristarci GN 
Haristarci aristarici / |[ 15 ac] et F \\ 16 bellum Punicum N 
Enni V Ennii LOGI \\ quom N (sic fere semper) \\ in regione G || pal 

e 

latii / II 18 ual^tudinis VO ualitudinis LNGI \\ acroasis GN acrecasis 
/ 19 dissemit] desuit / |[ 20 imitandum] du in ras. G imitationem 
/ imitati seclusil I. Fr. Gronovius imitatis quidam apud Wolfium 



DE GRAMMATIC4S ET RI1ET0R1BV8 101 

hiic diuolgata ucl defunctorum amicorum uel si quorum alio- 
rum probassent; diligentius retractarcnt ac legendo commen- 
tandoque et ceteris nota facerent; ut C. Octauius Lampadio 
Naeuii Punicum bdlum, quod uno uolumine et continenti 

:^scriptura expositum diuisit in septem libros; ut postea Q. 
Vargunteius annales Enni, quos certis diebus in magna fre- 
quentia pronuntiabat; ut Laelius Arclielaus Vectiusque Phi- 
locOmus , Lucili saturas familiaribus suis, quas logisse se 
apud Archelaum Pompeius Lenaeus, apud Philocomum Va- 

lulerius Catb praedicant. 

Instrux^unt auxeruntque ab omni parte grammaticam L. 
Aelius Lanuuinus generque Aelii Ser. Clodius, uterque eques 
Romanus multique ac uarii et in doctrina et in re publica usus. 
Aelius cognomine duplici fuit: nam et Praeconinus, quodS 

i5pater eius praeconium fecerat, uocabatur, et Stilo, quod 
orationes nobilissimo cuique scribere solebat; tantuin opti- 
matium fautor, ut Metellum Numidicum in exilium comita- 

■ 

148q. Pliniu» N. H. XXXIII 29: *auuli distinxere alterum ordi- • 
nem a plebe, ut semel coeperant esse celebres, sicut tunica ab anulis 
senatum, quamquam et hic sero, uolgoque purpura latiore tunicac usos 
innenimus, etiam praecones, sicut pater Luci Aeli Stilonis Praeconini 
ob id cognominati.^ * 
e 

1 diuolgata Fdiuulgata ZCiVO/ 1| 2 diligenter G || retractarent 
L II commendandoque N comeutandoqne / 1| 3 et VL etiam NGOI j| 
ceteris VOI coeteris / caeteris GN ei sic fere semper \\ Octauianus 

/ II 5 quintus || 6 Varguntejus L \\ Enni V Ennii LGNO enim / || 
certus / II 7 pronunciabat VGNOI \\ Laelius] Rothius conferri iuhet 
ChQrisium 141 K.: Q. LaeliiLs ex pripcipibus grammaticis librum 
suum ita inscripsit: *De uitiis uirtutibusque poematorum' || 
Vectiusque lac. Gronovius: Vectius Q. VGNI uettius Q. Ve- 

ctius. ^' Q. L Vettiusque Oudendorpius \\ Phylocomus iV || 8 *Lu- 

cili V Lucilii LGNOI \\ saturas VNI satyras LGO \\ familiaribus 

suis van Heusde slud, crit, in Lucil. p. 46 sq, epist, ad C. F, Her- { 

mann. p. 15 sqq. cf. Ritschelius parerg. /. praef. J^VII sq. : fami- 

liaris sui libri \\ 9Lenaeus VOI Leneus L Leneiis NG \\ 12 elius L \\ 

Lanuinns L om. I geuerque L (Pontanus): gener Q. FiVGO/[| elii 

L II Seniius NOGI oques om. I eq. FG || 13 ro. VL \\ re p. G r. p. 

L rep*"^ ^ II I"^ Elius V (sed in mg. A minio pictum) om. N ||.Praeco- 

ninus Berodldus cf Plinius l. c. Praeconius LNGI Preconius VO \\ 

15 StJlo Stephanus: Istilo lihri |] 16 tantum VLOG tih N tamen / 

tantus vulgo \\ optiroatum GNI\^ 17 Metellum Rothius: M. Metellum 

lihri Q. Metellum Aldus || comittatus / 



w 

102 DK V1RI8 INLVSTRIBVS 

tus sit. Seruius, cum libruiu soceri nondum editum fraude 
intercepisset, et ob boc repudiatus pudore ac taedio seces- 
sisset ab urbe, in podagrae morbura incidit; cuius inpatiens 
ueneno sibi perunxit pedes et enecuit ita, ut parte ea cor- 
poris quasr praemortua uiueret. 5 

Posthac raagis ac magis et gratia «t cura artis increuit, 
nt nc clarissimi quidem uiri abstinuerint quo rainus et ipsi 
aliquid de ea scriberent, utque tcraporibus quibusdam super 
uiginti celebres scbolae fuisse in urbe tradantur, pretia ucro 
grammaticorum tanta mercedesque tam magnac, ut constetio 
*Lutatium Daplinidem, quem f Leuius Melissus i>er cauillatio- 
nem nominis Uavos ayccTcrj^cc dicit, septingentis milibus num- 
mum a Q. C!Jatulo emptum ac breui manumissum, L. Apu- 
leium ab f Eficio Caluino equite Roraano praediuite quadrin- 
genis annuis conductum f multos edoceret. iam in prouin- ^^ 
cias quoque grammatica penetrauerat, ac nonnuUi de notis- 

28qq. Plinius N. H. XXV 7, 24: *tradatqne M. Varro, Seruium 
Clodium equitem Romanum magnitudine doloris in podagra coactum 
ueneno crura perunxisse et postea caruisse sensu omni aequc quara do- 
lore in ea parte corporis. ' 



SSl 



1 editiim GN \\ 2 tedio LN \\ secesset L\\'d impatiens VLI \\ 5 

praemortua Slephanus: praemortui L NG I 'pro.mortm VO [| 6 posthac 
NG : post hoc VOI post hos X || 7 ut nec / 11 clarissimum / || 8 ea re 

iVG 1] 9 uigiuti VL - XX NOGI || celebres N \\ scolae 01 (sic sem- 
per) L II tradantur] uideantur N \\ precia VGI praetia iV^ || 1 1 Le- 

i 

uius VNOI Leuius G Laeneus L (Pontanus) Cilnius Gracvius \\ Mel- 
lissus L mellisus / j| 12 Ilccvog ayaTtrjfia Toupius em. in Suid. III 

k sag^al sacis sus 

p. 154: Panosagacema Fpanasagacema^ pansagacenva G pausa- 

c 

gasansema / panosagacema LO Tlavog ayf}fia Aldus 11. ayaXfia lac. 
Gronovius, LachmanntiS l. c. Il.ayaaiia Baumgarten-Crusius \\ septin- 
gentis VLO - DCC • NGL\\ millibus L \\ numum Z j| 13 Catulo NGI 
Catullo V Catullo L capulo \\ 14 Eficio NLG Efitio Faeficio ef- 
fitio / 11 Clauino N \\ ab Eficio Caluino] a Caluisio 3abino Th. Momm- 
senus y qui conferri iuhel Senecam ep. A'X VII 5 , .^ ab Titio Caluino 
Beroaldus ab L. Sextio Caluino Otldendorpius\\ eq. ro. V equite Ro. L 
II 15 conductum 5m/)« .* conductos rZA'0/conductum ut Gy Casaubo- 
nus. Rothius post annuis lacunamcum Th. Momms^no slatuitj quam hic 
ita explet : tot L. Titium et Romae et in prouinciis multos edocuisse. 
mihi videlur in multos corruptela latere || mutos cedo doceret || iam 



DE GRAMMATICIS £T BHETORIBVS 103 

4 

sunis doctoribus peregre docuerunt, maxime in Gallia to- 
gata; inter quos Octauius Teucer et Sescennius laccbus et 
Oppius Cbares; bic quidem ad ultimam aetatem^ et cum iam 
non ingressu modo deficeretur sed et uisu. 

& Appellatio granunaticorum Qraeca consuetudine inualuit ; 4 
sed initio litterati uocabantur. Comelius quoque Nepos li- 
bello, quo distinguit litteratum ab erudito, iitteratos uulgo 
quidem appellari ait eos qui diligenter aliquid et acute scien- 
terque possint aut dicere aut scribere, ceterum proprie sic 

10 appellandos poetarum interpretes, qui a Graecis gramraatici 
nominentur. eosdem litteratores uocitatos Messala Coruinus 
in quadam epistola ostendit, non esse sibi dicens rem cum 
Furio Bibaculo, ne cum Ticida quidem aut litteratore Ca- 
tone ; significat enim haud dubie Valerium Catonem poe- 

15 tam simul grammaticumque notissimum. sunt qui litteratum 
a litteratore disiinguant, ut Graeci grammaticum a gramma- 
tista, et illum quidem absolute, hunc mediocriter doctum 
existiment. quorum opinionem Orbilius etiam exemplis con- 
firraat ; namque apud maiores a!t, -cum farailia alicuius ue- 

2onaIis produceretur, non temere quem litteratura in titulo, sed 
litteratorem inscribi solitura esse, quasi non perfectum lit- 
teris sed imbutura. 

Veteres grammatici et rhetoricam docebant, ac multo- 
rum de utraque arte comraentarii feruntur. secundum quam 

25 consuetudinem posteriores quoque existimo quamquam iara 
discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse uel ins- 



scripsi: nam Hbri 1 galia */ jj 2 Sescennius VNGIO Fescennius L 
lacchus VO laccus iVC/Laccus ^ || 3 Cares N || docuit ad G || 4 in- 
graessu iVin gressu VG || deficer& G difficeretur / || 5 ualuit G inuo- 
luit/|| 6literati NL (sic semper) \\ 7 uulgoquidein NGIO quidemuulgo 
VL]S diligenteraliquid FXaliquiddiligehter iV6'/0 j| 9ceterum VNIO 
ceterum G coeterum L || 10 intorpraetes N || gramatici / (sic fere 
semper) || 11 uoccitatos / 1| Messalla GI\\ 12 epistola sua / 1| 13 ne^ 

ne L II Ticid& L (Ponianus) : Tigida VNGIO || 14 W /|| 16 Ira- 



u 



tore V literatore / |I distingant / || Greci / || gramatista / 1| 17 ab- 

solutum NGI\\ existimant G \\ IDnanque VO \\ 20 titulo 0: titulo' 
G titulos VLNI II 22 inbutum G \\ 23 et om. L \\ rehethoricam / [| 25 

a n 

quanquam G q*. q. / 1| iam VL tara in tam NGI || 26 nichilo V 



104 DE V1RI8 1NLV8TBIBVS 

tituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad eloquen- 
tiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones 
ethologias atque alia hoc genus; ne scilicet sicci omnino 
atque aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti 
iam uideo desidia quorundam et infantia ; non enim fastidio 5 . 
putem. me quidem adolescentulo repeto quendam Princi- 
pem nomine alternis diebus declamare, alternis disputare^ 
nonnullis uero mane disserere, post meridiem remoto pulpito 
declamare solitum. audiebam etiam, memoria patrum quos- 
dam e grammatici statim ludo transisse in forum atque in 10 
numerum praestantissimorum patronorum receptos. 

Clari professores et de quibus prodi possit aliquid dum 
taxat a nobis; fere hi fuerunt., 
5 8AEVIVS NICANOR primus ad faman\ dignationemque do- 

cendo peruenit, fecitque praeter commentarios, quorum tamen i» 
pars maxima intercepta dicitur, saturam quoque, in qua li- 
bertinum se ac duplici cognomine esse per haec indicat: 
Saeuius Nicanor Marci libertus negabit: 
Saeuius f post huius idem ac Marcus docebit^ 
sunt qui tradant^ ob infamiam quandam eum in Sardiniam^o 
secessisse ibique diem obisse. ^ 

r nieditationum 

1 ipsi N ipsis GO ipsius / || institutionum A" institutionum 
i>i mg. meditationum C^ meditationum || 2 apparandam Z || al- 
loqutiones / adlocutiones H 3 ethologias BerQatdus : aethio- 
logias VO aethyologias N ethiologias L ethiologiasque / ethiolo- 
gias G II alias NOGI \\ 4 rqthoribus / (sic semper) |j traderetur / 1| 
obmitti N ommitti / 1| 6 reputo L \\ 8, diebus om. / [j 8 uero mane 

vulgo : mane uero libri \\ mediem G jj pulpito] publico / || 9 patrum 
nfoni L \\ 10 grammaticis NOL grammatice G \\ stacii / 1| e ludo L 

prodi fff 

II 12 et de quibus om. I || quibus possit L jj possit / 1| du taxat V 
duntaxat LO ]| 14 Saeuius VO Seuius L servivs G (in mg. Saenius) 
Seruius NI\\ J5 commentarios praeter / 1| preter G (sic semper) \\ 16 
satjram LOG \\ 17 haec NL hec VO hoc GI\\ 18 Saeuius VO Seuius 
L Seruius NGI \\ Marci libertus negabit: Saeuius om. 0, in mg. 
marci libertis: negabit Seuius nicanor || negauit Siepkanus nega- 
bat SchoUus \\ 19 Saeuius V Seuius LO Seruius NGI \\ post huius 
' VL posthus post hoc G post h' / Postumius vulgo \\ Nicanor N \ 

idem ac LO idem ac V is demae N idem at G idem at / 1| Saenius 

Postumus idem ABC Marcus docebit Bergkius. cf. Araius ap. Ste- 
phanum Byz. FaQyaQct || 21 obisse VL obiisse NOGI 



DE GRAMMATICIS ET RHETORIBVS 105 

AYRELIV8 0PILIV8 EpiQi|rei cuiusdam libertus philoso- 6 
phiam primO) deinde rhetoricam'; nMissime grammatipam 
docuit. dimissar autem schola Rutilium Rufum damnatum in 
Asiam secutus, ibidem Zmyrnae simulque consenuit, compo- 

5 8uitque uariae erudilionis aliquot uolumina^ cx quibus no- 
uem unius corporis, quia scriptores ac poetas^sub clientela 
Musarum iudicaret, .non aKsurde et fecissa^^^t inscripsisse se 
ait ex numero diuarum e\ appellatioq^. huitis cognonysn ia- 
plerisque indicibus et titulis per unam (l») jyy^ter«m |e^iptum 

loanimaduerto; uerum ipse id per duas effert in parastichid^ 
libelli; qui inscribitur pinax. ' '^ 

M. ANTONivs GNIPHO, ingeuuus in Gallia natu|^ sed ex; 7 
positus, a nutritore suo manumissus instHutusque ^exandriae 
— (et) quidem, ut aliqui tradunt, *in contifbernio Pio^iiysi Scyta-' 

isbrachionls; quod equidem non temere crediderim, cum tem- 
porum ratio uix congruat — fuisse dicitur ingenii magni, me- 
moriae singularis, nec miuus Graece quam Latine doctns; 
praeterea comi facilique natura, nec unquam de mercejdibus 
pactuS; eoque plura ex liberalitate discentium consecutus. 

20 docuit primum in Diui lulii domo pueri adhuc, deinde in sua 
priuata. docuit autem et rhetorjcam, ita ut quotidie prae- 
cepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi nundi- 
nis. scholam eius claros quoque uiros frequentasse aiunt, in 



l Opimias L || Epicuri / 1] phylosophiam (sic semper) || 2 dein 
II th'odorici rethoric& / 1| Sscola V\\ ruthilium /|| ruffum \\ 




I 
lOpu 

4® ^ !. . . . . 

dannatum \ 4 Zmyme V Smyrnae NOI Smirnae G (sed corr. ead. 
tn,) L II simul L |f conposuitque / 1| 5 aliquot due [j 6 quia Ernes- 
lius: qui quia libri \\ 7 fecisset / !| inscripsisse Wolfius: scripsisse 

\ duaril 

lihri II se scripsisse || 8 diuaru V diuarum LO duarum N duarum 
G duorum / || L litteram /. Fr. Gronovius: litteram GOI literam 
NL Ifam V ||'scriptam / 1| 10 duas 4ras L || parasthichide L parasti- 
chyde 7V || 12 Marcus LO || Gnipho V Gnifo L gnifo Grapho N 
grapho GI [) 13 et addidil Th. Mommsenus || institusque / 1| 14 Dio- 
nysii / Dlonis L || Scytobarchionis A' scythobrachionis OGI Scytho- 

bachionis L Scythabachiois ^ Jl 15 que quidem NGI || quidem G \\ 

c 

17 grajce G |1 18 conu / || 19 consequtus / || 20 prim in mg. 
um G prius / II adhuc om. L || 23 aiunt] a lure / 1| in hia in iis 

Vlngi 



•. 



m 

106 DB VIRIS 1NLV8TRIBVS 

his M. Ciceronemy etiam cum praetura fungeretur. scripsit 
multa, quamuis annufti actatis quinquagesimum non exces- 
serit. ctsi Ateius Philologus duo» tantum uolumina de Latino 
serraone relfquisse eum tradit; nam cetera scripta discipulo- 
rum eius essO; non ipsius ; in quibus et suum alicubi reperiri •> 
nomen, ut h^ * 

8 * M. POMPiLiVi ANDRONicVs natione Syrus studio Epi- 
^cureae sectae desidiosi^r in professione grammatica habeba- 

tur minusque ick^nqus ad tuendam scholam. itaque cum se 
in urb^ non solum Antonio Gniphoni sed ceteris etiam de- lo 
terioribus postponi uideret, Cumas transiit ibique in otio 
uixit et multa composuit; uprum adeo inops atque egens, ut 
coactus stt praecipuum illud f opusculum suum annalium Enni 
eienchorum^ sedecim qiilibus nummum cuidam uendere, quos 
libros Orbilius suppressos redemisse se dicit uolgandosque 15 
curasse nomine auctoris. 

9 (l.) orbilivs pvpillvs Beneuentanus morte parentum 
una atque eadem die inimicorum dolo interemptorum desti- 
tutus primo apparituram magistratibus fecit; deinde in Ma- 
cedonia corniculo, mox equo meruit; functusque militia studia^o 
repetit, quae iam inde a puero non leuiter attigerat; ac pro- 
fessus diu , in patria quinquagesimo demum anno Romam 
cousule Cicerone transiit docuitque maiore fama quam emo- 

1 sq. Suetonius de gramm. et rhet. 25: *Cicero ad praeturam usque 
etiam Graece declamitauit.' 



oliam 

l etiam]4mt»*6? dicitEr/ ||pretura VL\\2 L- NGI \ 3Atteius 
L atheius || phylologus N \\ tantumjtam/ |] 4 tradidit7|| di8cipulo2|. 

hic 

discipulo2j. G\\6 hoc iV hic G hoc VL hic 01 \ lacunam signavit, 
Rolhins 1| 7 Marcus LNOI || Porailius |I syne' / | epycureae A' |] 8 

grammatica NOGI Grammaticae VL \\ 9 scolam L j) 10 Gnifoni L gni- 

h 
foni gnifoni / jj 11 transit /|] ocio L \\ 13Enni FEmiii LNGOI \\ 
opuscidura suum] opus. cui titulum . . susp. 0. lahnius |] 14 elen- 
corum L elenchorium elnthorum / j] sedecira L sesdecim V 
• XVI- NGI .XV- 0\\ millibus L ]| numnm Z numium / 11 l5uolgan- 
dosq; F uulgandosque LNOGI ]] 16 autoris L ]] 17 L. addidit Rothius 

]| Orbylius ]] x^opillus / ]| 18 pemptorum L 1| 19 appitura V appe- 
rituram (in mg. eadem nota) G aperituram / || dein ]] in ow. ]] 20 
* coniculo V II moxque L ]] 21 repetiit L H non om, L ]] 22 cos. G 




DE ORAHHATICld ET IHlRTOlilnV? 107 

lamento. namque iai 

tegulis qiK>dam Bcrip 

9,tpialy^g edidit conl 

fcssores neglegenti» i 
s nutem naturae acerba 

occaeione laccrauit, : 

Bl^nificat plagosu^ c 

bena: " 

* tai quos 4)rbil 

ivac nc^rincipum qun 

quideni ignotus adhu ^ 

ceret, ititerrogatus a 

nam ageret et quo a 

in umbram transfem 
i»u!xit prope ad cente 

dera memoria, ut uer 

Orbilius ubinam est, litteraram obliuio? • 

stat^ eius Beneuenti osjonditur in Oapitolio ad siriistrunl \ 

latus marmorea habitu sedentis ac palliati appositis duobus ' 
ioscriniis. reliqult tilium [Orbilium], et ipsum grammaticum 

professorem. i 

(L.) ATE1V8 PUIL0LU0V8 libertinus Atlienis est natus. hunc 10 

13.Bqq. Mftcrobiua aat. II H, Saq,: 'In Galbftm eloquentm cla- 
nim ued queni haliitmi, ut siiprn diii (4, 8: 'informe gibbo erat cor- 
pn»'), corporis liestriiebat, M. Lollii uo:^ circuinferobfttnr: iDgsnium 
Galbac male babitat. |in enndcm Galhnm Orbiliits gTnmmAticua acur- 
bins inrlsit. prodisTnt OrbiliuB in reum testia. quem Galba ut confun- 
deret diesimnlatn professione eius interrogauit : Qiiid artium fauisV , 
respoitdit: ^ In aole fcibboa soloo fricnre.' 



1 nanquc VO \\ 2 cni} i |I 3 n€Qirti.yTig Toupius cm. in Suid. IJI 
p. 334 : perialogoM libri peri alogon Beroaldus \\ edidil C || querelRti 
II inuriis / 1| * neglegcntia Gl negligentiB VLNO \\ parcntium || 
3 antjsophistas G \\ omni iu occasione libri, iu delevi. cf. Suet. Claud. 
r> |( 6 et Q II ut et] et om. [j Oratiua Vfi j| 7 Marsus] Morius / || 9 
cccidit C II 1 1 ignutus ut videiur , dcitide c\trr. ignatus G || in iudicio 

G iuditio /[[ Htestimoniii T || 12 Varone VLI j| 13 gibeiosos /]| 14 

giber / |[ 16 aetatis om. Q || 16 Bibbaculus / || 17 literantm L || 19 

mATmoxao L (Pontanus) : marmoreo FJVOC/ || palliati (' palHati JV 
palliati LG palloali / pallenti \\ 20 filinm Orbilium VLflGI Orbi- 

lium filium Orbilium leclwi |j 22 L. addidit Rothtus [| A,teius L 



.miBaticoa rhe- 

lit. de eodem 

rcprebendit ut 

ita tjl^dit: '^ 

i Ateius Prae-i 

lantium.dcinde 

ogus ab eenlbt 

t, se in Grae- 

n Lati^is d<Ai 

[ue * i)aeliumin 

nuhiB et claris 

Claudiis fratri- 

pliilologi ftp- 

. EratosthcneG, 

^iplici uariaqueji 

is eiusapparct, 

q^iLmqjjiam paucissimi extcnt; de quorum tamen copia sic 

&ltera>«d eundem Hcrmam epiBtoIa^ignilicat: 'Hylen nostram 

aliis memento commendare, quam omnis generis coegimus 

uti ^cis octingentos in libroB. ' cohiit postea familianssimew 

0. SalluBtium et eo defuncto Asinium Pollionem, quo» histo- 

riam componere aggressoa, alterum breuiario rerum omnium 

Romanarum, ex quibuB quas ucllet eligeret, instruxit, alterum 

praeceptis de ratione scribendi. quo magis miror Asininm 

1 notuB V nptuB N natun mortia natus I notus LG || gra- 

maticum C/ |] 3 polio / || Sallustii L!f Salustii raOl \\ 5 rem om. . 
II quidem 0. [ahnius: quidam Hbri \\ atheius / || 6 nobis 0\\l suma 

L II Phylologns N \\ H nominatus] notus ^-net»» tn mg. nnmin&tus 
C natus / II 9 literiB L \\ non om. [| 10 Gnironem LOI \\ pott eius- 

que lacunae signum posuil Rolhius \\ herma; Thermnm N hi^nna in 
mg. a^re G \\ 12 Pulcro LI \\ 13 Phylologi N |j 14 adsumpsiBaP \\ 
Fratoetheiies F erachostenes / |{ \b uendicauit LNGI \\ ll> cenaebn- 
tur. sic pbilologus quod G || 17 quanquam G queq. / l| exstcnt \\ 
18 Big' raigt L significant j| liylen V hylem NG hyle; / Ylen 

Hilem L \\ 19 co.gimus i |I 20 dccc'" mi \\ 21 Salustium VGOI 
\ enm defunctura / || polionem / om. \\ hystoriam / H 23 romano- 
rum / II 34 Asinum / Asinium PoIIionem 



109 

credidlBso »11 i- 

gere Snlli i ut 

noto Suil iiue 

o1)acuritat 
s <*.^* cu, 1 1 

iusilaij^lit dig- 

natio, rin^ Que 

faAliuB^lii cuit 

multos ct nia- 

ivxime ad his 

at^rsiculis 

Cato grammaticue , Latina .Jiif ^ , 

Qui 8ol«8 legit afc facit foctJis. » * 

is scripsit praeter g-ranilnaticop libAilos i^tiam pneniata, ex 

uq^uibua praecipue probaritur Lydia «flMana. Lydiae Ticida 

meminit : . *■ 

Lydia doctorum maximaicura libttr; 
Dianae Cinna: 

saecula permaneat nostvi Oictynna Catonis. 
louixit ad extremam scnet^tHni, sed in summa pauperle et paene 
inopia, nbditus inodieo gurgustio, postquam Tusculana uilla 
crcditoribus eesserat, ut auctor est Bibaculus: 
ai quis forte mei domum Catoois, 



-2 Salustio VGOI \\ uihil GI || 3 uiteque / {| 4 Salusti V Sal- 
Instii LN Salustii GOI \\ audatiam / || 5 P. addidit Rolhius \\ Bursini 
NGI II 6 galia / || cnius NG \\ 8 Syllan! VIO Silani NGI || 10 liisj er 

itaxa y{/a(iiiatt]io-os 
his NG Liis / || l'J Cato granunaticus (lill. gr. rubr. col, picl. et ad 

%aiB ysafiiiaTixovs )'!• 

mg. repetitis) N Cato grammaticusG || syren T airem fl [| 14 Inscri- ' 

psit V inscripHit N la acripait LG Inscripsit 01 \\ preter G || 15 pre- 

I- lycidi ■ lycid. I- 

cipue G II I^ydia V Lydia N |j 17 labor G labor / || 18 cinna^ C |1 19 
Saecula GOI SeculB, VLN |1 pernianeant G per maneat Mommsenus || 

dictynna Dyctinna V Dictinna L dictinna N diana G tacuna re- 
liela om. / j| 20 aed in aumma h. I. om. N \\ suma L snmmam VGOl || 

pauperiem libri ]| pene LG \\ 21 iuopiam libri \\ gurgustio (t» mg. 
m. rec. StutfSo) L \ Thusculana V \\ uila N [| 2i autor VL 



ftBIS INLVSTRIBVS 



, Bumialini.^rainniatiGuinj optimum poetam 

oinn^ eo4aA:e posse quJeBtioneB, 
unum defim'q cxpedire nom^n. 
en cor Zenodpti, en iecur Cratetis! ,_., 

2 COHNELlvs EPICADVS, L. Corneli Sullae dictatoris liber- 
tus catHtorque in sacerjotio augurali, tilio quoqu&eius Fausto 
gratissiniuB fuit; quare numquam noa utriuaque se libertuni 
edidit. librum autcm, quem Sulla noutBsimum de rebus suis 
iniperfectum rcliqucrat, ipse suppluuit. » 

3 STABERIV8 EK08 f nametra emptua de cataata et propter 
21 Plinius K. H. XXXV 199; 'est cBt iiiliaBima (crela) qus rircam 

1 depictam G || aKsulas Beroaldus: Bssylas G assyllas IfOI 
asillas VL || 2 Custodia L custods / }| hortuH Priapos los. Scaliger: 
hortuloa l'riapi libri ('■ortulos / ortulos 0) \\ 3 miratur /- ji 4 sit sa- 
piendam L (Pontanus) : sApientiani sit VNGOI \\ 5 cauliculi L (Pon- 
lanus): calculi VlfGl calculis \\ selibra VI et libra AO/ & libra 
in mg. una G \\ 6 racemidio || uda Heinsim: una VLNGI uno 0\\7 
Guma L auminaJV {| uuntriant \\ S idem rursns ]| 9 galtae iV {| 
Thusculanum V \\ 10 uendicabat N \\ 12 sumii L \\ 13 oraniB \\ 14 
deticere Totipius em. in Suid. III p, 174: difficile h'6r» || 15 iecur] 
■uenit / «e n i t in m^. iecur G \\ Crateris V Crateri L \\ 16 Comeli V 
Conielii JVG/Com. L Cor. / || Syllae LO Sylle TSile JVC7 ]J 17 filio 
quoque NG filtoque VLOI \\ fauto / ]] 18 quare] quasi L \\ nnmquam 
non L nunquam non FjVO non nunquam"" G nonnunquam non / ]] 19 
Sylla VLO Sila NGI \\ 20 inperfectum G imperfectissimum \\ 21 

Staberius VL Straberiiis NGI L. Staberins \\ Iiero suo metrc V 

hero mo mclre in mg. herosnamctra L eros nametra G Eros namf- 
IraiVheroa namctrB nametra/]] naraetra] suoinet acre Rolhiiis \\ 

emptus VLNO cmptums G eplnrua / ]] cataatra G 



DE OftAMMATlCIS ET RHETORIBVS 111 

litterarum studiuin inanumissus docuit intor ceteros Brutum 
et Cassium. sunt qui tradant tanta eum honestate praedi- 
tum, ut temporibus SuIIanis proscriptorum liberos gratis et 
sine mercede ulla in disciplinam receperit. 

5 CVRTivs NiciA adhaesit Cn. Pompeio et C. Memmio;14 
sed cum codicillos Memmi oA Pompei uxorem de stupro 
pertulisset^ proditus ab ea Pompeium ofFepdit, domoque ei 
interdictum est. fuit et M. Ciceronis familiaris; in euius 
epistola ad Dolabellam haec de eo legimus: ^nihil Romae 

logeritur quod te putem scire curare, nisi forte scire uis, me 
inter Niciam nostrum et Vidium iudicem esse. profert alter, 
opinor duobus uersiculis^ expensum (Niciae) ; alter Aristarchus 
hos opsU^st: ego tamquam criticus antiquus iudicaturus sum, 
utrum sint ^ov (noLtirov an 7caQe(ipfplri^^vot).^ item ad At- 

fsticum: Me Nicia quod scribis, si ita me haberem ut eius 
humanitate frui possem, in primis uellem illum mecum ha- 
bere; sed mihi solitudo et recessus prouincia est. praeterea 
nosti Niciae nostri imbecillitatem mollitiam consuctudinem 

praeducere ad uictoriae notam pedesque uenalium trans maria aduecto- 
rum denotare institueruut maiorcs talemque Publilium Lochium (Autio- 
chium coni. 0. lahniuit) mimicac scenae conditorem et astrologiae con- 
sobrinum eius Manilium Antiochum (Antiochium idem), item grammati- 
cae 8taberinm Erotem eadem naue aduectos uidcre proani.' 

1 litterarum om. VL \\ studiis/ | 2traduntiV || sSyllanis VLO Si- 
lanis NGI \\ libros N \\ 5 Nicia VNO Nitia LGI \\ adhaesit Osanus: 
haesit libri (liesit G) CN. NO C • N /CN G (?n. V Gn. L \\ Momio / 
II 6quom cum N \\ Memmi Rothius : MemmiiO Memii/Memmia VLN 
mernmia G [J Pompei VNGI Pompeii LO \\ 7 pertulis8& pertnlissA G 
II proditus ex probitus corr. in L\\S Marci G NI magister L \\9 Ci- 
cero ep. ad fam. VIIII 10, 1 \\ Nichil VI \ W Nitiara LGI\\ 12 Ni- 

ciae om. VLNG addideruntex Cicerone 0/11 aristarc ns^"'* G Aristar- 



ctts /|1 13 obelizi VNGOI obelixi L \\ tanquam VNG \\ criticus VO 

criticus L creticus G craticus / Craticus N \\ antiquos libri \\ 14 
utrum] uerum / || tov — itag. om. lac. rel. || tov Item VLNI 

tov Item G, restUuit ex Cicerone Aldus || ad Atticum] 

XII 26 II 16 Nitia LGI\\ 16 illum mecum Cicero, 0: mecum illum 
FZiVG metum illum / H 17 michi Fmichil G \\ solitudo Cicero, NO sol- 
licYtudo in mg. : solitUdo G solicitudo L sollicitudo VI || et] et ex et 
corr. L || prouintia / || preterea G || 18 nosti] nostre || Nitiae 



Ll nitie G jj nostro GI \\ mollitiam moUiciam VL mollitiem N 
raoll]ti& in mg. mollitia G mollitiem / 1| consuetudinemq: G 



112 



DB VIRI8 INLVSTBlBVft 



uictuB. cur ergo illi raolestus esse (uelim, cum mihi ille 
iucuBdus esso non) possit? uoluntas tamen eius raihi grata 
est.' huius de Lucilio libros etiam Santra comprobat. 

15 LENAEVS Magni Pompei libertus et paene omnium ex- 
peditionum comes defuncto eo filiisque eius schola se susten- s 
tauit; docuitque in Carinis ad*Telluris, in qua regione Pom- 
peiorum domus fuerat, ac tanto amore erga patroni memo- 
riam extitit,. ut Sallustium historicum, quod eum oris probi 
animo inuerecundo scripsisset, acerbissima satura lacerauerit, 
lastaui*um et lurchonem et nebulonem popinonemque appel-io 
lans, et uita scriptisque monstrosum, praeterea priscorum 
Oatonis uerborum ineruditissimum furem. traditur autem 
puer adhuc Atheuis subreptus refugisse in patriam, per- 
ceptisque liberalibus disciplinis pretium suum retulisse, ue- 
rum ob ingenium atque doctrinam gratis manuniissus. i5 

16 Q. CAECiLiys EPIROTA Tusculi natus libertus Attici 
equitis Romani, [ad quem sunt Ciceronis epistolae,] cum 
filiam patroni nuptam M. Agrippae doceret, suspectus in ea 
et ob hoc remotus , ad Cornelium Gallum se contulit uixit- 



i non possil nu possQ 

1 uelim — possit] possem^V V possem L possum iVpossu G 
non possit possum / non possit \\ 2 michi ^ || 3 libros etiam] 
libro sed iam [| Sa.i\trsi quidam apudStaiium: satura VNI satyra 

NE 

LGO II oprobat iV || 4 Laeneus VNO laeneys / laevs laemevs G 

h 

Leneus L \ Pompei ZiVG/Pompeii VO \\ pene LG || 5 8Co\ai [] sub- 
stentauit ^'^ || 6 Telluris] is in ras. C^ || 8 Sallustium LN Salastium 
FGO/ II hystoricum / || oris probi VL probi oris oris improbi NGI 
II 9 scripsisse / || satura VNOl satyra LG || lacerauit NGI || 10 Lur- 

ciirchonem 

chonem V lurchonem N curchonem in mg, lilrchoneni G curcho- 
nem / lurconem LO || popinionemque NG popimonemque / || H 
preterea G jj 12 Catonis vetus editio Stati: Catonisque libri || 13 ad- 
huc om. N II Athenis N, Heinsius apud Graeuium : catenis VLNGO 

i 

tacenis / || subreptus V subrectus NGI surreptus L surreptis 
II preceptisque GI \\ 14 et liberalibus / || precium L \\ domino 

alqae 

retulisse NGOI \\ 15 atque VG et L et NOI \\ 16 Quintus L \\ epy- 

I- r 

rota II Thusculi VG tuscuW I \\ Attici Beroaldus : Satti FGO Satti 
L Sacti N Sati / 1| 17 eq. F || ro. G ro"! V \\ ad quem sunt Ciceronis 
epistolae seclusi \\ epte repistoleX || ISMarco L || 19Cor. V Corn. L 



Dfi GRAMMATICIS £T RHET0RIBV8 113 

que una familiarissime, quod ipsi Gallo inter grauissima 
crimina ab Augusto obiicitur. post deinde damnationem mor- 
temque Galli scholam aperuit^ sed ita ut paucis et tantum 
adolescentibus praeciperet^ praetextato nemini^ nisi si cuius 
sparenti hoc officium negare non posset. primus dicitur La- 
tine ex.tcmpore disputasse, primusque Vergilium et alios 
poctas nouos praclegere coepissc, quod etiam Domiti Marsi 
uersiculus indicat: 

Epirota tenellorum nutricula uatum. 

10 (m.) VERRivs FLACCVS libcrtinus docendi genere maxime 17 
inclaruit. naraque ad excitanda discentium ingenia ae- 
quales inter se committere solebat^ proposita non solum ma- 
teria quain scriberent sed et praemio quod uictor auferret. 
id erat liber aliquis antiquus; puicher aut rarior. quare ab 

isAuguslo quoque nepotibus eius praeceptor electus transiit 
in Palatium cum tota schola^ uerum ut ne quem amplius 
posthac 4i8cipuium reciperet; docuitque in atrio Catuiinae 
domus, quae pars-Paiati tunc erat, et centena sestertia in 
annum aceepit. decessit aetatis exactae sub Tiberio. sta 

2otuam habet Praeneste in inferiore fori parte circa hemicye- 

lOsqq. Hieronymus 01. 196, 4 (a, 761): * [Atlienodorus Tarsensis 
stoions philosophus] et M. Verrins Flaccus insignes habentur.^ quae se- 
clusi Kusebiana snnt. 



2 deinde] demnm /H*3 et om. [| 4 adulescentibns C/ || si \ 
cuius V II si om. || 5 offitiura NI \\ 6 Vergilium G Virgilium VLNOT 

V 

II 7 Domiti VO Doraitii LNGI \\ 8 uersiculjs X || 9 et Epirota L 
(Ponianus) : Et Epirota V et Epirota N et epirrota GI (in G prius r 
erasum) et epyrota jj 10 M. addidit Rothius || vbrrivs in mg. Flac- 

CU8 G Verius 01 \\ flactus / 1| dicendi G |) 11 '",claruitZ |, nanqiie 



excitanda scripsi: exercitanda libri (exertitanda G) \\ docentium / 
I g^ ingenia L |j equales Z^ || 13 premio G \\ quod et || 15 Aug. 
/ II 16 palacium V pallatium /|| ne quem 0, S. Gelenius, Statius: 

u i 

neqne VLNGT\\ |7 catulinae NI catuliue V catelinae L catuline G 
Catilinae \\ I8 palati VNGI Palatii LO \\ centena sestertia VLO 
(sextertia 0) sestertia centona NGI (sextertia /) || in om. || 19 Ty- 
berio VOI \\ 20 inferiore VL superiore NOGI \\ parte fori GI \\ circa 
VLG contra NOI \\ hemicyclium VNG hemyciclium hemiciclum 
L hemicidium / 

BVBTONI REL. 8 



114 DR VIRIS INLVSTRIBVR 

lium, in quo fastos a se ordinatos ct mannoreo parieti in- 
cisos publicarat. ^ 

18 L« CRASSITIVS genere Tarentinus ordinis libertini cogno- 
inine Pasicles mox Pansam se transnominauit. hic initio 
circa seenam uersatus est, dum mimograplios adiuuat; deinde 5 
in pergula docuit, donec commentario Zmyrnae edito adeo 
inclaruit, ut haec de eo scriberentur : 

uni (^rassitio se credere Zmyrna probauit: 

desinite iudocti coniugium hoc petere! 
soli Crassitio se dixit nubere uelle, 1« 

intima cui soli nota sua extiterint. 
sed cum ♦ ♦ et doceret iam muitos acnobiles, in his lulum An- 
tonium triumuiri filium, ut Verrio quoque Flacco compara- 
retur, dimissa repcnte schola transiit ad Q. Sexti philosophi 
sectam. i^ 

19 ' SCRIBONIVS APHUODisivs Orbili seruus atque discipulus 
mox a Scribonia Libonis filia, qqae prior Augusti uxor fu- 
erat, redomptus et niianumissus docuit quo Verrius tempore, 

8qq. Pliilargyrus ecl. VIIII 35: *Ciiina Smyrnam scripsit, quam 
nonuni post annum^ ut Catnllus ait, edidit. id quod ct QuintilianuH 
ait. unde ctiani Horatium in arte poetica dicunt ad eum aIlu8iHse, 
cum ait: Nonuuique prcmatur in annum. fuit autcm liber obscurus 
adco, ut ct nonnulli cius aetatis ^rammatici in cum scripserint magnam- 
que ex eius enarratione sint gloriam consecuti.' 



1 fustos / II marmoreo VLNOI marmore G \\ parieti VLNO 

V |iaiii«l« 

porito G peritc / ,'| inscios N \ 3 Lucius LN LVCivs GI || 4Arcntia- 
Mus / II ordine NGI [| 4 Pasides L || Pausam / || cognominauit \\ 
5 circa om. iV || scenam GI || mimograplius || 6 pcrgula ed, Voneta 
1474 el Beroaldus parcula VLNGI percula || zmyrne NG {in hoc 
ex zmirne corr,) I Zinyrne V Smyrnae Smirnae L |j cdito C? || 7 

hec Z 11 8 Vna G || Zmyrna VGI Smyrna No Smirna Z |[ 9 coniugium 



Ihanc li.in«* 



scripsi: coniugio libri || hoc V lioc N lioc hanc LGI \\ 10 Crassico 

u 

N crasitio / || II nota G uota /[| exstitcrint [j 12 et om. anie 
et lacunam signavi [| et doceret] edoceret vulgo •[ ®* in L [| his iis 
VLNGI II lulum 01 IVolfius: lulium VLNG \\ 13 comparetur Fcom- 

o 

perarotur LI || 14 flimissa q. / || ad Q.J ad • Q- atque NG ad. q, 
atque /atquo 0\\ S^xtii 0|| 16 Aphrodisiusr || Orbih*i L \\ 18uerius / 



DE GRAMMATICI8 ET RHETOUIBV8 115 

cnias etiam libris de orthographia rescripsit non sine in- 
sec^tationc studioruui morumquo eitiB. 

0. iVLivs HYGINVS Augusti libertus nationc Hispanus — 20 
nonnuili Alexandrinura putant et a Caesare pueruni Komam 

^adduetum Alexandria capta — studiose et audiit et imitatus 
est Cornelium Alexandrum grammaticum Graecum, quem 
propter antiquitatis notitiam Polyhistorem multi, quidam Ilis- 
toriam uocabant. pracfuit Palatinae bibliothecae, nec eo 
secius plurimos docuit; fuitque familiarissimus Ouidio poetae 

10 et Clodio Licino consulari historioo, qui eum admodum 
pauperem decessisse tradit et liberalitate sua quoad uixcrit 
sustentatum. huius libertus fuit lulius Modestus, in studiis 
atque doctrina uestigia patroni secutus. 

C. MKLISSVS Spoleti natus ingenuus sed ob discordiam 21 

i^parcntum cxpositus cura et industria educatoris sui altiora 
studia pcrcepit ac Maecenati pro grammatico muneri datus 
est. cui cum se gratum et acccptum in modum amici ui- 
deret, quamquam asserente matrc, permansit tamen in statu 
seruitutispraesentemqueconditionem uerae origini anteposuit; 

3 8qq. Hieronymus 01. 102, 4 (a. 745): *C. lulhis Hygipus (Ipi- 
nu8 P) cognomento Polyhistor grammaticus hnbetur inlustris ('insigiiis 
grammaticus habetur illu.stris .Sc«/.).' In quibus Polyhistori» cognomen- 
tuni negflegenter Hieronymus Hygino tribuit. 

14 sqq. Hieronyraus 01. 194, 1 (a. 750): *Melissu8 (M. Melissus 
Scal.) Spolctinus (politinus B) grammaticus agnoscitur.' 

16 sqq. 'Maecenatem Melissum' nominat Plinius N. H. XXVIII 02. 

lOsqq. pag. 115, 6sq. Calpurnius paneg. Pis. 2306q. ; ^Maecenas 
apta tygatis | Eruit et popnlis ostcndit acnmina Gai.' ex emend. Lach- 
manni ap. Haupt. de carm. bucol. Calpum, et Nemes. pag. 37. 
^ ' h 

1 libris VLO libris N libros GI || ortographia G hortografia 

y phiyKinus Fri 

11 sCaiusX tl Hyginus FHiginusZ hyginus corr. e.v higinus G Hy- 
ginius iViginius/phyginus \\ ispanus L yspanus/ |j 4 etsi nonnulli 

d 

N (?) [j puenim om. / || 5 adnlctum /||iStudiose audiit /|| audinit 
N II immittatus / jj 6 Corn. L Cor. V Cqt I Cornelium (Co^noli in 
ras.) G [j quendam Graecum GI \\ 7 polyhystorcm / || quidem NGOI 

h 

I hyfitoriam / | 8 bybliotecae X | 10 Licino Oudendorpius ^ Bergkitts: 
Licinio libri \ 11 decesisse / I 12 snbstentatum iV || ♦ ♦ ♦ Huius 
C II 14 Caius X II 15 educatorisj procuratoris / 1| 16 Moecenaii Gl \\ 

gi*amntico'' datus e muneri V || 17 e.st om. G || uideretur || I8quan 
quam G || adserpnte || 19 condicionem VL 

8* 



1 16 DK VIRIS INLVSTttlBVS 

qaare cito manumissus et Augusto insinuatus est^ quo de- 
legante euram ordinandarum bibliotheearum in Oetauiae 
poi^ticu suscepit. atque ut ipse tradit sexagesimum aetatis 
annum agens libellos ineptiarum; (|ui nunc iocorum inscri- 
buntur, componere instituit absoluitque et L, quibus ets 
alios diuersi operis postea addidit. fecit et nouum genus 
togatarum inscripsitque trabcatas. 

22 M. POMPONivs MARCELLVS scrmonis Latini exactor mo- 
lestissimus in aduocatione quadam — nam interdum et causas 
agebat — soloecismum ab aduersario factura usque adeoarguere io 
perseuerauit^ quoad Cassius Seuerus interpellatis iudicibus 
dilationem petiit, ut litigator suus alium grammaticum ad- 
hiberot; ^quando non putat is cum aduersario de iure sibi, 
sed de soloccismo controucjfsiam futuram'. hic idem, cum 
ex oratione Tiberium reprehendisset', affirmante Ateio Ca-i5 
pitone, et esse illud Latinum et si non esset futurum certe 
iam inde: *mentitur*, inquit, *Capito; tu enim Caesar ciuita- 

' tein dare potcs hominibus, uerbis non potos*. pugilem olim 
fuisse Asinius Gallus hoc in eum epigrammate ostendit: 

23 qui caput ad laeuam didicit, glossemata nobis ^ 

praecipit: os nullum, uel potius pugilis! 
Q. REMMivs PALAEMON Vicotipus mulioris uerna primo 

i\ sq. Comiii. Cruq. Hor. art. poet. 288: 'praetcxtas et togatas 
scripscnint Aelins Lamiaf Antonius Rnfus, Cn. (immo C.) Melissus, 
Afrauius [Africanus], Pompouius.' 

22 sqq. Hioronyiuus 01. 200, 4 («. SOl): Talaemon Vicctinus in- 



I et Aiigusto scripsi: Augusto et FZ/ Augusto etiam NGO i 
quo delegante Statius: quod elogantein VLNGI\\ 2 bybliotheca- 



Ml 



rum L\\'6 porticum G sed m postea erasum || • LX - GI \\ -i inscri- 
buntur LG: scribuntur FNOI 6 0. et L. Z .c- & -L. NGI cen- 



tum et quinquaginta VO !| 7 togatoruni NI 
CU8 LN 11 9 caussas Z || 10 solecissmum / 



iscrijisitque iV 
ab aduersario 



« Mar- 
ad ad- 



uersarios N\\ 12 petiit] petisse /|| 13 cum aduersario de iure om. 

i 

I; sibi sed VL sed sibi NGOI \\ |4 soloecsmo G solecismo /|| 15 Ty- 
berium rTyberius \\ Acteio [] 18 uerbis G, Faernus: nerh& libri 

l'olim 

II daro non N \\ eum G [[ 19 gaJlius VO \\ epygrammate \\ 20louam 
L II glosemata / || 21 pugiles || 22 Quintus L om. || Remmins 

Rhemmlus NG Rheminius V Reminius L rhermius / 1| Palemon LG 
II Vicetinus Vinclus: Vicentinus VLNOI uiccentinus G 



DE GRAMMATICI8 ET UHETOUIBVS 117 

ut ferunt textrinum, deinde; herilem filium dum comitatur 
in scholam, litteras didicit. postea manumissus docuit Ko- 
mae ac principem locum inter grammaticos tenuit, quam- 
quam infamis omnibus uitiis, palamque et Tiberio et mox 

5 Claudio praedicantibus; nemini minus institutionem puero- 
rum uel iuuenum committendam. sed capiebat hominee cum 
memoria rerum tum facilitate sermonis; nec non etiam poe- 
mata faciebat ex tempore, scripsit uero uariis nec uulga- 
ribus metris. arrogantia fuit tanta, ut M. Varronem porcum 

lu appellarct ; secum et natas et morituras litteras iactaret; no- 
men suum in bucolicis non temere positum, sed praesagiente 
Vcrgilio, fore quandoque omnium poetarum ac poematum 
Palaemonem iudicem. gloriabatur etiam, latrones quondam 
sibi propter nominis celebritatem parsisse. luxuriae ita in- 

lodulsit, ut saepius in die lauaret, nec sufficeret suraptibus, 
quamquam ex schola quadringena annua caperct ac non 
multo minus ex re familiari; cuius diligentissimus erat, cum 
et officinas promercalium uestium exerceret et agros adco 
coieret, ut uitem manu eius institutam satis constet CCCLX 

T grama 

signia grammaticus- ( gramticus B) Romae habetur: [qni qaondam 
• interrogatUB , quid inter stillam et guttam interesset, Gutta, inquid, stat, 
dtilla cadit].* quae seclusi Hieronymus Snetonianis addidit. 

18sqq. Plinius N. H.XIIII 48 sqq. : ^summam ergo adeptus est gloriam 
Acilius Sthenelns e plebe libertina, LX iugerum non amplius nineis ex- 
cttltis in Noraentano agro atque cccM nummum uenum datis. mag^a 
fama jsi Vetnlebo Aegialo perinde libertino fuit in Campaniae rure Li- 
ternino, maiorque etiam fauore hominum, quoniam ipsum Africani cole- 
bat exilium, sed maxuma eiusdem Stheneli opera Kemmio Palaemoni, 

duin 



l textrinu'* C'* m. rec.) L texerinum N || orilem \\ filium L 
comitatur corr, ex comitatus L\^% scolam ]| literas ^ || 3 princi 
pem] praecipunm N || quanquam CO || 4 uitij / 1| palanique etl pa- 
lamque \\ Tyberio VO \\ 6 capiebant iV || 7 non iV^r;/ni VLO || 8 et 
tpr /|| 9 Marcam NGI^ 11 in om, /|| buccolicis NI \\ praesagiente 

vulgo: praesagante /fftri || 12 Vergilio VG Virgilio LNOI^ qrl^ LI 

r s 

13 Palemonem LG || 14 sibi om, G (add. man. 2) I [[ parcisso V par 

cisse NI parcisse (in mg. eadem noia) G pepercisse LO || 16 d^e G 

16 scola L I quadringenta \\ anua / || 18 proiiincialium G (in mg. 
man, 2. pr5mercalium^ / 1| 19 insitam S, Gelenius, Mommsenus \\ fa- 

tis L II CCCLX uuas Vrsinus: CCCLXV uasa NGOI CCCLXV 
uasa L trecenta scxaginta quinque uasa V 



118 DE VIR18 1NLVSTRIBV8 

uuas edidisse. scd raaximc flagrabat libidinibus in nmlieres, 
usque ad infamiam oris; dictoque non infaceto notatum 
ferunt cuiusdam, qui, (cum) eum in turba osculum gibi ingeren- 
tem quamquam refugiens deuitare non posset, ^uis tu*, inquit, 
^magistcr, quotiens haesitantem aliquem uidcs, abligurire?'5 
24 M. VALEUlvs PROBVS Bcrytius diu centuriatum pctiit, 

donec taedio ad studia se contulit. legerat in prouincia 
quosdatn uetcres HbcUos apud graromatistam, durante adhuc 
ibi antiquorura memoria necdum omnino abolita sicut Ro- 
mae. hos cum diligentius ropeteret atque alios deinceps jo 
cognoscere cuperet, quamuis omnes contemni magisque ob- 
probrio legentibus quam gloriae et fructui esse aniraaduer- 
teret, nihilo minus in proposito mansit; multaque exemplaria 
contracta omendare ac distinguere et adnotare curauit soli 

alias grammatica arte celebri, in hisce XX annis mercato ras do M num- 
niiim in eodem Nomentano decumi lapidis ab urbe deuerticulo. est au- 
tem usquequaque nota uilitas mcrcis per omnia duburbana> ibi tamen 
maxumaf quoniam et neglecta indiligentia praedia parauerat, ac ne in 
pessurais quidem elegantioris soli. haec adgressus excolere non uirtnte 
animi sed uanitate primo, quae nota mire in eo fuit, pastinatis de in- 
tegro uineis cura 8theneli, dum agricolam imitatur, ad uix credibile 
miraculum perduxit, intra octauom annum ccccM nummum emptori,ad- 
dicta pendente uindemia. cucurritque nemo non ad spectandas uuarum 
in his uineis strues, litteris eius altioribus, contra id pigra uicinitate 
sibi patrocinante, nouissime Annaeo Seneca, principe tum eruditionis 
ac potentiae, quae postremo nimia fuit super ipsum, minume utique 
miratore inanium, tanto praedi eius amore capto ut non puderet inuiso 
alias et ostcntaturo tradere palmam eam, cmptis quadriplicato uineis 
illis intra decumum fere curae annum; digna opera quae in Caecubis 
Betinisque agris proiiceret, quando et postea saepe numero septenos 
culeos singula iugera hoc est auiphoras centenas quadragenas musti 
• ded«re.' 

6 sqq. Hieronymus 01. 208, 4 ((f. 809): Trobus Berytius eruditissi- 
mus grammaticorum Roraae agnoscitur {In nig. B: alter grammaticus).' 



1 edidisse G\\2 dictoque A7: dicto quoque VLGO \\ 3 qui cum 
eiim scripsi: qui eum VNGI qui cum om, L\\ 4 quanquam GO 
il euitare / || 5 quoties G \\ haesitantem scripst: festinantem libri || 

ablylgurire V \\6 Marcus L \\ Berytius VG Beritius L beritus / Be- 
rities N berties \\ conturiatum I centuriam N \\ 7 tedio L toedio G 



, Legereat / 1| 8 aput / || 9 omni A' || JO cum om, || digentius / 1| re 
cepcre || 11 omnes VLNO «e G (in mg. man, 2, omnos) se / j 

obprobrio VNGO obproprio / opprobio /^ || 12 dilegentibus / || 
fructum / II 13 nichilo VI \\ 14 ^cta / I| adnotear VO annotarc LNGI 



DE ORAMMATICIS ET RHETOKIBVS 119 

huic noc ulli praeteroa grammaticae parti doditu:?. hic non 
tam discipulos quam sectatores aliquot iiabuit. numquam 
enim ita docuit ut niagistri personam su&tineret; unum et 
alterum, uel cum plurimos tres aut quatuor postmeridianis 

ihoris aclmittere solebat, cubansque inter longos ac uolgares 

sermones legere quaedam, idque pcrraro. nimis pauca et 

exigua de quibusdam minutis quaestiunculis edidit. reliquit 

autem non mediocrem siluam obseruationum sernionis antiqui. 

KHETORICA quoquc apud nos perinde atque grammatica 25 

loscro recepta est, paululo etiam difficilius, quippe quam con-(i) 
stet non numquam etiam prohibitam exerceri. quod ne cui 
dubium sit, (senatus consultum) uetus, item censorium edic- 
tum subiiciam: ^(C.) Fannio Strabone M. Valerio Messala 
consulibus M. Pomponius praetor senatum consuluit. quod 

i5uerba facta sunt de philosophis etrhctoribus, deea reita cen- 



Saqq. Gellius XV 11, 1—2: *C. Fannii^ Strabone, M. Valerlo Mes- 
sala C0S9. senatus oonsultum de philosophis et de rhetoribus (Latinis) 
factura est! M. Pomponius praetor* e. q. s. Discrepantia scripturae : et de 
rhetoribus — uti ei e. *aliquot deinde annis post id senatus consultum On. 
Domitins Ahenobacbus et L. Licinius Crassus censores de coercendis rhe- 
toribus Latinis ita cdixenint: Kenuntiatuni' e. q. s, (i^iposuisse — adulcs- 
centulos — uisum ost). Cicero de orat. III 24, 93 sqq. : (Crassus dicit) 're- 
rum est silua niagna, quani cum Graeci iam non tenercnt ob camque cau- 
8am innentus nostra dediscerct paene disccndo, etiam Latini, si dis pla- 
cet, hoc biennio magistri dicendi extiterunt: qnos ego censor cdicto meo 
sustnleram, non quo, ut nescio quos dicere aiebant, acui ingenia adolescen- 
tium nollem, sed contra ingenia obtundi nolui* corroborari impudentiam. 
nam apud Graecos, cuicui modi essent, uidebam taraen esse praeter 
hanc exercitationem lin^ae doctrinam aliquam et humanitatem dignam. 



1 grammatice NO grammaticos VLG gramatices / || 2 aliquot 
corr. cx aliquorum G aliquorum / || nnmquam LGI nuqua V nuii- 
quamiVO || 3 substineret A'^ | etiV(;/uel VLO || 4plurimos20pluriml8 
VNG plurimus / 1| aut] an [j meridianis (in mg. post m. rec. add.j 

postmeridialjbu8/|i 5 uolgares V uulgaros LNGOI^ 6 Nimis] unius 
II 7 edidit G |[ reliqui iV | 9 de rhbtoribvs. Khetorica / || 10 sero 
Beroaldus: fere VLNGI \ paululo VLGO paullo /paulo N \\ quam] 
cum ^ II II numquam / nuqua V nunquam LNGO \ ne cui] nec NI 
ne G \\ 12 S. C. uelus, item Lachmannus l. c. uetus 8. C, item Sie- 
phanus : uetus item libri praeter qui item omisii parva lac. reU 
censorum || 13 subitiam / 1| C. addidit Siephanus ex Gellio l. c. 
Messala L (Ponlanus): sala VNGOI \ H conss. cos. G Cons. L 
Marcus NI \ uerba suut do facta G\ 16 censuierunt G 



120 DE VIRI8 INLVSTRIBV8 

suerunt, ut M. Pomponius praetor aniroaducrteret curaretque, 
ut si ei e re publica fideque sua uideretur, uti Roraae ne essent.' 
de eisdem interiecto tempore On. Domitius Aenobarbus 
L. Licinius Crassus censores ita edixerunt : ^renuntiatum eat 
nobis; esse homines qui nouum genus disciplinae instituerunt, s 
ad quos iuuentus in ludum conueniat; eos sibi nomen im- 
posuisse Latinos rhetoras; ibi homines adolescentulos dics to- 
tos desidere. maiores nostri, quae liberos suos discere et 
quos in ludos itare uellent, instituerunt. haec noua, quae 
praeter consuetudinem ac morem maiorum fiunt, neque pla- lo 
cent neque recta uidentur. quapropter et his qui eos ludos 
habent et his qui eo uenire consuerunt uidetur faciundum 
ut ostenderemus nostram sententiam, nobis^non placere.' 

Paulatim et ipsa utilis honestaque apparuit multique 
eam et praesidii causa et gloriae appetiuerunt, Cicero ad 15 

8cientia. hos uero nouos magistros nihil intcllegebam posse docere nisi 
ut auderent, quod etiam cum bonis rebus coniunctum per se ipsum est 
maj^nopere fugienduro. hoc cum ununi traderetur et cnm impudentiac 
ludus esset, putaui esse censoris ne longins id serperet prouidere. quam- 
quam non hacc ita statuo atquc decerno, ut desperem Latine ea de 
quibus disputauimus tradi ac perpoliri. patitur enim ct lingua nostra 
et natura rerum ueterem excellentemquo prudentiam Graecorum ad nos- 
trum usnm moremque transferri; sed hominibus opus est eruditis, qui 
adhuc in hoc quidem genere nostri nulli fuerunt; siu quando extiterint^ 
etiam Graecis essent anteponendi.^ cf. Tacitus dial. 35. 

15 sq. Suetonius de gramm. et rhet. 7: *8choIam eius<cIaros quoque 
uiros frequentasse aiunt, in his M. Ciceronem, etiam cum praetura fun> 
geretur.* 



1 ponponius / Pompeius'iV || 2 ut si ei e re p.] ut eicere pre 
II e rep. V erep. G e re. p. L \\ non /^ || 3 eisdem LNG bisdem 
iisdem VI \\ interrupto / 1| • CN • iVG .C N • / GN. VL \\ Enobar- 
bus F IJ 4 ita Z (Ponianus): item VNGI om, \\ edixenmt 0: dixe- 
runt VLNGI || Ne renuntiatum / Ne renuciatn V Nae renuntiatum 

•!• laline 
os 

LN NAE rennntiatnm G renunciatum || 7 latine N latinos Ulti- 
nos corr. ex latine* s. G (in mg. m. rec, '^- latinej Latine scilicet 
VL ' latine. s. / jj rhetora. N rhetora (tn ras.) rh e torico G rethores 
/ II sibi NG sibi || adolescentulis V adulescentulos 01 || 9 intrare 

NO rare G |1 hoc / 1] 10 preter C || II his] i ijs V inijs N in iis GI ! 

iis L in his \\ 12 his] iis FZOG/ inijs A^|| consuerunt VO consue- 
uerunt NGlL || faci^undum V || iSno.stram sententiain G || 14 et om, 
/ II 15 presidii V || canssa / 



DB ORAMMATICIS ET RHETORIBVS 121 

praeturam usque etiam Oraece declamitauit; Latine uero se- 
nior quoque et quidem cum consulibus Hirtio et Pansa^ quos 
discipulos et grandis praetextatos uocabat. Cn. Porapeium 
quidam historici tradiderunt sub ipsum ciuile bellum^ quo fa- 

5ciliu8 C. Curioni promptissimo iuueni eausam Caesaris de- 
fendenti contradiceret, repetisse declamandi consuetudinem ; 
M. Antonium, item Augustum ne Mutinensi quidem bello 
omisisse, Nero Caesar primo imperii annO; publice quoque 
bis antea^ declamauit. plerique autem oratorum etiam de- 

10 clamationes ediderunt. quare magno studio bominibus in- 
iecto magna etiam professorum ac doctorum profluxit copia 
adeoque floruit; ut nonnulli ex infima fortuna in ordinem 
senatorium atque ad summos honores processerint. 

Sed ratio docendi nec una omnibus nec singulis eadem 

issemper fuit^ quasido uario modo quisque discipulos exercuc- 

. runt.. nam et dicta praeclare per omnes figuras per casus 
et apologos alitcr atque aliter exponere et narrationes cum 
breuiter ac presse tum latius et uberius explicare consuerant; 

2 sq. Qaintilianus XII 11, 6: ^Quid porro est honestins quam docere 
quod optime sciad. sic ad se Caeliura deductum a patre Cicero profitetur; 
sic Pansam Hirtium Dolabellam in morem praeceptoris exercuit cotidie 
dicens audiensque.' Seneca controv. I praef. p. 50, 11 sqq. : *alio- 
quin in illo atriolo in quo (Cicerb) duos grandes praetextatos ait se- 
cum declamare solitos potui adesse.' 

5 C. Cnrioni promptissimo iuueni] cf. Fragm. 57*. 

7 sq. »Suetoniu8 Aug. 84.: ^Mutinensi bello in tanta mole rerum 
et legisse et scripsisse et declamasse cotidie traditur.* 

I Grece VO \\ declamauit GI \\ 2 Cons. L \\ Hircio N hircio G 
hyrcio / |[ 3 uocabat] loctts Ciceronis non exiat, idem Senccae L c. 
anteoculosfuit, cf.Ciceroep.adfamil VIII1 16 : *Hirtium ego et Do- 
labellam dicendi discipulos liabeo, coenandi magistros. pnfo enim 
te audisse — si forte omnia ad uos perferuntur — illos apud me de- 
clamitare , me apud illos coenitare.' | CN. NGO • C • N • / Gneum 
V Gn. L II ponpeium / || 4 Iiystorici / 1 ciuille / | 6 caussam L !| def- 
fendeuti /|| 6 repetiuisse G repetiisse |j 7 ne] re iV || 8 omisisse] 
emisse N || anno publice j bis quoq: antea G || 10 aediderunt G om. 

o 

/ lacuna indicata \\ in inecta / 1| 1 1 profluxit NOG proffluxit / pro- 



fluit Fprofluiti || 13 sonatorium / 1| processerunt GI \\ 14 dicendi G 
non una i^ || 16 eriidierunt in mg. exerciierunt G erndierunt /{! 17 ap- 

h 

pologos / 1 narationes/{ tum /|| ISacFOatque NGIet L \\ uberiusl 

, ue 

f** m. rec.) \\ consuerant VLO cousueuerant NI consuerant G 



122 VF. VmiS INLVSTRIBVS 

interdum Graccoriirn scripta conuertere, ac uiros illustres 
.laudare ucl uituperarc; quaodam etiam ad usuni connnunis 
uitao instituta tuni utilia et necessaria tum perniciosa et 
superuacanea ostendere; saepe fabulis iidcm finuare aut de- 
niere, quod genus thesis et anasceuas et catasceuas Graecis 
uocant; donec sensira haec exoluerunt, et ad controuersiara 
uentum est. 

Veteres controuersiao aut ex historiis trahebantur, sicut 
sane nonnullae usque adhuc, aut ex ueritate ac re, si qua 
forte recens accidisset; itaque locorum etiam appellationibus i« 
additis proponi solebant. sic certe collectae editaeque se 
habcnt, ex quibus non alienum fuerit unam et alteram ex- 
erapli causa ad uerbum referre. ^Aestiuo tcmpore adolescen- 
tes nrbani cum Ostiam uenissent, littus ingressi piscatorcs 
trahcutes rete adierunt et pepigerunt, bolum quanti eraerent;»» 
nummos soluerunt ; diu expectauerunt, dum retia extraheren- 
tur; aliquando.extractis piscis nullus infuit, sed sporta auri 
obsuta. tum emptores bolum suum aiunt, piscatores suum.' 
'Vcnalici cum Brundusi gregem uenalium e naui educe- 
rent, formoso et pretioso puero, quod portitores uerebantur, 20 
bullara ct praetcxtam togam imposucrunt; facile fallaciam 
celarunt. Romam uenitur, res cognita est, petitur puer, quod 
domini uoluntate fuerit liber, in libertatem.' olim autem cas 

24 «q. Seneca controv. 1 praef. p. 50, 16 sqq. : ^dcclamabat 
antem Cicero non quales nunc controuersias dicimus, ne tales quidem 

3 tum — tum Stephanus, Vineitts : dum — dum lihri \\ per- 
nitiosa VNG || 4 aut historiis demore Slephanus || 5 anascenas et ca- 
tascenas (n utrohique ex coni. ortum videbatur Ril^chelio) L anasceus 

C C I 

et catasceus naseuas et cacaseuas / 1| 6 exoluerunt L (Ponlanus) : 
exolnerint VOGI exsoluerint N exoleverunt Beroaldus || 8 hystoriis 

/|| 10 appellationes b; /|| lleditaeq: G || 13 caussa L || tpr /|| 14 

cu 

«ostiam G || hostiam LI \ uenisset/ 1| Htus LOGI [j 16mirao8 L || tra- 
herentur 17 infuit NOGI affuit VL \\ 18 ahsoluta obsuta Z 1| 19 
Venalicii L Brundusi VNG BrnndusiiZO hrondusium / (| educeret^ 
\\ 20 precioso VLI \\ uerebantur N uerebatur || 21 pullam 
iniposuerunt / imposuit NO || fallatiam / 1| 22 celauit celauit N 

uenitiVO || rescognitaestiVOrecognitisuntCrescogniti sunt Fresco- 

I ' n-s co^niia (j I 

gniti suut L recogniti sunt /|| 23 libertatem Vinetus: libertate /iftn' 



DE GRAMMATICIS ET KHETORIBVS 123 

appellatione Graeca syntaxis uocabant; mox controuersias 
quidcm, sed aut iictas aut iudicialcs. 

Illustres professores et; quorum memoria aliqua extet 
non temere alii reperientur quam de quibus tradam. 

5 L. PLOTivs GALLVS. de hoc Ciccro in cpistola ad M. 26 
Titinnium sic rcfert: *equidem mcmpria teneo, pueris nobis(2) 
primum Latine docere coepisse Plotium quendam. ad qucm 
cum iieret concursus, quod studiosissimus quisque apud eum 
exerceretur, dolcbam mihi idcm non licere. continebar au- 

totem doctissimorum hominum auctoritatc, qui existimabant 
Graecis exercitationibus ali melius ingenia posse.* hunc eun- 
dem — nam diutissirae uixit — M. Caelius in oratione, quam 
pro se de ui habuit, significat dictasse Atratino accusatori 
suo actionem; subtractoque nomine hordcarium eum rheto- 

i^rcm appellat deridens ut infiatum ac leuem et sordidum. 

^nales ante Ciceronein dicebantnr, qaas thesis uoca^ant. hoc enim 
genus materiae adeo nouum est, ut nomen quoque eius nounm sit. con- 
trouersiaft nos dicimus: Cicero causas uocabat. hoc nero alterum no- 
men Graecum quidem sed in Latinum ita translatum, nt pro Latino sit, 
scholastica; controuersia multo recentius cst, sicut ipsa declamatio apud 
nullum antiquum auctorem ante Ciceroncm et Caluam. inueniri potest.' 
5 sqq. Hieronymus 01. 173, 1 (a. 666): Tlotius Gallus primus Ro- 
mae latinam rhetoricam docuit; de quo Cicero sic refert (refret B): 
memoria tenco pueris nobis primum latine docere coepisse Plotium 
quendam.^ Seneca controv. II 8 p. 110, 18: *habuit et Blandum 
rhetore^i praeceptorem qui eques Romanus Romae docuit: ante illum 
intra libertinos praeceptores pulcerrimae disciplinae continebantnr et 
minime probabili more turpe erat docere, quod honestum erat discere. 
nam primus omnium Latinus rhetor Romae fuit puero Cicerone Plotius.* 
Quintilianus II 4, 42: ^Latinos uero dicendi pracceptores extremis L. 
Crassi temporibus coepisseCicero auctor est; quorum insignis maximePlo- 
tius fuit.' — Quintilianus XI 1, 143-: 'idque ut fiat, qui de gestu scripserunt 
circa tempora illa (veterum oratomm) Plotius Nigidiusquc praecipiunt.' 



l appellatione Graeca 01* Schotius: appcllationes grece V 
appellationes greci NG grdece eas appellatione.s' L || syntaxis VNG 

'ax 

sintaxis / syntasis synthesis L (Pontanus) \\ 2 fictns / |j 5 Lutius 
L |[ in epistola om. 01 \\ Marcum N\\6 Titinnium VNGL Titinium 
Ticinium / [[ episiola Ciceronis non extat \\ 7 cepisse V \\ L. Plotiiim 
NO II 9 michi V \\ idem mihi L \\ 12 Caelius NGI Celius VO Coelins 
L \\ qnada ^^ || 13 significat Murelus: significabat Itbri (| Atraciuo L 

II acusatori / || 14 buo sh (? || auctionem / |[ sublractoque G || hor- 
doarium N ordiarinm hordeara GI hordinariimi V ordiinariuir^ L \\ 

retorera G 



124 DE VIRtS INLVSTRIBVS 

27 L. VOLTACILIVS PLOTVS scruissc dicitur alquc otiara 
(3)o8tiariu8 udtere morc in catena fuisse, doncc ob ingcnium 

et studium litterarum manumissus accusanti patrono sub- 
scripsit. deinde rhetoricam professus Cn. Pompcium Ma- 
gnum docuit^ patrisque eius res gestas nec minus ipsiuss 
compluribus libris exposuit; primus omnium libertinorum, 
ut Cornclius Nepos opinatur, scribere historiam orsus, non- 
nisi ab honcstissimo quoque scribi solitam ad id tempus. 

28 (m.) epidivs calumnia notatus ludum dicendi aperuit do- 
(4)cuitque inter ceteros M. Antonium et Augustum; quibus lo 

quondam C. Cannutius, obiicientibus sibi quod in re publica 
aduiinistranda potissimum consularis Isaurici sectam seque- 
retur, malle respondit Isaurici esse discipuium quam Epidi 
caluuiniatoris. hic Epidius ortum se a C. Epidio Nuccrino 
praedicabat, quem ferunt olim praecipitatum in fontera flu- 16 
minis Sarni, paulo post cum cornibus taureis extitisse, ac 
statim non comparuissc in numeroque deorum habitum. 

29 SEX„ CLODivs, e Sicilia, Latinae simul Graecaeque elo- 
(6)quentiae professor, raale oculatus et dicax par oculorum in 

amicitia M. Antonii triumuiri f extricte sc aiebat; eiusdemao 

1 sqq. Hieronymus 01. 174, 4 (a. 673): *VoUaciliu8 Plotus lati- 
nus rhetor Cn. Pompei libertus et doctor scholam Romae aperuit.' Vul- 
tacius ff Vulcacilius P Vultacilius (Scal.). In eo errat Hieronymu», 
quod Voltacilium Cn. Pompei libertum nominat. Suetonius patronum 
omnino non nominauit. 



] Lutius L I Voltacilius Rolhius ex indice et Hieronymo: 01 ta- 
cilius VO Octacilius NGI Otacilius L || Plotus scripsi ex Hierouymo : 
Pilutus libri \\ 1 hostiarius VLNGI \\ cathena iV || 3 ac NOGI \\ studia 
L II literarum L || acusanti / |1 4.CN. iVG -0 • N- / Cn. Gn. 
VL II 5 patriseiusque / || eiusom. G || 7 Cor. VNI Com. L || hystoriam 
/ II 8 verba ad id tompus ante Rothium initio capitis 2S, legebanlur 
II 9 M. addidit Rothius \\ docuit / || 11 C. Cannutius N C. Canutius 

ca 

VL canutius. caius C. Camutius GL \\ repu V rep. G re. p^ L\\ 13 
male / 1| respondet / 1| Epidi Rotkius: Epidici VO Epidi^i L Epidii 
NGI\\ 14 • A* cepidio ab Epidio vulgo \\ Nucerino 0, Beroaldus: 
Nuncino VNG nunthio /Mancino L [| 16 taureis 0. lahnius: aureis' 
NO om. VLGI \\ 18 Sextus libri \\ glodius / 1| et Sicilia / 1| 19 ocula- 
tus] aculeatus susp. 0, lahnius / 1| 20 amicicia VG amititia / 1| ex- 
trisse Stalius 



DB GRAMMATICIS £T RHSTORIBVS 125 

uxorem Fuluiam; cui altera Lucca iDflatior erat, acumen stili 
temptare dixit^ nec eo minus, immo uel magis ob hoc An- 
lonio gratus. a quo mox consuie ingens etiam congiarium 
accepit; ut ei in Philippicis Cicero obiicit: ^adhibes ioci causa 

^magistrum, suffragio tuo et compotorum tuorum rhctorem; 
(cui) concessisti ut in (te) quae uellet diceret, salsura omnino 
hominem, sed materia facilis (in ie) et in tuos (dicta) dicere. at 
quanta merces rhetori est data! audite, audite, P. C. et cognos- 
cite rei publicae uolnera. duo milia iugerum campi Lcontini 

toSex. Clodio rhetori assignasti et quidem immunia^ ut tanta 
mercede nihil sapere disceres.' 

C. ALBVCivs siLVs Nouariensis cum acdilitate in patriaSO 
fungeretur cumque forte ius diceret, ab iis contra quos pro-(5) 
nuntiabat pedfbus e tribunali dctractus cst, quod indigne 

i5ferens statiui contendit ad portam et inde Romam, receptus- 
que in PJanci oratoris contubernium, cui deelamaturo mos 
erat prius aliquem qui ante diceret excitare, suscepit eas 
partes atque ita impleuit ut Planco silentium imponerot non 
audenti in comparationem se dcmittere. sed ex eo clams 

12 sqq. Hieronymus 01. 193, 3 (a. 74$): *Albuciug («ic BPScaL) 
Silo Nouariensis clarus rhetor agnoscitur.* SSilo^ neglegentiae Hieronymi 
tribuendum est. 8eneca controv. X q)raef. p. 205, 20 sq.: *primum 
tetradeum quod faciam quaeritis? Latronis Fusci Albuci Latronis. ' 
Quintilianus II 15, 36: ^Albucius non obscurus professor atque auctor*. 



l a tumen / 1 
imo 'LOI II ab /' 



stilli / 2 temptare G temperare tentare VtNl 
hec 3 cogiarium NG || 4 accoepit N || pbili- 
picis / II in Philippicis Cicero] // 17 [| obicit j| Adhibes ex Cice» 
rone Beroaldus: Tibi et libri praeler 0, qui lacuna relicla om, \\ 
caussa L || ioci] soci / sotij N\\b magistram || corapotorum ex Ci- 
cerone Siephanus: competitorum libri nisi quod I compettitonim 
habet II 6 cui addidit ex Cic. Beroaldus || in te qiiae ex Cic, Beroal- 
dus: in queni libri || uelles G j| salsum L (Ponlamts) , Beroaidus ex 
Cic: falsum libri J, 7 in te 01 Beroaldus ex Cic: om, VLNG \ 



ilicta 

ti 



N Siephanus ex Cic: om. VLOGI |] docere /|| 8p. c. G p. c. Fp. 
con. ZPatres conscripti iVO/,, 9 rei. p. L reip G || uohiera V uul- 
nera NLGOI || millia L 1| Sexto NG || 10 adsigna^ti \\ immunia 
Beroaldus ex Cic: immuni libri (imuni F) || II nichil ^ || 12 Caius 
L jl Albutius libri \\ nouaricensis | 13 cumque Oudendorpius : cura 
LO G I qnom N eum V\l 17 excitare] exorare \\ eius [| 18 partis 
II atque] raores 0\\ I9 audienti N audent /|| compatio^; ^''com- 
pationem /) comperationem / | demittere lac Gronovius: dimittere li- 
bri II clarius / 



126 



DE VIRIS INLVSTRIBVS 



propria auditoria instituit, solitus proposita controuersia se- 
dens ineipere et ealore demum prouectus consurgere ac 
perorare, declamare autem genere uario: modo splendide at- 
que adornate, tum, ne usque quaque scholasticus existima- 
rctur, circumcise ac sordide et tantum non triuialibus nerbis. s 
egit et causas, uerum rarius, dum amplissimam quamque 
sectatur nec alium in ulla locum quam perorandi. postea 
renuntiauit foro.partim pudore partim metu; nam cum in 
litc quadnm centumuirali aduersario, quem ut imphim erga 
parentes incessebat, ius iurandum quasi per figuram sic ob-io 
tulissct: *iura per patris matrisque cineres, qui inconditi ia- 
ccnt' et alia in hunc modum, arripientc eo conditionem nec 
iudicibus aspernantibus non sine magna sui inuidia negotium 
atflixit. et rursus in cognitione caedis Mediolani apud L. Pi- 
sonem proconsulem defendens reum, cum cohibente lictore ni- ij 



1 sqq. ^eneca controv. VII praef. p. 178, 10 sqq. : MncipiebAt 
enim sedens et si quando illum produxerat calor, exsurgere audebat.* 

3 sqq. Ideni ibidem p. 180, 7 sqq. : 'splendidissimus erat: idem res di- 
ecbat omnium sordidissinias, acctnm et puieinm et lanternas et psilothnim 
et spongfias; nihil putabat essc quod dici in declamatione non posset. 
erat autem illa causa: timebat ne scholasticns uideretur. dum alterum 
uitinm deuitat, incidebat in alterum nec uidebat nimium illum orationis 
snac splondorem hLs admixtis sordibus non dcfendi sed inquinari: et 
hoc acquale omnium est, nt uitia sua excusare malint quam effugere. 
Albucius enim non quomodo non esse scholasticus non esset quaerebat 
sed quomodo non uideretur. nihil detrahebat ex superuacuo strepitu: 
haec sordida uerba ad patrocinium alionim {immo altorum) adferebat.' 

8 sqq. Idem ibidem p. 181, 14—182, 11: *raro Albucio respondebat 
fortuna, semper opinio: quamuis poenituisset audissc, libebat audire. 
tristis, sollicitus doclamator et qui de dictione sua timeret, etiam cum 
dixisset: usque eo nuUum tempus securum erat. haec illum soUicitudo 
fu^auit a foro et tantum unius ligurae crudelis euentus. nam in quo- 
dam iudicio centumuirali, cum diceretur iuris iurandi condicio aliquando 
facta ab aduersario, induxit eius modi Hguram qua illi omnia crimina 
rej^ereret. Placet, inquit, tibi rem iure iurando transigi; iura per patris 
memoriam; et executus est locum; quo perfecto surrexit L. Arnintius 



2 incipere Faernus: in opere libri [| 3 aiitem Qenere Siephanus : 

nt 

aut gemere libri || 4 adoranter NOGI \\ tum L |j scolasticus G (corr. 
m. 2) N II 5 circimcise || tantu no V tantum non tamen non L 
tantum modo NGI \\ 6 caussas L \ ampHssima G \\ quanque VNOG 
I 8 rcnunciauit VO || 9 lite] luce N || in lite quadamj militem quen- 
dam II 10 optulisset Z(; || 12 condicione F condictionem /|| 13 sua 
NOG[\\ .sua magna G |' negocium Z^ || 15 proconsulem proco.s. (^/por- 
cos. N per.sonalom VL || cohibente lictore Slephanus: cohiberent 
lictores Ubri || nmniuHas 



DE GRAMMAT1CI8 ET RIIETORIBVS 



427 



mias landantiuiQ uocc8 ita cxcanduissct^ nt deplorato Italiac 
statu quasi iterum in formam proninciae redigeretur M. in- 
super Brutum, cuins statua in conspectu erat, inuocaret le- 
gum ac libortatis auctorem et uindicem, paenc poenjis luit. 
siam autem senior ob uitium uomicae l<]ounriam rodiit, con- 
uocataque plebe causis propter quas mori destinasset diu 
ac more eontionantis redditis, abstinuit cibo. 

« * 4> 

L. CESTivs Pivs Smyrnaeus rhetor latine Romac do-91 
cuit (a. 741), 

ex diuerso et ail: Accipiimis conditioncm, iurubit. clAmabat Albucius: 
Non (lctuli conditioucm; schcma dixi. Arruntius instabat. centumuiri 
rebus iam ultimis properabant. Albucius clamabat: Ista ratione sche- 
mata de rerum natura tolluntur. Arnintius aiebat: ToUantur; poterimu» 
-sine iUis uiuere. summa rei haeo fuit: centumuiri .dixernnt, diire ipsos 
secundum adnersarium Albucii, si iuraret; iUe iurauit. Albucius non 
tulit hanc contumeliam, sed iratus calnmniam sibi inposuit: numquam 
amplins in foro dixit.' 

91* Index rhetomm p. 99. Hicronymus 01. 191, 4: *Cestius 
Smymaeus* e. q. s. — Seneca controv. VIII praef. p. 1K2, 17. p. 183, 
3 sq. suas. VII p. 44, 7 sqq. : *erat autem Cestius nullius qnidem in- 
genii, Ciceroni etiam infestns, quod illi non inpune cessit. nam cum 
M. Tullius filius Ciceronis Asiam obtrneret, homo qui nihil ex paterno 
in«renio liabuit praeter urbanitatom , caenabat apud eum Cestius. M. 
Tullio et natnra rocmoria infidelis eriat et ebrietas si qnid ex ea snper- 
erat subducebat; subinde interrogat, qui ille uocaretur qui in imo rc- 
cumberet et cum saepe subiectmn illi nomen Cestii excidisset, nouinsime 
sernus ut aliqua nota memoriam eius faceret certiorem , interroganti 
domino quis ille esset qui in imo recumberet, ait: Hic est Cestius qui 
patrem tuuni negabat Uttcras scissc; adferri protinus Hagra iussit et * 
Ciceroni, ut oportuit, de corio Cestii satisfccit.' excerpt. controv. III 
p. 303, 14 sqq.: *etiam Ciceroni (Cefttiinn Muum) praeferrent, nisi lapides 
timcrent. quo tamen uno modo possnnt, pracfemnt: huius enim decla- 
mationes ediscunt, illius orationes non logtint nisi eas quibns Cestius 
rescripsit' e. q. 8. dicit Cassius Sevems. 



l excanduisset ut 0/, Stephamts: excanduisse et ut T excan- 
duisse et ut L cxcanduisse ut et N excanduiHse nt G \\ ytaliae / 2 
prouintie / |j statuam NG || Sconspectu NOGI ysiiou V ipseum L 4 
pene VLG \ penas N penas V |[ 5 ob uitinra om. iV || uiciuin G || uomite 
/ II 7 concionantis NLOI || In fiue ab eadem tnanu in marginc minio 
adscriplum est: Non repperi nltra in ex('plari. V abstiuuit cibo: •'^ 

eibo abstinnit cibo abstinuit in mg, Amplius repertum non 

j .1 

est adh/uc desunt rhetores XI. L cibo. amaro at chru (haec verba 

Lerschio deterius mann alia scripta videbanlur) in mg. uaeat i exem- 
pHiri N cibo G defioit • finis • dbvr • concedat • vt •nEPEniA- 
TVR • II 8 Smymaeus Scal. Mjrneiis B \\ Romae (Scal ) Ijio^ 
mam B 



12& DE VIRIS INLVSTRIBVS 

92* M. POKCivs LATRO latinus declamator taedio duplicis 
quartanae semet ipsum interficit (a. 750). 

93* Q. CVRTIVS RVPVS ♦ 

94* L. VALERIVS PRIMANVS ♦ 

95* VEROINIVS FLAVVS ♦ 5 

96* L. STATivs VRSVLVS Tolosensis c.eleberrirae in Gallia 

rhetoricam docet (a. 810). 
97* p. CLODivs QVIRINALIS rhetor Arelatensis Romae insig- 

nissime docet (a. 797). 

92* Index rhetorum 1. c. Hieronymus 01. 194, 1: *M. Porcius 
Latro latinns'^ e. q. s. — Latronem simul cura Arellio Fuaco Albu- 
cio Silo lunio Gallione in' primum rhetorum tetracolon refert Se,- 
neca. cf. controv. I praef. p. 51, 4 — 56, 14. — Seneca controv. VIIII 
praef. p. 242, 12 sqq. : ^Latrouem Porcium declamatoriae uirtuti» uni- 
cuui exemplum, cum pro reo in Hispania RuBtico Porcio propinquo suo 
dicerct, usque eo esse confusum, ut a soloecismo inciperet nec ante 
potuiR.se confirmari tectum ac parietem desiderantem, quam impetrauit, 
ut iudicinm ex foro in basilicam transferretur. usque eo ingenia in 
scholasticis exercitationibns delicate nutriuntur, ut ciamorem silentium 
risum caelum denique pati nesciaut.* dicit Montanus Votienus. cf. Quinti- 
lianuB X 5, 18: ^quod accidisse etiam Porcio Latroni, qui primua clarino- 
minis professor fuit, traditur, ut cum ei summam in scholis opinionem obti- 
nenti causa in foro esset oranda impense petierit, uti subsellia in ba- 
silicam transferrentur. ita illi coelum nouum fuit, ut omnis illius elo- 
quentia contineri tecto ac parietibus uideretur.* Sencca controv. II 
p. 13G, 2: *Ouidius Naso Latronis admirator^ e. q. s. X p. 324, 5: (Latro 
Porcius) *graecos et contemnebat et ignorabat.^ — Plinius N. H. XX 57 : 
^Porcius Latro clarus iuter magistros dicendi*. 

93* Index rhetorum l. c. 

94* Index rhetorum 1. c. 

95* Index rhetorum 1. c. Quintilianus UI 1, 21: ^scripsit de eadem 
materia (rhetorica) non pauca Cornificius, aliqua Stertinius, non nihil pa- 
ter GalUo; accuratiores uero priores Gallione Celsus et Laenas et aetatis 
nostrae Vcrginius Plinius Tutilius.' VII 4, 40: *hoc tantum admiror, 
Flauum, cuius apud me summa est auctoritas, cum artera scholac tnn- 
turo componeret, tara anguste raateriara qualitatis terminasse.^ Vita 
Persi pag. 73, 5: 'studuit Romae . . . apud rhetorem Verginium Flauum.' — 
Quintilianus XI 3, 126: *urbanequc Flauus Verginius intcrrogauit a quo- 
dam suo antisophiste, quot millia passuum declamasset?* — Tacitus ann. 
XV 71: *Verginium et Musonium Hufum claritudo nominis expulit; nara 
Verginins studia iuuenura eloquentia Musonius pracceptis sapientiae 
■ fouit.' 
• 9()* Indcx rhetorum 1. c. Hieronymus 01. 209, 1: *Statiu8 Vrsulus 

Tolosensis' e. q. s. 

97* Index rhetorum 1. c. Hieronymus 01. 205, 4: ^Clodius Quiri- 
nalis rhetor* e. q. s. 



2 seinet ipsum B semet (ScaL) \\ 6 Vrsulus B Surfiulus P Sur- 
culus (Scal.) II Tolosensis B Scal. Tliolosensis P || celeherrirae in 
Gallia rlietoricam d(»cet B \n Galliis celeberrime Rhetoricam docet 
Scal. II 8 Arelatensis (Scal.) Arilitensis B 



DE GRAMMATlCIS ET RHETORIBVS 129 

M. ANTONIVS LIBERALIS latinus rhetor graulssimas ini- 98* 
micitias cum Palaemone exercet (a. 801). 

SEX. IVLIVS GABINIANVS celeberrimi nominis rhetor in 99* 
Gallia docuit (a. 829}. 
5 M. PABivs QVINTILIANVS Romam a Galba perducitur 100* 
(a. 821). 

Quintilianus ex Hispania Caiagurritanus , (qui) primustOl* 
Romae publicam scholam et saiarium e fisco accepit; cla- 
ruit (a. 841). 

98* Index rlietorum 1. c. Hieronymus 01. 206, 4: *M. Antonius 
Liberalis latinus* c. q. s. — Ad has inimicitias fortasse respicit Quin- 
tilianus III I, 21: *8unt et hodie clari eiusdem operis (db rhetorica) 
auctores, qni, si omnia complexi forcnt, consuluissent labori meo; sed 
parco nominibus uiuentium; ucniet eonim laudi suum tempus; ad pos- 
teros enim uirtus durabit, non perueniet inuidia.* 

99* Index rhetorum 1. c. Hieronymus 01. 213, 4: *Gabinianus 
celeberrimi' e. q. ». — Tacitus dial. 20: ^quotus enim quisque scholas- 
ticorum non hac sua persuasione fruitur, ut se ante Ciceronem nume- 
ret, sed plane post Gabinianum?* Hieronymus in les. VIII praef. tom. 
IIU pag. 329 Vall. : ^qui flumen eloquentiae et concinnas declamatio- 
nes desiderant, legant TuUium Quintilianum Gallionem Gabinianum.* 

100* Index rhetorura 1. c. Hieronjmus 01. 211, 4: *M. Fabius 
Quintilianus Romam' e. q«^ 

101* Hieronymus 01. zTG, 4. Suetonius Vespas. 18: *primus e fisco 
Latinis Graecisque rhetoribus annua centena constituit. — Ausonivis 
grat. act. p. 712Ton.: * Quintilianus consularia per Clementem, cuius 
educauerat filios, omamenta sortitus , honostamenta nominis potius 
uidetur quam insignia potestatis habuisse.' Martialis II '90: ^Quinti- 
liane uagae moderator summe iuventae, | Gloria Romanae , Quintiliane, 
togae*. — Ceterum *qui' addlto et deleto *et' temporis notatio apta fit. 

3 Gabinianus B Scal. Gabianus P || 5 M. B Marcus Scal \\ 7 
Calagurritanus B Calaguritanus P Calagorritanus ^Scal \\ qui ad- 
didi II 8 scolam B ^nihil hic variant codices neque Cassiodorus, 
qui ut solet haec ad verbum refert. tamen apparet verbum ^^ape- 
ruit^' deesse. nisi dicamus ciTto tov koivov scholam publicam ac- 
cepissCf quod non pulo^, Scal. \\ et claruit B. Scal; et deievi 



8VET0NI RBL. 



130 Dfi VlRlS inlvstribvs 

102* Apud Graecos bibliotliecam primus instituiese PisiQtratus 

creditur Atheniensium tyrannus, quam deinceps ab Atheniensi- 
bus auctam Xerxes incensis Athenis euexit in Persas, longoque 
post tempore Seleucus Nicanor rursus in Graeciam retulit. hinc 
studium regibus urbibusque ceteris natum est comparandi uolu- 5. 
mina. dehinc magnus Alexander uel successoreseius instruen- 
dis omnium librorum bibliothecis animum intenderunt, maxime 
Ptolemaeus cognomento Philadelphus; nam septuaginta milia 
librorum huius temporihus Alexandriae inuenta sunt. 

Romam primus librorum copiam aduexit Aemilius Pau-10 
lus Perse Macedonum rege deuicto, deinde Lucullus e Pon- 
tica praeda. post hos Caesar dedit Marco Varroni negotium 
quam maximae bibliothecae construendae. primum autem Ro- 
mae bibliothecas publicauit Pollio f hinc graecas simul atque 
latinas additis auctorum imaginibus in atrio , quod de ma- 15 
nubiis magnificentissimum instruxerat. 
103* • Cerarum studium primi Graeci tradidisse produntur. 
Graeci autem et Tusci primum ferro in ceris scripserunt, 

102* Isidorus origg. VI 3: *De biblioWfecis. Bibliotheca a ■Oraoco 
nomcn accepit ab eo quod ibi recondantur libri. nam piplCtov li- 
brorum ^ijxij repositio interpretatur. bibliothecam ucteris tcstamcnti 
Esdras scriba post inccnsam legera a Chaldaeis, dum ludaei regressi 
fuissent in Hierusalem, diuino afflatus spiritu reparauit cunctaque 
legis ac prophetarum uolumina quae fuerant a gcntibus corrupta 
correxit totumque uetus testamentum in uiginti duos libros constituit, 
ut tot libri essent in lege quot habebnntnr ct litterae. apud Grae- 
cos autem . . . uolumina diucrsarum gcntium et per interpretes 
in Graecam linguam uertendi. dehinc ...Philadelphus omnis lit- 
teratnrae sagacissimus, cumstudio bibliothecarum Pisistratnm aemu- 
laretur, non solifm gentium scripturas, scd etiam et diuinas litteras in 
bibliothecam suam contulit. nam septuaginta ... sunt.' 5: 'De eo 
qui primnm Romam libros aduexit. Romam-. . . instruxerat.' 7: *Qui 
multa scripsemnt. Marcus Torentius Varro apud Latinos innumcrabi- 
les libros scripsit. apud Graecos quoque Chalcenterus miris attolli- 
tur laudibus, quod tantos libros odiderit, quantos quisque nostrum alienos 
scribere propria manu uix posslt.' (ex RuHno apol. II 20) Suctonius Caes. 
44: (destinabat,) 'bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset 
publicare, data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendaruni.' 

103* Isidorus origg. VI 9: *De ceris. Cerae litterarnm materics 



2 Athenieiisium — ab om. Gu, ^ || 5 dehinc inde Gu. 1 || Alexan- 
der magnus Gu, 2 \\ corum Monac. 6250 5. VIIII. Gu. 1, 2 || 7 
plitolomeus Monac. || filadelfus Monac. || Komam Arevalus: Romae 
libri 1] Ll PersaGi/. 2 || 13 quam ma^cimae] causammaxime Gu. t cum 
maximc Gu. 3 maximc Gu. 2\\ 14 liinc Monac. Gu. 2al. uel huic Gu. 1: 
latere vidciur Asinius [| 15 de manubiis de spoliis inimicorum Gu. 1 



t)E VlRlS INLVSTRIBVS 



13t 



postea Romani iusserunt, ne graphium ferreum quis haberet. 
unde et apud scribas dicebatur: *ceram ferro ne. caedito.' 
postea institutum est, ut in cera ossibus scriberent; sicut in- 
dicat Atta in satura dicens: 

6 uertamus u6merem 

in ciram, an mucrone limquam aremus (isseo? 
graphium autem Graece, Latine scriptorium dicitur. nam 
^pa^)^ scriptura est. 

Cartarum usum primum Aegyptus ministrauit, coe- 

loptum apud Memphitieam urbem. cuius genera quam plu- 

rima sunt. prima et praecipua Augustea regia maioris 

formae in honorem Octauiani Augusti appellata. secunda 



paruulorum nutriccs: ipsae dant ingenium pueris primordia sensus (ex 
Draconti satisf, ad Guntharium 63) quarum studium ... est. * 10: 
*De cartis. Cartarnm ...urbem. Memphis enim ciuitas est Acgjrptio- 
rum, ubi cartae usus primnm inuontus est, sicut ait Lucanus: Confici' 
tur bibula Memphitis carta. papyro. bibulam autem pjipyrum dixit, 
quod humorem bibat (ea: schol. Lucan, Illl 135 deperdito), carta 
autem dicta quod carptim papyri tcgmen decerptum glutinatur. cuius 
genera ... idonea.* 11: *De pergamenis. Pergameni ... cx- 
cogitauerunt. unde et pergamenarum nomen hucusque tradente 
sibi posterifate seruatum cst (ex Hieronymi ep, ad Chromatiian), haec 
ct membrana dicuntur ... rccreent. membrana autem aut can- 
dida aut lutea aut purpurea suut. candida naturaliter existunt. lu- 
tenm membranum bicolor est, quod a confectore una tingitur parte, id 
est crocatur. de quo Persius: lam liber et positis bicolor membrana 
capillis. purpnrea ucro inficiuntur colore purpureo, in quibus aunim 
et argentum liquescens patcscat in litteris. ultima ex Hieronymi ep. 
ad Eustochium, relicua ex scholio Persi III 10 deperdito. — Hierony- 
mus ep. VII ad Chromatium lovinum et Eusebium tom. I p. 18 Vall. : 
*Chartam defuisse non puto Aegypto ministrante commercia. et si 
alicubl Ptolemaeus maria clausisset, tamcn rex Attalus membranas a 
Pergamo miserat, ut penuria chartae pellibus pensaretur, unde et per- 
gamenarum nomen ad hunc usque diem tradente sibi inuicem posteri- 
tate sematum est.* — Plinius N. H. XJII 68 sqq. : *Priu8 tamen quam 
digrediamur ab Aegypto et papyri natura dicetur, cum chartae usu ma- 
xume humanitas uitae constet certe memoria. et hanc Alexandri Magni 
nictoria repertam auctor est M. Varro, condita in Aegypto Alo*xnndria. 
antca non fuisse chartarum usum. in palmarum foliis primo scriptita- 
tum, dein quamndam arbomm libris. postea publica monimenta plum- 



l grafium Monac, || 3 est om. Monac. , add, man, rec. [1 in cera 
vulgo, Gu. 3: ceram Monac. Gu, I cerae Gu. 2 \\ sicuti Gti. ^ || 4 sa- 
tura] V. 12 sq. Ribbeck. \\ 6 an mucrone umquam Ribbeckius: mucro- 
neque Isidori libri \\ 8 grafia Monac. \ cst] dicitur Gn, 2 al. || 9 pr 
,mus Gu, 2 11 10 memphicam Gu, 2 |) cui Gu, 1 |[ 1 1 regiiia Monac 
II et maioris Monac, Arevalus || 12 octani""' Monac. 



9* 



132 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

Liuiana ob honorem Liuiae. tertia hieratica dicta eo quod 
ad sacros libros eligebatur, similis Augusteae sed subcolo- 
rata. quarta Taeniotica a loco Alexandriae qui jta uocatur, 
ubi fiebat. quinta Saitica ab oppido Sai. sexta Comeliana 
a Cornelio Gallo praefecto Aegypti primum confecta. septima 5 
emporetica, quod ea merces inuoluuntur, cum sit scripturis 
minus idonea. 

Pergameni reges cum carta indigerent membrana pri- 
mum excogitauerunt. membrana dicuntur, quia ex mem- 
bris pecudum detrahuntur. fiebant autem primum coloris 10 
lutei, id est crocei; postea uero Romae candida membrana 
reperta sunt. quod apparuit inhabile esse, quod et facile sor- 
descant aciemque legentium laedant, cum peritiores archi- 
tecti neque aurea lacunaria ponenda in bibliothecis putent 

beis uolnminibus , raox et priuata linteis confici coepta aut ceris. pu- 
gillarium enim usum fuisse etiam ante Troiana tempora inuenimus apud 
Homerum; illo uero prodento ne terram qnidem ipsam quae nunc Ae- 
gyptus appelletur intellegitur, cum in Sebennytico et Saite cius nomo 
omnis charta nascatur, postea adaggcratum Nilo, siquidem a Pharo in- . 
sula quao nunc Alexandriae ponte iungitur noctis dicique uelifico nauigi 
cursu afuisse prodidit. mox aemulatioue circa bibliothecas rcgum Pto- 
lemaei et Eumenis supprimente chartas Ptolcmaco idem Varro mem- 
branas Pergami tradit repertas. postea promiscuc patuit usus rei qua 
constat inmortalitas hominum. Papyrum ergo nascitur in palustribus 

Aegjpti aut quiescentibus Nili aquis nascitur et in Syria circa 

quem odoratus ille calamus lacum .... nupcr et in £uphi-ate nascens 
circa Babylonem papyrum intellectum est eundem usum habere char- 
tae . . . Praeparatur ex eo charta diuiso acu in praetenuis scd quam 
latissimas philyras. principatus medio atque inde scissurae ordine. 
hieratica appellabatur antiquitus religiosis tautum uoluminibus dicata, 
quae adulatione Augusti nomen accepit, sicut secunda Liuiae a coniuge 
eius. ita descendit hieratica in tertium nomen. proxumum amphithea- 
tricae datum fuerat a confecturae loco. cxcepit hancRomae Fanni sagax 
officina, tenuatamque curiosa interpolatione principalem fecit e plebeia 
et nomen dedit ei. quae uon esset ita rccurata, in suo mansit amphi- 
theatrica. post hanc Saitica ab oppido ubi maxuma fertilitas cx uilio- 
ribus ramentis, propiorque etiamnum cortici Taeniotica a uicino loco, 
pondere iam haec uon 'bonitate ucnalis. nam emporitica inutilis scri- 



1 Liuiana Arevalus: libiana Monae. Libyana vulgo \\ Liuiae 
Arevalus: Libyae (libiae) prouinciae libri || hieranica Gu, -/ I| 3 
tcniotica Monac, ceoneocica Gu. /.|| 4 ubi om, Monac, Gu. I, 
2 II Saltita vulgo \\ Salo vulgo || 6 emptorica Gu, 1 || scrip- 
tori al. II 8 pergameni Monac. pergamene Gu, 1 pergameha 

h 

Gu. 2 II cartulis al, \\ primi Gu. 2 al, || 12 inabile Monac. \\ 14 putant 
Gu, 1 



DE VIRIS INLVSTRIBVS 133 

• 

neque pauimenta alia quam e Carysteo marmore^ quod auri 
fulgor hebetet; at Caryetei uiriditas reficiat oculos. nam eV 
qui nummulariam discunt denariorum formis myrteos pan- 
nos subiciunt: et gemmarum scalptores scarabaeorum terga 

5quibus nihil est uiridius subinde respiciunt: et pictores idem 
faciunt; ut laborem uisus eorum niriditate recreent. 

Quaedam genera librorum certis moilulis conficiebantur: 104 
breuiori forma carmina atque epistulae, at uero historiae ma- 
iori modulo scribebantur : et non solum in carta uel mem- 

iubraniS; sed etlam in omentis elephantinis textilibusque malua- 
rum foliis atque palmarum. cuius generis Cinna sic meminit : 
haec tibi Arateis multum uigilata lucernis 

bendo inuolacris chartaroni segestrinmqne mercibus usnm praebet, ideo 
a mercatoribus cognominata. post hanc papyrum est extremumque eius 
scirpo simile, ac Ae funibus qnidem nisi in umoro utile. Texitur omuis 
madente tabula Nili aqna. turbidus liquor nim glutinis praebet. in 
rectnm primo supina tabulae' schcda adlinitnr longitudine papyri quae 
potuit esse resegminibus utrimque ampntatis, traucrsa postea crates 
peragit. premitur deinde praelis, ct siccantur sole plagulac atque inter 
se iunguntnr proxnmarum semper bonitatis demiuutione ad deterrimas. 
numquam plnres scapo quam uicenae. Magna in latitudine earum dif- 
ferentia: XIII digitorum optumis, duo detranuntur hieraticae, Fanniana 
denos habet, et uno minus amphitheatritica, pauciores Saitica nec malleo 
sufficit; nam emporiticae 'breuitas sex digitos non excedit. praeterea 
spectatur in chartis tcnultas densitas candor leuor. Primatnm mntanit 
Claudius Caesar; nimia qnippe Augnstao tenuitas tulerandis non suf- 
ficiebat calamis; a<l hoc tramittens literas liturae metum adferebat 
ex auersis, et alias indecoro uisu pertralucida. igitur e secundo corio 
statumina facta snnt et- primo subtemina. auxit et latitudinem , pedali 
mensura. erat et cubitalis macrocollis, sed ratio deprehendit uitinm 
unius scidae renolsione pluris infestante paginas. ob haec ex praelata 
omnibus Claudia, Augustae in epistulis auctoritas relicta. Liuiana 
snam tenuit, cni nihil e prima erat sed omnia e secunda.' e. q. s. 

104* Isidorus origg. VI 12: *De libris conficiendis. Qu«aedam 
genera librorum apud gentiles certis ... expolitum?* 13: *De 
librorum uocabulis. Codexmultorum ... dictus, sicui apud He- 
braeos uolumina legis, uolumina prophetarum. liber estinterior 



i Carysteo Arevalu$: eacharisteo Monac, vtilgo [| 2 fulgoreCM. 2 
II hebetet at scripsi: hebetat et libri hebetet et Arevalus || Carystei 

cucharUli 

OUo: caristi Monac. eucharistie Gu. / || 3 nummularium Monac. 



a 



formis Monac. || in mirteos Monac. Gu, 1 in mnsteos Gu, 2 (in mg, al. 
mirricos) || 4 sculptorcs libri ]| 6 ut — recreent om. al. [| 7 nomina 

Gu, 1 (ut videlur) || 8 breviore Gu. 1. 2 (ut videiur) \ epistulae Mo- 
nac. II maiore Gu. 1 (ut videtur) || 9 in membranis Gu, 1 et membranis 
Gu, 2 II 10 ommontis Gu. 2 momentis Gu. 1 1| 12 aratis Gu. 2 \\ uigi- 
lata Stephanus: inuigilata libri 



134 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

carmina, quis igncs nouimus aetherios, 
leuis in aridulo.maluae descripta libelio 

Prusiaca uexi munera nauicula. 
circumcidi libros Siciliae primum increbruit. nam initio 
pumicabantur. unde et Catullus ait: * 

cui dono lepidum nouum libellum 
arida naodo pumice expolitum? 
codex multorum librorum est: liber .unius uoluminis. et 
dictus codex per translationem a caudicibus arborum seu 
uitium [qxiasi caudex] , quod in se multitudinem librorum quasi lo 
ramorum contincat. uolumen liber est, a uoluebdo dictus. 
liber est interior tunica corticis, quao ligno cohaeret. de 
quo Virgilius: 

nec si cum moriens alta liber aret in ulmo. 
unde et liber dicitur; in quo scribimus: quia ante usum 15 
cartae uel membranorum de libris arborum uolumina fiebant, 
id est compaginabantur. unde et scriptores a libris arborum 
librarios uocauerunt. librarios ante bibliopolas dictos. librum 
enim Graeci /St/SAtdi/ uocant. librarii autem idem et antiquarii 
uocantur. sed librarii sunt qui noua scribunt et uetera, antiqua- 20 
rii qui tantum modo uetera, uade et nomen sumpserunt. a scri- 
bendo autem scriba nomen accepit officium exprimens uo- 

.. . tiocauerunt.^ 14: 'De librariis et eorum instrumentis. Librarios 
..'. auis, cuius acumen in duo diuiditur, in toto corpore unitate ser- 
uata, credo propter mysteriura, ut in duobus apicibus Uetus et no- 
uum testamentum signaretur, quibus exprimitur uerbi sacramcntura san- 
guine passionls effusum. dictus autem calamus ..% tomus.^ cf. 
Hieronymus ep. VIII ad Niceam tom. I p. 21 Vall. 



1 quis Gu, L 4 que Monac. '|| signes Monac. signas Gu, 
2 signis Gu, 3 al, || aetherios Wcichert, poet. lat. rel. p. 197: 
aerios Monac. Gu, 2. 3, 4 aereos Gu. 1 (ut vtdetur). || 2.arduIo 
Gu. 1 II disscripta Gu, 2 || 3 pruriara Gu. 2 pruxiaca «/. jj 4 incre- 
puit al. II 5 Catullus] Carm. 1 1 sq. || 9 caudicibus Arevalus: codici- 
bus Monac. Gu. ^ || 10 quasi caudex seclusit 0. lahnius \\ ex se 
Gu, 1 \\ 11 conteneat Monac. || 13 Virgilius] ect. X 67 \\ 14 si alta 
liber h. i. u. in mg. nec sic cum moriensti Monac. nec si cum mo- 
riens alta liber haeret in ulmo Gu, 1 sic alta liber haeret in ulmo 
vulgo aret e Verg. Arevalus \\ 16 quia] quod Gu. -2 ||.I6 memhranarum 
Monac. Gu. 1 1| 18 Hbrarios constat vulgo || 19 §t^Uov scripsi: bib- 



liinn Gii. 1 biblum Monac, 
Arevalus || et om, Gu. 1. 2 \ 



idem scripsi: id est Monac. vulgo iidem 
20 et noua et uetera scribunt vulgo 



DE VIRIS INLVSTRIBV8 135 

cabuli qualitate. instrumenta sunt scribendi calamus et penna. 
ex his enim uerba paginis infiguntur; sed calamus arboris 
est, penna auis. dictus autem calamus quod liquorem ponat. 

. nam apud nautas calare ponere dicitur. penna autem a pen- 

sdendo uocata id est uolando. est enim. ut diximus auium. 
folia autem librorum appellata siue ex «imilitudine folio- 
rum arborum siue quia ex follibus fiunt id est ex pelli- 
bus quae de pccisis pecudibus detrahi solent. cuius partes 
paginae dicuntur, eo quod sibi inuicem compagin^ntur. uer- 

losus autem uocati uulgo, quia sic scribebant antiqui sicut 
aratur terra. a sinistra enim ad de^teram primum deduce- 
bant stilum, deinde conuertebantur ab infcriore et rursus 
ad dexteram uersus : ♦♦ quos hodieque rustici uersus appellant. 
scheda est, quod adhuc emendatur et necdum in libros re- 

i5dactum est, et nomen est graecum, sicut et tomus. 

M. TuIIius Tiro Ciceronis libertus; qui primus notastOS* 
commentatus est^ in. Puteolano praedio usque ad centesimum 
annum consenescit (a. 749). 

Vulgares notas Ennius primus mille et centum inuenit. 106* 
20notarum usus erat, ut quidquid pro contione aut in iudiciis 
diceretur librarii scriberent simul astantes diuisis inter se 



p. 134, 18. Comm. Cruq. Hor. art. poet. ^4: Scriptor librarius] 
*bibliopola, uti ueieres dicebant, quod et Tranguillus af- 
firmat. * Acroni. h. 1.: scriptor Hbrarius] 4d est naturalis (fortiisse &n- 
tiqiiarius^, ita enim bibllopolas suos uetereS dicebant. hoc et Tranquil- 
lus affirmat.' 

1(J5* Hieronymus 01. 193, 4. Vitae Ciceronis fragmentum esse 
Mommsenus et Rothius putaverunt. 

106* Isidorus origg. I 21: *De notis uulgaribus. Vulgares no- 
tas ... appellantur.* Suidas s. v. TQceyKvXXog: TQaY^t^vXlog 6 Sovrj- 
Toiviog XQTjfiat^accg yporjtt^aTtxog *P(Oficciog iyQccrps,.. tcbqI t<Sv iv toCg 
fii§X{otg arifAsicov PlPXlov d. 



1 sunt superscr. Monac, [| scribae vulgo || 3 deponat al. || 4 de- 
ponere al. || 6 sea vulgo \ 9 coinpingantur vulgo || 10 uulgo uocati 
vulgo 12 ad inferiorem al. || et om. Gu. 7, superscr. Motiac, || rursum 
vulg^i 13 quos] omisit Isidorus non nulla \ et hodieque Gu. 2^ethodie 
Gu. 1 (ul videlur} \\ 15 est nomen vulgo \\ thomus Monac. \\ 17 eommen- 
tatus commentus (Scal.) \\ In hoc tempore notae inuentae sunt B in 

1. contiono 

mg,\ II 20 contentione Monac. contentione Gu, 1. 2 contione uel 
contentione vulgo \\ apud iudices al. 



136 DE VIRIS INLVSTRIBVS 

partibus quot quisquc uerba ct quo ordine exciperet. Romae 
primus Tullius.Tiro Ciceronis libertus commentatus est notas 
sed tantum praepositionum. post eum Vipsanius, Philargyrus 
et Aquila libertus Maecenatis alias addiderunt. denique Se- 
neca contracto omnium digestoque et aucto numero opus ef- 5 
fecit in quinque milia. notae autem dictae eo quod uerba 
uel syllabas praefixis characteribus notent et ad notitiam le- 
gentium reuocent; quas qui didicerunt, proprie iam notarii 
appellantur. 
107* Notas 'etiam litterarum inter se ueteres faciebant; utio 
quidquid occulte inuicem per scripturas significare uellent 
mutuo scriberent. testis est BrutuS; qui usus his litteris ea 
quae acturus erat notabat ignorantibus aliis quid sibi uel- 

I 

107* Isidorus origg. I 22; *De uotis iuridicis. Quaedam autem 
litterae in libris iuris uerborum suorum notae sunt, quo scriptio celeris 
breuiorque fiat. scribebatur autem uerbi gratia per b. f. bonum factum, 
per 8. c. senatus consultum, per r. p. renpublica, per p. r. populus Roma- 
nus, per d. t. duntaxat, per supinam m litteram mulier, per p. secundum 
naturam pupillus, per p. uerso capite pupilla, per unum k. caput, per 
duo k. iuncta calumniae causa , per i. e. iudex esto , per d. m. dolum 
malum. cuius generis plurimae consimiles notae in libris antiquis in- 
ueniuntur. has notas iuris nouicii imperatores a codicibns legum abo- 
lendas sanxerunt, quia multos per haec callidi ingenio ignorantes de- 
cipiebant, atque ita insserunt scribendas in legibus litteras, ut nullos 
errores, nullas ambages afferant, sed et sequenda ct nitanda aperte 
demonstrent.' 23; ^De notis militaribus. In breuiculis quoque, qui- 
bus militum nomina continebantur, propria nota erat apud uete- 
ros, qua inspiceretur , • quanti ex militibus superessent quantique in 
bello cecidilsent. T tau nota in capite uersiculi posita superstitem 
designabat; S theta uero ad unius cuiusque - defuncti nomen apponeba- 



l exceperit Monac. || 2 primus'" '^* ^"^° Monac. primus Tullius 

sed 

Tiro vulgb Tullius primus Tiro Gu: 2 prius Tiro Gw. / |] 3 et Mo- 
nac, II Vipsanius Ovetensis vi • ipsa. anius Monac. dipsamnius Gu. 1 



Philargyrus 
4 micenatis 



uir sammius (in ras.) Gu, 2 Tertius Persunnius vulgo 
Petrus diaconus p. 1581 P: filagrius Monac, vulgo 

Monac. || alias Gu, 2 al. alius Monac, alius alia Gu. / |I 6 contractu 

l. conliaclas 

Gu, 2 cum tractu Gu. 1 contractus Monac. |1 aflfecit opus Gu, / || 7 
ut ad notitiam Gu. 2 ut notitiam Gu, / || 1 L si quid vulgo || per 
scripturas Gu, iMonac^ in scripturis al. scripturas Monac^ scriptura 

vuJgo II uelint Gu. 2 \\ 12 mutuo vulgo: niutue Gu. 1 al, mute^*^ Mo- 
nac, II usus est his Monac^ || in his Gu. 1 in quibus his Gu. ^ || 13 
erat supravers, Monac || uelint Gu. 2 



D£ YIRIS IMLTSTRIBVS IST? 

lent hae litterae. Caesar quoque Augustus ad filium: ^quo- 
niam; inquit, innumerabilia incidunt assidue quae scribi ad 
alterutrum oporteat et esse secreta, habeamus inter nos notas 
si uis tales^ ut cum aliquid notis scribendum erit pro una- 

squaque littera scribamus sequentem hoc modo: pro a b, pro 
b c et deinceps eadem ratione ceteras; pro x autem littera 
redeundum erit ad duplex a.' quidam etiam uersis uerbis 
scribebant. 

Notae XXI quae uersibus apponi Consuerunt. 108* 

10 — obehis. i^ asteriscus. ^ — asteriscus cum obelo. > sim- 
plex ductus. > diple. > diple periestigmene. antisigpia. 
3 antisigma cum puncto. C coronis. > — diple obelismene. 

tnr. ande et habet per mediam telam, id est mortis signam. de qoa 
Persias ait: £t potis est nigram ultio praefigere theta. cam aatem in- 
peritiam significare aellent, A lambda littera usi sunt, sicut mortem 
significabant, cum ponebant theta ad caput. in stipendioram qnoqac 
largitione propriae erant notae.* 24: ^De notis litterarnm. Nota» 
etiamlitterarum...scribebant.* 25: * De notis digitoram. Sunt 
qnaedam et digitoram notae, sant et oculorum, qaibus secum taciti 
proculque distantes coUocuntur. sic mos est militaris, ut quotiens con> 
sentit exercitus quia uoce non potest manu promittat; alii quia uoec 
nou possont, gladioram motu salutant. Ennius {itnmo Naeuios c/*. Pau' 
Ihs Festi s, v, adnictat) de quadam impudica: 

Quase in choro pila 

luddns datatim d^it se et commune'm facit. 

alium tenet, alii ^dnutat, alibi manus 

est 6ccupata, alii pede percellit pedem, 

alii dat anulnm dspectandum, isdem d labris 

alium inuocat cumque dlio cantat, dt tamen 

alii dat digito litteras. ' 
(e cod. Monac, el lUbhecki Naev, 4sqq. versuum restitutione), — Sueto- 
nius Aug. 88: ^Quotiens autem per notas scribit, B pro Ay C pro B ac 
deinceps eadem ratione sequentis litteras ponit, pro X autem duplex A. ' 
108* Anecdotum Parisinum e cod. Parisino 7530 a. 780 exarato 
a Th. Mommseno descriptum, deinde a Th. Bergkio publici iuris factum 
in Zeitschrift ftir Alterthumsw. 1845 p. 85 sqq. Suetonio idem Bergkius 
vindicavit. — Isidorus origg. I 20: * De notis scripturarum. Praeterea 
qnaedam scrlpturarum notae apud celebcrrimos auctores fuerunt, quas- 



1 eae vulgo || filium] cf, JVeicheri. Aug, reh p, 155 fortasse Li- 
niam lalet |1 quoniam Monac, Gu, 2. 3 quod Gu. 4 quum vulgo \\ 2 
incedunt Gu, 3 accidant al, \\ scribi Monac, vulgo scribere Gu, 1 \\ 
ad altemtrum vulgo: alterutmm Monac. Gu, 1. 2. 3, 4 \\ 3 oportet 
vulgo II et super vers, Monac. , om. Gu. 2, 3. 4 || secretas Gu. 4 [j ha- 
beamus ergo inter nos vulgo inter nos habeamus Gu. / || 4 cumque 
Gu, 1 II nobis Gu. 3 5 hoc modo om. Gu. ^ |1 7 ad duplex a a re- 
deundum erit Gu, 1 etiam] autem Gu, 2 [| uersis om. Gu. 2 || 8 scri- 
bunt al, II 10 sqq. figuras in codice false picias correxi 



i3S BE VIRIS INLV8TBIBV8 

^ auersa obelismene. x* ceraanion. — obelus adpunctus. 
— < obelus cum auersa. > diple supeme obelata. -> < recta 
et auersa superne obelatae. :£c cbi et ro. <^ fi et ro. | an- 
cora superior. | ancora inferior. alogus. 

His solis in adnotationibus Ennii Lucilii et bistoricorum ^ . 
usi sunt Vargunteius Ennius Aeliusque et postremo Probus, 
qui illas in Virgilio et Horatio et Lucretio apposuit ut Ho- 
mero Aristarchus. 

— obelus uersibus apponitur hac causa. Pisistratus 
quondam Atheniensium tyrannus inordinata et confusa adhuc ^^ 
poesi Homeri praemio sollicitare proposuit eos qui eam ordi- 
narent iisque praemii nomine in singulos uersus singulos 
obolos constituit. mercede multi inducti paupereS; quibus 
ingenium affluebat; quoniam aut inuenire aut disponere 
(ut) debebat non poterant, fingendo plurimos uersus operis ** 
nobilitatem corruperunt. unde euenit, ut postea prudentiores 
uiri, quorum summus in hac re fuit AristarchuS; quotiens 
inprobarent uersus quasi aut malos aut non Homericos, obe^ 
lum potissime notandum existimarent. nftm et ipsius Homeri 
proprios sed non eo dignos eadem hac nota condemnarunt. ^^ 

que antiqnis ad distinctionem scriptararum carminibus et historiis ad- 
posuerunt. nota est figura propria in litterae modmn posita ad demons- 
trandam unamqnamque uerbi sententiarumque ac uersuum rationem. 
notae autem uersibus apponuntur numero uiginti sex, quae sunt nomi- 
nibus infra scriptis. Asteriscus (figuras ubi differre non poterant omm) 
adponitur in his, quae omissa sunt, ut inluciscant per eam notam quae 
deesse uidentur. stella enim dazriq dicitur Graeco sermone, a quo 
asteriscus deriuatus. Obelus id est uirgula iacens apponitur in uerbis 
uel in sententiis superfluc iteratis seu in his locis, ubi lectio aliqua 
falsitate notata est, ut quasi sagitta iugulet superuacua atque falsa con- 
fodiat. sagitta enim graece opslog dicitur. Obelus superne adpunctua 
ponitur in his de quibus dubitatur utrum tolli debeant necne. -{- Lemnis- 
cus- id est uirgula inter geminos punctos iacens apponitur in his locis, 
quae sacrae scripturae interpretes eodem sen.su sed diuersis sermoui- 
bus transtulerunt. y Antigraphus cum puncto adponitur, ubi in trans- 
lationibus diversus sensus habetur. Asteriscus cum obelo. hoc proprie 
Aristarchus utebatur in his uersibus qui non sno loco positi erant. 
n Paragraphus ponitur ad separandas rcs a rebus quae in conexu con- 
^ 

2 superobelata P\\^ obelata P || fi i^ || ancboia P {sic semper) 
II cUogi nota intercidit [| 5 hennii P [j Lucilii Bergkius: lucii P || 6 

u 

Vargunteius Bergkius: uarros hennins P|| Aeliusqne scripst: hae- 
lius aequae P Laelius Archelaus coni. Bergkius || II qui eam scripsi: 



qiria P il ordinarent scripsi: ordinassent P 
didi II 18 inprobaret P || 19 exhistimaret P 



13 obelosP|| 15 ut ad- 
20 etP 



DE VIRIS 1NLVSTRIBV8 • 139 

^ asteriscum Aristophanes apponebat illis locis quibus 
sensus deesset; Aristarchus autem ad eos (uersus); qui hoc puta 
loco (recte) positi erant, cum aliis scilicet non recte poneren- 
tur. item Probus et antiqui nostri. 
5 ^ — asteriscus cum obelo propria nota est Aristarchi. 
utebatur autem ea in his u^rsibus, qui non suo loco positi 
erant. item antiqui nostri et Probus. 

> simplex ductus inter uersus ponebatur ad aeparan- 
das res a rebus quae in conexu concurrerent; quemadmodum 

10 (in) catalogo, cum loca a locis aut (regiones a) regionibus^ 
et in agone, (cum) praemia a praemiiS; certamina a diuei*- 
sis certaminibus separantur. 

> diplen aperisticton primus Leogoras Syracusanus ap- 
posuit Homericis uersibus ad separationem Olympi a caelO; 

«proprie Olympum ab eo pro monte positum adnotans; nus- 

quam pro caelo, quod saepe ovQavov svqvv dicat et (laxQov 

''Okv^TCov, neque e contrario epitheta permutet. ponebat au- 

tem tam ad montis significationes quam ad caeli: utrimque 

manifestatur uoluntas eius. usus est ea in multis AristarchuS; 

2onunc ea quae praeter consuetudinem tam uitae nostrae quam 



currunt, qnemadmodam in catalogo loca a locis et regiones a regioni- 
bas, in agonepraemia a praemiis, certamina a diaersis certaminibus 
separantur. ""f Positurae figura paragrapho contraria et ideo «ic for- 
mata quia sicut illc principia notat, ita ista fines a principiis separat. 
vy Cryphia circuli pars inferior cum puncto ponitur in his locis ubi 
quaestio dura et obscura aperiri uel solui non potuit. Antisigma poni- 
tur ad eos uersus, quorum ordo permutandus est. sic et in antiquis 
auctoribus positnm innenimus. Antisigma cum puncto ponitur in his 
locis ubi in eodem sensu duplices uersus sunt, et dubitatur qui potius 
eligendus sit. Diple. hanc scriptores nostri adponunt in libris eccle- 
siasticdrura uirorum ad separanda uel ad demonstranda testimonia scrip- 
turarum sacrarum. ^ Diple peri stjjgmen. hanc primus Leogoras 
Syracusanus posuit Homericis uersibus ad separationem Olympi a caelo. 
Diple periestigmene id est cum gcminis punctis. hanc antiqui in his 
adponebant, quac ZcnodAtus Ephesius non^^^e adieccrat aut detraxerat 
aut permutauerat. in his et n68tri ea U^^mt. Diple obelismene in- 



1 aristofanes P || 2 in hoc P |] ucrsus addidi || 3 recte addidi 
6 utebantur -P || 9 concurrerent scripsi: currerent P || quemam- 
modnm -P [I 10 in addidi || regiones a addidi \ 11 cum addidi || a 
diuer^s scripsi: aduersis P\ 12 separant P | 13 Leagoras P\\ 14 
coelo P II 16 prae celo P\\ svqiv P\\ \7 permutet scripsi: permiitat 
P II 18 utrimque scripsi: utrumque.i^ || 19 est ea scripsi: et P 



140 ^ DE VIRIS INLVSTRIBVS 

ipsius poetae apud eum inuenirentur adnotans , nunc pro- 
prias ipsius figuras, interdum ea in quibus copiosus est, rur- 
sus quae scmel apud eum ponerentur. similiter in nostris 
auctoribus Probus. 

> diple periestigmene apponebatur, quae ZenodotusEphe- 
sius non recte adiecerat aut detraxerat aut permutauerat. f in 5 
his et nostri ea usi sunt. 

3 antisigma ponebatur ad eoif uersus quorum ordo per- 
mutandus erat sic et in nostris auctoribus inuenitur. 

3 antisigma cum puncto ponebatur; cum eiusdem sensus lo 
uersus duplices essent et dubitaretur; qui potius legendi. sic 
et apud nostros. 

L coronis tantum in fine libri posita inuenitur. 

^ cefaunium ponitur, quotiens multi uersus inprobantur, 
ne per singulos obelentur. i* 

-^ auersa obelismene in ore ponitur, quae ad aliquid 
respiciunt ut *nosne tibi fluxas Phrygiae^ 

-:- obelus cum puncto ad ea de quibus dubitatur toUi 
debeant necne. 

> — diple obelismene ad separandas in comoediis et tra- 20 
goediis periodos. 

— < auersa obelismene, quotiens strophe (et) antistro- 
phos infertur. 

>" diple superne obelata ponitur ad condicionem loco- 
rum uel personarum uel temporum mutatam. 25 

> < recta et auersa superne obelatae ponuntur f cum 
eadcm significant similemque sequentem esse. 

terponitur ad separandas in comoediis uel tra^oediis periodos. Auersa 
obelismene quotiens strophe et antistrophus infertur. Auersa cum obclo 
ad ea ponitur quae ad aliquid respiciunt ut *No8ne tibi fluxas Phrygiae 
res uertere fundo Conamur? nos? an raiseros qui Troas Achiuis Obiecit? 
Diple supeme obelata ponitur ad conditiones locorum ac temporum. 
Recta ct auersa superne obelata ponitur finita loco suo monade, signi- 
ficatque similem sequent€^ ]||oque esse. Ceraunium ponitur quotiens 
multi uersus inprobantur neyper singtilos obelantur. ceraunium enim 
fulmen dicitur. (chi et ro). Chresimon. haec sola ex uoluntate unius 
cuiusque ad aliquod notandnm ponitur. Phi et ro id est phrontis. haec 

I2tantuin scripsi: autemP || 16 nosne] Verg, Aen. X 88 || nosne 
tibi fluxas Phrygiae scripsi e Verg. l. c. : nos. te. tibi. fluxas frygiae 
P II 19 strofe P \\ et addidi || antistrofos -P [j 25 cum eadem-signifi- 
cant similemque sequentem corrupta sunt. cf. Isidorus l. c. : *finita 
loco sno monade significatque similem sequentem quoque esse.' 



Dfi VIRIB JtNLVfiTRlBVS 141 

^ chi et ro. haec sola ex uoluntate uniuscuiusque ad 
. aliquid. adnotandnm ponitur. 

<^ fi et ro. haec apponuntur quotiens uet emendatio uel 
(sensus) eius uersus soUicitius est inspiciendus. 
5 I ancora superior ad aliquod praecipue dictum. 

I ancora inferior ad humilius uel inconuenientius quid 
enuntiatum. 

Notae simplices. 

> bis dictum. D alienus uersus. F metaphrasis latina. 

10 4> metaphrasis graeca. M malum metrum aut aTCQsndg. 11 

contra historiam. S superuacuus. -i- repugnans. H^ recte 

positus et pugnanti contrarius. — propositum sine conse- 

quenti. — consequens sine praeposito. ^ alienus et super- 

uacuus. 0)0l graeca metaphrasis et bis dictum et repu- 

i5gnans. OP graeca metaphrasis et repugnans. ^F meta- 

phrasis graeca et latina. 

nbi aliquid obscnritatis est ob flollicitudinem ponitnr. Ancora snperior 
ponitur nbi aliqua res magna omnino est. Ancora inferior ubi aliquid 
uilissime uel inconuonientius dennntiatnm est. Coronis nota tantnm lii 
fine libri adponitur. | alofpis nota; quae ad mendas adhibctur. Fiunt 
et aliae notulae librorum pro agnoscendis his quae per extremitates pa- 
ginarum exponuntur, ut, ubi lector in limin& huiusmodi signum inuenerit, 
ad textnm recurrens eiusdem sermonis nel uersicuU sciat esse exposi- 
tionem, cuius similom superiacentem notam inuenerit.' 



4 sensuii addidi 
lOapraepes P^ 



1 ex uoluntaie scripsi: uix ad uoluntatem P \ 
II 8 NOTAE. siMPLiCES || Qmctafrasis P (sic semper) 
Ib grecA P (mc postea)\\{6 latinaF. de notis probianis. expl notae.P 



EPIMETRI LOCO V COMMENTA GRAECA DE NOTIS 

ARISTARCHI ADPOSVI 

ANECDOTVM ROMANVM 
AB OSANNO GISSAE MDCCCLI EDITVM 

Ta jtaQatiS^ifisva xorg OfitjQixoig Cxlxoig AQiOxeiq)[Bta Crjiuia avay- 

naiov yvcivai xovg ivxvyxavovxag. 

I. 



^mXii afCSQiaxixxog >- 

Amlij nsQieoxiyfiivfi >- 

'0/SfAofi 1 

^AcxBQlanog xcf^' iavxov $K 



142 BPIME1*RVM 

^AaxBQianog fura o^slov >><• — 

^Avziciy^ O 

^Avria^yfia TCt^eoxiyfiivov - 

KsQccvvtov T 

>• rj fiiv ovv SiTtJirf ampicriKrog TtaQarl&srcci nqog xovg yXcaOCO- 
yQatpovg tJ heQodo^ovg iKd€^a(iivovg xa xov Ttoirjrov Kal fir} xa- 
lcog • *i} ngog xag ajca^ e^rjfiivag Xi^sig , t/ nQOg xa ivavrla nal 
fiaxofieva , xal %xeqa oxijficcxa TtafiTColla nal fi/rijficfra. 

'^ V ^^ TteQieaxiyfiivrj dmXij nQog xag yQucpag xag ZfivoSoxelovg 
xai KQaxrjxog xal avxov ^AqiCxccqxov %al xag diOQd^cooeig aifxov. 

— di opeXog nQog xa a^exovfieva inl xov Ttoirjxov , rjyovv vevo- 
d^evfiiva i/ vTtopepXrjfiiva. 

^ 6i aOxeQlonog xa^' iavxov^ ODg xailcog*) elQrjfiivc^v tcov incov iv 
avxa Tco to^g) , iv^^a ioxlv a(SxeQlo%og fiovog, 
^ — 6 dh aoxeQlOKOg fiexa ojSfXov, cog ovxa fiev xa iTtrj xov noirjxov^ 
firj xaXcSg dh xelfieva iy avxa xa xoTtto , aXX^ iv aXXia, 
3 xo di avxlatyfia xa^' iavxo, TtQOg xovg ivrjXXayfiivovg xonovg 
%al anaSovxag. 
D • xo di avxiaiyfia neQieOx^yfiivov TtaQccxl&ixai , oxav xavxoXoyy ^^ 
xai xfjv avxfjv didvoiav devxeQOv Xiyrj, 
T -TO di xeQavviov • iaxi fiiv xcSv anaviag naQaxtd^efiivcDv , SrjXoi 
6i xal avTO TtoXXag ^rjxrjaeig nQog xaig nQoeiQfjfiivaig, 
Tovxmv 6 anavxcav xciv arjfielcav ccKQt^iaxeQa yvmaig iv xoig ^) 
^ipXCotg x<ov avyyQa^^afAivcav neQl xovxav* xaJ elg wpiXeuxv ^) ini^i^ei 
naQcc Tcov te%vix^v. 

II. 
> i^ dinXy ;i;^^t(vt AQlaxaQXog nQog taxoQlav axrjfiaxtafiovg xal 

ixiQag TtoixlXag XQ^^^£ ' 
*>. xy 6i neQuaxiyfiivrj nQog ZrjvoSoxov xov 6iOQ^cnrjv ' 

— To5 6i opeX^ nQog a^irrjatv * 

^ — tcaxeQlaKca 6i avv o^eXcp nQog xo elvat fiiv xovg axlxovg OfirjQOv^ 
xetadtii 6i iv aXXcc^ xona) xaXcig • olg xai aaxeQlaxog fiovog' na- 
QccKeixai ' 

0' TW 6i avxiaiyfia xai xy axiyfiij, oxav 6vo caat 6idvoiai xo avxo 
arjfiaivovaat ^ xov noirjxov yeyQacpoxog ofupoxiQag^ onci>g rqv 
exiQav eXrjxai • tc5 6i XQ^'^^ *^^* ^^ ^^® evQidrjaav ovx OQ^cog 
ixovoai. 

^ TM 6i aax€Qlax(p fiovco XQV'^^'' ^Q^g xovg avxovg axLxpvg , oV %etv- 



/ 



£piM£trVii 143 

tai iv aXkoig fAiQsa^v tijg noii^aeciig^ xai oQd^c^ Ixovteg (piqovtai^ 
atj(iaivciiv Sti ovtot^ xal aXlaxov ef^vrai. 



ANECDOTVM VENEXVM 
A SIEBENKEESIO IN BIBL. GOTT. ET VILLOISONO 4N PROLEGG. EIHTVM 



Tavta svQfitai iv tivi naXam pi^XCq). 
Toig .TcaQ^ O^jli^qg} atlxotg crjfieia TtaQccKSitai. ta8e' SiTtXij xa- 

d-aQa >• • diTtXrj TtSQieattyiiivri ^ o^sXog — • o^EXog avv aatSQCffxo) 
— ^ • avtlaiyfia ' xeQaCa^)' d tov « •/• ' ^ TtXdyiov Q. 

H fiiv ow ^) dtnX^ Ka&aQcc ^ TtaQansitai 

>- TtQog triv aita^ elQi^ftivriv Xi^iv . 

>- TtQog trjfv tov Ttoirjtov avvrj^eiav • 

>• TtQog tovg Xiyovtag , fArj elvai tov avtov notrjtov JXidSa Kal 
OSvaaeiav * 

>■ TtQog tag twv naXa^cSv tatOQlag' 

>• TtQog tag tmv vicov ixdoxdg • 

>• TtQog trjv ^AttiKrjv avvta^iv • 

> TtQog trjv noXvarjfwv Xi^tv, 

IlQog filv ovv trjv ana^ elQrjfiivrjv Xi^tv >» Mavti xan^v, ov 
ncojtoii fioi to EiPHrTON elneg^y ana^ yuQ etQrjtai, xal inl rcov 
Xomm^ arjfteicoy maavtag ^) a Sel tt&ivat. 
Ev aXXa ovtcag, 

Ta naQccti^ifUva toig ^OfirjQixotg atlxoig arjfieia avayxatdv yva- 
vat TOvg ivtvyxdvovtag' elal Sk tavta, 
>- dtnXrj oTteQlatixtog >> 

>• dmirj neQuattyfiivrj ^ 

— o§eX6g — 

— ^ ofieXog fieta aateQiaxov — ^i^ 

>><! aateQta%og xit'^' iavtov ^ 
O dvtCatyfia aatiKtov 

O- avtUsiyfia neQieatiyfiivov O 

'H filv ovv dneQtattntog dvnXrj >• tl&etat 

>- nQog tatOQlag xai axrjfiatCafWvg %al itiQag notnlXag XQ^Cag^ 

xai nQog tdg ana^ elQtjfUvag Xi^tg^ %al nQog td ivavtia ocal fiaxo- 

fieva t£v vorjfndtcov ' 

>^ rj dl neQieatiyfiivrj dmXrj ^ nQog tdg ZrjvoSotov xal KQd- 
trjtog*yQag)dg xal ^avtov AQiataQXOv • 

— de o^eXog — nQOg td vo^a nal a^etovfieva' 



144 GPIMETRVM 

— ^ dt (isrcc o^eXov aaxBQlcnog, IWa slal (ilv xa inri xov 
7toii]tov^ ov xako^ Sh xetvxai^ akk^ iv akkcn — •)!(• 

^ ds xaO' iavxov aaxBqlcnog , tv^a xaAco^ siQtivxai xa inq iv 
avxco XQ} xoTtoi , iv&a nuvxai i^ 

3 x6 dh xad'^ iavxo avxldtyfia nqog xovg ivi]kkayfiivovg xoitovg 
xai |*t) Ovvadovxag^ D. 

D • xo Sh mQieCxLyfiivov avxlaiyfia , oxav xavxokoyy %al xr^v av- 
xtiv didvOLOv SsvxBQOv kiyri • . 

^laxiov oxi at ^a^tadlaL OfiiJQOV naqa tcoi/ nakaL&v naxa aw- 
dq)£tav iivwxo ^**), noqmvidt fMvjj diaaxskkofievaij dkko) dh ovdevl' 
xijg dh TtOQoyvUog xovxq iaxi xo atifnetov ^* kiyexai Sh ano fiexaq>OQdg 
xijg iv xotg nkoloig dvaKexafifiivrig TiOQmvldog ^. 



ANECDOTVM HARLEIANVM 

A CKAMERO IN ANECD. PARIS. EDITVM 

IleQl xmv naQ* ^AQiaxdgxov atifielcav naQaxid^efiivcov xcJ ^Ofii^Qa), 

— ^Opekog, 

"p^ jdtnkij aneQlaxtxxog, 
^ Jtnkij neQteaxtyfiivri, 
>K ^AaxBQlaxog. 

^ — ^AaxBQlaKog fiexd ofiekov, 
^Avxiatyfux, 
" •• Jvo axtyfial, 

— 'O fJthv dij opekog naQaxld-exai TtQog d&ixtiatv^^y ii Sh dneQlaxtTi- 
xog Stnkij » ♦ » *^) nQog xag Zrivodoxelovg fiexayQaq^dg* 6 6h daxe- 
Qlanog nQog xa OfiiJQOv inri xa xakcog nelfjieva • 6 dh doxeQtcxog 
fiexa opekov , ojtox av xa inri 'OfiriQOV fihv y Std xov daxeQlaxov 
drikovfieva^ dKalQcag Sh TielfAeva dtd rov o^ekov drikovfuva. 

T6 Sh avxiatyfia %at at dvo axtyfuxt , oxav xaxd x6 i^fg Slg ji xo 
avxo vorifia xelfievov ' fcal inl fihv xov nQOxiQov xi^exat x6 dvxiatyfutj 
inl dh xov demiQOv at dvo axtyfiai. 




a, 106. *) coaavxatg Villois. : mg avTOV Siebenk. (cod.) ***) i^vtSvxo 
Osannas : avdmvxo cod. ") dd^aixriatv cod. **) lacunam signavit 
Osannus. 



14S ^RAtVsI 

honorarotur. nam primum de triumpho duci concedendo 
exercitum iudicare solitum erat secundo senatum tertio po- 
pulum. 

110 Homo REBELLis dicitur^ res ipsa kebellio non rebel- 
latio. 

IIII — V 
[negl xav iv ^Pcifiy vofiificjv xal '^d^cSv fii^kCa j3'] 

IIII 

1 1 1 PLAETORIA quae uetat minorem annis uiginti quinque 
stipulari. 

V 

112 REX qui uocabat ad caenam^ si sibi ea res exhibenda 



milites redeuntes clamitant per urbcm in capitoUum eunti: lo trii 
id a ^QLCCfiPq) Graeco Liberi cognomento potest dictum.' Serviu 
X 775: Tropaeuml Hropaeum dictum est ccno xov TQsnsad^ai id 



c a c n a. * 



b 



triumphe. 
ius Aen. 
Tropaeum] Hropaeum dictum est ccno xov TQsnsad^ai id est ab 
hostium conuersione, unde qnl hostem fugasset merebatur tropaeum: 
qui autem occidisset, triumphum, cino tov d^QiccfipeVBcv i. e. ab exulta- 
tionc.' 

110 Servius Aen. XII 185: Rebelles] ^homo ... rebcllatio. sic 
Snetonius.* 

111 Priscianus VIII 14: *alia uero, quae simiKter eandem ter- 
minationem habentia nec ab actiuis nata unam dumtaxat habent signi- 
ficationem scd non omnia eandcm, haec deponentia uocamus, cum quae- 
dam actiuam uira possident.' ... 15: 'ex his multa antiqui tam actiua 
quam passiua significationc protulisse inucniuntur et maxime ea quae 
apud Graecos actiua habentur et passina. * ... ^haec pleriqne depo- 
nentia esse confimiant ideo quia frequens usus eorum significationis 
cst actiuae ; communia uero esse defendit cum natura ipsius sensus, 
tnm ueterum non improbanda auctoritas , a qua quae potuiraus a diuer- 

sis colligere libris exempla proferemus.' 21 I p. 387 H. : *stipuIor. 

in quo illud quoque cst obseruandum, quod actiua significatione quo- 
modo passiua ablatiuo coniungitur: stipulor a te pro interrogo te et 
interrogor a te, quomodo dicimus quaero a te pro interrogo te, quam- 
uis sit actiuum. luuenalis in III: Quantum uis stipulare et protinns 
accipe, quid do, | ut totiens illum pater audiat; subauditur: a me sti- 
pnlare. ecce hic actiue, Suetonius autem passiue protulit in IIII pra- 
torum (praetorum Prisciani Hbri, pratorum Bdhriiis): Laetoria...sti- 
pulari, insQcnaad^cci.^ Priscianus XVIII 149 11 p. 275 H.: *Suetonius 
in nil pratorum (sic Vossianus, Paris. 7496 ^ Leidensis: praetorum reticui) 
minor uiginti quinque annorum stipulari non potest passiue 
dixit.* De re cf. Savinius Vermischte Schriften U p. 350 sq. 

1 1 2 Charisius p. 190 K. : * C. lulius Romanus ita refert de aduer- 
bio sub titulo ccipoQ(i(ov.^ deinde idem p. 200: ^lsto uilius. rex ... 
respondebat, ut Tranquillus refert, Isto uilius; hoc est, erit 



4 reuellis Paris. 7959 || 6 Plaetoria scripsi: Laotoria Prisciani 
Ubri II uigenti Sangaliensis 



DC ANNO ROMANORVM 149 

indiceretur quam exhibere non posset; respondebat: ^isto 
uilius ' hoc est * erit caena. * 



VI . VII 

♦ VIII 

[7C€Qi rotJ xara 'Pcofiaiovg iviavtov fiifiUov «'.] 

DIES est solis praesentia. gemine appellari solet: prop-113* 
rie a solis exortu, donec rursus oriatur, abusiue a solis ortu 

1 1 3 * Isidorus de natura rerum ed. Becker. I : *De diebus.* 1. 2 : *d i e 8 
est solis orientis praesentia, quousque ad oecasum perueniat. dies 
gemine . . . finiri.' Geminus isagog. in phaenom. 5 p. 22: *Hfii(fa li- - 
ystai ^tx'"^* xa^' fva filv tgoTtov xQOvog 6 dno dvcexolrjs riXiov fiixQi' 



In reliquiis Suetonianis quae apud Isidorum de natura rerum ex- 
lant recensendis usus sum subsidiis hisce: A= Bambergensis H. /. 
IV n (786 lacck.) s, VIIII, B = Bambergensis H. L IV 15 (7S7 
laeck.) s. VIII. utrumque librum totum ipse ante editum a Beckero 
Isidorum contuli. unde intellexi Beckerum diligentissima sua conla- 
tione pauca in adferenda scriptura emendanda mihi reHquisse, deinde 
nonnullis locis e Rolhi conlatione (cf. Becker.) scripturas attuli ex 
his codicibus petitas: C= Basileensis F III 15'* s. VIII vel VI III, 
D=Basileensis F III 15^ s. VIII I, E=Basiieensis F III 15^ s. 
VIIII. F= Bernetisis 224 s. X, H^-Bemensis 417 s. VIIII K= 
Bernensis 219^; e Hcdmi conlatione (cf. eundem Becker.) Mon. I 
s. VIII et Mon. II s. X. tum modo Rothi et 0. Ribbecki qui in meum 
usum contulit modo sola Ribbecki accuratissima conlatione usus scrip- 
turas attuli G = Bernensis 249 s. X, e sola Ribbecki vero fide co- 
dicis Bemensis 610 s. Xz=rzM. item aliquot locorum Lerschianam (cf. 
Becker.) conlationem adhibui codicis Bruxellani 0313 =L, lac. Gro- 
novi vero conlatione Bodleiani=0. 

1 respondebat scripsi: R Neapolitanus respondit vulgo erat 
moris respondere Casaubonus in Sueton. ed. alt. h. l legebat enim: 
id est, non responderet || isto uilius; hoc est erit coena Benlleius 
in Terent. adelph. V 9^ 24: isto uilius hominis erit caena Neapoli- 
tanus isto uilius hodie nobis coena erit Casaubonus l. c. isto uilius 
erit hodie coena Palmerius spicil. (Gruter. lamp. IIII p. 793) isto 
uilius domini erit coena Scriverius apud Burmannum in Sueton. II 
p' 419 II 3 Dies est solis praesentia Isidorus origg. V 30, 1: dies 
est-solis orientis (sic!) praesentia quousqne.ad occasum perueniat. 
dies Isidorus h. l. || gemina G [| apellari BG || 4 a om. G || ortum B^ 
ortu B^M II tiom. G 



1 50 PRATVM 

usquequo ueniat ad occasum. spatia diei duo sunt interdia- 
num et nocturnum , et est dies horarum XXIIII spatium au- 

• 

dvascns' xa-O"' ^tsqov Sh^tQonov iQiiSQa^ XsysTai VQOvog 6 a^' iqXioy 
ccvatoXrjs (lixQ''^ riXCov avd^ig dvatoXrig. * ^ati 8h rjiiiQa %ata tov Ssv- 
tSQOV tQOnov tov Tioafiov nsQiatQO^pri xocl trjg neQiq^SQSiag rjv 6 rj- 
Xiog (istapaivsi vnsvavtitog myoviisvog tm %oa(Ji(o ^ t^ nsQiatQOtpij 

TOtJ xoafiov %atcr Sh tbv Ssvtsqov tQonov trjg SiaiQiasaig t(ov 

iQusQ(6v tbv filv fLTJva XiyofLSV slvai i^iiSQoav X\ tbv dl iviavvbv rjfis- 

Q(ov t^Sj^, iatt Ss tb avvafi,(p6tSQ0v vv^ xai rjfiiQa xQovog (oq(Sv %S\ 

larjfiSQLvri 9h tSpa tb ~^ (liQog tov jrpoi/ov tov avvayoftivov i% vv%tbg 

%al i^fiiQag. Hygimis P. A. IIII 10: *Dicin nobis definierunt, quamdiu 
sol ab cxortu ad occasum perueniat.' Ccnsoriuus 23, 1. 2: *Superest 
pauca de die dicere qui ut mcnsis et annus partim naturalis j)artim 
ciuilis est. naturalis dies cst tempus ab exoriente sole ad solis oc- 
casum, cuius contrarium tcmpus est nox ab occasu solis ad exortum. 
ciuilis autem dies uocatur tempus quod fit uno caeli circumactu, quo 
dics uerus et nox continetur, ut cum dicimus aliquem dies XXX tantum 
uixisse: relinquitur enim etiam noctes tntoUegero.' Servius Aen. V 738: 
'dies est plenus, qui habet boras uiginti quattuor. nafn et nox pars 
diei est." dicimus autem diem a parte meliore. ' — Varro L. L. VI 4 : 
'Duo motus solis: atter dum cneh, quo ah oriente ad occasum uenit, 
quo tempus id ab hoc deo dies appellatur.' — Censorinus 23, 6 sqq. : 
*in horas XII diuisum esse diem noctemque in totidem uulgo notnm 
est: sed hoc credq Romae post reperta solaria obseruatum. quorum 
antiquissimum quod fuerit inuentu difficile est: alii enim apud ae- 
dem Quirini primum statutum dicunt, alii in Capitolio, nonnulli ad aedem 
Dianae in Auentiuo. illud satis constat, nullum in foro prius fuisse quam 
id quod M. Valerius ex Sicilia aduectum ad rostra in columna posuit. 
quod cum ad clima Siciliae descriptum ad horas Komae non conueniret, 
L. Philippus censor aliud iuxta constituit. deinde aliquanto post P. Cor- 
ncliiis Nasica censor ex aqua fecit horarium, quod et ipsum ex consue- 
tudiue noscendi a sole horas solarium coeptum uocari. horarum nomen 
non minus annos trecentos Romae ignoratum esse credibile est: nam 
XII tabulis nusquam nominatas horas inuenies ut in aliis postea legi- 
bus, sed ante meridiem, eo uidelicet quod partes diei bifariam tum di- 
uisi meridies discernebat. alii diem quadripartito, sed et noctem simili- 
ter diuidebant. idquo consuetudo testatur militaris, ubi dicituf nigilia 
prima, item secunda et tertia et quarta. * De solario cf. Varro L. I^. 
1. c. : *Solarium dictum id in quo horae in solc inspiciebantur, quod 
Cornelius in basilica Aemilia et Fuluia inumbrauit.' Plinius N. H. VII 
212 sqq. : 'serius etiam hoc (ut horae observarentur) KomB.Q nonW^it. duo- 
dccim tabulis ortus tantum et occasus nominantur, post aliquot annos 
adiectus est et meridies, accensu consulum id pronuntiante, cum a curia 
intcf Rostra et Graccostasim prospexisset solem, a columna Macnia ad 
carcerem inclinato siderc supremam pronuntiauit, scd hoc aerenis tan- 
tum diebus, usque ad primum Punicum bellum. princeps Romanis sola- 
rium horologium statuisse ante duodecim annos quam cum Pyrro bella- 
tum est ad aedem Quirini L. Papirius Cursor, cum eam dedicaret a patre 
auo uotam, a Fabio Vestale proditur. sed neque. facti horologi rationem 

1 quousq : M || ueDi& B^ || hoccasum A^ || spacia A (et sic sem- 
per) II interdianum GM interdiurnum AB \\ 2 orarum AB^ \\ XXIIII, 
spatium autem horarum om, G\\ autem om. A^ 



DE ANNO ROMANORVM 151 

tem horamm XII. partes abusiue diei tres sunt: m^ne M£RI- 
DIES et SVPBEMA. initia diei alii a solis ortu putant alii ab oc- 

uel artificem significat nec unde translatum sit aut apud quem scriptum 
id inuenerit. M. Yarro primum statutum in publico secundum Rostra 
in columna tradit bello Punico primo a M\ Valerio Messala consule 
Catina capta in Sicilia , deportatum indie post XXX annos quam de Pa> 
piriano horologio traditur, anno urbis CCCCLXXXXI. nec congruebant 
ad boras eius lineae, paruerunt tamen eis annis undecentum, donec Q. 
Marcius Philippus qui cum L. Paulo fuit, censor diligentius ordinatum 
iuxta posuit, idque munns inter censoria opera gratissime acceptum est. 
etiamnum tamen nubilo incertae fuere horae usquc ad proxumum lustrum. 
tunc Scipio Nasica collega Laenati primus aqua diuisit horas aeque 
noctium ac dierum, idquc horologium sub tecto dicauit anno urbis 
DXCV. tamdiu populo Komano indiscreta iux fuit.* — Varro L. L. VI 4 sqq. : 
^Meridies ab eo quod medius dies; D antiqni non R in hoc dicebant, 
ut Praeneffte incisum in solario uidi . . • diei principium manc , quod 
tum manat dies ab oriente, nisi potius quod bonum antiqui dicebant. 
manum , ad qQoiusmodi religionem Graeci quoque quom lumen adfcr- 
tur solent dicere (pdSg dya^ov, suprcma summum diei, id a super- 
rimo. hoc tcmpus XII tabulae dicunt occasum esse solls; scd postea 
le]^ Plaetoria id quoque tempus iubct essc snprcmum quo praeco in co- 
mitio supremam pronuntiauit populo. sccundum hoc dicitur crepusculum 
a crepero. id uocabulum sumpserunt a Sabinis, unde u.eniunt Crepusci 
nominati Amitemo, qui eo tcmpore erant nali, ut Lucil prima luce. in 
Reatino crepusculum significat dubium; ab eo res dubiae dictae crepe- 
rae, qnod crepusculum dies etiam nunc sit an iam nox, multis dubium. 
Nox quod, ut Catulus ait, omnia nisi interucniat sol pruina obriguerint, 
quod nocct nox, nisi quod Graece vv^ nox. quom stella prima exorta 
— eum Graeci uocant icns^ov , nostri uespcruginem ut Plautus: Neque 
uesperugo neque uergiliae occidunt — id tcmpus dictura aGraecU fOTtiQCC, 
Latine uesper: ut ante solem ortum,' quod eadem stella uocatur iubar, 
quod iubata. Pacuuianus dicit pastor: Exorto iubarc, njoctis decurso 
itinere; Ennianus Aiax: Quod lumen, iubarne in caelo cerno? inter 
uesperuginem et iubar dicta nox intempesta, ut in Bruto Cassii quod 
dicebat Lucretia: Nocto intempesta nostram deuenit domura. intem- 
pestam Aelius dicebat quom tempus agondi est nullum, quod alii con- 
cubium appellamnt, quod omnes fere tunc cnbarent; alii ab eo quod 
sileretur, silentium noctis, quod idem Plautus tempus conticiilium ; 
scribit enim: Videbimus: factum uolo: redito conticinio.* Censorinus 
24: ^Sunt etiam plura noctis .et diei tempora aliis subnotata pro- 
priisque dlscreta nominibus, quae apud ueteres poetas passim scripta 
inueniuntur. ea omnia ordine suo exppnam. incipiam a nocte media, 
quod tempus principium et postremum est diei Romani. tcmpus quod 
huic proximum'e8t uocatur de media nocte: sequitur gallicinium, cum 
galll cauere incipiunt; dein conticinium, cura conticuerunt, tnnc ante 
lucem , et slc diluculum , cum sole nondum orto iam lucct. secundum 
diluculum uocatur mane, cum lux uidetur solis; post hoc ad meridiem; 
tunc meridios, quod est medii diei nomen; inde de meridie; hinc suprema. 
quamuis plurimi supremam post occasum solis esse existiraant, quia est 
in XII ta^ulis scriptum sic: Solis occasus suprema tempestas esto. sed 
postea M. Plaetorius tribunus plebis scitum tulit, in quo scriptum est: 



1 orarum A \\ abusiuae ABG abusiui Arevalus || dieij spatia 
diei B ]| meridie B^G || 2 supprema A suppma M supreme B^ sup- 
premu B^ || inicia A (et sic semper) initiam ^ || a om, G 



152 PRATVM . 

casu alii a niedia noctc. nam Chaldaei a solis exortu diei 
initium faciunt totuni id spatium unum diem appellantes. 
Aegyptii autem ex initio noctis sequentis diei originem tra- 

Praetor urbanus qui nunc est qnique posthac fuat duos lictores apud 
sc habeto usque supremam ad solem occasum iusque inter cines dicito. 
j)Ost supremam sequitur uespera ante ortum scilicet eius stellae quam 
Plautus uesperug-inem, Ennius uesperum, Vergilius hesperon adpellat. 
(cf. Varro de gente populi Homani apud Augustimm C. D. XXI 8, 2 Varro 
L. L. VII 50). inde porro crepusculum sic fortasse adpellatum quod res 
incertae creperae dicuntur idque tempus noctis sit an diei incertum 
est. post id sequitur tempus quod dicimus luminibus accensis: antiqui 
prima face dicebant; deinde concubium, cum itum estcubitum; exinde 
intempesta id estmultanox, qua nihil agi tempestiuum, tunc [cum] ad 
mediam noctem dicitur et sic media nox * * *.' Servius Aen. II 268: *sunt 
autcm solidae noctis partes secundum Varronem hae: uespera crepuscu- 
lum conticinium concubium intempesta nox gallicinium lucifer cre- 
pusculum matutinum. diei: mane ortus meridies occasus. de crepusculo 
uero quod est dubia lux, nam creperum dubium signiiicat, quaeritur; et 
licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus 
obtinuit. manum uero, unde est mane, bonum dixere ueteres.' cf. 
Servius Aen. III 587. Macrobius sat. 13, 12 sqq.: *CiuiIis dies 
ita diuiditur. primum tempus diei dicitur mediae noctis inclinatio: 
deinde gallicinium, Inde conticinium cum et galli conticescunt et ho- 
mines etiam tura quiescunt: dcinde diluculum, id est cum incipit di- 
nosci dics: inde mane, cum dies clarus est. mane autem dictum aut quod 
ab inferioribus locis, id est a Manibus, exordium lucis emergat, aut quod 
ucKus mihi uidetur ab omine boni nominis. nam et Lanuuini mane 
pro bono dicunt: sicut apud nos quoqne contrarium est inmane, ut in- 
manis belua uel inmane facinus et hoc genus cetcra pro non bono. 
deinde a mane ad meridiem, hoc est ad medium diei: inde iam supra 
uocatur tempus occiduum et mox suprema tempestas, hoc est diei no- 
uissimum tempus, sicut expressura est in duodeclm tabulis: solis occa- 
SU8 suprema tempestas csto. deinde uespera quod a Graecis tractum 
est. illi enim san&gav a stella Hespero dicunt: unde et Hesperia Ita- 
lia, quod occasiii subiecta sit, nomiiratur. ab hoc terapore prima fax 
dicitur, deinde concubia et inde intcmpesta, quae non habet idoneum 
tempus rebus gerendis. haec est diei ciuilis a Romanis obseruata di- 
uisio.' - Gellius III 2", 2 sqq. : *M. Varro in libro rerum humanarum quem 
de diebus scripsit: Homines, inquit, qui inde a media nocte ad proxi- 
mam mediam noctem in his horis uiginti quattuor nati sunt, uno die 
nati dicuntur. quibus uerbis ita uidetur dierum obseruationem diuisisse, 
ut qui post solem occasum ante mediam noctem natus sit is ei dies 
natalis sit, a quo die ea nox coeperit; contra uero, qui in sex noctis 
horis posterioribus nascatur, eo die uideri natum, qui post eam noctem 
diluxerit. Athenienses autem aliter obseruare idem Varro in eodem 
libro scripsit, eosque a sole occaso ad solem iterum occidentem omne 
id medium tempus unum dieni esse dicere. Babjlonios porro aliter: a , 
sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem totum id spatium unius 
diei nomine appellare; multos uero in terra ^''mbria unum et eundem 
diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem: Quod quidem, in- 
quit, nimis absurdum est. nam qui Kalendis hora sexta apud Vmbros 
natus est, dies eius natalis uideri debebit et Kalendarum dimidiarunw 



l a om. B^M || sole C || 2 id est totum B \\ id om, B^ ad M 



pellantum^ || 3 Aegipti (corr. m. 2) M || sequentes u4j9 || trahunt ^rta- 



ap- 



DE ANNO ROMANORVM 153 

bunt. Romani autero a medio noctis oriri diem uolunt et in 
medio noctis finiri. • 



et qni est post KalendaH dies ante horam eins diei sextam. populum 
antem Romanum ita uti Yarro dixit dies singulos adnumerare a media 
nocte ad mediam proximam, multis argumentis ostenditur. sacra sunt 
Bomana partim dinrna alia noctuma; sed ea quae inter noctem iiunt 
diebus addicuntur non noctihus; quae igitur sex posterioribus noctis 
horis fiunt, eo die fieri dicuntur, qui proximus eam noctem inlucescit. 
ad hoc ritns quoque et mos auspicandi eandem esse obsemationem do- 
cet: nam magistratus, quando nno die eis anspicandum est et id super 
qno auspicauerunt agendum, post mediam noctem auspicantur et post 
meridiem sole magno agunt auspicatique esse et egisse eodem die di- 
cnntur. praeterea tribuni plebei, quos nullum diem abesse Roma licet, 
cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante me- 
diam sequentem renertuntnr, non uidentur afuisse unum diem, quoniam 
ante horam noctis sextam regressi parte aliqua illius in urbe Ronia 
sunt. Q. quoque Mucinm inreconsnltum dicere solitum legi, non esse 
usurpatam mulierem, quae cnm Kalendis lanuariis apud uirum matri- 
monii cansa esse coepisset ante diem IIII Kalendas lanuarias sequen- 
tes usurpatum isset: non enim posse impleri trinoetium, quod abesse a 
uiro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, qnoniam tertiae noctis 
posterioris sex horae altcrius anni essent, qui inciperet ex Kalendis. 
istaec autem omnia de diemm temporibus et finibns ad obseruationem 
disciplinamque iuris antiqni pertinentia cum in libris uetemm inueni- 
remus, non dubitabamus qnin Vergilius quoque id ipsum ostenderit, non 
exposite atque aperte^, sed ut hominem decuit poeticas res agentem 
recondita et quasi operta ueteris ritus significatione: Torquet, inquit, 
medios nox umida cursus | Et me saeuns equis oriens afflauit anhelis. 
his enim uersibns obliquo sicuti dixi admoncre uoluit, diem quem Ro- 
roani ciuilem appellauerunt a sexta noctis hora oriri.' exscripsit Ma- 
crobius sat. I 3, 2 sqq. Servius Acn. V 738: *hic autem dies (civi- 
Hs) secnndum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Persas ab 
ortu solis, secundum Vmbros et Athenienses a sexta hora diei, secun- 
dum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait: Medios e. q. s. 
haec autem plene exequitur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius 
in libris noctium Atticamm. hoc etiam illa res iuris indicat, quod cum 
tribunum plebis abnoctare ab urbe non liceret, Hcebat tamen exire post 
noctem mediam et ante mediam reuerti.* Servius Aen. VI 255: Mocu- 
tus est secundum Romanum ritum, quo dies creditur a medio noctis 
incipere.' Censorinus 23, 3 sqq.: *Huiusmodi (civilis) dies ab astro- 
logis et ciuitatibus quattnor modis definitur. Babylonii quidem a so- 
lis exortu ad exortum eiusdem astri diem statuerunt, at in Vmbria 
plerique a meridie ad meridiem, Athenienses autem ab occasu s^Iis ad 
occasum. ceterum Romani a media nocte ad mediam noctem diera esse 
existimamnt. indicio sunt sacra publica et auspicia etiam magistra- 
tnum, quorum si qnid ante mediam noctis est actum, diei qui praeteriit 
adscribitur, si qu^d autem post raediam noctem et ante lucem factum 
est, eo die gestum dicitur qui eaip sequitur noctem. idem significat 
qnod qui a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis quat- 
tuor et- niginti nascuntur eundem diem habent natalem.' Plinius Ife 
H. II 188: *Ipsum diem alii aliter obseruauere. Babylonii inter duos 



lius: tradunt ABGM || 1 a medio] media A |j orriri G || die B^ |] 2 me- 
dio Grialius: medium ABGM || feniri B^ finire M 



154 PUATVM 

1 1 4 * FASTI DIES aunt quibus ius fatur id est dicitur ut ne- 
fasti quibus non dicitur. FERIATI DIES in quibus res diuina 



solis cxortus, Atheniensos inter duos occasus, Vrabri a meridie in raeridiem, 
uol^us orane a luce ad tenebras, sacerdotes Homani et qui diem finiere 
ciuilom, itera Aepyptii et Hipparchus a niedia nocte in mediam/ Ly- 
dus de mensibus II I, p. 13: rj qpvatx^ Tj^ega dnb tcov riXCov dvccrolcav 
ttog SvafKov lanBdvstaL. dXl' ov nagd ndatv ovzcag' Ba§vl(6vL0t, filv 
ydg dno dvaxoXtov iqXCov soog avzoiv XatiBdvoyai, [dvofidav], vvkzos ovS' 
6X(og fLVTj^riv noiov^Bvoi,, olov ov xad' vnoazaciv dXXa ^dXXov %azd 
aviips^ri-Kdg * yi.vo(isvrig ' Aiyvnzioi 8\ dno sansQag zrjv ini(poLZ(oaav 
(fvvaQi&fibvvzai ri^sqav s(og av-O^tg sansgagy 8id z6 xqo zrjg zov nav- 
zog dianoa^T^ascoQ a%6zov vnozCd^sa&ai zovg noafioyQd^povg , vvnza zs 
ndvzcov firjz^Qa ovofid^siv, od^sv oi ^v^txol dno Arizovg zsx^^^vat^AQ- 
zsfiLV noiovai^ %al^ AnoXXoivay xal nQoozrjv "^Qzsfiiv otovsl dsQOZsaiv as- 
XrivrfVj fjLsd'* rjv zbv rjXiov. ot ye yLi]V OvfipQot id^vog 'izaXLtidv ano fLS- 
arift^Qiag slg fisarjfifiQCav zrjv iQfiSQav ^Xa^ov. — Isidorus origg. V 30, 
1 sqq. : 'dies est prae.sentia solis siue sol supra torras, sicut nox sol sub 
terris. ut cnim dies aut nox sit, causa est aut supra tcrram sol aut sub ter- 
ris. dies legitimus uiginti quattuor horarum est, usquedum dies et nox spa- 
tia sui cursus ab oricnte usquQ ad alium orieutem solera cacli uolubilitate 
concludat. abiisiue autera dies unus est spatiiun ab oriente sole usque ad 
occidentem. sunt autem diei spatia duo iuterdianum atque nocturnum, et 
est tiies qiiidem horarum uigiuti quattuor, spatium autcm horarum duo- 
decim. uocatus autem dies a parte meliore (e Servio Aen. V 738): unde 
et iu usu est, ut sine commemoratione noctis numorum*dicamu8 dierum 

dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Per- 

sas ab ortu solis: secundum Athenienses a sexta hora dici: secundura 
Komanos a media nocte (e Servio Aen. V 73S): unde et tunc gallicinium 
est, id est gallorum cantus quorum uox diei ostendit praeconium, quando 
et fLsaovvKZLog afdatus fit.' 13 sqq. : 'Partes diei tres sunt: mano me- 
ridies et suprema. mane lux matura et plcna: ncc iam crepusculum. 
ot dictum mane a mano; manura enira antiqui bonura dieebant. quid 
enim melius luce (e Servio Aen. I 139 III 63). alii mane existimant uo- 
cari.a manibus, quorum conuersatio a luna ad tcrram est. alil putant 
ab aere , quia* manus id est rarus est atque perspicuus. meridies dictus, 
quasi medidies, hoc est medius dies uel quia tunc purior dies est. me- 
rum enira purura dicitur. in toto enira dic nihil clarius meridie, quando 
sol e medio caelo rutilat et omnem orbem pari claritatc illustrat. sup- 
rema cst postrema pars diei, quando sol cursum suum in occasum uer- 
tit, dicta quod superest ad partem ultimara diei.' 

114* Isidorus de natura rerum I 4. 5: 'Fasti . .. lacessere, de 
quibus liber testatur regum dicens: Eo tempore quo solent reges ad 
bella urocedcre. lutorcalares ... finiuntur. dies epactarum sunt 
XI, qui per singulos annos a4 cursum lunarem adcrescunt. nam dum 
In annum XII lunae CCCLIIII dies habeant, remanent ad cursum annl 
solarem dies XI quos epactas Aegyptii uocauerunt, pro eo quod ajl in- 
ueniendam lucem per totum annura adiciantur. SpIstitiales...euo- 
luuntur. ' Priscianus VIII 20: *Suetonius in VIII 'pratorum (pae*to- 
rum \Halh. prae»orum Carol. praetorum vufgo): Fasti diessuntqui- 
l^s iu8*fatur id est dicitur ut nefasti quibus non dicitur. ' 
— Isidorus origg. VI 18, I: *quibus (festis) contrarii suut fasti in quibus 



1 festi AG II in quibns BGM \\ ut om, iP J| 2 dicatur B^ \\ fereati 
B^ \\ dies § (=sunt) M 



DE ANNO KOMANORVM 155 

fit et abstinere homines a litlbus oportet, profesti dies 
festis contrarii; id est sine religione. FESTI tantundem otii 
et religionis sunt. atri dies (pestridie Kalendas Nonas Idus) 
sunt: qui et COMMVNes uocantur. siderales in quibus si- 



ius fatur id est dicitur. ' Isidorus origg. V 30, 12: *Ex his (feriis) 
festi dies homiuum causa instituti sunt, feriati . autem diuinorum sa- 
crorum. ' — Vafro L. L. VI 12: *Ad naturalia discrimina ciuilia 
uocabula dierum accesserunt. dicam prius qui deorum causa, tum 
qui hominum sint instituti, dies.' 27: *De his diebus nun.c iam qui 
hominnm causa constituti uideamus.* 29 sqq. sq. : *Dies postridic Ka- 
lendas Nonas Idus appellati atri, quod per 6o8 dies noui (immo *ni- 
hil noui' e coni. Turnehi) inciperent. dies fasti per quos praeto- 
ribus omnia uerba sine piaculo licet fari. comitiales dicti, quod tum 
ut coiret populus constitutum est ad suiTraginm ferendum; nisi si quae 
feriae conceptae essent, propter quas non liceret, ut compitalia et La- 
tinae. contrarii Jiorum uocantiir dies nefasti , per quos dics nefas fari 
praetorem: Do dico addico»; itaque non potest agi: necesse enim aliquo 
eorum uti uerbo, cum lege quid peragitur. quod si tum impnulens id 
uerbum eraisit ac quem mauumisit, ille nihilo minus est Hbcr sed uitio; 
ut maf^istratus uitio creatus nihilo secius mag^istratus. praetor qui tum 
fatus est,. si imprudens fecit, piaculari hostia facta piabitur; si prudens 
dixit, Q. Mucius ambigobat eum expiari ut impium uon posse. inter- 
cisi dies sunt per quos mane et uesperi est nefas, medio terapore inter 
hostiam caesam et exta porrecta fas; a qno quod fas tum intercedit, 
aut eo est intercisum nefas, intercisura. dies qui uocatur sic: Quando rex 
comitiauit fas , is dictus ab eo quod eo die rex sacrificiolus itat ad comi- 
tium, ad quod tempus est nefas, ab eo fas; itaque post id tempus lege 
actum saepe. dies qui uocatur: Quando stercum delatum fas, ab eo appel- 
latus quod eo die ex aede Vestae stercus euerritur et per Capitolinum 
cliuom in locura defertur certura. dies Alliensis ab Allia fluuio dictus. 
nam ibi exercitu nostro fugato Galli obs^derunt Romam. Macrobius 
sat. I IG, 2 sqq.: 'Nunia ut in menses annum, ita in dies mensem 
quemque distribuit diesque oranes aut festos aut profestos aut inter=- 
cisos nocauit.' festi deis dicati sunt: profesti hominibus ob administran- 
• dam rem priuatam publicamque concessi: intercisi deorum hominumque 
communes sunt. festis insunt sacrificia epulae ludi feriae: profestis 
fasti comitiales conperendini stati praeliares: intercisi in se non in alia 
diuiduntur: illorum enim dierum quibusdam horis fas est, quibusdam 
fas non est ius dicere. nam cum bostia caeditur, fari nefas est: inter 
caesa et porrecta fari licet: rursus cum adolctur non licet. ergo 
de diuisione festorum et profestorum dierum latius disscrendum est.' 
13 sqq. : *haec de fcstis et qui inde nascuntur, qui etiam nefasti uo- 
cantur. nunc de profestis et qui ex his procedunt loquaraur, id est 
fastis comitialibus conperendinis statis praeliaribus. fasti sunt quibus 
licet fari praetori tria uerba sollemnia do dico addico;'his contrarii 
sunt nefasti: comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis qui- 
dem lege agi potcst,' cum populo non potcst, coraitialibus utruraquo 



1 abstenere B^ [| profasti B'^ \\ dies om, BGM [] 2 festi B^ \\ con- 
traria A || relegioue A^G || festinante unde & B^ festi tantunde otii 
& B'^ II tantiimdem C || 3 relegionis A^G || postridie Kalendas Nonas 
Idus addidi \\ 4 communis 3P \\ sider ** B^ Sideralis G 



156 PRATVM 

dera mouentur et homineB a nauigationibus excluduntur. 
IVSTI continui triginta. praeliares quibus fas est hostem 
bello lacessere. INTERCALARES DIES sunt quinque qui iuxta 

potest: conperendini qiiibiis uadimonium licet dicere: stati qui iudicii 
causa cum peregxino instituuntur , ut Plautus in Curculione: Status 
condictus cum hoste intercessit dies. hostem nunc more uetere signi- 
ficat perepfrinum. praeliares ab iustis non segregauerim, siquidem iusti 
sunt continui triginta dies quibus exercitui imperato nexillum russi co- 
loris in arce positum est, praeliares autcm orancs quibus fas est res 
repetere uel hostem lacessere. nam cum Latiar, hoc est Latinarum sol- 
lemne, concipitur, item diebus Satumaliorum, sed et cum Mundns patet, 
nefas est praelium sumere: quia nec Latinarum tempore, quo publice 
quondam induciae inter populum Romanum Latinosque firmatae sunt, 
inchoari bellum decebat, nec Saturni fosto, qui sine ullo tumultu bellico 
creditur imperassc, nec patente Mundo, quod sacnim Diti patri et Pro- 
serpinae dicatum est, meliusque occlusa Plutonis fauce eundum ad proelia 
putauerunt, unde et Varro ita scribit: Mundus cum patct, deorum tristium 
atque inferum quasi ianua patet: propterea non modo praelium com- 
mitti, uerum etiam dilectum rei militaris causa habere ac militem pro- 
ficisci, nauem soluere, uxorem liberum quaerendorum causa ducere, re- 
ligiosum cst. uitabant ueteres ad uiros uocandos etiam dies.qui essent 
notati rebus aduersis: uitabant ctiam fcrias, sicut Varro in augurum 
libris scribit in haec uerba: Viros uocare feriis non oportet: si uocauit, 
piaculum esto. sciendum est tamen eligendi ad pugnandum diem Ro- 
manis tunc fuisse licentiam, si ipsi inferrent bellum: at cum exciperent, 
nullum obstitisse diem, quo minus uel salutem suam uel publicam de- 
fenderent dignitatem. quis enim obseruationi locus, cum eligcndi fa- 
cultas non supersit? dies auiem postriduanos ad omnia maiores nostri 
cauendos putarunt, quos etiam atros uelut infausta appellatione darana- 
runt: eosdem tamen nonnuUi communes uelut ad cmendationem nominis 
uocitauerunt : horum causam Gellius annalium libro quinto decimo et 
Cassius Hemina historianim libro sccundo referunt. anno ab urbe con- 
dita trecentesimo sexagesimo tertio a tribunis militum Vergilio Manlio 
Aemilio Postumio collegisque eorum in senatu tractatum quid esset prop- 
ter quod toties intra paucos annos male esset afflicta res publica: ,et 
ex praecepto patrum L. Aquininm haruspicem in senatum uenire iussum 
religionum requirendarum gratia dixissc: Q. Sulpicium tribunum militum 
ad Alliam aduersus Gallos pugnaturum rem diuinam dimicandi gratia 
fecisse postridie Idus Quintiles, .item apud Cremcram multisque aliis 
temporibus et locis post sacrificium die postero celebratum male ces- 
sisse conflictum. tunc patres iussisse ut ad collegium pontificum de 
his religionibus referretur pontificesque statuisse postridie omnes Kalen- 
das Nonas Idus atros dies habendos, ut hi dies neque praeliares neque 
puri nequc comitiales essent. sed et Fabius Maximus Seruilianus pon- 
tifex in libro Xll negat oportere atro die parentare: quia tunc quoque 
lanum louemque praefari uecesse est, quos nominare atro die non opor- 
tet. ante diem quoque quartum Sextiles fsunt verba Gelii, v. in- 



1 uocantur M^ monantur M^ [| nauicationibus B^ nauigacionibns 
A^ \\ excluduntur quinto decimo die de lanuario et quinto decimo 
die de Februario al \\ 2 isti ABGM (| triginta sunt AM || proeliares 
BG proeliales M^ praeliares dies sunt A || in quibus BM || fus M " 
3 in bello BGM || laciscere B^G lacere A^ lasescere A'^ 



, Di: AKKO ttOltAKORVM 157 

Aegyptios supersunt duodecim mensibns et incipiunt a nono 
Kalendas Septembris et quinto Kaiendltrum memoratarum 
finiuntur. solstitiales dies sunt in quibus sol stat crescente 



fta), ad rem sane militarem nihU attinere notat Yarro, utrum fastus 
uel nefastus dies sit, sed ad solas hoc actiones respicere priuatas.' 
GelUus V 17: *Verrius Flaccus in quarto de uerborum significatu dies 
qui sunt postridie Kalendas Nonas Idus, quos unlgus imperite nefastos 
dicit, propter hanc causam dictos habitosque atros esse scribit. Yrbe, 
inquit, a Gallis Senonibus recuperata L. AtiUus in senatu uerba fecit, 
Q. Sulpicium tribunum miUtum ad AlUam aduersus GaUos pugnaturum 
rem diuinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum po- 
puU Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem 
praeter -capitoiium captam esse; compluresque alii senatores recordari 
sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res diuina postridie Kalen- 
das Nonas Idus a magistratu populi .Romani facta esset, eius belli 
proximo deinceps proelio rem publicam male gestam. tum senatus eam 
rem ad pontifices reiecit, ut ipsi quod uideretur statuerent. pontifices 
decreuerunt nuUum his diebus sacrificium recte futurum. ante diem 
quoque quartum uel Nonas uel Idus tamquam inominalem diem plerique 
uitant. eius obseruationis an religio ulla sit tradita quaeri 8o>et. nihil 
nos Buper ea re scriptum ihuenimus, nisi quod Q. Claudius annalium 
quinto cladem illam pugnae Cannensis uastissimam factam dicit ante 
diem quartum Nonas Sextiles. ' Paulus Festi p. 93:'*Fasti8 diebus f iu- 
cunda {Scal. ci. ius) fari licebat, nefastis quaedam non licebat fari.' Pau- 
lus Festi p. 164: ^Nefasti dies N littera notantur.' Festus p. 165: ''Nefasii 
dies notarUur iV lUtera quod eis nefas est praetori aput quem lege agitur, fari 
iria uerha: do dico addico.* Paulus Festi p. 228: *Profesti dies procul a re- 
ligione numinis^diuini/ Festus p. 229: Profesti dies dicti quod sint procul 

a reiigione numinis diuini. Caecilius in sti tantnndem Afra- 

nius in priuigno: aeque profesto concelebras focum dieJ* Nonius p. 434, 10: 
4*rofesti et festi dies discernuntuY sic : profesti sunt a f estiuitate uacui. 
Afranius priuigno: Quae festi facere nos solemus die, Cotidiano opere 
promiscit omnia, Aeque profesto concelebras focum.' Festus p. 253: 
Trofestum est f facere tamquam profanum facere , id est quod eo die, 
qui dies feriarum non est, f facere. uel ut quidam dixerunt, pro eo 
facere uelut feriae non sint; aut id facere, quod feris fieri non liceat. 
itaque diem profestum diem sine feris esse.' Paulus Festi p. 252: *Pro- 
festum diem dieebant qui festus non eritt.' p. 103: ^lusti dies dicebantur 
trigiuta, cum exercitus esset imperatus et uexillum in arce positum.* 
p. 226: ^Praeliares dies appellantur quibus fas est hostem bello laces- 
sere. eraut enim quaedam fcriae publicae, quibus nefas fuit id faccre.* 
Festus p. 178: ^Nonarum dies, Uem /(fuum, KBXQndarum nuptis alieni haben- 
tury quia nouae nuptae sic diem postridie nuptias creditur atnun inluciscere, 
quoniam decreto ponti/icuni atri hi dies esse iudica^t sunt, quod quotienscumque 
Homani duces belli gerendi causa his diebus supplicauere, ma/e remp. ges^ere.' 
PauIusFesti p. 179: ^Nonarum iduum calendarum dies nuptis alieni haben- 
tur, quoniam hi dies decreto pontificum atri iudicati sunt, quod, quoties- 
cuuque Romani duces belli gerendi gratia his diebus supplicauerunt , male 



I Xn A^ XIII A^ II aVini A^ anno A'^ \\ m AQM Kalendis 

in quinto A^B |] memoratarum] earundem M \\ S solestitiales 

I crescenti vulgo \\ crescente] in maiore latitudine quam habere 



B^ 

GM 

possit crescente aL 



158 PRATVM 

« 

spatio dierum uel noctium. aeqvinoctmles dies sunt in 
quibus dies et nox aequalibus horarum spatiis euoluuntur. 

rcmpublicam gessere.' Macrobius sat. I 15, 22: *Subiciet aliquis: Cur 
ergo Nonis si feriatus dies non est prohibotur celebritas nuptiarum? 
huius quoque rei in aperto causa est. nam quia primus nuptiarum dies 
ucreeundiae datur, postrldio autem nuptam in domo uiri dominium in- 
ciperc oportet adipisci et rem facere diuinam, omnes autem postriduani 
dies seu post Kalendas sine post Nonas Idusue ex aequo atri sunt, ideo 
et Nonas inhabiles nuptiis esse dlxerunt, ne nupta aut postero die liber- 
tatem auspicaretur uxoriam aut atro immolarct quo nefas est sacra 
celebrari. ' Festus p. 278: ^dies autem religiosi, quibus nisi quod 
necesse est, nefas htfbetur facere: quales snnt sex et triginta atri qni 
appellantnr, et alii f senes, atque f hi, quibus mundus patet. ' Gel- 
lius IIII 9, 5: ^Religiosi enim dies dicuntur tristi omine infames im- 
peditique, in quibus et res diuinas facere et rem qnampiam nouam ex- 
ordiri temperandum est; quos multitudo imperitorum praue et perperam 
nefastos appellat. itaque M. Cicero in libro epistularum nono ad At- 
ticum : Maiores , inquit, nostri funestiorem diem esse uoluerunt Alliensis 
pugnae quam urbis captae , quod hoc malum ex illo. itaque alter re- 
ligiosus etiamnunc dies, alter in uolgus ignotus.' Gellium exscripsit 
more suo neglegentissime Nonius p. 379. Nonius p. 73, 30: *Atri dies 
dicunturquosnuncnefastos uel posteros uocant. Afranius Fratris: Septem- 
bris heri Kalendae , hodie ater dies. ' — Fasti Praenestini Mart. VIIII Kal. 
April. : *Q. R. C. F. hunc diem plerique perperam Htteras Q. H. C. F. inter- 
pretantes putant appellan ita quod eo die ex comitio fugerit rex Tarqui- 
nius: nam neque Tarquinius abiit ex comitio ei alio quoque mense eadem 
sacra fi^niJ' Festus p. 258: Q. R. C. F. Quando rex eo7»itia f sic, fas: sic 
notalum esse diem in fastis fnJionorera Regis sacrorum, aiunt qui de feris men- 
struis scTi]pserunt, quae nonalibus sacris in Curia a Rege f dicuutur. huius no- 
minis causae a muUis scriptorihvia traditae sunt. Quo autem die liex in Co- 
mitium uenit^ eius pars anterior nefas habetur, donec ille sacra facit : poste- 
rior faSy ctm sacris peractis inde fugit. si quis alius pro Rege eo die in comi- 
tio fecerit, puta Pontifex, tum f his dies fastus esi.^ Paulus Festi p. 259: 
*Quando rex comitiauit fas, in fastis notari solet, et hoc uidetur signi- 
ficare, quando rex sacrificulus diuinis rebus perfectis in comitium ue- 
nit.* Festus p. 278: *Hegifugium dies notatur in fastis a. d. VI Kal. Mart^, 
non VII II Kal. Apr., qui creditur sic dictus, qnia eo die Tarqtdnius rex fu- 

gerit e Comitio: quod fal^m esse arguit et f TxiifiuSf qui hoc 

die .... Pontifices et Salios adesse scribunt Regi sacrorum, cum facit sa- 
mficium in- Comitio, quo facto statim fugii. quod uerum agnoneni esse^ 
qui iegerit in fastis esse duos dies taXes notari Q. M. C. F., quod recte sic 
legiiur: quando Rex comitiassit fas, i. e. cum Rex in comitio fuer&i: his 
enim tantum feris Regi in comitium uenire ncc in alivt ullis ticet: qin mos 
uidetur adscitus ex -fitruria. alter eorum dierum repctitur in fastis a. d. VIIII 
Kal. lun. t is itidem notatur Q. R. C. F. uterque dies legi debet cum NP., 
non iV., quod post regis fugam fit e nefasto fastus.' cf. Merkel. p. XXXVII, 
qui ultimum locum sic restltuit: ^ Regi fugii dies legi debet cum noia 
NP non y, quia quiuis feriarum dies fit e nefasto fastus.' FeStus p. 258: 
^Q. S. D. F. Quando stercna delatum fas. eoilem modo in fastis notatur 
diea, qui talis est, ut aedis Vestae purgetur, stercusqne in f aluum Cnpi- 
toiittm euersum certo loco condatur: cum id factum sit, tunc praetori liceat, 
fari tria uerba.^ Paulus Festi p. 259: 'Quando stercus delatum fas, eodenV 



2 orarum A om. B^ || reuoluontur BG 



DE ANNO ROMANORVM 159 

CONGLVVIALES DIES in quibus quod apte intermissum 1 1 5 
fuerat gerebatur. 

NOX est solis absentia quamdiu ab occasu rursum ad 1 1 6 * 
ortum recurrat. noctem Autem fieri dicimus umbra terra- 
^rum. nox a nocendo dicta eo quod oculis noceat. noctis 
autem partes sunt septem: crepusculum^ uespcrum, conticinium, 
intempestum, gallicinium, crepusculum matutinum^ (dilucu- 
lum). CREPVSCVLVM id est creperum quod dubium dicimus, hoc 
est inter lucem et tenebras. vespervm oriente stella cui 

modo in fastis notatur dies, quo stercus purgatur ab aede Vestae.' — Pau- 
lus Festi p. 7 : ^AUiensis dies dicebatur apud Romanos obscoenissimi omi- 
nis abAUia fliiuio scilicet, ubiRomanus fusus aOaUis exercitus est.' — Au- 
f^stinus C. D. XV 12, 2: *Propter qninque dies enim reliquos, quibus 
solaris annus ijnpletur, et dievquadrantem, propter quem qnater ductum 
eo anno, quo {imnto quem) bissextum uocant, unus dies adiicitur, ad- 
debantur a ueteribus postea dies quos dies Romani intercalares uoca- 
bant.' 

115 Schol. Lucan. V 7 in codice Bqpgarsiano (s; VIIII Sinner. 
p. 507): SSignificat congluuiales dies, ut ait Suctonius, in qui- 
bus' e. q. s. eadem in Florentino codice s. XII extant nisi quod verba 
•Significat' et *ut ait Suetonius' omissa sunt. 

1 1 6 * Isidorus de natura rerum II : *De nocte. *Nox est — terra- 
rum, quam datam ad quietem oorporis credimus, non ad alicnius operis 
officium/ea; Ambros. hex. IIII 3). duobus autem modis nox in scripturis 
sanctts accipitur, id est aut tribulatio persecutionis aut obscuritas caeci 
cordis.' nox a nocendo' e. q. s. Hyginus P. A. IIII 19: *noctis au- 
tem spatium constituerunt esse , quamdiu sol ab occasu nirsum ad exor- 
tum reuertatur.' — Varro L. L. VI 6: *Nox, quod ut Catulns ait omnia 
nisi interueniat sol pruina obriguerint, quod nocet jiox; nisi ^uod 
Graece vu^ nox.' Servius Aen. I 89: *Nox dicta quod oculis no- 
'ceat.' Isidorus origg. V 31, 1: *Nox a nocendo dicta eo qucMl no- 
ceat. ' — Servius Aen. III 587 : Nox intempesta] * media , hoc est 
nimiufh obscura. intempesta dicta est nox raedia , intempestiua, 
inactuosa, carens actibus per quos tempora dignoscimus. ait enim 
Lucrotius (/ 459 sqq.), quia per se tempus non intelligitur nisi per 
actus humanos. medium autem noctis tempus actu caret. ergo in- 
tempesta inactuosa, quasi sine tempore: hoc est sine actu pcr quem 
dignoscitur tempus. unde est intempestiue uenisti i. e. d%aiLQO>q. ergo 
intcmpesta dicitur, quia caret terapore. sane noctis septem tempora 
ponuntur: crepusculum quod et uesper, fax quo luraina incenduntur, 
concubium quo nos quieti damus, intempesta L e. mcdia, gailicinium 
quo galli cantant, contlcinium post cantum gallorum silentium, Aurora 



3 rursus -^ || 4 dicimus] uel B delet m. -2 || 5 eo om. ^ [| 6 
autem om. B || uespertinum ^ || 7 matutinum] lacunam indicavit 
Beckerus: dilnculum enim intercidit ut infra diluculi inlerpretalio ; 
utrobique (tddidiex Isidori origg. l. c. [J crepusculum Beckerus: cre- 
pusculum dicitur AB |{ 8 creberum B \\9 oricnte] a noctis oricntis 
al. II stilla A 



160 l»RAtV»t 

hoc nomen est. conticinivm quando omnes silent; Conti- 
cescere enim silere est. intempksta id est inportuna quando 
agi nihilpoteBt et omnia quieta sunt. gallicinivm autem 
dictum est propter gallos lucis praenuntios. crepvscvlvm 
MATVTINVM intcr abscessum noctis et diei aduentum. (dilv- * 
CVLVM quasi •iam ineipiens parua diei lux. haec et avrora 
quae solem praecedit.) 
117** HEBDOMADA apud Graecos.et Romanos septem dierum 
cursu peragitur. apud Romanos hi dies a planetis id est 
erraticis stellis nomina ceperunt. primum enim diem a soleio 

nel crepuscalum matatinom, tempns quod ante solem est.' cf. praeterea 
Varro L. L. VI 6 sqq. Censorinns 24 Servius Aen. II 268. exscripsi 
ad Frag. 113^. Isidorus origg. V 31, 4 sqq.: ^Noctis partos septem sunt: 
uesper crepusculum contlcinium intempestum gallicinium matutinum di- 
luculum. uesper a stella occidentali uocatur quae solem occiduum seqni- 
tur et teuebras sequentes praecedit. de qua Virgilius (I 374): Ante diem 
clauso componet uesper Olympo. tenebrae autem dictae quod teneant 
umbrits. crepusculum est #ubia lux. nam creperum dubium dicimus, 
. hoc est inter lucem et tenebras. conticinium est quando omnia silent, 
conticescere enim silere est. intempestum medium et inactuosum noctis 
est tempus, quando niUil agi potest et omnia quieta sunt sopore. nam 
tempus per se non intelligitur nisi per actus humanos . . . (secuntur verba 
Servii quae ante perscripsi) caret tempore. gallicinium propter gallos 
lucis praenuntios dictum. matutinum est inter abscessum tenebrarum 
et aurorae aduentum et dictum matutinum, quod hoc tempus inchoante 
mane sit. dilueulum quasi iam incipiens parua diei lux. haec et au- 
rora, quae solem praecedit.' 

(17** Isidorus de natura rerum III : ^De hebdomade. Hebdomada 
apud Graecos et Romanos scptem dierum cursu peragitur, 
apud Hebraeos autem septem anni sunt; declarat hoc Daniel de LXX 
hebdomadibus. hebdomada autem septem feriis constat. feria autem afando 
dicta quasi faria, uel eo quod in creatione mimdi per singulos die^ dixit 
deus: Fiat, item quia dies sabbati ab initio feriatus habetur. inde dies solis 
prima feria nuncupatur, quia primus est a feria, item lunae proinde se- 
cunda feria, quia secnndus est a feria. sic et ceteri dies tali ex nu- 
mero sumpserunt uocabula. apud Romanos autcmhidies ...cursum 
suum. proinde autcragcntiles exhisscptcm ...tarditatem. talis 
quippe gentilibus extitit stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculosa fig- 
menta.' Isidorus origg. V 30, 5 — 8 : *Dies dicti a diis, quorum nomina Ro- 
mani quibusdam sideribus sacrauerunt. priinum enim diem a sole appella- 
uerunt et quae secuntur usque ad figmenta.' — Herodotus II 82 : Kal tdds 
ttXXa AlytmxCoiaC iatt i^svQTjfiiva , p,sCg ts xttl 'fJfJ^^Q^fJ sxdatTj ^sciv 
otsv iatC. Gellius III 10, 1 sq.: *M. Varro in primo librorum qui in- 



1 est uesper B |] conticiscere A^B^ || 2 est om, B^ |[ intempestu 
B II inoportuna A inportunu B \\s nichil B^ [j gallus A^ gallorum A"^ 
" 4 pronuncios A prenunciorum B || crepusculum & .<^ || 5 matitinum 
abscensum B^ \\ dief A^ \\ 8 ebdomada AB^ om. B^ || 9 cursum 
I planites B^ || lo ad erraticis B || acciperunt B^ acceperunt B^ 



A 
B^ 



DE ANNO ROMANORVM 161 

uocatam dicimus, qnia princeps est omnium siderum, sicut 
et idem dies capud est cunctorum dierum ; secundum a luna^ 
quae soii. et splendore et magnitudine proxima est et exinde 
mutuat lumen; tertium ab stella Martis^ quaefuesper uoca- 
&tur; quartum a stella Mercurii^ quam quidam f candidum 
circulum dicunt; quintum a stella louis^ quam phaethonta 

scribuutar hebdomades ael de imaginibns, septenarii numeri, quem Graece 
^fido(id9a appellant, uirtates potestatesque multas uariasque dicit. Is 
namque numerus, inquit, septentriones maiores minoresque in caelo fa- 
cit, item uergilias, quas nXeiddag Graeci uocant, facit etiam stellas, 
quas alii erraticas P. Nigidius errones appellat.V-0: ^practerea scribit, 
lunae curriculum confici integris quatcr septenis diebus; Nam die duo- 
detricesimo luna, inquit, ex quo uestigio profocta est, eodem redit , auc- 
toremque opinionis buius Aristidem esse Samium.^ Gellius XV 2,3: 
*hebdomadibus lunae*. cf. Macrobius comm. 10, 60. Cassius Dio 37, 18sq.: 
t6 9h dri ig tovg datsoag tovg sntd tovg TtXdvrjtag (ovofjuxafJLSvovg tdg 
rjwiQag avaxstad^atiiateotrj ulv vn^AtyvntCmv, ndqsati. $h %a\ in\ ndvtag- 
av&Qmnovg, ov ndXat notsja^g Xoyq) slnstv aQ^dfisvov ot yovv dQ~ 
XatotlEXXrjvsg ovdafi^j avto^oaa ys ifnh sidsvat, rjntatavto. aXX* instif^ 
%a\ ndvv vvv totg ts dXXotg dnaat xal avtoig totg 'Pa)fiaCotg intxatQt- . 
d^si , xal '^9rj xal tovto aq>iat ndtQtov tQonov ttvd iatt , PQaxv ti 
nsQ\ avtov ^ftaXsrd^^vat PovXofiat,^n(og ts %a\ ttva tQonov ovta» ti- 
tatitat, miovaa oh dvo Xoyovg. dXXajg filv ov x^^^^^^S yvatadijvat, 
d'satQ£ag oi ttvog ixofiivovg. sl ydQ Tig tj)v aQfikOvCav trjv dtd tsa- 
adQmv ^aXovfiivriv . rjnsQ nov xal to %VQog Tijff fiovat%rjg avvs^stv ns- 
niatsvtat, xal snl tovg dati^ag tovtovg, vq> a>v 6 ndg tov ovQavov 
%6afiog dtsCXrintat. %atd^ f^v td^tv %a^' ^v snaatog avtcov nsQtnoQSvs- 
tat inaydyot, %a\ dQ^dfjtsvog ^ccno^ tvg s^o) nsQtq>OQdg trjg tm Kqovo) 
9s9ofiivrjg, ^nstta dtaXin<ov ^dvo tdg Ixofisvag tbv trjg tsxdotrig dsano- 
trjv ovofkdastsv, %a\ fist' avtbv 9vo av-stiQag^ vnsQpdg iiu trjv sfido 
firjv dq>C%otto, %a\ ttS avt(p tovtco tQoncp avtdg ts snttbv %a\ tovg 
i<p6oovg atpdv d^sovg dva%v%X<ov intXiyot tatg^ '^fiiQatg, svprjast ndaag 
avtag fLOvat%(og ndag tij tov ovQavov dta^oaft^^ast nQoarj%ovaag. stg fihv 
9ri ovtog Xiystat Xoyog, stSQog 91 o9s. tdg S^ag tvg rjftiQag %a\ trjg 
vv%tbg anb'trig nQiotrjg dQ^dasvog aQtd^fistv, %a\ i%stvr}v phv t<p Kq6v<p 
9tSovg, Tjji/ 9s instta t<p dti %a\ tQCtrjv^UQSt, tstdQtrjv rjXCa, nifjtntrjv 
'A<pQo9Ctri, ^^trjv *EQfi^ %a\ ifidofirjv asXrjvy, %atd trjv Ta|tv tcdv %v%- 
. Xctv %a^ rjv ot Alyvnttot avtrjv vofiC^ovat, %a\ tovto %a\ avd^tg notrj- 
aag, ndaag yaQ ovtcog tdg tiaaaQag %a\ st%oatv iQag nsQtsX&oiv, svQrj- 
astg xrjv nQOtrjv trjg intovarjg rjfiSQag &Qav ig tbv rjXtov d<pt%vovfLivrjv. 
%a\ tovto xa\ in* i%sCvaiv Tdoiv tsaadQatv xal sC%oatv <oq<ov %atd tbv 
cevtbv totg nQoa^s Xoyov n^d^ag, trj asXrjvrj trjv nQnatrjv trjg tQCtrjg 
rjfkiQag coQav dvad"iqastgy %av ovto} %a\ 9td t<ov Xotnciv noQSvy, tbv 
nQoajj%ovta iavf^ bsbv s%datrj rjfii^a Xrjipstat. Plutarchus de Iside et 
Osiride 48: XaXSai^ot 8h tcov nXavrjt<ov tovg d^sovg ysviad^at ovg %a- 

\ dicimus] aiunt B \\ qui B \\ sideraim A^ \\ 2 cuntorum B^ \ se- 
cundus B W^ solis^^ [] magnitudini B^ \\ proximata B || ex eo B 4 
hal) B^ II stilla B^ [j uesper] pjrois Chacon. sed error esl Isidori 5 

s 

qnartu ^ 1| ab B \\ stilla B^ \\ quidem A \\ candidum circulura] stil- 
bonta corr. Chacon. \\ 6 quintus. ^^ || ab B \\ stilla B^ || fetoute BA^ 
feton A^ 

8VETONI REL. 1 1 



162 PRATVM 

dicunt; sextum a Veneris stella^ quam luciferam asserunt, 
quae inter omnia sidera plus lucis babet; septimum a stella 
Saturni, quae septimo caelo locata XXX annis fertur ex- 
plere cursum suum. proinde autem ex his septem planetis 
nomina diebus dederunt eo quod per eosdem aliquid sibi.-) 
effici existimarunt dicentes habere ex sole spiritum, ex luna 

Xovai Svo {isv dyccd^ovgyovg j dvo dh KaxoTcotovg, fiiaovg ds tovg tQStg 
dnofpaCvovav xal %oCvovg, Servius georg. I 335: *de planetis quinque 
duos essc noxios Martem et Satnraum, dubs bonos louem et Venereni, 
Mercurius uero talis est qualis ille cui iung^itur.' cf. Chronographus a. 
354. p. .560 sq. Momms. — ^jjdus de mensibus II 2 :' ndvrag xovg fv^- 
(tovg iv Tijs t(ov nXavTitcov mvjjasmg slvat. ava^aivH x. t. X, 3: oti ot 
nsQl ZaQodatQT^v nal *Tataannv XaXSaioi ■nal Alyvntioi dno tov dQid"- 
fiov tcov nXavTtt(Sv iv s§dofidoi tdg nfiBQag dviXa§ov xal ti)v ftsv nQ<6- 
triv i^fiiQav fitav, tog xal ot ilv^ayopwoi, %aXovatv in Tijg fiovddog . . . 

dvatpigstai ^^•tJ fiovag slg AnoXXcnvay tovtsativ slg tbv sva 

TjXiov^ og ^AnoXXoiv Xiystat, 8id tb dna^sv stvat tcov noXXtov %al 'Po- 
fiaioi Sl avtbv aoXsfi TJtot fjLOVov Xiyovat. C: xriv S^k SsytSQav i^fiiQav 
tfj asXijvi] (paivovtai ot (pvatxoi dvayQdcpovtsg vyQatvovaij ts dfia %al 
fisxQifog %SQfji,aivovarjy tovtsati tfj Tijff vXrig itpoQco x. t, X. 7: ttjv Sh 
tQttnv "qfiiQav dvi^svto TIvQOsvti {AQTig d' dv stri oytog naQ* ^EXXriat)^ 
tovtsati To5 dsQL(o xofl yovCfKo nvQ^, onsQ i^dntsi t^v tou navtbg ala- 
Q-ijtov (pvaiv xofl dQysLV ov% ia, ^jjQatvov dfia xal ^oi^ridbv d^SQ- 
fjtatvov. 8: trjv 9h tstdptriv infiiQav StCX^ovti, svl nXavrjtcav nat* 
AlyvntCovg ovtcn %aXovfLSV(Q. avi^svto, og i^ taov nots^fihv vyQaCvsi 
noth dh ^rjQaCvsi, nvsvfiatovfisvog vnb, trjg nsgi tbv tjXiov o^vKtvrj- 
aCag' *EQfiov 8h tovtov EXXrjvsg slvat povXovtai x. t. X. 9: trjv os 
nitintriv ^aiO^ovtt, tcS ndvtcov nXavrjtdiv svxQatotdtco. dCa 8\ av- 
tov EXXrjvsg icooyovov d^soXoyovatv x. t, X. 10: ti}v os sntijv ava(ps- 
Qovat ^(oacpoQCo, ^sqfiaCvovtt dfia •aai yovCfJLoag vyQaCvovti ' ovtog Sh dv 
stj] b 'A(pQodCtrig , o %cti^EansQ6gj dog '^EXXrjat Sonst %. t. X. II: ti}v 
ifiiofiTjv rjfiigav Alyvnttot filv nal XaX9atot nQoa^pcovovai ^aCvovtt, 
ovTco xaT* avtovg nQogayoQSvofiivq) datiQi tc5 ndvtcov dvaitdt(p, ipv- 
%ovti d%Qcog %ai ngoasx^g ^riQaCvovti. Kqovov 6s avtbv^^EXXrjatv ^d^og 
%aXstv %atd fihv ^soXoyCav ola 9ia%0QTJ vovv, %atd Ss itvfioXoyCav 
otovsi nXiJQTj %ai fisatbv ittov dvti tov fia%QaCcova x. t. X. — Servius 
Aen. XI 51: ^Superis autem debemus omnia donec uiuimus ideo quiaut 
dicunt physici cum nasci coeperimus sortimur a sole spiritum a luna 
corpns a Marte sanguinem a Mercurio in^enium a loue desiderium a 
Venere eupiditates a Saturno humorem.' Servius Acn. VI 714: *Mathe- 
matici fingunt, quod singulorum numinum potestatibus corpus et anima 
nostra conexa sunt ea ratione, quia cum descendunt animae trahunt se- 
cum torporem Saturni Martis iracnndiam libidinem Veneris Mercurii 
lucri cupiditatem lonis regni desiderium.' Mdcrobius comm. I 12, 13 sq. : 
^De zodiaco et lacteo ad subiectas usqne sphaeras anima delapsa, dum 
et per illas labitur, in singulis non solum ut iam diximus luminosi cor- 

1 sextus ^2 i| 2 gydera B || septimus B^ \[ ab ^^ || 3 qui A || 
sextu B^ sexto B'-^ libri omnes Griali et origg. V 30, 7 ^ plerique li- 
bri^ Gridli || stellis B Isidonis origg. I. c. || 5 dieruin AB || indiderunt 
(il. \\ aliquoil ^ II 6 existimaront B || habere ex aere ignoni ox sole 

SO 

A II ex ole B 



DE ANNO ROMANORVM 163 

corpus, ex Mercurio linguam et sapientiam; ex Venere uo- 
luptatem; ex Marte feruorem, ex loue temperantiam, ex Sa- 
turno tarditatem. 

MENSI8 est luminis lunaris circuitus ac redintegratio siue 1 1 S 

h «♦ noua ad nouam. antiqui autem mensibus nomina quaedam 
ex diis^ quaedam ex causis * y qnaedam uero ex numero inpo- 
suerunt incipientes a MartiO; quia ex ipso s^nni exorientis 
ordinem seruauerunt. hunc autem martivm propter honorem 
Romuli sic appellaucrunt; quia eum Martis filium^esse crcdi- 

toderunt. aprilem uero nuUo deorum nomine sed de re prop- 

pori» amicitur acceHstif sed et singuloH motus, quos iu exercitio est ha- 
bitura, producit: in 8aturni ratiocinationem et intcllegentiam, quod Xo- 
yiQXi%6v et ^i(OQ7ixi%6v uocant: in louis uim agendi, quod nQa%Ti%ov dici- 
tur: in Martis auimositatis ardorem, quod ^vitmov nuncupatur: in so- 
lis sentiendi opinandique naturam , quod alaO^xmov et (pocvtCLazm^v 
appellant: desiderii uero motum, quod Iwt-Ot^fnjtrtxov uocatur, in Ve- 
neris: pronuntiandi et interpretandi quae sentiat, quod SQfirivsvTi%6v 
dicitur, in orbe Mercurii: ^vrixov uero, id est naturam plantandi et au- 
gendi corpora, in ingressu globi lunaris exorcet.' - cf. praeterea Philastr. 
de haer. c. LXIIII, qui planetarum nomina ab Hermete ad dies hobdo • 
madis translata esse refert, Lobeck. Aglaoph. p. 933. 

1 18* Isidorus de natura rerum IIII: *J>e mensibus. Mensis est... 
nouam. cuius figura plerumque huiu^ uitae cursus intellegitur, quae 
suis incrementis qunsi mensis peragitur ac demiuutionibus certissimis 
termtnatur. mensem autem antiqui definierunt: Quamdiu luna zodiacum 
circulnm perducit. antiqui autem gentiles mensibus nomina ... ins- 
tituisse. in codicibus autem sanctarum scripturarum XII menses fuisse 
anni etiam ante diluuium ostenduntur. sic enim ibi legitur: Aqua au- 
tem minuebatur usque ad undecimum mensem. undecimo autom mense 
prima die mcnsis apparuerunt cacumina montium. sic enim tunc dinu- 
merabantur menses sicut et nunc sed non quoa Kalendae sed quos luna 
coepta et tinita concludit. Kalendas autem ... principium, apud 
Hebraeos autem ex lunae uascentis recursu. apud Aegyptios autem 
... memoratum est.' Isidorus origg. V 33, I sq. : 'Mensis nomen est grae- 
cum de lunae nomine tractum. luna cnim fiijv graeco sermone uocatur : 
unde et apud Hebraeos menses legitimi non ex solis circulo sed ex lunae 
cursu enumerantur, qui est dc noua ad nouam. Aegyptii autem primi 
propter Innae uelociorem cursum et ne crror computationis eius ueloci- 
tate accideret ex solis cnrsu diem mensis adinuencrunt: quoniam tardior 
solis raotus faciliiis poterat comprohendi.* — Geminus isag. VI: Mijv iazi 
XQOvog ano avvodov inl avvodov ^ 'q cin6 navaslijvov enl navaiXrivov. 
Varro L. L. VI 10: *mensis a lunae motu dictus, dum ab sole proiccta 
rnrsns redit ad eum luna, quod Graece olim dicta /*ijv»7, undo illorum 

J mercorio B^ || lingua B || sapientei ♦ -4* sapienteiam A^ \\ uo- 
Inmtatem B^ \\ 4 liac B \\ remi gratio aL || 5 a noua ad nouam cur 
8U8 coni. Grialius \\ adnouatio B \\ norainaque A \\6 diis suis Tsidorus] 
ex causis naturalibus olim fuisse susp. 0, lahnius |1 7 ipsi* A^ \ 
exorientes A^ || 8 martio B^ (J 9 romoli A^B || apellanm^int AB \ 
que A Ij fidelium A^ || crediderunt esso B || io uere A || rdeoum 
suorum Isidorus || ede ro A*^ || rem B^ 

11* 



* 



1 64 PRATVM 

ria quasi aperilem uominauerunt eo quod tunc piurimura ger- 
minis aperiatur in florem. inde mensem maivm pro Maia Mercu- 
rii matre siue propter maiores. deinde ivnivm a Ittnone ; aiii au- 
tem sicut Maium pro maioribus ita pro iunioribus lunium uocari 
dixerunt. item ivlivm a lulio Caesare, avgvstvm uero ab :. 
Octauiano Augusto uocauerunt; nam prius lulius Quintilis et 
Augustus Sextilis uocabatur, sed eorum nomina a Caesari- 
bns luiio siue Augusto sunt commutata. iam september eo 
quod septimus sit a Marti^ qui est principium ueris. simiii 
quoque ordine OCTOBER et novembeu et december ex nu- \» 

• 

fiTJvsg: ab eo nostri. a mensibus interraestris dictus, quod putabant 
inter prioris mensis senescentis extromum diem et nouara lunara essc 
diera quera diligentius Attici ^vriv xal viav appellarunt; ab eo quod eo 
die potest nideri extreraa et priraa luna^* Hyginus P. A. IIII 19: *Men- 
seni autem, quaradin luna zodiacum circulum perducat'. — Mensium no- 
mina] Isidorus orig-g. V 33, 3 sqq.: ^ lanuarius mensis a lano dictus, 
cui fuit a gentilibus corisecratus, ucl qida limes et ianua sit anni. unde 
ct bifrons idem lanus pingitur, ut introitus anni ct exitus dcmonstrare- 
tur. Februarius nuncupatur a Februo idest Plutone cui eo mense sa- 
criiicabatur. nam lanuarium diis superis, Februariura diis inferis Ko- 
niani consecrauerunt. ergo februarius a februo id est a Plutone non a 
febre id est aegritudine nominatur. Martius appeUatus propter Martera 
Romanae gentis anctorera uel quod eodera tempore cuncta animantili 
agantnr ad raares et ad concumbendi uoluptatem. idem appellatur et 
mensis nouorum, quia ann^r* initium est Martius. idem et nouum uer, ab 
indiciis scili(;et germinura, quia in eo uiridantibus fructibns nouis trans- 
actorum probatur occasus. Aprilis pro Venere dicitur, quasi Aphrodis; 
Oraece enim *AfpQod^Trj Venus dicitur; uel quia in eo mense omnia ape- 
riuntur in florem quasi aperilis. Maius dictus a Maia matre Mercurii 
ucl a maioribus natu qui erant principes rei publicae. nara bunc mensera 
maioribus, sequenteni uero minoribus Romani consecrauerunt; unde ct lu- 
nius dictus: ante euim populus in centurias scnionim et iuniorum diuisus 
erat# lulius uero et Augustus de nominibus hominum lulii et Angusti Cac 
sarum nuncupati sunt. nam prius Quintilis et Sextilis uocabantur: Quin- 
tilis, quia quintus erat a Martio, quem principera anni testantur esse 
"Komani, Sextilis similiter quia sextus. September nomen habct a nu- 
mero et imbre, quia septimus est a Martio et imbres habet. sic et 
October Nouember atqne December ex numero et imbribus acceperunt 
uocabula, quem numerum decurrentem December finit pro eo quod de- 
narius numerus praecedentcm numerum clandit.'* Augustinus contraFaus- 



* 2 germen plurimum A \\ aperiantur B \\ mercorii ^ || 3 matra 
B^ II matre qiiam deam uocant Isidorus [j lunone qnam sororem 
uel coningem louis fuisse testantur Isidorus^ \\ lunium] iunioribus 
^ II 4 uocare B oni. ^ || 5 cessare B^ cesare B'^ || agustum A et ita 
fere semper augusto jP' || 6 agusto B^ agustto A \\ et otn. ^ || 7 



agustnm A 
nominata B 



noam A^ || a om. B^ \\ ceasare i?^ fj 8 conimotata A^ 
, 9 septimum B^ || similis B^ || 10 octuber B^ octirober 
D II nonenber^nouimberi) || decimber /> j] numero imbrium — u^ris] 
locus corruptus nescio an Isidori neglegentia 



DE ANNO BOMANORVM 165 

mero f imbrium adque ueris acceperunt uocabula. porro lA- 
NVABIVM ex nomine lani uocauerunt, sed specialiter lanua- 
rius appellatur eo quod ianua sit anni adque principium. 
FEBRVARIVM autem a Februis sacris Lupercorum appellaue- 
5runt. itaque apud antiquos Latiuos decem men^ibus cursus 
anni computabatur. sed lanuarium Romanis et Februarium 

tum XVIII 5: *sed et mensibus imposaerunt nomina deorum suorum. 
propter honorem quippe Romuli, qnia eum Martis filinm crediderunt, pri- 
mum mensem Marti dicantes Martium uocauerunt. ct inde Aprilem a 
nuUo dei sui nomine sed a re ipsa qnasi aperilem quod tunc plurimum 
germinis aperiatur in florem. inde tertium mensem Maium quod Maiam 
Mercurii matrem deam colunt. inde quartum lunium a lunone. inde 
ceteros usque ad Dccembrem a numeris nominarunt. scd ex eis Quin- 
tilis atque Sextilis non^inibus hominum qUibus diuinos honores decre- 
uerant appellati sunt lulius et Augustus. nam septimus September et 
ceteri ut dixi usque ad Decembrem numerorum ex ordine pronuntian- 
tur. porro lanuarius a lano appellatus est, Februarius a Febniis sacris 
Lupercorum.' Hieronymus comm. in Zach. II 8 tom. VI p. 852 Vall. : *Ia- 
nuarius eo quod ianua anni sit atque principium dicitur.^ cf. comm. in 
Ezech. VIIII 29 tom. V p. 341 Vall. - Servius georg. I 43 (unde Isidorus 
origg. 1. c. nonnulla exscripsit) : ^Nouum uer ideo ait, quia anni initium men- 
sis est Martius. et sciendum decem tantum menses fuisse apud maiores. 
Martium autem anni principtum habere uoluerunt propter Martem suae 
gentis auctoreni. quod multis iirmatur auctoribus. Nigidius in sphaeraGrae- 
canica nouum aunum aequinoctium uernale nominat. Varro epistolicarum 
quaestionum: Inter niensem Februarium qui tunc esset extremus, et inter 
calendas Martias quae tuuc erant primae. Atta: Aunum nouum uoluerunt 
esse primum menscm Martium. ct alibi: Maiores Martinm prlmum habu- 
erunt. Aprilis uero dictus est quasi terras teporc aperiens , Maius a Maia, 
luuius a lunone: quamquam alii a maioribus et iunioribus hos dnos men-. 
ses uelint nominatos. nam ante populus Romanus in centurias iuniorum 
et seniorum diuisus fuerat. reliqui iam a numoro nominabantur, Quintilis 
kSextilis September October Noucmber December. et hi erant tantuni 
dccem menses. duo ucro proptcr ratiouem signornm anni intercala- 
bantur, qui postea a lano et a Februo nominati sunt. Fcbruus autem 
est Ditis pater cui eo mcn^e sacriticabatur. Quintilis et Sextilis mutati 
sunt postea in honorem lulii Caesaris ct Augusti. unde sunt lulius et 
Augustus. sic Ouidius in fastis.' — Varro L. L. VI 33 sq.: *Mensium 
nomina fere aperta sunt si a Martio ut antiqni constituemnt numeres. 
nam primus a Martc. secundus ut Fuluius scriblt et lunius a Vcnere 
quod ea sit Aphrodite: quoius nomen ego antiquis litteris qnod nusquam 
inueni, magis puto dictum quod uer omnia aperit Aprilem. tertius a 
maioribus Maius , quartus a iunioribus dictus lunius. dehinc quintus 
Quintilis et sic dcinceps usque ad Decembrem a numcro. ad hos qui 
additi prior a principc deo lannarius appellatus; postcrior ut idem di- 

1 atque AS^E || acciperiint AB^D || uocaT)lum A \ ianuario B^ 
ll 2 iam A [| sA B^ et ita fere semper || 3 apellatur B \ atque AB'^ \\ 
4 febroariam A'^ || febrai^s B^ || sacris et ualidis A {| lupercorum id 
(?st a plutone cni eo mense sacrificabantur romani B || apellauermit 
^ II 6 Romanis lanuarinm et Februarium Beckerus: ianuarium ro- 
mani febroarinm A^^E ianuarinm romani dixenmt febroarium Ji^B 
ianuarinm romani addiderunt februarium D 



1 66 PRATVM 

Numa Pompilius addidit adquc ita in XII menses annum 
distinxit. plerique autem adserunttOingum Sabinorum regem ' 
prius annum in menses diuisisse, Idus Kalendasque et inter- 
calarcs dies instituisse. kalendas autem a colendo dictas. 
apud antiqups enim seraper mensium principia colebantur. 5 
IDVS quoque dictae a diebus et monae a nundinis. menses 
autcm omnis apud Latinos cx Kalendis sumunt principitim. 
apud Aegyptios autcm principia mensium ante Kalendas quat- 
tuor uel quinquc siue sex seu septem aut octo dies pronuntian- 
tur, iuxta quod formula subiecta declarat (figura I). dehinc 1« 

ciint scriptores ab diis inferis Febniarius appcHatiis, quod tum februa- 
tur populus, id est lupercis uudis lustratur antiquom oppidum Palatinum 
{^regibus humanis cinctura.' Verrius Flaccus Fast. Praenest. : 'lanuarius 
neque alitcr appellatur in Latio. ' ^Martius ab Latinorum deo Marte 
ap/>e/landi (?). itaque apud Albanos et plerosque populos La^inos 
idem fuit ante conditam Komam.' ' Aprilis saccr Vencri quod ea 
cum Anchisa pai^ens fttit Aeneae regis qui getiuit lulxxm a quo po- 
pulus Romanus ortus e^t. AUi putant ita appeUatum esse quia fru- 
ges flores animaliaque ac maria et terrae aperiuntur.' Cassiodorius 
Var. I 35: *quod ab ipsis quoque mensibus datur intelligi, quando 
ex numero imbrium futurorum competenter nomina susceperunt.' Cen- 
sorini et Macrohi mensium notationes quae hic poterant adnotari in Sup- 
plementis posui. Kalendae Idus Nonae] Isidorus origg. V 33, i2sqq.: 
*Ka1endas autem Nonas et Idus propter festos dies Romani institue- 
runt uel propter ofiicia magistratuum. quidam autem Kalendas a co- 
lendo appellari existimant. apud ueteres enim omnium mensium prin- 
cipia colebantur: sicut et apud Hebraeos. Idus autem plerique La- 
tinorum ab edendo dictas putant: quod ii dies apud neteres epu- 
larum cs.sent. Nonae a nundinis uocatae: nundinae enim sunt publicae 
conuentiones siue mercimonia.' Servius Aen. VIH 654: *Curiam Calab- 
r^m dicit, quam Komulus texerat culmis. ideo antem Calabra quod 
cum incertae essent Kalendae aut Idus a Komulo constitutum est ut ibi 
patres uel populus calarentur, i. e. uocarentur, ut scirent qua die Ka- 
lcudae essent uel etiam Idus. a rege sacrificulo idem fiebat ut, quoniam 
adhuc fasti non erant, ludorum et sacrificiorura praenoscerent dies.' — 
Varro L. L. VI 27 sq.: *Pi^mi dies mensiuni nominnti Calendae ab eo 



l nfima BDE || pampilms AE^ |1 addedit B^ \ atque B"^ |1 itaque 



in B om. A \ mensibus ^ |1 2 distincxerunt B \ asserunt AB^^D 
cingum ABDE Cincium scriptorcm laiere suspicor Ancum Arevalus 
^awSancum.^' Beckerus || sauinorum B^ || 3 diuidisset B^ j| etcatq: 
adque & B^ tcaiq; & B'^ Kalendas et A^ || 4 kle B || autem om. A^ 
II H om. B II colendos B^ colende A || dictae B 5 aput A || men- 
suum B^ II nomina principia B^A^ || 6 dicti AB^ dibus D diebus 
uel ab idulio Arevalus (edulio al!) || nonas A non as^nondines dines 
B^ \\ 7 ex] a ^ 1] Kalendas ^ || 8 mensuum B^ || 9 quattuor uel quin- 
que siue sex seu septem aut octo dies al, quattuor aut quinque AB^ 
Arevalus, Beckerus \\ des B^ \\ lOinsta B \\ formola AB^ 



DE ANNO ROMANORVM 167 

reuerteris ad IIII Kalendas Septembris talique ratione con- 
plentur dies CCCLX mensium Acgyptiorum. V dics super- 
sunt quos ixayofjievovg uel intercalares uocauerunt, de qui- 
bus superius memoratum est. 



quod his diebus calantur eius mensis Nonae a pontificibuB quiutanae 
an septimanae sint futurae in Capitolio in curia Calabra sic: Dies te 
quinque calo luno Couella; Septem dies te calo luno Couella. Nonae 
appellatae aut quod ante diem nonum Idus sempcr aut quod ut nouiis 
annus calendae lanuariae ab nouo sole appcUatae, nouus roensis ab 
noua luna Nonis. eodem die in urbem ab agris ad regem conueniebat 
popnlns. harum rerum uestigia in sacris Nonalibns in#ftrce, quod tunc 
ferias primas menstmas quae futurae sint eo menSe rex edicit populo. 
Idus ab eo quod Tusci Itus ucl potius quod Sabini Idus dicunt. Ver- 
rius Flaccus Fast. Praen. 1 lan. (cf. Mommsen. chronol. Rom. p. 17 n. F3) : 
*Hae ct ceier&e calendae appellantur quia pjimns is dies est, quos 
pontifex minor ({notibet mense ad nonas ^mgulas catat in Capitolio 
in curia cala^a.* Paulus p. 225: 'procalare prouocare ox Graeco xa- 
Xitv id est uoco. unde Kalendae calumnia calones et caculae et cala- 
tores.' Eestus p. 173: *Nona8 quidam a noua luna, quod in eas con- 
curreret principium Lunae : alii quod semper ante diem Iduuui nonum es- 
sent, scribique ideo debere primam appellationis eius syllabam adiecta 
u littera.* Macrohiana quae huc pertinent^ vide in SuppfementiM. — An- 
nus Aeffvptiorum] Geminus isat^og^. VI p. 33 b. c. d. : IDtccv ovv %al ot 
iviavzol dnQifidig aycovttti %ad'^ rjhoVy xal ot fifjvsg xal at i^n^gai %atd 
afX^^VTjv^ tots vo^^^ovOLV ot^EXXrjvsg itatd td ndtgia d^vsiv. tovto di iatt 
natd tovg avtovg naiQOvg tov iviavtov tdg avtdg ^vaiag toig d^soCg 
avvtsXsLad^ai. ot fisv ydq Alyvntioi trjv /vavr/aj' didXritffiv %ai ngo- 
9saiv iavi^^aaL toig ^EXXrjaiv. ovts ydg tovg iviavtoiyg dyovai yiad'' 
tjXlov^ ovtstotfg (iiqvag xal tdg jjfiSQag %atd t-qv asXijvrjv, dXX' I8ia 
tivi vTcoatdasL %sxQr}fisvoL slaC' fiovXovtaL ydg tdg ^vaiag totg d^soCg 
(irj %atd tov avtov %aLQ6v tov ivLavtov yCvsad^aL dXXd S^d naamv 
t(5v tov iviavtov (ogcSv dLsXd^siv xal yCvsad^aL trjv ^SQLvrjv sootrjv %ai 
rtifiSQLvriv %ai (pd^LvoncDQLv^v xal iaQLvnv' fiyovaL ydQ tov IvLavtbv 
rjfiSQmv tQLa%oaCcov sjljpiovta nsvts. dcoos%a ydg iirjvag dyovaL tQLU- 

%opdirjfiSQOvgy %ai nivts rjftSQag indyovaL. to d% y ov% indyovaL did 

o 

trjv nQOSLQTjfisvrjv altCav^ Tva avtoCg dvanodCScovtaL at soQtaC. %. t. X. 
Censorinns de die natali XVIIl 10: *Nam eorum (Aecpjptioruni) annus ciui- 
lis solos habet dies CCCLXV sine ullo intercalari: itaque quadriennium 
apud eos uno circiter die minus est quam naturale quadriennium. * Macro- 
bius sat. I J5, 1: *Tunc Horus, Dies quidem hic, inquit, interCalaris 
antequam quiutus annus incipiat inserendus cum Aegypti matris artium 
ratione consentit: sed nihil in illonim mcnsihus explicandis uidetur opero- 
sum, quos tricenum dierum omnes habeut: eoque explicitis duodecim 
mensibus id est trecentis sexaginta diebus exactis tunc inter Augustum 
atque Septembrem reliquos quinque dies anno suo reddunt, annectentes 
quarto quoque anno exacto^intercalarem qui ex quadrantibus confit.' 



I reuerfe B^ || quarto B^ qiiartu ^^ [] septombrium A || com 



plentur B \\ 2 diebus B \\ CCCLXXII A T Beckcrus \ 
II 3 epagomenas A epag no mina B^ epac o ttnenas B'^ 
siae additos B intercalares sine addititios Arevalus 



mcnsnum B^ 
intercalaics 



168 PRATVM 

I 19 Annum uertentcm Romae Licinius quidem Macer et 

postea Fenc8tella statim ab initio duodecim mensum fuisso 
scripserunt: sed magis lunio Gracchano et Fuluio et Var- 
roni et Suetonio aliisque credendum, qui decem mensum pu- 
tauerunt fuisse, ut tunc Albanis erat unde orti Romani. 

120* lanuarius cum Decembri in horarum mensura concor- 

119 Ceneorinus de die nataliXX2: *Annam uertentem^e. q. s. 
-^ Plutarchus Numa 18: IlolXoi Si bCclv, o^ xttl nQogted^nyai tovtovq 
vno Nofid tovg (irjvag li^fovai tov te 'lccvovdcQiov %al tov VB^QOvdqiov^ 
H, <*Vz'7S ^^ XQnad^ai ^^^xa ytovov slg tov Iviavtov^ (og iviOL ttov ^cf^- 
fidQoav tQial na^oov 'EXli^vtov 'AQxddsg (ilv tiaaaQOiv^ f£ d\ 'JnaQva- 
vsg, Alyvntioigol (Lriviatog ijv 6 iviavtog, slta tstQafi,7jvogy mg tpaai. 
Gellius III 1(5, 16: *Id cum ego ad complures grammaticos attu- 
lissem, parthn eoruni disputabant, Homeri quoque aetate sicuti Romuli 
nnnum fuisse non duodecim mensium sed decem.' Servius georg. I 43: 
*et sciendum decem tantnm men^es fnisse apud maiores.' Macrobius sat. 
I 12, 3 : ^Anni certus modus apud solos semper Aegyptios fuit. aliarum 
gentium dispari numefo pari errore nutabat: et ut contentus sim refe- 
rendo paucarum morem regionum, Arcades annum suum tribUs mensibus 
explicabant Acamanes sex Graeci reliqui trecentis quinquaginta quat- 
tuor diebus annum proprium conputabant. non igitur mirum in hac 
uarietate Romanos quqque olim auctore Romulo annum suum decem 
babuisse mensibus ordinatum.' Solinus polyh. I p. 3: (Annus) ^apud 
Aegyptios quattuor mensibus terminabatur, apud Arcadas tribus apud 
Acamanas scx in Italia apud Lauinios tredecim, quorum annus trecen- 
tis septuaginta et qnattuor diebus ferebatur. Romani initio annum de- 
cem meusibus computauerunt.' Poleraius Silvius p. 241 ed. Momms. : 
'Annus primum decem monsium fuit qui trecentos et quattupr dies ha- 
bebat; licet ut auctores plurimi prodiderunt apud Aegyptios quattuor 
apud Arcades tribus apud Acarnanes sex mensibus computatus fuisse 
referatur.' 

120* Isidorus de natura remm V: *I)e concordia mensium. la- 
nuarius' e. q. s. Pallad^is II 23 (cf. XIII 7): *Hic (lanumius) mensis in 
horamm spatio cum Decembri mense conuenit, ^arum sic mensura col- 
ligitur: 

hora I et XI pedes XXVUII 

hora II et X pedes XVIIU 

hora III et VIIII pedes XV 

hora IIII et VIII pedes XII 

hora V et VII pedes X 

hora VI pedes VIIIl.' 

III 34 fcf. XII 23): *Hic (Fehruariiis) mensis in horarum men.sura cum 
Nouembri mense concordat, quas hac numeri ratione colligimus: 

hora I et XI pedes XXVII 

hora II et X pedes XVII 

hora III et VIIII pedes XIII 

bora IIII et VIII pedes X 

hora V et VII pedes VIII 

hora VI pedcs VII.' 

IIII 16 (cf. XI 23): ^ W\c (Martius) m^n^iR ad deprehendendas horas con- 
sentit Octobri: 



3 Graccho ♦ ♦ ♦ -r Darmsladiensis graccho Vaticanus s. A', 
GorlicensiSy Leidensis || 6 decemb A decembrio B || orarum AB^ 



DE ANNO ROMANORVM 169 

■ 

dat. Februarius cum Noucmbri »patium aequale consummat. 
Martius consentit Octobri. Aprilis aequat Septembrem. Maius 
respondet Augusto. lunius compar est lulio. 

ANNVS est circuitus solis ac reditus per duodecim men- 121 ^ 

5 808. annum autem quaei anum dici quidam putant id est 

circulum^ unde et anuli dicti snnt, diminutiue. principium 

au^em anni alii a bruma putant ut populu8 Romanus alii ab 

Bolstitio ^ut Graeci alii ab autumpno ut Aegyptii. annum 

hora I et XI pedes XXV 

hora II et X pedes XV 

hora III et VIIII pedes XI 

hora IIII et VIII pedes VIII 

hora V et VII pedes VI 

hora.VI pedes V.' 

V 9 (cf. X 19): *Huiu8 (Aprids) mensis horae horis menBis Septembris 
aequantur hoc genere: 

hora I et XI pedes XXIIII 

hora II et^ X pedes XIllI 

hora III et \mi pedes X 

hora IIIl et VIU pedes VII 

hora V et VII pedes V 

hora VI pedes IIII.' 

VI r8'(cf. VIIII 19): *In horarum mensuris Maius respondet Augusto: 

hora I et XI pedes XXIII 

hora II et X pedes XIII 

hora III et VIIII pedes VIIII 

hora UU et VIII pedes VI 

hora V et VII pedes IIII 

liora VI pedes III.* 

VII 13 (cf. VIII 10) : lunius ac lulius horarum sibi aequa spatia ooniule- 
runt : 

hora I et XI pedes XXII 

hora II et X pedes XII 

hora III et VIIII pedes VIII 

hora IIII et VIU pedes V 

hora V et VII pedes III 

hora VI pedes II.* 

121* Isidorus de natura rerum VI: *De annis. Annus est cir- 
cuitus ... menses. cuius quidem nomen figurate sig^ificat omne tem- 
pns uitae huiuSf sicut per Esaiam dicitur: Praedicare annum domini 
acceptabilem; quoniam non ille quo dominus praedicauit solus fuit im:- 
eeptabilis, sed et totum hoc tempns, iuxta quod ait apostolus: £cce 
nunc tempus acceptabile. finem denique huius anni diem iudicii ad- 
iunxit dicens: Praedic^e annum domini et retributionis. annum au- 
tem quasi ... Romanns, alii ab aequinoctio nemo ut Hebraei/ alii 

1 nou A nonembrio B || consumat^i? Ij 2 octubrio AB l| septem- 
brio AB II mans B^ || 3 respodit A respondit B^ || anpar B^ |) 4 est om, 
A II bac B^ !! redditus B \\ XII B \\ 5 anulum ^ || dici ♦ ♦ J? jl 6 et 
om. B^ II 7 ab roroa A^B^ || populus Romanus scripsi: populi Ro- 

mani Isidori libri || a ^ || 8 solistitio A sotitio B in ras. [j autumno B 



170 



PRATVM 



autcm sapientes partira ciuilem partira naturalem partim 
magnura csse dixerunt. civiLis annvs cst qui in huius astri 
rccursu pcr menses XII terminatur. annvs natvralis est 
♦♦♦ cum se soli luna supponit ut inter orbem solis et oculos 
nostros niedia facta tenebras totius orbis <jfficiatj quod di-s 
citur cclipsis, cuius ratio diutius obscura fuit sed a Milesio 
quod.im pliilosopho exposita est. annvs magnvs dicitur quando 
omnia sidcra ccrtis teniporibus numerisque conplctis ad suum 

ab solstitio ... dixerunt. Solstitialis annus est cum sol expleto per 
omnia signa circuitu in id unde principium cursus sui sumpsit rccurrit 
(ex Ambros. he.vaem. 11 II 5, 24)\ ipse est solaris annus uel ciuilis, qui 
dicbus CCCLXV peraji^itur. Annus lunaris idem et communis cst, id 
est qui per XII menKcs lunares dccurrit id est diebus CCCLIIII. An- 
nus eral>o1ismus est qui lurtas XIII et dies CCCLXXXIII habere mons- 
tratur, in quo anuo longins dies paschae protenditur. Annus bisextus 
est in quo unius diei per quadrienuium ex quadrantis ratione summa 
collijifitur. Annus iubifaeus est remissionis, qui septenis annorum heb- 
domadibus id est XLVIIIl annis texitur, in quo iuxta legem clangeban- 
tur tubae et ad omnes reuertebatur antiqua possessio. Olympias ... 
lustrabatur. Indictiones Romani inucnerunt, quae per sing^ulos annos 
usque ad quiutum decimum ueuientos rursus ad primi anni principium 
reuoluuntur. Aera quoque Caesaris Augusti tempore posita est, dicta 
autera aera, ex quo omnis orbis aes reddere professus est rei publicae. 
aera a die Kalendarum lanuariarum adcrescit. Bisextus autem a sexto 
Nonas Martias usque ad diem pridie Kaleudarum lanuariarum in iunae 
cursu adponitur. Annus autem Aegyptiorum sine bisexto initium habet 
quarto Kalendarum 8cptembrium, cum bisexto autem a tertio Kalenda- 
rum supra scriptarum.' cf. Isidorus oripg". V 36 sq. VI 17. — Macrobius 
comm. 10, 83: *Nam per septenos octies solis anfrnctus reditusque 
quin(|uaginta et sex significat anuos, anfractum solis et reditum annum 
uocans: anfractum propter zodiaci ambitum, reditnm quia eadem signa 
per annos singulos certa lege metitur. * Isidorus origg. V 36, 1: 'An- 
nus est soHs anfractus, cum peractis trecentis LXV diebus ad eadem 
siderum loca redit.' — Varro L. L. VI 8: *AItcr raotus est solis aliter 

ac caeli quod mouetur a bruma ad solstitium tempus a bruma 

ad brumam dum sol redit uocatur annus, quod ut parui eirculi anuli 
sic magui dicebantur circites ani, unde annus.* Servius Aen. I 269: 
^Annus autem dictus quasi aimuus id est annulus quod in se redeat.' 
Servius Aen. V 46: 'quia menses in se currunt et annum faciunt, nnde 
ct annuIuB quasi et annuus. ^ Isidorus origg. V 36, 1 sqq. : 'annus au- 
tem dictus quia mensibus in se recurrentibus uoluitur. unde et annulus 
dicitur quasi annuus id est circulus, quod in se redeat. Virgilius: At- 
que in se sua per uestigia uoluitur aunus. sic enim apud Aegyptios 
indicabatur ante inuentas litteras picto dracone ^audam suam mordente, 
quia in se recurrit. alii annum dicimt oino tov dvaviova^ai id est ab 
innouatione: renouatur enim seraper.' cf. Servius Aeu. V 85 Lydus de 
meus. III 3. Macrobius sat. I 14, 5: 'Ilinc et Ateius Capito annnra a 



I sapientes inundi Isidorus || parteni B^ bis j| 2 uiiius A^ || 4 ut 
B II se om, A \\ subpoponit A^ || et om. B^ || 6 eclypsis B \\ 
lesiam A^ melesia A'^ milesium B*^ [| 7 quo Arevalus \\ 8 sydera 



cum 

|| mel 

B II completis A 



DE ANNO ROMANORVM 171 

locam uel ordinem reuertuntur. ♦♦♦ quem annum antiqui undeui- 
eensimo anno finiri uel adimpleri dixerunt. OLYMPIAS uero apud 
GraecoB f annus quartus^ ab Olympio agone qui uenit trans- 
^ctis IIII annis; in quibus finem sortitur agonis tempus 
5propter f quadriennii cursum solis et propter quod singulisan- 
nis t trium horarum consumptione in quadriennium dies unus 

circuitu temporis putat dictum, quia ueteres an pro circum ponere con- 
suerunt, ut Cato in originibus: Arator an terminum, id est eircum ter- 
minam, et ambire dicitur pro circumire.' — Censorinus XXI 13: ^Aliis a 
nouo sole id est a bruma, aliis ab aestiuo solstitio, plerisque ab ae- 
quinoctio uerno, partim ab antumnali aequinoctio, quibusdam ab ortu 
uergiliarum, nonnuUis sb earum occasu, multis a canis exortu incipere 
annns naturalis uidetur. ^ — De eis quae apud Isidorum secuntur 
in Quaestionibus disputavi. — Censorinus XVIII 8: *praeterea sunt 
anni ma^i complures nt Metonicus, qucm Meton Atheniensis ez annis 
nudeniginti constituit eoque enneadecaeteris appellatur.' — Cicero de 
natura deorum II 20: ^Quorum ex disparibus motionibus magnum au- 
num mathematici nominauerunt , qui tum efficitur, cum solis et Innae 
et quinque errantium ad eandem inter se comparationem eonfectis omnium 
spatiis est facta conuersio, quae quam longa sit, magna quaestio e8t\ 
Censorinns XVIII II: *£st praeterea annus quem Aristoteles maximum 
potius quam magnum appellat, quem solis et lunae uagatumque quin- 
que stellamm orbes conficiunt, cum ad idem signum ubi quondam simnl 
fuerunt una referuntur; ouius anni hiemps summa est cataclysmos, quam 
nostri diluuionem uocant, aestas autem ecpyrosis, quod est mundi incen- 
dium. hunc Aristarchus putauitesse annorum ucrtcntinm IIccccLxxxiili, 
Aretes Dyrrhachinus VbLii^ Heraclitus et Linus Xdccc, Dion Xdccclxiiii, 
Orphens CXX, Cassandrus tricies sexies centum milium: alii uero in- 
finitum esse nec umquam in se reuerti existimamnt.' Servius Aen. 
I 269: *Tria sunt genera annommf aut enim lunaris annus est XXX 
dieram, ant solstitialis XII mensium aut secundum TuIIium magnus 
qui tenet XII millia quingentos LIIII annos, ut in Hortensio: £t 
homm annomm quos in fastis habemus, magnus XII millia quingen- 
tos LIIII amplectitur.* Servius Aen. III 284: ^Antiqui tempora sideri- 
btts computabant et dixemnt primo lunarem annum triginta annorum. 
unde inuenitnr in aliquibus uita nongentomm annorum scilicet lunarium. 
postea solstitialis annus repertus est qui XII continet menses. mox 
maiore cura magnum annum esse noluerunt, omnibus planetis in eun- 
dem recurrentibns locnm et hic sit ut supradiximus secundum Ci- 
ceronis Hortensium post annos XII millia noningentos quinquaginta 
qnattuor, solstitiales scilicet.' Plinius N. H. X 5: *Cnm huius alitis 
(Phoenicis) uita magni conuersionem anni fieri prodit idem Mamilius, 
iterumque significationes tempestatum et siderum easdem reuerti, hoc 



1 autiqui magnum uocauerunt B^ (nisi quod J? uocauerun) 
unde de XX B undeuicesimo Valent. et Malacilan. Qriali uicesimo 
Ovel, Goth. Griali sexcentesimo Grialius \\ 2 annos B^ annis B'^ \\ 
fiYiire AB^ \\ adimplere AB^ \ *olpias B^ olipias^^ || uero] enim est 
B If aput ^ (I 3 annos B^ \\ Olimpia A^B^ olimpi B'^ || 4 annis IIII B 
II in cuins B || fine B"^ |[ sortiatur B^ || 5 qua^/rienni B'\[ et om. A\\^ 
trium] immo sex |[ orarum A || consumtione B [| quatrienni B^ quad- 
riennio B^ 



172 PRATVM 

conpleatur. hoc tempore raittebantur circum ciuitates adrao- 
nituri ut non solum undique sed etiam ab omni genere omni- 
que aetate et sexu conueniretur.. lvstrvm quinquennii tem- 
pus apud Roroanos^ dictum autem quia census per quinquen- 
niura in re publica agebatur, deinde post peractum censums 
sacrificio facto urbs Roma lustrabatur. 



autem circa meridiem incipere quo die signum arietis sol intrauerit et 
fuisse eius conuersionis annum prodente se P. Licinio Cn. Comelio 
consulibus ducentesimum quintnm decumum. * Macrobius comro. II 11, 
H sqq. : ^Annus uero qui mundanus uocatiir qui uere uertens est, quia 
conuersione plenae uniuersitatis efficitUFf largissfmis seculis explioatur: 
cnius ratio talis est. stellae omnes et sidera quae infixa caelo uiden- 
tur, quorum proprium motum numquam uisuA humanus sentire uel de- 
prehendere potest, mouentur tamen et praeter caeli uolubilitatem qua 
semper trahuntur suo quoque accessu tam sero promouentur ut nullins 
hominutn uita tam longa sir, qnae obseruatione continua factam de loco 
permutationem, in quo eas primum niderat, deprehendat. mundani ergo 
anni finis est, cum stellae omnes omniaque sidera quae dnlavijg habet 
a certo loco ad eundem locum ita remeauerint, ut ne una quidem caeli 
stella in alio loco sit quam in quo fuit, cum omnes aliae ex eo loco 
motae snnt ad quem reuersae anno suo finem dederunt: ita ut lumina 
quoque cum erraticis quinque in isdem locis et partibus sint in quibus 
incipiente mundano anno fuerunt. hoc autem ut physici uolunt post 
annorum quindecim millia peracta contingit.' — Ccnsorinus XVIII 3 sq. : 
^Postea cognito enrore hoc tempus duplicarunt et tetraeterida fecemnt. 
sed et eam quod quinto quoque anno redibat pentaeterida nominabant. 
qui annus magnus ex quadriennio commodior uisus est • » solis annum 
constare ex diebus CCCLXV et diei parte circiter quarta, quae unum 
in quadriennium diem conficeret. quare agon et in Elide loui Olympio 
et Roroae Capitolino quinte quoque anno redeunte celebratur.' 12sqq. : 
*Sed horum omnium pentaeteridas maxime notandis temporibus Graeci 
obseruant id est quatemum annorum circuitus quas uocant olympiadas 
... idem tempus anni magni Romanis fuit quod lustmm adpellabant, 
ita quidem a Seruio Tullio institutum ut quinto quoque anno censu ci- 
uium habito lustmm conderetur. sed non ita a p<»6teris sematnm. nam 
cum inter primum a Semio rege conditum lustrum et id quod ab impe- 
ratore Vespasiano V ' et T. Caesare III Coss. factum* est anni inter- 
fuerint paulo minus DCL, lustra tamen per ea tempora non plura quam 
LXX-V snnt facta et postea plane fieri desierunt. mrsus taraen annus 
idem magnus per Capitolinos agonas coeptus est diligentius seruari, quo- 
rum agonum primus a Domitiano institutus fuit duodecimo eius et Ser. 
Coraelii Dolabellae consulatu.* — Varro L. L. VI 11: ^Lustrum nomi- 
natum tempus quinquennale a luendo, id est soluendo ; quod quinto quo- 
que anno uectigalia et ultro tributa per censores persoluebantur. Sec- 
lum spatium annorum centum uocarunt dictum a sene quod longissimum 
spatium senescendornm hominum id putarant. Aeuom ab aetate omnium 



e*» 



I compleatur B || oc B^ \\ mittebant AB \\ admonitor B \\ 2 nol 
^ II 3 LVSTRVM lustrum B \\ lustrum est A || quinquenni B^ \\ tem- 
pus est 5 I 4 autem lustrum ^^ || quiaa B^ \\ 5 republica jP^ || 6 & 
sacrificio B \\ inlnstrabatur A 



D£ ANNO ROHANORVH 173 

TEMPORA ^ niota Bideram sunt dicta. anni quattuor tem- 122^ 
pora adscribuntur: hiemis ueris aestatis adque autumpni. 
VER constat ex humore' et igni; AE8TA8 ex igni et siccitate^ 

annonim; hinc aemternnm quod factum est aeternum;'. qnod Graeci 
ttlmvcc id ait Chrysippns esse asl ov, ab eo Plantns: 

non omnis aetas ad perdiscendnm est satis, 
hinc poetac Aetema templa caeli/ , 

122* Isidorufr de natnra rerum VII t *De temporibns. Sic ait Am- 
brosiufi : Tempora sunt uices mutationum, in qnibns sol certa cnrsns sni 
dimensione anni orbem in confusa uarietate distinguit. tempora au- 
tem a motu siderum sunt dicta, unde et deus cum haec mstituerit 
dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, id est in 
aliquo mutabili motu, cuius aliud prins aliud posterius praeterit eo quod 
simnl esse non possint. tempus iuxta Hebraeos integ^er annus est se- 
cnndum illud in Daniele: Tempus et tempora et dimidium temporiB, 
per tempns annum sig^ificans, per tempora duos et per dimidium 
menses sex. iuxta Latinos autem unius anni quattuor tempora ad- 
scribuntnr: hiemis^ieris aestatis adque autumpni. Hiemps 
est cum sol meridianis partibus inmoratnr; tunc enim sol longius abest ter- 
raque rigescit g^elu adque stringitur et prolixiora sunt spatia noctis qnam 
diei. hinc causa oritur ut hibernis flatibus nimia uis niuinm pluuiammque 
fundatur. ,Ver est cum sol ex meridianis decedens partibus super terram 
redit et noetis ac diei exaequat tempora et temperiem aeris reducit adque 
fouens omnia repetendos cogit in partus, nt terra germinet ac resoluta < 

sulcis semina reuiuiscant adque omnium generam quae in terris uel 
aquis sunt annnis fetibus ftuccessio propagetur. Aestas est cum sol in 
septentrionem se subrigit et spatia diuma producit, noctes uero coartat 
et astringit. itaque quo magis sol nsu adsiduo aeri huic copulatur adque 
miscetur, eo amplius aerem ipsum naporat et humore exsiccato fatiscit 
in puluerem et adolescere facit semina et tamquam sucos uiridis ma- 
turescere cogit poma siluarum. tunc quia sol aestiuis flagrat ardoribus, 
minores umbras facit in meridiano quoniam ex alto hunc inluminat lo- 
cnm. ^Autumpnus est, dum rursus sol a summo caclr descendens infrin- 
git aestuum magnitudinem ct paulisper relaxato ac deposito calore 
praestat temperiem sequenti tempestate nentomm et turbine procella- 
mm et ui fufminum tonitmumque sonantium. Quoniam certis distinc- 
tionibus nicissitudines tempomm iuxta priomm definitiones praestrinxi- 
mus, nonc qualiter eadem tempora natnralibus circulis sibi inuicem con- 
Hgantur expediamus. uer quippe constat ... dies CCCLXV. haec 
itaque secundum natnralem differentiam. cetemm iuxta allegoviam 
hiemps temporalis intellegitur tribulatio, quando tempejstates et tnrbines 
saeculi incumbunt. aestas est fidei persecutio, quando doctrina perfi- 
diae ariditate siccatur. uer autem nouitas est fidei slue pax, quando 
post hiemis tribulationem tranqnillitas ecclesiae redditur, quando men- 
sis nonomm id est pascha agni celebratur, quando terra floribus id^ est 
ecclesia sanctomm coetibus decoratur. annns itaqne ambitu solis et 
mensinm explicatur. tempora mutationum uicibus enolnuntur. mensis 
lunae incremento senioque conficitur. hebdomada septenario dierum nn- 
mero terminatur. dies et nox recursantinm himinum ac tenebramm 
alterais uicibns reparantnr. hora motibns quibusdam et momentis exple- 

I modu B^ II dicta om. B || HIl ^ || 2 asscribuntnr B'^ || naeris 
A nerni B || atqne B'^ (1 autumni ^^ autnmnum B^ 
A II igne B || ex igni om. B^ \\ igne j^^ || ot] ex /?' 
ditate B^ 



3 uaer A \\ nmore 
I siccitate et cale- 



174 PRATVM 

AVTVMPNVS ex siccitate et frigore, hiemps ex frigore et hu- 
more. unde etiam sunt tempora a communionis temperamento 
dicta: cuius communionis haec est figura (figura II), quo- 
rum temporum hAec sunt principia: uer exoritur octauo Kal. 



tur/ cf. epist.TheophiHAIexandrini episc. ablUeronymo versa Ip. 621Vall. 
— AmbrosiuB hexaem. IIII 5, 21: 'Tempora autem quae suut nisi rau- 
tationum uices, hiems uer aestas atque autumnusV in istis igitur tem- 
poribus aut uelocior cst transitus solis aut tardior. alia cnim praestrin- 
git radiis suis alia inflammat caloribus^ itaque cum sol meridianis 
partibus immoratur hiems nobis est. nam cum sol lougius abest, terra 
rigescit gelu, stringitur frigore et plurima noctis umbra terras operit, 
nt multo prolixiora sint noctis spatia quam . diei. hinc oritur causa ut 
hibernis flatibns nimia uis niuium pluuiarumque fundatur, cum uero 
ex meridianis decedens partibus supra terram redit, noctis ac diei ex- 
aequat tempora; et quo magis moras suis adiungit cursibus, eo paula- 
tim temperiem aeris huius reducit et reuocat ifuraram clementiam, quae 
fouens omnia repetendos cogit in partus, ut terra germin«t ac resoluta 
sulcis semina reuiuiscaut, uirescant arbores, ad per})ctuitatem quoque 
conseruandi generis eorum quae ncl in terris sunt uel aquis gaudent 
annnis fetibus successio propagetur. ast ubi ad aestiuas conuersiones 
in septemtrionem se subrigit, spatia diuma producit, noctes uero arc- 
tat et adstringit. itaque quo magis usn assiduo aeri hnic copulatur 
atque miscetur, eo amplius et ipsum aercm uaporat et terrarum exsic- 
cat humorem, adolescere facit semina et tamquam in succos uiriles ma- 
turescere poma siluarum. tunc quia flagrantior est, minores umbras 
facit in meridiano, quoniam ex alto hunc inluminat locum.* 23: 'Exemp- 
lum ergo possumus accipere; quia hiemales dies breues sed umbras 
maiores habent: aestiui dies maiores sed umbras minores habent. medio 
quoque die minor umbra quam ucl in principio est diei uel fine: et hoc 
apud nos in parte occidentis. postea nos autumnns excipiens infringit 
quidem aestuum magnitudiuem : sed paulisper relaxato ac deposito ca- 
lore per temperiem medii moderaminis sine fraude nos atque uUa noxa 
flatibus tradit hiemalibus. ' ex Basili hex. pag. 57 c. d. o. 58 a. b. Isidorus 
origg. V 35: ^Tempora anni quattuor sunt: uer aestas autumnus et hiems. 
dicta sunt tempora a communionis temperamento, qnod inuicem se humore 
siccitate calore et frigore tempercnt. naec et curricula dicuntur quia non 
stant sed curmnt. constat autem post factum mundum ex qualitate cursus 
8oli| tempora in ternos menses fuisse diuisa. quorum temporum discretio- 
nem talem ueteres faciunt^ ut primo mense uer nouum dicatur, secundo ad- 
ultum, tertio praeceps. sic ct aestas in suis tribus mensibus noua ad- 
ulta et praoceps. item hiems noua.adulta et praeceps siue extrema.' 
unde et illud: ^Kxtremae sub casum hiemis (e Serv, georg. I 43), uer 
autem dictum quod uiret. tunc cnim post hiemem uestitur tellus herbis 
ct in florem cuncta mmpuntur. aestas dicta ab aestu id est calore et 
aestas quasi usta id est exusta et arida. nam calor aridus est. au- 
tumnus autem a tempestate uocatuSf quando et folia arborum cadunt 
et omnia maturescunt. hicmem uero ratio hemisphaerii nuucupauit quia 



1 antumnus B (| citate B^ sicitate B'^ \\ fulgure B^ |{ hiemis B 
II fulgure B^ \\ 2 temperamenta ♦ B^ temperamenta ^ (| 3 de qvat- 
TVOR TEMPOR -4 [| 4 sunt tcmporum haec B \\ uernus AB \\ exore- 
tur B^ II cxoritur ab ^^ || octabo ^ VIII ^ 



DE ANNO ROMANOR^M 175 

Martias permanens diebus XCI. aestas incipit nono Ka). 
lanias, permanet diebus XCI. autumnus sumit prineipium 
X Kal. Septembris; diebus XCIII. hiemps inchoat VIII 

tanc breniore sol uoluitur circulo. unde et hoc tempus bruma dicitur 
quasi PQCCxvg id est breuis uel a cibo quod maior sit tunc uescendl ap- 
petitus. edacitas eniro Graeci ^QmpLa appcUatur, unde et brumatici di- 
cuntur quibus fastidium est cibonim. hibemus autem inter hieraem ct 
uernum est quasi hieuernus qui plcrumque a parte totam hiemem signi- 
ficat. haec tempora singulis ctiam cocli partibus asoribuntur. uer quippe 
orienti datur quia tuuc ex terris omnia oriuntur; aestas uero meridiana, 
eo quod pars eius caloro flagrantior sit; hiems septemtrioni eo quod 
frigoribus et perpetuo gelu torpet; autumnus occiduo proptcr quod gra- 
ues morbos habet, unde et tunc omnia folia arborum detiuunt. ut au- 
tumnus abundet morbiSf facit hoc confinium frigoris et caloris et coni- 
pugnantia inter se contrariorum aerum.^ — Varro L. b. VI 3: 'Tempus 
esse dlcunt interuaUum mundi motus. id diuisum in parteis aUquot 
maxume ab soUs et Innae cursu; itaque ab eorum tenore temperato 
tempns dictum, unde tempestiua: et a motu eorum qui toto caelo con- 
innctuSf mnndus.' 9: 'Huius temporis (anni) ^Arfi prima hiems quod tam 
multi imbres; hinc hibernacula, hibernum; tempus secundum uer quod tum 
uiuere incipiunt uirgulta ac uertere se tempus anni; nisi quod lones di- 
cnnt fjQ ner. tertium ab aestu aestas; hinc aestiuum; nisi forte a 
Graeco cct^sad^ai, quartum autumnus « » # / Plinius N. H. II 105: 
*Qui8 enim aestates et hiemes quaeque in temporibus annua uice in- 
telleguntur siderum motu fieri dubitet? ut solis ergo natura temperando 
intellegitur anno^ e. q. s. — Macrobius sat. VII 5, 20: * Ver calidum fecit 
(deus) ct humectum, sicca est aestas et calida, auctumnus siccus et frigi- 
dus, hiems humida pariter et frigida est.' — Plinius II 122 sqq. : ^Ver ergo 
aperit nauigantibus maria, cuius in pnncipio fauonii hibemnm molliunt 
caelnm sole aquari XXV optinentc partem. is dies sextus Februarias ante 
idus. conpetit ferme et hoc omnibus quos deiudc ponamper singulas inter- 
calationes uno die anticipantibus rnrsnsque Instro sequenti ordinem ser- 
uantibus. faiiOnium quidam a. d. VIII. Kalendas Martii chelidonian 
uocant ab hirandinis uisu, nonnuUi uero omitliian uno et LXX die post 
bramam ab aduentu auium, fiantem per dies nouem ... dat acstateni 
exortns uergiliaram in totidem partibus tauri sex diebus ante Mai idus 

post eos (Eiesias ventos) rursus austri frcquentes usque ad sidus 

arcturi qnod exoritur undecim diebus ante aequinoctium autumni. cum 

hoc corns incipit. corus autumnat post id aequinoctinm diebus fere 

qnattuor et quadraginta nergiliarum occasus hieraem inchoat, quodtem- 
pns in III. idns Nouembris incidere consueuit.^ Plinius N. H. XVIII 218: 
^Omnis autem ratio- obseruata est tribus modis, exortu siderura occasu- 
que et ipsoram temporam cardinibus.' 220 sqq.: ^Cardo tempornm qua- 
dripertita anni distinctione constat per incrementa lucis. augetur haec 
a brama et aequatur noctibns nerno aequinoctio diebus XC horis tribus. 
dein superat noctis ad solstitium diebus XCIIII horis duodeeim, * * us- 
que ad aeqninoctium autnmni, et tum aequata die procedit cx eo ad 
bramam diebns LXXXVIII horis tribus. horae nnnc in omni accessione 
aequinoctiales , non cuinscnmque diei significantur omnesqne eae diife- 
rentiae fiunt in octauis partibus signorum, brama capric<frni a. d. VIII 
Kalendas lanuar. fere, aequinoctium uernum arietis solstitium cancri. 



I diebus AB \\ VIII B^ VIIII B'^ \\ 2 permanot om. B || die A 
3d ^ II XCII B XOI A II hieins A |1 inquoat AB^ \\ VII A 



1 76 PRATVM 

Kal. Decembris, diebus XC. inde fiunt anni uertentis dies 
CCCLXy. 
123* SOLSTITIA duo 8unt: primum hiemale VIII Kal. la- 
nuarias, quo sol stat et crescunt dies: alterum aestivvm 
VIII Kal. lulias^ quo sol stat et crescunt noctes. his con-r. 
traria duo aeqvinoctia sunt: unum vernale VIII Kal. 
Apriiis, quo dies crescunt: alterum antvmpnale VIII Kal. 
Octobris; quo dies minuuntur. solstitium autem dicitur quasi 



alteramque aequlnoctiam librae, qui et ipsi dies raro non aliqaos tem- 
pestatum signiBcatus habent. rursus hi cardines singulis etiamnum ar- 
ticulis temporam diuiduntur, per media omnes dierum spatia, quoniam 
inter solstitium '^t aequinoctium autumni fidiculae occasus autumnum 
inchoat die XLVl, at ab aequinoctio eo ad bramam uergiliarum matu- 
tinus occasus hiemem die XLIIII, inter brumam et aequinoctium die 
XLV flatus fauoni ueraum tempus, ab aequinocUo uerao initium aestatis 
die XLVIII uergiliaram enortu matutino/ 237 : *A^ faupnio in aeqninoc- 
tium ueraum Caesari significat, XIIII Kalendas Mart. triduum uarie, 
et Kalendas hirandinis uisu et postero die arcturi exortu uespertino/ 
239: 4nterim ab eo die quisquis ille fuerit, quo flare (favonius) coeperit, 
non utique VII iduD Febr. sed siue ante , quando praeueraat, siue postea, 
quando hiemat post diem certum' e. q. s: 246: ^ aequinoctium ueranm 
a. d. VIII Kalendas ApriL peragi .uidetur.' 248: 'sic ferte in VI idus 
(Maias), qui est nergiliarum exortus, decurrunt sidera.* 255: XI Kalen- 
das {lunias) Caesari Orionis gladius occidere incipit. ' 256: ^VIII Ka- 
lendas lulias uero lougissimus dies totius anni et nox breuissima sol- 
stitium conficiunt.' 271: 'III idus (Aug,) fldicula occasu ^uo autumnum 
inchoat uti is (Caesar) adnotat. sed uera ratio id fleri inuenit VI idus 
easdem.' cf. 289. 309: 'Kalend. Heptembris Caesari et Assyriae stella 
quae uindemitor appellatur exoriri mane incipit uindemiae maturitatem' 
promittens.' 311: 'ipsumque aequinocti sidus VIII Kal0&das Octobris.' 
314: *IU idus {Nov,) uergiliae occidunt.' — Columella XI 2, 15: *V1I Idus 
Febr. fauonii spirare incipiunt.* 21: *VII Cal. Martii hirundo conspi- 
citur.' 36: ^Decimo Cal. Maias Vergiliae cuni sole oriuntur.* 39: 'VII 
Idus Maias aestatis initium.' 40: 'VI Idus Vergiliae totae apparent.* 
57: 'Pridie Idus Aug. Fidis occidit mane et autumnus incipit.' 58: 'XIII 

Cal. Sept fldis occidit. decimo Kal. Beptemb. ex eodem sidere 

tempestas pleramque oritur et pluuia.^ 84: 'sexto Idus Nouembris Ver- 
giliae mane occidunt .... quinto (quarto Pontedera) Idus Nouembris 
hiemis. initlum.* 

123'*' Isidorus de natura rerum VIII: 'De solstitio et aequinoctio. 
Solstitia^duo sunt^ e. q. s. -^ Servius georg. I 100 (unde eadem Isido- 
ras origg. V 34): *Duo sunt sohtitia: nnum aestiuum VIII Kalend. 
lulii die, quo tempore remeare sol ad inferiores incipit circulos; et aliud 
hiemale VIII Kalendarum lanuarii die, quo tempore sol altiores incipit 
circulos petere. unde hiemalis solstitii dies minimus, sicut aestiui ma- 
ximus inuenitur duo aequinoctia unum ueraale et aliud auctumnare 



1 d ^ II XCI A 11 unde B \\ efiunt A fiulunt B \\ 3 solesticia A^ 
8o1i8titia BA^ [| hiemalem ^•^lbemale B {| ian A ianuariarum B'^ || 4 
quod B^ !] 5 iul. k ^ || quod B^ || 6 uemalem ^ || 7 ex quo AB \\ 
autumnale ^ || 8 octubris B^ || solesticiam A^ solistitiam BA? 



I 

f 



DE ANNO ROMANORVM 177 

solis statio. aequinoctium uero^ quod tunc dies et nox in 
aequitatcni horarum duodenarum reuertantur coaequatis spa- 
tiis suis. solstitium autem aestiuum ideo LAMPADA dicitur 
eo quod ex eo dic lampas solis claritatem maiorem accipiat 
scaloremque nimiuui aduenicntis aestatis infundat. 

qaae Graeci tcrjfiSQiug uocant. aunt autera VIII Kalendas Aprilis et 
VIII Kalcnd. Octob. die.' Varro L. L. 8: *Dicta bruma quod breuissi- 
mu8 tunc dies est; solstitium quod sol eo die sistcro uidebatur; aut 
quod ad nos uersum proximum est solstitium. quom ucnit in medium 
spatium inter brumam et solstitium, quod dies aequus fit ac nox ae- 
quinoctium dicitur.* — Glossarium Vaticanum (Auct. class. ed. Mai. V 
p. 566): ^Lampadas (ifnmo lampada), solstitium aestiuum, quod est 'VIII' 
Kal. iuUas; ideo lampadas {immo lampada) dicitur eo quod ex eo die 
lampas solis claritatem maiorem accipiat caloremque nimium aduenien- 
tis aestatis infundat' 



1 equinoctio B^ || 2 equitate A [j orarum A^B^ || duodenarium 
A II quoequatis B quo eqnantib; ^^ J| 3 solesticium A^ solistitium 
BA^ II lampada^crfpW: lampadas AB' lampas B'^ \\ 4 lampadas B^A'^ 
\\ 5 caloremqe^c B || aduenientes B^ aduentu vulgo f{ statis A aesta- 
tes B^ II infundant A 

SVPPLEMENTA LIBRI DE ANNO ROMANORVM 

Censorinus de die natali XVI 7. Itaque at saecula possim per- 
correre et hoc nostrum praesens desig^are, omissis aurcis argenteisque 
et boc genus poeticis a conditu urbis Romae pntriae no^trae commu- 
nis exordiar, XVII. et quoniam saecula ant naturalia sunt aut ciailia, 
prius de naturalibus dicam. 2. Saeculum est spatium uitae humanae 
iongissimum partu et morte definitum. auare qui annos triginta saecu- 
lom putarunt multum uidentur errasse. hoc enim tempus ysifsccv nocari 
UeracUtus auctor est, quia orbis aetatis in eo sit spatio. orbem autem 
uocat aetatis, dum natura humana a sementi ad sementem reuertitur. 
hoc quidem ysvBag tempus alii aliter detinierunt. Uerodicas annos quin> 
qae et uiginti scribit dici ysvsdvy Zenon triginta. 3. Saeculum autem quid 
sit usqae adhnc arbitror ad sabtile examinatum non esse. poetae qui- 
dem multa incredibiUa scripserunt nec minus historici Graeci, quamuis 
eos a uero par non fnit. decedere ; ut Uerodotus , apud quem legimus 
Arganthoninm Tartessiorum regem centum et quinquaginta annorum 
fuisse, aut Ephorus qui tradit Arcadas dicere apud se reges antiquos 
aUquot ad trecentos nixisse annos. 4. nerum haec ut fabulosa praetereo: 
sed Inter ipsos astrologos qui in stellaram signorumqne ratione ueram 
scratantur nequaquam etiam coauenit. Epigenes in centum duodecim 
annis longissimum uitam constituit, Berosos autem centum sedecim: 
alii ad centum uiginti aonos produci posse, qnidam etiam uitra credi- 
derant. fnerunt qai non idem putarent ubique ohseruandum, sed uarie 
per diuersas regiones, pro ut in singulis sit caeli ad circulum finitorem 
inclinatio , quod uocatur clima. 5. Sed licet ueritas in obscuro lateat , ta- 
men in unaqaaqae ciaitate quae sint natnralia saecula rituales Etrusco- 
rum libri nidentar docere, in qnis scriptum esse fertur initia sic poui 
saecaloram. quo die orbes atque ciuitates coustituerentur, de bis qui 
eo die nati essent eum qui diutissime uixisset die mortis suae primi 
saeculi riiodalam finire, eoque die qai essent reUqui in cinitate, de his 

STETONI REL. 12 



178 . 8VPPLK.M£NTA LIBBI D£ ANNO ROMAKORVM 

rarsam eins mortein qut lougissimam aetatem cgisset finem esse sae- 
culi secundi. sic deinceps tempus reliquorum termiuari. scd ea quod 
ignorarent homiues, portcnta mitti diuinitus quibus admonerentur unura- 
quodque saeculum esse finitum. G. haec portenta Etrusci pro harnspicii 
disciplinaeque suae peritia diligeuter obseruata iu libros rctulerunt. 
quare in Tuscis historiis, quae octauo eorum saecnlo scriptao sunt, ut 
Varro testatur, et quot numero saecuia ei genti data sint et transacto- 
rum singula quanta fuerint quibusue ostcntis eorum exitus designati sint 
continetur. itaquo scriptum est quattuor prima saccula annorum fuisse 
centenum, quintum centum uiginti trium, scxtum* undeuiginti et cen- 
tum, scptimum totidem, octauum tum demum agi, nonum et deci- 
mum superesso, quibus transactis finem fore nominis Etrusci. 7. lio- 
manorum autem saecula quidam ludis saccularibus putant distingui; 
cui rei fidcs si certa est, modus llomani saeculi cst inccrtus. tem- 
porum enim interualla, quibus ludi istl debeaut referri, non modo quauta 
fucriut retro iguoratur sed ne quanta quidem esse dcbcant scitur. 8. nam 
ita institutum esse ut centesimo quoque anno fierent, id cum Antias 
aliique historici auctores sunt, tum Varro de scaenicis orig^nibus libro 
prinio ita scriptum rcliquit: Cum multa portenta fierent, et munis ac 
turris, quae sunt inter portam Collinam et Esquilinam, de caelo tacta 
essont, et ideo libros Sibyllinos XV uiri adissent, renuntiaruut uti Diti 
patri et Proserpinae ludi Tarentini in campo Martio fierent tribus nocti- 
bus, et hostiae furuae immolarentor, utique ludi centesimo quoque auno 
fiercnt. 9. item T. Liuius libro CXXXVI: Eodem anno ludos saeculares 
Caesar ingenti adparatu fecit, quos centesimo quoque anno — is enim 
tcrminus saeculi — fieri mos. * « ut contra decimo centesimoquc auno re- 
))etantur tam commentarii XV uirorum quam D. Augusti edicta tcstari ni- 
dentur, adeo iit Horatius Flaccus in carmine quod saecularibus ludis can- 
tatnm est id tempus hoc modo dcsignauerit: Certus undenos decies pcr 
annos Orbis ut cantus referatque ludos Ter die clara totiensque grata 
Nocte frequentes. 10. quae disscnsio temporum , si ueterum rcuoluantur 
annales, long^ magis iu incerto inuenietur. primos cnim ludos saecu- 
lares exactis regibus post Komam conditam anuis CCXLV a Valcrio 
Publicola institutos esse « « ad XV uirorum commentarios , anno 
CCLXXXXVIII M. Valerio Spurio Verginlo Coss. « « anno post urbem 
conditam octauo et quadringentesimo , ut uero in commentariis XV ui- 
rornm scriptum est anno CCCC et decimo M. Valerio Coruo II C. Poe- 
tilio Coss. tertii ludi fuerunt Antiate Liuioque auctoribus P. Claudio 
Pulchro L. lunio Pullo Coss. « « anno quingeutensimo duodcuicensimo P. 
Cornelio Lentulo C. Licinio Varo Coss. 11. de quartorum ludorum anno 
triplex opinio est. Antias enim et Varro et Liuios relatos csse prodi- 
derunt L. Marcio Censorino M*. Manilio Coss. post Iwomam conditam 
anno DCV. at Piso Censorius et Cn. Gellius, sed et Cassius Hemina, 
qui illo tcmpore uiuobat, post annum factos tertium adfirmant Cn. Cor- 
nelio Lentulo L. Mummio Achaico Coss., id est anno DCVUI. in XV 
uirorum autem commentariis notantur sub anno DCXXVUI M. Aemi- 
lio Lepido L. Aurelio Oreste Coss. quintos ludos C. Furnio C. lunio 
Silano Coss. anno DCCXXXVU Caesar Augustus et Agrippa fece- 
runt. sextos autem fecit Ti. Claudius Caesar se IIII et L. Vitellio 
XU Coss. anno DCCC, septimos Domitianus se XIUI et L. Minucio Rufo 
Coss. anno DCCCXXXXI, octauos imperatores Septimius et M. Aure- 
lius Antoninus Cilone et Libone Coss. anno DCCCCLVU. 12. hinc ani- 
maduertero licet neque post centum annos ut hi referentur ludi statum 
esse neque post centum decem. quorum etiamsi alterutrum rctro fnisset 
obseruatum, non tamen satis id argumenti esset quo quis his ludis sao- 
cula discerni constanter adfirmet, praesertim cum ab urbis primordio ad 
reges exactos, annos CCXLUII, iudos factos esso, auctor sit nemo, 
qnod tempus procul dubio naturali maius est saeculo. 13. quodsi quis credit 



SVPPLEMENTA LIBRl DE ANNO ROMAKORVM 179 

ludis saecuIaribuH saecula «, sola nominiB ori^ne indactus, sciat sac- 
culares dici potuisse quod plerumque semel fiaiit kominis aetate, ut 
multa alia quae rara sunt post saeculum euenire loquentium consuetudo 
usurpat. Sed nostri maiores quod naturale saeculum quantum esset ex- 
ploratum non habebaut, ciuile ad certum modnlum annorum centum sta- 
tuerunt. testis est Piso, in cuius annali septimo scriptum est sic : Koma 
condita anno J)C septimum accipit saeculum his consulibiui qni proximi 
sunt consules, M. Aemilius M. f. Lepidus C. Popilius II absens. sed 
ut hunc annorum numerum constituerent nostrif non nihil causao fuit, 
primum quod muUos suorum ciuium ad hunc aetatem producere uido- 
bant, deiu quod Ktruscos, qnorum prima saecula centeuum fuerunt an- 
norum, etiam hic ut in aliis plcmmque imitari uoluerunt. 14. praetorea 
fiori potest quod refert Varro, quodque Dioscorides astrologus scribit, 
Alexandriae inter eos qui mortuos sallunt constare hominera plus cen- 
tum annos uiuere non posse, idque cor hominum declarare eornm qui 
integri perierunt sine corporis tabe; ideo quod multis annis pendendo 
cor omnis aetatis incrementa et deminutiones obseruent: et anniculi 
pendere duas drachmas, bimi quattuor, et sic in annos singulos usque 
ad quinquaginta acoedere binas; ab iis centum drachmis ab usque anno 
quinquageusimo item decedere in unoquoque binas; ex quo perspiouum 
sit centensimo anno redire ad anni primi pondus nec longius uitam posse 
producere. 15. Quoniam igitur ciuile Komanorum sacculum centum 
annis transigitur, scire licet in decimo saeculo et primum natalem 
tuum fuisse et hodiemum esse. quot autem saecula urbi Komae de- 
beantur, dicere meum non est: sed quid apud Varronem Icgerim, non 
tacebo, qui libro antiquitatum duodeuicensimo ait fuisse Vettium Ko- 
mae in augurio non ignobilem ingenio magno cuiuis doctiori in dis- 
ceptando parem; eum se audisse dicentem, si ita esset ut traderent 
historici de Komuli urbis ' condendao auguriis ac XU uulturiis, quo- 
niam CXX annos incolumis praeterlisset populus Komanus, ad mille et 
ducentos peruenturum. XVIJLI. Hactenus dictum de saeculo: nunc de 
annis maioribus dicam^ qnorum magnitudo adeo diuersa tam gentibus 
obseruata quam auctoribus tradita est, ut alii annum magnum esse in 
annis uertentibus duobus, alii in multis milibus annorum arbitrati sint. 
quod quale sit iam hinc couabor absolnere. 2. Veteres in Graecia ciuita- 
tes cum animaduerterent , dum sol annuo cnrsu orbem sunm circumit, 
Innam nouam interdum terdecies exoriri idque saepe alternis fieri, ar- 
bitrati sunt lunares duodecim menses et dimidiatum ad annum natura- 
lem eonnenire. itaque annos ciuiles sic statuerunt, ut intercalando fa- 
cercnt alternos duodecim mensum, altemos tredecim, utramque annnm 
separatum uertentem, iunctos ambo annum magnum uocantes. idque 
tempus trieterida adpellabant, quod tertio quoque anno intercalabatur, 
quamuis biennii circuitus et reuera dieteris esset; unde mysteria, qnae 
Libero patri alternis fiunt annis, trieterica a poetis dicuntur. 3. postca 
cognito erroro hoc tempus duplicarunt et tetraeterida fecerant: sed et 
eam quod quinto quoque anno redibat pentaeterida nominabant. qui an- 
nus magnns ex quadriennio commodior uisus est « « solis annum constare 
ex diebus CCCLXV et diei parte circiter quarta, quae unum in qun- 
driennium diem conficeret. 4. quare agon et in Elide loui Ol^rmpio et 
Komae Capitolino quinto quoque anno celcbratun hoc quoque tempns, 
quod ad solis modo cursum nec ad lunae congruere nidebatirr dnplica- 
tum est et octaeteris facta quae tunc enneaeteris uocitata, quia primus 
oius annus nono quoque anno redibat. 5. hunc circuitum uerum annum 
raagnum esse pleraque Graecia existimauit, qnod ex annis uertontibus 
solidis constaret, ut proprie in anno mag^o fieri par ost. nam dies sunt 
solidi IIDCCCCXXII , menses solidi uno minus centum, anniqnc uerten- 
tes solidi ecto. hanc octaoterida uulgo crcditum est ab Eudoxo Gnrdio 
institutam , sed alii Clcostratum Tcncdinm primum f erant composuisse et 

12* ' 



180 SVPPLEMKNTA LIBRI DE ANNO ROMANORVM 

postea alios aliter, qui mensibos narie intercalandis saas octaeteridas 
protulerunty nt fecit Harpalus Nanteles Menestratus Item alii iu quis 
bositheus, cuius maxime octaeterls Eudoxi inscribitur. 6. ob hoc in Grae- 
cia raultae religiones hoc interuallo temporis summa caerimonia co- 
luntur, Delphis quoque ludi qui uocantur Pythia post aunum octauum 
olim conficiebantur. proxima est hanc magnitudinem quae uocatur do- 
dccaeteris cx annis uertentibus duodecim. 7. huic anno Chaldaico nomen 
est quem gfcnethliaci .non ad solis Innaeque cursus sed ad obseruationes 
alias liabent accommodatum , quod in eo dicunt tempestates frurumque 
prouentus ac sterilitates itom morbos salubritatesque circumire. o. prae- 
terea sunt anni magni eomplures ut Metonicus quem Meton Atheniensis 
ex annis undeuigiuti constituit eoque enneadecaeteris appellatur et in- 
tercalatur scpties in eoque anno sunt dierum VI milia et i)CCCCXIi. est 
et Philolai Pythagorici annus ex annis quinquaginta nouemf in quo sunt 
menses intercalares uiginti et unus; item Callippi Cyziceni ex anuis 
septuaginta sex, ita ut menses duodetriginta intercalentur; et Democriti 
ex annis LXXXII cuni iutercalariis periude uiginti octo; 9. sed et Hip- 
parchi ex annis CCCUII, iu quo intercaletur centies decies bis. haec 
annorum magnitudo eo discrepat, quod inter astrologos non connenit 
quanto uol sol plus quam trecentos sexaginta quinque dies in anno con- 
ficiat uel luna minus quam triginta in meuse. 10. ad Aegyptiorum uero 
annum magnum luna uon pertiuet, quem Graece nvvmov Latine cani- 
cularem uocamus, propterea quod initium illius sumitur, cum primo die 
eius mensis quem uocant Aeg^^^ptii Goovd^l canicnlae sidns exoritur. 
nam eorum annus ciuilis solos habet dics CCCLXV sine uUo interca- 
lan: itaque quadriennium apud eos uno circiter dic minus est quam 
naturale quadriennium , eoque tit ut anno occccclxi ad idem reuoliia- 
tur principium. hic annus ctiam ry/ltofxo^ a quibusdam dicitur et ab aliis 
^£01; iviavtog. 11. est praetcrea annus quem Aristotcles maximum potius 
quam magnum appellat, quem solis et iunac uagarumque quinque stel- 
lartun orbes conticinnt, cuui ad idcni siguuni ubi qnondam simul fuerunt 
una referuntur: cuius anui hiemps summa est cataclysmos, quam nostri di- 
luuionem uocant, aestas autem ecpyrosis quod cst mundi incendium. nam his 
altemis temporibus mundus tum exigncscere tum exaquescere nidetur. hnnc 
Aristarchns putauit cssc annorum nertenti um I I<.cccf.xxxim, Aretes 
Dj^rrachinns Vdlii, Heraclitns ct Liuus XurcH;, Dion Xi>cct'LxxxTiTi, 
Orpheus CXX, Cassnndrus trici(!S sexics centum milium: alii uero infi- 
nitum esse nec umquain iu se reucrti existimarunt. 12. Sed hornm orauinm 
pentaeteridas maxime notandis temporibus Graeci obserunnt, id est qua- 
temnm annoram circuitns qnas nocant olympiadas: .et nnuc apud eos 
duceutesiina quinqnagesima quarta olympias numeratur eiusqne annns 
hic secundus. 13. idem terapus anui magni Homanis fuit, quod lustmm ad- 
pellabant, ita quidem a Hemio Tullio institutum ut quinto qnoque anno 
censn ciuium habito lustrum couderetur, sod non ita a posteris seruatnm. 
14. nam cnm inter primiim a 8cruio regc conditnm Instmm et id quod ab 
imperatoro Tespasiauo V et T. Caesarc III Coss. factuni est anni in- 
terfnerint paulo minns DCL, Instra tamen per ea tempora non plnra 
quam LXXV snnt facta et postea plane fieri desiemnt. 15. rursns tamen 
annns idem magnns per Capitolinos agouas cocptns cit diligentins ser- 
nari qnomm agonum primns a Domitiano' institutus fuit duodecimo eius 
et Ser. Ctjrnelii Dolabellae consulatn. itaque hoc nunc anno qui cele- 
bratus est agon nndequadragesimus numeratur. Quod ad annos perti- 
net magnos in praesentia satis dictum: nunc de annis uertentibus di- 
cendi locus. XVIIII. annus uertens est natura, dum sol percnrrens XII 
signa eodem unde profectus est redit. 2. hoc tempus quot dierum esset 
ad certum nondum astrologi reperire potnemnt. Philolaus annum natu- 
ralemdics habereprodiditCCCLXmietdimidiatum, AphrodisinsCCCLXV 
et partem diei octanam, Callippos antem CCCLXV pt Aristarchns Sa- 



SVPPLEMENTA LIBRI DE A2IN0 ROMANORVM 181 

miiis tanttmdem ei praeterea diei partem ooDCXXIII, Meton uero 
CCCLXV et diemm quinque undeuicensimam partem, OenopidesCCCLXV 
et dierum duum et uiginti partem nndesexagensimam , Harpalus autem 
CCCLXV et horas aequinoctiales XIII, at noster Ennius CCCLXVL 
3. plerique praeterea incomprehensibile quiddam et inenuntiabile esse ex- 
istimauerunt, sed pro uero quod proximum putabant amplexi sunt, dies 
scilicet CCCLXV. 4. Igitur cum tanta inter iiiros doctissimos fuerit dis- 
aensio, quid mirum si anni ciuiles, quos diuersac ciuitates rudes etiam 
tum sibi quaeque statuebant, taro inter se discrcpent quam cum illo 
naturali non congrnant? et in Aegypto quidem antiquissimum femnt an- 
num menstmum fuisse, post deinde ab Isone rege quadrimestrem factum, 
nouissime Arminon ad tredecim menses et dies quinqne perduxisse. 5. 
item in Achaia Arcades trimestrem annum primo habuisse dicuntnr, et 
ob id proselenoe appellati, non ut quidam putant, quod ante sint nati 
quam lunae astrum caelo esset, sed quod prius habuerint annum quam 
is in Graecia ad lunae cursum constitueretur. 0. stmt qui tradunt hunc 
annum Crimestrem Horum instituissc, coque uer aestatem autumnum 
hiemem toQag et annnm (oqov dici, et Graecos annales (ogovg eorumque 
scriptores (OQoyQcc(povg. itaque quattuor annorum circuitum in modnm 
pentaetcridis annum magnum dicebant. 7. Cares autem et Acamanes se- 
mestres habuerunt annos inter se dissimiles, quibus ahemis dies au- 
gescerent aut senescerent, eosque coniunctos uelut trieterida annum 
magnum. XX. Sed ut hos annos omittam caliginc iam profundae ue- 
tustatis obductos, in his quoquc qui sunt recentioris memoriae et ad 
cursnm lunae uel solis instituti quanta sit uarietas, facile est cogno- 
scere, si quis uel in unius Italiae gentibus ne dicam percgrinis uelit 
inquirere. nam ut alium Ferentini alium Lauinii itemque Albani uel 
Romani habuemnt annum, ita et aliae gentes. omnibus tamen fuit 
propositum suos ciuiles annos uarie intercalandis mensibus ad unum 
illum uerum naturalemque conigere. 2. de quibus omnibus disserere quo- 
niam longum est, ad Komanorum annum transibimus. Annum uerten- 
tem Romae Licinius quidem Macer et postca Fenestella statim ab initio 
duodecim mensum fuisse scripserunt: sed magis lunio Gracchano et 
Fuluio et Varrofui et Suetonio aliisque credendnm, qui decem mensum 
putauerunt fuLsse , ut tunc Albanis erat unde orti Romani. 3. hi decem 
menses dies CCCIIII hoc modo habebant: Martius XXXI, Aprilis XXX, 
Maius XXXI, lunius XXX, Quintilis XXXI, Sextilis et September tri- 
cenos, October XXXI, Nouember et December tricenos: quomm qnat- 
tuor maiores pleni ceteri sex caui uocabantur. 4. posica siue a Numa 
nt ait Fuluius siue ut lunius a Tarquinio XII facti sunt menses et dies 
CCCLV, quamuis luna XII suis mensibus CCCLHII dies uidebatur 
explere. sed ut unus dies abundaret aut per imprudentiam accidit aut 
quod magis credo ea supcrstitione qua impar numerus plonus et magis 
faustus habebatur. 5. ccrte ad annum priorem unus et quinquaginta dies 
accesserunt: qui quia menses duo non explerent, sex illis cauis mensi- 
bus dies sunt singuli detracti et ad eos additi, factique dies LVII et ex 
his duo menscs lanuarius undetriginta dicrum Februarius duodetriginta. 
atque ita omnes menses pleni et inpari dierum numero esse coeperunt 
exccpto Fcbmario qui solus cauus et ob hoc ceteris infaustior cst ha- 
bitus. 0. denique cum intercalarium mensem uiginti duum uel uiglnti 
trium diemm alternis annis addi placuissct, ut ciuilis annus ad natu- 
ralem exaequaretur, in mense potissimum Febmario inter terminalia et 
regifugium intercalatum est, idque diu factum priusquam sentiretur an- 
nos ciHiles aliquanto natnralibus esse maiores. quod delictum ut cor- 
rigeretur, pontificibus datnm negotium eommque arbitrio intercalandi 
ratio permissa. 7. sed homm plerique ob odium uel gratiam, quo quis ma- 
gistratu citins abiret diutiuRue fungerctur aut publici redemptor ex annl 
mag^itudine iu lucro damnoue esset, plus minusue ex libidine interca- 



182 SVPPLEMENTA LIBRI DB ANNO ROMANORVM 

lando rem sibi ad corri^cndum mandatam oltro qnia deprauarant, 8. adeo 
aberratum est iit C. Oaesar pontifcx maximus suo III et M. Aemilti 
Lepidi consulatu, quo retro delietum corrigeret, duos menses interca- 
larios dierum LXVII in mensem Nouembrem et Decembrem interpone- 
ret, cum iam mense Februario dies tres et uiginti intcrcalasset, facc- 
retque eum annum dierum CCCCXXXXV, simul prouidens in futurum 
ne iterum erraretur: nam intercalario mense sublato nnnum ciuilem ad 
solis cursum formauit. 9. itaque diebus CCCLV addidit X, quosper septem 
menses, qui dies undetricenos habebantf ita distribnit^ ut lanuario et 
Sextili et Decembri bini accederent, ceteris singuli ; eosquc dies extre- 
mis partibus mensum adposuit, ne scilicet religiones sui cniusque men- 
sis a loco summouereutur. 10. quapropter nnnc cum in septem mensibns 
dies singuli et triceni sint, qaattuor tamen illi ita primitus instituti eo 
dinoscuntur quod nonas habent septimanas, ceteri tres omnesquc reli- 
qui quintanas. praeterea pro quadrante diei qui annum uernra supplo- 
turus uidebatur instituit ut peracto quadriennii circuitu dies unus, ubi 
mensis quondam solebat, post terminalia intercalaretur, quod nunc bis- 
sextum uocatur. 1 L cx hoc anno ita a lulio Cacsare ordinato ceteri ad 
nostram memoriam luliani appellantur, iique consurgitnt ex quarto Cae- 
saris consulatu. qui etiarasi optirae non soli tamen ad annura naturae 
aptati sunt: nam et priores anui, etiam si qui decemraestres fuemnt, 
uec Romae modo uel per Italiara sed et apnd gentes omnes quantnm 
poterat item fuerunt correcti. 12. itaque cum de aliquo annorum nnmero 
hic dicetur non alios par erit quam naturales accipere. £t si origo 
mundi in huminum notitiam uenisset, inde exordium sumeremus: XXI. 
nunc uero id interuallum temporis tractabo qiiod lazoQmiov Varro ad- 
pellat. hic enim tria discrimina temporum esse tradit, primum ab ho- 
minum principio ad cataclysraura priorera, quod propter ignorantiam 
uocatur adriXov^ sccundum a cataclysmo priore ad olympiadera primam, 
quod quia in eo raulta fabulosa referuntur fivd^mov norainatur, tertium 
a prima olympiade ad nos quod dicitur fffro^ixov, quia res in eo gestae 
neris historiis continentur. 2. primtim enim terapus sine habuit initium 
seu semper fnit certe quot annorum sit non potest comprehendi. se- 
cundum uon plane quidem scitur, sed tamen ad mille circiter et sex- 
centos annos esse creditnr. a priore scilicet cataclysmo, quem dicunt 
Ogygii, ad Inachi regnum anni sunt circiter quadringenti # «, hinc ad 
olynipiadem priraam paulo plus quadringenti. quos solos quamuis my- 
thici temporis postremos tamen quia a memoria scriptorum proximos 
quidam certius definire uoluemnt. 3. et quidem Sosibins scripsit esse 
CCCLXXXXV, Eratosthenes autcm septem et quadringentos , Timaeus 
CCCCXVII, Aretes DXIIII, et praeterea roulti dinerse, quorum etiam 
ipsa dissensio incertum esse declarat. 4. de tertlo autem tempore fuit qui- 
dem aliqua inter auctores dissensio in sex septemue tantumraodo anniff 
uersata : 5. sed hoc quodcumque caliginis Varro discussit , et pro cetera 
sua sagacitate nunc diuersarum ciuitatiura conferens tempora, nunc de- 
fectufl eorumque internalla retro dinumerans, emit uernm lucemque 
ostendit, per quam numerus certus non annorum modo sed et dierum 
perspici possit. 6. sccundum quam rationem nisi fallor hic annns cuius 
uelnt index et titulus est Ulpii et Pontani consnlatus, ab olympiade 
priroa millensimus est et qnartns decimus, ex diebus dnntaxat acstiuis, 
qnibuh agon Olympicus celebratnV ; a Roma autem condita nongentensi- 
mu« nonagensimus primns, et quidem ex Parilibus, unde urbis ann inu- 
merantur; 7. eomm uero annomm quibus lulianis noraen est ducentensi- 
mus octogensimus tertius, sed ex die Kal. lanuariamm, undc Inlius 
Caesar annl a se constituti fecit principinm; 8. at eomm qui uocantur 
anni Augustomm ducentensimus sexagensimus quintus, perinde ex Kal. 
lan., quamuis ex ante- diem XVI Kal. Febr. imperator Caesar Diui 
filius sententia L. Munati Planci a senatn ceferisque cinibus Augnstus 



r 



SVPPLSMENTA LIBRI DE ANNO ROMANORVM 183 

adpellatus est se YII et M. Vipsanlo Agrippa III Coss. 9. sed Aegrptii, 
qaod biennio ante in potestatem dicionemque populi Romani nenerunt, 
hnnc Augustornm annum ducenteusimum sexageniHmum septimum nu- 
roeratit. nam ut a nostris ita ab Aegjptiis quidam anni in litteras re- 
lati sunt, nt quos Nabonnazarii nominant, quod a primo impeni eius 
anno consurgunt, quonim hic nongentensimns octogensimus sextus est; 
item Philippi, qui ab excessu Alexandri Magni numerantur et ad hunc 
usque perducti annos DLXII consummant. 10. sed horum initia semper a 
primo die mensis eius sumuntur cui apud Aegyptios nomen est Thojth, 
qnique hoc anno fuit ante diem VII Kal. lul.. cum abhinc annos cen- 
tum imperatore Antonino Pio II et Bruttio Praesente Romae Coss. idem 
dies fuerit ante diem XIII Kal. Aug. , quo tcmpore solet canicula in 
Aegypto facere exortum* 11. quare scire etiam licet anni illius magni, 
qui ut snpra dictnm est solaris et canicularis et dei annus nocatur, 
nunc agi uertentem annum centensimum. 12. initia autem istorum anno- 
rum propterea notaui, ne quis eos aut ex Kal. lan. aut ex aliquo tem- 
pore simnl putaret incipere, cum hic conditorum uoluntates non minns 
diuejsae sint quam opiniones philosophomm. 13. idcirco aliis a nouo sole 
id est a bruma, aliis ab aestiuo solstitio, plerisque ab acquinoctio uerno, 
partim ab autumnali aequinoctio , quibusdam ab ortu uergiliarnm , non- 
nullis ab earum occasu, multis a canis exortu incipere annus naturalis 
uidctoT. XXII. Mensum genera duo : nam alii sunt naturalcs alii ciniles. 

2. natnralinm species duae, quod partim solis partim lunae esse dicuntur. 
secundum solem fit mensis dum sol unumquodque in zodiaco orbe signum 
percnrrit, lunaris est autem temporis quoddam spatium a noua luna. 

3. ciuiles menses sunt nnmeri quidam dierum quos unaquaeque ciuitas suo 
institnto obseruat, ut nunc Romani a Kalendis in Kalendas. naturales 
et antiqniores et omnium gentium communes sunt, ciniles et posterius 
instituti et ad unamquamque pertinent ciuitatem. 4. qui sunt caelestes 
siue solis seu lunae neque peraeque inter se pares sunt nec dies habent 
totos. quippe sol in aquario moratur circiter nndetriginta in pisce fere 
triginta in ariete nnum ot triginta in gcminis prope triginta et duos 
et sic in ceteris inaeqnabiliter, sed usque adeo non totos dies in sin- 
gnlis, nt^annum suum id est dies trecentos sexaginta quinque et portio- 
nem nescio qnam adhuc astrologis inexploratam in duodecim suos di- 
nidat menses. 5. luna autem singulos suos menses conficit diebns unde- 
triginta circiter et dimidiato, sed et hos inter se dispares alias longiores 
alias breuiores. at ciuitatium menses nel magis numero dierum inter 
se discrepant, sed dies ubiqiie habent totos. 0. apud Albanos Martius est 
sex et triginta Maius uiginti et duum Sextilis duodeuiginti Septembef 
sedecim: Tusculanomm Quintilis dies habet XXXVI October XXXII, 
idem October apud Aricinos XXXVIIII. 7. minime uidentur errasse qni 
ad Innae cursnm menses ciuiles accommodarunt ut in Graecia plerique, - 
apud quos alterai menses ad tricenos dies siint facti. 8. maiores qnoque 
nostri ideni sunt aemulati, cum annum diemm CCCLV haberent. sed 
dinus lulius cum uideret hac ratione neque ad lunam menses nt opor- 
tebat neque annnm ad solem conuenire maluit annum corrigere, ut sic 
etiam menses ciuiles cum ueris illis solaribus etsi non singnli tamen 
nniuersi ad anni finem necessario concurrerent. 0. Nomina decem men* 
sibus antiqnis Romnlnm fecisse Fulnius et lunins auctores sunt. et qui- 
dem duos primos a parentibns snis ' nominasse , Martium a Marte patre ' 
Aprilem ab Aphrodite id est Venere , unde maiores eius orinndi dice- 
bantnr. proximos duos a popnlo, Maium a maioribns natu Inninm a in* 
nioribns. ceteros ab ordine quo singuli erant, Quintilem usque,Decem- 
brem perinde a numero. 10. Varro autem Romanos a Latinis nomina men- 
sum accepisse arbitratus auctores eomm antiquiores quam urbem ftiisse 
satis argute docet. 11. itaque Martinm mensem a Marte qnidem nominatum 
eredit, non qnia Romuli fuerit pater sed qnod gens Latina bellicosa. Apri- 



184 6YPPLEMENTA LIBRI DB AKNO ROMANORVM 

lem autem non ab Aphrodite sed ab aperiendo, quod tunc fere cuncta gig- 
nantur et naaeendi claustra aperiat natura. 12. Maium uero non a maio- 
ribu8 sed a Maia nomen accepisse , quod eo mense tam Romae qnam 
antea in Latio res diuina Maiae fit et Mercurio. lunium quoque a lu- 
none potius quam iunioribuSf quod illo mense maxime lunoni honores 
habentur. 13. Quintilem, quod loco iam apud Latinos fuerit quinto, item 
ISextilem ac deinceps ad Decembrem a numeris appellatos. ceterum 
lanunrium et Februarium postea quidem additos sed nominibus iam ex 
Latio sumptis; et lauuarium ab lano cui adtributus est nomen traxisse, 
Februarium a februo. 14. est februum qnidquid expiat putfratquo, et februa- 
menta purgamenta, item februare purgare et purum facere. februum 
autem non idem usquequaque dicitur: nam aliter in aliis sacris februa- 
tur hoc est purgatur. 15. in hoe autem mense Lupercalibus, cum Koma 
lustratur, salem candidum ferunt quod februum appellant, uude dies 
Lupercalium proprie februatus et ab eo porro mensis Februarius uoci- 
tatur. 15. ex bis duodecim mensibus duorum tantnm nomina inmutata. 
nam Quin,tili8 lulius cognominatus est C. Caesare V ot M. Antonio Coss. 
anno luliano secundo: qui autem Sextilis fuerat, ex 8C. Marcio Cen- 
sorino C. Asinio Gallo Coss. in Augusti bonorem dictus est Augustus 
anno Augusti uiceusimo. quae nomina etiamnunc ad hanc perraanent 
memoriam. 17. postea uero multi principes nomina quaedam mensum in- 
mutauerunt suis nuncupando nominibus; quod aut ipsi postmodum mu- 
tauerunt, aut post obitum eorum illa nomina pristina suis reddita meu- 
sibus sunt. 

MacrobiuB sat. I 12, 2. Anni certus modus apud solos semper 
Aegyptios fuit. aliarum gentium dispari numero pari errore nuta- 
bat. et ut contentus sim referendo paucarum morem regionum, Arca- 
des annum suum tribus mensibns explicabant Acarnanes sex Graeci 
reliqni trecentis quinquaginta quattuor dicbus annum proprium conpu- 
tabant. 3..non igitur mirum in hac uarietate Komanos quoque olim au- 
ctore Komulo annum suum dccem habuisse mensibus ordinatum , qui 
annns incipiebat a Martio ct conficiebatur diebus trecentis quattuor, ut 
sex quidem meuses id est Aprilis Innius Sextilis September Nouember 
December tricenum essent dierum, quattuor uero Martius Mains Qnin- 
tilis October tricenis et singulis expedirentur: qui hodiequc septimanas 
habent nonas ceteri quintanas. 4. septimanas antem habentibus ab Idibus 
reuertebantur Kalendac ad diem septimum decimum, uerum habentibus 
quintanas ad octauum decimum remeabat initium Kalendarum. 5. haec fuft 
Komuli ordinatio, qui primum anni mensem genitori suo Marti dicauit: 
quem mensem anni primum fuisse uel ex hoc maxime probatur, qnod ab 
ipso Quintilis quintus est et deinceps pro numero nominabantur. 0. huius 
etiam prima die ignem nouum Vostae aris accendebant, ut incipiente anno 
cura denuo seruandi nouati iguis inciperetr eodem quoque ingrediente 
roense tam in regia curiisque atque flaminum domibus laureae ueteres 
nouis laureis mutabantnr: eodem quoque mense et publice et prinatim 
ad Annam Perennam sacrificatum itur, ut annare perenuareque com- 
mode liceat. 7. hoc mense mercedes exoluebant magistris quas conpletus 
annus deberi fecit, comitia auspicabantur, uectigalia locabant, et seruis 
coenas adponebant matronae, ut domini Satumalibus: illae nt principio 
anni ad promptum obsequium honore seruos inuitarent, hi quia gratiam 
perfecti operis exoluerent. 8. 8ecundum mensem nominauit Aprilem , ut 
quldam putant, cum aspiratione quasi Aphrilem a spuma quam Graeci 
a^pQOV uocant unde orta Venus creditur. et hanc Romuli adserunt fnisse 
rationem, ut primum quidem mensem a patre suo Marte secundum ab 
Aeneae matre Venere uominaret, et hi potisslmum anni principia ser- 
narent a quibus esset Komani nominis origo, cum hodieqne in sacris 
Martem patrem Venerem genitricem uocemus. 9. alii putant Komulum 
nel altiore prudentia uel certi numinis prouidentia ita primos ordinasse 



6yPPL£MF.NTA LIBRI DC AKNO ROMANORVM 185 

menses, nt cnm praecedens Marti esset dicatus deo plerumque hominum 
necatori, ut Homerus naturae conscius ait: 

^Ageg^jiQSg PQoroloiyl fiim(p6vs tBtx^ai^rjw 
secundus Veneri dicaretur, quae uim eius quasi benefica leniret. 10. nam 
et in duodecim zodiaci signis, quorum certa certorum numinum domi- 
cilia crednntur, cum primum signum Aries Marti adsignatus sit, sequens 
mox Venerem id est Taurus acc^pit. 11. et mrsus e regiono Scorpius ita 
diuisus est, ut deo esset utrique communis. nec aestimatur ratione cae- 
lesti carere ipsa diuisio: siquidem aouleo uelut potentissimo telo pars 
armata postcrior domicilium Martis est, priorem uero partem cui Zvyog 
apnd Graecos nomen est, nos Libram uocamus, Yenus accepit, quae uelut 
ingo concordi iungit matrimonia amicitiasque conponit. 12. sed Cincius 
in eo libro quem de fastis reliquit att inperite quosdam opinari Aprilem 
mensem antiquos a Venere dixisse, cum nuUus dies festus nullumque 
sacrificinm insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutum sit, 
scd ne in carminibus qnidem Saliorum Veneris uUa ut ceteromm cae- 
lestium laus celebretur. 13. Cincio etiam Varro consentit adfirmans nomen 
Veneris ne sub regibus qnidem apud Romanos nel Latinnm uel Grae- 
cnm fuisse, et ideo non potuisse mensem a Venere nominari. 14. sed cum 
fcre ante aequinoctium uernum triste sit caelum et nubibus obductum, 
sed et mare nauigantibus clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut 
pruina aut ninibus contegantur eaque omnia uerno id est hoc mense 
aperiantur, arbores quoque nec minus cetera quae continet terra aperire 
se in germen incipiant: ab his omuibus mensem Aprilem dici merito 
credendum est qnasi Aperilem, sicut apud Athenienses dv^BOxriQUOv idem 
mensis uocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. 15. non tamen 
negat Verrius Flaccns hoc die postea constitutum nt matronae Veneri sa- 
cmm facerent: cnius rei causam quia huic loco non conuenit praetereun- 
dum est. 16. Maium Romulus tertium posnit, de cuius nomine inter auoto- 
res lata dissensio est. nam Fuluius NobiUor in fastis quos in aede Herculis 
Musarum posnit Romulum dicit, postqnam populum in maiores iunioresqne 
diuisit, ut altera pars consiUo altera armis rempubUcam tueretur , in hono- 
mm utriusque partis hunc Maium seqnentem luninm mensem nocasse. 17. 
sunt qui hnnc mensem ad nostros fastos a Tusoulanis transisse commemo- 
rent, apud quos nnnc quoque uocatnr deus Maius qui est lupiter, a magni- 
tudine sciUcet ac maiestate dictus. 18. Cincius mensem nominatum pntat a 
Maia, qnam Vulcani dicit uxorem, argnmentoqne ntitur, quod flamen Vul- 
canaUs Kalendis Maiis huic deae rem diuinam facit: sed Piso nxorem 
Vulcani Maiestam non Maiam dicit uocari. 19. contendnnt ^alii Maiam Mer- 
curii matrem mensi nomen dedisse, hinc maxime probantes qnod hoc mense 
mercatores omnes Maiae pariter Mercnrioque sacrificant. 20. adfirmant qui- 
dam, quibns CoraeUus Labeo oonsentit, hanc Maiam cui mense Maio 
res divina celebratnr terram esse hoc adeptam nomen a magnitudine, sicut 
et Mater Magna in sacris uocatur: adsertionemqne aestimationis suae 
etiam hinc colUgunt qnod sus praegnans ei mactatur, quae hostia propria 
est terrae: et Mercurium ideo iUi in sacris adiungi dicunt, qnia nox nascenti 
homini terrae contactn datnr , scimns autem Mercurium uocis et sermonis 
potentem. 21. auctor est CorneUus Labeo huic Maiae id est terrae aedem 
Kalendis Maiis dedicatam sub nomine Bonae Deae : et eandem esse Bouam 
Deam et terram ex ipso ritu occultiore sacromm doceri posse confirmat: 
hanc eandemBonamFannamque etOpem et Fatnam pontificum libris indi- 
gitari : 22. Bonam quod omninm nobis ad uietum bonorum causa est : Fau- 
nam qnod omni usui animantium fauet: Opem quod ipsius auxiUo vita con- 
stat: Fatuam a fando quod ut snpra diximus infantes partn editi non prius 
nocem edunt quam attigerint terram e. q. s. 30. Innius Mainm sequitur ant 
ex parte popuU ut snpra diximus nominatus aut ut Cincius arbitratur, 
qnod lunonius apnd Latinos ante nocitatus diuqne apnd Arioinos Prae- 
nestinosque hac appeUatione in fastos relatns sit, adeo nt, sicut Nisns in 



186 SVPPLEMENTA LIBRI DE AMNO ROMANORYM 

commentariis fastoram dicit , apnd maiores qnoque nostros haec appellatio 
mensis diu manserit, sed post detritis quibusdam litteris ex lunouio lunius 
dictus sit. nam et aedes Innoni Monetae Kalend. luniis dedicata cst. 31. 
nomiuHi putauorunt luninm mensem a Innio Bruto qui primus Romae con- 
sul factus est nominatum, quod lioc mense id est Kalendis luniis puIsoTar- 
quinio sacrum Camae deae in Caelio monte uoti reus fecerit. 32. hanc 
deara uitalibus humanis praeesse credunt. ab ea denique petitur ut iecinora 
et corda quaeque sunt intrinsecus uiscera salua conseruet: et quia cordis 
beneficio, cuius dissimulatione brutus habebatur, idoneus emendationi pub- 
lici status extitit, hanc deam quae uitalibus praeest templo sacrauit. 33. cui 
pulte fabacia et larido sacriiicatur, quod his maxime rebus uires corporis 
roborcntur. uam et Kalendae luniae fabariae uulgo uocautur , quia hoc 
mense adultae fabae dininis rebus adhibentur. 34. sequitnr lulins qui cum 
secundnm Komuli ordinationem Martio anni tenente principinm Quintilis 
a numero uocaretur, nihilominus tamen etiam post praepositos a Numa la- 
nuarium ac Februarium retinuit nomen ^ cum non uideretur iam quintus 
esse sed septimus: sed postea in honorem lulii Caesaris dictatoris legem 
ferente M. Antonis M. filio consule lulius appellatns est , quod hoc mense 
a. d. quartum Idus Quintiles Inlius procreatus sit. 35. Augnstns deinde est 
qni 8extilis antea uocabatur donec honori Aug^ti daretur ex senatns cou- 
sulto cuins verha subieci : Cum Imperator Caesar Augnstns mense Sextili 
et primum consulatum inierit et triumphos tres in urbem intnlerit et ex la- 
niculo legiones deducta^ secutaeqne sint eius auspicia ac fidem, sed etAe- 
^yptus hoc mense in potestatem populi Romani redacta sit finisque lioc 
mense bellis ciuilibus inpositus sit atqne ob has causas hic mensis huic im< 
perio felicissimus sit ac fuerit, placere senatui ut hic mensis Angustus ap- 
pelletur. item plebiscitum factum ob eandem rem Sexto Pacubio tribuno 
plebem rogante. 36. mensis September principalem sui retinet appellatio- 
nem: qnem Germanioi appellatione, Octobrem uero suo nomine Domitianus 
innaserat. 37. sed ubi infaustnm nocabulum ex omni aere uel saxo placuit 
eradi, menses quoque usurpatione tyrannicae appellationis exuti sunt: cnu- 
tio postea principimi ceterorum diri ominis infausta uitantium mensibus a 
Septembre nsque ad Decembrem prisca nomina reseruauit. 38. haec fuit a 
Romulo annna ordinata dimensio, qui sicnt snpra iam diximus annum de- 
cem mensinm dierum ucro quattuor et trecentomm habendum esse consti> 
tnit raensesque ita disposuit, ut quattaor ex his tricenos singnlos, sex uero 
tricenos haberent dies. 39.8ed cum is numems neque soHs cursui neque lu- 
nae rationibus conueniret, nonnumquam usu neniebat nt frigus anni aesti- 
nis mensibns el^ o«>ntra calor hiemnlibus proueniret : qnod ubi contigisset, 
tantnm diemm sine ullo mensis nomine patiebantnr absnmi qnantum ad id 
anni tempus adduceret quo caeli habitns instanti mensis aptus inueniretnr. 
XIII. Sed secutus Numa , quantum snb caelo mdi et saecnlo adhuc inpolito 
solo ingenio magistro conprehendere potuit, nel quia Graecomm obseraa- 
tione forsan instmctus est, qninquagintadiesaddidit, nt in trecentos qninqua- 
ginta quattnor dies, qnibus duodecim lunae cursus confici credidit, annus ex- 
tenderetur. 2. atque his quinquaginta a se additis adiecit alios sex retractos 
illis sex mensibus qui triginta habebant dies, id est de singnlis singulos, fa- 
ctosque qninquaginta et sex dies in duos nonos menses pari ratione diuisit: 
3. ac de duobns priorem lanuarium nnncupauit primnnique anni esse uoluit, 
tamqnam bicipitis dei mensem respicientem ac prospicientem transacti anni 
finem futurique principia, secundum dicanit Febmo deo, qui lustrationum 
potens creditur: lustrari autem eo mense ciuitatem necesse erat, quo sta- 
tuit ut iusta dis Manibus soluerentur. 4. Numae ordinationem finitimi mox 
secuti totidem diebns totidemque mensibus ut Pompilio placuit annnm snum 
conputare coepemnt: sed hoc solo discrepabant , quod menses nndetrice- 
num tricenumqne numero altemanemnt; 5. paulo post Numa in honorem 
inparis nnmeri, secretnm hoc et ante Pythagoram parturiente natnra, unum 
adiecit diem quem lanuario dedit nt tam in auno qnam in menBlbns singulis 



BVPFLEliENTA LIBRI DE AKNO ROMANORVM 187 

pra«ter nnam Febniaritim inpar nxunems semaretnr. nam qnia duodecim 
menseSi si ainguli aut pari aut inpari numero pntarentur, conBummationem 
parem facerent, unus pari numeroinstitutus uniuersamputationem inparem 
fecit. 6. lanuarius igitur Aprilis luniusSextilisSeptemberNouemberDecem- 
ber nndetricenis censebantur diebus et quintanas Nonas habebant ac post 
Idus in omnibusa. d. septimum decimum Kalendas conputabatur. T.Martius 
ueroMaiusQuintilis etOctober dies tricenos singfulospossidebant. Nonae in 
bis septimanae erant: similiterque postldus decem et septemdies in singu- 
lisusque ad sequentes Kalendas putabantur: sed solus Febrnarius uiginti 
et oeto retimiit dies, quasi inferis et deminutio et par numerus conneniret. 
H. cum ergo Komani ex hac distributione Pompilii ad lunae cursum sicnt 
Graeciannum proprium conputarent, necessario et intercalarem mehsem 
instituerunt more Graecorum. 0. nam et Graeci cum animaduerterent te- 
mere se trecentis quinquaginta qnattuor diebns ordinasse anntim — qno- 
niam appareret de solis cursu, qui trecentis sexagfinta quinque diebus et 
quadrante zodiacum conficitf deesse anno suo undecim dies et qnadrantem 
— iutcrcalares stata ratione commenti sunt, ita ut octauo quoque anno non- 
aginta dies, ex quibus tres menses tric«num diernm conposuerunt , interca- 
larent. 10. id Graeci fecerunt, quoniam erat operosum atque difficile omni- 
bns anuis imdecim dies et quadrantem intercalare. itaque maluerunt hunc 
nnmerum octies multiplicare , et nonaginta dies , qui nascuntur si qnadrans 
cuni diebus undecim octies conponatur , inserere in tres menses ut diximns 
distribuendos : hos dies vniQ^aivovxaqy menses uero ififioXiiiovg appellita* 
bant. II. hunc ergo ordinem fiomanis qnoque imitari placuit: sed frustra, 
quippe fugit eos d[iem unum, sicnt supra ammonuimuSf additnm a se ad 
Graecum nnmerum in honorem inparis numeri. ea re per octennium conne- 
nire numerus atque ordo nun poterat. 12. sed.nondum hoc errore conperlo 
per octo annosnonaginta quasi superfundendosGraecomm exemplo conpn- 
tabant dies, alteraisque annis binos et uicenos alternis teraos uicenosque 
intercalantes expensabant intercalationibus qnattuor. sed octauo qnoque 
anno intercalares octo affluebant dies ex singulis quibus uertentis anni nu- 
merum apudRomanos super Graecum abundasse iam diximns. 13. hoc qno- 
que errore iam cognito haec species emendationis inducta est. tcrtio qno- 
que octennio ita intercalandos dispensabant dies, ut non nonaginta sed 
sexaginta sex intercalarent, conpensatis niginti et quattuor diebus pro illis 
qui per totidem annos supra Graecomm numemm creuerant. 14. omni an- 
tem intercalationi mensis Febmarins deputatus est, quoniam is nltimus anni 
erat: quod etiam ipsum de Graecoram imitatione faciebaut. nam et illi ul- 
timo anni sui mensi snperfluos interserebant dies ut refert Glaucippns qui 
de sacris Atheniensinm scripsit. 15. ueram una re a Graecis dilTeVebant. 
nam illi confecto ultimo mense , Romani non confecto Febmario sed post 
uicesimum et tertium diem eius intercalabant, Terminalibns scilicet iam 
peractis : deinde reliquos Fcbmarii mensis dies, qui erant quinque, post in- 
tercalationem subiungebant : credo uetere religionis suae more, ut Febm- 
arium omni modo Martius cousequeretur. 16. «ed cum saepe eueniret ut 
nundinae modo in anni principcm diem modo in Nonas caderent — ntmm- 
que autem peraiciosum rei publicae putabatur — remedium qno hoc anerte- 
retur excogitatum est: quod aperiemns, si prius ostenderimns cnrnundinae 
uel primis Kalendis vel Nonis omnibus cauebantur. 17. nam qnotiens inci- 
pienteanno dies coepit qni addictus cHt. nundinis, omnis ille annus inf anstis 
casibus luctuosus fuit: maximeque Lepidiano tumultu opinio ista firmata 
est. 18. Nonis antem conuentus uniuersae mnltitudinis uitandus existimaba- 
tur, quoniam populus Romanus exactis etiam regibus diem hunc Nonamm 
maxime celebrabat, quem natalem 8ervii TuIIii existimabat : quia, cum incor- 
tnm esset quo mense SeruinsTuIIius natus fui.sset, Nonis tamen natnm esse 
constaret, omnesNonas celebri notltia frequentabant : ueritos ergo qni die- 
bus praeerant, ne quid nundinis collecta uniuersitas ob desiderium regis 
nonaret, cauisse nt Nonae a nundinis segregarentur, 10. unde dies ille qno 



188 8VPPLEMENTA LIBRI DE ANKO ROMANORVM 

abandare annum dlximus eoram est permissns arbitrio qni fastispraeerant, 
uti cum uellent intercalaretnrf dummodo eum in medio Termiualiorum uel 
menRi.s intercalaris ita locarent^ ut a suspecto die celebritatem auerteret 
nundinarum. atque hoc estquod quidamueterumretulerunt non solum mon- 
sem apud Romanos uerum etiam diem intercalarem fuisse. 20. quando au- 
tem primnm intercalatum sit, uarie refertur, et Macer quidemLicinius eius 
rei orig^nem Romulo adsignat Antias libro secundo Numam Pompilium sa- 
crorum causa id inuenisse contcndit. luniusServiumTullium re^emprimum 
intercalasse commemorat, a quo et nundinas institutas Varroni placet. 21. 
Tuditanus refert libro tertio magistratuum Decemuiros, qui decem tabulis 
duas addiderunt, de intercalando populum rogasse : Cassius eosdem scribit 
auciores: Fuluius autem id egisse M\ Aciliiun consulem dicit ab urbe con- 
dita anno quingentesimo sexagesimo secundo, inito mox bello Aetolico. sed 
hoc arguit*Varro scribendo antiquissimam leg^em fuisse incisam in columna 
aerea a L. Pinario et Furio consulibus , cui mentio intercalaris ascribitur. 
haec de intercalandi principio satis relata sunt. XIIII. Verum fuit tempus 
cum proptcr superstitionem intercalatio omnis omissa est: nonnumquam 
uero per gratiam sacerdotum, qui publicanis proferri vel inminui consnlto 
anni dies uolebant, modo auctio modo retractio dierum proneniebat: et 
snb specie obseruationis emergebat maior confusionis occasio. 2. sed postca 
C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum uagam adhuc et incertam 
in ordinem statae definitionis coegit adnitente sibi M. Flauio scriba, qui 
Bcriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit, ut et ordo eornm inueniri 
faciJlime posset et inuento certus statns perseueraret. 3. ergo C. Caesar 
exordium nouae ordinationis initurus dies omnes qui adhuc confusionem 
poterant facere consumpsit: eaqne re factum est ut annus confusionis ulti- 
mus in quadringentos quadra^^ta tres dies protenderetur. post hoc imita- 
tus Aegyptios solos diuinarum reram omnium couscios ad numeram solis, 
qui diebus tricenis sexaginta quinque et qnadrante cursum conficit, annum 
diri^ere contendit. 4. nam sicut lunaris annus mensis est, quia Inna paulo 
minus quam mensem in zodiaci circumitione consumit, ita solis annus hoc 
dieram numero colUgendus est quem peragit dum ad id signum se denuo 
uertit ex quo digressns est: unde annus uortens uocatur et habeturraagnns, ' 
cum lunae annus breuis putetur. 5. horam Virgilius utramque conplexus est : 

interea magnum sol circumuohiitur annnm. 
hinc etAteiusCapito annum a circuitu temporis putat dictum, quia uetercs 
an pro circum ponere consuerant, ut Cato in originibns: Arator an termi- 
num, id est circum terminum, et ambire dicitur pro circnmire. 6. lulius ergo 
Caesar decem dies obseraationi ueteri superadiecit, ut annum trecenti se- 
xaginta quinque dies, quibus sol lustrat zodiacum, efficerent: et nc quad- 
rans deesset, statuit ut quarto quoqne anno sacerdotes, qui curabant 
mensibus ac diebus , unum intercalarent diem , eo scilicet mense ac loco 
quo etiam apud ueteres mensis intercalabatur, id est ante quinqne ultimos 
Febraarii mensis dies , idque bisextum censuit nominandum. 7. dies autem 
decem , quos ab eo additos diximus , hac ordinatione distribiiit : in lanua- 
rium et Sextilem et Decembrem binos dies inseruit, in Aprilem antem lu- 
nium Septembrem Nouembrem sing^los: sed neque mensi Febrnario addi- 
dit diem, ne deum inferam religio inmutaretur, et Martio Maio Quintili 
Octobri sernauit pristinum statum, quod satis pleno erant uumero, id est 
dieram singuloram tricenorumque. j3. ideo et septimanas habent Nonas, si- 
cutNuma constituit, quia nihil in his lulins mutauit: sedlanuarius Sextilis 
December, quibus Caesar binos addidit, iicet tricenos singnlos habere post 
Caesarem coeperint, quintanas tamen habent Nonas , et ab Idibus ilHs se- 
qnentes Kalendae in undeuicesimum reuertuntur, quia Caesar quos addidit 
dies neqne ante Nonas neque ante Idus inserere uoluit , ne Nonaram aut 
Iduum religionem, qnae stato erat die, nouella conperendinatione corrum- 
peret. 9. sed nec post Idus mox uolnit inserere , ne feriaram quaramque 
uiolaretur indictio : sed peraotis cuiusque mensis feriis locum diebus advenis 



8VPPLEM£NTA LIBRI DE AKNO ROHANORVM 189 

• 

fecit: et lanuario quidem dies quos didmus quartum et tertium Kalendas 
Februarias dedit, Aprili sextum Kalendas Maias, Innio tertinm Kalendas 
lulias, Augusto quartum ct*tertium Kalendas Septembres, Septembri ter^ 
tium Kalendas Octobres, Nouembri tertium Kalendas Decembres, Decem- 
bri uero quartum et tertium Kalendas lanuarias. 10. ita factum cst ut, cum 
omnes hi menses quibus dies addidit ante hanc ordinationem habuissent 
mensis sequentis Kalendas ad septimum decimum reuertentes , postea ex 
augpnento additontm dierum hi qui duos acceperunt ad nonum deeimum, 
qui uero unum, ad octauum decimum haberent reditum Kalendarum. 11. fe- 
riarum tamen cuiusque mcnsis ordo seruatus cst. nam si cui fere tertius ab 
Idibus dies festus aut feriatus fuit et tunc a. d. sextum decimumdicebatur, 
etiam post augmentum dierum eadem religio seruata est, ut tertio ab Idi- 
bus die celebraretur, licet ab incremento non iam a. d. sextum decimum 
Kalendas sed a. d. septimum decimum, si unus, a. d. octauum decimum , si 
duo sunt additi, diceretur. 12. nam ideo njouos dies circa finem cuiusque 
mensis inseruit, ubi finem omnium quae in mense erant repperit feriamm, 
adiectosque omnes a se dies f astos notauit , ut maiorem daret actionibus 11- 
bertatem : ct non solum nullum nefastum sed nec comitialem quemquam de 
adiectis diebus instituit, ne ambitionem magistratuum augeret adiectio. 13. 
sic annum ciuilem Caesar habitis ad lunam dimensionibus constitutum 
edioto palam posito publicauit. et error hucusque stare potuisset, ni sacer- 
dotes sibi errorem nouuex ipsa emcndatione fecissent. nam cum oporteret 
diem qui ex quadrantibus contit quarto quoque*anno confecto antequam 
quintus inciperet, intercalare : illi quarto non peracto sed incipiente inter- 
calabant. 14. hic error sexettriginta annispermansit: quibus annis interca- 
lati sunt dies duodecim , cum debucrint intercalari nouem. sed hunc quo- 
que errorem sero deprehensum correxit Augustus, qui annos duodecim sine 
intercalari die transigi iussit, ut illi tres dies qui per annos triginta et sex 
uitio sacerdotalis festinationis cxcreuerant sequentibus annis duodecim 
nullo die iutercalato deuorarentur. 15.post hocunumdiemsecundum ordina- 
tionem Cacsaris quinto qnoque incipieute anno intercalari iussit, et omnem 
hunc ordiuem aereae tabulae ad aetemam custodiam incisione mandauit. 

Macrobius sat. I, 15, 4. Dc Kalendis Nonis et Idibus deque feria- 
rum uariis obsemationibus innumeros auctores cura quaestionis exer- 
cuit: et ideo nos quae de his ab omnibus dicta sunt in unum breuiter colli- 
gimus. 5. Romulus cum ingcnio acri quidemsed agresti statum proprii ordi- 
naret imperii initium cuiusque menais ex illo sumcbat die quo nonam lunam 
contigisset uideri. 0. quia non continuo euenit ut eodem die semper ap- 
pareat, sed modo tardius modo celerius ex certis causis uideri solet, contigit 
ut cum tardins apparuit praccedenti mensi plures dies, ant cnm celerius 
pauciores darentur: et singulis quibusque mensibus perpetuam numeri 
logem primus casus addixit. sic factum est ut alii triginta et unum alii 
undetriginta sortirentur dies. 7. omnibus tamen mcnsibus ex die Nona- 
rum Idus nono die repraesentari placuit: ctinter Idus ac sequentes Kalen- 
das constitutum est sedccim dies esse numerandos. ideo mensis uberior 
duos illos quibus augobatur dies inter Kalendas suas et Nonas habebat. 
hinc aliis quintus a Kalendis dies aliis septimns Nonas facit. 8. Caesar ta- 
men ut supra diximns stata sacra custodiens nec in illis mensibus quibns 
binos adiecit dies ordinem uoluit mutare Nonamm, quia peractis totios men- 
sis feriis dies suos rei diuinao cautus insemit. 9. priscis ergo diebus, ante- 
quam fasti a Cn. Flauio scriba inuitis Patribus in omnium notitiam prode- 
rentur>, pontifici minori haec prouincia delegabatur, ut nouae lunae pri- 
mum obsemaret aspectum uisamque regi sacrificulo nnntiaret 10. itaque 
sacrificio a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata id est 
nocata in Capitolium plebo iuxta curlam Calabram, quae casae Romnli 
proxima est, quot numero dies a Kalendis ad Nonas superessent pronnn- 
tiabat: et quintanas quidem dicto quinqnies uerbo xaXco , septimanas re- 
petito septies praedicabat. 11. uerbum antem naXio Graecum est, id est 



IQO 8VPPLE3IEXTA LIBRT DE ANNO ROMANORVM 

uoco: et hiinc dienif qai ex his diebus qoi calarentur primns osset, placnit 
Kalcndas nocari. hinc et ipsi cnriae ad quam noeabantnr Calabrae nomen 
datum est, ct classi quod omnis in eam populns uocaretur. 12. ideo autem 
minor pontifex numerum dierum qui ad Nonas superessent calando prodo- 
bat, quod post nouam lunam oportebat Nonarum die populares qui in agris 
essent contluere in urbcm accepturos causas feriarum a rege sacrorum sci- 
turosque quid esset co mcnse faciendum. 13. unde quidam hinc Nonas aesti- 
mant dictas, quasi nouae initium obseruationis uel quod ab eo die semper 
ad Idus nonem dies pntantur: sicut apud Tuscos Nonae plnres habebantur, 
quodhi nono quoque dieregcm suum salntabant et de propriis negotiiscon- 
sulebant. 14. Iduum porro aTuscis, apud quos is diesltis nocatur, sumptum 
cst. Item autem illi interpretnntur lonis fiduciam. nam cum louem accipia- 
mns lucis auctorem. unde et Lucetium Salii ip carminibus canunt et Cre- 
teuse« ^ia t-^v i^iiiQav uocant, ipsi quoque Komani Diespitrem appellant 
nt diei patrem. 15. iuro hic dies louis fiducia uocatur, cuius Inx non finitur 
cum solis occasu, sed splendorem diei et noctem continuat inlnstrante luna : 
quod semper in pleniiunio id est medio mense fieri solet: diem igitur qui 
nel noctumis caret tenebris louis fiduciam Tusco nomine uocauerunt: unde 
et omnes Idus louis ferias obseruandas sanxit antiqnitas. 16. alii putant 
Idus, quod ea die plena luna uidcatur, anidendo uidus appellatas, mox lit- 
teram u detractam : sicut contra, quod Graeci /df ry dicunt , nos u littera 
addita nidero dicimus. nonnullis placet Idus dictas uocabulo Graeco , otov 
dno tov etSovg , quod eo die plenam speciem luna demonstret. sunt qui 
aestimant Idus ab oue iduli dictas, qnam hoc nomine nocant Tusci, ot 
omnibuB Idibus loui immolatur a flamine. 17. nobis illa rntio nommis uero 
propior aestimatur, ut Idus uocemus diem qui diuidit mcnsem. iduare enim 
Etrusca lingna dinidere est: unde nidua quasi ualde idua, id est ualde di- 
nisa: ant uidua, id est a ulro diuisa. 18. ut autemldus omnesloul ita omnes 
Kalendas lunoni tribntas et Varronis et pontificalis adfirmat auctoritas, 
quod etiam Laurentes patriis religionibus seruant , qui et cognonicn deae 
ex cerimoniis addiderunt Kaleudarem lunonem uocantes, sed et omnibus 
Kalendis a mense Martio ad Decembrem huic deae Kalendarum dic sup- 
plicant. 10. Romae quoque Kalendis omnlbus, praeter quod pontifex minor 
in curiaCalabra rem diuinam lunoni facit, ettam regina sacrorum id est re- 
gis uxor porcam nel agnam in regia lunoni immolat: a qua etiam lanum 
lunoninm cognominatum diximus, quod illi deo omnis ingressus, huic deae 
cnncti Kalendamm dies uidentur ascripti. 20. cum enim initia men:iium 
maiores nostri ab exortu lunae seruauerint , iure lunoni addixernnt Kalen- 
das, limam ac Innonem eandem putantes: uel quia luna per aerem meat, 
unde et Graeci luuskm^AQtetiiv nuncuparunt, id est dsQotOfitv quod acra 
secat, Inno antem aeris arbitra est, merito initia mensinm id est Kalendas 
hnic deae consecrauerunt. 21. ncc hoc praetermiserim , quod nuptlis copu- 
landis Kalendas Nonas et Idus religiosas id est deuitandas censuenmt. hi 
enim dics praeter Nonas fcriati sunt : feriis autem uim euiquam fieri piacu- 
lare est: ideo tunc uitantur nuptiae, in quibus uis fieri uirgini uidetur. sed 
Verrium (Valerium eorr. Merkel prolegg, p. X/#F) Flaccum iuris pontiticii 
peritissimum dicere solitum refert Varro, quia feriis tergere ueteres fossas 
licerot, nouas facere ius uon esset, ideo magis nidnis quam uirginibus ido- 
neas eses ferias ad nubendum. 22. subiciet aliqiiis : cur ergo Nonis , si fe- 
rlatus dies non est, prohibetur celebritas nuptiamm? huius quoque rei in 
aperto causa est. namqniaprimus nuptiamm dies uerecundiae datnr, po- 
stridie autcm nuptam in domo uiri dominium inciperc oportet adipisci et 
rem facerc diuinam, omnes autem postriduani dies seu post Kalendas siue 
post Konas Idusue ex aequo atri sunt, ideo et Nonas inhabilcs nuptiis esse 
dixemnt, nc nupta aut postero die' libertatem auspicaretnr uxoriam aut 
atro immolaret quo nefas est sacra celebrari. 

Solinus polyh. I p. 3. C — 4. C. Tunc ergo (AngusU tempore) pri- 
mum cursus anni perspecta ratio est, quae a rerum origine profimda cali- 



SVPPLBMfiNTA LIBRI D£ AKNO ftOMANORVM 191 

gine tegebatur. nam ante Augnstom Caesarem incerto modo annura com- 
putabant, qui apud Aegyptios quattuor mensibus terminabatur, apud Ar- 
cadas tribus,i^apud Acaruanas sex, inltalia apud Lauinios tredccim, quorum 
annus trecentis septuag^ta et quattuor diebus ferebatur. Komani initio 
aunum decem mensibus computauerunt a Martio auspicantes adeo ut eius 
die prima de aris Vestalibus ignes accenderent, mutarent .ueteribus uiri- 
des laureaSf senatus et populus comitia agerent, matronae scruis suis coe- 
nas ponerent sicuti Saturnalibus domini: illae ut per honores promtius 
obsequium prouocarent: hi quasi gratiam repensarent pcrfecti laboris: 
maximeqne hunc menscm principem testatur fuisse, quod qui ab hoc quin- 
tus erat Quintilis dictus cst, deinde nnmero decurrente Decembcr sollem- 
nem circuitnm finiebat intra diem trecentesimum quartuu). tunc enim iste 
numenis explebat annnm, ita ut sex menses tricenum diernm essent, quat- 
tuor reliqui tricenis et singulis expedirentur. sed cum ratio illa ante Nu- 
mam a lunae cursu discreparet, lunari computatione annum peraequarunt 
qninquaginta ^ uno die auctis. ut ergo perficerent XII menscs , de sex 
mensibus superioribus detraxerunt dies singulos eosque qninqnaginta istis 
et uno diebus adnexuernnt, factique quinquag^nta VII tUnisi snnt in duos 
menses , quorum alter XXVIUI alter XXVIII dies dctincbant. sic annus 
habere quinque atqne quinquaginta et trecentos dies coepit. postmodum 
cum perspicerent temere annum clausnm intra dies qnos supra diximns, 
qnandoqnidem appareret solis meatum non ante trecentesimnm sexagesi- 
mnm qiiintum dieni abundante insuper qnadrantis particula zodiacum de- 
ficore decnrsum, quadrantem illum et decem dies addidernnt, ut ad liqui- 
dum annus trecentis diebus sexaginta quinqne etqnadrante constaret, hor- 
tante obsematione imparis nuraeri, qucm Pythagoras monnit praeponi in 
omnibns oportere. unde propter dies impares diis superis et lanuarins di- 
catnr ct Martius: propter pares Februarins qnasi ominosus diis inferis de- 
putatnr. cum itaque haec dcfinitio toto orbe placnissct , cnstodicndi qua- 
drantis gratia a dinersis gentibns narie intercalabatnr nec umqnani tamen 
ad liqnianm fiebat temporum peraeqnatio. Graeci ergo singnlis annis XI 
dies et qnadrantera dctrahebant eosqne octies multiplicatos in annum no- 
nnm resernabant, ut contractns nonagenarius nnmems in treis menses per 
tricenos dies scinderetnr: qni anno nono restituti efficiebant dies quadrin- 
gentos qnadraginta quattuor, qnos embolimos uel hypoballontas nomina- 
bant. quod cnm in initio Romani probassent contemplatione parilis nu- 
mcri neglectum breni perdiderunt translata in sacerdotes intercalandi 
potestate, qni plemmque gratificantes rationibus publicanomm pro libidine 
sua snbtrahebant tempore uel augebant. cum hacc sic forent constituta 
modnsqne intercalandi interdnm cnmulatior interdnm fieret imminutior, 
nel omnino dissimulatns praeteriretnr, nonnnmquam accidebat, ut menses 
qni fnerant transacti hieme modo aestinnm modo autumnale tempus inci- 
derent. itaqne Caesar uninersam hanc inconstantianf incisa tempomm tur- 
batione coniposuit, et ut statnm certum praeteritus error acciperet, dies 
XXI et quadrantem simnl intercalanit : quo pacto regradati menses de ce- 
tero statuta ordinis sui tempora detinerent. ille ergo annus solus trecen- 
tos XLIIII dies habuit, alii deinceps trecentenos sexagenos quinos et qua- 
drantem. et tunc qnoqne uitinm admissum est per sacerdotes. nam cnm 
praeccptnm esset, annoqaarto ut intercalarent unum diem et oporteret 
confecto quarto anno id obsemari antequam quintus auspicaretur , illi in- 
cipiente quarto intercalarunt non desinente. sic per annos sex et XXX 
cnm nouem dies tantummodo sufficere debuissent, XII sunt intercalati. 
quod reprehensum Augnstns reformauit inssitque annos XII sine interca- 
latione decurrere, ut tres illi dies, qui ultra nouem necessarios temere fue- 
rant intercalati , hoe modo possent repensari. ex qua disciplina omninm 
postca tempomm fundata rectio est. 

Polemius Bilvius laterc. p. 241 ed. Momras. (Abhandl. d. Silchs. 
Ges. d. W. III). Annus priraura decera mensinm fuit qui trecentos et quat- 



t92 BVPPLEMENTA LIBRl DB ANNO ROICANORVM 

taor dies babebat; licet ut auctores plarimi prodiderunt, apud Ae^yptios 
quattuor apud Arcades tribus apud Acamanes sex mensibus computatus 
fuisse referatur. post a Numa regfe Romanorum secundo inter Decembrem 
et Martiura lanuarius et Februartns fertur adiectus, ut trecentis quinqua- 
ginta quattuor diebus , quos duodecies luna renouat atque uiceuis nouenis 
et semis uicibus cursuni suum efficit, inpleretur. postremo additi sunt 
deccm dics atquo ob quadrantera , quod per quadriennium dies unus iun- 
ctus crescit, quarto anno quem bisextum uocamus inseritur. cuius initium 
cnm Aegyptiis qui nonas idusque non norunt mense Septembri , cum Grae- 
cis Nouembri, Martio cum ludaeis babetur. 



DB NATVRIS RERVM 193 



VIIII . X. ** 



DE NATVRIS RERVM 



vnii 

MVNDVS est uniuersitas omnis, quae constat ex eaelo etl24* 
terra. sicut homo ex quattuor coneretus est elementis, ita 
et mundns ex quattuor constat humoribus uno temperamento 

conmixtis. unde et ueteres hominem in communionem fa- 

• 

124*^ Isidonis de natura rerum VHII : ^Demiindo. Mundus ... terra. 
de quo Paulus apostolus ait: Praeterit enim figiira huiuB mundi. socnndum 
mysticum autem sensum mundus conpetenter homo significatur: quia si- 
cut ille ex quattuor ... ita et iste ex ... appellatus; licet et per 
mundum nonnumquam scriptura peccatores insinuet, de quibus dictum est: 
£t mundus eum non cognouit. Formatio autem ... hiemes.^ — Plutar* 
chus de placitis philos. II I : IleQl %6a(iov. IIvd^ayoQag nQfotos tovonaee Ti}f 
t<ov oXmv nsQioxTlv xooftov i% tiqg iv avttp Tafcoog. SaXr^g xal ot dn uvtov^ 
%va tov xoaiiov. Jrj^oxQitog xal *En£%ovQog %al 6 tovtov uad^rj^ MrjtQO- 
Sm^og, dnsiQovg^ Hoafiovg iv ttp dnsiQqt natd ndaav nsQtataaiv. Eantio- 
nXjjg, trjv tov riXCov neotdQOftrjv bIvcu neQifQaipnv tov noafkov xal tovto 
niQag avtov, £BX6v%og anHQOv tov %6cnov. dtoyivrfg to fihv navJineiQOv^ 
tbv d^ %6ajkov nsnsQdv^ai.. ot £tmi%ol dia(piQSi.v to ndv %al to oXov ndv 
(ilv yaQ eTvai ro avv %Bv<p dneiQov^ oXov dh x^Q^S '^ov %evov %6afiov' mate 
ov to avto slvat to oXov xal tov %6aftov. Hjginus P. A. I 1 : ^Mundus 
appellatus is, qui constat ex sole et luna et terra et omnibus stellis.* Apu- 
leius de mundo 1 : ^Mundus omnis societate caeli et terrae constat et eorum 
natura quae utriusque sunt.^ Macrobius sat. VII 16, 8: ^Mundum autem 
consensu omnium constat uniuersitatis esse principium.^ I 18 , 5: 'Mundus 
uocatur caelum.* cf. comm. 120, 8. Servius georg. 1240: 'mundum no- 
men uolunt esse uniuersae naturae.* Ampelius 1: ^Mundus est uniaersitas 
rerum, in quo omnia sunt et extra quem nihil, qui graece dicitur %6afiog.^ 
Isidorus origg. III 20 : 'Mundus est is qui constat ex eaelo et terra et mari 
cunctisquc sideribus. qui idcirco mundus appellatus, quia semper in 
motu est; nulla enim requies eius elementis concessa est.* — Isidonis 



1 hominis B ^ \\ qui B \l ex A m. 2 in ras. \\ 2 sicuti A || ex IIII 
ex quattuorj^^ ox IIII ^ || constat cretus ^^ congregatus ^* con- 

n 

creatns A^ || 3 ex IIII constat Bjf om. A^ \\ hnioribus B |1 4 com- 
mixtis A || commufione B 

SVXTOm RBL. 13 



194 PEATTM 

bricae mundi constituerunt, siquidem Graece mundus xocT/iog, 
homo autem fitxQos xoO^og id est minor mundus est appel- 
latus. formatio autem mundi ita demonstratur. nam quem- 
admodum erigitur roundus in septemtrionalem plagam; ita 
declinatur in australem. capud autem et quasi facies orien- :> 
talis regio, ultima pars septemtrionalis. nam partcs eius IIII 
sunt: prima pars mundi est orientalis, secunda meridiana, 
tertia occidentis, ultiraa uero adque extrema septemtrionalis. 
[de qua Virgilius sic ait: 

origji^. III 5, 3: *Morbi omncs ex qiiattuor nascuntur liumoribus id est ex 
sanguinc et felle melancholia et pbb»»mate. ex ipsis enim rcfruntur sani, 
ex ipsis laeduntur iniirmi. dum enim nmplius extra cursum creuerint natu- 
rae, aegritudinos faciunt. sicut autem «piattaor sunt elementa, sic et quat- 
tuorbumores, et unusquisque bumor yium elemeutum imitatur: sanguis 
aerem, cholera ignem, melancbolia terram, phlegma aquam. et sunt quat- 
tuor bumores sicut quattuor elementa, quae conseruant corpora nostra.' 
Isidorus ori<^g. XI 1, 16: *Caro autem ex quattuor elemcntis compacta est. 
nam terra in carne est aer in balitu buujor in sanguine ignis in calore ui- 
tali. babent enim in nobis elementa suam quaeque partem , quibus «quid 
debetur compage resohita.' cf. Origones ap. Hieronymum ad Pammach. 
tom. II p. 431 Vall. — fiolinus polyh. I p. 7 b : 'Mensurae ratio bifa- 
riam conuenit: nam quantus manibus expansis inter digitos longissi- 
mus modus est , tantum constat esse inter calces et uerticem. ideo- 
que physici homincm rainorem mundum iudicauenint.' Macrobius comm. 
II 12, 10 sq. : *anima . . qui uerus homo est, ab omni conditione mortali- 
tati« aliena est adeo ut in imitationem dei mundum regcntis regat et 
ipsa corpus, dum a se animatur. ideo pliysici mundum magnum homi- 
nem et bominem breuem mundnm esse di.\erunt.* — Vita Pythagorae ap. 
Phot. bibl. p. 440, 33: oti 6 avd^gmnog fiinQog 'KO^ftog Xfystai ovx oti i% 
tBVodgtov atOLx^imv ovyxftroft — tovto yag nal ht,aatov ttSv ^cocov xal tcSv 
fvtBXsatatcav — dlX' oti, ndaag ^x^l tdg tov %6afiov ^vvdfifig e. q. s. Cf. 
de macrocosmo et microcosmo Lobeck. Aglaoph. II 9. p. 908 sqq., qui de 
parvo mundo hos auctores citat: Galenum de usu part.lll 10 p.362K. I*hi- 
lonem de vita Mos. III p. 073 d et de mund. opif. p. 18 e porpbvr. Stob. 
serm. XXI 185 Cosm. Indopl. VII p. 289 Montf. — Isidonis origg. III 29: 
*I)e forma mundi. Yormatio mundi ita demonstratnr. nam quemadmodum 
erig^tur mundus in septemtrionalam plagam ita declinatur in australem. 
caput autem eius et quasl facies orientalis regio cst, ultima pars septem- 
trionalis.' cf. III 40: *De gemina facie caeli. Facies caeli uel caput 
orientalis regio e«t, uitima septentrionalis.' Servius cod. Guelf. georg. I 
240: 'Mundus pro caelo accipitur: nam mundi nominc quattuor elementa 
continentiir. quemadmodum erigitur mundus in septemtrionalem plagam, 
ita declinatur in australem.* — Plinius N.H. 115: *Formam eius in speciem 
orbis absoluti globatam esse nomen in primis et consensus in eo morta- 



I comos^' cos**mus^' || 2microscosmos-4migrosmosi? || apel- 
latus est ^ II 3 autem om. B \\ ^ eregitur A^ \\ septentrionalcm B | 
5 declfwatur B dedinatur A \\ capud AB*^ \\ 6 septentrionali.s AB \ 
7 sunt ./* secundum meridiana ./• A \ orientis B \\ secunda meri- 
diana h» l. om. ^ || 8 atque ^ et ^^ | septentrionalis i^ || 9 Verg. 
georg, I 235 



DE NATVRIS RERVM 195 

qnam eii*cum extremae dextra laeuaque tralmntur 
caerulea glaeie concretae 
et I^ucanus: 

sic mundi pars ima iacet^ quam zona niualis 

pcrpetuaeque premunt hiemes.] 

In definitione autem roundi CIRCVLOS aiunt philosophi 125**^ 
quinque^ quod Graeci f jia(faXXi^Xovg id est zona8 uocant, 

taliutn orbem appellantium sed et argumenta rerum docent* e. q. 8. 160: 
^Mundns in centrum uergit ac terra exit a centro inmensum eius globum in 
formam orbis adsidua circa eara mundi nolubilitate cogente/ I7U: ^neque 
enim, ut dixere aliqui, mundus boc polo (septemirionali) excelsiore se attol- 
lit, aut undique cernerentur haec sidera {septemtriones), uerum haec eadem 
quibusque proxumis sublimiora creduntur» cadeuique demersa longinquis, 
utqoe nnnc sublimis in d^iectu positis uidetur hic uertex, sic in illam ter- 
rae deuexitatem transgressis illa so attoUnnt residentibus quae hic excelsa 
fnerant, quod nisi in figura pilae accidere non posset.* Plutarchus de pla- 
citis ])biIos. \1 2: JTcpl citiiLaxog nociiov, Otahv £tmxol atpai^QonSrj 
tov HOCfiov, aXXoi ds yKovoBidjj^ ol dh oaoBidrj. *Eji^%ovQog dh ^vSfXBoQ^ai 
l^lv slvai acpaiQOBLdsig tovg %6anovgy ivS^xsa&ai Sh nal itigoig axijliaai 
%€XQti<f^cci>. Marcianus Capella V^IIl 814: 'Mundus .. ex quatuor elcraen- 
tis iisdemque totis in spbaerae modum fi^lobatus terram iu medio iraoque 
delixam aetemis caeli raptibus circumcurrens circulari quadam ratione 
discriminat.' — Boethius de geom. II p. 1537 (ed. Basil. 1570): *Nam 
mundus ipso sphaerica fertur rotunditate collectus, ut diuersas rerura for- 
raas ambitus sui circuitione concluderet, uude librum Seneca consenta- 
nea philosophis disputatione formanit, cnl titulus est: de forma mnndi.' 
cadera Cassiodorius de artibus ac disciplinis liberal. VII (de astrono- 
raia) II p. 559 b. Garet., nisi quod haec addit: ^quem uobis relinquimus re- 
legendnra.' Cassiodorius fine eiusdem capitis: ^Mundi quoque figuram cu- 
riosissimus Varro longae rotunditati in gcometriae uolumine comparauit 
formam ipsius ad oui similitudinem trahens, quod in latitudine quidem ro« 
tundumf sed in longitudine probatur oblongum.' 

125* Isidorus de natura rerum X: *I)e quinque circulis mundi. In 
definitione... perusti.' Isidorus parallelos cum zonis initio capitis 
confudit. — 8ervius georg. I 233: Zonae] 4. e. plagae uel circuli, quomra 
priraus septemtrionalis, uel ut quidara uolunt, aquilonius. Konae circuli, 
qui<;oelura ac terrara ueluti zonae cingunt. translatiue; nani proprie zonae 
in terris, sed pro parallelis i. e. oirculis posuit. septemtrionalis aestiualis 
aequinoctialis bmmalis australis.* Fragmentum Censorino adscriptum II 
1 — 4: ^De caeli positione. Caelura circulis quinque distinguitur, quorura 
extremi maxime frigidi, australis humillimus et aquilonius excelsissimus. 
his utrimque proximi duo paralleloe uocantur, aeque ut ita dixerim distaii- 



1 extrema A \\ trauntur A^B^ || 2 cerule A cerulee B caeruleae 
Medic. el libri ap. Pierium et Mart. Vergili || glacie concrite B^ ga- 
lice concrete A^ glacie aere A*^ \\ 3 et om. B || Lucan. Phars. IIII 
106 II 4 Lima A imma B || icet B^ || sona zone B deleto sona m. 2 \\ 
ninales A^B'^ naanuales W || 5 perpetuae quam A perpetuae B \\ 
primunt B^ || hiemis AB \\ 6 aiunt] au ^ || 7 qus B || grece A^ || pa- 
rallelois AB || naqaXXiiXovg id est delet Grialius || zanas B^ 

13* 



196 PRATVM 

in quibus diuiditur orbis terrae. has Virgilius in georgicis 
ostendit dieens: 

quinque tenent caelum zonae. 
sed fingamus eas in modum dexterae nostrae^ ut pollex sit 
circulus aQXTixog frigore inhabitabilis^ secundus (digitus) 5 
circulus ^sQcvog temperatus habitabilis; medius circulus 
iOfiiiBQLVog torridua inhabitabilis ^ quartus circulus %Bm,eQLVog 
tetpperatus habitabilis^ minimus circulus avtaQxtLXog frigi- 
dus inhabitabilis. horum primus septemtrionalis est, se- 



to8, iidem tropiei, iidom solstitiales; alter hibemus, per quem sol trans- 
iens et tenens octauam partem capricomi solstitimn hibernum facit; alter 
aestiuus, per quem sol octaua parte cancri solstitium aestiuum facit . me- 
dius est aequinoctialis, qui octaua parte arietis aequinoctium ueraum, 
octaua librae antumnale constituit. ut circuli in caelo, ita in terra: zonae 
nocantur. inhabitabiles infra frigidos circulos ob rigorem, quod ab his 
longissime sol abest , item medius aeqninoctialis , quod sub uertice solis 
est, sub quo quidam habitari dicunt f cydropiae et Aethiopiae maximam 
partem, item plurimas insulas maris mbri aliosque uertices eminentiasqne 
terramm nostris ampliores. sub tropicis habitari nihil dubium est. noster 
solstitialis aestiuns est excelsns atque arduus. diuisi a nobis circuio ae- 
quinoctiaii antichthones, iidem antistoechoe et antiscioe nominantur. ui- 
denlur humiles atque depressi quibusque antipodes infra sunt: quod ut 
posse uideatur, efficiunt tlexns obliquitatesque terramm. incipit signifer 
non ab extremo circulo nec ad extremum pcrtenditur, sed ab imo tropico 
australi bmmalique eodem per aequinoctialem ad summum solstitialem 
enndemqup aestiualem per medium longitudinis latitudinisque porrcctus 
obliqnnm.* eadcm Schol. Germanici p. 33 sq. Marcianus Capella VIU 
817 sqq. : *decem dici mundi circulos asseuero; quorum alii paralleli, 
quos aequidistantes Latine possumus memorare, eosdem polos habent, 
quos ipse mundus. poli enim sunt, qui a centro circuli linea usque in cir- 
cnmferentias ducta medietatis soctae mensuram aequa ratione discrirai- 
nant. uemm ex parallelis primus is est, qui et semper apparens et con- 
tingens confinia finitoris nnmquam mersus assurgit; qui septomtrionalis 
circulus perhibetur ex eo, quod cum ceteris quae promentur otiam gemina 
sidera septemtrionis includit. secundus autem ex parallelis maximus sol- 
stitialis est, nA quem sol aestiuus accedens solslitii fine repulsus abscedit. 
tertius aequinoctialis medius maximusque cunctomm, per quem sol se- 
cundo, nel cum in aestiuam flag-rantiam surgit uel cum in hiberna descen- 
dit, quadam muiidi medietate pemectus mensuram noctis lucis aequalitate 
compensat. huic propinquus bmmalis, in quem hiemali fine pemeniens 
iu aquilonem denuo repulsus assurgit. quintus autem idomque ultimus 
australis quique antarcticus perhibetur; hic mersus ac uix altiore circuli 
extremitate horizontis defixa contingens tanti tamen spatii quanti septcm- 



I as B^ II gergicis B^ || Verg, georg. I 322 \\ 3 zane B^ || 4inodo 
B^ [1 dextrae B^ || 5 culus A^ primus circulus culus ^^ primus cir- 
culus B II articos A articus B || secundus — habitabilis om, A [j di- 
gitus addidi || 6 terinns ^ || 7 hisemerinus ^^ || exemerinuH A exi- 
merinus ^ || 8 minimus] qiiiutus vtdgo contra libros [j antarticus AB \\ 
9 septentrionaHs A 



DE NATVRIS RERVM 197 

cnndus solstitialis, tertius aeqvinoctialis, quartus hie- 
MALI8, quintus AVSTRALis. de quibus Varro ita dicit: 

at quinque aetheriis zonis accingitur orbis; 

ac uastant imas htemes mediamque calores: 
5 sed terrae extremas inter mediamque coluntur, 

quam solis ualido numquam f ut auferat igne, 



trionaliB circulas ratione monstratur, ei etiam iuuenitiir oppositus.' cf. 
praeterea Hyginua P. A. I 6 Seneca N. Q. V 17, 2 sqq. Macrobius comm. 
I 15. ex hoc pauca excerpsi: 2. 'est autem lacteus circulus unus e circis 
qni ambiunt caelnm; et sunt praeter eum numero decem.' 8. *decem autem 
alii ut diximus circi sunt: quorum unus est ipsc zodiacus.^ 13. 'quinque 
alii oirculi paralleli uocantur. horum medius et maximus est aequinoctia- 
lis; duo extreniitatibus uicini atque ideo breues, quorum unus septentrio- 
nalis dicitur, alter australis: inter hos et niedium duo sunt tropici, maio- 
res ultimis, medio minores , et ipsi ex utraque parte zonae ustae terminum 
faciunt* 14. 'praeter hos alii duo sunt coluri, quibus nomen dedit inper- 
fecta conuersio.* 15. *duo qui ad numerum praedictum supersunt meridia- 
nus et horizon non scribuiitur in sphaera, quia certum locum habere non 
possnnt, sed pro diuersitate circumspicientis habitantisue uariantur.^ — 
Probus georg^. 1 233: ^Mundi caloris ct lurainis sol causa est: eius enira 
talis eat cursus, ut neque citra solstitialem circulum ad nos accedat 
nec ultra bramalem recedat. radii autem eius ubi deficiunt ibi necesse 
est esse fri^s cum tenebris; deficiimt autem eius radii bruma ad sep- 
tentrionalem circulum; ibi autem.frig^us est cum obscuritate. sol autem 
quia inter brumalem et solstitialem circulum conficit annuum cursum to- 
tam hanc mediam regionem urit, quae latine plaga uocatur adusta. ex ea 
quae septentrionalis est, ubi deticiuut soUs radii, quia ob hoc frigida est et 
obscura, frigus in proximam regionem peruenit et miscetur calori, qui ex 
adiistH regione in eandem sedem fertur, et efficitur temperata regio, iu 
qua sumus, quae est habitabilis. alterae duae iuhabitabiles , sed physica 
ratione nobis sunt incognitae. prohibemur enim transire adustae regionis 
calorem. sed quia in meridie bramam animaduertimus, ultra solem magnum 
spatium caeli uacare scimus et in contrariam nobis partem eius radios 
ferri et quemadmodum hic ita illic deficere, ubi defecerunt esse frigus 
cum tenebris, et indc aliquam partem ferri in proximum locum et ex adusta 
regione , quae tinitur brumali solstitiali circulo , in eundem peruenire ua- 
porem, et utroque mixto perinde temperatam efticere regionem mediam 

1 solesticialis A^ solisticialis ^^ B \\ qnartusyemalis^quarcle- 
malis ^ II 2 Varronem Atacinum essc non certum puto cf. Quintilianus 
1 4, 4 I 3 ad A^ &BA^ \\ aetheriis Scaliger: ethereus A aetherisB^^ || 
zanis | B 4 hac B^ \\ hiamas hiemes A^ ia hiemes A'^ hcmis B ima 
hiemis Salomo \\ medic B^ relicua mique calores margine lacerato 
perierunt || 5 sed scripsi: sic AB || media B [| ca/unntur i^ jj 6 
quam ABDE' Salomo et Ovet. Tolet, Malacit. Valent. \\ ualf d*» B 
numquam ut aoferat A^B et E superscr. uis numqua afferat A? nam 
auam auferat B numquam ut aufferra a Ovet. numquam aut aufterra 
Tolet. Malacit. Valent. \\ igne A^BE Ovet. Tolet. Malacit Valeni. 
igue BA^ II qua solis calido numquam rota ferueat igne Scaliger 



198 PRATVM 

quorum circulorum diuisiones talis distinguit figura (figura III). 
sed ideo aequiuoctialis circulus inhabitabilis est; quia sol 
per medium caelum currens nimium his locis facit feruorem, 
ita ut ncc fruges ibi nascantur propter exustam terram nec 



frigidae et adnstae. quinque ergo 8unt zonae in rejfionc caeli et terrae, 
duac extremae frigidae, septentrionalis ct austriua, uua adu.sta, dnae 
temperatae iuter frigidam ct adustam, cingentcs eam et intercidentes fri- 
gidis, quarum altera antioecnmente uocatur. uia autem secta per arabas 
dicit signiferum circuUim, qni a bnimali obliquus ad solstitialem uenit, ita 
ut brumalem tangat capricomo solstitialem cancro aequiuoctialem libra 
et arieto.* Probus georg. 1244: *In alio sic: Quinque teuent caelum «o- 
nae. In quinque zonas mundum esse diuisum accipimus, quas secundum 
clima nostri orbis sic deformabimus , ut laeuam manum contra ora nos- 
tra ponamus, atque ubi est pollex, ibi sitzona, quae appellatur Graece 
dgxTiHTi, quod in se habet arctos id e&t ursas, eadem latine septen- 
trionalis cognominatnr quod in ea parte caeli posita sit, quae uento sep- 
tentrionali adflatur, eaque pars semper snpra uertitur, hoc est num- 
quam in oceanum demergitur . . . ea zona inhabitabilis est propter nimios 
rigores. pollici proximus digitus obseruabitur in uiceni zonae, quaeGraece 
appellatur d^sgivijy a nobis aestiualis, quod scilicet sol oum in eandem zo- 
nam declinauit longiorcs dies efticit. ibi enim solstitium facit aestiuum 
id est VIIl Kal. lul. haec zona habitabilis propter temperiem et multi so- 
lis et illius uicinitate zonae, quam septentrionalem nuncupauimus. me- 
dins autem digitus significabit zouam, quae Graece dlcitur i<ni(ieQiVfjy La- 
tine aequinoctialis. sed et sol in hauc zonam bis anno nenit et totiens lib- 
ram facit diei et noctis id est VIII Ka4. April. et VIII Kal. Octobr. haec 
zona inhabitabilis. nam propter nimios ardores loca snbiecta habet exusta. 
qnartus deinde digitns signiHcabit zonaui, qnae appellatur ^i^fii/Urfpivif , a 
nobis hiemalis, quod scilicet cum illam sol transcendit hiemem facit et 
breuiores dies agit. nam ibi solstitium efficit, quod est VIII Kal. lanuar. 
hanc quoque zonam inhabitari credibile est, quoniam et ipsa pari tempe- 
ratura inter uoton et meridiem posita est, quemadmodum cnius supra fe- 
cimus mentionem aestiualis inter aequinoctialem et septentrionalem: et in 
hac zona si qui inhabitant, appellantur a nobis (ivt^x^^'''^^ i ^? "^V^ ivav- 
x£c€v x^ova oiyiovvxBg. digitus rainimus habet quintam zonam appellatam 
voxiovy quoniam ex illa parte eum adflat uentus humidum facit aerem. 
nam et humorem colligens corpus voxig dicitur. haec plaga Latine austra- 
lis appellatnr, depressior, quam ut a nobis uideri possit, et ideo infra ori- 
zontem descendit. orizon autem est, qui definit sphaeram superiorem, qui 
et diem a nocte disterminat. haec quoque praesumenda inhabitabilis prop- 
ter rigores, quos patiatur necesse est, quoniam longe a sole segregatur. 
circulus autem zodiacus qui Xo^os appellatur per tres zonas medias fer- 



idem Arevalus nisi quod ualido. qiias solis ualido numquam uis us- 
serit igne vel qua solis ualidos numqiiam uis aiferat ignes vel quas 
solis ualido numquam uis afflet ab igni coni, Grialius quas solis ua- 
lido numquam aestu tonreat ignis WiiHnerus de Varr, Alacin. p, 
24. quidquid de hoc versu statues , cerlum est intercidisse ante vel 
post eum unum versum quo exponebatur temperatas zonas * nec cae^ 
rigore tabescere^. || l diuisiones om. -^ || 4 nascentur B^ || exhaus- 
tam A^ 



DE NATVRI8 RERVM 199 

homines propter nimium ardorcm habitare permittaniur. at 
contra septemtrionalis et australib circuli sibi coniuneti id- 
circo non habitantur^ quia a cursu solis longe positi sunt 
nimioque caeli rigore uentorumque gelidis flatibus contii- 
sbescunt. solstitialis uero circulus, (fxi in oriente inter sep- 
terotrionalem et aestiuum est conlocatus, uel iste qui in oc- 
cidente inter aestiuum et austraiem positus est, ideo terapc- 
rati sunt eo quod ex uno circuio rigorem ex altero calorem 
habeant. d'e quibus Virgilius: 

tur, per qnem sol currit. sic ergo quoniam ad ultimas non perucnit, frigi- 
das relinquit, mediam zonam^ quoniam Baepe onerat, i^neam facit.* 
Plutarchus P. P. II 12: ^ail?fs JTv^oryo^aff ot aw' cfvrov ^^ ftSfiSQiad-ai. 
trjv tov navvog ovQcevov atpatgav slg nvTilovg xsvts^ ovativag ngo- ** 
aayoQSVovat ^^civag' naXsitai di 6 [ihv avtcov dgittiyiog ts %al dsicpa- 
vng ' 6 ds ^ ^SQivog tQoni%6g ' 6 ds iarjpLSQLVog' o ^s ;|(Hfi>£pti'o$ toom- 
X09* 6 Sl .dvtaQ%ti,%6g ts %al d(pav7}g' Xo^bg dl toCg tQial fisaoig o %a- 
lovft>svog Sa}di,a%6g vnopsfilrjtai ^ naQsm^ipavoov t<3v fiiacov tQnov ndv- 
tag S^avtovg 6 fisariQifiQtvog nQog OQd^dg dno t(ov aQ%to)v inl to dvtC^ovv 
tSfivSL. TIvd-ay^Qag nQcatog inivsvori%ivat Xsystai ti}v X6^o}aiv tov fo>- 
8ia%ov xvxXov, rivtiva OivonCdrjg 6 Xtog cag Ibtav intvoiav atpstSQt^stat. 
III 14: Uvd^ay^Qag tijv yrjv dvaX^ycog trj tov navtog ovquvov acpatQa 
dtrfQTJad^ai slg nsvts ^civag, cfpxTtxijv &SQtviqv xstfiSQtvrjv^ tarjftSQtvnv dv- 
taQ%tt%7jv' mv iQ fiiarj to fiiaov tvg yijg oQttst, naf avto tovto ota%s- 
%avu>svri %aXovfiivrj' 1^ jSh oC^riti^ sattv, ij fisarj trjg d^SQtv^g %al 3J«|t*«- 
Qivrjg, sv%Qat6g ttg ovaa. cf. Geminus isag:. 12 p. 49 sq. Achilles Tatius 
isag^. 29 p. 153 sqq. de circulis XI in universum ajjit idera cap. 22, de sin- 
p^ulis inde a cap. 23. Ampelius I 4: *Caelum diuiditnr in circulos quinque: 
arcticum et antarcticum , qui ob nimiam nim frigoris inhabitabiles suut; 
aeqntnoctialem , cni subiacet re^io quae %ata%s%avfiivrj dicitur neque 
incoUtur ob nimiam uim ardoris; brumalem et solstitialem , sub quibns ha- 
bitatur; sunt enim temperatissimi, per quos oblicus circulus nadit cum duo- 
decim si^is, iu quibns sol anuuum conHcit cursum.' Hypinus P. A I 8 Pli- 
nius N. H. II 172 Macrobius sat. II 5, 9 — 12 Servius peorg. I 233 sqq. 
Isidorus orij^fj. UI 43 XIII 0.— Achilles Tatius isag. 2t> p. 154 sq.; Mifivrj- 
tai dh t<av ^oavcSv tovtcav %ai ^EQatoa^ivrjg iv tm 'EQfttj Xiycov 

nivts 8s al ^cSvat nsQtstXddsg ianstQnvtaty 
at dvo fi\v yXav%oto %sXatv6tSQat xvavoto, 
17 8\ ftCa Tpatpaprj ts %al i% nvQog olov iQV^^rj. 
fj fi,hv ^rjv ftsadtrj, i%i%avto 8h ndaa nsf^tnQO^ 
tvntofisvrj q)Xoyfiotatv. f intQuafiotQav vn avtrjv 
%s%Xtfiivat u%ztvsg dst&SQisg nvQ^coatv. 
at Sh Svco f^dtSQd^s n6Xotg nsQtnsntrjvtat, 
dsl (pQt%aXiat dsl if vdatt votiovatv. 



I habitare ibi B || ad AB^ [| 2 septemtrionalcs B"^ [| circuli ot 
australis sibi A || australes B'^ || sibi — solis om. J5 || 3 cirsu A^ || 4 
frigore BA^ || 1 ♦»♦♦ dis B^ || 5 solesticialis A^ solisticialis BA^ el Ua 
uterque semper solest. E semper solst. D semper |j in B^ || 6 con- 
loeatus est B \\ 7 in A^ \\ australi B^ || 8 frigorem B^A^ \\ 9 Verg. 
georg. I 237 



200 PRATVM 

hftfl inter mediamque daae mortalibus aegris 

munere concessae diuum. 
sed qui proximi sunt aestiuo circulo; ipsi sunt Aethiopes 
nimio calore perusti. 

126* PABTES mundi quattuor sunt: ignis aer aqua terra. ^ 
quarum haec est natura: IGNIS tenuis acutus et mobilis; 
AER mobilis acutus et crassus^ aqva crassa obtunsa et mo- 

ov (ifjv vd<OQ, dXl**avt6g dn' ovgavod^Bv HQvataXXog 

neiiai j dvania%B , nBQiiffV-ntog 9h Tarvxrat. 

dXXd ta alv %BQaaCa %al afi>§ata dvd^Qmnoiat' 

Soial d^aXXai iaaiv IvavxCai dXXriXaiaiy 

fieaariyvg ^igBOs ts %al vbxlov TiovatdXXov, 

dfi<p(o ivHQTjtoi tB xttl ofLnviov aXdna^ovaai 

xagnov ^EXBvaivtrjg dTjfirjtiQog. iv oi fitv dvdgsg 

dvtCnodsg vaCovai. 
tavta filv*EQatoa^Bvrig. Vergiliu» georg". I 233 — 39: 

quinque tenent caelum zonae , quigrum una conisco 

semper sole rubens et torrida semper ab igni; 

quam circum extremae dextra laeuaque trahuntur 

caerulea glacie concretae atque imbribus atris. 

has inter mediamque duac mortalibus aegris 

munere concessae diuom. uia secta per ambas, 

obliquus qua se signorum uerteret ordo. 
Probus georg. I 244: *hanc tamen uniuersam disputationem certum est Ver- 
gilinm transtulisse ab Eratosthene , cuius liber est hexametris uersibus 
scriptus, qui Hermes inscribitur: cuius disputationis tale principium est: 
nivts 9^ aC ^mvai, nsQiaQisg iansCQrjvto, 
at dvo fjkhv yXav%o£o livavotsQai xvorvoto 
et cetera ex ipso libro requirenda.' Cf. praetera Lucretius V 205 Ovidius 
metam. I 49 sqq. — Varrojiis versus etiam in glossario Salonionis episcopi 
Constantiensis vel potius Isonis extare testatur Bnrraannus anthol. lat. 
V 48 tom. II pag. o35 sq. exscripsit Iso Isidorum. 

rZ6*l8idorus de natura rerum XI: *De partibus miuidi. Partes 
mundi ... iunguntur. haec itaque ne confusa minus intellegantnrf 
subiecta expressi pictura (fig. 1). ceterum sanctus Arabrosius eadem eli- 
menta per qualitates quibus sibi inuicem quadam naturae communione 
commiscentur ita his uerbis distinguit: Terra, inquid, arida et frigida 
est; aqua frigida adque huraida, aer calidus adque humidus est, ignis cali- 
dus est et siccus. per has enim iugales qualitates sic sibi singula commis- 
centur. terra enim cum sit arida et frigida coniungitur aquae per cogna- 
tionem qnalitatis frigidae ; rursus aqua aeri per humorem, quia humidus ost 
aer. aqua enim quasi quibusdam duobusbrachiis frigoris adque humoris altero 
terram altero aerem uidetur conplecti, frigido quidem terram aerem humido. 
ipse quoque aer medius inter duo compugnantia per naturam, hoc est inter 
aquam et ignem, utrumque illud elimentum sibi conciliat , quia aquae hu- 
more et igni calore coniungitnr. ignis quoque cum sit calidus et siccus 
calore aeri adnectitur, siccitate autem in communionem terrae sociatur, 
adque ita sibi per hunc circuitum quasi per quemdam chorum concordi so- 

I mediumque A^ mediam^que B H Se^too B^ \\ 5IIII -5 || 7 acu- 
tis A^ (I crassus B [| crassa B 



DE NATVRIS RERYM 201 

bilis; TERRA crassa obtunsa inmobiiis. quae etiam sibi ita 
commisceDtur : terra quidem crassa (et) obtunsa [inmobi- 
lis] cum aquae crassitudine et obtunsitate conligatur; deinde 
aqua aeri crassitudine et mobilitate coniungitur^ rursus aer 
^igni communione acuti et mobilis conligatur; terra autem et 
ignis a se separantur, sed a duobus mediis aqua et aere 
iunguntur. 

cietate conuenitur. unde et Graece axoixsta dicuntur, qnae Latine eli« 
menta uocantur , eo quod sibi conueniant et concinant. quorum distinc- 
tam commuuionem Bubiecti circuli figura declarat (fiff. 2*j.' Ambrosius 
hexaem. III 4, 18: *Habet ergo terra propriam qualitatem suam, sicut 
et singula elementa habent ; nam et aer humidam qualitatem et aqua fri- 
gidam et ignis calidam. et hoc est principale proprium clementis siiigulis, 
quod ratione coUigimus. comprehendere autem sensibiliter et corporaliler 
si uelimus, uelut conexa et composita reperimus; ut sit terra arida et fri- 
gida, aqua frigida et humida, aer calidus et hnmidus , ignis calidus et sic- 
cus; et sic sibi per has iugales qualitates singula miscentur elementa. 
nam terra cum sit aridae et frigidae qualitatis conectitur aquae per cogna- 
tionem qualitatis frigidae : et per aquam aeri, quia humidus est aer. erga 
aqua tamquam brachiis quibusdam duobns frigoris et humoris altcro ter- 
ram altero aerem nidetur amplecti, frigido terram aerem humido. aer 
quoque medius inter duo compugnantia per naturam , hoc est inter aquara 
et ignem utrumque illud elementnm conciliat sibi ; quia et aquis humore et 
igni calore coniungitur. ignis quoque cum sit calidus et siccus natura ca- 
lore aeri annectitur, siccitate autem in communionem terrae ac societa- 
tem refunditur, atque sibi per hunc circuitum et chorum quemdam concor- 
diae societatisque conueniunt. unde et Graece axoi%€ia dicuntur, quae 
Latine elementa dicimus , quod sibi conueniant et concinant.' ex Basili 
hex. pag. 8 b. c. pag. 26 b. pag. 37 e. pag. 38 a. b. Macrobius comm. 
I 6, 23 sqq. : *Quatemarius uero (numerus) duas medietates primus omnium 
nactus est. quas ab hoc numero deus mundanae molis artifex conditorque 
mutuatus insolubili inter se uinculo elementa deiunxit: sicut in Timaeo 
Platonis (p, 31 sqq.) adsertum est, non aliter tam controuersa sibi ac re- 
pugnantia et naturae communionem abnuentia permisceri, terram dico et 
ignem, pothisse et per tam iugabilem conpetentiam foederari, nisi duobns 
mediis aeris et aquae nexibus nincirentnr. ita enim elementa inter se di- 
uersissima opifex tamen deus ordinis opportunitate conexuit, ut facile iun- 
gerentur: nam cum binae essent in singulis qualitates, talem unicuique de 
.duabus alteram dedit, ut in eo cui haereret cognatam sibi et similem re- 
periret. terra est sicca et frigida, aqua uero frigida et humecta est: haec 
duo elementa, licet sibi per siccum humectumque coutraria sint, per frigi- 
dum tamencommune iunguntur. aer humectus et calidus est: et cum aquae 
frigidae contrarius sit calore, conciliatione tamen socli copulatur humoris. 
super hunc ignis cum sit calidus et siccus humorem quidem aeris respuit 
siccitate, sed conectitur per societatem caloris, et ita fit, ut singula quae- 
que elementorum dno sibi hinc inde uicina singulis qualitatibus uelut qui- 
bufdam amplectantur ulnis: aqua terram frigore, aerem sibi nectit hu- 



I terra — inmobilis om. B \\'2 commiscuntur AB [| crassa om. B^ (| 
eiaddidi || obtunsainmobilis^obtunsa etinmobilis B mmohilis seclusi 
||3cras8itudine\9 || eonligantur^ || erassitudine ^ || 5 conliga^^tur ^ | 
6 tid A om. B \\ dnob^s B^ \\ aquae B^ |1 aeri B^\\7 iungantur B^ 



202 PRATVM 

127* Partes CAELI haec sunt: cohus axis clima cardines con- 
uexa poH hemisphaeria. COHVS est quo caelum continetur; 
undc Ennius: 

uix solidum conplere cohura terroribus caeli. 
Axis linea recta quae per mcdiam pilam sphaerae tendit. 5 
CLIMA cardo uel pars caeli, ut clima orientale et clima me- 
ridianum. CARDINES extremae axis partes sunt. CONVEXA 
extrema caeli. POLI ex caeiestibus cyclis cacumina. HE- 
MISPHAERIA duo sunt quorum alterum est super terram alte- 
rum subter terra. caelum autem ab oriente ad occidentemio 
semel in die et nocte uerti sapientes existimant. sphaeram 
autem confirmant ncc principium habere nec terminum pro 

moro: aer aquae humecto simili et ifi^ni calore sociatur: ig^nis aeri misce- 
tur ut calido, terrae iungitur siccitate : tcrra i^nem sicco patitur, aquara 
fripore non respuit.' e. q. s. cf. 30 sqq. — 8eneca N. Q. 111 10 Plinius 
N. H. X 11 Apuleius de mundo 5 Isidorus orig^. XIII 3. 

12T* Isidorus de natura remm XII: 'Ue caelo. Caelum spiritualiter 
ecclesia est, quae in huhxa uitac noctc sanctorum uirtutibus quasi claritate 
siderum fulget. plut*aliter autem caeli nomine sancti omnes uel angcli in- 
telle^untur, si quidem per caelos etiam prophetas et apostolos accipere de- 
hemus, de quibus scriptum est: Caeli narrant |i^loriam dei. utique quia ipsi 
aducntum et mortem, ipsi quoque resurrectionem Christi uel gfloriam 
mundo praedicauerunt. de caeli autem nomine sic dicit sanctus Ambro- 
sius in libris quos scripsit de creatione mundi (hexaem, II •/, i5)i Caelum 
Graoeo uocabulo ovQavbg dicitur, apud Latinos autem propterea caelum 
appellatur, quia inprcssa stellarum lumiila ueluti si§rna habens tamquam 
cHolatum dicitur, sicut ar^entum quod signis eminentibus refulget caela- 
tum uocatur. huius enim esse subtilem naturam ctiam scriptura demonstrat 
dicens: Quod firmauit caeliuu sicut fumum. partes autem eius haec . . . 
cacumina, quibus maxime sphaera uititur: quorum alter ad aquilonem 
spectans boreus alter terrae oppositus austronotus dictus est (ex Hygino P. 
A. 1 3). hemisphaeria ... existimant. hunc autem rotundum atque 
uolubilem et ardentem esse dixcrunt, cuius sphaera super aquas esse posita 
fertur, ut iu ipsis uoluatur eiusque incendium temperent (ex Ambros. //. // .?, 
9. 12.), sphaeram...duo suntautem, nt diximus, axes . .. poten- 



1 partem A || haec sunt om. BL || chous A cous BL'^ caus L^ |j 
clima om.A^ || 2hierais pferia A^ hcmis pheria A'^ hiemis ♦♦♦♦♦♦:!,♦ B^ 
emisiiheria*^^ || Cchous/lfcous-P || qiiod i9* || 3eniuSw4* etennius^H 
Enniusann.550 Vaht 1| 4solidum//fe^r^iM5; soXmxi ABL || complere^ 
compleuere L || choum^ cous B\\b axis e B*^ || media ♦ -^ || spiramu 
dit A^ speracten dit ^^spe'*tendit ^ || 6 climma AB || climma AB \\ 
orientalis AB \\&. B ut ^ || climma AB ] meridiana AB^ \\ 7 axes A 
axus B^ II 8 extreme B \\ ciclis AB circulis Arevalus \ hiemis pferia 
A^ hemis pferia A!^ hiemis speria B^ hiemis spheria B^ || 9 altera B 
II et altera B \\ 10 subter al. subtus A sub B \\ autem om. A^ jj * ad 
^ II 11 in nocte B \\ uestis A || dixerunt exestimant A \\ speram AB 



DE NATVRIS RERVM 203 

eo quod rotunditate sui quasi circulus unde incipiat uel ubi 
deeinat non facile conprehendatur. aequaliter enim ex omni 
parte fertur esse coUecta et omnia similiter respiciens ad- 
que a centro terrae spatiis aequis distincta ipsaque sui ae- 

5qualrtate ita stabilis, ut eam in nuUam partem declinare 
undique aequalitas coilecta permittat ac nullo fulcimento 
subuecta sustentetur. cuius perfectionem sphaerae uel cir- 
culi multis argumentationibus tractans rationabile Plato fa- 
bricatoris mundi opus insinuat^ primo quod ex una linea 

10 constat, secundo quod sine initio est et sine fine, tertio quod 

tia.' — Isidorusorigg.III 30: 'De cnelo et eiusuoraine. Caeliim pliilosophi 
rotundum nolubilem atque ardentem esse dixerunt, uocatum autem lioc no- 
raine, eoquod tamquam uas caelatum impressa signa habcat stellarum. dis- 
tinxit euim eum deus claris luminibus et impleuit sole scilicet et lunae orbe 
fulgenti et astrorum mica|^tium splendentibus signis adornauit. hoc autem 
Graece ovqccvo^ dicitur ano zov OQdad^ai , id est a uideudo , eo quod acr 
pcrspicuus sit et ad speculandum purior.' 31: 'l)e situ sphacrae caelestis. 
Sphaera caeli speeies est quaedam in rotundum formata, cuius ceutrum 
terra est ex omnibus partibus aequaliter conclusa. hanc sphacram nec 
principium habere dicuiit nec terminum, ideo quod iu rotimdum quasi cir- 
culus unde incipiat uel libi desinat non facile comprehenditur. philosophi 
autem niundi septem caelos id est planetas globonim consono motu intro- 
duxcrunt, quorum orbibus conexa memorant omnia, qiios sibi innexos et 
uelut insertos uersari retro et e contrario ceteris motibus ferri arbitran- 
tur.* 32: *De eiusdem sphaerae motu. Sphaerne motus duobus axibus in- 
uoluitur, quorum unus est septentrionalis, qui nuinquam occidit, appellatur- 
queboreus: alter australis, qiii numquam uidetur et austronotius dicitur. 
his duobus polis moueri sphaeram coeli dicunt et cum motii eius sidera in 
ea lixa ab oriente usque ad occidentem circumire, septentrionibus breuio- 
res gjTos iuxta cardinem pcragentibus.' 33: 'De eiusdem sphaerae cursu. 
Sphaera caeli ab oriente et occidente semel in die et nocteuertitur XXIIII 
horarum spatiis, quibus sol cursuni suum super terras et subtus terras sua 
uolubilitate concludit.* 34: *De celeritate caeli. Tanta celeritas caeli 
sphacra dicitur currerc, ut, nisi aduersura praecipitem eius cursum astra 
currerent quae eam.remorarentur, rauudi ruinam facercnt.' 35: *De axe 
caeli. Axis est septentrionalis linea recta, quae per mediam pilam sphae- 
rae tendit, et dicta axis, quod in ea sphaera ut rota uoluitur, uel quia ibi 
plaustrum est.* 36: 'De caelestibus polis. Poli sunt circuli qui currunt 
per axem. horum alter est septentrionalis, qui numquam oecidit, appella- 
turque boreus; alter australis, qui numquam uidetur et austronotius dici- 
tur; ct dicti poli, quod sunt axium c.vcli ex usu plaustrorum, a poliendo sci- 
licet nominati; sed polns semper boreus uidetur, aostronotius nunquam, 



I suae A siiia B^ incipiant A\\2 designat B 
3 similitrr* B 4 a^ ^ || aequis spatiis 
distintta A^ \\ 5 nulla partc ^ [j 6 undiquo ^^ || 7 perfeccionem 
spere AB \\ circuli* ^ || 8 multis om, B^ \\ Plato] Tim. 33b 
34 a 43 b |{ fabricatons ^ || 6 ex] ex ^limamm V anguli8 | zozia- 
cu8 dictus ex A^ ex climatarum e, q, s. A^ ex linearum quinque 
zor/iacus ductus ex B (dictus B"^) \\ 10 constet B'^ 



1 rotunditatis A 
II conprehenditur A 
B 
B 



204 PRATVM 

a puncto efficitur, denuo quod motum ex se habeat, deinde 
quod careat f iudicio angulorum^ et quod in se Btellarum 
figuras omnes includat, et quod motum inerrabilem habeat; 
si quidem sex alii motus errabiles sunt: ante a tergo dextra 
laeuaque sursum deorsumque, postremo et quod necessitates 
efficiatur, ut hacc axis ultra circulum duci non possit. Duo 
sunt autem f «-xes quibus caelum uoluitur: borevs quem 
nos AQVILONIVH uocamus — hic aQxtoL sunt id est septem* 
triones, qui nobis semper apparent — cui contrarius est 

quia dextra caeli altiora sunt, pressa Austri/ 37: *De cardiuibus caeli. 
Cardines caeli extremae partes sunt axis. et dictae cardines eo, quod per 
eos ucrtitur caelum, uel quia sicut cor uoluuntur.' 38: *De conuexis caeli. 
Conuexa autem caeli extrema eius sunt, a curuitate dicta, utestillud: 
Convexum quoties claudit nox humida caelum. Conuexum enim curuum 
est, quasi conuersum seu inclinatum et ad modum circuH flexum.' 39: 'De 
ianuis caeli. lanuae caeli duae sunt, oriens et c^casus. nam una porta sol 
procedit alia se recipit.' 40: *De gcmina facie caeli. Facies caeli uel 
caput orientalis regio est, ultima septentrionalis. de qua Lucanus: 8ic 
mundi pars ima iacet, quam zona niualis Perpetuaeque premunt liiemes.* 
41: * De quattuor partibus. climata caeli id est plagae uel partes quat- 
tuor sunt, ex quibus prima pars orientalis reffio e^t , unde aliquae stellae 
oriuntur. secunda occidentalis, ubi nobis afiquae stellae occiduut. ter- 
tia septentrionalis, ubi sol peruenit in diebus maioribus. quarta australis, 
ubi sol peruenit noctibus maioribus. oriens autem ab ortu solis est nun- 
cupatus. occidens quod dicm facit occidere atque interire. abscondit enim 
lumen mundo et tenebras superinducit. septentrio autem a septem stellis 
axis uocatus, quae in ipso reuolutae rotantur. hic proprie dicitur et uer- 
tex eo quod uertitur. meridies autem uocata uel quia ibi sol facit medium 
diem quasi medidies, uel quia tiinc purius micat aether; merum enim pu- 
rum dicitur. sunt et alia VII climata caeli quasi VII lineae ab oriente in 
occidentem , sub quibus et mores hominum dispares atque animalia spc- 
cialiter diuersa nascuntur, quae nuncupata sunt a locis quibusdlim famo- 
sis, quorum primus ost Merois, secundus Syene, tertius Catachoras id est 
Africa, quartus Rhodus, quintus Hellespontus, sextus Mesopontus , septi- 
mus liorusthenes.' 42: *De hemisphaeriis. Ilemisphaerium dimidia pars 
sphaerae est. hemisphaerion supra terram est ca pars caeli, quae a no- 
bis tota uidetur: hemispliaerion sub terra est, quae uideri non potest, 
quamdiu sub terra fuerit.' Cf, Isidorus origg. XIII 5 Cassiodorius de 
artibus ac disciplinis liberalium litteraruih cap. VIIL — Hyginus P. A. 

2 iudicio AB incisione coni, Grialius indicio Arevalus || aDge- 
lorum A^ (j se om. A |] stellarum AB libri omnes Griali ceteras vulgo 
II 3 inerrabile A^ inennarabile A*^ inenarrabilem i5 || 4 motos B^ \\ 
inerrabiles B * i^ * rabiles A inennarrabiles A"^ || sint A || ante at 
ergo A ante ergo i5 || 5 rursum A \\ deorsumue B^ deorsum Areva- 
lus II postremum B postremumque A \\ neccessitate ^ || 6 ut] ♦ ♦ 
nt ^ ut & ^ II ec B^ \\ eortra B^ \\ 7 axes ABO poli Arevalus\\ 
borreus A boreas B \\s aquilone BA^^O \\ hic» A hinc || arctoe 
B arcte A^ arcio ^^ ardua \\ sunt B in ras. || id esl A^ idem A^\^ 
septentrionis A 



DE KATVRIS RERVM 205 

NOTIVS qui AVSTBALI8 dicituT — hic est qui terra> ut ait 
CicerO; tegitur^ et ag^avrjg a Graecis nominatur. tanta autem 
polus celeritate ferri dicitur, ut nisi aduersus eius praecipi- 
tera cursum astra currant mundi ruinam faciant. fertur 
5 enim eius praeceps uolubilitas cursu siderum temperari. [unde 
et Lucanus: 

sideribus; quae sola fugam moderantur Olympi 

occurruntque polo, diuersa potentia] 

SOL natura dum igneus sit prae nimio motu conuer-128* 

I l: 'Sphaera cst species quaedam in rotundo conformata omnibns ex 
partibns acqualis apparens, unde rcliqui circuli fininutur. huius autem 
spliaerae neque cxitus neque initium potest definiri, ideo quod in rotundo 
omnes tractus et initia et exitus signiticari possunt.' 2: *De centro. Cen- 
trum e«t, cuius ab iuitio circnmductio sphaerae terminatur, ac terrae po- 
sitio constituta declaratur.' 3: *De axi. Dimensio, quae totius ostenditur 
sphaerae, cst cum ex utrisque partibus eius ad extremam circumductio- 
nem rccte ut uirgulae perducuntur: quae dimensio a compluribus axis est 
appellata. huius autem cacumina, qnibus maxime sphaera nititur, poli ap- • 
pellantur, quorum alter ad aquilonem spectans boreus, alter oppositus 
austronothus est dictus.' 5: *De polis. Polus is qui boreus appellatur perui- 
dcri potest semper: notins autem ratione dissimili semper est a conspectu 
remotus. naturalis autem mundi statio (pvaL%ri dicitur. ea est in boreo polo 
finita, ut omnia e dextris partibus exoriri in sinistris occidere uideantur. 
exortus enim est subita quaedam species obiecta nostro conspectui : oc- 
casus autem pari de causa, ut erepta ab oculis uisa.' cf. Marcianus Ca- 
pella VIII 815. — Schol. Germanici p. 38. 118: ^Vertices extremos, circa 
quos sphaera caeli uoluitur, polosGraeci nuncupauonint, e quibus unus est 
australis qui terrae obiectus a nobis numquam uidetur: alter autem 
septemtrionalis qui ^"eus uocatur et numquam occidit.* cf. Apuleius de 
mundo 1 Macrobius comm. I 16, 4. — Schol. Lucan. X 199: *Planetae re- 
tardant celeritatemOlympi, cnius impetus tantus essct, quod totam machi- 
nam dissolueret, nisi planetae contra firmamentum nitontes celeritatem 
illam cohiberent.' cf. Macrobius comm. I 18 Marc. Capella VIII 852 sqq. 
128* Scholiasta Germanici p. 108: *Solnatura'e. q. s. scholiastae 
verba repetit Isidorus origg. III 48, nisi quod *natura' omittit. — Isido- 
rus de natura rerum XV: *De natura solis. Hacc sunt uerba Ambrosii in 
libro hexaemeron: Solcm, inquit, philosophi ne^ant calidae esse naturae 
eo quod albns sit non rubicundus aut rutilus in speriem ignis et ideo quod 



1 nocius A^ nocthus A'^ nothus B notus || terram ut ait Oi- 
cero tegitur A^ terra tegitur ut ait Cicero terra tegitur B terram te- 



gitur iit ait Cicero terra tegitur A'^ terra tegitur ut ait Cicero | 2 
Cic. fragm. inc. libr, III 15 p. 5S0 Orell. cf. Cic. Tusc, 1 2S \\ afane sa 
^afauis B fauera \\ 3 populus A^ \\ aduersarius B \\ precipiente A 
4current^ | ruinai? || faciunt^'facit J^ || fertur — temperari om.-r^' 

5 eius om. A^ \\ ciirsum A^ \\ 6lncanu8 locutus est B \\ Lucan. Phars. 
X m II 7 sidera B || quod B [| olimpi AB || 8 diuersa B || potencia 

6 cursu A potencia cursu B potentia prima Mundi lege data est Lu- 
can. Arev. |j 9 natura scripsi: iuterea Buhle 



206 PRATVM 

# 

ftionis amplius incalescit. cuius ignem dicunt philosophi 
aqua nutriri et e contrario elemento uirtutem luroinis et caloris 
accipere, unde uidemus eum saepius madidum ct rorantera. 

• 

nec i^itns natura sit. si quid habet caloris, fenint per nimium motum 
eonuersionis accidere: quod ergo dicendum pntant, ut nihil uideatur hu- 
moris consumere, quia calorem quo humor uel minuitur uel plorumquc 
exuritur non habet natnralem. sed nihil agunt, eum ista proponunt, 
quia- nihilinterest, utrum ex natura calorem quis habeat an ex pas- 
flione nel ex aliqna causa. nos autem crcdimus eum sicut habere uif- 
tutem inluminandi, ita etiam uaporandi. igneus euim est sol , ignis autem 
et inluminat et exnrit. Quidam autem dicunt solisignem aquanntriri 
et e contrario elimento uirtutem luminis et uaporis acci- 
p e r e ; unde frequenter solem uidemus madidum adque rorantem , in qno 
euidens dat indicium, quod elimentum aquarum ad temperiem sui sumpse- 
rit. hoc quautum ad naturam eius pertiuet. ad uero iuxta spiritalem in- 
tellegentiam sol Christus est, sicut in Malachia scribitur: Vobis autem 
qui creditis orietur sol iustitiae ct sanitas in pinnis eius. Merito autcm 
Christus sol intellegitur dictus, quia ortus occidit secundum carnem ct 
secundum spiritum dc occasu rursus exortus est. item sol inluminat et 
exurit et opaco tempore confouet sanos, febricitantes uero flagrantia gemi- 
nati caloris inccndit : ita ct Christus oredcntcs fidei spiritu uegetante inlu- 
minat, negantes se aetemi ignis ardore torrebit.' Ambrosius hex. II 3, 14: 
*Tantum autcm inest illis impugnandi studium, ut solem ipsum negent ca- 
lidae naturao esse eo quod albus sit, non rubicundus aut rutilus in speciem 
ignis. et ideo aiunt, quod nec ignitus natura sit et si quid habet caloris, 
ferunt ex nimio motu conuersionis accidere. quod ideo dicendum putant, 
ut nlhil uideatur humoris consumere, quia calorem quo humor uel minui- 
tur uel plerumque exhauritur non habct naturalem. scd nihil agunt, cum 
ista componunt, quia nihil interest utrum ex natura calorem quis habeat 
an ex passione aut aliqua ex causa.' IIII 3, 0: *At uero sol non solum 
uirtutera illuminandi habet sod etiam uaporandi; igncus est enim. ignis 
autem et inlumiuat et exurit.' 113, 13: *Vnde frequetffccr et solcm uidemus 
madidtim atquo rorantcm. in quo euidens dat indi(ffm , quod alimentum 
sibi aquarum ad temperiem sui sumpserit.'^ praeter uerba *unde frequenter 
... rorantem* ex Basili hex. pag. 29 b. c. Plutarchus P. P. II 20: TTfpl 
ovaCa^ riXiov. 'Ava^ifiavdgog , %v%Xov slvai 6-KTco%ai6i%OGanXaaiova ziqQ 
yng, aftaQTSiov xqoxov tiqv d^tffCSa naQanXTiaLOv ij^ovta ^olXtjv, nXr^Qii nv- 
Qog' ng natd ti fiSQog inwaCvsiv Sid aton^ov to nvQ, SansQ dia nQjjatrJQog 
avXov xal tovt slvai tov tjXiov. ASVoq)dvr}g, in nvQiditov ttov avva&QOL- 
^lisvcnv fLtv i% trig vyQag dvad^vfiLdasoig avva^QOi^ovtav ds tov ijXLOv' 
n vicpog nsnvQcofisvov. Ot StooLnol, dvafifia vosqov 1% ^aXdttrjg. UXdtciiv, 
s% nXsCatov nvQog. 'Ava^ayoQag Jrifi6%QLtog MrjtQ^dcaQogj fivdQOv rj ns- 
tQOv dLdnvQOv. 'AQLatotiXrjg ^ atpatQav s% tov nsftntov acifjLatog. $t- 
XoXao^ 6 Ilvd^ay^QSLog vaXosiSrL dsxofksvov fthv tov Sv tia %6afjL(p nvQog 
triv avtavysLav ySLrjd^ovvta ok nQog 'qfidg to^tpcigy^oSats icQoatOL%svaL 
iqXCqi to iv t<S ovQavm nvotioSsgy to Sh Sji dn avtov nvQOSLdig %al 
saontQosidsg' %aL tQLtov, tjjv dno tov ia6ntQov xar' dvd%XaaLV dia- 
ansLQOfisvTjv nQog rifidg avyrjv' %al yaQ^ taytrjv nQoaayoQSvofisv tjXlov^ 
oiovsl sl8(6Xov sHdoiXov. *EfLnsdo%Xrjg dvo rjXiovg, tov fihv aQxitvnoVy 
nvQ iv To> stiQtp i^fiLacpaLQico tov %6aft>ov, nsnXtjQcmog to rjfiLafpaCQLOv, 
dsl %atavti%QV trj dvtavysujc savtov tstayfiivov' tbv S\ (paLv6ftsvoVy dv- 
tavysiav iv tm stiQop rjftLacpaLQLCii tm tov diqog tov d^SQLtofiLyovg nsnXfi- 
QLOfiivu), dno %v%XoTSQOvg t^g avyrjg %at avd%XaaLv syyLyvofiivrjg sig 
tbv {JXlov tov ^QvataXXosLd'^ , avfinsQLsX^ofiivrjv Sh fj %LvrjasL tov nv- 
Qivov dg dh pQaxicog svQrja^aL avvtsftovta, dvravysiav slvm tov 



DE NATVR18 RERVM 207 

Solem ampliorem aliqnod partibus quam terram 8apien-129* 
tes describunt. 



Solem per se ipsum constat moueri non cum mundo 1 30 
uoiti sed in zodiaci circuli obliquitate cursum peragrare. 
5 qui cum per trecentos sexaginta quinque dies et quadrantem 

^sqI triv yrjv nvQog xov f^XiOv, EninovQog, yijtvov nvnvtaiAa %iacriQ0Bi9lg 
Tceig %aTaTQ'qasai>v vnb xov nvQog dvrjfi^ivov. 

1*29 * Isidorus <le natura rerum XVI: *De quantitate solis et lunae. 
Rursus in codem opere doctor idem ita tcstatur: i^oiis radius nnlli propior 
nuiU longinquior est. similiter et lunae globus acqualis cst omnibus. sirai- 
lis sol et Indis et Brittanis eodcm momcnto uidetur cum oritur ncc uergcns 
in occasum minor apparet orientaUbus nec occidentalibus cum oritur infe- 
rior quam orientalibus existimatur. Quantum distat', inquit, oricns ab oc- 
caHuV tantum hacc sibi inuicem distant, scd sol a nullo distat, nuUi praesen- 
tior nulliquc remotior cst. neqnc moueat qucmquam, quod tamquam cubi- 
taUs in orbe suo uideatur cum oritur, sed considerari oportct quantum inter- 
sit spatU inter solem ct tcrram, quod adspectus nostri infirmitas et quaedam 
aegritudo uix ualet intendcre. Uunc autcm ampliorem ... describunt. 
Lunam autem miuorem essc dicunt antiqui quam soleni; omnia enim 
quac proxima sunt nobis maiora uidentur, longinquitate autem locorum 
uisus languescit. lunam autem uidemus prope nos cssc nec eam maio- 
rem aspectui nostro quam solcm ; ideoquc cum sol longe superior sit a 
luna et tamen a nobis maior uidctnr, iam si prope nos accesserit, 
muUo maiorem futurum.* Isidorus origg. III 40 sq. Ambrosius H. IIU 6 25: 
*8olis radius nulli propior nuUi longiuquior est, similiter et lunae globus 
acqualis cst omnibus. siniilis sol et Indis et Hritannis eodem momento ui- 
detur cum oritur, nec cum uergit in occasum minor apparet orientalibus 
qnam occidentalibus nec occidentalibus cum oritur inferior quam orienta- 
libus aestimatur. Quantumdistat, inquit, oriens ab occidente? haec inui- 
cem sibi distant sed sol a nullo distat nuUi rcmotior est. neque te 
raoucat quod tamquam cubitalis tibi orbis uidoatur solis cum oritur, 
sed considera quantum intcrsit spatii inter solem ct terras, quod aspec- 
tus nostri infirmitas sinc magno sui non potcst transirc dispendio.^ 
ex Basili hexaem. p. 59 sq. p. 01 e p. 02. Ilyginus 1\ A. IIII 14: 
^Hinc ctiam possumus intcUegcre lunam minorem esse quam solem; 
omnia quae proxima sunt nobis maiora nccessc est esse quam quae longo 
discedentc intcruallo uidemus. igitur lunam uidcmus proxime nos esse 
neque cam maiorem aspectui nostro quam solem. ilhul quoque ue- 
cesse est cum sol non longe absit a luna et a nobis maior uidetur, si 
urope acccsserit multo maiorem futurum.* — Plutarchus I*. P. II 21: 
Avaiiaavdoogy zbv fihv rjhov taov tij y^ slvaiy tbv dl yivyilov, dfp' ov 
xr^v sxnvoriv s%si , xal Itp ov cpSQStai , sntav,aisi%oaanXaaCova trjg 
yrjg. 'Ava^ayoQag , noXXanlaaiova IlsXonovvrjaov. * HQarLXsitog ^ svQog 
nodbg dvd^QtonsLov. *Eni7iovQog ndXiv (j^alv ivSsxsad-at td nQOSVQri^bSva 
ndvta, rj trjXv-novtov T^XtKog cpaivstaiy rj (ii7iQ(p iisiSo}, ^ iXdttat. 2li: Ot 
£tmiiol usi^ova {t^v asXvvrjv) fqg yrjg dno(paivovtaiy (og xal tbv rjXiov. 

130* SchoIiaHta Gcrmanici p. 108: 'JSolem pcr sc ipsum* e. q. 
s. Isidorus do natura rerum XVII origg. III 49. — Plinius N. H. II .35: 
4)eiudc solis meatum esse partium quidem treccntarum sexaginta, sed 



* 



1 aliqiiid// aliquot^^ || partitius Arorr. ead. man. || amplioreiii 
qoam tenam aliquod partibns A \\ aliquo/ B || .sapientes esse ^^ || 2 
(lificribunt ^ [| 4 pevagrare paulo superius diximus SchoU Germ. 



208 PRATVM 

zodiacum lustret et singula (signa) tricenis diebus denisque ho- 
ris ac semisse transcurrat, incremento dimidiarum horarum 
quarto anno unum diem complet, quem bisextum nuncupant, qui 
• dies conficitur ex quadrantibus. nam cum duodecies semis 
sex horas integras faciant id est quadrantem, hic quadrans^ 
quater ductus uiginti quattuor horas perficit, id est unum 
diem cum sua nocte complet, et in quarto bisextum ut prae- 
fati sumus efficit. 

131 LVNAM quidam philosophorum dicunt proprium lumen 

ut obseruatio umbrarum eius redeat ad notus quinas annis dies adici ' 
superque quartam partem diei. quam ob causam quinto anno unus in- 
tercalaris dies additur, ut temporum ratio solis itineri congruat.' 

131* Scholiasta Germanici p. 109: *Hanc quidam philosopho- 
rum' e. q. s. scholiastam exseripsit Isidorus origg. III 52, 1. — Isi- 
dorus de natura rerum XVIII, 1 — 4: 'De lumine lunae. Ait sauc- 
tus Augustinus in psalmi dccimi expositione: Quaeritur enim, in- 
quid, unde habeat luna lumen. duae tantum opiniones traduntnr, sed 
quae sit harum uerax , dubium fcrtur posse quemquam scire. Alii 
namque dicunt proprium eam habere lumen, globique eius 
unam partem esse lucifluam, alteram obscuram et dum moueatur 
in circulo suo, eandem partem qua lucet paulatim ad terras conuerti, 
ut uideri a nobis possit, et ideo prius quasi comicnlato lumine fulget. 
nam et si fomies pilam ex parte media candidam et ex parte obscu> 
ram, tunc eam partem quae obscura est si coram oculis habeas nihil 
candoris aspicies; cum coeperis illam candidam partem paulatim ad 
ucuIoB conuertere, primum ueluti comua candoris uidebis, dehinc sen- 
sim crescit, donec tota pars candens opponatur oculis et nihil obscu- 
rum alterius partis uideatur, quam si denuo paulatim conuerteris, inci- 
pit obscuritas apparere et candor minni, donec iteram ad coraua redeat 
ac sic totus candor ab oculis auertatur et sola iterum obscura pars pos- 
sit uideri. quod fieri dicunt, cum lumen lunae uidetur crescere usque 
ad quintam decimam et rarsus usque ad tricesimam minui et redire ad 
cornua, donec penitus nihil in ea lucis appareat. at contra alii dicunt 
lunam non suo fulgere lumine sed a sole accipere lumen. sol enim 
illi loco superior est. hinc euenit ut quando sub illo est parte supe- 
riore luceat, inferiore uero quam habet ad terras obscura sit. cum uero 
ab illo decedere coeperit, inlustretur etiam ex ea parte quam habet ad 
terras incipiens a cornibus. sicqne paulatim sole longius recedente 
pars omnis subterior inluminatur, donec efficiatur quinta decima luna. 
post dimidium autem mensem cum coeperit ex alio semicirculo propin- 
quare soli, quanto magis a superiore parte inlustratur, tanto magis ab 
ea parte quam terris auertit non potest excipere radios solis et propterea 
uidetur decrescere. illud manifestum est et cuilibet aduertenti facile 
cognitum, quod luna non augeatnr ad oculos nostros nisi a sole re- 
cedendo neque minnatur nisi ad sulem ex parte alia propinqiiando. ab 
illo ergo accipit lumen et cum sub illo est semper exigua est; eum 
uero ab illo longius abscesserit, fit ampla suoque ambitu plena. si 
enim suo Inmine uteretur, necesse erat semper eam esse aequalem nec 



I signa addidi || 2 semisse id ost diinidia hora Sehol. Germ, || 3 
bissextum Buhle (sic posiea quoque) |j 5 id ost scripsi: idem Buhle 



DE NATVRld RERVM 20d 

habere globiqae eius unam partem esse lucifluam aliam uero 
obseuram et paulatim se uertendo diuersaB formas efficere. 

die tricensima exilem fieri, et si sno Inmine nteretur, huins nnmquAm 
eclipsis fieret/ Anf^nstinns enarr. in psalm. X 3: *Duae snnt de luna 
opiniones probabiles. hamm autem quae uera sit, aut non omnino aut 
difficillime arbitror posse hominem scire. cum enim quaeritur unde 
Inmen habeat, alii dicunt sunm habere, sed globnm eins dimidinm In» 
cere dimidinm autem obscurum esse, dnm autem mouctur in circulo 
sno, eandem partem qua lucet paulatim ad terras conuerti, nt uideri a 
nobis possit et ideo prius qnasi comicnlatam apparere. nam et si fa- 
cias pilam ez dimidia parte candi-dam et ex dimidia obscuram, si eam 
partem quae obscura est ante oculos habeas, nihil candoris uides et 
cum coeperis illam candidam partem ad oculos connertere, si panla- 
tim facias, primo corana candoris uidebis, deinde paulatim crcscit, do- 
nee tota pars candens opponatnr oculis, et nihil obscurae alterius par- 
tis uideatnr: qnod si perseneres adhuc paulatim connertere, incipit 
obscnritas apparere et candor minui, donec itemm ad comua redeat 
et postrfemo totus ab ocnlis anertatnr, ac rursus obscura illa pars sola 
possit nideri: quod fieri dicunt, cnm lumen Innae uidetur crescere ns- 
que ad quintam decimam Innam et rursus nsqnc ad tricesimam minui 

et redire ad comua, donec penitus nihil in ea lucis apparcat 

alii autem dicunt non habere lunam Inmen proprium sed a sole illus- 
trarj; sed quando cum illo est, eam partem ad nos habere qua non 
illnstratnr, et ideo nihil in ea Incis uideri; cum antem incipit ab illo rece- 
dere, illnstrari ab ea etiam parte quamhabet ad terram et necessario inci- 
pere a comibus, donec fiat quinta decima contra solera. tunc enira sole oc- 
cidente oritur nt quisqnis occidentem soleni obseruauerit, cum eum coepe- 
rit non nidere connersns ad orientem lunara snrgere uideat. atque inde ex 
alia parte cnm ei coeperit propinquare, illam partem ad nos conner- 
tere qua non illustratnr, donec ad cornua redeat atque inde omnino 
non appareat; quia tuuc pars illa quae illnstratur, snrsiun est ad cae- 
lum, ad terram autem illa quam radiare sol non potest.' Hyginus P. A. 
Iin 14: *8i enim suo lumine nteretur, illud quoque seqnebatur eam 
semper aeqnalem esse oportere nec die tricesimo tam exilem ant 
omnino nnllam uideri.* — Plntarchns P. P. II 28: ilf^l q>omapL€iv 
CBXfjmjg. UvaitfiavdQog y tdiov avtriv ^rfiv tptogy cfffaiOTBQOv di ncag. 
'Avxitpiov. iSCdii^ cpsyyBi XdfiTtSLv x^qy aBXrivrjv , ro d' dnoriQvnTOfiBvov 
nBgl avtrjv vno xr\g nQoafioXrjg xov riXCov diiavQOva^ai^ nBcpvKotog tov 
la%VQOtiQOv nvQog to dad^evBatBoov dftavQovv o Srj avfipaCvBLv xal 
nBQl td dXXa datQa. GaXrjg xal oi dn avtov, vno tot)' rjXCov cptatC^a- 
^ai trjv asXi^vriv. *HQd%XBitog, to avto nBnovQ^Bvai tov rjXiov xai trjv 
aBXi^vrjv' a%a(p06iSBCg vuq ovtag toCg^ axijp^tjcai' tovg datiQag, dBxofii- 
vovg oh tdg dno trjg vyQag dvad^fiLdasoig avydg (ptotC^Bad^at nobg trjv 




mv 

ivvBa%aidB%anXaaCova tijg yrjg, manBQ tov tov rjXCov nXi^Qri nvQog' 
i%XBCnBtv dl %atd tdg imatQOtpdg tov tQOxov' Ofioiov yaQ slvai aQfia- 
tBCq) tQOXfo %oCXrjv ^x^vti trjv dipCSa %al nXrjQrj nvQog, f];oi/Ti fiCav 
i%nvoi^v. SBvoofdvrjg, viwog Blvai nBntXrjfiivov. Ot IhcH%oC, fit%trjv 
i% nvQog %al dBQog. IlXatarv, i% nXBiovog tov yBcodovg. 'Ava^ayoQag 
Jrifi6%Qnog, otBQiarfta didnvQOv, ix^v iv iavttS nsdCa %a\ OQri %aX cpd- 



1 habere Suringar cf. Breysig. Philol. XIII p. 067: non habere 
Buhle 

SYBTONI REL. 14 



210 PRATVM 

132* LuDa larga est roris ct dux Uumentium substantiarum. 
luna crcscente omncs fructus crescunt adque ea minuente 
minuuntur. 

133* Septem formas habet luna: primam cnim figuram bicor- 
nem habet ita: }), secundani sectilem habet ita D, tcrtiama 
dimidiam (ex maiore) habet ita (D, quartam figuram plenam 
ita O. quintam iterum dimidiam ex maiore ita O, sextam 
iterum sectilem ita Q, septimam (iterum) bicornem habet 
ita ([. septima autem semis et uicesima secunda semis in 
suo orbe mediae sunt. ceterae proportionales sunt. lo 

Qayyas* *HQcc%leitog, y^v ofi^xlTj nfQiBtlTififisvrjv, Tlvd-ccyoQagy xaroair- 
XQOSiSH cdifia tijg asXr}vrjg. 

13'i* Isidorus dc natura rorum XVIII 5 — 6: *Ceterujn quantum ad in- 
tellectum pertinot mysticumf luna huius mundi speciem tenet, quia sicut 
ista menstruis conpletionibus deticit, ita mundus ad conpletionem tempo- 
rum'currens cotidianis defectibus cadit. luna quippe elimenti sui uarietate 
diuersis cursibus desinit ut crescat crescit utdesinat: sed ideo alternis 
uicibus commutationem sideris repraesentat, ut doceat homiues ex ortu mo- 
rituros et ex morte uicturos; adque ideo cum scnescit mortem corporum 
prodit, cum augetur aeternitatcm indicat animarum. nonnumquam uero 
eadem luna etiam occlesia accipitur, pro eo quod sic ista a sole sicut 
ecclesia a Christo inluminatur. sicut enim luna crescit adque doficit, 
ita ecclesia defectus habet ct ortus. frequenter enim defectibus suis 
creuit et his meruit ampliari , dum persecutionibus minuitur et confes- 
sorum martyrio coronatur. item sicut luna larga est roris et dux 
humentium substantiarum, ita ecclesia baptismi et praedicatio- 
num: et quemadmodum luna cresccnte ... minuuntur, non aliter 
inteUegimus et ecclesiam, in cuius incremento proficimus cum ipsa; cum 
uero porsecutionem patitnr et minuitur, ct nos cum illa patimur et nii- 
nuimur.' Ambrosius hex. IIII 8, 32: Trospiciens ergo ecclesia sicut 
luna defectibus suis creuit et his meruit ampliari, dum porsecutionibus 
minuitur et confeasorum martyriis coronatur.^ lUI 7, 3: *nam et ipsa 
luna larga roris asseritur.' 

133* Isidorus de natura rerum XVIII , 7: *Item sicut septem for- 
mas habet luna, sic tot gratias meritorum ecclesia. primam euim 
figuram iuna ... ita. codem constat numero etiam distributio charis- 
matum, quae per spiritum sanctum toU ecclesiae conferuntur. soptima 
autem ... sunt.' Isidorus origg. III 53. Kasdem septem ^aVn? agnos- 
cit Macrobius comm. I 6, 55. 
— - u 

2 fructi^ fluctus coni. Arevalus [| crescnnt & oms fructos B || in- 

uente B^ || 4 prima AB || bicomem habet ita scripsi: habet ita bi- 
cornia B^ habet ita bicornna B- habet ita A {J figuras false in libris 
pictas et false a Beckero correctas emendavi |j 5 secunda AB || habet 
om, B II tertia AB Ij 6 diniediam A dimediu B \\ ex maiore addidi (| 
habet om. B |1 qnarta AB || 7 habet ita B 1| quinta AB \\ dimediam 

z 

A II maiore A H sexta AB 1] 8 septima AB || iterum addidi 1| bicor- 
nam B^ bicornua B'^ 1| habet om- B\\ 9 septima — sunt om. A |[ mce- 
sima B || 10 media est Arevalus |1 ^partionales B 



DE NATVRIS RERVM 211 

Luna terris uicinior est quam sol siue quam cetera er- 1 34 * 
rantia sidera. . unde et breuiore orbe celerius peragit cursum 
suum. nam iter quod sol trecentis et sexaginta quinque die- 
bus et sex horis peragit, luna uiginti septem diebus et octo 
shoris percurrit; singula uero signa sol tricenis diebus et 
denis horis ac semisse, luna autem binis diebus etsenis ho- 
ris besse unius perlabitur. unde fit ut quantum spatii in zo- 
diaco luna (die uno) percurrit tantum sol tredecim diebus 
expleat. 

10 Tunc sol ECLIPSIN patitur quod Latine defectio dici- 135* 
tur, quoties luna tricesima ad eandem lineam qua sol uehi- 
tur peruenit eique se obiiciens eum obscurat. unde deficere 
nobis uidetur, cum ei orbis lunae opponitur. 

134* Scholiasta Gerraanici p. 109: *Luna tcrris' e. q. s. — Isido- 
rus de natura rerum XX, 1 : *Solem sapiontes dicunt altius currere lunam 
autem proximam esso terrae.' XVIIII: *De lunac cursu. Lunam per alios 
ortus et occasus, ait Hyginus, nccesse est moneri non stare idquc facilius 
quam de sole licet intellegere, quia cum a sole accipiat lumcn et ita nobis 
lucere uideatur, non est dubium eam moucri potius quam stare. Ter- 
ris autem uicina luna breuioriorbeconuertitur etiterquod 
sol in diebus CCCLXV peragit, ista pcr triginta dies pcr- 
currit, unde et antiqui mcnses in luna, annos autem in sole posue- 
runt. itaqne luna per tricenos dies duodenis uicibus suum cursum per- 
ficiens consummat annum secundum Hebraeos aliquibus diebus adiectis, 
secundum Romanos bisexto semel in quadriennio unius diei adiectione cc- 
lebrato. cuius etiam augmentis decrementisque mira quadam prouidentiae 
arte omne quod gignitur alitur adque crescit. nam et defectu eius conpati- 
untur olimenta et processu eius quae fuerint exinanita cumulantur, ut ani- 
mantium cerebrum maritimorum, siquidem echinus ostreaeque in angmento 
lunae pleniores reperiri feruntur.' Isidorus origg.11156. Hygiuus P. A. IIII 
14: *Lunam sole per alios exortus et occasus necesse est moueri non stare 
idque facilius quam de sole licet intellegere. . . . hanc autem cum a sole 
lumen accipiat et ita nobis luccre uideatur, non est uerisimile de tam mul- 
tis causisi potius eam stare quam moueri.' Ambrosius H. IIII 5, 24 : *In 
annos quoque ordinati sunt sol et luna: luna per trecentos dies duo- 
denis uicibus suura cursura conficiens consummat annum secundum Heb- 
raeos aliquibus diebus adicctis, secundum Romanos bissexto semel 
intra qninquennium unius diei adiectionc cclebrato.' cx Basili hex. p. 
20 e. p. 30. pag. 58 c. IIII 7, 29: *In quo grande mysterium. nam 
et defectui eius compatiuntur elementa et processu eius quae fucrint 
exinanita cumulantur, ut animautium cercbrum ct maritimorum humida, 
siquidcm pleniores ostreao.reperiri feruntur multaque alia, cum globus 
lunaris adolescit.' ex Basili hex. p. 60 e. p. 61 a. b. 

135* Scholiasta Germanici p. 108: *Tunc autem ecHpsin* e. 
q. 8. repetit Isidorus origg. UI 57. Cf. Isidorus de natiira rerum XX. 
exficripsi ad Fragm. 136*. 



6 senis scripsi: semis Buhle \\ 8 dio uno addidi 

14* 



2l2 PRATVM 

136* Ita soli obicitur luna sicut lunae opponitur terra; quae 
utraque lumina^ cum ad terras non perueniunt^ defecisse 
dicuntur. alii autem dicunt defectum solis fieri^ si foramen 
aeris quo sol radios fundit aliquo spiritu contrahatur siue ob- 
turetur. haec physici et sapientes dicunt. * 

136* Isidorus de natura rerum XX: *De eclipsi solis. Solem sa- 
pientes dicunt altius currere, lunam autem proximam esse tcrrae. haec 
ergo dura deorsum ad idem si^num uel liueam qua sol uehitur peruc- 
nit obicit se soli et tenebras totius orbis efficit, qnod tantum inter- 
menstnio co«tingit. nam tunc luna in eadcm parte signi est, qua sol 
uehitur; ideoque fit illi proxima et oppositione sui obscurari ab ocnlis 
nostris lumen eius uidetur: ueluti si quis alicuius oculis manum expan- 
sam opponat, quanto magis id fecerit, eo minus ille uidere poterit, 
quanto autem procul discesserit, eo magis illi omnia poterunt apparere. 
simili itaque ratione cum ad solis locum uel lineam luna peruenerit, 
tunc proxima eius uidetur et radios eius coram oculis nostris obturare, 
ut lumen non possit eicere ; cum autem luna ab eo loco discesserit, 
tunc Bol lumcn eicit et ad oculos nostros transmittit. quapropter ita 
soli ... sapientes mundi dicunt. ceterum doctores nostri mystice 
huius eclipsis mysterium in Christo dixerunt esse conpletum tunc cum 
interrupto aeterui sideris cursu insolito turbata ordinem suum elimenta 
perdiderunt, cum sacrilegae factum coniurationis sol iste uerus horres- 
cens infestis in populo ludnico errorum tenebris paululum semetipsum 
per mortem abscondit ac de cruce depositus se in sepulcro abditus 
obscurauit, donec tertia die augustior solito huie mundo id est genti- 
bus claritatis suae potentiam praesentaret, ac sicut sol iu uirtute sua 
refulgens tenebras operti saeculi inluminaret.' Hyginus P. A. IIII 14: 
^Luna enim cum ex toto mundo et ad acies nostras perueniat et quo- 
dam tempore torrens perueuiat ad euudem locum signi quo sol uehitur, 
obscurare lumen eius a nostro conspectu uidetur. hoc autem maxime 
euenit die nouissimo cum luna transierit in duodecim signa et sol ad 
aliud siguum transire uideatur et proxima fiat illi. quod euenire sic 
etiam i>ote8t intellegi, ut si quis alicui manum planam ad oculos ad- 
n)Ouerit, quanto magls sic fecerit, hoc minus ille uidere poterit et 
quanto longius ab eo discesserit, hoc magis illi omnia poterunt appa- 
rere. simili ratione cum luna ad solis locum peruenerit, tunc proxima 
eius uidetur esse et radios eius obturare, ut lumen eicere non possit. 
cum autem luna ab eo loco discesserit, tunc sol lumen eicit et ita ad 
corpora nostra adicit.' — Pliitarchus P. P. II 24: Ilsifl iyiXsi^tlfSoiig 
'qXiov. Gali^s n^dStog ^(prj i%X8i7cstv tov rjXiov, trjg asXTjVTjg avtov 
vnotQBxovarig xaxa ticcd^stov, ovarjg <pvasc ysoiSovg' pXsnsad^ai 9s tovto 
xatontQfKtog vnotid^sfisvo) ttp Siaitco, Uva^^fiavdQog , tov atofiiov trjg 
tov nvQog dis^nvc^g^dnonXsiofisvov. 'HQayiXsitog, %atd trjv tov ana- 
(posidovg^ atQOtprrv' aats t6 fisv noCXov avto yCvsa^ai. xo 8\ %VQt6v 
%dt(o nQog tj)v TjfiStSQav o^ipiv, Ssvotpdvrig, natd a§saiv' stSQOV Ss 
ndXiv nQog^ taig dvatoXatg yivsa^ai' naQiatoQrjyis dl %al ^xXsi^^iV 
^XCov iq>* SXov u^va, %al ndXtv ^nXsitlfivivtsXrij toats trfv rjfiSQav 
vvnta (pavrjvatr. Evioiy vstpcSv nvnvoDaiv ttov doQatog insQXOfisvoav ta 

1 sicut lunae om. A || terrae A\\ 2b.A deficisse A diffecisse 
B^ deffecisse B'^ || 3 a\i B^ \ diffectum^^ deffectum B^ || 4 qua AB^ 
radius B^ \\ spiritu om. A [ obduretur AB \\ 5 phisici B^ fisichi B^ 
isici A 



DE NATVRIS BF.RVM 213 

Luna non deficit sed obumbfatur nec deminutionem 137* 
sentit corporis sed obiectu obumbrantis terfae casum patitur 
luminis. patitur autem quintadecima usque quamdiu cen- 
trum adque umbram obstantis terrae exeat uideatque solem 
5uel a sole uideatur. constat ergo lunam ex solis radiis lumen 
accipere et dum obiectu terrae solem non aspexerit tunc lumen 
amittere. nam dicunt stoici omnem terram montibus claudi; 

S^&K(p. 'AQiatccQxos zhv rjXiov tatrjai itrca tmv dnlavi&v^ triv dl y^v 
xivst TtSQl tbv ^kianov %v%Xov y xal xara taq tavtrjg iyTiXiasig antd' 
isad^ai tbv Sia%ov. Ssvoqfdvrjgj noXXovg stvai riXCovg xcrl asXrjvag 
%atd %XCitata trjg yvSy ^<<^ dnotofjLag %al idvag' %atd tiva d\ %aiQbv 
hinCntsirV tbv dCa%ov sCg Tii/a dnotoiirjv fqg yij^ ovx ol%ovfiivriv va>' 
rjuoSv., xal ovtoDg^ aansQ %svsfi.fatovvta i%Xsiipiv vnofiivsiv. 6 /f avtog 
tov '^Xiov sCg dnsiQOV fihv nQOXivai^ do%stv d^ ^v^Xsta^ai, Sid trjv 



dnoataatv. 



137* Isidorus de natnra rerum XXI: *De eclipsi lunae. Lnua 
non deficit ... luminis. hanc enim philosophi non hahere lumen 
proprinm, sed eandem a sole inluminari defendunt, et quia ea de- 
mensione luna distat a solo, ut per mediam terram si quid directum 
traiciatur contingere possit solem sub terram, lunam autem super ter- 
ram, et quia usque ad lunarem circulum terrae umbra extenditur, ideo 
uenit nonnuraquam, ut solis radii obiciente se mole terrae uel umbra 
ad eam non perueniant. Patitur autera ... umbra. fig^raliter 
autem per lunae defectum ecclesiae persecutiones intelleguntur quando 
martyrum cacdibus et effusione sanguinis tamquam illo defectu et ob- 
scuratione quasi cruentam faciem luna uideatur ostendere, ut a nomine 
Christiano terreantur infirmi fex Augustini enarr. in ps. X 4). sed sicut 
ista post defectum perspicua inlustratione clarescit, adeo ut nihil de- 
trimenti sensisse uideatur, ita et ecclesia postquam per martjrum con- 
fessionem suum pro Christo sanguinem fuderit, maiore fidei claritate 
refulget adque insigniori luraino decorata semet ipsam latius in toto 
orbe diffundit.* Hyginus P. A. IIII 14: 'Lunao autem eclipsis sic euenit, 
cum prope dimensione sit luna, cura abierit sol sub terram, dumtaxat 
hoc modo, ut per mediam terrani si quid directum traieceris contingere 
possit soiem sub terram, lunam autera supra terram; quod cum ita 
euenit, necesse est solis radios propter magnitudinem terrae ita esse 
dimlssos, ut lumen eius quo luna lucet non possit ad eam peruenire, 
et ita existimatur fieri eclipsis lunae.' Fragm. Consorino adscriptum 
III 5: ^Luna globum suura crcditur habere, sed igncm a sole concipere 
et quantura percutitur ardescere. quantura igitur a sole discedit auge- 
tur; cum uero contra stetit, toto feritur aduerso et uelut speculum non 
uira sed imaginera reddit. * Scholiasta Germanici p. 110: 'Alii con- 
tra aiunt lunam globura suum haberc , sed ignera a sole concipere, et 
quantura percutitur ardescere, et quantum a sole discedit augeri. cum 
uero contra steterit, feritur ex aduerso et uelut speculum non uim sed 
imaginera reddit, nnde ot defoctum patitur, si inter ipsum et 



obumbrantes 
autem hoc B 



1 defecit B^ || deminucionenem -4 || 2obiccto B^ 
A obumbrati B || terris B'^ [I casu B^ || 3 pati*tur B ^ 
II quesquac B^ hoc usque B^ ]] 4 umbra B || exeat om. A^b ergo B 
autem A \ luna AB\\ olis B^ \ radii ^ || 6 obiectM B aiecto A^l 
^stoichi B^ stoici B"^ stohici A 1 claudi dicunt A 



2l2 PRATVM 

136* Ita soli obicitur lana sicut lunae opponitur terra; quae 
utraque lumina^ cum ad terras non perueniunt^ defecisse 
dicuntur. alii autem dicunt defectum solis fieri, si foramen 
aeris quo sol radios fundit aliquo spiritu contrahatur siue ob- 
turetur. haec physici et saplentes dicunt. * 

136* Isidoms de natnra rerum XX: *De eclipsi solis. Solem sa- 
pientes dicunt altius currere, lunam autem proximam esse tcrrae. haec 
ergo dum deorsum ad idem signum ucl lineam qua sol uehitur pcrue- 
nit obicit se soli et teuebras totius orbis efficit, quod tantum inter- 
menstnio coatingit. nam tunc iuna iu eadem parte signi est, qua sol 
uehitur; ideoque fit ilii proxima et oppositione sui obscurari ab oculis 
nostris lumen eius uidetur: ueluti si quis alicuius oculis manum expan- 
«am opponat, quanto magis id fecerit, co miuus illc uidore poterit, 
quanto autem procul discesserit, eo magis illi omnia poterunt apparere. 
simili itaque ratione cum ad solis iocum uel lineam luna peruenerit, 
tunc proxima eius uidetur et radios eius coram oculis nostris obturare, 
ut lumen non possit eicere; cum autem luna ab eo loco discesserit, 
tunc sol lumen eicit et ad oculos nostros transmittit. quapropter ita 
soli ... sapicntes mundi dicunt. ceterum doctores nostri roystice 
huius eclipsis mysterium in Christo dixernnt esse conpletum tunc cum 
interrupto aeterni sideris cursu insolito turbata ordinem suum climcnta 
perdiderunt, cum sacrilegae factum coniurationis sol istc ucrus horres- 
cens infcstis in populo ludaico errorum tencbris paululum semetipsum 
per mortem abscondit ac de cruce depositus se in sepulcro abditus 
obscurauit, doncc tertia die augustior solito huie mundo id est genti- 
bus claritatis suae potcntiam praescntaret, ac sicut sol in uirtute sua 
refulgens tenebras operti saeculi inluminaret.' Hyginus P. A. IIII 14: 
^Luna enim cum ex toto mundo et ad acies nostras pcrueniat et quo- 
dam terapore torrens pcrueniat ad eundem locum signi quo sol uehitur, 
obscurare lumen eius a nostro conspectu uidetur. hoc autcm maxime 
euenit die nouissimo cum luna transierit in duodecim signa et sol ad 
aliud signum transire uideatur et proxima fiat illi. quod euenire sic 
etiam potest iutellegi, ut si quis alicui manum plauam ad oculos ad- 
n>ouerit, quanto magis sic feccrit, hoc minus ille uidere poterit et 
quanto longius ab eo discesserit, hoc magis illi omnia poterunt appa- 
rere. simili ratione cum luna ad solis locum peruenerit, tunc proxima 
eius uidetur esse et radios eius obturare, ut lumen eicero non possit. 
cum autem luna ab eo loco disccsserit, tunc sol lumen eicit et ita ad 
corpora nostra adicit.* — Plutarchus P. P. II 24: IleQl inXsi^tpscog 
'qlLOV. f^aliqg noditog ^cprj iytXsLnsLy xbv nhov, fqg aslTJvrjg avtov 
vnotQSxovarig xara nd^stov^ ovarjg tpvasi ystodovg' pXsnsad^ai ds tovto 
KatontQixdig vnoti^sy^svio t(o SCa%(o, 'Jva^CiiavdQog , tov atofiCov tijg 
tov nvQog diSTinvoTJg^dnoiiXHOfisvov. 'HQanXsitog, natd t^v tov a%a- 
q>osLdovg atQocp-nv aazs to fisv yLOLXov dvto yCvsad^ai . to ds %VQt6v 
%dt(o nQog trjv TjfLStSQav oipLV. SsvocpdvTjgy Tiatd apsaLV stSQOv dh 
ndXiv nQog^ taCg dvatoXaig fLvsa^ai' naQLatOQrjns jSs xal i^XsLipiv 
iqXCov i(p* oXov jirjva, xal naXiv ^yiXsLijfLvivtsXTiy ciats trjv iqfisQav 
vvnta (pavrjvaL. Evlol, vs(p(ov nv%v(oaLv t(ov doQatmg insQxoiisv(ov tai 



1 sicut lunae om. A || terrae ^ || 2 9. A 
B^ deffecisse ^^ m 3 «li ^i ' - - 



deficisse A diffecisse 
diffectum B^ deffectum jP^ || 4 qua AB^ 
radins B^ || spiritu om. A [ obduretur AB || 5 phisici B^ fisichi B^ 
isici A 



DE NATVBI8 RF.RVM 213 

Luna non deficit sed obumbratur nec deminutionem 137* 
sentit corporis sed obiectu obumbrantis terrae casum patitur 
luminis. patitur autem quintadecima usque quamdiu cen- 
trum adque umbram obstantis terrae exeat uideatque solem 
5uel a sole uideatur. constat ergo lunam ex solis radiis lumen 
accipere et dum obiectu terrae solem non aspexerit tunc lumen 
amittere. nam dicunt stoici omnem terram montibus claudi^ 

^^<nc9>. 'AQictapxo^ tov rjXiov tatrjai (iBta t<ov dnXavSv^ tnv dh y^v 
%ivsi tcsqI tov ^ltaxov %v%Xov , xal %ata taq tavtr^q iynXicsig <rxia- 
isad^at tov d{a%ov. Ssvofpdvrjg, noXXovg stvai iqX^ovg xal asXi^vag 
%atd xX^fiaro; trjg yrjg, xal dnotofidg xal i<6vag' %atd Tti^a Sh %aiQ6v 
ijLTcCntsiv tov dla%Qv stg riva dnotofi^v trig yrig ov% ol%ovfiiv7iv v<p 
Tjucov, %al ovTcos mansQ %svsfi>fatovvta i%Xsiipiv vnofLSvsiv, 6 /f avtog 
TOi' 17I10V sCg dnsiQOv fihv nQOtsvai, So%stv d\ ^v^Xsia^ai did trjv 
dnoataatv. 

137* Isidorus de natura remm XXI: *De eclipsi lunae. Lnna 
non deficit ... luminis. hanc enim philosophi non habere lomen 
proprinm, sed eandem a sole inluminari defendunt, et quia ea de- 
mensione Inna distat a sole, ut per mediam tcrram si quid directum 
traiciatur contingere possit solem sub terram, lunam autem super ter- 
ram, et qnia nsque ad Innarem circulum terrae umbra extenditur, ideo 
uenit nonnumquam, ut solis radii obiciente se mole terrae uel umbra 
ad eam non perueniant. Patitur autem ... umbra. fig^raliter 
autem per lunae defectum ccclesiac persecutiones intelle^mtur quando 
martyrum caedibus et eifusione sanguinis tamqnam illo defectu et ob- 
scnratione quasi cruentam faciem luna uideatur ostendere, ut a nomine 
Christiano terreantur infirmi fe.v Augustini enarr, in ps. X 4). sed sicut 
ista post defectum perspicua inlustratione clarescit, adeo ut nihil de- 
trimenti sensis.se uideatur, ita ct ecclesia postquam per martjrum con- 
fessionem suum pro Christo sanguinem fuderit, maiore fidei claritate 
refulget adque insigniori lumino decorata semet ipsam latius in toto 
orbe diffundit.' Hyginus P. A. IIII 14: *Lunae autem eclipsis sic euenit, 
cum prope dimensioue sit luna, cum abierit sol sub terram, dumtaxat 
hoc modo, ut per mediam terram si quid directum traieceris contingere 
possit solem sub terram, lunam autcm supra terram; quod cum ita 
euentt, necesse est solis radios proptcr magnitndinem terrae ita esse 
dimissos, ut lumen eius quo luna lucet non possit ad eam peruenire, 
ct ita existimatur fieri eclipsis lunae.' Fragm. Censorino adscriptum 
III 5: ^Luna globum suum crcditur habere, sed ignem a sole concipere 
et quantum pcrcutitur ardescere. quantum igitur a sole discedit auge- 
tur ; cum uero contra stetit, toto feritur aduerso et uelut speculum non 
uim sed imaginem reddit. ' Scholiasta Germanici p. 110: 'Alii con- 
tra aiunt lunam globum suum habcrc , sed ignem a sole concipere, et 
quantum percutitur ardescere, et quantum a sole discedit augeri. cum 
nero contra steterit, feritur ex aduerso et uelut speculum non uim sed 
imaginem rcddit, nndo ct defectum patitur, si inter ipsum et 



1 defecit B^ || deminucionenem A\[1 obiecto B^ 
' ~" ■ ' " B 



obambrantes 
autem hoc B 



A obumbrati B || terris B'^ |l casu B^ || 3 pati*tur 
|i quesquae B^ boc usqne B^ ]] 4 umbra B || exeat om. ^ || 5 ergo B 
autem A |j luna AB \\ olis B^ \ radii -<4 || 6 obiectw B aiecto A^l 

" claudi dicunt A 



^stoichi B^ stoici B*^ stohici A 



214 PRATVM 

quorum umbra fertur luna subito non apparere. [unde et 

Lucanus : 

iam Phoebe toto fratrem cum redderet orbe, 
terrarum subita percussa expalluit umbra.] 

I3S* STELLAE quidem cum mundo uertuntur, non stantes 
mundo stellae uagae feruntur: exceptis enim his quae uo- 
cantur planetae id est errantes, quae uagis mouentur 
ordinibus, ceterae quae aTtlavsts appellantur uno loco fixae 
cum mundo uoluuntur. ideo autem planetae id est errantes 
dicuntur, quia per totum mundum uario motu discurrunt. lo 
partibus autcm diuersis inter se mouentur sidera: nam quae- 
dam supcrius quaedam inferius currunt. inde et illa quae 
terris propinquiora sunt quasi maiora nobis uidentur quam 
ea quae circa caelum uoluuntur; longinquitate enim locorum 
uigus languescit. hinc accidit ut interuallo longe inter se 15 
distantium circulorum alia celerius alia tardius ad cursus 
sui exordium reuertantur. nam quaedam sidera celerius 

solem umbra terrae interueniat. * IsidoruB origg. III 58. Plu- 
tarchus P. P. II 29: Jlfpi inXBCipBoag aslijvrig. 'Avcc^^fiavdQogy tov 
ato(i^ov tov nsQl tov tqoxov inKpQatTOiifvov. BrjQcoccog , hutcc tiqv ngog 
T](idg imaTQoq)Tjv tov dnvQcoTov fiBQOvg. ^HQCCnXsLTog, xara ttjv tov ayta- 
wosLSoyg avatQocpjjv. ^ Ttov TIv^ayoQS^oDV Tivig, dvTavyBiav %al initpQa- 
\lv , t6 h\v T17S yrig to 9b Trjg dvTLX^ovog' ot Sh vscotbqoLj nar' imvsfLri- 
CLV (pXoyog xara iiLyiQOv i^anTOiisvrjg TSTayfiivcog , scog av Trjv TsXsCav 
navasXrjvov dnoSm, xal ndXLV avaXoyag fiSLOviiivrjg fisxQt' Trjg avvoSoVj 




avTrjv 
axiaaiia 

Trjg yrjg ifinCnTOvaav ^ jiSTa^v ft^v dftcpoTiQmv tc5v aaTiQonv yLVOfiivrjgy 
fidXXov 6s Trj asXrjvij avTLCpQaTTOfiivrjg. 

138* Isidorus de natnra rerum XXII: *De cursu stellarum. Stel- 
lac quidem' c. q. s. Hyginus P. A. IIII 8: *Igiti|.r cum uidemus stel- 
las oriri et occidere, necesse est mundum qiioque eum stellis uerti.* Isi- 
dorus origg. III 62 — 09. — Plutarchus P. P. II 16: TIsqI Trjg t(5v 

t 

parere A parere *B^ |[ 2 lucanus dicit B \\ Lucan. 

3 iam B \\ fabe Aoh^B^ febc B'^ \\ rediret A \\ 



1 umbra^* 
Phars. I 53Ssg. 

urbem B^ orbem B^ || 4 terram^i || subito A 
5 non cum stante ^ non stantante B 



A 
A 



percassara A 
6 q: B qui A 



umbram 
I 7 magis 



8 citerae B^ \\ anXavstg scripsi: aplanes B a planis A^ a plane 



tis ^^ jl confixae J^ || 10 mumdum A H mundo A^ modo J^ 
B^ II 12 suporiorcs A inferios ^ || 13 propinquiores A^ 
luiu A^ circujlum A^ 15 languiscit J9' || accedit AB^ \\ 



1 1 sydera 
14 circaj 
16 cursum 



i 



A II 17 reuentut' A \\ celeus B^ 



DB NATVRIS RERVM 215 

exorta serius occidere existimantur ^ quaedam ctiam tardius 
ceteris exorta citius ad occasum perueniunt, quaedam uero 
pariter oriuntur ct non simul occidunt, omnia autem suo 
tempore ad cursum proprium reuertuntur. radiis autem so- 
5li8 praepedita sidera aut anomala fiunt aut hetrograda 
aut STATIONAKIA. [iuxta quod et poeta meminit dicens: 

sol tempora diuidit aeui^ 
mutat nocte diem radiisque potentibus astra 
ire uetat cursusque uagos statione moratur.] 

10 In ambitu septem caelestium orbium primum inferiore 1 39 
sphaerae circulo lvna est constituta, ideo proxima terris po- 
sita, ut nocte nobis facilius lumen exhibeat. dehinc sc- 
cundo circulo mercvrii steila est conlocata soli celeritate 
par, sed ui quidem ut philosophi dicunt contraria. tertio 

i5circulo LVCIFERI circumuectio est, quae inde venvs est 
dicta quod inter quinque stellasplus lucis habeat: nam quem^ 
admodum sol et luna ita et haec umbram facit. quarto 

datBQOov (poQag xal %ivi^as(og. Uvoc^ayoQag jdTjaonQi.tog KXedvd^rjg, an 
' avatoXmv inX 3va(iag tpiQsa&cci ndvtceg tovg datSQag. 'Al%fiaio)v nal 
ot Madi]iiatt,%oi , tovg nlavrjtag toig dnXaviaiv ivavtiovg' dno yuQ 
dvafKov in dvatoXag dvtitpsQsad^aL, 'Ava^^aavdQog y^ vno tcov %v%Xa>v 
%alt<ov atpaiQciVj im div ^?%aatog Ps6rj%s, ^SQsa^ai. Uva^ifiivrjgy ofLoCoig 
vno trjv yrjv %al ngQi avtriv atQicpsavai tovg datSQag. IlXdttov %al oi Ma- 
^riiiati%ot , Cao^QOfiovg slvaL tov''HXiov^ tov ^EtoatpoQOv, tov £t^X§ovta. 
139* Isidorns de natura rermn XXIII: *De positione septem stella- 
rum errantium. In ambitu quippe septem ... hi sunt, qni in sphaera 
snbiecta continentur, quibusperactis ... XXX. quorum orbium adque 
steliarum positionem snbdita demonstrat figura (/ig. 3).^ e. q. s. Vltimo 
loco Isidorus synodales et siderales planetarum circulos confudit. eadem 
perturbatio in origg. III 05. — Plutarchus P. P. II 15 : nsQl td^s<og dats- 
QCDV. Ssvo%Qdtrjg %atd fiidg ini<pavs£ag ohtai %ivsta&ai tovg datiQag. 
Ot ^ dXXot Ztaii%oCy nQO t<ov itiQcav tovg stiQOvg iv vipSL %al fid^SL. 
Jrj^6%QLtog, td (isv dnXavij nQcStov, (istd 3h tavta tovg nXavrjtag ^ itp* 
otg^^HXLOV icnatpoQOv SsXijvrjv. HXdtcov fistd trjv tcov dnXavoav ^iaLV, 

1 serios B^ caeleriiis A {| exestimantur A estimantur ^ |1 5 prae- 
pcndita' B^ || sydera B'^ et sic fere semper || ut ^4 || anoma A^ ano- 
mela B* || fiant ^ 1| 6 iux A^ \\ poetam B^ \\ Lucan. Pharsal. X 201 sqq. 
II 7 ei ♦♦♦ ^ 1 8 uta B mutant A^ 1| noctem AB^ [] 9 cursosque B \\ 
morar&ur A j 10 ambitum B^ |j urbium B^ l| inferiori ^^ [j 11 spere 
AB II circnlos B^ \\ pposita B^ H 12 exibeat A^B^ \\ 13 mercoris B^ \\ 
coUocata B || solita A om. B^ solis -P^ 1| 14 per A || uim B^ || quidem 
0. lahnius: quadam AB |j loluci ♦♦ feri B || circumfectio B circum- 
uencio A || estom. A 1| inde a gentilibus Isidorus \\ 16 luces A [] nam 
ut praediximus Isidorus; non praedixit 1| aut B^ 



« 



216 PRATVM 

circulo SOLis cursus est conlocatus^ qui proinde quia. omoi- 
bus lucidior cst medius est constitutu»; ut tam superioribus 
quam inferioribus lucem praestet; ratione autem diuina sic 
constitutus^ quia praeclara omnia in medio esse debent. 
porro quinto circulo f VESPER sidus est conlocatum^ quems 
MARTi adsignant. sexto phaethontis stellam quam lovis 
appellant. iam summo caelo id est in mundi uertice stella 
satvrni est posita^ quae quidem dum summum caeium te- 
neat sublimiorque sit omnibus, natura tamen eius frigida 
fertur adprobante Virgilio: lo 

frigida Saturni sese quo stella receptet. 
haec autem sidera errantia appellantur, non quod ipsa er- 
rent sed quos nos errare faciant, quae sidera Graece pla- 
netae dicuntur. in sole enim et luna omnibus notitia est or- 
tus et occasus, ideo quia sol et luna directo cursu eunt;i5 
ista uero ut praedictum est retrogradantur uel anomala effi- 
ciuntur id est quando particulas addunt et detrahunt: cete- 
rum quando tantum detrahunt retrograda dicuntur; statio- 
nem autem faciunt quando stant. anni autem singularum 

TiQoStov ^aCvovta XsyofisvoVy tov tov Kqovov dsvtSQOV ^aid^ovTcc^ tov tov 
Jiog' tQttov IlvQOSvta, tovtov^AQSog' tstaQtov^EAoatpOQOVytov tiqg 'AtpQO- 
dVri^S' TiSfintov SltCX^ovta^ tov tov *Eqfiov' s%tov ''HXiov ' ^fidofiov ^sXij- 
vriv. T(ov MadirjfiatLyimv tivsg fihv e»g TIXdt(ov' tiv\g ^f, fisaov ndv- 
tcov tbv 'HXlov. *Ava^Cfiav8Qog %al MritQodmoog o Xiog %al KQdtTfg,, 
dvcotdtcD fihv TtdvtODv tbv ''HXiov tstdx^oUy fist avtbv Sh tr^v JSsXijvrjv, 
vno d' avtovg td dnXavrj tmv aatQtov xal tovg nXavjjtag, 32: IIsqI 
ivtavtov , noaog sndatov tiov nXava}ftiv(ov ' xal tCg b fiiyag iviavtog. 
'EvLavtog iatL Kqovov fihv ivLavttov nsQCodog X'' dtbg 6h l(I> ' "AQSog 
dvstv ^HXCov lP' fi^^vsg' ot 8*avtol *EQfiov nal 'AtpQoSCtrjg' laoSQOfMH 



1 solis est cursusus B^ solis est cur * ♦ sus S^ || qui ♦ ^ I| ho- 
minibus B^ || 28upemis AB || 3 prestit B^ |j rationem ^ || hau B^ || 
4 constitutus est B || in medio om, B^ j 5 quinfo circulQ B */• circulo 
•/. quinto A \\ uesperj pyrois Chacon. | dicitur collocatum B || quam 
AB [j quem i li Isidorus [| 6marti5^ martyrum^ || adsignatur^ || fe- 
tontis AB II stillam B^ stella A'^ \\ 7 mnndo AB \ uertite AB \ \" stella 
B\\% saturnis A^ satnmii A- \\ quem A \ caelo B^ || 10 adpropante 
B^ II Verg. georg. I 336 |j 11 frigidas A \ *es*e B sese A \\ 12 quod 
ipsa om, A \ ipsi B || errant AB \ 13 qnia B || eixantes B || faciunt 
B II quia A \ j>la&e A"^ || 14 enim] au ^ 1| 15 ideo quia scripsi: adeo 



qnia AB ideoque Arevalus \\ directu ^discretu B^ discreto B^ 
^* II 16 iste B^^ II ut praedictum est om. B |l retrogradiuntur B \\ an- 
nomala B^ \\ 17 perticulas A \\ 18 tantum B^ om. A \\ 19 annimo B^ \\ 
siugnlarum om. B^ 



DB NATVEIS RERVM 217 

Biellarum hi sunt quibus peractis ad reuersionem circuli sui 
isdem signis et partibus ueniunt. nam luna VIII annis 
uel tot quot sol i. e. XVIIII annis fertur explere circulum 
suum Mercurius annis XX Lucifer annis Vlll sol annis 
JiXVIIII t Vesper annis XV »♦♦♦ Phaethon annis XII Sa- 
turnus aimis XXX. 

Stellas non habere proprium lumen sed a sole inlumi- i 40 
nari dicunt nec eas umquam de caelo abscedere sed ueniente 
sole celari. omnia enim sidera obscurantur sole orientC; 

lonon cadunt* nam dum sol ortus sui signa praemiserit^ omnes 
stellarum ignes sub eius luminis fulgore euanescunt; ita ut 
praeter solis ignem nullius sideris splendor uideatur. hinc 
etiam et sol appellatus eo quod solus appareat obscuratis 
cunctis sideribus. nec mirum hoc de sole^ cum etiam plena 

i5luna et tota nocte fulgente pleraque astra non luceant. esse 

yccQ' JSeXijvrig naiQut X'' ovtog yuQ 6 tSXstog n^rjv dico q>dffSfog sig 
avvodov. Tbv oB fiiyav iviavtov otulv iv rw 0%taBtriqC8i tC&svtai, 
o[ d' iv tij ivvsa%aiSs%astrjQ£9i , ot o iv totg ? gifxovra ivog diovaiv, 
'HQa^Xsttogj i% fiVQicav oiitaiiiaxiXCmv riXia%^v. dioyivrjg, i% nivts xal 
s^rixovta xal tQiayLoaCmv iviavtmv toaovtmv oaatv 6 xara *HQtt%Xsitov 
iviavtog. "AXXot Ss 8i sntayLia%iXCa}v 'ipo^. 

140* Isidorus de natura reram XXIIII: *De lumine stellanim. Stel- 
las non habere ... uideantur. stellae autem secuudum mysticum in- 
teUectum sancti uiri intelleguntur, de quibus dlctum est: Qui nume- 
rat mnltitudinem stellarum. sicut enim omnis stellae a sole iulumi- 
nantur, ita et sancti a Christo gloria caelestis regni ciarificantur; et 
sicut prae fulgore solis et ui maxima luminis oius sidcra obtunduntur, 
ita et omnis splendor sanctorum in conparntione gloriae Christi quo- 
dammodo obscuratur; et quemadmodum stellae sibi differunt in claritate, 
ita iustorum diiiersa meritorum diseriptio esf. ' Isidorus origg. III 60. 
Plutarchus P. P. II 17: Ilod^sv qKotC^ovtai ot datiQsg. MrjtQoSayQog, 
anavtag tovg dnXavsig xal nXavrjtag vno tov riXCov nQoaXdfinsad^ai. 

1 hii AB^ II uersionem AB^ || 2 hisdem A \\ luna VIII annis uel 
totquot sol id estXVIIII annis scripsi: luna tot annis XVIII ^ hma 
Vin annis A jj 4 mercurios A \\ annos A \\ annos A \\ VIII scripsi: 
VIIII AB II annosv^ || 5 XVIIIIJ XX & VIII B \\ uespcr] pyrois oorr. 
Chacon. \\ annos A otn. B \\ lacunam signavi \\ faefcontis A fetontis B \\ 
annos^ om. i? || 7 ad^ || inhmiinare AB^ || 8 abscidere B^ || uenienti 

«Ini* 

B^ II 9 caelari A caelari dicimus ^ || 10 & non J \\ cadent A\\om8 B 
omnis A \ 11 ignis AB^ \\ lumine fulgoris A \\ euaniscunt B^ [] 12 
nullus ^ I 13 apellatus AB \\ 14 cuntis A \\ sole intellegere BA'^ \\ 
plena A^ plena luna ^^ || 15 fulgente om. A^ fulgentc A*^ || pluraque 
A plerique B^ 



* 



218 PRATVM 

autem etiam per dies stellas in eaelo probat solis deliquium; 
quia, quaudo sol obiecto orbe lunae fuerit obscuratus^ cla- 
riora in caelo astra uideantur. 

1 4 1 * Falsa autem et uulgaris opinio est nocte stellas cadere, 
cum sciamus ex aethere lapsos igniculos ire per caelura por- 5 
tarique uentis uagique lumen sideris imitari, stellas autem 
inmobiles fixasque manere in caelo. nam illud quod ait 
poeta: 

saepe etiam stellas uento inpendente uidebis 
praecipites caelo labi noctisque per umbras 10 

flammarum longas a tergo albescere tractus; 
♦ ♦♦ [et t iterum: 

lapsa per altum 
aera dispersos traxere cadentia sulcos 
sidera sed summis etiam quae fixa tenentur i& 

astra polis. 
sed hi poetae uoluntarie ad opinionem uulgi se contulerunt: 
ceterum philosophi, quibus curae est mundi quaerere ratio- 
nem, illa ainnt quae superius memorata sunt.] 

^HQCCTiXtLTog Kcei ot EzmyLoC^ tQe(pBad-cci tovs dGTegaQ 1% zqg imyBi'ov 
txvad^vfiidasag.^ UQiGTOTiXTje ^ fi^ Seta&ai t« ovQccvia TQOcprig^ ov yaq 
(pd^aQTcc dXX* diSia, nxdtav xofl ol STmyLoC, mg oXov tov Tioafiov xcfl 
ra doTQa i^ avTcSv TQfcpsad^aL. Varro L. L. V. 08: *Sol uel quod ita 
Sabini, uel solus ita lucct ut ex eo deo dies sit.' 

141* Isidorus de natura rerum XXV: *De lapsu stellarum. Falsa 
autem et uulgaris' e. q. s. — Servius georg. I 360: 'Sequitur uulgi 
opiniouem. non enim omnia prudenter a poeta dicenda sunt. quod 
autem uidemus e caelo stellas quasi labi, ditOQQOLal sunt ignis aethe- 
rii, qui fiunt cum uehementior uentus altiora conscenderit , et trahere 
exinde aliquas particulas coeperit, quae simulant casum stellarum. 



2 quod A corr. ead, man. || urbe B^ || obsciu^atur AB || 4 falsa 
autem opinio et uulgaris vulgo || est ♦ ^ || nocle A noctes ^ 1| 5 ethere 
B aere A || portareque ^ || 6 imitare A || stella A^ |1 7 immobiles 
AB"^ II pmanere BA'^ \ 8 Verg. georg, I 365 sqq. [| 9 inpedieute A in- 
pellcnte B"^ ^ impellente Parrhas. et ed. MedioL unus Mead. notabili 
aberratione j dummodo codicum auctoritas aliqua essei^ Heynius || 10 
praecipitis BA^ || noctes A^ || umbram Medic. Pieriique Rom. et Mcd. \\ 
]l albiscere AB^ 1| tractos B^ tractatos A || \'7, Lucanus Phars, V 561 
sqq. II 13 latum BA^ || 14 aere A aerem B || disperso Bufi diuerso 
A^ II trahere AB || sol considera A^ || 15 sed] & AB \\ sumos A^ || 16 
poli B I 17 hinc A hic B ]] uolumtarie A H 18 curae vulgo: cura AB " 
19 ita B II adserunt B [| memoratum est A 



DE NATVRIS RERVM 219 

t Arcturus est ille quem Latini septemtrionem dicunt, 142* 
qui septem stellarum radiis fulgens in se ipso reuolutus ro- 
tatur^ qui ideo plavstrvm uocatur quia in modum uehi- 
culi uoluitur ct modo tres ad summa eleuat modo quattuor 

sinclinat. hic autem in caeli axe constitutus semper uersatur 
et numquam mergitur: sed cum in se ipso uoluitur et nox 
finitur. 600TES stella est quae plaustrum id est sepiemtrio- 
nem sequitur; qui etiam ab antiquis argtophylax dicitur 
siue MINOR arctoS; unde et quidam eam septemtrionem 

lodixerunt. hanc spectant praecipue qui nauigare noscuntun 
[de qua Lucanus : 

nam stellae caderc non pussunt, quarum natura est ut stent semper. 
nnde et stellae uocantur.' cf. Schol. Lucan. Phars. V 562 Isidorus 
origg. III- 70, 3. 

Wl* Isidorus de natura rerum XXVI: *De nominibos astrorum. 
Legitur in lob dicente domino : Numquid coniun^ere uales micantes stel- 
las pliades et gyrum arctuii poteris dissipare. numquid producis lucife- 
rum in tempore suo et uesperum super filios terrae consurgere facis? 
et iterum alibi: Qui facit arcturum et Orionem et Hyades. Haec no- 
mina stellarum dum in scripturis sacris legimus uanis deliramentis poe- 
tarum adsensum non praebeamus, qui falsis opinionibus ista in astris 
ex hominum nominibus uel aliarum creaturarum uocabulis inposuerunt. 
ita enim stellarum quarundam gentilium sapientes nomina sicut et die- 
rum indiderunt. quod uero isdem nominibus sacra utitur scriptura, non 
eorum idcirco uanas adprobat fabulas, sed faciens ex rebus uisibili- 
bus inuisibilium rerum tigiiras ea nomina pro cognitione hominum po- 
nit quae late sunt cognita, ut quidquid incognitum significat facilius 
per id quod est cognitum humanis sensibus innotescat. Arcturus 
(confudit Isidorus cum arcto maiore) ... finitur. per hunc arcturum 
id est septemtrionem ecclesiam septenaria uirtute fuigentem inteilegi- 
mus. nam sicut in axe caeli arcturus semper inclinatur rursusque eri- 
gitur, ita ecclesia diuersis quidem aduersitatibus humiliatur, sed mox 
consurgens spe et uirtutibus eleuatur, et sicut ex tribus stellis et quat- 
tuor septentrio efficitur, ita ecclesia ex fide trinitatis et operationibus 
quattuor uirtutum principalium consummatur. ex fide cnim et operi- 
bus homo iustificatur. Bootes ... ostonditur, quod aliis penitufl 
non est traditum signis. his autem stellis ab eo quod septem sunt et 
spleudide micant, sancti omncs septiformi spiritus uirtute fulgentes signi- 
ficantur; ab eo autem quod sibi uicinantur sed non sc contingunt, caritate 



1 de arcturo | arcturus ACDE de arcturam arcturus B^ de ar- 
tura arctunis B'^ jj ille est BCDE \ septentrionem A || dicut A^ uo- 
cant CD || 2 septeni B\ septenis B^ || ipse B^ \\ 3 qui — uocatur A m. 
pr, super vers. scripsit \\ quae C \\ plaustro B^ \\ ueiculi ^* || 4 a ^ 
a* B II summo A summom B^ || eleuant B^ \\ 5 hic — perturbant om, 
A in quo unum folium excidit. cf, Becker. h, l. \\ 6 numqua B^ \\ &gi- 
tur B^ II 7 Boetes BCDE \ septentrionem BCDE \\ 8 artofilax BCDE 
II 9 sibi B* 1 ♦ ♦ ♦ arctus B || 10 ♦ ♦ spectant B 1| precipie B^ || noscunt 
Beckerus \ 1 1 Lucanus Phars. III 252 



220 PRATVM 

uelox ibi nocte Bootes, 
quia cum orta fuerit cito facit occasum.] pliades suut mul- 
tae iuges stellae, quas etiam botrVm appeliamus a multitu- 
dine stellarum. nam et ipsae septem esse dicuntur; sed 
amplius quam sex nuUus conspicere potest. haec ab orientes 
surgunt et adpropinquante diei claritate stellarum eius ordo 
distenditur. Pliades autem a pluralitate uocatae sunt, quia 
pluralitatem Graeci axo tov nXsifftov appellant. has La- 
tini VERGILIAS appellauerunt eo quod post uer exoriuntur, et 
eo magis a ceteris praedicantur, quod his exorientibus aes-io 
tas significatur et occidentibus hiemps ostenditur. ORION 
stella est ♦♦♦. hic autem Orion a gladio dictus est, unde etiam 
eum Latini ivgvlam uocant; sidus ut uidetur armatum et 

proximos sed tempore diuisos dei praedicatores ostendnnt. Orion ... 
perturbant. Oriones autem significant martyres, nam sicut isti nas- 
cuntur in caelo tempore hiemis, ita in eccletia martyres procedunt tem- 
pore persecutionis. procedentibns Orionibus mflre turbatur et terra, 
obortis uero martyribus terrenomm et infidelium corda teihpestate iac- 
tantur. Lucifer stella nitens, quae omnium maxime clarior esse uide- 
tur; nam quemadmodum sol et luna, ita et haec umbram facit. ista 
igitur orientem solem praecedit adque mane nuntians tenebras noc- 
tis luminis sui fulgore spargit. cuius figura est Christus, qui uelut 
lucifer per incarnationis raysterium producitur, per quem lux fidei tam- 
quam dies secutura monstratur. Lucifer autem bipertitus est, cuius 
pars sancta e»t, sicut dominus in apocalypsi de se et de ecclesia dicit: 
Ego sum genus et radix Dauid, stclla splendida et matutina, et iterum : 
Qui uincet, dabo illi stellam matutinam. pars autem luciferi diabo- 
lus esse dignoscitur, dc quo scriptum est: Quomodo cecidisti de caelo 
lucifer, qui mane oriebaris? qui etiam in caolo super stellas dei dicit 
se sedem positurum et cadens de caelo confringitur. Vesperus est 
stella occidentalis noctem ducens. hic solem occidentem sequitur et 
tenobras succedentes praecedit. cuius figura antichristi exprimit ty- 
pum, qui tamquam uesper ut ait lob super filios terrae consurgit, ut 
caecae noctis successu camalium corda oflTnscet; quod ideo auctore deo 
fit, quia pro infidelitato praecedenti qua renuerunt Christo credere 
antichristura succipere raenierunt. comet(?s ... surgere. de quo 
Prudentius ait: Tristis cometa intercidat. et Lucanus ... tempus.' 
Hyginus P. A. II 2: *Vtrasque arctos appellatas esse, quas nostri sep- 
tentriones dixorunt: sed maiorem areton complures plaustro similem 
dixerunt, et a(ia^ccv Graeci appellaucrunt itaque et quod 



1 ueloxubi exorta fiierit nocte B \\ boetes BCD [| 2 cu^^ i| 3etia 
B II apellamus ^ || 4 ♦ipso ^ I| 5 hae B^ \\ 6 appropinquante B^ \\ 
stellaru» ^ || 7 ax ^ ]| pluritate CB || 8 phiritatem 2> | ctTto xov nXsia- 
Tov Beckerus: aploto pigthon B apotopliston CDE \ 9 uirgili^as B 
\\ exoriantur B'^ || 10 maius BE j| a om, B || ♦♦ceteris B || quo ^* |1 11 
et om. CDE || occidentihus uero CDE || 12 est] qnne hic interciderunt 
recte Grialius ex schol, Germ. l, c. supplevit 



D£ NATVBIS RERVM 221 

Btellaram luce terribile, qnod ignorare niagnae difficultatis 
est; ideo quia quamuis rudes oculos tamen prae fulgoris 
splendore in semet ipsum rapit. f hi quippe f Oriones in 
ipso pondere temporis hiemalis exoriuntur suoque ortu im- 

(bres et tempestates excitant et maria terrasque perturbant. 
COMETES stella est quae uelut comas luminis ex se fundit. 
haec cum nascitur aut regni mutationem fertur ostendere aut 
bella et pestilentias surgere. de quo [Lucanus ait: 
et terris mutantem regna cometem. 

10 et] Virgilius: 

nec diri totiens arsere cometae. 
genethliabi autem omnis stellas erraticas quibusdam tempo- 
ribus cometas fieri dicunt et prout unicuique sunt motus 
ita secunda uel aduersa portendere. siRivs stella est; quam 

i5uuIgo CANEM appellant. Sirius quippe appellat^i propter flam- 

proximum huic est signiim Bootem nominari uolunt .... itaque et ille, 
qui antea plaustrnm sequens Bootes appellabatur , arctophylax est dictus 
.... et illi qui hanc obseruant, uerius et diligeutius nauigare dicuntur.' 
II 21 : *Ea8 stellas uergilias nostri appellauerunt, quod post uer exoriun- * 
tur: et hoc qnidem ampliorem ceteris habent honorem, quod in earum 
signo exoriente sole aestas significatur: occidente autem hiems osten* 
ditur, quod aliis non est traditum signis.* — Scholiasta Germanici p. 
38: ^Duae sunt arcti .... altera namque Helice est, quae apparet 
prima noctis alteta pusilla quidem sed a nauigantlbus obseruatur. ma- 
ria enim conturbat.* p. 65: *Pleiado8 a pluritate Graeci uocant, Latini 
eo quod uere exoriantur, uergilias dicunt.' Isidorus origg. III 70, 13. 
cf. Festns p. 372: 'Vergiliae dictae quod earum ortu uer finitur, aestas 
incipit.* p. 75: *Orion qui et Incola (lugola 0. lahnius) dicitur ante T^uri 
uestigia fulget, et dicitur Orion ab urina id est inundatione aqnarum. 
tempore enim hiemis habet ortum, cum mare et terras aquis et tempesta- 
tibus turbat. hunc Koniani lugulam uocant, eo quod sit armatus, nt gla- 
dius stellarum luce terribilis et clarissimus, qui si fulget, serenitatem 
portendit: si obscuratur, tempestatem annuit imminere.' repetit Isidorus 



1 lucem B^ || magni ^ || 2 adeo CDE Ij cludes CD \\ p B'^ \\ ful- 
gore* B^ II 3 splendore B || se CDE \ ipso B^ CDE \\ hii B^ \\ 4 spen- 
dore D || hiemmalis B \\ ixnhres B \ 5 maria ^ || 6 comit* A^ co- 
meta J^ commotes B^ || qui A || effundit A? | 7 hi & i9^ om. A^ hic 
Beckerus || motationem B^ || 8 pestilentia B \ qua^ || Lucanus Phar^ 
sal, I 520 II 9 et] e in B^ et in B'^ || terras A \\ reagna^ B || commi- 
tem A commete*-^^ || 10 Verg. georg, I 488 || 11 nec ♦♦♦ diri totiens 
arsere cometes (commetes B^) B nec non deerit occidens arsere 
com&em ^ || 12 genethliaci CD gentiliatici i? genecliatici ^^ genti- 
liaci Eom, A^ || autem om, A^ || oras B omnes CD || 13 com&es A 
et om. B^ II pro ^jl 14 secunda prospere uel B [| protendere AB 
est om, B \ 15 pellant B^ || apellata A 



222 PBATVM 

mae candorem^ qupd eiusmodi sit ut prae ceteris lucere ui- 
deatur. haec oriens mundum ardore nimio caloris incendit 
et aestu suo fructus exurit, interdum et morbo adficit cor- 
pora corrumpens aerem flagrantia ignis. ab faac enim stella 
dies canicularcs nominantur , quoniam bi plus fiagrant ardo- 5 
ribus quam totius aestatis tempus. 

143* TONITRVA ex fragore nubium generantur. in morem 
exilientium de stabulis quadrigarum sonus fragoris eius ad 
aures nostras emittitur. 

ori^g. III 70, 10 sq. p. 77: *Siriu9 stellA est in medio centi'0 caeli, ad 
quam cum sol accesserit, duplicatur calor ipsius et languore afficiun- 
tur corpora humana. 8irium autem stollam uocatam pntant propter 
flammac candorera. Latini autem illam Caniculam uocant, unde et 
dies caniculares dicuntur, quia quaudiu eol in ipsa cst, pestifera est, 
sed pro qualitate adiacentium commutatur. nam aut uincitur aut mor- 
bosis utitur uiribus. hinc est quod cum certo tempore oritur, non sem- 
per est noxia.* cf. Isidorus orij^g. III 70, 14. Isidorus 1. c. lCsq. : *Co- 
metes stella est dicta, eo quod comas luminis ex sc fundat. quod ge- 
nus sideris quando apparucrit aut pestilentiam aut famem aut bella 
significat. cometae autem Latine crinitae appellantur, quia in modum 
. crinium flamnias spar^unt, quas stoici dicunt esse ultra XXX, qnarum 
nomina et effectus quidam astrologi scripserunt,' — Ampelius III: *De 
sideribus. Traeter duodecim sigua potentissima sidera in caolo: septen- 
triones duo, maior et minor, qui numquam merguntur ideoque nauium 
cursus regunt, quoriim alter Cynosura dicitur » » (lactmam ego statui) 
Bootes, idcm Arcturus. Orion qui magnitudine sua dimidiam caeli obti- 
net partem. Pliades quae Latinc uergiliae dicuntur. Hyades quae ab no- 
bis iSuculae dicuutur, quorum ortus ct occasus a nautis et ab agricolis ob- 
seruantur. Canicula, cuius uis praecipue solstitio cst* — Plinius N. H. 
II 01 : *Sparguntur aliquaudo et errantibus stcllis ceterisque crines.* 

143*lsidorus de uatura rorum XXVlllI: 'De touitrno. Tonitrua 
autom ex...geucrantur. concepti enim intra sinum nubium uentorum 
spiritus uersantur ibidem, cumque ueliemeuter sese erupturos eliserint et 
uirtutis suae raobilitate in quamlibet partcm eruperint, magno concrepant 
murmure et inmorem... emittitur (uitinia videntur poetae antiqui csse 
quem Suetonius more suo adhihuerit), alias autem tonitnium uocis diuinac 
superna est incrcpatio siue clara praedicatio sanctonim, quae clamore 
forti per totum orbeni terrarum in auribus lidelium perstrcpit, per quod 
possit culpam suam admonitus agnoscere mundus.' Isidorus origg. XIII 
8,1. Ambros. H.U 4, 10: 'Vnde ct do tonitnibus, quae concepto intra sinum 
nubium spiritu cum se uehementor erupturus cliserit magno concrepant 
sonitu, ait scriptura: *firmans tonitrua.' ex Basili hex. p. *25 d. — De 
ro cf. Ideleri meteorolog. vet. Graec. et Roman. p. 159 sqq. 



i quia B || fit B^ \\ praeter B pr&er A \\ cetera B^ ceteras B'^ 
II lucire B^ \\ 2 muDdnm A corr. ead. m. || ardorem AB^ jj incendet 



exu- 
stilla 



^ II 3 et — exurit om. A^ \\ datestu B^ atestu B'^ \\ fructos A'^ 
ret ^2 jl adfi& A adfecit B^ a/Ticit B'^ \\ coipori ^^ || 4 ac ^ | 
B^ om. A^ Ij 5 hii ^ II 6 tutius B \\ tempus] tempus XV dies de iulio 
et XX de augusto al. \\ 7 flagore B^ \\ ni bium A^ \\ more A 



DE NATVRIS RERVM 223 

Tonitrunm sonitns tardius penetrat aures quam oculo8i44^ 
splendor fulguris ad instar securis arborem procul caeden- 
tis^ cuius quidem ante cernis ictum quam ad aures perueniat 
sonitus. nubium adtritu fvlmina nascuntur^f numquam enim 
fisereno caelo fulgura micuerunt, unde et Virgilius: 
non alias caelo ceciderunt plura sereno 
fulgura. 
fit enim fulmen nube imbre et uento; nam cum uentus in 
nubibus uehementer agilatus est, sic incalescit ut a(!cendatur, 
lodehinc fulgura et tonitrua simul exprimunturj sed illud ce- 
lerius uidetur, quia clarum est, hoc autem ad aures tardius 
peruenit. post fulminis autem ictum uentorum f erumpere uio- 

144* IsidoruB de natnra riBmni XXX: *De falminibns. Aiunt na- 
turalium scmtatores causamm quod ex conlisione adque adtritu nubium 
fulgura generentur ad instar silicum durioram, quos cnm conpulseris 
(immo conploseris) inuiccm sibi, medins cx his ignis elabitur nel quemadmo- 
dum si lignumligno teras^ ignem emittit, unde etPapinium audi dicentem: 

fulguraquc adtritis qnotiens micuere procellis. 
hac itaque ratione cum nubila inuicem in se 'fuerint conlisa, ilico ful- 
mina emittuntur. dehinc sccuntur tonitma, quae licet sonitu tardiora 
sint praecedenti concussi luminis clarltate pariter tamen cum fulgure 
emittuntur: sed eomm so.nitus tardius . . . perueniat sonitus. 
ergo nubium adtritu . . . dehinc ut praedictum eat fulgura . . . 
ferrum. in fulminibus autcm sanctorum accipiuntnr miracula cla- 
ritate signomm ac uirtutum micantia adque ad intima cordis peme- 
nientia. Sublimia tamen locaVe. q. s. Isidoms origg. XIII Ssq. Ori- 
genes homil. in lerem. interpr. Hieronym. 5 tom. V pag. 797: ^aiunt natu- 
ralium causamm scmtatores, qnia fulgura ex nubium collisione generentur 
in morem silicum duriorum , quos cum comploseris sibi medius ex his ela- 
bitur ignis : atque ita eum fnlgnre pariter et tonitma mug^rc « tonitmo sci- 
licet sonitum indicante concussus et fulgure excussi luminis claritatem. 
Servius Aen. I 42: E nubibus] ^secundum physicos, qui dicunt coUisionc 
nnbium fulmen creari.' ServiusAen. VIII 429: *Bene in materiam fulminis 
nertit ea ex quibus fulmen nascitur, nubem imbrem uentum. nam ut phy- 
sici uolunt, cum nnbes uentis agitatac suut, sic incalescunt ut accendan- 
tur.' — . Lucretius VI 160 sqq. : 

fulgit item , nnbes ignis cum semina roulta 

excnssere suo concursu; ceu lapidem si • 

percutiat lapis ant fermm: nam tum quoquc lumon 

exilit et claras scintillas dissipat ignis. 

sed tonitmra fit uti post auribus accipiamus, 

fulgere quam cemant oculi, quia seniper ad auris 

tardius adueniunt quam uisum quae moueant res. 



1 aures om. A^ \\ oculis A'^ \\ 2 fulgoris AB j| adstar i? || 4 ful- 
mine ^ 1| 5 fulgora AB^ \\ numquam — fulgura] senteniia ab Isidoro 
breviaiore corrupta \\ Verg, georg, I 4S7 \\ 7 fulgora AB || 8 ex nubo 
B II 9 est om. A\ || 10 fulgora AB |j expraemontur A^ \s ] l qua A \ 
12 iVi/minis A || hictuni B^ lapsu flatu A^ lapsu flatu ictu A^ || eruni 
pit uiolentia al. 



224 PRATVM 

lentiam sicque furorem tempestatis quem in nubibus con- 
clusi agebant exeuntes ad terras emittunt. Lucretius antem 
dicit fulmina ex minutis seminibus constare^ ideo pcnetra- 
bilia esse. ubicumque autem fulgura ceciderint, sulphuris 
odorem emittunt^ ut Virgiiius ait: 6 

et late circum loca sulphure fumant. 
[et Lucanus: 

aetherioque nocens fumabit sulphure ferrum.] 

sublimia tamen loca amplius sentire dicuntur uentorum uei 
fuhninis iniuriam quam humilior terra, unde et HoratiUs: lo 

id licet binc etiatn cognoscere. caedere si quem 

ancipiti uideas ferro procul arboris auctum, 

ante fit ut cemas ictnm quam plaga per auri« 

det sonitum : sic fulgorem quoque eernimus ante 

qiiam tonitmm accipimus, parlter qui mittitur igni 

e simili causa concursu natus eodem. 
Lucretins II 381 sqq. : 

perfacile est tali ratione «xoluere nobis 

qnare fulminensmuito penetralior i^is 

quam noster fuat e taedis terrestribns ortus : 

dicere enim possis caelestem fulminis ig^em 

suptilem magis e parais constare figuris, 

atque ideo transire foramina quae nequit ignis 

noster hic e lignis ortu taedaque creatus. 
Lucretius VI 219 sqq. : 

quod snper est , quali natura praedita constent 

fulmina declarant ictu loca inusta, uaporis 

signa notaeqne grauis halantis snlpuris auras. 

hnnc tibi subtilem cum primis ignibus ignem 

constituit natura minutis mobilibusque 

corporibus , cni nil omnino obsistere possit 
Plutarchus P. P. III 3 : Ileql fiQOVtiov datgccntSv %Bifavviov nQfjinrj-' 
ifiov %al xvmioviov, 'Avcc^LfiavdQog ix tov nvsvfiatog tavtl ndvta 
cvfi,§aCvsiv' otav ycep TtBffilTjtp&lv vi<pH naj^BC fitacdfisvov inniofi t^ 
XsntoftBQiia %al tfj %ov(pot7iti, tots i) filv fri^tg tov ^orpov, 17 dh did- 
(ttoXri naga trjv fkslavCav tov viq>ovg tov ^iavyaafiov dnotBlsi. Mrj- 
toodtoQogj otav stg yiq>og nsnriybg vno nv%v6ti]tog ifiniajj nvsvfia, tij 
'fiLkv d^Qavasi tov %tvnov dnotsXst, trj dl nlrjyij %al t<p axtafiio ^tatA 



1 feruorem B \\ quara B || conclat/si ^ || 2 agant A*^ \\ at ras A a 
terra B^ lucritius B^ \\ Lucrctius II 3Slsq. \\ 3 fulgora A \\ con 
«stare B ideo — esse om. A^ \\ adeo BA^ om. A^ \\ 4 fulgora A^ ful- 
gor B^ fulgur 5^ j| ceciderit B \\ sulporis B^ sulphoris AB || 5 hodo- 
rem B^ ardore A^ \\ emittent A emittit"' B \\ & B^ om, A \\ Verg. 
Aen. II 69H \\ 6 sulphore B sulphora A \\ fumat ^ ||7 et om. A^ \\ 
Lucanus Phars. VII 160 || 8 aefAerioque B || fumauit AB |! sulphore 
AB*^ solpore B^ \ 9 sublimi au B || sincere A || dicuntur om. AB || 10 
per iniuriam A \ terram B || oratius A^ oratius dicit BA*^ || HoraU 
carm. II 10, 12 



DP. NATVRIS RERVM 225 

feriuntque Bummos 
fulgura montes. 
nimis autem exeeisiora loca a tempestatibus essc secura ut 
Olympus, qui celsitudine sua nec impetus uentorum iiec 
&ictu8 fulminum sentit; quia nubes excodit. 

AKCVS quadricolor est et ex omnibus elimentis in se145 
rapit species: de caelo enim trahit igneum colorem, de 
aquis purpureum, de aere album, de terris eoUigit nigrum. 

ydter ty f^o^vtrjTi tfji cpo^as nQoaXccfipdvov triv dno tov 'qXiov d^sg- 
(lotritcc, %SQavvoPoXet' tov de neQocvvov fqv da^iveiav eig nQrjatrJQa 
jteQUatrjaiv. 'Ava^ayoQag^ otav to Q^eQfiov elg to tpvTQbv iiinsarj, tovto 
d*iatlv alQ^eQtov fiiQog etg deQ<o6egy tm (ilv "iffOfpoi trjv PQOvtrjv dnote- 
XeCy td 8h na^d trjv (ieXavi'av tov vetptodovg xQ<6iiati t-^v aatQantjv^ 
TflS de nXrjd^et %al (leyed-et tov cp(OT6g tov neQavvov^ t(o 8% noXvaca- 
(laTWTeQco nvQl tov TVtpciva, rco Sh vetpeXoeidet tov norjaf^Qa. Ot 
Stmnol ^Qovt^v (ihv avyKQ0va(i6v vewdiv, datQanrjv d*^|ai/>iv i% na- 
QatQ{\l>e<og^ neQavvov 8e atpoSQOtiQav eXXa(irl)iVj nQrjati^Qa 8e v<o%eXeaTe~ 
Qav. 'AQtaTOTeXrjg , i^ dvad^v^itdaeong xal ra TOtavTa yCvead^at T^g ^rj- 
Qag' orav ovv ivTvxV f*^^ '^V vyQa , naQafitd^rjTat dl tov ^^odov, ttj 
(ilv naQatQttpet rtal fg Qrj^et tov ilf6q>ov trjg pQOvtrjg yCvea^at , Tijf d ' 
i^d^^et t^g ^TjQOtrjtogy tjiv datQanrjv norjatiJQag 8h xcfl tvqxovag tm 
nXeovaa(itp trjg vXrjgy rjv iiidteQog avta)v avvetpeXnetat , d^eQ^iotiQav 
(ilv 6 nQrjatijQ^ na%vteQav 6\ 6 tvtpciv. cf. Ideler. 1. c. p. 161 8<iq. 

145*IsLdoru8 de Dfttura rerum XXXI: *I)e arcu. Clemens Homanas 
antlstes et martyr ita scribit: Arcus enim in aere ex imagine solis lioc modo 
formatur. dum enim sol in nubibus rarescentibus ex aduerso refnlsent ra- 
diosque suos directa linea bumori nubilo transfundens impresserit, fit re- 
percussio splendoris eius in nubibus rarescentibus ex quibus fulgor emi- 
cans arcus speciem fonnat. sicut enim inpressa cera anuli imaginem 
exprimit, sic nubes e contra ex rotunditate solis figuram sumentes orbem 
efficiunt et arcus speciem fingunt. apparet autem hoc non semper, sed 
cum rarescunt nubila caeli. nam rursus cum in se coeunt nubes adque deo- 
santur , confestim arcus forma resoluitur. in nubium enim densitate ar- 
cus aercm in perfecto gyro conplectitur. denique sine sole et nubibus 
numquam apparet arcus, quia ex typo radii solis species eius forniatur. 
quadricolor enim est . .. nigrum. hic autem.arcu8 pro eo quod a sole 
resplendet iu nuJ^ibus Christi gloriam iudicat in prophetis ac doctoribus 
refulgentem. alii ex duobus coloribus eius id est aquoso et igneo duo 
iudicia significari dixerunt, unum per quod dudum impii perierunt in 
dilunio, alterum per quod postmodum peccatores cremandi suut in in- 
ferno.' Isidorus origg. XIII 10, 1. Clemens recogn. VIII 42: *Ita ergo et 
arcus exprimitur in aere. sol enim nubibus rarescentibus radios suos im- 
primens et humori nnbilo uelut cerae molli adfigens orbis sui tjpum arcus 
speciem reddit, et efficit hoc ipsa ut dixi repercussio splendoris solis in 
nubibus atque ex illis fulgorem circuli eius reddens: fit autem hoc non 
semper, sed cum opportunitatem sui humectae nubes rarescendo praesti- 
terint. unde et rursus cum densantur nubes et coeunt, arcus forma re- 

2 fulgora AB \\ 3 exelsiora ^ || a om. AB \\ 4 oITphus B^ \\ impetus 
om. -4 H 5 ictjs A om. ^ || 6 qiiarfricolor B || et omissum add. ead. m, 
^ II 7 spec/es B || trahiit A trait B || gpurporeum AB^ || are B^ 

8VETONI RKL. 15 



« 



' 226 PRATVM 

146* NVBES***. Virgilius: 

coDsurgunt uenti adque in nubes cogitur aer. 
nubes autem dictae quod aethera obtegant; unde et nuptae 
dicuntur quod uultus suos uelent, unde et Neptunus quod 
nube et mari terram tegat. & 

147 Aquae amarissimae niaris uapore subtili calore aeris 

suspenduntur ad instar medicinalis cucurbitae, quae calorc 
superioris circuli humorem ut sanguinem sursum trahit. huius 
modi itaque ratione aquae maris per tenuissimos uapores in 
aere suspensae paulatim concrescunt ibique igne soHs de-io 
coctae in dulcem rLVViARVM saporem uertuntur, dehinc in- 
grauescente nube modo ui expressae uentorura modo solis 
calore dissolutae in terrae faciem sparguntur. a nubibus 
ergo rapiuntur aquae maris et iterum ab ipsis redduntur ter- 
ris. sed sicut diximus, ut dulces possint esse in pluuiis^is 
cocuntur igne solis. alii autem dicunt non tantummodo 

Holuitur et exolescit; deniquc nuDiquam sine sole et nubibus arcus ap- 
paret , sicut uec sine typo et ccra et alia bnins modi materia exprimitur 
imago.' cf. Ideler. 1. c. p. 187 sqq. 

1 46* Isidorus de natura rerum XXXII : *I)e nubibus. Notandum ex libro 
lob, quod cogitur aer iste uisibilis ut conglobetur, couglobatus uero in nubes 
uertitur. sic enim ipse dicit: Subito aer cogetur in nnbes, etuentus trans- 
iens fugabit eas. et Virgilius...aer. nubes autem praedicatores intelle- 
guntur, qui uerbi diuini pluniam credentibus fundunt. aer autem iste inanis 
et tenuis uacuas homiuum mentes uagasque significat, qui tamen deusa- 
tus in nubes uertitur, quia conlectae ab inani nanitatc infidelium mentes 
fide Bolidantur, et sicut ex inani aere fiunt nubes plnuialcs, sic ad fidem de 
mundi uanitate colleguntur sancti praedicatores. nubes autemdictae 
.,. tegat.' Varro L. L. V 72: ^Neptunus, quod mare terras obnubit, ut 
nubes caelum, ab nuptu id est operUone ut antiqui, a quo nuptiae nuptus 
dictae.' Isidorus origg. XIII 7. 

147* Isidorus de natura renim XXXIII: *De pluuiis. Legitur in Amos 
propheta: Qui uocat aquas maris et cffundit eas snper faciem terrae. 
aquae enim amarissimae ... effnndcre. nubes aut^ apostoli signi- 
ticantur adque doctores, pluutae crgo nubium eloquia sunt apostolomm. 



2 nubibus B nubcin Vergili libri \\ agitatur ^ || 3 quia B \\ op- 
tegant B^ \\ nubte ^ H 4 uoltos AB^ \\ iiebtuuus A sed corr. ead. tnan» 
nuptunus B^ \\ dicitur add. B \\ qui B^ j| 5 mare ^ || 6 uapor A \\ 
calo^e B || aeris Beckerus: aeri A here B^ heri B^ acreo vulgo l| 7 ad 
om. B^ II cocurbitae B^ \\ 8 superiorcs B^ \\ ut scripsi: et AB\\ rur- 
sus A !| trait AB^ \\ QrHtione* 8 \\ aquae] adq: A^ \\ lOubique ^ || 11 
uertuntur otn. B sed add, ead. man. \\ ingrauiscente .^-S* || 12 nubem 
B^ II uim AB^ \\ 13 a6 5 || 14 redrfuntur B \\ terris Beckerus: in 
terris A a terris B \\ 15 sed om. A \\ dulcis B^ \\ posscnt A \\ 16 tan- 
tumodo B tantum A 



DE NATVR18 RERVM 227 

aquis maris nubes concrescere, sed etiam exhalatis terrac ua- 
poribus NEBVLAS adolescerO; quibus densatis coactisquc nubcs 
altius surgere adque.isdem iabentibus pluuias effundere. 

Nix,*» 148* 

Simiii quoque ratione QRANDI^vm coagulatio fit. aquacl49* 
senim nubium rigore uentorum stringuntur in glaciem adque 
durescunt. debinc glacies ipsa partim fragore uentorum com- 
minuta in fragmina partim soiis uapore soluta frustatim ad 
terras delabitur. quod autem rotunda uidetur, hoc solis ca- 
lor facit et mora refrenantis aeris, dum per longum spatium 
loa nubibus usque ad terras decurrit. 

VENTVS est acr coramotus siuc agitatus adprobantc Lu-150* 
cretio : 

quae quasi g^tiatim id est sententialiter ueniunt, sed abnndantins doetri- 
nae fecunditatem infundnnt. ' Ambrosius hex. III 5, 22 Isidoms ori^g. 
XIII 10, 28qq. cf. Ideler. 1. c. p. 93 sqq. 101 sqq. 103 sqq. 

148* Isidoms de natura remm XXXIIII: *De niue. Ait AmbrosiuK 
qnod pleramque glacialibus nentorum flatibus rigentes aqnae solidantur iii 
niuem et rnpto aere nix funditur super faciem terrae. nix autem significat 
blandimentem (fortasse paludamentum) iustomm in die iudicii , ut est il- 
Ind: £t uestimenta eius sicut nix.' Ambrosius hex. II 4, 16: ^Pieram- 
qne etiam glacialibus uentoram flatibus rigentes aquae consolidantur in 
ninem et rapto aere nix fnnditnr.^ ex Basili hex. pag. 30 d. ef. Idc- 
ler. 1. c. p. 143 sqq. 

149* Isidoras de natura remm XXXV: *De grandine. Simili quo- 
qne ... decurrit. flguraliter namque grando perfidiae duritia esttorpore 
malitiae frigida; nix autem homines incrednli snnt frigidissimi et pigri et 
in infima torpore mentis depressi. item alio intellectu niues sunt houiines 
dilectione frigentes, qni etiam etsi existant candidi pnritate baptismatis 
non feraent spiritn caritatis.* — Plutarchus P. P. III 4: ilf^l pstpmv vs- 
t0v x^ovmv xaXa^tov. *Avahfiivrj£j viq)7i fihv yivsad^at, naxvvQ^ivrog ott 
nleCmov^tov di(fog, iiaXXov if iniavvax^i^og fxd^Xi^scQ^at. tovg otiPgovg' 
Xiova d*, instSdv to natatpSQOfi^evov vda>(^ ^^YV' ^dXa^av df, otav 
aviAni(fiXritp^j ttp vyQtp nvsviiazi. ^ MrngodoiQog ^^ ano^ zrig vatcoSovg 
dvatpOQdg avvCataa^ai td vitprj. 'O S Eni%ovQogj dno ttov dtfitiv' 
atQoyyvXaCvfad^ai dh ti}v ^aAa^av xal tov vstov dno f^g fifa%Qdg %a- 
tatpOQag vnonsnXaayLivov. cf. Ideler. 1. c. p. 148 sqq. 

150 * Isidorus de natnra reram XXXVI: *De uentis. Ventus ... uas- 



1 exalatis B & latis -^ || 2 adolisccre AB^ || quoactisque AB ^ 
3 latius AB ^ hisdem B || latentib; A laucntib; B^ |I plnuiis ^ || 5 
grandino B^ \\ eoagolatio B^ quo acolatio >4 || 6 glaciem ^ || 7 glaties 
B^ [] ipse A ipsam B^ |] 8 fragimine A fracmine B [] parte w \\ soluto 

10 ref I frenan- 



B II fmstratim A frust4>atim j9 || ♦ a ^ || 9 elabitur B , 

tis A 11 longumj loca ^ || 11 usqae] quae A que B \ decurrunt AB 

12 siue ^ & ^ II lucritio B^ \\ Lucretius VI 6S5 



i5* 



228 PRATVM 

uentus enim fit ubi est agitando porcitus aer. 
hoc enim in loco tranquillisBimo et ab omnibus uentis quieto 
breui flabello adprobari potest; quo etiam musca8 abigentes 
aerem commouemus fiatumque sentimus. quod cum euenerit 
occultiore quodam motu caelestium uel terrenorum corporum 6 
per magnum spatium mundi; uentus uocatur ex diuersis par- 
tibus caeli nomina etiam diuersa sortitus. quidam autem 
aiunt eo quod ex aquis aer^ ex aere uenti nascuntur. 

151* Ventorum primus cardinalis SEPtentrio frigidus et ni- 
ualis flat rectus ab axe et facit arida frigora et siccat nu- lo 

cuntur. Clemens autem dicit: £o quod montes excelsi certis quibns- 
dam habeantur in locis et ex bis uelut conpressus et coangustatus aer 
ordinatione dei cogatur et exprimatur in uentos, quorum in spiramine 
et fructus germen concipiat aestiuusque ardor temperiem sumat, cum 
pliades ignitae solis ardoribus incandueriut. uenti autem interdum an- 
gelorum intelleguntur spiritus, qui a secretis dei ad salutem humani 
generis per nniuersum mundum mittuntur. item nonnumquam uenti in- 
centores spiritus poni solent pro eo quod malae suggestionis flatu ad 
terrena desideria iniquorum corda succedunt secundum quod scriptum 
est: ToIIet eum uentus urens.' Clemens recogn. VIII 23: *Nam quod 
in terra montes excelsi certis quibusdam habeantur in locis, ut ex his 
uelut compressus et coangustatus aer ordinatione dei cogatur et expri- 
matur in uentos, ex quibus et fructus germen coucipiant et aestiuus 
ardor temperiem sumat, cum pleiades ignitae solis ardoribus incandue- 
rint.' Plutarchus P. P. 111 7: IIsqI avifia^. 'Avcc^^iiccvdQog y SvepLOV 
slvcci Qvaiv diQog^ t(Sv XBnxoxdxav iv ccvxm %al vyQOxdxfov vno xov 
riXCov 'Kivovfiivcav v xti^KOuivcDV, Ot £xcH%oij nccv nvsvfLCc cciQog elvai 
Qvaiv, xccig xdov xoncDV ol naQallccvccCg xdg inoavvfiCag^ naQaXldxxov- 
aav otovj dnb xov ^ocdov %al rijc oyaEotg, ^icpvQOV dno xrjg dvaxoii^g 
nal xov i^XCoVy dnrjXicaxrjV xov d dno xciv ccQiixcnf, slvai ^ooiav xov 
d' dno xdv voxCcav, Xifia. MfjxQodcDQog, vdaxcatovg dva^fiiaaeeig Suc 
xqv rfXia%riv i%%avaiv yCvsaO^ai OQfirjv nvsvfidxmv xovg 6' ixrjaCag nvsCv, 
xov nQpg xaCg dQ%totg narvvd^ivtog diQog, vnoxcDQOvvxi xm ijAtigo %axd xrjv 
d^BQivriv XQonrjv imavQQSOVtag. cf. Ideler. 1. c. p. 55 sqq. 74 sqq. 

151 "^ Isidoms de natura rerumXXXVIl: 'De nominibus uentorum. 
Ventorum ... stringitf unde et non immerito diaboli formam induit, 
quia inquitatis frigore gentilium corda constringit. secundus ... al- 
tanuB.* hoc pratorum caput duo incerti poetae versibus conscripserunt : 
V. pag. 304 sqq. — Vegetius de re militari (ex Varronis libris navalibus) V 
8: ^Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor uentos 
principales a singulis caeli partibus flare credebant: sed experimento 
posterior aetas duodecim comprehendit. horum uocabula ad submouendam 
dubitationem non solum Graeca sed ctiam Latiua protulimus, ita ut 



1 &git&tus B II pertitus A pcu^^ ^^sus ^ || 2 hoc enim] quod etiam 
B et om. B^ |i adab B^ a«ab B^ || omhus B \\ 3 breui* B \\ flauello 
B quod B^ II abigentes V- abigentes •/. -<4 || 4 comouemns ^ || 5 ocul- 
tiore i9 II 6 ad ex B^ at ex B'^ \\ 7 sortitns est ^ || 8 eo om. B\\% 
septentrion A septentrion B || 10 sicad B 



DE NATVRIS RERVM 229 

bes: hic et aparctias. circivs qui et thrascias: hic a 
dextris septentrionis intonans facit niues et grandinum coagu- 
lationes. AQVILO qui et boreas uocatur ex alto flans ge- 
lidus adque siccus et sine pluuia, qui non discutit nubes sed 
&8tringit. secundus uentorum cardinalis svbsolanvs, qui et 
APEL10TE8: hic ab ortu solis intonat et est temperatus. 
VVLTVRNVS qui et CAECIAS uocatur dexterior subsolani: hic 

uentis principalibus declaratis eos qni ipsis dextra laenaqne inncti snnt 
indicemus. a uerno itaqne solstitio id est ab orientali cardine sumi- 
mus exordiumt ex quo uentns oritur dnTjiicitTjg id est subsolanns. huic 
a dextra iung^tnr naiTi^ag: a sinistra sigog siue uulturnus. meridianum 
antem cardinem possidet votog id est auster. huic a dextra iungitnr 
XsvAovoTog id est albus notus: a sinistra Xifiovotog id est corus. oc- 
cidentalem uero cardinem tenet iitpvQog id est subuespertinus. huic a 
dextra iungitur Xi^ sine Africus : a sinistra Idnv^ siue fanonius. septen- 
trionalem uero cardinem sortitus est dnaQ%T^ag sine septentrio: cui ad- 
haeret a dextra d^Qaain^ag siue circius: a sinistra pogsag id est aquilo. 
horum impetu maria qnae sua sponte tranquilla sunt et quieta undis 
acstnantibus saeuiunt. horum flatu pro natura tempornm uel loconim 
ex procellis serenitas redditur et nirsus in procellas serena mutantur. 
nam secnndo spiramine optatos classis inuenit portus, aduerso stare 
uel regredi aut discrimen snstinere compellitur. et ideo difficile nau- 
fragtum pertulit, qni uentorum rationem diligenter inspexit* Ampelius 
(ex Nigidi Figuli libris de ventis) 5: *De uentis. Venti fiunt ex aeris 
motn et inclinatione; sunt autem generales quattuor: eurus idem apelio- 
tes idem nolturnus ab orientc: ab occidente Eephyrus idem coms idem 
fauonius: aquilo boreas aparctias idem a septentrione : notus idcm libs 
et auster et africus a meridie. hi sunt quattnor generales. ceteri 
spectales adscribuntur , ut iapyx zephyro, qui ab lapygio Apnliae pro- 
montorio flat; leuconotus noto cum serenior flat; circius aquiloni cum 
uehementior Gallias perflat: item etesiae, qui statis diebus flant per 
aestatem.' Seneca N. Q. V 16: *Venti qnatuor sunt in ortum occasum 
meridiem septemtrionemque diuisi. ceteri quos uariis nominibus ad- 
pellamns his applicantur. 

enrus ad Auroram Nabataeaque regna recessit 
Persidaque et radiis inga subdita matutinis. 
uespcr et occiduo quae litora sole tepescunt 
proxima sunt zephyris. Scythiam septeniqne triones 
horrifer inuasit boreas: contraria telliis 
nubibus adsidnis plunioqne madescit ab austro. 
nel si breuius illos conplecti manis, in unam tempestatem, quod nullo 
modo fieri potesl, congregentur: 

una eurusque notusque ruunt creberque procellis 
Africus 



1 apartias A apartia^ B \\ dicitur add. BA^ |{ tracias A trarAus 
^ II ad ^ had B^ \\ 2 dexteris B \\ coacolationes A^ coagolationes A'^ 
quoagiilatione B^ coagulatione B'^ \\ 3 aquilo uentus BA'^ \\ boreus 
^ II 4 discut& A^ II nubes] pluuias B^ \\ sed om. A\\ d strinxit A^ 
sed ead. man. corr, \\ secundu B \\ cardinalrs ^ || 6 apollates A apo- 
lietas B \\ orto B^ \\ 7 uultumus ipse AB; ipse delevi \\ calcias AB 
calcbias ^Tratiquilli versus^ 



230 PRATVM 

dissoiuit cnncta adque desiccat. Evuvs ex Binistro latere 
ueniens subsolani arentem terrain nubibus inrigat. tertius 
uentorum avstkr plagae meridianae cardinaliB, qui et NO- 
TVS, ex humili flans humidus calidus adqne fulmineus, ge- 
nerans largas nubes et pluuias latissimas, soIuenB etiam flores. & 
EVROAVSTER calidus uentns a dextris intonans austri. avstro- 
AFRicvs uentus temperatus calidus a sinistris austri spirans. 

et qui loeam in ilia pugfna non habuit aquilo. quidam illos duodecim 
faciunt: quatuor enim cacli partcs in ternas diuidunt et singulis uen- 
tis binos subpraefectos dant. bac arte Varro uir diligens ulos ordi- 
nat ncc sine causa. non enim eodem loco semper sol oritur aut oc- 
cidit, sed alius est ortus occasusque aequinoctialis, bis autem aequi- 
noctium est, alius solstitialis alius bibernus. qui surgit ab oriente 
uequinoctiali, subsolanus apud nos dicitur, Gracci illum apbelioten 
uocant. ab oriente biberno eurus exit, quem nostri uocaucre uol- 
turnum. et Liuius hoc illum nomine adpellat in itla pugna Romano- 
rum paium prospera, in qua Hannibal et contra solem oricntem exer- 
citum nostrum ct contra uentum constituit, tum uenti adiutorio ac ful- 
goris praestriugentis oculos hostium uicit. Varro quoque hoc nomen 
usurpat. scd et eurus iam ciuitate donatus est et nostro sermoni non 
tamquam alienus intenienit. ab oriente solstitiali excitatum 'Kamiav 
Graeci adpcllant, apud nos sine nomine est. aequinoctialis occidens 
fauouium mittit, quem zephyrum esse dicent tibi etiam, qui Graece 
nesciunt loqui. a solstitiali occidonte corus uenit, qui apud quosdam 
argestes dicitur: mihi non uidetur, quia cori uiolenta uis est et tam 
euntibus communis quam redeundibus. ab occidcnte hibcrno africus 
furibundus et ruens, apud Graecos lips dicitur. a septemtrionali latere 
summus est aquilo mcdius septemtrio imus thrascias: huic deest apud 
nos uocabulum. a meridiano axe euronotus est dcinde notus latine 
austor. deinde leuconotus, qui apud nos sine nomine est.' 17, 5: 
*Quidam suut quorumdam locorum proprii, qui non transmittunt sed in 
proximum ferunt. non est illis a latere uniuersi mundi impetus: Ata- 
bulus Apuliam infestat Calabriam lapyx Athenas Sciron Pamphjliam 

Cataegis Galliam Circiu^ infinitum est si sing^los uelim perse- 

qui. nulla enim propemodum regio est, quac non habeat aliquem fla- 
tum ex se nascentem et circa se cadentem.' Plinius N. H. II 47: *Ve- 
teres quattuor omnino seruauere per totidem mundi partis — ideo nec 
Homerus pluris noniinat — hebeti, ut mox iudicatum est, ratione. .sc- 
cuta aetas octo addidit nimis subtili atque concisa. proxumis in- 
tra utramque media placuit ad breuem ex numerosa additis quattuor. 
sunt ergo bini in quattuor caeli partibus, ab orientc aequinoctiali sub- 
solanus , ab oriente brumali uolturnus. illum apelioten, hunc Graeci 
eurum appellant. a meridie auster et ab occasu brumali Africus. no- 



I dissolu& A \\ dissiccat AB^ || 2 uenens B j] arentem terram 
scripsi: orientem A oriente B^ orientes B^ \\ niaibus B^ \\ 3 plagae 
om. A^ il cardinales A^ |j curo notus A nothus B \ 4 fulminibus A \\ 
5 florens B^ \\ 6 euroaustri B^ \\ ad AB^ \\ intonat B \\7 austroaffri- 
cus uentus teperatus A temperatus africus uentus B euronotus uel 
austroafricus uentus est temperatus libH omnes Arevali \\ sinistra « 
uspirans A^ sinistra austri * aspirans A^ sinistris austri aspirat B 



DE NATVRIS BERYM 231 

quartus cardinalis zephyrvs, qui et favonivs, ab occidentc 
interiore flans: iste hiemis rigorem gratissima uice relaxat 
floresque producit. AFRICVS, qui dicitur lips, ex zephyri 
dextro latere intonans: hic generat tempestates et pluuias, 
5facit nubium conlisiones et sonitus tonitruorum et crebescen- 
tium fulgurum uisus et fulminum inpulsus. CORVS; qui et 
ARGBSTUS; ex sinistrti parte fauonii spirans: eo flante in 



ton et Liba nominant. ab occa8U aeqninoctiali fauonius, ab occasu 
solstitiali oorus. zephyrura et argestem uocant. a septentrionibus sep- 
tentrio interque eum et exortum solstitialem aqnilo, aparctias et bo- 
reas dicti. numerosior ratio quattuor his interiecerat, thrascian media 
^egione inter septentrionem et occasum solstitialem , itemque caeciau 
media inter aquiloncm et exortum acquinoctialem ab ortu solstitiali, 
Phoenician media regione inter ortum brumalem et meridiera, item in- 
ter Liba et noton conpositura ex utroque medium inter meridiem et lii- 
bemum occidentem libonoton. nec tinis. alii quippe mesen nomine 
etiaranum addidere. inter borean et caecian, et inter eurum notumque 
euronoton. . snnt etiam quidam peculiares quibusquo gentibus uenti 
non ultra certum procedentes tractum, ut Atheniensibus sciron, paulo 
ab arg^este deflexns, reliquao Graeciae ignotus. alicubi elatior idem uen- 
tus Olympias nocatur. consnetudo omnibus his nominibus ai;gesten in- 
tellegi, et caecian aliqui uocant Hellespontian et eosdem alii aliter. 
idem non modo in reliquis partibus ignotus, sed ne Viennam quidem 
einsdem prouinciae urbem attingens, paucis ante milibus iugi modici 
occursu tantus ille uentus coercitus. et austros in Aegyptum penetrare 
negat Fabianus. quo ,fit manifesta lox naturae uentis etiam et tem- 
pore et fine dicto.' Gellius N. A. II 22, 3 sqq.: *Tum Fauorinus ita fa- 
bulatus est: Satis, inquit, notum est, limites regionesque esse caeli 
quatuor: exortnm occasum meridiem septentriones. exortus et occasus 
mobilia et uaria sunt, meridies septentrionesque statu perpetuo stant 
et manent. oritur enim sol non indidem semper, sed aut aequinoctialis 
oriens dicitur, cum in circulo currit, qui appellatur larifiSQivog aut sol- 
stitialis, quae sunt Q^tqivccC^ aut bmmalis, quae sunt xBifkBQtvcil xQonal, 
itera cadit sol non in eundem semper locum. fit enim similiter occa- 
sns eius ant aequinoctialis aut solstitialis ant bmmalis. qui uentus 
igitur ab oriento uerno id est aeaninoctiali uenit, nominatnr eurus 
ficto uocabulo, ut isti hvpLoXoymoi aiunt, o dno xrig i^ovg (iav. is 
alio quoque a Graecis nominc cc(prjXi(Dtrig j Romanis nauticis subsolanus 
cognominatur. sed qni ab aestiua et solstitiali orientis meta nenit, 
Latine aquilo PoQicig Graece dicitur, eumque proptera quidam dicunt 
ab Homero ccld^QTjyevftriv appellatum; boream autera putant dictum 



1 zephirus AB^ zephilus B^ \\ fanius B^ || 2 interiora A [| flat B \\ 
frigorem A'^ gratissima uici gratissima uice ^ || 3 quo produc& A^ 
produc& A'^ affricus A || dicitu A^ \\ libs A lip B l| ex om. B \\ zep- 
pheri A ze**pher* ^ || 4 intonan B^ \\ generans B \\ plnuiam A^ \\ 5 

6 fac& B II nuuin B^ || sonitns tonitruorum] sonitruorum A^ \\ cre- 
briscencium -^ || 6 fulgorum B \\ uisos A \\ fluminum A \\ chorus A 

7 ar^Rtes vulgo : agi-estis AB"^ agresti B^ \\ sinextra A [j par A^ 

fabonie A fat/oni B \\ aspirans B 



232 PRATVM 

oriente nubila sunt, in India serena. quorum ordines et in- 
stitutiones per nomina iuxta Graecos et Latinos duodecim 
uentorum subiecta demonstrat tigura (figtira IIJIJ, quosdam 
autem Tranquillus proprios locorura flatus certis appellat uo- 
cabulis, qiio ex numoro sunt: in Syria SYRV8, CARBASVS in5 
Cilicia, in Propontide thracias, in Attica SCIRON, in Gallia 
ciucivs, in Uispania svcronensis. sunt praeterea quidam 



». « 



ccTto riyg fiorjgy quoiiiam Hit luolenti flatus et souori. tertius ueiitus, 
qui ab orieute hiberno spirat, uoltumuni Homani uocaut, cum plerique 
Graeci mixto nomine, quod inter notum et eumm sit, svQOVotov ap- 
pellant. hi sunt igitur tres nenti orientales: aquilo uolturnus eurus, 
quorum medius eurus est. his oppositi et contrarii sunt alii tres occi-^ 
dui: caurus quem solcnt Graeci aQyBaxriv uocare: is aduersus aqnilo- 
nem flat; itom alter fauonius, qui Graece ^i(pvQog uocatur: is aduer- 
sus eurum flat; tertins africus, q«i Graece i^t/», aduersus nolturaum 
facit. hae duao regiones cacli oricntis oc(iidentisque inter sese ad- 
uersae sex habere uentos uidentur. meridies autem, quoniam certo 
atqne fixo limitc est, unum meridialem uentum habet: is Latino auster 
Graecc vozog nominatur, quoniam est nebulosus atque umectus; votlg 
enim (Tracce umor nominatur. soptentriones antem habent ob eandem 
catisam nnum. is obiectus directusque in austmm Latine septentrio- 
narius (Jraece dnccQ%tiag appellatus. cx his octo uentis alii quatuor 
uentos detrahunt atque id facere se dicunt Homero auctore, qui solos 
quatuor uentos nouerit: enrum austrum aquilonem fanonium, a quatuor 
caeli partibus, quas quasi primas nominauimus, oriente scilicet atque 
occidente latioribus atque simplicibns non tripcrtitis. partim autcm 
sunt, qui pro octo dnodecim faciant, tertios quatuor in media loca in- 
serentes .circum meridiom et septentriones eadem ratione, 'qua secundi 
quatuor intersiti sunt inter primores duos apud orientem occidentem- 
que. sunt porro alia quaedam nomina quasi peculiarium uentomm, 
quae incolae in suis quisque regionibus fecerunt aut ex locomm uoca- 
butis, in quibus colunt, aut ex alia qua causa, quae ad faciendum uo- 
cabulum acciderat. nostri namque Galli uentum ex sua terra flantem, 
quem saeuissimum patiuntur, circium appellant a turbine opinor eius 
ac uerti^ine. 'lanvyiag ipsius ore proficiscentem Apuli eodem quo ipsi 
sunt nomine iapygem dicunt. eum esse propemodum caumm existimo; 

1 serena om. A^ || quorum — figura om, B || ordincs scripsi: 
ordinibus A [] institutiones scripsi: institucionbus ^ || 3 quosdam 
— altanus om. H \\ tranquillis ^ || 4 propriis AM^toi^yxus B del. Mo- 
nac. P II flatos AB^ ^latus Mon, IP \\ certoa AM \\ uocabolis B^ \\ 
5 quod iW II nomero D || siria AB Mon, I II CDFKM \\ surus B^ si- 
rus AB'^ Mon. I II CDFKM \\ 6 ci/icia B cilitia A sicilia CDFG \\ 
propon/ide B \\ Thracias Rothius: tracias BE tracidas A Mon. 
I II CDFGK tracitas M thrascias coni. Grialius [] atica B Mon. I II 
E atticas M j| ^ciron Mon. I ciron M scison K scirotus B scirem F 
bcirent G \\ Gallia vulgo: gallecia Mon. II K M^ gallicia AM'^ gallta 
♦♦ Mon. /galicia EFG galatia CD || 7 hispania CB"^ ispania^n. P 
O^A'spania^B* Mon. P II FGM || socronensis CDFG sogronensis 
B \\ quedam B quedam M quidem CGK 



DE NATVRIS KERVM 233 

innumerabiles ex fluminibus aut stagnis aut fontibus nominati. 
duo sunt tamen extra hos ubique spiritus magis quam uenti : 

AVRA et ALTANV8, 

SI6NA TEMPESTATVM nauigantibus Tranquiiius in pratislS^* 

&nono libro sic dicit: *mutatio tempestatis expectanda est in 

asperius^ cum in nocturna nauigatione seintiliat ad remos 

• 

nam et est occidentalis et uidetur exadnersum eurum flare est etiam 

uentus nomine caecias, quem Aristoteles ita flare dicit, ut nubes nou 
procul propellat, sed ut ad sese uocet. ' fere eadcm leguntur apud Apu- 
leium de mundo 13 sq. sed idem c. 11 haec habet: *Nuuc nomina exse- 
quemur regiones uentorum. euros oriens boreas septemtrio occidens ze- 
phyros austros medius dies mittit . . hos quattuor uentos alii plures inter 
fluunt. nam quamuis Eurus sit uentus orientis, idem tamen aparctias oc- 
cipitur nominari, cum eum oriens aestiuo effluit. apeliotes autem uocatur, 
cum aequidianis exortibus procreatur. eums est, quando hiemali ortu por- 
tis emittitur. zephyrus uero, quem Romana lingua fauonium nouit; 
hic cum de aestiuis occiduis partibus surgit, lapygis cieri nomine so- 
lct. at ille qui prior est aequinoctiale plagae notus: et aquilo qui 
septem stellarum regione generatur, et huic uicinus est aparctias. bic 
propior est indidem in diem medium thrascias et argestes sunt iudidem 
flantes. austrorum in nominibus illa est obseruata diuersitas. namque 
cura de abscondito polo flatus adueniunt, notus est, euronotus ille qni 
inter notum atque eurum medius eflringit, ex alio latere Libonotus ex 
duobus ununi facit.' Philargyrus georg. IIII 298: Quattuor] *eos ac- 
cipiendum qut>8 Homerus notauit: eurum zcphyrum boream notum. om- 
nes autem ueuti praeter enchorios i. e. regionales sunt duodecim: sub- 
solanus eurus Phoenix notus libonotus Africus zephyrus argestes thrascias 
apartias boreas caecias.' Cf. praeterea rota in museo Pio-Olementino 
marmorea quae ciim Suetonio facit, rota scholiastae Berolinensis Lu- 
cani Vim 414 item Suetoniana, Vitruvius I Isidorus origg. XIII 11. 
cf. Ideler. 1. c. p. 63 sqq. 

152*l8idorus de natura rerum XXXVIII: *De signis tempestatum 
uel serenitatis. Tempestas turbo est diuiui iudicii, sicut propneta ait: 
Deus in tempestate et turbine uiae eius; serenitas autem gaudium cst 
lucis aeternae. signa autem tempestatum ... significare. item 
domiuus in euangelio dicit: Si facto uespere rubicundum fuerit caelum, 

1 fulminibus E || aus tagnis M \\ fofUtbna Mon. /, quam scriptu- 
ram recepi: relicui lihri vulgatam finibus ejchibent || 2 tamen sunt 
CFKM II extra] intra Mon. I II \\ hos] horum FG \\ 3 et altanus et 
aura CF || altantur E super altanus punctis posiiis ff^ ad marginem 
lectores relegat uhi extant: alj alcanis m. 2 scripta || altanus. De 
qualitate uentorum sub caeli axe liquido et aperte inueniet. si cir- 
culi similitudinem prudens lector requirat G (sequitur figura) || 4 
signum G || in nanigantibus B^ |j tranqnillos B^ tranquillis G al. \\ in 
pratis nono libro Beckerus: in partes non libertjs^ in pratis B^CB iu 
partis B'^HKM in partes/^^Gin partibus -£ || 5 dic&^ || mutatiu B^ mo- 
tatio CDGH || spectanda B expecta -r A^ exspectanda est CEK || 6 
cum in] cum B || suntillatv^' scintellatCj^/) scentillat K || remus GH 



234 



1»RATVM 



et ad gttbornacula aqua. in austrum ucnti luutatio est^ cum 
lulligineB hirundineBue uolant aut cum delpiiini totos se sal- 
tibus ostendunt aut caudis aquam fcriunt: nam semper inde 
uentus oritur quo illi feruntur. nec mirum est muta anima- 
lia diuinare sub gurgite : semper enim incipientis aurae motu ^ 
aquae inclinantur, quam permutationem maris primi undarum 



mane serenum erit. si mane rutilat triste caelum, tempestas futura 
erit.' 8choliasta Germauici p. 112: *Praeterea signa tempestatis uel 
et serenitatis in ea uideri posse antiqui dixerunt. Nigidius {Sigidi verba 
e codd, Vrbinate et Strozziano emend, Breysig: de Nigidii fragm. p, 43) 
ait luna si summo in circulo maculas nigras habuerit in primis parti- 
bus mensis , imbres fore ; si in medio tunc cum plena sint in ea cor- 
nicula, serenitatem. certe si nibet quasi aumm, uentos ostendit. fit 
enim uentus ex aeris densitate, densitate obducta sol et luna rubescunt; 
item si comua ciug tccta fuerint nebula, tempcstas futura est. Ara- 
tUH autem dicit, si aquilonlum comu lunae est porrectius aquiloninm 
immiuere. itom si corau australe sit erectiuH, notum imminere. 
quarta autem luna index futurarum certissima habcthr auramm , unde 
et Virgilius: 

sin ortu quarto, namque is ccrtissimus auctor.* 
Scholiasta Germanici p. 108: *Signa enim (immo in eo sc. sole) tem- 

Sestatis nel sercnitatis hoc modo astrologi mundi cognoscenda esse 
ixerunt. Yirgilius namque ait, si sol in ortu suo maculosus sit atque 
sub nube latens aut si dimidia pars eius appamerit uentos futuros. 
item Varro ait, si exoriens concauus uidetur ita ut e medio fulgeat et 
radios faciat partim ad aquilonem partim ad austrum' teqipcstatem hu- 
midam et uentosam futuram inmiit. item, Si sol, inquit, mbeat in oc- 
casu, sincoms dies erit, si palleat, tempestatem significat. Nigidius 
quoque ait : Si pallidus sol in nigras nubes occidat, aquilonem uentum 
significat.' Servius cod. Guelf. georg. I 432: ^Aratus ait si comu 
aquilonium slt erectius, aquilonem imminere ct per eum serenum fieri. 
Nigidius de uentis IIII, si summum corniculnm maculas nigras habue*^ 
rit, in primis partibus imbres ait fore; si iu imo cornu, serenitatem. 
mbens luna uentum denuntiat. fit enim uentus ex aeris densitate; 
densitas aeris inducto spleudore lunae ernbescit.' — Vegetius de re 



1 iubemacula i> g ^ bnacula M || aqua] atque CD qua G quam 
F qui H II in om. F \\ austram F austro B'^ | cum lulligines JiCM cum 

luUigenes E cum liligiones A^ cum luligiones A^ conlogines B cu- 

11 

lignis H\\2 erundinesue uolant CDFGH erundines Neuolant itf^erun- 
dines euolant A erundines uolant B^ K hirundines uolant B'^ \ 
delfini libri || cum d ♦ ♦ ♦ utos saltos A^ ♦»♦♦♦♦ totos se saltos A} 
totus se saltos B^ totos se saltos^^ || totos] tos M j| 3 aut] et A || cau- 
dans A^ cauda ♦ s ^^ || aqua nam per unde ille feruntur ille nentus 
A nisi quod m, 2 inde addidii post uentus || nam] non M \\ inde ilbi 
feruntur ille uentus M jj uentus inde CD || 4 quod F qot M cum FGH 
II ille AM II mutata ^ || 5 iurgite DHM \\ enim om, CDH \\ incipientes 
ABDEGHM || aurera utaqua B aure mutu aquae ^ || 6 incli^antur 
A^ II quam] quia H || permotationem D 



DE NATVRIS RERVM 235 

incolae sentiant. itaque propter impetum pugnant siue metu 
ne deferantur in littora siue natura ne auersorum ceruices 
unda praecipitet. quid ergo? delphini tantum hanc iniu- 
riam timent? immo et ceteri pisces: sed hi tantum appa- 
5rent, quia exiliunt.' item Varro dicit signum esse tempes- 
tatis dum de parte aquilonis fulget et cum de parte euri 
intonat. NigidiuB quoque ait luna si summo ia comiculo 
maculas nigras habuerit in primis partibus mensis, imbres 
fore, si in media tunc cum plona sint in ea cornieula, se- 

militarl V 11: ^Multis qiioque siguis et de trjinquillo procellae et de 
tempestatibus serena produntur^ quae uelut in speculo lunae orbis 
ostendit. rubicundus enim color ueutos, caeruleas indicat pluuias, 
ex utroque commixtus nimbos et furentes procella», laetus orbis ac 
Incidus sereuitatem nauig^iis repromittit, quam gestat in uultu: prae- 
cipue si quarto ortu, neque obfisis cornibus rutila neque infuso fue- 
rit humore fuscata. sol quoque exoriens uol diem condens inter- 
est utrum aequalibus gaudeat radiis an obiecta nube uarietur; utrnm 
solido splendore fulgidua an uentis urgentibus igneus, neue palli- 
dus nel plnuia sit impendente maculosus. aur uero et mare ipsum 
nubiumque magnitudo uel species soUicitos instruit nautas. aliquanta 
ab auibus, aliquanta a piscibus siguificantur. quae Virgilius in geor- 
gicis diuino paene comprehendit ingenio et Varro in naualibus li- 
bris diligenter excoluit. haec gubernatores si se scire profitentur, peri- 
iSae magis usus iustituit quam altior doctrina iirmauit. * exscripsit Ye- 
getium loa. Saresberiensis policrat. II 2. Plinius N. IT. XVIII 342 sqq. : 
^primumque a «ole capiemus praesagia. purus Oriens atque non fer- 
uens serenum diem nuntiat, at hibernam pallidus grandinem. si et 
occidit pridie serenus et oritur, tanto certior fides serenitatis. conca- 
uos oriens pluuias praecedit, idem uentos, cum ante exorientem eum 
nubes rubescunt, quod si et nigrae rubentibus interuenerint et pluuias, 
cum occidentis aut orientis radii uidentur coire , plnuias. si circa oc- 
cidentem rubescnnt nubes, serenitatem futuri diei spondent. si in ex- 
ortu spargentnr partim ad austrum partim ad aquilonem, pura circa 

1 siue metu B'^ DEGK^ sibi m& A^CFH sibi m&u A^^B^ sine 
mutu ilf^ II 2 n&difiFerantur B^ ne unde ferantur A ne unda feran- 
tur Beckerus \ littora C litora B'^ littore FHKM litore ADEG litura 
B^ II sibe B^ \ nec B^ || ♦uersora B^ aduersorum ^ || 3 unde FGH \\ 
quio] & quid B\ numquid D || delfini lihri || hanc] ac H || iuriam A^ 
iniuria ^ || 4 piscis H \\ sed tantum AB \\ hii ABWDFGKM id H \\ 
adparent G !| 5 qui D quod F \\ 6 do om. B \\ aquaonis G^ \\ ful- 
get B^CDGM fulgit B^E fulgor fulget A \\ com AC dum vulgo |] eorui 
G euri iif austri AM 7 mu mo in A^ Jn summo Z || 8 imbres ait 
CDEGM II 9 fore^jS si om, B^ \\ im M 
in plenitudine lune cum A || in plena G 
BCDEGLM II corniculo ABCDEGLM || serenitatem scripsi: serenitas 

it 

L serenas M serenas EG serena C screnas id fore D serenitas aut 
fore A serena demitate sit B serenitatem ait fore Beckerus 



tunc id serenitas erit 
sit ABCDEGLM \\ eo 



236 PBATVH 

renitatem. certe si rubet quasi aurum ucntos ostendit — fit 
enim uentus ex aeris densitate, (densitate) obducta sol et luna 
rubescunt — item si cornua eius obtocta fuerint nebula^ 
tempestas futura est. Aratus autem dicit, si aquilonium 
comu lunae sit porrcctius, aquilonem inminere; item si» 
cornu australe sit erectius, notum inminerc. quarta autem 
luna futurarum index certissima babetur aurarum, unde et 
Virgilius : 

sin ortu quarto, namquo is certissimus auctor, 
item idcm Virgilius dicit, si sol in ortu suo maculosus sit lo 

enm serenitas sit licet, pluuiam. tamen uentosque sig^nificabunt. si in 
ortu aut in occasu contracti cernentur radii, imbrem. siin occasu 
eitts pluet aut radii nubcm in se trahent, asperam in proximum diem 
tempestatem significabunt. cum oriente radii non inhistres eminebunt, 
quamuis circumdata nubes non sit, pluuiam non portendent. si ante 
exortum nubes globabunturf hiemem asperam denuntiabunt. si ab ortu 
repellentur et ad occasum abibunt, serenitatem. si nubes solem cir- 
cumcludent, quanto minus luminis relinqnent tanto turbidior tempestas 
erit, si uero etiam duplex orbis fuerit, eo atrocior. quod si in exortu 
aut in occasu fiet, ita ut rubescant nubcs, maxuma ostendetur tempes- 
tas. si non ambibunt sed incumbent, a quocumque uento fuerint eum 
portenderint, si a meridie, et imbrem. si oriens cingetur orbe, ex qua 
parte is se aperit expectetur uentus. si totus defluxerit aequaliter, se- 
renitatem dabit. si in exortu longe radios per nubis porriget et m^ 
dius erit inanis, pluuiam significabit. »i ante ortum radii se ostendent, 
aquam et uentum. si circa occidentem candidus circulus erit, noctis 
leuem tempestatem, si nebula, uehementiorem , si candente sole uen- 
tum, si ater circulus fnerit, ex qua rcgione is ruperit se uentum ma- 
gnum. Proxuma sint iure lunae praesagia. quartam eam maxume 
obseruat Aegyptus. si splendens exorta puro nitore fulsit, serenita- 
tem, si rubicunda, uentos, si nigra, pluuias portendere creditur. in 
quinta cornua eius optunsa pluuiam, erecta et infesta uentos sem- 

1 rubit A ru& B ead, man, b superscr, || uentus AB^^G uentis 
'B* II 3 ares G | densitate, densitate obducta GM(?)y Bignaeus: densi- 
tate obducta BE densitate obducta AnmACD || 3 robescunt G rubes- 
cunt id imminere D jj tecta EGM || nubula A^ nubila A^ || 4 est] erit 
AM II est et cum auster uentus flauerit aestus erit ACDG nisi quod 
A aestas AC futura erit et G pro auster uentus flauerit cxhibel auen- 
tus pluerit || oratius B \ Aratus dios. 785 \\ aquiloniohim B^ || 5 cor- 
num AB^DM || luna G \ ^i A Qsi G [| porrectius SchoL Germ, l, c,- 
correctius ABCDEG correccius M || mmenire G || item — inminere 
om, ^ II 6 comua G \\ australi G || fit w4 || correctius CD \\ 7 "''tris- 
sima M certissimus D \\ abetur B^ || unde et uirgilius si in ortu suo 
sol maculosus A relicuis omissis \\ 8uerg. DE \\ Verg. georg. 1 432 [| 9 
sin G si in ABCDEM || ortu fuerit quartura aii B || quartu G || his 
BEM ins G 1| auctor Ci>t C || 10 idem om, G || uerg. D || Verg. georg. 

T 441 sq, [j sol sin M || suo sol AM 



DE MATYRId RERVM 237 

adque Bub nnbc laten& aut si dimidia parte apparaerit, im- 
breB futuroB. item Varro ait: ^si exoriens concauus uidebi- 
tur ita ut in raedio fulgeat et radios faeiat partim ad austrum 
partim ad aquilonem, tempoBtatem humidam et uentosam 
sfore significat/ item idem: *8i sol*, inquid, ^rubeat(in occasu), 
sinceris dies erit; si palleat, tempestatem significat.' Kigi- 
dius quoque dicit, si pallidus sol in nigras nubes occidat, 
aquilonem uentum significare. 

PESTILENTIA ' est morbus late uagans et contagio 8uol53* 

• 

per sigDificant, quarta tamen mazume. cornu eius septentrionsle 
acuminatum atque rigidum iUum praesagit uentum, iuferius austrum, 
utraque recta noctem uentosam. si quartam orbis rutilus cinget, et 
uentos et imbres praemoncbit. Apud Varronem ita est: Si quarto 
die Inna erit dirccta, magnam tempestatem in mari praesagiet, nisi si 
coronam circa se habebit et eam sinceram, quoniam illo modo non ante 
plenam Innam hicmaturum ostendit. si plenilunio per dimidium pura 
erit, dies serenos significabit , si rutila ucntos, nigrcscens imbris. si 
caligo orbis nubem incluserit, uentos qua se rnperit, si gemini orbes 
cinxerint, roaiorem tcmpestatem et magis, si' tres enint aut nigri, in- 
terrupti atque distracti. nascens luna si comu superiorc obatrato sur- 
get, pluuias decresceus dabit, si inferiore, ante pleniluuinmf si in media 
nigritia illa fuerit, inibrem in plenilunio. si plcua circa se habebit orbem, 
ex qua parte is maxnme splendebit, ex pa uentum ostendet. si in prtu cor- 
nua crassiora fuerint, horridam tempestatem. si ante quartam non ad- 
pamerit uento fauonio flante, hiemalis toto mense erit. si XVI uehe- 
mentius flammea adpamerit, asperas tempestates praesagiet. sunt et 
ipsius lunae VI|^ articnli , quoticns in angulos solis incidat, plerisque 
inter eos tantum obsemantibus praesagia cins, hoc est III. VII. XI. 
XV. XVIIIl. XXIII. XXVIl. et plenilunium.' 361: ^praesaginnt et ani- 
malia : delphini tranquillo mari lascinientes flatum ex qua ueniunt parte, 
item spargentes aquani, iidem turbato tranquillitatem. lolligo uolitans, 
conchae adhaefescentes, echini adfigentes sese aut barena saburrantes 
tempestatis signa sunt. ' e. q. s. cf. Basilius hex. pag. 53 b. c. d. e. 
Isidorus origg. XIII. 

153* Isidorus dc natura remm XXXVIIII: 'De pestilentia. Pestr- 



1 atq; B || dimediam A demedia B^ deroidia B'^ dimidiam M \\ 
partem AM || 3 futuras AB || ait om. A^ dicit L \ concacus A^ conca- 
uis B^ concauos G concautus M^ || uideatur B\ 3 utj aut A^ || in am. 
5* e C II media B || radins G radio A^ || facit A || partem GB^ parte 
B'^ II austr+tftti M^ || 4 partem BG \\ ad om. B jj aquilonis B^ \\ 
tempestate B'^ j| umidam CD umidam fore B |1 uentuosam GM |1 5 
fore om. B |1 fore significat om, EG || inquit B^CDL quit B^ || ru- 
biat A II in occasu addidit Grialius e schoL Germ. l. c. || senceris G 
&inceris8ima -^ H 6 fore ^ies DEG fere dies Griali libri forte dies B 
dies forte L || pallca A^ [] tempestate A tempestates G || ait quoque 
^ II 7 pallidus inquid ADGLM pallidus inquit BCE || sol | aqui- 
lonem A relicuis omissis \\ in] & ^ || 8 uentorum G \\ significat DL \ 
9 nacans B \\ et om. B (j cotagio B^ 



238 PRATVM . 

paene omnes polluens quos tetigerit. haec enim aegrltudo 
non habet spatium temporis quo aut uita speretur aut mors^ 
sed repentinus languor simul cum morte uenit. * r * Vir- 
gilius : 

corrupto caeli tractu miserandaque uenit 5 

arboribusque satisque lues. 
item alii aiunt pestifera semina rcrum multa ferri in aerera 
adque suspendi et in extremas caeli partes aut uentis aut 
nubibus transportari. deinde quaqua ferpmtur, aut cadunt 
p^ loca et germina cuncta ad animalium necem corrumpunt, 10 
aut suspensa manent in aere, et cum spirantes trahimus 
auraS; illa quoque in corpus pariter absorbemus, adque inde 

lentia...uenit. quae sit uero causa buius pestilentiae nostri dixeruut : 
Quando pro peccatis hominum plaga et corruptio terris inicitur, tunc 
aliqua ex causa, id est aut siccitatis aut caloris ui aut pluuiarum in- 
temperantia, aer corrumpitur sicque naturalis ordinis perturbata tem- 
peric inficiuntur elimenta et fit corruptio aeris, et aura pestifera oritur 
et cori^ptelae uitium in homines ceteraque animantia. unde et Vir- 
gilius... extinguit.* Clemens recogn. VIII 45: *Horum autcm ipso- 
rum ministerio et siquando pro peccatis hominum plaga et corruptio 
terris inicitur, perturbatur aer, lues animantibus, corruptio frugibus, 

Jestilcns per omnia mortalibus annus inducitnr.* — Lucretius VI 
003 sqq.: 

primum multarum semina rerum 

esse supra docui quao sint uitalia nobis. 
et contra quae sint morbo mortique necessca^ 
multa uolare: ea cum casu sunt forte coorta, 
et perturbarunt caelum, fit morbidus aer. 
atque ea uis omnis morborum pestilitasque 
aut extrinsecus ut nubes nebulaeque superne 
per caelum ueniunt, aut ipsa saepe coortae 
de terra surgunt, ubi putorem humida nactast 
intempestiuis pluuiisquc et solibus icta. 
1119 «qq.: 

proinde ubi se caelum quod nobis forte aliennm 

commouet atque aer inimicus serpere coepit, 

ut nebula ac nubes paulatim repit ct omne 

qua graditur conturbat et immutare coactat, 

fit quoque ut, in nostrum cum uenit denique caelum, 

corrumpat reddatque sui simile atque alienum. 

I pene omnes polluens quae te tigirit J pacne omnes quos te- 
tigerit polluans B nisi quod pene d polluens B^ || 3 langor AB'^ || 4 
Verg, Aen, lll 138 sq, || 5 corruptum B || tractum J9 [] 6i<I seminibus 
satisq; A jl luens AB^ || 7 fieri B^ ferantur -4 [] 8 et om. B [] extrcmis 
terris caeli partib; A extre ♦ ♦ ♦ as caeli fartes B^ extemas caeli 
partes B'^ || a uentis y< || 9 a nubibus A || transportare B^ || quaq; A 

uspeDS 

quoq; B || cad^unt B || 10 corrumpuntiir B || llsramancnt B || 12 
illam B^ illas B^ 11 absorbimus A 



De NATVRIfi RERVM 239 

langueBcens morbo corpus aut ulceribus tetris aut percus- 
sione subita exanimatur. sieut enim caQli nouitate uel aqua- 
rum temptari aduenientium corpora consuerunt adeo ut mor- 
bum concipiant^ ita etiam aer corruptus ex aliis caeli par- 
^ tibus ucniens subita clade corpus corrumpit adque repente 
uitam extinguit. 

Cur OCEANVS in se reciprocis aestibvs reuertatur ♦♦♦.154* 
oceani undis ali sidera dicunt solemque de oceano aquam 
haurire ignibus suis et circum omnia sidera .fundere, ut ea 
lotemperet, quia sunt ignea. inde dicunt, quia cum haurit 

haec igltiir snbito cladcs noua pestilitasque 

ant in aquas cadit ant fruges persidit in ipsas. 

aut alios hominnm pastus pecudumque cibatus, 

aut etiam suspensa manet uis aere in ipso, 

et cum spirantes mixtas hinc ducimus auras, 

illa quoque in corpus pariter sorbere necessest. 
154* Isidoms de natura rerum XL: *De oceani aestu. Cur... re- 
nertatnr, philosophi mundum, ut refert Solinns, ex quattuor elimen- 
tis quasi quoddam animal csso dicunt concretum mouerique quodam 
spiritu et sicnt in corporibus nostris respirandi habentur commerota, ita 
in profundis occani esse quosdam meatus uentorum, ueluti mundi nares 
per quas emiiSsi anhelitus uel retracti alterno accessu recessuque, nunc 
euaporante spiritu efflent maria, nunc retrahente spiritu reducant. 
qnidam autem philosophorum uolunt, ait Ambrosius, cum augmento lu- 
nari crescere oceanum, et tamquam eius quibusdani spirationlbus re- 
trorsum trahatur et iterum eiusdem inpulsn ac retractu in mensuram 
propriam refundatur. alii quoque oceani... oceanus. sed utrum uen- 
torum spiritu aquac erigantur an Innari cursu increscant an sole re- 
trahente decrescant, hoc deo soli cognitum est, cuius et opus mundus 
est solique mundi ratio cognita est. oceani ... perhibetnr, quod 
etiam Clemens discipnlus apostolonim uisus cst indicare cum dicit: 
Oceanus intransmeabilis est hominibus et hi qui nltra eum sunt mundi.* 
philosophi ... subterius, ideo et Lucanus (V 623 sqq.): 

cnm mare conuoluit gentes, cum littora Thetjs 

noluit ulla pati caelo contenta teneri, 

tunc quoquc tanta malis moles creuisset in astra, 

ni superum rector pressisset nnbibus umbras.' 
Solinus polyh. XXIII 20 sq. : *Physici alunt mundum animal esse eum- 
que nariis elemcntorura corporibus conglobatum moueri spiritu, regi 
mente , quae utraque diffnsa per membra omnia aetemae molis ulgo- 
rem exerceant. sicut ergo in corporibus nostris commercia sunt spiri- 
tualia, ita in profundis oceani nares quasdam mundi constitutas, per 



I languiscens Ab^ \\ percussiones obita B^ \\ 3 corpora adue- 
nientium temptari B ftemtari />') || 4 alii^ B^ || 5 subitatnr A\\7 
quur A \ otianus A^ occeauus B^ || receprocis /^^ || 8 otiani A^ de 
oceani B |j aestu undas A \\ alia A om. B \\ ducuut B^ || otiano A^ 
occeano B^ |j 9 aurire AB \\ lOtemperent A \\ igne B in | calida A '\ 
aurit B^ auri B^ ei\n& A 



240 PRATVM 

aquas erigit se oceanus. oceani autem magnitudo incon- 
parabilis et intransmeabilis latitudo perhibetur. philosophi 
autem aiunt; quod post oceanum terra nulla sit sed solo 
denso aere nubium contineatur raare sicut et terra subterius. 

1 ^^ Cur MARE maius non fiat ac tantis fluuiorum eopiis 5 

nuliatenus crescat ***. uenti rapiunt et uapor calorque so- 

qnas emissi anhelitus uel reducti modo inflent maria modo reuocent/ 
Ambrosius H. IIII 7, 30: ^Ampotis quoqne quae in oceano esse perhi- 
betnr, cum reliquis diebus ordinem suum seruare dicatur, lunari exortu 
enidens muntationis suae fertnr iudicium dare, ut mare ipsum occiden- 
tale, in quo spectatur arapotis, solito amplins accedat ac recedat et 
maiore aestu feratur, tamquam lunae quibusdam aspirationibus rctror- 
sum trahatur et itenim iisdcm impulsum ac rctractum in mensuram 
propriam refundatur. * ex Basili bex. pag. <51 c. — Plutarchus P. P. 
III 17: Ucig dfimottSfg yivovtai xal nXrjiiiiVQCci. 'AQiatotiXrjg 'Hqcc- 
yiXsiSrjg, vno rov 'nXiov, td nXstGtcc tdv nvsviicctcav xivovvxog xal 
<fVfinsQiq>SQOvtog' v(p* <ov ifipaXXovtatv ahv nQoa&ovfiivTjv dvoiSsCv 
Tijv 'AtXavti^riv Q^ceXaaaicv xal naQaaxsva^stv trjv nXrjfifiVQav y %ata- 
Xriyovtcav^ d' dvttnsffiancoiiivrjv vnpPaivsiVf onsQ slvat trjv dfincativ. 
Tlvd^iag 6 MaaaaXLoitrjg , tij nXrjQciasi trjg asXijvrjg tdg nXrjfifivQag yt- 
vsad^ai , T^ Ss fisiciast tdg dfinoitiSag. nXdtcnv inl trjv altoQav cpi- 
QStai tcav vSdtatv slvai yaQ tiva atcioav did tivog t^ijfiatog nsQt- 
cpiQOvaav naXiQQOiav, vcp rjg dvtmvfiaivsa d^ai td nsXayrj, Tifiatog 
tovg ia§dXXovtag notauovg sig trjv UtXavtmrjv Sid r^g KsXtLxrjg oqsi- 
vrjg actidtai , nQOcoQ-ovvtag fisv taig iwoSoig xal nXrjfifiVQav noiovv- 
tag, vcpiXTiovtag Ss taig dvanavXaig xal dfincotiSag %ataaiiSvd^ovtag. 
£iXsviiog 6 fiad^rjfiatiTiogy nivcov %al ovtog trjv yriv, dvti%6ntsiv avtrig 
tfj Sivy <prjal xal fg rLtvrjasi trjv nSQiatQOcprjv trjg asXtjvrjg' tov H 
fista^v dfKpotiQCOv tdav acofidtcov dvtLnsQianoofiivov nvsvfiatog xal ifi- 
nintovtog slg ro UtXavtmov niXayog, %atd Xoyov avtcp avynvxda^^at 
trjv Q^dXaaaav. 

155* Isidorus de natura rerum 41: *Cur mare non crcscat. Cur 
maro ... crescat, Clemens episcopus dicit eo quod naturaliter 
salsa aqua fluentnm dulce in se receptum consumat, ut illud salsum 
maris elimentum quautascumque rcceperit copias aquarum, nihilomi- 
nus exhauriat. addc ctiam quod ueuti ... consumi. 8alomon autem 
dicit: Ad locum unde exeunt flumina reuertuntur. unde intellegitur 
mare ideo non crescere, quod per quosdam occultos meatus aquae 
reuolutae in fontes suos refluaut et solito cursu per suos amnes de- 
currant. mare autem proptcrea factum est, ut omnium cursus fluuio- 
rum recipiat, cuius cum sit altitudo diuersa, indiscreta tamen dorsi 
eius aequalitas. undc et aequor appellatum creditur, quod superficics 



l eregit B || se om. vulg. || oceanus scripsi: oceannm B otia- 
num A addit J^ p qudam farisiorum || 2 inconparabiles AS || in- 
transmeabiles A^ || perhibitur ^' || 3 quia B || occeanum B otia- 
wywxiAfere semper \\ nulla terra B \\4 aeri A || conteneatur A^ con- 
tin&tur B^ \\ et om. B || subterins ideo] subsidio -^ || 5 quur AB || hac 
A^B^ II tantis copiorum fiDuiorum quo pittis B nisiquod quo piis B*^ 
6 rapiant B || et] ut B 



t>E HAtVRld RfiRVM 241 

Hs absumit. denique uidemus lacus multasque lacunas 
paruo sub momenti spatio uentorum flatibus solisque ardore 
consumi. pbysici autem dicunt mare altius esse terris. 

Aegyptus aeris calorem serapcrque solem habet: num-156* 
iquam nubes uel imbres recipit^ cuius loca NlLVS fluuius 
aestatis tempore inundat^ quo pro pluuiis utuntur. oritur 
enim fluuius idem inter austrum et ortum. ETESIABVM autem 
flatus e zephyri parte id cst ab occiduo flant et habent cer- 
tum tempus; nascuntur enim mense Maio. quarum flatus 
loinitio languens est sed per dies augescit; nam flant ab hora 
sexta in decimam. harum igitur flatu resistente oppositisque 

eius aequalitas sit. phjsici ... terris.' Clemens reco^. VIII 24: 
'Sed dicis mibi, salsa aqua natur^Iiter consumit fluentnm dulce, quod 
ei fucrit infusum. et in hoc ergo manifestum est prouidentiae opus, 
ut salsum faceret illud elementum, in qnod rursus omnium aquarum, 
quas ad.usum hominum praestiterat, declinauit uti nc per tanta secuU 
spatia repletus maris alueus inundationem pemiciosam terris et homi- 
nibus redderet.' Ambrosius H. III 2, 8. : *Iussa est etiam aqua currere 
in congregationem : ex illo currit, fontes labuntur in duuios, in freta cur- 
rant flumina, lacus deriuantur in maria, ipsa se aqua praecedit nrget 
et sequitur. unus est ductus, unum corpus. et cum sit altitudo di- 
uersa, indiscreta tamen dorsi eius aequalitas. unde et aequor appel- 
latum' arbitror, quod superficies eius aequalis sit.' ex Basili hex. 
pag. 30 a. 

lR6*Isidorus de natura rerumXLIII: *De Nilo flumine. Aegyptus' 
e. q. s. — Plutarchus P. P. IIII 1: /If^i NbCXov dva§aas{og, Salrjg 
tovg itriaCag dvi^LOvg otetai nviovtag tij Atyvntq) dvtncQoamnovg InaC- 
QStv tov NstXov tov oyxoVj Sid to tag ixQodg aytov t^ naQoiS-qasi 
tov dvtinaQmiovtog nsXdyovg dvaxontsad^ai. Evd^vfiiving 6 Maaaa- 
Xidtrjgy in tov *Sl%savov xai Tjjff ^{<o ^aXdaarjg yXv%stag nat avrnv ovarjg 
voalisi nXrjQOva^at tov nota^ov, 'Jva^ayogagj in trjg x^ovog trjg iv fj 
ACd^ionta, trjno^iv^qg iihv iv t<p ^'Sqsi, 'tpvxofiivrjg Sh tm^ x^^^^*^* 
Jrifi6%Qitog, t^g xi^ovog trjg iv totg nQog aQ%tov fiSQsaiv vno ^SQtvdg 
tQondg dvaXyopiivric ts %al ^Larsofiivi^g, vicprj fihv i% tmv dtpLtov ni- 
Xova^at' tovtoiv o dnsXavvofisvayv nQog fisarmPotav %ai trjv Aiyvn- 
tov vno ttov itrjatoiv dvifKov, dnotsXsta^at fayoatovg ofipQOvg^ vtp* 
iv dvecntfinXaa^at tdg ts XCfkvag %al tov NstXov notafiov. ^HQoSotog 
6 avyyQa<psvgf taov fthv i% tmv nrjymv <piQta^at x^^f^^^og %al i^iQOvg, 



1 absumit Beckerus: adsumit -^B \\ uidemur A \\ lacos B locos 

A II lagunas -^ || 2 memento spatii -^ || 3 phisici AB^ fisici B^ \\ ter- 
...... ., . o . , ... , ^* ^ iB^ 

un- 
, &hae8iarum 
A <&heriarum ^ || 8 ezepheri A ^^ feri B^ a zipheri B^ \\ abent B^ \\ 
9 madi -r ^* madio J^B^ [) 10 inicio id est modicus languens -r -^ 
initio languescit B \\ ora B^ \\ II harum] oramd B^ horam B^ || re- 
sistere A 

8TBTOHI RBL. 16 






J42 PratVM 

etiam ostiis eius quibus in maro influit arenarum cumulis 
Nili fluctus intumescunt ac retro reuerti coguntur sicquc 
aquae erumpentes propelluntur in austrum, quibus congestis 
Nilus in Aegyptum erumpit. quiescentibus quoque etesiis 
ruptisque arenarum cumulis in suum alueum redit fluuius. ^ 

157* In pratis nono libro Tranquillus sic adserit dicens: EX- 
TERNVM MARE oceanus est IKTERNVM quod ex oceano fluit 
SVPERVM et INFERVM quibus Italia adluitur. cx his supcrum 
et ADRIATICVM dicitur et tvscvm inferum. fretvm angustum 
quasi feruens mare ut Siculum et Qaditanum. aestvaria lo 
t omnia per quao mare uicissim tum accedit tum recedit. 

(paivha^ai 9* iXattovcc tov x^f^f^^^og, Sia to iv tovto) tto ncciga nXri' 
aCov lovta tov rjXiov rijg AiyvTtthv i^at^C^Biv ta vafiata. E<pOQog 
6 tatOQioyQawoe nata ^^fQog^ q^Tjolv dvaxaldad^ai tijv oXrjv Aiyvntov, 
yial oiovel i^idQOVv tb noXv vdfia'avvdi'6ioat d* avtfi %al iq 'Aqapia 
xal i} Ai^vri naQa tb aQaibv xal vno^ilHXfifiov. Evdo^os toitg iSQfig 
wTjai Xiyfiv td ofi^Qia tav vSdtiov xal r^r dvtiniQCataaiv ^^v (oq(ov, 
otav naQ rifkiv \i &iQog toig vnb tbv ^SQLvbv tQonmbv oijtovaiv^ tots 
toig vnb tbv^ ^iffi/if^tvov tQonmbv dvtoLnoig ;|rct^Q)y iatiVy i^ (ov tb 
nXrjfifivQovv vd(OQ nataQQijyvvtai. 

157* Isidorus dc natura rcruin XLIIII: 'Dc nominibus mariB ac 
flumiuuni. *In pratifl ... praccipiti.' desideratur hoc caput in 
BEFGHK multisque libris. Scbol. JJern. georg. II 158: *Adriati- 
cum superum uocatur, Tyrrhenum inferum ut lunilius et Tran- 
quillus dicunt, quibus adluitur Italia.' Hildebrandi ^loss. p. 147 
gloss. Amplon. p. 333: 'Frctum raare angustum.^ Corollar. gloss. in 
Sluelleri Festo p. 380: *Ae8tuaria sunt omnia, qua mare uicissim tum 
accedit tum recedit. * Coroll. gloss. 1. c: ^altum proprie niare profun- 
dum.' Hildebrand. gloss. p. 288: 'uaga, inbreuia.' Schol. Lucan. VIII 
540: *uada breuia.' Servius Aen. V 103: *Litus est omne quod 
aqua alluitur.' Charisius p. 98: *Ostia exitus fluminum in 
mare.* Servius Aen. 1400: *Proprie ostia dicuntur exitus flu- 
minum.' — Cod. Lips. Pauli p. 381 M.: *Supernum raare Adriaticum, 



1 hostiis A jj 2 flutus A^ (| intumiscunt A^ || liac B^ 4 aegypto 
A egyptu B^ || quiseientibus B^ \\ &haesis A eteris B 5 rediit A 
II 6 in pratis nono libro scripsi: in pratjs in annalibus in anna- 
libus libris patrura al, in pratis ACBLM ait adseruit CDM* \\ 
externum Rothius: extremum ACDLMO 7 ocianus A^D semper 
est om. II internum medius quod || ociano iW || 8 supernum CDLO 
II est et CD \\ infemum || ex hiis C et hic || 9 et om. CD \\ adria- 
cum M atriaticum AC^ || thuscum CDM tuschuro A || et fretuui CD || 
angum D in angnsto coni. Langensiepen, cf. Mus. Rhen, nov. V 
p. 246 sqq. || 10 ut] et CDO || gi-aditanum M^ gaditianum gadianum 
L II aostuaria sunt CDLO estuaria '^ A\ 11 omniaj stagna coni. Lan- 
gensiepen [j que A quem M \\ occidit \ rescit recedit L 



DE NATVRIS RERVU 543 

ALTVM proprie mare profundnm. vada quibus in mari potest 
stari, quae Virgilius brevia appellat, quae eadem Graeci 
pQaxia. siNVS maiores recessus maris dicuntur, ut Caspius 
Arabicus Indicus^ minores autem angvli ut Paestanus Amy- 

»clanus et ceteri similes. flvstrvm motus mari8**sine tem- 
pestate fluctuantis^ uelut Naeuius in bello Poenico sic ait: 

onerdride ondstae stiibant in fliistris; 
ut si diccret in salo. MOLES quae eminent et procurrunt 
mari; de quibus Pacuuius: 

w ♦♦ omnes latebras, sublutA molc abstrusos sinus. 

qnia sit a snpcriore parte/ ibid. L c. : 'ua^a, quae in mare stant, 
Virgilins breuia appellat. * ibid. 1. c. : *8inu8 maiorcs recessus ma- 
ris ut Caspius Arabicu» Indicus.' — Varro L. L. VII 22: 'Dictum 
fretum a similitudinc fcruentiH aquac, quod in fretum saepe concur- 
rat acstus atque efferucscat. * Paulus l^esti p. 89: *Flustra dicuntur, 
quum in mari fluctus non mouentur, quam Graeci fiaXcc^Uav uocant.' 
Servius Aen. II 305: ^Torrens tluuius, qui aestate siccatur, uude ot 
uomen accepit. * Schol. Vcron. Aen, 1. c. : * Torrens qui aestate 
aresccns Iiicmc attollitur. * Festus p. 352 (cf. Paulus Festi p. 354): 
*Torrcns principaliter pro exurens ponitur , ut est apud Pacuuium 
in Antiopa: Flammeo uaporc torrens terrac fetum cxusscrit. significat 
etiam fluuium subitis imbribus concitatum, qiii alioqui siccitatibus exa- 
rescit.' hoc duce Beckerus proleg)^. ad Isidor. p. X VI sq. Suetonianam sen- 
tentiam ab Isldoro mutilatam ita restituit: Torrens fluuius qui plu- 



I luare om. A || profundura dicitur CD || Viiaga A n/.uaga al. 
Vuagic in mg, m. ead, uada M || uada sunt CD || im M || mare AD^ 
II 2 istare A stare CD || uergilius CD || Verg. Aen. I III breui AW || 
appellant M || quae — ^Q^Z^ci om. AM || 3 brachia CDO maioris AM 
ut est CD II campius D^ || 4 Issicns coni. Langs. \\ minores] maiores 
anguli dicunturCi)Z || paestanus matrestae pertanus DM Arevali 
libri Paestanus Ligusticus coni. Langs, [| amiclanus CD amiclanus 
fluctuantos AM al. |l 5 similes nomina maris dixerunt || flustra sunt 
CLO frustra sunt i> 1| 6 fluctuantis om, h. l. AM || uelut Beckerus: uel 
AMom. CDLO || neuius ACDLM \\ poenico lac. Gronovius : poni AM 
pontiflco L pontico in inscriptione punico CD || sic — salo om. AM^ 
in A spaiio duodecim litterarum vacuo relicto , in M mg. f || sic] quod 
II Naevius belL Poen. fragm. inc, V VahL || 7 honerariae CDOL \ 
lionustae CDOL || stabunt aL || 8 ut] ac || sola || precurrunt C 
praecurmnt D || mbles aquae eminent et prorumpunt coni. Langs. 
II 8 facubins AL faucubius M fauculius Ij sic ait add, J^ || 9 Pacuvius 
394 Ribb. II 10 omnes latebras subluta mole abstrusos sinus Rib- 
beckius: omnes latebras subleto molae (mole M) abstrusas spatio 
vacuo relicto sinus ita ut sinus ad sequentia referatur AM al. omnes 
latebras sub leto mole obstrusas sinus CDL nisi quod abstrusas L 
omnes latebras sublaetu mole abstrusas sinns omnes latebras 
subeunt laeti mole abstrusas sinus Muellerus 6mnes latebras sdbiit 

16* 



244 PRAtvu 

CAECVS FLVCTVs tuiueus necdiun tamen canus, de quo AttA 
in togata sic ait: 

» pro populo fliictus caecos f^ciunt per disc^rdiam, 
et Augustus: *no8 uenimus Neapolim fluctu quidem caeco*. 
LITVS quidquid aqua adluitur. flvmen omnis humor, quis 
uel modice fluit. torrens fluuius qui pluuia crescit, sicci- 
tate torrescit id est arescit. ♦ * * de quo Pacuuius : 

flammeo uapore torrens terrae ♦. 
ostia exitus fluminum in mare. tvlli aquarum proiectus, 
quales sunt in Aniene flumine quam maxime praecipiti. io 

158* Philosophi opinantur aere denso terram sustineri et 

uia crescit, siccitatc torrescit, id est arescit. [proprie 
autem torrens participi aliter pro exurens ponitur, ut est 
apud Pacuuium: Flammeo uapore torrens terrae fetum 
exuBserit].* Festus p. 352: ^TuUos aln dixerunt esse silanos alii riuos 
alii uehementes proiectiones sanguinis arcuatim fluentis, quales sunt 
Tiburi in Anienc. Ennius in Aiace: Aiax misso sanguine tcpido tuUi 
efflantes uolant.' cf. Paulus Festi p. 353. 

158* Isidorus de natura rerum XLV: *De positione terrae. Quali- 
ter terra super aerem fundata libratis credatur stare ponderibus, sic 
dicit Ambrosius: De terrae autem qualitate siue positione sufficiat se- 
cundum scripturam lob sciendum: Quia suspendit terram in nihilo. 
philosophi quoque similiter opiuantur ... alteram. Verumtamen 
utrum densitate aeris sustineatur an super aquam pendeat, quia scri- 
bitur: Qui fundauit terram super aquas, uei quomodo aer mollis et te- 
nuis tantam molem possit sustentare terrenam, aut si super aquas est 



atque molium abstrus^s sinus Langs, omnes latebras sub lata mole 
obstrusas in sinu (vel obrutas sinuj Arevalus omnes latebras obiecta 
mole obstruas sinus Rothius || I tumens] tameu j| Atta Gronovius: 
atita J3f aota cato CI) |j togatas AM || 3 pro om, 0, Ribbeck, illi 
in coni. Langs. \\ polo 2> || fluctos OM^ [| c&cus CD [| discordia AM |[ 4 
B.g\istiisACI>M II inquitnos CBL ait nos ita: ^nos coni. Langs, \\ nos 
om. AM y necapolim C7> || fluctum AM \ caecu itf^ (| 5 quicquid AO 
quicquit C \\ alluitur al, || omnes /> | quia AM || 7 id est crescit 
A \\ pacubius A bacubius M pacuuius ait CDO || cf. Pacuv, 13 
Ribb. (I Qhostiae C [| tolli CDO al. tolles al. tollae Arevalus ihoW coni. 
idem tullii coni. Langs. \\ aquae quarum D || proiectes M^ || 10 Aniene 
Gronovius: aniense ADLM animensae C assiense \\ quam maxime 
praecipiti Rothius: quam maxime praecipite AM quam se maxima 
praecipitio quam ma^ima praecipitia CD qua se maximo praeci- 
pitio in agrum Tiburtinumdemittit coui. Miillerus quoniam sem&xime 
praecipitat coni. Langs, || II oppinantur^ [| sustinere ^^i) sustentari 
C II & "ee in raundiim spungiae adq: A nisiquod mn «dum A'^ et esse 
in modimi spongiae atque CD & quasi spongiam BE 



DE NATYRIS RERYM 245 

esse in modum spongiae adque in medio aeris mole sua in- 
mobilem pendere sicque ut aequabili motii hinc adque inde 
ueluti alarum subfulta remigiis ex omni parte librata pro- 
pendeat neo in partem possit inclinari alteram. 

6 Sapientes dicunt terram in modum spongiae esse, con- 1 59 
ceptumque uentum rotari et ire per cauernas; cumque tan- 
tura icrit quantum terra capere non possit, huc adque illuc 
uentus fremitum et raurmura mittit, dehinc quaerentis uiam 
euadendi dum sustinere ulm terra non possit, aut tremit aut 

lodehiscit ut uentum egerat. inde aiunt fieri terrae motvm, 
dum uniuersa uentus inclusus concutit. unde et Salustius: 
^uentis', inquid, 'per caua terrae praecipitatis rupti aliquod 

tam inmane pondns, quomodo non demergatuf, aut quomodo aequitatis 
libram teneafc ne in alteram partem propensa incumbat, boc nnlli mor- 
talium 8cire fasest nec nobis discutere adque perserufcari licet tantam 
diuinae artis excellentiam, dnm constet eam lege maiestatis dei aut 
super aquas aut super nubes ntabilem permanere. Quis enim, inquid Salo- 
mon, sufficit narrare opera illius aut qnis inuestigabit magnalia eius? ergo 
quod mortalium naturae secretnm est, diuinae potentiae reliquendum est.' 
Ambrosius H. I 022: ^De terrae quoque uel qualitate uel positioue 
tractare nihil potest ad spem futuri, cum satis sit ad scieutiam, quod 
scripturarum diuinarum series comprehendit: Quia suspendit terram in 
nihilo, quid nobis discutere, utrum in aere pendeat an super aquam, 
ut inde nascatur controuersia , quomodo aeris natura tenuis et mollior 
molem possit sustentare terrisnam? aut quomodo, si super aquas, non 
demergatur in aquam grauis ruina terrarum? aut quomodo ei maris 
nnda non cedat, et in latera eius sese loco suo mota diffundat? multi 
etiam in medio aeris terram esse dixerunt et mole sua immobilem per- 
manere , quod aequabili motu hine atque inde propendeat.' 

15!J* Isidorus de natura rerura XLVI: *Be terrae motu. Sapien- 
tes mundi dicunt ... existit. sic enim et Lucnnus ait: Terraene 
dehiscent? et Virgilius: Insolitis tremuerunt motibus Alpes. terrae 
... fit terrae motus. huius autem terrae commotio pertinet ad 
iudicium, quando peccatores et terreni homines spiritu oris dei con- 



♦ 



1 in meridif aeris Aom. E || mol»*e B^ mol**e B'^ [] suo AB^ 
suu B"^ II inmouilem B^ || 2 sic quoque A || equabili ♦♦ 5 || 3 omne 
B^ II parte ♦ i? || 4 pendeat A || iuclinare ^ || 5 spungiae A spongia- 
rum ^ II 8 querentes A querens B || uim A ui uiam GriaUus \ 9 uim 
scripsi: eum AB || poterit B^ potuerit B'^ \\ 10 deiscitur /t* deicitur 
A'^ iscitur B^ deiscitur ^^ || ^* * at B^ || algunt A^ aguut A^ \\ 11 uni- 
nersa- terra B uniuersam coni. Beckerus \\ Sallustius hislor. fragm. 
II 52 Kritz. || 12 uentis e quibusdam libris in origg. XIIII 1 Otto 
probante Kritzio: uenti AB || praecipitatis Otto: precipitati AB^ 
precipitati B^ || irupti B^ || sunt aliquod B 



.» 



.V 



246 PRATVM ' 

montes tumulique sedere.' ergo ut diximus tromor terrae uel 
spiritu uenti per caua terrae uel ruina inferiorum motuque 
undae existit. terrao motum autem iiiic assidue fieri, ubi 
caua terrarum sunt, in quibus uenti ingrediuntur et faciunt 
terrac motum: nam ubi arenosum est aut solida est terra,* 
non ibi fit terrae motus. 



CQSsi coinmouebuntiir. itcm terrae commotio hominnm terrenornm est 
ad fidem conuersio, nnde scriptum est: PedoH eius steternnt et mota 
est terra, utique ad credendum. * Isidorus orijjg. XIIII 1. Servius georg. 
II 479: unde tremor tcrris] 'uariae sunt opiniones. alii dicutit uentum esse 
in concauis terrae, qui motus etiam terram mouet. Sallnstius: Venti per 
caua terrae citati. Lncanus (III 460)'. Quaerentem erumpere uentum cre- 
didit. alii aquani dicunt penitalem sub terris moueri et simul eas concu- 
tere, sicut uas aquae: ut dicit I-iUcretius. alii aq)oyyosidrj terram uolunt, 



cuius plerumque latentes ruinae superposita cnncta concutiunt.' — Plutar- 
ehuB P. P. III 15: /lepi aeiatKov yng. ^aXijg filv xat JrjfioxQiTog vdart riyv 




fioi ysvvdoai, trjv d^* iitofifiQ^cci. 'Ava^ccyogccgj aVpog vjtodvasiy xij fifv 
nvxvoxTjTi TTjg ini(pavBiag nqoanCnTovtog ^ t(o d^ ^%%qiaiv XapsCv (irj 
dvvaad^aij TQOfiqa t6 nsgi^xov %QadaCvovTog, *j4QiaT0TsXrjg, dia ttjv tov 
rpvYQOv navTaxod^sv dvtinsQiaTaaiv ^ ^aTm^sv %al ccvca^sv avTjj nsQi- 
aTavTog' to ya^ &squ6v dv(OTSQ(o ysvsa^ai ansvSsi^ ccts drj %ovcpov Sv 
Sid TOVTO iv anolrj^SL ytvofisvTjg TTJg ^rjQag dvad^vfndasoig ^ tij a^prj- 
voaasi %al ToCg dvTsXiyfioCg diccraQaTTsad^ai. MrjTQoSmQog, (irjSsv iv T(i 
oi%si(p Tonco adfia ^ivsiad^ai, sl firj tig nQOciasisv^ rj ^a^^sX^vasis xofr' 
ivSQysiav Sio fitjd^ trjv yrjv^ Sts d-q %sifiivrjv cpvai.%(ogy ^ivstad^ai^ to- 
novg Ss tivag avtrjg voasCv toCg dXXoig. UaQfisvidtjg Jrjii6%QtTogj 
dia To navTaxod^sv taov dcpsatmaav fisvsiv inl Trjg laoQQOniag^ ov% 
^xovaav ai^iav , di rjv Ssvqo fidXXov rj i%sias Qtr^jsisv dv Sid tovto 
fLOvov fihv %QaSaivsaQ-ai.j firj ^ivscad^ai Ss. 'Jva^ifisvrjg^ 6td t6 nXdtog 
inoxfCa&ai tw dsQt. Ot Ss (paaiVy i(p vSatog, ^ad^dnsQ t» nXaTav(6Srj 
xal aavi8(oSrj inl t(ov vSdt^ov^ dtd tovto %ivsta&at. UXdToov, ndarjg 
filv ^iv^asag V^ stvai nsQiaTdasigy dv(o xaToi inl Ta ^c£ta xal '9'aTfoa 
^finQoa^sv %al ontad^sv xar*^ ovSsfiiav Sl tovtcdv svSsxf(f^ai Tr^v 
yrjv ^ivsiad^aiy iv to) navTaxod^sv xarcoTarnv %stfisvrjv fiivsiv fisv 
ovv d%CvrjTov^ firjSlv ^rovaav i^aiQSTOv sig to fsnsiv fidXXov * • , to- 
novg S* athrjg xaT* aQaioTrjta aaXsvsad-ai. *Eni%ovQog^ ivSsx^ad^at 
(isv vno ndxovg tov dsQog vno%stfisvoVj vSaTcaSovg ovTog, dva%Qotyo- 
fisvrjv avTrjv xal olov vnoTvnTOfisvrjv %tvsta9cti' ivSirf^f^ai Ss %al 
arjQayy(oSrj Toig %aTa)TSQO) fiSQsai ^absaTciaav vn6 tov Siaanstnofisvov 
nvsvfiaTog sig Tdg dvTQOStSstg %oiX6trjxag ifinintovtog aaXsvsad^ai. 



i montis antea omisstim super versum addidil B !! seder& B |{ 
2 iiiferiorum por caua ^ || 3 illuc^ || terrc^' || 5 aut] & -^ || soU- 
data A 



DE NATVRIS BERYN 247 



Phjsici dicunt^ quo tempore hiemps hic, aestatem sublBO* 
terris et uice uersa: ut Lucretius ostendit^ putealem aquam 
aestate frigidissimam; hieme uero tepediorem. 



X 
DE NATVRIS ANIMANTIVM 

^ Leonum est fremere uel rugirc. tigridum rancare. par-l6l 
dorum felire. pantherarum caurire. ursorum uncare uel sae- 

160* Schol. Bern. georg. Illl 51: Pulsam liiemem] *nunc se- 
cundum pliysicos dicit, qui dicunt ... tepediorem. hoc sentit 
(inuno Suetonins^ et lunilius dicit.' Servius 1. c. : 'secundum physicoi}, 
qui dicunt, quo tempore hic hiems est, aestatem esse sub terria et uersa 
uice, cum hic aestas, iiiic hiemem. quod etiam Lucretius exequitur 
et trahit in argumentum putealcm aquam , quae aestate frigidissima 
est, hieme uero calidissima.' — Lucretius VI 84() sqq. 

frigidior porro in puteis aestate tit umor, 

rarescit quia terra calore, et semina si quae 

forto uaporis habet proprii , dimittit iu auras. 

quo raagis est igitur tcllus effeta calore, 

iit quoque frigidior qui in terrast abditus umor. 

frigore cum premitur porro omnis terra coitque 

et quasi concresoit, fit scilicet ut coeundo 

exprimat iu puteos si quem gerit ipsa calorcm. 
Vbi Lachmannus non solo Servio duce ostendit non pauca ante haec, 
quae Lncretius exempli causa posuisset, intercidisse. — De re cf. Ido- 
ler. 1. c. p. 221 sqq. 

161 Cangius gloss. med. et inf. lat. : ^BauIare Ugutioni latrare et est 
proprie canum. mox haec addit: Sindonius {immo Suetonius^ in libro de 
naturis rerum ponit propria uerba animalium secundum uocem , quae in 
parte ponemus: Leonum' e. q. s. Boxhornius ad Plauti Menaechm. 
IIII 2, 91: ^Vetus grammaticus Sidonius, cuius fragmentum de uocibus 
animantium in aliquot glossariis mss. legitur: noctua cucubat.' ubi 
liothius coniecit scribendum esse ^Suetonius^ — Thesaurus lat. (Mai. 
auct. class. VIII p. 77 sq.): 'Barriro clamare elophantis. et quo- 
niam de ferarum proprietate uocum loqui inchoaui, libet de illis ple- 
nius in hoc loco loqui, ut praesto hic inueniat qui noscere cas gestit. 
Leonum est fremere rugire, tigridum rachare, pardorum felire, pante- 

Praeler notas in superiore adnolattonc cxphcatas siglis usus sum 
hisce : V= Vguiidnis excerplum , P = carmen primum de vocibus 
animantium , R = dlierum , S = tertium. 5 fremere uel rugire 
scripsi: freraere rugire A i*ugire VS rugiunt P fremere Gff fre- 
munt BDEM fremit FK || rancare H rancant CM rhancant E reclia- 
nare Frachare AG raccant BP rliaccantD || 6 felire VAGU M\i P 
feliunt B pcliunt CDE phelpant M || caurire VAG caurit P chaurire 
H chauriunt B chaurrinnt D chausriunt E chatriunt M || uncare uel 
saeuire VAGff uncat P urgant uel saeuiunt B D EM s^iemi FK 



248 PRATVM 

uire. aprorum frendere. lyncum urcare. luporum ululare. 
serpentium sibilare. onagrorum mu«^ilare. ceruorum rugire. 

rarum caurire, ursorum uncare uel saeuire, aprorum frendere, lyncis un- 
care, luporum ululare, serpentium sibilare, onagrorum magilare, ceruorum 
rugire , tauroriim mugire , equorum hinnire , asinorum rudere , porcoram 
grunnire, uerris quiritare, arietum lorectare , ouium balare, hircorum mio- 
cire , haedorum uebare , canum latrare , uulpium gannire , catulorum gla- 
tire, leporum uagire, mustelarum drinorare , murium minitare uel pippi- 
tare, soricum desticare, ranarum coaxarc. Volucres quoque habent pro- 
prias uoces. cst enim pcoprietas aquilarum clangere, accipitrum pli- 
piare, uulturum pulparo, coruorum crocitare, miluorum lupire, olorum dre- 
sare gruum gruere, eicouiarum crotolare, anserum clangere, anatum te- 
trissitare, pauoniim paupulare, gallorum cucurrire, graculorum fringultire, 
noctuarum cucubire, merulorum zinziare, turdorum trucilare uel soccitare, 
siarnorum passitare, hirundiuum minurrire, passerum titciare, apum bom- 
bire uel bombilare , cicadarum trinitare. Haec autem in latinitate scripta 
reperiuntur et proprie satis pronuuciantur. nunc uero ad proposita re- 
uertamur^' = A. Aldhelmus de re grammatica et metrica (Mai. auct. 
class. V p. 560 sq.): 'Quia apta se uocis occasio praebuit, non modo 
propter structuram pedum et rationem metrorum, uerum etiam ob diife- 
rcntiam uocum et discn-tionem sonorum non absurdum arbitror quadri- 
pedum et uolucrum et reptilium uoces cum generalitate pluralitatis et spe- 
cialitate singularitatis subtiliter dirimere: si quidem uocis qualitatem 
quadripertitam esse tam philosophorum quam grammaticorum auctori- 
tas propalauit, articnlatam inarticulatam litteratam inlitteratam, quam- 
uis alii duas esse uocis species attestentur, hoc est articulatam et 
contusam; uam articulata hominum tantummodo est dicta quod arti- 
culo scribenti conprehendi possit, confnsa est quae scribi non potest. 
J. Pande exenipla uocis contusae de diuersis rerum naturis con- 
gesta. M. Hae sunt species uocis confusae, ut maiorum auctoritas tra- 
didit. nam apes ambizant uel bombizant, aquilae clangunt, anseres crinci- 
unt uel trinsiunt, aues minnurriunt uel uernant uel uernicant, accipitres pi- 
pant uel plipiant, anates teretissant, arietes trissitant uel blaterant, asini 
oncant uel rudinnt, apri frendunt, arma crepant, aes tinnit, amphora pro- 
fusa bilibit, boues mugiunt uel reboant, cornices butant^ cicni desistant, 
cicadae fretinniunt, ciconiae gratulant uel glottorant uel critalant, corul 
crocitant uel croccant, caprae mucciunt, canes baubantur uel latrant 
ael ganniunt, catuli glattilant, cerui rugiunt, citharae sonant, canis uena- 
lica cusnitit, elephanti barriunt uel stridunt , equi hinniunt, ferac mussi- 
tant, grues gruddant uel gruunt uel grugulant, gallinae cacillant, galli 
cantant uel cucurriunt, galuae fringilliunt, graculi griciunt, hirundines 
trutissant uel trissant, hyenae hirriunt, haedi balant uel bebant, luppiter 
tonat ut fabulae fingunt, infantes uagiunt, leones fremunt, lynces hyrcant, 
lepores uagitant, lupiululant, litora murmurant, milui lugiunt uel uigi- 
lant uel luriunt, meruli zinzitant, mustelae dindrant, mures mintriunt uel 
muniunt, noctuae cucubiunt, olores drensitant, oues balant, onagri uagil- 
lant, palumbes raucitant, passeres titiant, parri tinnipant, paui paululant, 
perdices cacabant, pulli et pueri pipant, pantherae chauriunt, pardi fe- 
liunt, porcelli grunniunt^ porci gruudiunt, ranae coaxant, sturni parsitant, 
sorices denticant, serpentes sibillant, siluae strepunt, turdi soccitant uel 



1 urcare VJIG orcando Puncare A hircarc R bircant />J? byr- 
cant B ircant M\\2 serpentium A serpentum V || sibillant B || mu- 
gilare FJy mugilant jPmagilare AG uagillant BBE bagillant M || su- 
gire G clocitat P 



DE NATVRI8 RERTM 249 

bonm mttgire. equorum hinnire. asinorum rudere uel on- 
care. porcorum grunnire. uerris quiritare. arietum blatte- 
rare. ouium balare. hircorum miccire. haedorum bebare. 

faccilant, tigrides raccant, tubae clangiant, tanri muginnt, anltures pion- 
pant, ucnti flant ael tremunt uel sibiiant, ursi urgant uel saeuiuntf uulpes 
eiulant, uerres quiritant. item homiues loquuniur, rustici iubilant et rcli- 
qua similia. liaec genera uocum nou ad ionicum pertinebunt, sed discre- 
tionis gratia prolata sunt.'=^i&. Gloss. cod. Palatin. 253 p. Gl b. (Mai. auct. 
class. V p. Lll, qui tantum discrepantias ab Adhelmiano exemplari ad- 
notasse videtur): 'anseres trinniunt, accipitres piplunt, anatcs tretissant, 
cicni dessitaut, ciconiae gortolaut, capri micciunt« canes baiulant, canis 
uenatica nictit, catuli glatiltant, equi hinniunt uel gurgulant, gallinae cac- 
cinant, hirundines trissitant uel trissant, meruli zinziTant, mustelae drin- 
dant, pulli perpitant, palumbes truncitant, pardi peliunt, serpentes sibi- 
lant, turdi faccillant, tigridcs rancant. Haec genera uocum non ad iocum 
pertinebunt sed discretionis gratia pr»lata sunt.^ = C. Burmannus antho- 
log. lat. V 143 tom. II p. 423 sq. idem Aldhelmi glossarinm e codice Lei- 
densi auctore non nominato sic inscriptum protulit: AVGVRIA MVLTA- 
RVM VOCVM. Solam discrepantiam scripturae adnotavi: bambizant | trin* 
niunt I minuriunt | uernicant uel uernant | piplunt | teretrissant | crisi- 
taut I blatterant ( apri frendunt asinae concant uel rugiunt | ansera pro- 
fusa I cigni desitant | gratulant uel grotolant | crocciunt uel croccant | 
capri micciunt | catuli gratulant | canis uenatica nictit | equi hinniuni 
uel gurgulant (ferae . . . gruunt uel om.) | galUnae cacinnant | graculi grin- 
tiunt I hirundines trissitant uel trissant | linces hircant | milui iugiunt re- 
Ucua om. \ merulae zinzilant | mustelae drindrant | palumbes runtitant 
I puUi perputant | pantherae chaurriunt | pardi peliunt | porci grundiunt 
om. I sorices dentitant | sibilant | turdi sotitant uel facillant | tigrides 
rhaccant | tubae clangunt 1 uerres quiritaut uulpes eiulant | cetera simi< 
lia. relicua om. \ = D, Aliud eiusdem glossarii exemplum idem Burman- 
nus e codice advers. Mss. Isaaci Vossi Leidensi I. c. p. 434 publicavit; 
subiectum est in eo distichis de vocibus animalium quae sic incipiunt: 
* Quis uolucrum ' e. q. s. v. infra: trinniunt | accipitres piplant uel 
piplunt aues mi nurriunt uel uermicant ucl uemant apri frendunt ana- 
tes teretrissitant arietes crissitant uel craterant asini nocant uel rudiunt 
arma | amphora . . . reboant om. \ cicni desistant om. \ ciconiae gratu- 
lantnr uel cocclant uel critalant | corui crocciunt | capri mictiunt | ca- 
nea baubant | catuli glatillant | canis uenatica nictit | uel stridunt om. 
' equi hinniunt uel gurgulant (ferae . . . gruunt uel om.) \ gallinae cracinnunt | 



1 boum Ftaurorum A tauros GH taurus P boues BLM bos FIC 
mtigire VAH mugit FICP mugiimt uel reboant BDM || hinnire 
VAGH hinnit FKP hinuitns S hinniunt B inniunt M hinniunt uel 
gurgalant C2>-E^ II rudere uel oncare scripsi: rudit oncat jP rudere 
VAG rudit FK ruditus S oncant uel rudiunt BD nocant uel rudiunt 
E rudiunt -^ |1 2 porcorum VA \ orcelli D porcelli . . porci BE porca 
. . porci . . sus M sus FKP || porcelli grunniunt porci grundiunt BE 
porca uehilat porci grundiunt . . sues crunniunt M || quiritare VA 
quirritare G quirritat P quiritant BD quirritant M quitant E || blat- 
terare scripsi: blatterat P lorettare V lorectare A horectare G tri- 
tissant uel blatterant B tritissant uel blaterant B crissitant uel cra- 
terant -^ || 3 bobat F \\ bebare scripsi: uebare AG uehare V balant 
uel bebant BDE balant uel belant M 



250 PRATVM 

canum latrare seu baubaii. uulpium gannire. catulorum glat- 
tirc. leporum uagire. mustelarum drindrare. murium min- 
trire uel pipitare. soricum desticare. elephantum barrire. 
ranarum coaxare. coruorum crocitare. aquilarum clan- 

gracuU grintiunt I hirundines trissitant uel trissant { lupitcr ...fingunt 
om. I lynces hircnnt | lupi ululant leporcs uas^itant | milui higiunt uol 
iugilant uel hiriunt | mcrulae zinzilant | mustelae drindrant | munniunt 
I pahimbcs runeitrant | passeres titiant ucl tiunipant | pulli perpipaut | 
pantherae chausriunt | pardi peliunt | stumi passitant | serpentes sibi- 
lant I turdi socitant uel faccilant | tigrides rhancant | tubae clang-unt | 
tauri niugiiint om. \ uenti fiant tremunt uol sibilant ) nerrcs quitant 
uulpes heiulant | rr-: K, — Alia eiusmodi glossaria praeter eundem Bnr- 
mannum 1. c. p. 4*24 ex alio cod. Leidensi (VOCES VARIAE ANI- 
M.\NT1V^M. Ouis bobat. canis latrat. hipus ululat. sus g-runnit. bos 
mugit. eqiuis hiunit. asinus rudif. ursus saeuit. leo fremit. clefans 
barrit. coruus crocit. merulus sclin^it. turcus truculat. anser sclin- 
git. grus gruit. miluus lingit. aspis bobit. turtur gemit. rana coa- 
xat. hirundo minurrit. ignis crepitat. ferrum stridet. aes tinnit. po- 

fuilus strepit. cursus aquarnm murmurat.) = F prutulerunt idem Angc- 
us Maius clasH. auct. VI p. 600 (Excerpta ex glossar. vet. — *Ex re- 
gula Phocae granmiatici: . . . uocem mutorum animalium esse decla- 
rantes sic efferunt: aquilas clangere, accipitrcs plipiare, uultures pul- 
pare, coruos craxare uel crocitare, miluos lupire uol iugere, olores dren- 
sare, grues gruere, ciconias grottolare, anseres gliccire uel clingere, pa- 
uoncs paupulare, gallos cucurrire uel cantare, anatcs tetrissitare, turtures 
gemere, paluinbcs paucitare, perdices caccabare, graculos fringulire, noc- 
tuas cuccubire, merulos frindire uel zinziarc, turdos tnicilare uel soc- 
citare, sturnos passitare, hirundines minurrirc, passeres tittiare, apes bo- 
bire ucl bombilare, cicadas fritinnire. relicua r. p. 312) = G et Arevalus in 
appendicoad origg. Isidori XVII. ex cod. Patav. 281 (DE SONITV AVIVM. 
Aquilas clangere, accipitres plipiare, uultures pulpare, coruos croci- 



I latrare scu baubari scripsi: latrare seu baulare V latrare AG 
latrat FKP baubantur uel latrant uel ganniunt D baubant uel la- 
trant uel ganniunt M baubantur uel latraut B baubant uel latrant 
E baiulant C || gannire r^6'gannitP eiulant BDM lieiulant E || gfat- 
'tire Fglatire AG glaucitat /^glattilant B glactilant^glatillant CE 
gratulant i^ 1| 2 leporum A lepores GP leponim et paruorum V lepo- 
reMBDEM^ uagire r^CuagiuntPuagitant^i>i¥uasgitant^ || drin- 
drare scripsi: drindit /*drinorare AG driuorare V drindrant DE drin- 
dant C dindrant BM \\ mintrire uel pipitare scripsi: minitare ucl 
pippitare A pipitare V mintare G mintrit P mintriunt uel muniunt 
BDM mintriunt uel munniunt E \\ ^ desticare VAG desticat P den- 
ticant BEM dentitant D [\ barrire VAGH (barnis) barrit P barrit F 
barriunt uel stridunt BDEM || 4 rauire uel coaxare G coazant uel 
quassant M || crocitare VAH crocitat P craxare uel crocitare G cro- 
citant uel croccant B crocciunt uel croccant D (conii et corasten) 
crociunt uel crocant uel grabant M crocciunt E crocit FK || clan- 
gere AGH clangunt P glangere V clangunt BDE (aquila uel acci- 
piter) quillat M 



DB NATTRI6 RERVM 251 

gere. accipitrum plipiare. uulturum pulpare. miluorum 
lupire uel lugerc. olorum drensare. gruum gruere. cico- 
niarum crotolare. ansernm gliccire uel 8clingere. anatum 
tetrissitare. pauonum paupulare. (gallorum cucurrire uel 

tare, miluos lupire uel lugere, olores densare, grucs grunere, ciconias 
proiollare, anseres gliccire uel sclingire, panones paupolare , galios cu- 
cnrrire uel cantare , anates tegunnitare , turtures gemere , palumbes pau- 
citare, leones fremere, tigres rancare, pardos felire, pantheras ehaurire) 
ursos uncare uel seuire, apros frendere, lynces urcare, lupos ululare, ser- 
pentes sibilare, elephantes barrire , onagros mugilare, ceruos rugire, tau- 
rosmugire, equos hinnire , perdices caccabare, graculos frinculire, noc- 
tuas cubire, merulas frendere uel sinziare , turdos trucilare , sturdos par- 
dare, hirnndines minurrire, passeres tiziare, apes bouire uel bombilare, 
cicadas fritinnire.) = //. Praeterea extant in Polemi Silvi laterculo ex 
eodem fonte haustae *Voccs uarie animancium* ha^ce: ^Ouis balat. 
canis Intrat. lupns ululat. sus grunnit. bos mugit. aequus hinnit. 
asinus rudit. ursns seuit. leo fremit. coruus crocit. mernlus frendit. 
turtur gemit. turdus trucilat. anser glingit. grus gruuit. miluus lin^ 
guit. apis bubbit. hirundo minurrit, rana coaxat. popuius strepit. 
ignis crepitat. cursus aque murmurat. terra stridit. aes tinnit.* =*= K, 
cf. gloss. Burmanni eodem modo inscriptum. Postremo Iriarte in Codd. 
reg. bibl. Matrit. graec. I praeter Graeca eiusmodi glossaria, quae 
mox adponam e cod. LXI. hoc latinum protulit p. 310 sqq. : ^8carp- 
snm in modum glose. ex lib. losepi. Boues mugiunt uel reboant. 
garritns uox exercituum ad bellnm. cornices bittant. cigni desistant. 
cicades fretenniunt. ciconiae grattullant uel glottorant uel critalant. 
corui et corasten orocciunt uel crocant uel grahant. arme crespant. 
asini rudiuut. apes bumbiscunt. anseres crinniunt. aues fecinniuni 

] plipiare AGH pipitare V pipant P pipant uel plipiant B pi- 
plant nel piplnnt E piplnnt CDR (aquila uel accijnter) quillat M || 
pulpare VAGHP pionpant BDE pionpan M ^l Inpire uel lugere GH 
lupire A lupit P bulpare V lugiunt uel iugilant uel luriunt E lu- 
giunt uel nigilant uel luriuut B iugiunt uel iugilant uel luriunt M 
iugiunt D iugulat B lingit F linguit K \\ drensare VGH dresare A 
drensant P drcnsitant BDEM || gruere VAG gniit FP gruuere H 
gruuit K gruddaut uel gruunt uel grugulant BDE gluddant nel 
gruunt uel grugulant M \ 3 crotolare A grottolare G pi^otollare // 
glottorat P gloitolare V gratulaut uel glottorant uel critalant B grat- 
tulant uel grottolant uel critalant M gratulantur uel cocclant nel 
critalant^gratulant uel grotolant />gortolant Cgloctorati? || glic- 
cire uel sclingcre scripsi: gliccire uel cliiigire G gliccire uel sclin- 
gire H sclingere V sclingit F clangere A glingit K gracitat P crin- 
ciunt uel trinsiunt B trinninnt r/>^ crinniunt ^f trinnit/? (| 4 tetris- 
sitare AG recrissare V tegunnitare H titinnit P teretissant B tetris- 
sant C teretrissant D teretrissitant E || paui BDEM [| panpulare VAG 
paupolare H pupulat P paululant BDEM \\ gallorum cucurrire uel 
cantare o;w. y || cucurrire uel cantare GH cucurrire AP cantant 
uel cucurrinnt BDEM 



252 PRATVM 

cantare.) graculorum fringulire. noctuarum cuccubire. cu- 
culorum cuculare. merulorum frendere uel zinziare. turdo- 



nel minurriunt. aquila uel accipiter quillat. aes tinnit. capriae mi- 
cuunt. canes baubant uel latrant uel ganniunt. catuli glactilant. 
cerui ruginnt. cithare sonant. capra micit. elepbantes barriunt uel stri- 
dunt. deus tonat. equi inniunt. fasiani cucurritant. exercitus fre- 
met. fere musitant. fabri strepunt. grues gluddant uel gruunl uel 
grugnlant. galline cacillant uel glociunt. galli cantant uel cucurriunt. 
gracnli crinciunt. hirnndines trutissant uel trissant. hiene irriunt. 
hedi balant uel belant. infantes bagiunt. ianuae rabiunt. loquuntur 
homincs. leones fremunt. linces ircant. lepores augitant. lupi ulu- 
lant. .litora murmurant. milui iugiunt uel iugilant uel lurinut. me- 
ruli zinzitant. mnstele dindrant. mures mintrinnt uel muniunt. mnli 
iulgant. noctuae cucubiunt. olores drensitant. oues balant. orbe 
muUeres plorant. onagri bagillant. palumbes raucitant. passeres ti- 
ciant. parri tinilipant. paui paululant. perdices cacuban|. pulli et 
pueri pipant. panthere chatriunt. pardi phelpant. porca uehilat. 
porci grundiunt. prophetiae intonant. ranae coazant uel quassant. 
rustioi iubilant. sturni parritant. surices denticant. serpentes sibilant. 
silue strepunt. sues crunniunt. turdi soccitant uel facillant. tigres 
rancfint. tube glanciunt. tanri mugiunt. uultures pionpan. nenti flant 
tremimt sibilant. uulpes eiulant. ursi urgant uel seuiunt. uerres quirri- 
tant. uas in aqua bilbit.' = M. — Nonius p. 156: 'Pipare proprie galli- 
nae dicuntur. Varro .\boriginibus tcbqI uv^ffmmav tpvaBto^i mugit bo- 
uis ouis balat equi hinniunt, gallinae pipant.' Nonius p. 450: *Gar> 
rire (sic!) cum sit proprie canum — Varro asinos rudere canes gan- 
nire pullos pipare dixit et Lucretius lib. V: alio pacto gannitu uoces 
adnlent — etiam humanam uocem nonnulli gannitim)«uocanerunt. Afra- 
nius Prosa : Gannire ad aurem numquam didici. Luciliufl lib. VII: 
eodem Pactolo gannis.' Spartianus Geta 5: *Fuit in litteris asseqnen^ 
dis et tenax ueterum scriptorum et patemarum etiam Hententiarum me- 

mor familiare illi fuit has quaestiones grammaticis proponere, 

ut dicerent singula animalia quomodo uocem emitterent, uelut: agni 
balant porcelli grunniunt palumbes minurriunt (minariunt Saltnasins) 
ursi saeuiunt leones rugiunt leopardi rictant elephanti barriunt ranae 
coaxant eqni hinniunt asini rudunt (ragiunt Paiatinus) tauri mugiunt, 
easque de ueteribus approbare. Sereni Sammonici libros familiarissi- 
mos habuit, quos ille ad Antoninum scripsit. habebat etiam istam con- 
snetudinem, ut conuiuia et maxime prandia pcr singulas litteras iube- 
^ret, scientibus seruis, uelut in quo erat anser aprugna anas, item pul- 
lus perdix pauus porcellus piscis pema et qnae in eam litteram ge> 
nera edulium caderent, et item fasiauus furta ficus et talia. ' — 
Vnlcken. animadv. ad Ammon. p. 228 : ZTqvodotov qitXixsQog. 'En* dv- 



I graculorum A graculos GH graculus P gabriarum V galuae . . 
graculi BDE graculi M || fringulire G fringulit P frinculire ff frin- 
gultire A fringulare Fgaluae fringilliuut graculi griciunt (grintiunt 
J>E) BDE crinciunt M || cuccubire G caccubire V cucubire A cu- 
bire H cucubat P cucubiunt BDEM || cucularum V || 2 cuculant P 
cucusare V || merulorum A merulus FKP merulos G mulorum V 
merulas H meruli BCM merulae DER || frendere uel zinziare H 
frindire uel zinziare G zinziare A zurgiare V ziniinat P frendit K 
zinzilant CDE zinzilat R zinzitant BM sclingit F 



t>£ KATVRts ReavM 258 

mm trucilare uel soccitarc. stumorum passitare. hirundi- 
num fintinnire uel minurrire — dicunt tamen quod minur- 
rire est omnium minutissimarum auicularum — gallinae cris- 

d^^dnmv MCx^aysWi. inl %vv<ov vXaytxeiv. inl nQopdtoDV pXrjxccad^ai. 
inl fiomv ^viidad^at.^ Inl tnncav fQBfisti^Hv. inl ovcav ^Qooiicea^tti, 
liyovai Sh aXXa andviov, inl X€Ovt<di' ^Qv%da^ai, inl a^xreov %ai 
naQddXscDV oiid^eiv. inl dfia^mv tetQiyivai. inl 6<pB0)v avQ^ttsiv. 
inl dtttov Tiay^Xd^stv. inl dXsjitQVOVcav adeiv. inl xoQdxcav xQci- 
^etv. inl tett^ycDV teQet^^etv , rjx^^^' i^^ xoCQotv yffvXXC^etv %ai 
yQV^etv. inl neQdC^mv %a%a0dietv. inX yXav%^v %a%tfd^etv. inl oq- 
vC^ayv tmy %at* ol%ov cioto%ova(dv %a%dietv. ciQvyn ^VQCoag ^ tcSv%v- 
v<ov cpcavrj xcrl caQvead^at dg Xv%og ciQVoCfnjVj naQa KaXXtfiaxco' coqv^ 
tad^at yaQ ini Xv%a>v elnev. Ibid. p. 229 sqq.: EtiQcag iteQt (pcovdv icicov. 
"Avd^Qoynog fiod AaXfr Xiyet %Qd^et c^d^iyyetai. dQ%tog %ai nd^daXtg ofid- 
^et. dXe%tQvcov adet, %o%%vSet. aetbg xttl yiQavog %ay%Xa^et. at^ rj 
relya nfj%dtat. d7j9div teQetC^et^ afia^a tixQtyev. povg fiv%dtat. 
yXav%og xal niQSt^ %a%%apdiet. dQd^cav xal otptg avQCttet. TeQa^ %qC' 
iet. tnnog j^eftetCiet. %CxXa %txXdJ^et. %OQ<ovri %ai %OQa'% %Qci^et. 
%v%vog ^8et. %va)v vXa%tet, fiapC^ei. %cavcatf} a<pt%d. fiiXttta BofjtfieC' 
%dfirjXog ficmtdtat. %6aav<pog ntnC^et, Xiav Poyxdtat. Xv%og coQvetat. 
vv%teQig tQC^ei. nQofiatov fiXrjxdtat. ovog pQcofi^tat, tiv^g Xiyov- 
atv 6y%dtat. neQtateQa XaQvvet. tittt^ i^x^^> tSQetCiet. notafiog %ai 
dvefiog 'tpo<peC. ^j^otpog yQvXXC^et. x^^*-^^^ tettfiClet. OQvtg d} 1} %at* 
ol%ov cooto%ovaa %a%dtet. — Iriarte 1. c. p. 308 e cod. Escorial. 
XX. fol. 131 : ZrjvoSotov ^tXetaCQOv ncQi Sia<poQdg <pcov<ov ^oocov, 
ini dv^^Qconcov XfycTcri %e%Qayivat. ini %vvcov vXcrxTfeV. ini Tnnoov 
XQepLetC^etv.^ ini Xe6vtoov pQVxda&^at. ini dQ%tcov %ai naQddXeoov oftd- 
^Etv. ini dfid^rjg tetQtyivat. ini detoov %Xdietv. ini tettCycov teQS- 
tC^eiv. ini noo§dtcov pXrjxdad^at. ini §oeov ftv^dad^at. ini ovoov 
Pooofidad^at * Xiyovat Sh %ai^ oy^dad^at , dXXd anavloog. ini oQeoov av^ 
(nttetv. ini dXe%tQv6v<ov dSetv. ini jjo^poor '^QvXXCletv xal yQv^etv. 
ini neQSC%oov %a%apc^etv* Xiyetat Sl %vQC<Dg rj toov %vv^v <pcovrj xal 
coQvyij. ini Sh <t%vfivcov %ai Xv%oov ^OQvead^at. Idem ibidem p. 306 sq. 
e cod. Matrit. LXXXIII miscell. gramm. manu Const. Lascaris paene 
toto exarato fol. 50 averso sine titulo: ^ijpff^aT^etv ini tnnov. oy- 
^dad^at ini ovov xal pQcofidad^at. fiQvxda^^at ini Xiovtog. fiv%da^at 
ini tov fioog Std tov v "iptXov. firj^dad^at ini alyoov Std tov rj, d<p* 
ov xal urj%dSeg alyeg naQ* ^OfirJQCo. xal <pQtfidttea^at ini tSv avtoov 
Std tov i xal <pQtfiayfi,6g. yQvXXC^etv ini xoC^ov. vXa%t^etv ini xtn 
v6g. fiavietv ini a%oXa%Coov. coQvead^at ini Xv%oov. i<p* e5v ov% i<tttv 
ovofia trjg tpoovrjg tStov. olov apxTOt) naQSaXicog %ai t<ov totovtoov to 
PQvxdad^at Xiyovatv. ini S\ tcoi^ fii%QotiQoov otov dXeoni%oov %ai 
^oov to vXa%tetv xal yrjQvead^at. §odv Se %ai <pcoveiv %ai notfjtt%oog 
fioatQeCv ini trjg dvaQd^QOv <poovrjg ^tdov dvd^Qoonoov. xal of^ro tovtov 



1 trucilare uel soccitare VAG trucilare H trucilat ICP trucnlat 
F soccitant uel faccilant B sotitant uel faccilant £ soccitant uel 
facillant M sotitant uel facillant /> facillant Cfaccilat R [| passitare 
VAG pusitat P pardare J3 passitant E parsitant BD parritaut -^ || 2 
fintinnire uel minurrire V ininurrire AGIf minurrit FJ^ tiissat P tru- 
tissant uel trissant BM tritissant uel trissant BF trissat -R !| 3 cri- 
spire V cacillat P cacillant uel giociunt M cacillant B cacinnant 
I> cracinnant E caccinant C 



254 PRATVM 

pire. passerum titiarc. apum borabire uel bombilare. ci- 
cadarum fritinnirc. 

162* Antiochiae feiiint in remotiori partc urbis crepusculo 
necatum uirum qui canem sibi adiunctum liaberet. miles 
quidam praedandi studio ministcr caedis extiterat. tectus6 
idem tencbroso adhuc diei exordio in alias partes concesse- 

inl x^v usydXfi qxovj %aXovvx<ov rivdg, x6 d% XiyHv xal tp^iyyBad^ai 
%al di.aXiyead^ai xal XaXsCv xorl avSdv noiritixcis z6 ^vdgd-QODg Xkynv 
ijtOL to TtQOC^d^oiyim XQ^ad^at, ^oyo). fol. 07 averso: 'Oqvboov (ptava^. 
Astciv to liXdtsLV, ysQav(ov to ^Xayyd^Hv, inl diiq)Otv ^^ rj xZayyjj. 
UQaxog dl QV^Biv, aXsntQvovog qidsiv, tQvyovog tQv^SLV, nsQiats- 
Qag yoyyv^SLV. %0Q<6vTig %q(6^blv, %oXohov %Xt6SsLV, ^o^tpvxfov ai^SLv, 
tsttCyiov tsQStL^SLV, fisXCttrjg pOfifisCv, ^nonog nonnv^SLV. yXav%6^ 
vC^SLV. vv%tSQC6og tstQLysvaL, ^ d(fd%ovtog avoittSLV, %Ctt7jg %Ltta§L' 
J^SLV. ^ ;i;e^td6vo5 'ipL^voiisLV. dridovog^ adsLV svatOfisCv. Zoacav, Av%mv 
OQvyrj xal OQvyfiog xat OQvsad^aL, Xsovtoav Pqvxtic^cc ^Qvx^ri^y^og , Pqv- 
Xdad^aL. tnnciv x9£f^£T^^£tv (pQVfifidttsad^ccL (pQvattsa&ai. avcov YQvX- . 
XLafi6g yQvXXC^BLVf VLOfitfg vlSslv, podv jiv^rni^a fi,v%da^aL, 'OCtov pXrjxfj 
fiXrjxdabaL, alydv firi^da^aL fjLrj%aaf^og^ omv ^oiOf^riaLg ^pcniLda^cu 
%al oy^dad^ctL. latsov 6% otL inl t(6v dXXoav tdov ayQi(ov i(p' oav tdtov 
ov% satLV ovofia (payvrjgy inl dQ%toP naQSdXsais ndvtrjQog %al t<av 
tOLOvtciv TO^ PQVxda&aL XsyovaLV. inl Sh tdiv fiL%QotSQCi>v dXoans^cav 
Q^coav Xvy%(6v t6 vXa%tSLV %al yrjQVsad-aL, fol. 97 averso: 'Oqvscdv, 
inl %v%v(ov adsiv, inl drjdovog tSQStC^SLV. inl jjeXidoVo^ rpLd^vQLtsLV 
%al tLttv^L^SLV, inl tsttiyog rjx^Cv, inl %CxXrjg %ajfXd^SLV. inl LSpa- 
%og %qC^slv, inl a(pri%(6v %al fisXLaaoov PofipsCv. nvQog ds fifOfiog. ^ dvi- 
fieov ndttayog. %dX(ov avQLyii^g ^ ^^^j^y^^yx^^ "^^^ (pQLyfiog. ^ in* dv- 
^Qoincov to %E%QayivaL. sni %vv(6v vXa%tBCv. inl Xv%oi»v OQVsad^aL, 
%VQCcog dh Tf t(6v %vv(6v (paivrj OQvyrj. inl nooBdtoav ^Xrjxdad^aL. inl 
Pocov fLv%da^aL^ inl tnnoav ;|;^£/tt£Tt£f£v. InL ovoav ^cafjLdad^aL %al 
oy^dad^uL. inl dQ%toav %ay%d^BLV %al %Xay%XdisLV (6g inl ysQdvov. inl 
XoCq(ov yQvXXC^BLV. inl oqvC&odv %a%d£sLV. inl dfia^oov toCisLV. inl 
0(psaiv avQC^SLV, cf. Aristoteles hist. anim. IIII 9. 

162* Giraldns Cambrensis itinerar. Cambriae I 7: *Prae omni nam- 
que bostia plas bominem canis et diligit et diuoscit : qui et interdum 
sublato domino uiuere recusat et pro domino mortis subire discrimina non 
formidat: igitur et mori pro dominis ct commori dominis est paratus. unde 
et exemplum unnm quod Suetonius taugit in eo libro, qui dc animan- 
tium uaturis inscribitur, et Ambrosius quoqtie in exameron narrat, hic 
interserere non superfluum reputani. Ferunt Antiochiae* e. q. s. hau- 
sit narrationem ipsam ex Ambrosio H. VI 24, cuius verba supra re- 
praesontavi nec orationem nisi paucis locis inmutavit: Ferunt Antio- 
chiae | remotiore urbis parte | humani generis | fidem assercret | coro- 



I titiare scripsi: titciare A tittiare G tiziare /T titiat (in cor- 
ruptela laiet) . . pipit P cinciare rtitiant uol tinnipant j^titiant BD 
ticiant M titiat R \ bombire uel bonibilarc VA bobire nel bombilare 
G bouire uel bombilare H bobit F bubbit K bombilat P ambizant 
uel bombizant^ ambizant uel bambizant DE bumbiscunt -^ [[ 2 fri- 
tinnire GH fritinnit P frintinnire Ffrinitare A fretinniunt BDE fre- 
tenniunt M 



Dfi NATVRtS RERVM 255 

rat: iacebat inhamatum oadauer^ frequens spcctantium uul- 
gus adstabat; canis questu lacrimabili domini defiebat aeruni- 
nam. forte is qui necem intulerat, ut se habet uersutia hu- 
mani ingenii, quo uersandi in medio auctoritate pracsunipta 
sfidem adscisceret innocentiae, ad illam circumspectantis po- 
puli accessit coronam et uelut miserans appropinquauit ad 

• 

nam accessit 1 luctii doloris | carmen immurmurans | probationem detulit | 
dcraisit , praesertim cum ncc odii ncquo inuidiae aut iniuriae alicuius po- 
terat obiectione crimen illatum euacuari. ob tantam igitur tam uehenien- 
tem homictdii praesumptionem, milite constanter inficiante, iudicatum est 
duello rei certitudinem experiri. in campo itaque constitutis et uulgi 
circumstantc corona hinc cane dentibus armato, illinc baculo cubitali 
milite munito , tandem cane uictorc uictus homicida succubuit et 
ignominiosam publico patibulo poenam dedit. — ultima Celta ille e 
more gentis et temporimi suorum adfinxit. — Ambrosius .1. c. VI 
23 sq. : *Ex8ortem rationis canem esso nemo dubitauerit ; tamen si 
sensus eius uigorem consideres, censes eum sentiendi sagacitatc nim 
sibi rationis adsciscere. deniqnc quod paucl in gymnasiis constituti, 
qui totam in disccndo uitae longaeuitatera contriuerint, uix potue- 
runt cognoscere, ut syllogismonim coniuntioncs contcxorent, hoc na- 
turali canis eruditione facile poterit acstimari. nam ubi uestigium 
leporis ceruiue repererit atque ad diuerticulum semitae uenerit et 
qnoddam uiarum compitum , quod partes in plurimas scinditur, obiens 
singularum semitarum exordia tacitus secum ipse pertractat uelut syl- 
logisticam uocem sagacitate colligendi odoris emittens: aut in hanc 
partem, inquit, deflexit aut iu illum aut certe in hunc se anfractum 
contulitt sed nec istam nec illam ingressus est uiam: supcrest igi- 
tur ut in istam se partem sine dubitatione contulerit. quod homi- 
nes uix prolixa compositae artis meditatione coraponunt, hoc cani- 
bus ex natnra suppetit, ut ante mendacium deprehendant et postea 
falsitate repudiata inueniant ueritatem. nonne totos dies conferunt 
philosophi propositiones sibi in puluere diuidentes, qui radio sibi descri" 
bunt singulas et ex tribus cum unam eanim ueram esse necesse sit, 
duas primo interticiunt tamquam mendacio congruentes, et sic in ea 
quae relicta est uim ueritatis inhaerere definiunt? quis tam tenax po- 
test esse beneticil et memor gratiae? quandoquidem pro domino etiam 
in latrones insilire nouerunt ct extraneorum accessus prohibere noctur- 
nos, et mori pro dominis et commori cum dominis sint parati? saepe 
etiam necis illatae euidcntia canes ad redarguendos reos indicia pro- 
diderunt: ut muto eorum testimonio plerumque sit creditum. Antio- 
chiae ferunt' e. q. s. Basilius hex. VI1I1^4 I p. 84 c. d. e. : Ao- 
yov akv ccfioiQog 6 hvcdv iaodvvccfiovaav dl ofiiog T<p Xoyo) t^v atod^- 
aiv ?3;«i. S yaQ ^ ot nata nolXijv atoX-qv tov (J/ov tiad^ftofisvoL noXig 
i^iVQOv ot tov Tioafiov aotpoCj tag toov avXXoyiaficov Xiyo} 7tXo%dg, ra^ra 
dfCyivvtai nagd trjg (pvascDg 6 %viov nsnaidBVfiivog. to ydg t^vog tov 
^tjqCov di8QSvvt6fi8Vog, ineiddv fVQtj avto noXvtQonmg axi^OfisvoVj tdg 
snaataxov (pSQOvaag i%tQondg insX^ciiv fLOvovov%l thv avXXoyiatiiiriv 
tptoviiv dmCrjai Si* dv nQaaasr ij ttjvdSy <prjaCVf itQanrj to d^rjQCov rj 
trjvSs ij inl t69s to fiiQog' dXXd firjv ovts trjvSs, Xsmofisvov iati tfl&s 
ooQfirja^ai avto. xal ovtcog trj dvaiosasi toSv 'ipsvdcov svQCansi to dXrj- 
^ig-^ tC nsQiaaotSQOV noioijaiv ot inl ttov diayQafifidtcov asavcog xof- 
d^stofisvot, nal trjv %6viv ^atavaQdaaovtsg. toicov nQOtdascov avaiQOvv- 
tsg tdg Svo xal iv tij Xsino^fvrj to dXrjd^sg s^svQCanovtsg; to ds fivrj' 
Hovtndv tijg xdQitog tov (coov tCva tdov dxccQCatoov nQog svsQyitag ov 



256 t^RATVK 

funus. tum caDis sequestrato paulisper questu doloris arma 
nltionis adsumpsit atque apprebensum tcnuit et uelut epi- 
logo quodam miserabile carmen murmurans uniuersos con- 
uertit in lacrimas: fidem probationi detulit, quod solum te- 
nuit ex plurimis nec dlmisit. denique pcrtubatus ille^ quod& 
tam manifestum rei indicem neque odii neque inimicitiarum 

%axai<sxvvHi onov ys xcrl (povsvd^eCai Ssanotaig ^av' iQTjaiav, noXlol 
rdv 7ivv(ov cnanod^avovtss (ivrjiiovfvovtat. rjSri 9i tivsg fnl ^eQ(i<p t<p 
ndd^si xcrl oSrjyol toCg i%i7itovaL tovg (povsag iyivovto %al vno r^v 
i£%7iv ccx^^vaL tovg %a%ovQyovg inolrianv, tl stnoaaiv ot tov noii^aavta 
avtovg %al tQStpovta %vqiov ov fiovov ov% dyancivtsg dXkd xal (pCXoig 
%s%Q7lu,ivoi toCg XaXovai %atd tov Q^sov d8i%lav xal tfig avtrig avtoig 
xQans^rjg (istixovtsg %al naQ* avzriv tr^v tQOtp^v Tcav %atd tov tQi- 

?)OVtog §Xaaq)rifAi(ov dvsxoiASVoi, cf. Platarchus de sollertia auimftlium 
3f 4 sqq. — Aelianus de natura animalium VII 10: Kvv(OV ig tov^ 
XQi(povtag avtovg dfiaxov svvoiav ofioXoysC xocl i%sivo drjnov, iv tivi. 
x(ov iiA(pvX(ov noXifi(ov iv fj Pd>jiv Kdxpov tov 'P(oiiaiov acpayivtog^ 
ovSslg (livtoi tdSv ix^Qwv xov dvOQog ridvvqd^rj x^v %s(^aXrjv dnoxs- 
fisiVy %aCxoi fivQCoiv ay(6viafia xi&sfkiv(ov a(pCai> %al %aXX(6ntafia xovxo. 
nolv ij xov naQsauoxd ot %vva dno%xsCvai, vn* avtov tQa(pivta %al 
f/LSvtOL %aL trjv svvoidv oi niatotata dnoaoij^ovta %al vnsQfiaxovvta 
xov %SLfisvoVy SansQ ovv avatQatLtotrjv ts xal ava^rjvov dyad^ov %al ic 
xd iaraxa (pCXov, olov d^av %al xoo' i^f^^^^ ^^^^* dvrjQ fid dCa^ dXX 
dyct^og %v(ov xal xrjy yv(6firjv %aQXSQ6g ,^ fiad^sCv d^LOV, 6 'HnSLQ^oxrjg 
IIvqQog (oSoLnoQSLy slxa fisvtoL nsoLtvyxdvsL vs%Q(p ns(f)OVSVfiivoVj xal 
%vvL naQsat(6tL %al (pQOVQOvvtL tov osanotriv, tva ftri nQog ttp (p6v(p 
xal i:© vs%Q(p XvfirjvrjtaC tig, ^tyxs dh UQa tQCtrjv ir(ov 6 %voi)v dnoaL- 
xo^g xrjv rjfiipav^ inl xfj (pLXon6v(p xocl %aQXSQL%a)xati] cpQOVQqi. onSQ 
ovv dLdax^slg 6 UvQQog tov ftlv m%tSLQS %cu ta(p^g ri^Cmas, t6v ys 
ftrjv %vva nQoaita^s tvvsLV ^rjdsfLOvCag^ %al iSCdov oaa %vvl OQsystaL 
^x 2^^pos> %alfidXa ysL^avd %al i(poX%d slg trjv savtov tpLXCav ts xal 
svvoLav, %atd fiL%Qa vndyoav tov %vva 6 rivQQO^. %al tavta ahv ig 
xoaovtov. slta fiivtoL ov fistd fia^QOv i^itaaLg onXLtdv rjv, xat o ^a- 
(nXsvg ov nQOsCnov id^sdto, %aC ot naQnv i%SLVog o %va}V, xal td fisv 
aXXa aLyrjv sl^s xal ^r^aoraro? rjv insi $1 UQa tovg tov dsanotov 90- 
viag iv jcj t(6v atfatLoatcSv sldsv i^stdasL, 6 Sl^ ovx i%aqtiprjasv iv- 
xav^a dtQSfiSLv, aXXd slg aytovg inrjda xal vXd%tSL xal afivaaoDV tatg 
ovv^L %aL ig tov TIvqqov 9-dfia inLatQS(p6fisvo^ (6g ol6g ts fjv inrjysto ^ 
fidQtvQa, otL aQa tovg dv6QO(p6vovg ^xsl. ov%ovv vn6voLa slaiQj^stai 
%al tbv §aaLXia xal tovg nsQLsatdhag avtov. %ccl noLOvvtaL iv^iiLOv 
xrjv TOu %vv6g vXa%rjv tijv ig tovg nQOSLQrjfitvovg. xal avXXrj^p&svtsg 
atQSpXovvxaL xal %atSLnov oaa it6Xfirjaav, xal do%SL filv taoag fivd^og 
tatJra totg oaoL dLog staLQsCov xal (piXCov tov avtov d^safiov natrjaav- 
xsg slta fiivtOL ^(ovtag nQOvdoaav tovg (pCXovg %al dnod^av^vtag. iy(6 
Sh ov nsCd^ofiaL totg voovol %a%(og td trjg (pvasoag %aXdy rjnsQ ovv sl 
xotg dXoyoLg fLSti$ai%sv svvoCag ts %al atoQyrjgj ndvtoag nov %al t(pds 
x(o f£O09 roo Aoytxoo fjLSxida}%s fidXXov dXXa ov XQ^^vxaL x(p S^oQtp, xal 
xC dst xd XoLnd imXiysLv 6n6aa avd^QoonOL vn^Q xov novrjQOv %iQdovg 
%a%d xovg savx(6v (pCXovg slQydaavxo, inL^vXdg (dnxovxsg xal tcqoSl- 
Sovxsgi oog ifii ys dXystv stnsQ ovv dvd^Qoanav nLax6xsQog %al svvovc- 
tSQog iXrjXsy%taL xal xvor. cf. Plutarchus de sollertia auimalium 13, 
8 sq. — Plinius N. H. VIII 142: *Ex his quoque animalibus quae no- 
biscum degtint multa sunt cognitu digna, fidelissimumque ante omnia 
homini canis atque equos. pagn»Me sduersas latrones canem pro do- 



I>E NATVRIS RERVM 257 

neque inuldiae aut iniuriae alicuius poterat obiectione eua- 
cuare, crimen diutius nequiuit refellere. itaque quod erat 
difficiiiuS; ultionera persecutus est^ quia defensionem praes- 
tare non potuit. 

Canis Aegyptius lambit et fugit. 163 

MEROPES gaibeoli. hae genitores suos recondunt iam 164 

mino accepimiis confectumque plagis a corpore non recessisse uolucres 
et feras abigentem. ab alio in Kpiro agnitum in conuentu percusso- 
rem domini laniatnque et latratu coactum fateri scelus.* e. q. s. Isi- 
doruB origg. XII 2, 25 sq.: ^Canis nomen Latinum Graecam etymolo- 
giam uidetnr habere. Graece enim %v(ov dicitur, licet quidam eum a 
canore latratus appellatum existiment, eo quod insonet: unde et canere. 
nihil autem sagacins canibus. plus cnim sensus ceteris animaiibus ha- 
beut. namque soli sua nomina recognoscunt: dominos snos dilig^t, 
dominorum tecta defendunt: pro dominis suis se morti obiiciunt: uo- 
luntarie ad praedam cum domino suo currunt: corpus domini sui etiam 
mortuum non relinquunt. qnorum postremo natura est, oxtra homines 
esse non posse. in canibus duo sunt: aut fortitudo aut velocitas.' 

163 Guilielmus Capella de Auletta inLucan. VIII 764 e cod. Vratis- 
lav. cf. Schneider. progr. Vratisl. 1823: Belna] *corcodilus? canis' ... fu- 
git, dicit Suetonius.' — Aelianus de natura animalium VI 53: Ot {aIv al- 
loi xvvBg^ %ccl iXsCv xal dvixvsvaai za ^p/a 6oq>o^, ot dl Alyvmioi (pv- 
ytiv 9stv6tatot>' ta yovv iv t<S NsCXoa ds9i6tagayst (ihv avtovg ro di^og 
ntstVy i^6vxTJ S^ yial ig %6qov ntsiv to Siog ov avyxfogst, %at dtd ravra 
ov nivovotv int^v^ilfavtsg , ag av ^if tt tdiv ^dtad^sv dvsqnvaav slta 
i^agndaat avtovg' ov%ovv tnv fi^v oj^dirjv naQad^iovat, XaTetovai dh tij 
yXtottij, dgndiovtsgy tog dv stnot ttg, 17 xorl vri dia %Xintovtsg t6 n6fia. 
Plinins N. H. VIII 148: *Certum est iuxta Nilum amnem currentis lam- 
bere, ne crocodilorum auiditati occasionem praebeant.' Phaedrus I 
25 ed. Orell.: 

Canes et corcodili. 
Consilia qui dant praua cautts hominibus, 
et perdfunt operam et deridentur turpiter. 
Canes currentes bibere in Nilo flumine, 
a corcodilis ne rapiantur, traditum est. 
igitur cum currens bibere coepisset canis, 
sic corcodilus: quamlibet lambe otio, 
f pota, accede: noli timere, sedulo 
ait; at noli uereri inquit. at ille : 
facerem hercule, 
nisi esse scirem^carnis te cupidum meae. 

164 Schol. Bern. georg. IIII 14: Meropes] 'galbeoli ut putat 
Tranquillus. hae genitores ... nidificat, ut in libro X. osten-' 
ditur.* Isidorus origg. XII 7, 34: *Meropes et eosdem gaulos, qui pa- 
rentes suos recondere atque alere dicuntur.* Probus l. c. : 'Meropesque 
aliaeque uolucres. Meropes dicuntur aues quas in Italia uocant bar- 
baros, quarum uox quia multiplex capit partitionem uocis meropes ap- 
pellantur graece dno tov iiSQtauov qucm Graeci uoclint, nos autem 
partitionem uocis, qnam iidem ona dicunt yXaiaarj(iatt%mg.* Philargy- 

6 egiptius cod, ||.rugit Eolhius: sugit cod. 

SVBTOSf REL. 17 



S58 PRATVM 

senes et alere dicuntur in similitudinem ripariae auis^ quae 
in specu ripae nidificat. 

rusibid.: Meropesqne] *Meropcs rastici barbaros uocant.* Servius ibid. : " 
Meropesqae nliaeque uolucrcs] Micendo aliaeque uolucres ostendit aues 
esse etiam meropes. sunt autem uirides et uocantur apiastrae quia 
apes comedunt. ' Aelianus de natura animaliuai XI 30: 'O iiBQOiff 6 
OQVig xttvzrj xot do%fi StrTtaioTBQog slvai t(ov nilaQymv ov yao dvcc- 
fiivtt yriQ<xaavtttg tQi(psiv tovg natfQag, dXX* dfia to5 fpvaai ra ojxv- 
ntsoa tovto iQydt^stai. %al ^ti dt^yi.ai6tfQog xoel svaf^iateoog 6qvC^<ov 
dnavtoav. Plinius N. H. X 99: *Nec uero iis minor sollertia quae 
cunabula in terra faciunt corporis grauitate prohibitae sublime petere. 
merops uocatur genitores suos reconditos pascens, pallido intus colore 
pinnarumf superne cyanco, primori subrutilo. nidiiicant in epecu sex 
pedum defossa altitudine.* cf. Plinins N. U. XXX 33. 



1 qui cod. 

Supplementi instar e Polemi SiWi laterculo p. 267 sq. haec adposui, 
quae ex eodem fonte hausta videntur, uude manarunt *uoces uarie ani- 

mantium* (cf. supra) : 

'Nomina cunctorum spirantium atque 

Quadrupcdum. 

Elefans. tauro. camcloparda. orix. elefans. camelus. asinns. 
lupus ceruarius. theus igueumon. aris. canis. lus. capra. oues. 
pardus. lupus. ursus. lacerta. lacrirausa. adis. banuachus. lconto- 
fano. scincus. parander. uultur. moncceron. oxurincus. rinoceron. 
corocatta. leucocruta. manticora. tirris. leo. leopardus. biber. 
uisons. urus. bos. Imbalus. eocle. uena. elcia. ^licaon. buteo. 
epileus. onacer. platoceruus. ceruus. tragelofus. damma. addax. 
dorcas. tabla. feber. ludra. linx. caus. muscus. ceppus. ypota- 
nms. mircoicoleo. sus. mula. sfiux. simius. circopiticus. callitrix. 
satiriscus. mustelopardus. nrpegallus. pautagatim. ibix. camox. 
mussimus. sincix. mufron. histrix. taxo. iricius. cattus. arcomus. 
arcoleon. furmellaris. mus mustela. mus montanis. mus eranius. 
talpa. darpus. scirus. glir. uulpis. cuniculus. lepus. furo. funga- 
lis. noctua. nerolis. cacoplepa. rana. rupicaper. trespicellus. ni- 
tela. pilargis. dasipes. furmica. engistrus. 

Item et nolucrum. 

Finix. struthio. aquila. trogopan. finicopter. cinamullis. sip- 
tachus. melancorifus. orsifragis. nession. eumorfus. alietus. acci- 
pitcr. hetima. galgulis. luscinia. cibinnus. alceus. iacolus. falco. 
ciris. senator. fringuellus. rex. barbio. picus. passer. gaius. tur- 
dus. sturnus. merulus. ficecula. buscas. taurus. penclopele. gra- 
gulis. apellion. miluus. strix. siren. • onodrotalis. porfirion. ibis. 

strix. linus. corus. acalaneas. grux. anser. ganta. anis tarda. 
olor. cig^us. fasiana.^ gallerita. sucssalus. ' gabia. nisns. oena- 
nante. trocibus. lagopus. egittus. caprimulgb. attagem. perdex. 
rustecula. coturnix. pullus. pauus. alauda. aceua. cicisa. camo- 
tina. ardea. agatullis. mergis. hyrnndo. anas. querqudula. plum- 
bio. falacrocorax. coruus. pica. cornix. bubo. spinternix. pir- 
rocorax. cebeua. seleucis. mennonis. meleagris. diomedia. ulula. 
perseus. incendearia. tremulus. alcion. tetroa. glottis. otis. ci- 
cammus. falaris. numidia. subt. cliuia. ptelea. opips. uibio. tri- 



fiVPPLEMENTA LlBRl DE ANIMANTIVM NATVRI8 259 

gron. appodis. platea. cenelapix. commagina. cordoliis. antus. 
glandaria. ciconia. orcilus. titus. titumglus. raparia. parra. eri- 
tace. feniculus. cordus. pumplio. scopis. asteria. caristea. co- 
lumba. cordelus. 

Item eorum quae se non mouentur. 

Pecun. ueneriosa. auris. ostrium. spondilium. purpura. con- 
chilium. morix. musculus. bucina. ecinus. 

Item colubrarum. 
Basiliscus. draco. camedra. uipera. iaculus. natrix. anguis. 
cerasta. ipnalis. dipsas. aspis. ofis. boa. seps. et morrois. p^stus. 
cenoris. aosisbena. echidra. scitale. pagunis. salpugna. hamodita. 
elefanstias. celidrus. anabulio. 

Nomina insectorum siue reptantium. 

Solifagablata. bubo. tetigonia. salamandra. cabro. scolapen- 
dra. apis. buubix. fofmica. uespa. oester. teredo. sinfis. musca. 
lucusta. fucus. lulus. gristus. culix. cimix. pulix. pedusculus. 
sexpedo. musomnium. thine. delpa. uruca. limolus. abliuda. lis- 
casda. papililio. emirobius. canccr. scorpius. stillo. centipeda. 
cabarus. popia. lugeaus. petalis. ruscus. laparis. piralbus. cor- 
gus. lubricus. termis. limax. cefenis. grillus. acina. asio. fica- 
rius. minerua. lanarius. mulio. tabanus. ceruus. aranea. cicada. 
sfalagia. 

Item natantium. 

Balena omnium niuentium maior. gradius. musculns. serra. ma- 
risopa. rota. orca. fisitns. cucumis. * pistris. equis. asinis. aries. 
triton. elefans. codea. testudo. sepido. ambions. cemileus. auri- 
cuIariuB. caraulis. carahue. terpedo. nantulis. pisccs piscatur. aco- 
pienser. encataria. scarus. scarda. mullus. acema. scopena. lu- 
pns. anrata. dentrix. coruus. pardus. delfin. euga. congres. tirr- 
sio. canicola. pastinaca. rombus. ciprinus. horfus. exormisda. 
mngilis. Incnsta. astachus. lucuparta. hirundo. lutarius. placensis. 
solea. naupreda. asellus. salpa. mus marinins. corocacinus. lulis. 
anguilla. mirrus. squilla. pinotra. turdus. pauus. mcrula. mustela. 
loligo. polipus. sepia. murena. porcus tinnus. adonis. exocitus. 
eufratis. scorber. ecinais. cetera. lucema. draco. piris. miluns. 
pectunctus. tecco. coluda. lacerta. eena. conce. heracliotaons. cleo- 
mena. cerris. mitulis. ortica. uaguris. pulmo. lepus. stella. ara- 
neus. gromis. elops. datilns. cersina. esox. salmo. apolester. 
cannis. sargus. Scarus. comutus. eppoe. rnbellio. silnrus. culix. 
acus. oroeus. antia. ancorauus. larbus. barba. tructa. gubio. um- 
bra. squatus. capito. lucius. leuaricinns. pelaica. amulus. redo. 
salar. abolindeas. ^>orca. tinca. sofia. alburnus. alausa. rottas. 
plotta. ricinus. lactrinus. samosa. tiruM. ausaca. samanca.* 

Cf. praeterea Isidori origg. XII, qui liber plenus est Suetonianae 
emditionis, nnde notabiliora excerpsi: *De animalibns.' 1. *De peco- 
ribus et iumentis.' 3: ^Latine autem animalia siue animantia dicta, quod 
animentur uita et moueantur spiritu.' 9: *Ouis molle pecus lanis cor- 
pore inerme animo placidnm ab oblatione dictum, eo quod apud nete- 
res in initio non tauri sed oues in sacrificio mactarentur. ex iis qnas- 
dam bidentes uocant eo quod inter octo dentes duos altiores habent, 
qnas maxime gentiles in sacrificium offerebant* cf. Servius Aen. IIII 
57. 23: *Lepn8 quasi leuipes, quia uelociter currit. nnde et graece 
pro cnrsu Xayag dicitur: uelox est enim animal et satis timidnm.' cf. 
Varro de re rustica III 12 L. L. V 101. 25: *Sus dicta quod pascua su- 
bigat, id est terra snbacta escas inquirat.* cf. Ovidius met. XV 3 Varro 
de re rustica II 4. 27: ^Aper a feritate uocatus, ablata f littera et 

17* 



i60 SVPPLliMfiNTA LIBRt DF! ANIMAKTIVM NATVRId 

sabrogata p, unde et apud Graecos avayQog id est ferus dicitur. omne 

enim quod ferum est et immite abusiue agreste uocamus.* cf. Varro 

L. L. y 101. 28: ^luuencus dictus eo quod iunare incipiat hominum 

U8U8 in excolenda terra, uel quia apud gentiles loui semper ubiqne 

iuuencus immolabatur, numquam taurus. nam in uictimis etiam aetas 

considerabatur.' cf. Varro L. L. V 96. 30: Bouem Graeci /Jovi' di- 

cunt. hunc Latini trionem uocant, eo quod tcrram terat, quasi terio- 

nem. Naeuius: Trionum hic moderator rusticus. cuius latitudo pel- 

lium a mento ad crura palearia dicuntur a pelle ipsa quasi pellearia, 

quod est generositatis in boue signum.' cf. Varro L. L. VII 74 Gel- 

lius N. A. II 21, 8. 43 sq.: ^Viuacitas equorum multa; exultant enlm 

in campis, odorantur bellum, excitantnr sono tubae ad praelium, uoce 

accensi ad cursum prouocantur, dolent cum uicti fuerint, exultant cum 

uicerint. quidam hostes in bello sentiunt, adeo ut aduersarios morsu 

petant. aliqui etiam proprios dominos recognoscunt , obliti mansuetu- 

dinis, si mutentur: aliqui praeter dominum nu4Ium dorso recipiunt. so- 

lius equi est propter hominem lacrimari et doloris affectum sentire. 

unde et in centauris equorum et hominum natura permixta est. so- 

lent etiam ex equorum moestitia uel alacritate enentum futurum dimi- 

caturi colligere.' cf. Solinus 45 Plinius N. H. 154 sqq. 45 sqq. : *In 

generosis equis, ut aiunt ueteres, quattuor spectantur: forma pulchri* 

tudo meritum atque color. forma ut sit ualidum corpus et solidum, 

robori conueniens altitudo, substrictum latus, maximae et rotundae clunes, 

pectus late patens, corpus omne musculorum densitate nodosum, pes siccus 

et cornu concauo solidatus. pulchritudo ut sit exiguum caput et siccum, 

pelle prope ossibus adhacrenie^ aures breues et acutae, oculi magni, nares 

patulae, erecta ccruix, coma densa et cauda, ungularum soliditate fixa 

rotunditas. meritum ut sit animo audax, pedibus alacer, trementibus mem- 

bris, quod est fortitudinis indicium, quique ex summa quiete facile con- 

citetur uel excitata festinatione non difiicile teneatur. raotus autem equi 

in auribus intelligitur uirtus in membris trementibus. eolor hic prae- 

cipuc spectandus: badius aureus roseus mirteus ceruinus giluuji glaucus 

Bcutulatus canus candidus albus guttatus niger. sequenti autem ordine. 

uarius ex nigro badioque distinctus, reliquus uarius color uel cinereus 

deterrimus. badium autem antiqui uadium dicebant, quod inter cetera 

animalia fortius uadat. ipse est et spadix, quem phoenicatum uocant: 

et dictus spadix a colore palmae, quam Biculi spadicem uocant. glau- 

cus uero est ueluti pictos oculos habens et quodam splendore perfu- 

sos: nam glaucum ueteres dicebant «. giluus autem melinus color eat 

subalbidus. guttatus albus nigris interuenientibus punctis. candidus 

autem et albus inuicem sibi differunt. nam albus cum quodam pallore 

est, candidus uero niueus et pura luoe perfusus. canus dictus, quia 

ex candido calore et nigro est. scutulatus uocatus propter orbes, quos 

habet candidos inter purpuras. uarius quod uias habeat colornm im- 

parium. qui autem albos tantum pedes habent, petili appellantur: qui 

frontem albam, callidi. ceruinus est, quem uulgo gauranem dicunt. aera- 

nem idem uulgus uocat, quod in modum sit aeris coloris. mirteus 

autem est pressus in purpura. dosinus autem dictus, quod sit color 

eius de asino, idem et cinereus. sunt autem hi de agresti genere ortl, 

quos equiferos dicimus, et proinde ad urbanam dignitatem procedere 

non possunt. mauros niger est. nigrum enim graeci ftavgov uocant. 

mannus uero equus breuior est, quem uulgo buricum uocant. ueredos 

antiqui dixerunt, quod uehercnt redas id est ducerent, uel quod uias 

publicas curraut per quas et redis ire solitum erat. Equorum tria 

sunt genera: unum generosum, praeliis et oneribus aptum, alterum uul- 

gare atque gregarium, ad uehendum non ad equitandum aptum: tertinm 

ex permlxtione diuersi generis ortum, quod etiam bigenerum dlcitnr, 

quia ex diuersis nascitur, ut mulus.' cf. Palladius IIII 13 Varro^^Of^o; 



8VPPLEMENTA LIBRI DE ANIMANTIVM NATVRIS 261 

IvQceg ap. Non. p. 81 Servina georg. IU 82 Festus s. v. petilam p. 205 
Gellius N. A. II 26 III 9. 61: *Iii animantibus bigenera dicuntur, 
quae ex dinerais nascuntur: ut mulus ex equa et asino, burdo ex equo 
et asina, hibridae ex apris et porciii, tityros ex oue et hirco, musimo 
ex capra et ariete, est autem dux fzrregis.' cf. Varro de re rustica II 
8 Servius eclog. I 28 georg. III 446i Nonius s. v. musimones p. 137. 
2. * De bestiis. * 7 sqq. : * Tigris nocata propter uolucrem fugam. ita 
enim nominant Persae et Medi sagittam. est enim bestia uariis dis- 
tincta maculis, uirtute et uelocitate mirabilis, ex cuius nomine flumen 
Tigris appellatur, quod is rapidissimus sit omnium fluuiorum. has ma- 
gis Hyrcania gignit. Panther dictus, siue quod omnium animalium 
amicus sit, cxcepto dracone, siue quia et sui generis societate gau- 
det et ad eandem similitudinem quidquid accipit reddit . . . haec se- 
mel omnino partnrit, cuius causae ratio raanifesta est. nam cura in 
utero matris coaluere catuli raaturisque ad nascendura uiribus pollent, 
odiunt temporura moras. itaque oneratura fetibus uuluam taraquam 
obstantem partui unguibus lacerant, effundit illa partura seu potius di- 
mittit dolore cogente. ita postea corruptis et cicatricosis sedibus geni- 
tale seraen infusum non haeret acceptura, sed irritura resilit . . . par- 
dns secundus post pantherem est, genus uarium et uelocissimura et 
praeceps ad sanguinera. saltu enim ad mortem ruit. leopardus ex 
adulterio leaenae et pardi nascitur, et tertiara originera efticit, sicut 
et Plinius in naturali historia dicit, leonera cura parda, aut pardum 
cum leaena concnmbere, et ex utroque coitu degeneres partus creari, 
ut mulus et bnrdo.* 12 sq.: *Rhinoceros a Graecis uocatus Latine in- 
terpretatur in nare cornu. idem et monoceros id est unicornis, ideo 
quod nnum cornu in raedia fronte habeat pedum quattuor, ita acutum 
et nalidum, nt quidquid inpetierit, aut uentilet aut perforet. nam et 
cnm elephante saepe certamen habet et in uentre uulneratum proster- 
nit. tantae antera est fortitudinis, ut nulla uenantiura nirtute capiatur, 
sed sicnt asserunt, qui naturas aBimalinra scripserunt, uirgo 
puella proponitur, quae nenienti sinnra aperit, in quo ille omni fero- 
citate deposita caput ponit sicqne soporatus nelut inermis capitur.* 
Cf. Montfauc. snppl. ant. III 1, 9, qui imaginem ex gemma puellae 
aperto sinn nnicomem araplectentis exhibet, Solinns 52. 14 sqq. : *£Ie- 
phantem Graeci a magnitndine corporis uocatum putant, quod formam 
montis praeferat. graece cnim mons Xotpog. apud Indos autem a uoce bar- 
ms nocatnr. nnde et nox eins barritus dicitur et dentes ebnr. rostmm au- 
tem proboscis dicitnr, quoniam illa pabulum ori admouet et est angni simi- 
liSfUallo mnnitus ebnrao. hos boues lucas dictos ab antiquis Romanis (cf, 
Varro L. L. Vll 39 sq. Plinius VIII 16): boues, qnia nullum animal gran- 
dius uidebant, lucas, quia in Lucania illos primus Pjrrhus in praelio obie- 
cit Romanis. nam hoc gcnus animan-is in rebus bellicis aptum est. in eis 
enim Persae et Indi ligneis turribns collocatis tamquam de rauro iaculis 
dimicant. intellectu antem et memoria ranlta nigent. gregatim incednnt, 
motu qno nalent salutant, murem fugiunt, auersi coeunt, qnando antem 
partnriunt, in aquis nel insulis dimittunt foetus propter dracones, quia 
inimici snnt et ab eis in^licati necantnr. bienhio autem portant fetus 
nec ampUus quam semel gignunt nec plnres sed tantum nmim. niuunt 
antem annos trecentos. apnd solam Africam et Indiam elephanti prins nas- 
cebantnr, nnnc sola eos India gignit.' 29: ^Vnlpes dicta quasi uolipes^ 
est enim uolnbilis pedibns.* cf. Varro L. L. V 101. 38 sqq.: *Mnsio 
appellatns qnod mnribns infestus sit. hunc unlgns catnm a captnra 
Qocat. alii dicunt qnod catat id est nidet; nam tanto acnte nidet, nt 
fnlgore luminis noctis tenebras superet. unde a Graeco nenit catns 
id est ingeniosns dno tov yiqiea^ai. furo a furao dictns, nnde et 
far. tenebrosos enim et occnltos cuniculos effodit et eiicii praedam 
qnam inuenerit. melo, qnod sit rotnndissimo membro, nel-^Pod fauos 



262 SVPPLF.MENTA LIBRI DE ANIMANTIVM NATVRI8 

petat et assidue inella captet. ' 3. 'De minntis animantibns. ' 4. 
*De serpentibus.* 13: ^Dipsas genus aspidis, qnae Latine situla dici- 
tur, qnia qnem momorderit siti perit.* 22: ^Hydros aquatilis serpens 
a quo icti obtnrgescnnt. cuius quidam morbum boam dicunt eo qnod 
fimo bouis remedietnr.* cf. Paulus Festi s. v. boua p. 30. 24: *Chely- 
dros serpens, qui et chersydros dicitnr, quia e{ in aqnis et in ter- 
ris moratur. nam xbqoov dicunt Graeci terram, vStaQ aqnam ex 
Servio georg, III 415. hio per quam labitur terram fnmare facit, qnem 
sic Macer describit: 

seu terga expirant spumantia uirus, , 
seu terrae fumant, qua teter labitur anguis. 

25: ^Natrix serpens aquam neneno inBcions. in quocumque enim fonte 
fuerit, cnm ueneno imraiscet.* 26: Cenchris serpens inflexuo«us qui 
flemper iter rectum efficit. . . . nam si se torserit, dum currit, sta- 
tim crepat.* 27: 'Parias sorpens qui semper iu cauda ambulat et sul- 
cum facere uidetur,* 33: *Salpuga serpeus est quae non uidetur. cae- 
cula dicta propter quod parua sit et non habeat oculos. ccntupeda a mul- 
titudine pedum dicta.* 34 sqq. : *Lacertus reptile genus est uocatus ita 
quod brachia habeat. genera lacertorum plura ut botrax salamandra 
saura stellio. botrax dicta quod ranae habcat faciem; nam Graeci 
ranam ^dx{fa%ov uocant. salamandra uocata, quod contra incendia ua- 
leat, cuius inter omnia uencnata maxima uis eist. cetera enim singu- 
los feriunt; haec plurimos pariter interimit. nam si arbori irrepserit, 
omnia poma inBcit neneno, et eos qui ederint occidit, quin etiam si 
uel in puteum cadat, uis ueneni cius potantes interficit. ista contra 
incendia repugnans ignes sola animalium extinguit. uiuit enim in me- 
diis flammis sine dolore et consumptione, et non solum quia non uritur 
sed extinguit incendium. saura lacertus, qui quando senescit, caecan- 
tnr oculi eius, et intrat in foramen parietis aspicientis contra orientem 
et orto sole intendit et illurainatur. stellio de colore inditum nomen 
habet. est enim tergore pictus lucentibus guttis in modum stellarum. 
de quo Ouidius (met, V 461 )x 

aptumque colori 
nomen habet, uariis stellata corpora guttis.* 

cf. Festus p. 313: *Stelionem genus aiunt lacertae quod stiljet cibo 
potius quam ut putant aVi a stellarnm simUitudine^ quia narium est.' 
39 sqq. : *Omues autem serpentes natura sua frigidae snnt nec per- 
cntinnt, nisi qnando calescunt: nam quando snnt frigidae, nullnm 
tangunt. nnde et uenena earum plus die quam nocte nocent. torpent 
enim noctis algore et merito, quia frigidae sunt noctnrno rore. in se 
enim adducunt uaporem gelidae pestes et naturae frigidae. unde et 
hieme in nodos torpent, aestate soluuntnr. inde est, qnod dum quicum- 
que serpentium ueneno percutitur, primum obstupescit: et postea, ubi 
in illo calcfactum ipsnm uims exarserit, statim hominem extinguit.' 
42: *Omne antem uenonum frigiduiii est et ideo anima quae ignea est 
fngit uenennm frigidum. in naturalibus bonis, quae nobis et irrationa- 
libus animantibus uidemns esse communia, ^uacitate quadam sensus 
serpens excellit.' 44: Nullum autem animal in tanta celeritate lin- 
guam mouet ut serpens, adeo ut triplicem linguam habere uideatur, 
cum una sit.' 45 sqq. : ^Vestigia serpentium talia sunt, ut cnm pedi- 
bns carere uideantur, costis tamen et sqnammarum nisibns repant, quas 
a Bummo gutture usque ad imam alnum parili modo dispositas habent. 
squammis enim quasi ungnibus, costis quasi cmribus innituntur. unde 
si In qualibet corporis parte ab alno usqne ad'caput ictu aliquo colli- 
datur, debilis reddita cursum habere non possit, quia ubicnmqne ictus 
ille inciderit, spinam soluit per qnam costarum pedes et motus corpo- 
ris ageb^Pir. serpentes antem dia mnere dictmtur, adeo ut deposita 



STPPLEMENTA LIBRI D£ ANIMANTIVM NATYRIS 263 

netere tunica senectntem deponere atqne in iaaentam redire perfaibe- 
antar. tanicae serpentam exaaiae nuncupantur, eo quod iis quando 
senescunt sese ezuunt, qnibus exuti in iuuentam redeunt. dicuntur 
autem exuuiae et induuiae, quia exuantur et induuntnr.' 5. *De uermi- 
boB.* 1 : ^Vermis est animal, quod plerumque de oame uel de ligno uel 
de qnacumque re terrena sine uUo concubita gignitur, licet nonnum- 
quam et de ouis nfiscantur ut scorpio. sunt autem uermes aut terrae 
aut aquae aut aeris aut carnium aut frondium aut lignorum aut uesti- 
mentorum. ' 2: *Aranea uermis aeris ab aeris nutrimento cognomi- 
nata, quae exiguo corpore longa fila deducit: et telae semper in- 
tenta numquam desinit laborare, pcrpetuum sustinens in sua arte 
suspendium. ' 3: ^Sanguisuga uermis aquatilis dicta quia sangui- 
nem sugit. potantibus enim insidiatur, cumque illabitur faucibus 
uel ibi uspiam adhaerescit, sanguinem haurit: et cum nimio cru- 
ore maduerit , id euomit quod hausit , ut recentiorem denuo su- 
gat.' 4: *Scorpio . . . animal armatum aculeo, et ex eo graece uo- 
catum, quod cauda figat et arcuato uulnere uenena diffundat. proprinm 
autem est scorpioni, quod manus palraam non feriat.' 5: ^Cantharida 
uermis terrenus, qui humano corpori statim ut fnerit applicatus sui 
adustione uesicas efficit plenas humore.' 0: ^Multipes uermis terrenus 
ex multitudine pedum uocatus, qui contactus in globum complicatur. 
nascitur sub petris ex humore et terra.' 7: *Limax uermis limi dictus, 
quod in limo uel de limo nascatur, unde et sordidus semper et immun* 
dus habetur.' 8: *Bombyx frondium uermis, ex cuius textura bombjr- 
cinum conficitur. appellatur autem hoc nomine ab eo quod euacuetur, 
dum fila generat et aeK solus in eo remaneat.' 9: *Eruca frondium uer- 
mis in oleribus nel pampino inuoluta, ab erodendo dicta, de qua me- 
minit Plautns: Imitatus nequam bcstiam et maleficam inuolutam in 
pampino (eistelt. IIII 6^ 62). implicat se eadem nec aduolat ut locustaf ut 
huc illucque discurrens semipasta dimittat; sed permanet perituris fru- 
gibus et tardo lapsu pigrisque morsibus uniuersa consumit.' 10: Tere- 
donas Graeci uocant lignorum uermes, quod terendo edant. hos nos 
termites dicimus.' 11: *Tinea uestimentomm uermis, dicta quod teneat 
et eo usque insideat, qnoad erodat. inde pertinax dicitur eo quod in eau- 
dem rem identidem urgeat.' 12 sqq. : *Vermes carnium: hemicranius lum- 
bricus ascaridae costi pcdiculi pulices lendes tarmus ricinus nsia cimex. 
hemicranius uermis capitis uocatur. lumbricus uermis intestinoram dic- 
tns quasi Inbricus, qnia labitur uel qnod in lumbis sit. . . . pediculi uer« 
mes cntis a pedibus dicti. unde et pediculosi dicuntur, quibus pedi- 
culi in corpore effemescunt. pulices uero uocati quod ex puluere magis 
nutriantur. . . . tarmus nermis est lardi. ricinus uermis est canis uo- 
catus eo qnod haeret in auribus canum. tivatv enim gracce canis est. 
usia uermis est porci, appellata quia urit. nam ubi momorderit, adeo 
locus ardet, nt statim ibi uesicae fiant. cimex de similitudine cuius- 
dam herbae uocatus, cuins fetorem habet.' 18: Troprie autem uer- 
mis in oarne pntri nascitur tinea in uestimentis emca in olere teredo 
in ligno tarmns in lardo.' 19: ^Vermis non ut s.erpens apertis passi- 
bus uel squammamm nisibus repit, quia non est illi spinae rigor, ut 
colubro, sed in directum corpuscnli sui partes gradatim porrigeudo 
contractas, contrahendo porrectas, motum explicat, sicque agitatus per- 
labitnr.' 6. *De piscibus.* 4: *Piscium uero postea panlatim cogni- 
tis generibus nomina instituta sunt ant ex similitudine terrestrium ani- 
malium, ant ex specie propria siue moribus seu colore uel fignra aut 
sexu.' cf. Ambros. hex. V 2. 5: *Ex similitudine terrestrium ut ra- 
nae leones et uituli et nigri memlae et paui diuerso colore, collo et 
dorso picti et turdi albouarii et cetera quae sibi iuxta species terres- 
trinm animalinm nomina nindicamnt. ex moribus terrestrium, ut ca- 
nes in mari a terrenis canibns nnncnpati, quod mordeant, et lupi, quod 



264 8VPPLEMENTA LIBRI DE ANIMANTIVM NATVRI8 

improba ferocitate alios perseqaantur {ex Ambros, L c.j. a colore nt 
umbrae, quia colore umbrac sunt, ct auratae quia in capite auri colo* 
rem habent: et uarii a uarietate, quos uulgo tructas uocat. a figura 
ut orbis, quia rotundus est totusque in capite constat ut solea quod sit 
instar calciamentorum soleis. a sexu ut musculus quod sit balenae 
musculus: eius enim coitu concipere haec bellua perhibetur. hinc et 
musculi cochlearum, quorum lacte concipiunt ostreae.* 11 : 'Delphines 
certum habent uocabulum, quod uoces hominum sequantur uel quod ad 
symphoniam gregatim conueniant. nihil in mari uelocius istis: nam 
plerumque salientes naues transuolant. quando autem praeludunt in 
fluctibus et undarum se molibus saltu praecipiti ferunt, tempestates 
si^nificare uidentur: hi proprie simones nominantur. cf. fragm, 152*, 
est et delphiniim genus in Nilo dorso serrato, qui crocodilos tenera 
uentrium secantes interimunt.' 22: ^Pagrum, quera Graeci q)dy qov \deo 
nuncupantf quod duros deutes habeat ita ut ostreis in mari sdatur.' ubi 
Grialius adnotat: Gloss, (pdyQOS ix^vg dentAius, 48sqq. : *Conchae et co- 
chleae hac ex causa uocatae, quia deficiente luua cauantur id est euacuan- 
tuf. omnium enim clausorum maris animalium atque concharum incre- 
mento lunae membra turgescunt defectu euacuantur (cf Ambrosius kex. 
IIll 7, 29). luna enim cura in augmento fucrit, auget humorem; cum uero 
in defectum uenerit, humorcs minuuntur: hoc enim phjsici dicunt. con- 
chae autem primae positionis nomen, cochleae uero per diminntionem, 
quasi conchulae. concharum multa genera sunt, inter quas et marga- 
ritiferae, quae celoe dicuntur, in quarum came pretiosus calculus soli- 
dator. de quibus tradunt ii qui de animantium naturis scripse- 
runt, quod noctumo tempore littora appetunt, et ex caelesti rore mar- 
garitum concipiunt, unde et celoe nominantur.^ 58 sq. : *Ex iis (rarUs) 
quaedam aquaticae dicuntur, quaedam palustres, quaedam rubetae ob 
id quia in uepribus uiuunt grandiores cunctaram, aliae calamites uo* 
cantur, quoniam inter arundines fruticesque uiuunt, minimae omnium 
et uiridissimae, mutae et sinc uoce suut. ag^dulae ranae paruae in 
sicco uel agris morantes, unde et nuncupatae. negant quidam canes la- 
trare, quibus in offa rana uiua fuerit data.' 60 sqq. : *8pongia a fingere 
id est nitidare et extergere dicta. Afranius: Accedo ad te, ut tibi cer- 
uicem fingam linteo , id est extergam. Cicero : Effingebatur spongiis 
sanguis, id est extergebatur (cf Servius Aen. VIII 634), animal 
autem esse docetur cruore inhaerente petris. unde et dum abscinditur, 
sang^inem remittit. nam alia sunt uiuentia in aquis et discurrunt ut 
pisces, aliae stant fixae ut ostreae echini spongiae. ex his alias ma- 
res dici, eo quod tenui sunt fistula spissioresque, alias ferainas, quae 
maioribus fistulis sunt ac perpetuis, alias duriores, quos Graeci appel- 
lant XQCcyovg et nos hircosas dicere possumus ob asperitatem sui. mol- 
lissimum genus earum penicilli uocantur, eo quod aptae sint ad oculo- 
rum tumores et ad extergendas lippitudines utiles. candidae spougiae 
cura fiunt; per aestatem enim ad solem sternuntur et sicut cera pu- 
nica candorem bibunt.' 63: 'Animalium omnium in aquis uiuentium 
nomina CXLIIII Plinius ait, diuisa iu generibus belluarum serpentium 
communium terrae et aquae, cancrorttm conchamm locustamm pelo- 
ridura poljporum solearum lacertorum et luUiginum et his similia, ex 
quibus multa quodam naturae intellectu temporum suorum ordinem ag- 
noscunt, quaedam uero in suis locis sine mutatione uagantur.' 64: ^ln 
piscibus autem feminis aliae commixtione masculi concipiunt et pa- 
riunt catulos , aliae ponunt oua sine masculi commixtione suscepta, quae 
idem insequens sui serainis iactu perfundit, et quae hoc raunere fue- 
rint afflata, fiunt generabilia, quae uero perfusa non fuerint, sterilia 
perseuerant aut putrescunt.' 7. *De auibus. ' 19: *Ferant in Hyper- 
boreis partibus praecinentibus citharoedis olores plurimos aduolare apte- 
que admodum concinere. olores autem latinum nomen est: nam graeoo 



SYPPLEMENTA LIBRI DE ANIHANTIYH NATYRIS 266 

ejgni dicuntur. nautae jiero sibi hunc bonam prognosim f acere dicunt, 
sicut ait Aemilius : 

cygnus in auspiciis semper laetissimus ales. 

hunc optant nautae , quia se non mergit in undas.' 
cf. Servius Aen. I 397. 35 : *Monedula quasi monetula, quae cum aurum 
inuenit aufert et occultat. Cicero pro Valerio Flacco (31, 76) : Non plus 
aurum tibi quam monedulae committendum.' 37: 'Luscinia auis inde 
nomen sumpsit, quodcantu suo significare solet diei surgentis exortum 
quasi lucinia. eadem et acredula , de qua Cicero in prognosticis : 

et matutinos exercet acredula cantns.' 
39: ^Bubo a sono uocis compositum nomen habet, auis feralis onusta 
quidem plumis sed graui semper detenta pigritie; in sepulcris die noc- 
tuque uersatur et semper commorans in cauernis; de qua Ouidius: 

foedaque fit uolucris uenturi nuntia luctus 

ignauus bubo, dirum mort^libus omen. 
denique apud angures malum p6rtendere fertur: nam cum in urbe uisa 
fnerit, soUtudinem significari dicunt.' 44: 'Cornix annosa auis apud 
Latinos graeco nomine appellatur, quam aiunt augures hominum curas 
significationibus augere, insidiarum uias monstrare, futura praedicere 
. . . huic inter multa auspicia tribuunt etiam pluuias portendere uo- 
cibus: unde est illud (Verg, georg. I 388): Tum comix plena pluniam 
uocat improba uoce.' 47: *PicU8 a Pico Saturni filio nomen sump- 
sit, eo quod ea in auspiciis utebatnr. nam ferunt hanc anem quiddam 
habere diuinum, illo indicio quod in quacumque arbore nidificauerit, 
clauus uel quidquid aliud fixum fuerit din haerere non possit, quin 
statim excidat, ubi ea insederit. iste est picus Martius ; nam alia est 
pioa.* 51 : ^Auas ab assidnitate natandi aptum nomen accepit. ex quo 
genere quaedam germanae dicuntnr, quod plus ceteris nutriant.' cf. 
Varro L. L. V 78. 60 sq. : *Turtur de uoce uocatur, auis pudica et 
semper in montium ingis et in desertis solitudinibus commorans. tecta 
enim hominum et conucrsationem fngit, et commoratur iu siluis. quae 
etiam hieme deplnmata in truncis arborum concauis habitare perhibe- 
tur. cuius e contrario colnmba hospitia huraana diligit semper domo- 
rum blanda habitatrix. columbae dictae, quod earum«colla ad singu- 
las connersiones colores mutent, aues mansnetae et in hominum multi- 
tudine conuersantes, ac sine felle, quas antiqui uenerias nnncupabant, 
eo quod nidos frequentent et osculo amorem concipiant.* 69: ^Merula 
antiquitus medula uocabatur, eo qnod moduletur. alii merulam uocatam 
aiunt, quia sola uolat, quasi mera uolans. haec cum in omnibus locis 
nigra sit, in Achaia candida est.' cf. Varro L. L. V. 76 Paulus Festi 
s. T. memm p. 84 Quintil. I 6, 38. 75: *Augures autem dicunt et in 
gestu et in motu et in uolatu et in uoce auium signa esse constituta. 
oscines ancs uocant, quae ore cantugue auspicium faciunt, nt coraus 
co'raix picus. alites, quae uolatu ostendere futura uidentur, quae si aduer- 
sae sunt, inebrae dicuntnr, quod inhibeant id est uetent; si prosperae, 
praepetes, et ideo praepetes, quia omnes aues priora petunt uolantes. ter- 
tiam faciunt speciem augurioram in auibus, quam communem uocant, ex 
utroque permixtam , id est cum aues ex ore et uolatu auguria faciunt ; sed 
fidem non habet.* cf. Festus s. v. oscines p. 197 Paulus Festi s. v. inebrae 
p. 109 Festns s. v. praepetes p. 205. 245 Gellius N. A. VI 3 Servius Aen. 
III 246. 8. *De minutis uolatilibus.* 16: 'Bibiones sunt qui in uino nascun- 
tnr, quos unlgo mnstiones a musto appellant, unde et Afranins: Ad me 
cnm spectas fabularique incipis , ex ore in oculos tnos bibiones inuolant.* 



266 PRATVM 



INCERTI PRATORVM LIBRI 



LIBER DE GENERE VESTIVM 

[TtBQl ovofLatCDv %vQi(ov nctl Hiccs ia9ri(Ldtoi}v xctl vnoi7ific(T(ov xal xoSv 

aXXcov olg tig cc(i(pUvvvtcci] 

165 Suetonius in libro de genere uestium dicit tria esse ge* 
nera trabearvm: unum dis sacratum, quod est tantum de 
purpura: aliud regum, quod est purpureum, habet tamen 
album aliquid: tertium augurale de purpura et cocco. 

166 NovfLccg 6 xal IIogAmjX^og de^dgAevog nQBOfiavxag ix tijg^ 
XdQag t(Bv Xsyo(ievc}v IleXaOyciv q>0Q0vvtag xXaiivdag ixov- 

f65 Servius Aen. VII 612: Ipse Quirinali trabea] *aut regali, 
aut qua usus est Romulus intellige; Uoratius: Trabeati iure Quirini. 
Suetonius...cocco. Quirinali ergo regali.' Cinctuque Gabino] Gabi- 
nus cinctus est toga sic in tergum reiecta ut una eius lacinia reuo- 
cata hominem cingat. hoc autem uestimenti genere ueteres Latini 
cum necdum arma haberent praecinctis togis bellabant, unde etiam mi- 
lites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indic- 
turus ideo cum.Gabii Campaniae ciuitas sacris operaretur, belinm su* 
bito euenit. tunc ciues cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt 
et adepti uictoriam. propter quod omen tali habitu semper utebantur 
in bellis. unde hic ortus est mos.' Seryius Aen. VII 188: succinctus 
trabea] *toga est augurum de purpura et cocco.' Servius Aen. VII 190: 
*Nam ancile et trabea communia sunt cum Dlali uel Martiali sacer* 
dotibus.' Servins, Aen. XI 334: ^Romanorum enim imperatorum insigne 
fnit sella curulis et trabea. nam diadema ut aliarum gentium reges 
non habebant.* Isidorus origg. XVIIII 24, 8: ^Trabea ecat togae spe- 
cies ex purpura et cocco, qua operti Romanorum reges initio procede- 
bant. hanc primnm Romulus adinuenisse perhibetur ad discretionem 
regii habitus. trabea autem dicta, quod in maiori gloria hominem 
transbearet hoc est ultra et in posterum ampliori dignitate honoris bea- 
tum faceret.' cf. Schol. Pers. III 28. 

' 166 loannes Malalas p. 33: Novfjkfidg dh 6 xal . . . iad"qtog, 
%ad'(og 6 aocpoitatog TgdyKvlXog ^Pcnfia^cov tatOQinog tavta avvsyQcc^tftato, 
Chronicon paschale I p. 217: Ovtog N^ovfifidg 6 nal . . . iah^ijtogy 

1 Sitonias Daniel || genera esse Regin. 1674 Paris. 7929 Lip- 
siensis\\ 2 est — tamcnom. Parisinus 7959 s, ^ || 3 aliquid album 
mixtum purpure Paris, 7959 \\ 4 cocco Daniel, Reginensis 1495 s. 
XI cocco mixtum vulgo [| 5 Novfidg Suidas , Cedrenus Novfifidg Mala- 
las , Chron, pasch, [| nofiTcrjXiog Chron, pasch. nofiTcrjiavog Malalas 
6 (pOQOvvxag Malalas , Cedrenus (poQOvvrayv Chron. pasch. 



DB GENERE VESTIYH 267 

6ag rafiXicc ^ovasa^ xa^dxsQ ot aico fqs 7<^^ 'l6avQ(ov xdgag^ 
xal tcQg^d^slg zov <y;i;iJftatos, ^Q^tog iv ttj 'Pcifiy ixsvories 
X^a(ivdag q^OQSiOd-at^ tag ^lv fia6iXixag noQfpvqag ixov0ag 
tafiXta XQ^^^^j ^^5 ^^ ^^^ OvyxXrittxdv avtov xal t(5v iv 

ba^tatg xal 6tQatsCatg x^^t^v^^S ix^v^ccg Oii(iavtQov trjg fia- 
Cthx^g q)OQS0tag tafiXia 7C0Q(pvQa, driXovvta dl^tav 'P&iialx^^g 
noXttstag xal vnotay^v, xslsv0ag firidsva avyx^Q^^^^^^ ^^^" 
sXd^stv sig ro naXdttov TCQog avtbv Sixa roiJ 6x^(iatog f^g 
avf^g xXa^vSog' xal ov 6vvsx(oqovv ttva si0sX^stv ol (pv- 

to Xdttovtsg to TCaXdttov^ si fifj i^poQSt xXafivSa ix^v6av (ptXo- 
ttiiiav fia6tXtx^g i^d^ijtog, 

LAENA amictus rotundus duplex, ut ait lulius f Suauis. 167 
Suetonius uero ait: toga duplex^ qua infibulati fiamines 
sacrificaDt. huius uestis intientor Laenas appellatus est. 

xa^caff o aocpcotaTog ZovBtcoviog SxQayyivalog (i. e. TQdynvXXogyPmfiaicav 
tatOQioyQatpog avveyQdtfjato. Georgius Cedrenus I P«^34: Mstd dh 
^Pi^ov xal 'PcifivXov Novfidg fiaaCXsvaag *Pa}(iaioDv xal ds\dfiivog ngsapsv' 
tdg . . . dvsv tov ax^^fJ^UTog tijg tOLavtrjg jr^aif-v^off. cf. p^. 260. Suidas s. v. 
XXafivg: Novfidg o nQoStog {fistd*P(6fivXov inteTcideruntyPoDfiatoov PaatXsvg 
nQsaps^av^laavQoav is^dfisvog xal to axfjfioc tiqg cpOQsaiag avTtov xarafta- 
TOV, i^avtoov Xapmv iwsvos x^fi ;|f>la/Av^os atoXTVV y ivoiaag rjjy paai- 
Xsiav tij avyTiX-ntq} y ov% s^oid-sv ini^slg dXX* saatd^sv ifiPaXdov ti)v 
xrjg noQtpvoag paqpijv, oiats i^ i%atSQOV tovtoov ev dnotsXsad^vai 
adSfia^ xal sv toCg tdiv povXsvtmv vnodrjfiaaiv dnoariftaCvsaO^at to Poy- 
fiainov ndnna. 

1 67 Glossarium Vaticanum (Mai. class. auct. VII p. 566) : * L a e n a ' 
e. q. 8. Servius Aen. IIII 262: 'Lacna genus uestis. est autem proprie 
toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum alii togam du- 
plicem in qua flamines sacrificant infibulati. quidam tradunt bene 
filio Veneris habitum laenae datura , quia hunc sibi amictum genus Ve- 
neris uindicauit. unde Popilii Laenates propter hunc habitum, qui 
se de "Veneris genere ortos uolebant. alii iuuentorem huius ue- 
stis ab hac ipsa ucste Laenatem appellatum tradunt. quidam mulie- 
brem uestem quasi amatori aptam uolnnt. quidam pontificalem ritum 
hoc loco expositum putant. ueteri enim religione pontificum praecipi^- 



l §ov6Ea Mdlalas ^ovcsia Cedrenus ^ovcata Chron, pcLSch, [| xifg 
rcav ^I(SavQ(ov xdQceg Malalas trig ^lGavqiag %(iQag Chron. pasch.y Cedre^ 
nus II 2 TtQmog iv tjj ^Pdftrj insvo^^as Malalas ijtsvoips nQmog iv t]J 
Pcifiy Cedrenus in€v6rj<S€v nQatog iv 'Pdfifi Chron. pasch. \\ 4 aiTOv 
om. Chron. pasch.y Cedrenus || %al rav Malalas %al xmv dXX(av xmv 
Chron. pasch. xa2 Tag xoSv Cedrenus Jj 5 ixovaag om. Chron. pasch, \\ 
6 a^av drjXovvxa Chron, pasch. \\ 7 vnoxayriv dtayayyriv Cedrenus || 8 
crvTOv TtaXuxtov Chron. pasch.j Cedrenus \\ xijg xotavxrjg x^t^^Sog Ce- 
drenus^ quirelicua omittit || 9 xivl Chron. pasch, jj I3infibalati scripsi: 
infiabulati Maius 



268 PRATVM 

168 Suetonius tria genera PILEORVM dixit; quibuB Bacerdotes 

utuntur: apicem tvtvlvm galervm. sed apicem pileum 
Butile circa medium uirga eminente, tutulum pileum lanatum 
metae figuray galerum pileum ex pelle hostiae caesae. 

169* Nov^ag 6 fia^iXBvg iTciXavCBv iv xolg vhoSy^ilMi 'Pcj-5 
IimCg}v tdv naxQixvGiv rvTiovOd^ai ro ^PayfiaVxov xanna^ o naga 
TOig 'EkXriOLv eozl ^d^ o'C dia rdv xoivdv im^slstffd^ai na- 

batur inaugurato flamini uestcm quae laena dicebatur a flaminica 
texi oportere, quam uestcm cum cultro quae seccspita appcllabatur uti 
debere/ Varro L. L. V 133: *Laena quod de lana multa; duarnm 
etiam (immo cnim) togarum instar ut antiquissimum mulierum rici> 
nium sic hoc duplex uirorum. ' — Paulus Festi s. v. p. 117: 'Laena 
uestimenti genus habitu duplicis. quidam appoUatnm exlstimant Tusce, 
quidam Graece, quam xXavCScc dicunt.' Paulus Festi s. v. infibulati 
p. 113: *inflbulati sacrificabant flamines propter usum aeris antiquissi- 
mum aeris flbulis.' — Nonius cap. XIIII * Pe genere uestimentorum.' 
p. 541: *Laena uestimentum militare, quod supra orania ucstimenta 
sumitur. Virg. Aen. IIII: Tyrioque ardebat murice laenae. ' 

168 Servius Aen. II 683: Fundere lumen apex] *Suetoniu8 . . . 
caesae. apex proprie dicitur in summo flaminis pileo uirga lanata, 
hoc estf in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat 
apud Albam Ascanius statuisse.' Isidorus origg, XVIIII 30, 5: *Apex 
est pileum sutlle quo sacerdotes gentiles utebantur, appcUatus ab apiendo 
id est a ligando. nam uirgula quae in pileo erat conectebatur filo, 
quod fiebat ex lana hostiae. galenim pileum ex pelle caesae hostiae 
factum. pileum autem dictum a pelle hostiae unde fiebat.' — Varro 
L. L. VII 44: 'Tutulati dicti ii qui in sacris in capitibus habero so- 
lent ut metara: id tutulus appellatus ab eo quod matres familias cri- 
nes conuolutos ad uerticem capitis quos habent uitta uelatos, diceban- 
tur tutuli; siue ab eo quod id tuendi causa capilli fiebat, siue ab eo 
quod, altissimum in urbe quod est, arx tutissimum uocatur.' Paulus Festi 
p. 18: *Apex qui est sacerdotum insignc dictus est ab eo quod comprehen- 
dere antiqui uinculo apere dicebant.' Festus p. 355: *Tutulum uocari 
aiunt flaminicarum capitis ornamentum, quod fiat uitta purpurea innixa 
crinibus, et extructum in altitudinem. quidam pileum lanatum forma 
metali figuratum, quo flamines ac pontifices utantur, eodem nomine uo- 
cari. Ennius: Libaquc fictores argaeos et tutulatos.' 

160* loannes Antiochcnus exc. Salmas. p. 392 Miiller. frgm. hist. 
graec. p. 555. 33: Nov^ccg 6 BaatXsvg e. q. s. Suidas s. v. rXa- 
livg: Noviiag 6 ngdaTog . . . (cf. adnotationem ad frg. 166) xal iv 
totg Tcov PovXsvtcSv VTcoSijuaaiv dnoai^fiaCvead-aL t6 ^Pcoiiatyibv ^aTtna 
Isidorus origg. XVIIII34, 4: *CaIceis reges utebantur et Caesares. forma 
eorum *. patricios calceos Romulus reperit quattuor corrigiarum assuta- 
que luna. iis soli patricii utebantur. luna autem in eis non sidcris 



1 Suetonius — caesae om, Casselanus \\ Sytonius Fuldensis Da- 
nielis (=Paris. 1750 s. X vel XI ^ secundum G, Thilonem) || 2 tutul 



lum Fuld. I galere Fuld. 1) apice Fuld. 
Fuld. II pilleum Fuld. (j 4 figurae Fuld. 
Fuld. 



pilleum Fuld. 
galere Ftdd. 



3 tutullum 
pilleum est 



8VPPLBMBNTA LIBRI DE GENEIIB VESTIVM 269 

xiQQv i6%ov iniovvfUav, ifpoQovv ovv ot naxQixioi xa ^a- 
jcdyia, 

formam, sed notam centenarii numeri si^nificabat, qnod initio patricii 
senatores centum faerint.' 

SVPPLEMENTA LIBRI DE GENERE VESTIVM 

Isidoras origg. XVIIII *De nauibus aedificiis et nestibus.' 21. *De 
ueste sacerdotali in lege.' 22. *De nominibus uestinm ceterarum.' 1 sqq. : 
'Diuersxtas uestimentorum tegmen tegumen indumentum uestimentum et 
reliqua. tegmen dictum eo quod tegat membra, sicut tegumen tecta quae 
teg^t corpora. indumentum, quod intus ad corpus induitur, quasi in- 
tumentum. uestimentum uero est, quod usqne ad uestigium protenditur, 
qua&i uestigimentum , ut est tunica talaris, sed et haec consuetudo 
sermonis anctorum confundit. discemitur autem uestitus a cultu, quo- 
niam lantior intelligitur cultus. item cultus ab habitu; nam habitus 
ad naturam pertinet, cultus ad homines. pleraeque autem uestium aut 
a tempore quo maxime in usu sunt appellantur ant a locis ubi uel 
primum confectae uel maxime uenditantur, aut a genere coloris aut a 
nomine repertorum.' 6: ^Tunica uestis antiquissima appellata, qnia 
in motn incedentis sonum facit. tonus enim sonus est.* 7 sqq. : *Tala- 
ris tunica dicta eo quod ad talos usque descendat et ad pedes defluat, 
sicut pectoralis, quia apnd antiquos breuis erat, ut tantum pectus ope- 
riret, licet nunc profusior sit. manuleata tunica id est manicata, eo 
quod habeat manicas quam xftQtScotov Graeci uocant. Dalmatica ues- 
tis primum in Dalmatia prouincia Graeciae texta est . . . candida cum 
clauis ex purpura. russata quam Gra^^ci phoeniceam uocant nos coc- 
cineam reperta a Lacedaemoniis ad celandum coloris similitudine san- 
guinem, quotiens quis in acie uulneraretur, ne contemplanti aduersario 
animus augesceret. hac sub consnlibus Romani usi sunt milites, unde 
etiam russati uocabantur. solebat etiam pridie, quam dimicandnm es- 
set, ante principia proponi, quasi admonitio et indicium futurae pug- 
nae. laculata est, quae lacus quadratos quosdam cum pictura habet 
intextos aut additos acu. hyacinthina uestis est aerio colore resplendens. 
molochinia quae maluamm stamine conficitur, quam alii molocinam alii 
maluellam uocant. bombycina est a bombyce uermiculo, qui iong^ssima ex 
se fila generat, quorum textura bombycinum dicitur, conficiturque in insula 
Coo. apocalama. serica a serico dicta, uel qnod eam Seres primi misemnt 
holoserica tota serica: oXov enim totum. tramoserica stamine lineo: 
trama ex serioo. holoporphyra tota ex purpura. byssina candida con- 
fecta ex quodam genere lini grossioris. sunt et qui genus quoddam lini 
byssum esse existiment. fibrina tramam de fibri lana habens. aprina. 
masticina. mena. linea quae ex solo lino fit. linostema uestis est ex 
lana linoque contexta. et dicta linostema, quia in stamine linum, in 
trama lanam habet. recta dicitnr uestis, quam sursum uersum stantes- 
que texunt. segmentata zonis quibusdam et quasi praecisamentis or- 
nata. nam et particulas cuicumque materiae abscissas praesegmina 
nocant. leuidensis quod raro filo sit leuiterque densata. pauitensis 
contraria leuidensi, dicta quod grauiter pressa atque calcata sit. ci- 
trosa quasi concrispa ad similitudinem citri. Naeuius: Pulchramque es 
auro uestemque citrosam. uelensis tunica est, quae aflfertur ex insu- 
lis. exotica nestis est peregrina de foris ueniens. . . . polymita mul- 
ticoloris; polymitus enim textus multoram colomm est. acupicta uestis 
acu textilis nel acu oraata. eadem et Phrygia; huiuB enim artis pe- 
riti Phrygii onmes dicuntnr, siue quia in Phrygia inuenta cst. nnde 



270 SVPPLEMENTA LIBRI DE OENERE VESTIVM 

et artificos qui id faclunt Phrygiones dicuntur. Virg^lius: Phryg-iam 
chlamydem. trilicis a tribu8 liciits quia est simplex et biplex. ralla 
quae uulgo rasilis dicitnr. interpola uestis illa nocatur, quae diun sit 
uetus ad nouam speciem recuratnr. pannucia nuncupata, quod sit di- 
uersis pannis obsita. colobium dictum, quia longum est et sine mani- 
cis. antiqui enim magis hoc utebantur.* 23. ^De uestibus quarundam 
gentium.* 1 sqq. : 'Quibgsdam autem nationibus sua cuique propria 
uestis est, ut Parthis sarabara Gallis lenae Germanis rhenones Hi- 
spanis stringcs Sardis mastrucae. sarabara sunt fluza ac sinu- 
osa uestimenta. . . . Publilius: Vt quid ergo in uentre tuo Parthi sa- 
rabara suspenderunt? apud quosdam autem sarabara quaedam capi- 
tnm tegmina nuncupantur, qualia uidemus in capite magorum picta. 
lenae saga quadra et mollia sunt. de quibus Plautus: Laena cooperta 
est textrina Gallica. rhenones sunt uclamina humerorum et pectoris 
nsque ad umbilicum atque intortis uillis adeo hispidaf ut imbres res- 
puant, quos uulgo reptos nocant eo quod longitudo uillerum quasi rep- 
tat, de quibus Sallustius: Germani intectum rhenonibus corpus teg^nt. 
dicti autem rhcnoncs a Rheno Germaniae flumine, ubi iis frequenter 
utuntur. mastmca uestis Sarda ex pelliculis ferarum, de qua Cicero pro 
Scauro: Quem purpnra regalis non commouit, eum Sardomm mastruca 
mutauit? mastruca autem dicta quasi monstmosa, eo quod qui ea in- 
duuntur quasi in feraram habitum transformentur.* e. q. s. 24. *De 
palliis uiromm.' 1 : *Pallium est, quo ministrantium scapulae contegun- 
tur, ut dnm ministrant expediti discurrant Plautus: Si quid factums es, 
appende in humeris pallium et pergat quantum ualet tuomm pedum 
peraicitas.' 9: *PaIudamentum erat insigne pallium imperatomm cocco 
purpnraque et auro distinctum. de quo' Sallustius: Togam, inquit, pa- 
ludamento mutauit.' 12: *est autem uestis militaris (sc. sagum)y cuius 
nsus gallicis primum ezpeditionibus coepit e praeda hostili. de qna 
est uox illa senatus: 

togis dep6sitis Quirftes ite ad sAga [conuersi fuemnt]. 
13: 'sagum autem nomen gallicum est.' 25. *De palliis feminaram.* 
i : *RegiIIum est praelautum reginaram amiculum . . . peplum matro- 
nale pallium ex purpura signatum, cuius fimbriae aureis staminis sum- 
mitate resplendent.' 3 sq. : *Stola matronale operimentum, quod cooperto 
capite et scapula a dextro latere in laeuum humerum mittitur. stola 
autem Graece uocafur, quod supermittatur. cadera et ricinium latino 
nomine appellatum, eo quod dimidia eius pars retro eiicitur, quod uulgo 
mauortem dicunt. uocatam autem dicunt mauortem quasi martem. sig- 
num enim maritalis dignitatis et potestatis in eo est. caput enim 
mnlieris uir est, inde et super caput mulieris est.' 26. *De stratn et 
reliquis quae in usu habentur.' 5: ^Tapeta dicta qnod pedibus pri- 
mum sternerentur quasi tapedia. psila tapeta ex una parte uillosa 
. . . amphitapa ex utraque parte nillosa tapeta. Lucilius: Psilae at- 
que amphitapae uillis ingentibus molles.' 27. *De lanis.' 28. *De co- 
loribus nestium.' 20. *De instmmentis uestium.' 30. *De ornamentis.' 
1 sqq. : ^Hactenus de neste ; dehinc ad ceterum cultum ueniamus. orna- 
menta dicta, quod eoram oultu ora nultusqne decorentur. primum or- 
namentum corona insigne uictoriae siue regii honoris signum: quae in 
capite regum ponitur, ad significandos circumfusos in orbe populos, 
qnibus accinctus quasi caput sunm (corona) coronatur. haec a Lu- 
oilio corolla ab Homero ctsfpdvji dicta est. huius principium a Li- 
bero quodam gentiles existlmant, quod is in potando mota nino capita 
uincire fasciolis instituerit; 'idcirco olim linei et lanei generis corona 
fuit, sicut erat in sacerdotibus gentilinm. nomen coronae hac ex causa 
nocatum , quod initio circnm aras curreretur , atque ad imaginem cir- 
cuitns uel chori est formata et nominata corona (cf. Paulus Festi p, 
37. 63). imperatores Romani et reges quidam gentium aureis coronis 



SVPPLEMENTA LIBRl Dfi genbre vestivm 271 

utnntar. Persae tiaras gerunt, sed reges rectas satrapac incuruas. re- 
perta autcm tiara a Semiramide Assyriorum regina. quod genus oma- 
menti exinde usque hodie gens ipsa retinet. Athenienses autcm cica- 
das anreas gerebant partim in uertice, nonnuUi in fronte. non enim 
eadem sunt insignia omnium regnorum. gentiliiim uates infula apice 
pileo siue galero ntebantnr. infula est fasciola sacerdotalis capitis alba in 
modum diadematis, a qua uittae ab utraque parte dependent, quae infulam 
ninciunt. unde et uittae dictae sunt quod uinciant. infula autem plerum- 
que tortilis plemmque lata erat de albo et cocco.' 31. 'De omamentis ca- 
pitis feminarum.' 1 sqq.: ^Ornamenta capitis feminarum: diadema nimbus 
capitulum et mitra. diadema est ornamcntum capitis matronarum ex 
anro et gemmis contextnm, qnod in se circnmactis extremitatibus re- 
tro astringitnr, et exindc dictum Graece, qnod praeligetur. nimbns est 
fasciola transnersa ex anro assnta in linteo, quod est in fronte femina- 
ram. Plautus: Quo magis eam aspicio, tam magis nimbata est. . . . 
capitnlum est quod uulgo capitulare dicunt. idem et cappa, uel qnod 
duos apices, nt cappa littera habeat, uel quia capitis omamentum est. 
mitra est pileum Phrygium caput protegens {cf, Servius Aen, IIll 216). 
sed pilenm uirornm est, mitrae antem feminamm. redimicula autem 
Bunt qnibug mitra alligatur. pileum autem ut praediximns a pelle erat. 
nam mitra ex lana est. ricula est mitra uirginalis capitis.' e. q. 8. 

32. *De annlis.' 1 sqq.: *Primu8 Prometheus fertur circulum ferreum 
incluso lapide digito circumdedisse. qua consnetudine homines usi 
annlos habere coeperunt. anuli autem per diminutionem dicti a circu- 
lis et anis, qni sunt circa brachia et circum crura. unde et sigua 
eorum per diminutionem sigilla. . . . anulos primum homines gestare 
coepernnt quarto a pollicc digito, qnod eo uena quaedam usque ad cor 
pertingat, qnam notandam ornandamque aliquo insigni neteres pntaue* 
mnt. apud Romanos annli de pnblico dabantur et non sine discri- 
miue. nam dignitate praecipniH uiris gemmati dabantur, cetcris solidi. 
anulum aureum neque semus neque Ubertinus gestabat in publico: 
sed anulo aureo liberi utebantur libertini argentco serni ferreo, licet 
et mnlti honestissimi anulo ferreo utebantur. apud ueteres ultra unum 
annlum uti infamo habitum uiro. Gracchus in Maenium: Conside- 
rate Qnirites sinistram eius, en cuius auctoritatem sequimini, qui prop- 
ter mulierum cupiditatem ut mulier est ornatus. Crassus, qni apud Par- 
thos periit, in senectute duos habuit anulos causam praeferens, quod 
pecnnia ei immenss creuisset. multi etiam Romanorum pro grauitate 
anulum gestare in digito abstinuemnt. feminae non usae anulis, nisi 
quo8 uirgini spousus miserat, neque amplius quam binos anulos aureos in 

-digitis habere solebant. . . . inter genera anulomm snnt ungulns samothra- 
cius thynnins. ungnlus est gemmatns uocatnsque hoc nomine , quia sicut 
nngula carai, ita gemma anuli auro accingitur. samothracius aureus est 
qnidem, sed capitulo ferreo , a locoita uocatus. thynnius puras est, pri- 
mum f n Bitbynia fabricatns , qnam olim Thynnam uocabant. f Flaccus : 

lucentes mea uita nec smaragdos, 

berillos mihi Flacce nec nitentes, 

nec percandida margarita quaero, 

nec qnos thynnica lima perpoliuit 

anellos, neque iaspios lapillos.' 

33. 'De cingulis.' 3: *Zona graecnm est, qnam ilU ^covagiov nos cin- 
gulum nuncnpamus. strophinm est cingnlum aurcum cum gemmis, de 
quo aitCinna: Strophio lactanteis cincta papillas.* 4: *Limus est cinc- 
tU8, qnem publici habebant serni.' 34. *De calciamentis.* 



272 PRATVM 



LIBER DE VrniS CORPORALIBVS 

170 ARVINA pingue durum, quod est inter cutem et uiscus. 
alii aruinae nomine laridum dicunt. 

171 HIRQVI oculorura anguli. 

172 VLNA Becundum alios utriusque roanus extensio est se- 
cundum alios cubitus: quod magis uerum est, quia Graeces 
fokivri dicitur cubitus, unde et kBvxdksvog^HQti. 

170 ServiuB Aen. VII 627: ^Seoundam Suetoniam in libro de ui- 
tiis corporalibus aruina est pingue durum* e. q. 8. Isidorus origff. 
XI 1 (Me liomine et partibus eius'), 81 : 'Aruina est pinguedo cuti ad- 
haerens.' — Paulus Festi p. 20: *Arbilla aruina, id est pinguedo cor- 
poris.' Placidus gloss. p. 428 Mai. : ^arbilla pinguedo.* Gloss. Labb. 
p. 201: *aruina lCnog avsv aaQ%6gf o^vyyiov.^ p. 200: ^arbina o^vy- 
ytov. — Hesychius: ceQPivvrj' ^Qiccg, £fKsXoi. 

171 Scrvius eclog. III 8: Transuersa tuentibus hircis] *hirco8 
1. e. capros libidinosa constat esse animalia. iinde Horatius: Libidi- 
nosus immolabitur caper et agna tempestatibus. quod etiam Plinius 
Secundus dicit: Hirci si casu aliquo coeuntes uident, adeo indignan- 
tur, ut in eos paene impetum faciant. hinc est: Transuersa tuentibus 
hircis i. e. uestram turpitudinem indignantibus. alii hoc improbant 
et legunt hirquis. hirqui autem sunt oculorum anguli secundum 
Snetonium Tranqiiillum in uitiis corporalibus , ut sit sensus: Nouimus 
qui te corruperit hirquis transuersa tuentibus; et est hypallage pro: 
oculis in hirquos retortis, quam rem solet libido perficere. unde- Iuue< 
nalis: Oculosque in fine trementis. Persius: Patranti fractus ocello.' 
Isidorus origg. XII 1, 14: ^Hircus lasciuum animal et petulcum et fer- 
uens semper ad coitum: cuius oculi ad libldlnem in transuersum aspi- 
ciunt, uilde et nomen traxit. nam hirci sunt oculorum anguli 
secundum Suetonium. cuius natura adeo calidissima est, ut adaman- 
tem lapidem, quem nec ignis nec ferri ualet domare materia, solus 
huius cruor dissoluat. maiorcs hirei Cinjphii dicuntur a fluuio Cinyphe 
in Libya, ubi grandes nascuntur.' 

172 Servius georg. III 355: Septem assurgit in ulnas] ^crescit in 
septem ulnas. ulna autem ut diximus secundum alios' e. q. 8. 
Servius eclog. III 105: Tris pateat coeli spatium non amplius ulnas] 
*ulna proprie est spatium, in quantnm utraque extenditur manus. dicta 
ulna ano t(5v (oXsv<5v i. e. a brachiis, unde et XsvtuoIsvos ^Hqti dici- 
tur. licet Suetonius ulnam (unum Daniet) eubitum uelit esse tan- 
tummodo.' Isidorus origg. XI 1, 64: ^Vlna secundum quosdam utrius- 
que manus extensio est, secundum alios cubitus, quod magis uerum est, 
quia Graece AXsvoq cubitus dicitur.' 



cera 



l uiscus Lips. II 3 anguli oculorum Begin. 1495 || 6 ioXivn] oXhoc 
Paris, 7959 olenos Vat. 3317 s, XI \ et scripsi: est libri || XsmtoXsvog, 
h. p. h. Paris. 7959 atykaacNoc hph. Vat. 3317 



DE VITII8 CORPORALIBVS 273 

Inter natium ♦ Graeci [sqov 6(ftovVy Suetonius Tranquil- 173 
lu8 8P1NAM SACRAM appellat. 

IleQl dvO^r^iKov Xeiewv rjtoi pXaaq^THLLcS^v 

xal ^od^ev txaatrj 
IlaQa totg TtaXatotg ^i^toQiSi aQxoXinaQog 6 Xi7taQ(ovil^ 
tva oQX^g '^'f^XV ^ ^ ^^ ^P^ aQx^tv XiTcatvo^EVog, 6 xal aQ- 
XoyXvntdSrig^ ijyovv oiOneQel yXvcpcov tag aQxdg, oti 8% 
aQxog xal XQVfpiov ti odnatog fisQog ixXi^d^tj naQa totg vote^ 
Qov^ SijXov ix tSv yQa^dvtaov^ aq>* ov xai tig x^^XiaQXog 
ovx ayXatpvQog ioxdtpdi], 

10 Tfov tig naXaiciv i^eto naQadeiyiiata pXa0q)rj^iSv rciJvlTS* 

dno aQid^iiov^ olov tQioel^dXrig ondvv iid^rjg xal tQinidov 
6 noXkdxig neSri^elg xaxovQyog SovXog , og xal niScjv niSa" 
vog iv dnXotrjtL Xiyetai , xal Otiyov ettovv 6tcy^atiag, g>i^ 

173 Fronto adamkos I 17ed.Rom. p. 288: *Graniteroculos dolui « « 
nullus dolor « » aut interis # « «aut internAti oriebantur inter...ap- 
pellat. ego me neque graecum neque latinum uocabulum uUius membri 
nosse mallem, dum istius doloris expers uitam degerem » « » .^ Isidorus 
origg. XI 1,95 sq.: *8pina est iunctura dorsi, dicta eo quod habeat radiolos 
acutos, cuius iuncturae spondilia appellantur, propter partem cerebri, quae 
fertur pei cos longo tractu ad ceteras corporis partes. sacra spina est 
ima perpetuae spinae, quam Graeci ^£^01^ dtfrovv uocant, quoniam pri- 
mum infante concepto nascitnr. ideoque ex hostia id primum a gentili- 
bus diis suis dabatur, unde et sacra spina dicitur.* Hieronymus in Ec- 
clesiast. 12 tom. III p. 490 Vall.: *Florem amygdali, quem nos pro ca- 
nis posuimus, quidam sacram spinam interpretantur, quod decrescenti- 
bus natinm camibus spina succrescat et floreat.' — GIoss. Labb. : *Spina 
axocvd^a %al tsgov oatovVy tj $oi%iq. tQifioXog axav-S-a.' 

1 7 4 Etymologienm Magnum s. v. : 'AnxoKnaQoq , 6 XmaQiov tva 
^QXVS '^^XV V ^* ''^^ d^XHv Xinaivofisvog. ovtod TgayKvXXatv (immo 




aQXoXCnagog 6 XinaomVy q>a<riv, tva c. q. s. Eustathius ad Odyss. 
II 4: *I(Sxiov 8\ oti %ata tiva oiioiotrita t<ov in tQV(png Xinagmv nodtov 
Xiyovtai nagd totg naXaiotg dq%oXtnaQOi, ov fiovov oi Xmagovvtsg Zva 
dg^aHfiv, dXXa italot Xmcuvcfifvoi i% tov dgxHv. EtymologicumMag^nm: 
yi^Xoyil wrTa'^?j5 , 6 (OcnBQsl yXvntav tdg dgxdg. — Papias s. v.: *Po- 
dex «ecretior pars corporis.* — Hesychius s. v. : dgxoXmagoi' ot Xma- 
govvtsg Tva aQ^toaiv ri 1% tov dgxHv Xmaivofisvoi. 

175* Eustathius ad Iliad. VIII 488: 'lathv dl (og insl td tgCa 
xal noXXd slaiv, st %al firj dvtiatgirpsi 6 Xoyog, 9id tovto to tgtXtatov 
%aXcag xal noXvXiatov Xiystat, <og iv 'Odvaast^ Tisttat. ovtto dh nal 

1 inter natium* scripsi: inter n atiuum ^fott/s || ieron oston Maitis 
Seetonius cod, 

8VETONI RKL. 18 



274 PRATVM 

Q€i di xal aTto XQV^^^S '^ov xo^ixov to- xalififioXog xqC- 
TtQatog xal Tcokkdxcg aTtrj^TCokrjiiivog. UofpoxXrjg di XQiSoV" 
kov xov ix jtQoyovcav Sovkov i(pri^ ^AvaxQiciv 8a xQLCxexo- 
Qtj^vov roi/ nokkaxtg ixOBaaQ<x)(iivov, '^QXikoxog di xQiooi" 
tvQTiv Ttokiv itpri rrjv GaOov , 'iTtTtciva^ dl xov xQia vjtsQava- 3 
fiag aQi^iiov inxaSovkov itpt] xtvd. 

176 VERBORVM DIFFERENTIAE 

« « % 

IRAM et iracvndiam] ira ex causa nascitur, iracundia 
perpetuum uitium mentis [et peccatorisj est. 

ivvENTAM IVVENTVTEM et ivventatem] iuuentus est mul- 10 

trjv TQiyXmxtvcc tov TIoGBLdtovos zQ^aivcev noXvyXooxivd riq liysi noiri- 
trjs' ^cci toiadd^lLog Sl t(p avt^ Xoyo) 6 natd noXv dd^Xiog' %ai tgic- 
^dtiaQsg ds davaoi ot XCav fiaytdQioL. toiavta 6h xal dn^Q t^v tig 
naXaimv id^sto naQaisCyfiata fiXaa (prjfiKov c. q. s. cf. Easta- 
thiu3 Od. V 306. 

176 Diffcrentiae sermonum, odidit primus D'Orville e cod. Mon- 
tepessulano H. 30. b (— .W) in Miscell. observ. crit. nov. tom. VIlll 
Amstelaed. 1749. p. 977 — 998, deinde Rothius in editione Suetoni Teub- 
neriana 1858 e descriptione codicis a Diibncro in liitscheli usum facta. 
eadem et mihi praesto erat. initio earum haec leguntur: *Incipivnt 
differentiae sermonum Remi Palemonis ex libro Suetonii.' secuntur 
differentiae primum alphabctico ordine non digestae, quas cur omise- 
rim, iu Quaestionibus exposui. difl'erentiae autem ad iitteras disposi- 
tae initio mutilatae a littera I incipiunt: Iram et \iracundium ... ab 
specie. * In ea quae sequitur adnotatione his notis usus sum: G = 
excerpta differentiarum e codice Bongarsiano ed, Dionysius Gotho- 
fredus auct. lat. ling. Genevae 1022 in fine p. 79 sqq. Arcvalus in Isi- 
doro tom. VII p. 420 sqq. appendice 23. paginas Gothofredi, numeros 
Areuali citavi. H = libellus dc differentiis vocum. ed. Hand. lenae 
1848 (progr.) ex eodem illo codice Montepessulano. I = Isidori diffe- 
rentiarum lib. I. R =^ differentiae Suetonianis antepositae. F = Fron- 
tonis qui fertur liber de differentiis uocabulorum. 

Iram et iracundiam] H. p. 16: 'Inter iram et iracundiam hoc iH- 
terest, quod ira ex causa nascitur, iracundia perpetuum uitium est.' G 
p. 91 n. 25: *Inter iram et iracundiam hoc interest, quod ira ad tem- 
pus, iracundia continetur in corde.' I 301 : 'Inter iram et iracundiam. 
ira praescns est et ex causa nascitur; iracundia autem uitium natu- 
rale et perpetuum est. item iratus pro tempore concitatur, iracundus 
autem frequenter irascitur, et ad leuem sermonis auram quasi a uento 
folium commouetur.' Donatus hcauton tim. IIII 0: *ira de causa est, 
iracundia de uitio multum Irascentis. * — F p. 358: *Iratum et ira- 
cundum. iratus ex offensa est, iracundus natura.* — Cf. Cicero Tuscul. 
IIII 12, quem Nonius p. 444 exscripsit; Suetonius Claud. 38. 

luuentam iunentutem et iuuentatem] G p. 93 n, 49: 'iuuentus dici- 
tur multitudo iuuenum, iunenta unius actas uel etiam dea iuuentutis.* 

1 Tov xcaiJLixov] Meinek, III p. 201. 626 \ 2 Hog^oxX^qg^ Oed. T. 
1063 II 3 "Ava^Qiiov] 5 Bergk. \\ 4 Agxi^og'] 12S Bergk. ) 5 'inn^- 
va^] 75 Bergk, || 9 et peccatoris seclusi et pectoris Rothius 



VERBORVM DIPPERENTIAE 275 

titudo iuuenuni; luuenta dea iuuenibus praesidens, iuuentas 
ipsa aetas. 

IMMOLARE et mactare] iminolari dicitur hostia, cum 
mola salsa in eaput adiecta est; mactatum autem quasi 
smagis auctum , id est ampliatum. 

ITER et itiner] iter quo quid agitur, itiner uia dicitur. 

INITIVM et PRINCIPIVM hoc difFert: principium totius ope- 
ris cuiuscumque (unum est), quasi primum operis caput; ini- 
tiar% frequentius intellegimus , et toties accipimus quoties 

11 p. 17: Muuentns multitudo iuuenum, iuuentas aetas: iuuentutem a 
iunentatus.* Servius Aen. I 590: ^luuentus est multitudo iuuenum ut: 
Rebus spectata iuucntus. luuentas dea ipsa, sieut Libertas. TuUius: 
luuentate pocula ministrante. iuuenta uero aetas, unde: Et membra 
decora. iuuentae. sed haec a poetis confunduntur plerumquc.' Idem 
Aen. II [I 32: ^luuenta dea illius aetatis est, iuuentas aetas ipsa iuue- 
nilis, iuuentus iuuenum multitudo.* I 310: luuentus est iuucnum raulti- 
tudo, iuuenta autem hominum est aetas, iuuentus uero decus iuuentutis. 
sed auctores in plerisque locis aliter posuerunt.' Caper de verbis dubiis 
p. 2249 P: 'luucntus multitudo, iuuenta dea, at iuuentas actas.* Agroe- 
tius p. 2274 P: ^luuentus multi iuuenes dicuntur, iuuentas unius homi- 
nis est aetas, iuuenta dea ipsa ut Gracci dicunt aut poetae, lunonis 
filia, nxor Hercuris, a qua lunium mensem appcllatum in libris fasto- 
mm legimus. * AppendiH ad Probi artem minorem p. 417 n. 53: *In- 
ter iuuentatem et inuentutem hoc interest, quod iuucntatem deam iuuen- 
tae significet, iuucntam autem aetatem designet, iuuentutem uero mul- 
titudinem iuuennm esse demonstret.* — Nonius p. 433: *luuentus et 
iuuenta et inuenilitas differunt hoc: iuuentus iuuenes, iuuenta aetas 
ipsa, iuucnilita9 quod ormen uel phathos uocant Greci. Virg. georg. 
lib. III: Et patiens operis paruoqne adsueta iuuentus. Sallustius in 
Catilinae bello: Ibique iuuentutem suam exercuit. idem in Catilina: 
Bcio fnisse nonnullos, qni ita existumarent, iuuentntem quae domum 
Catilinae frequentabant. Virg. georg. lib. III: Interea, superat gregi- 
bns cum laeta iuuentus, Solue mares. Varro Titone (i. e. Tithono) wf pl 
yijpcoff: Quam dereliquit muUicupida iuuenilitas.' 

Immolare et mactare] G p. 101 n. 181 : *Immolare dicitur, cum mola 
(moles salsa Goihofr.) in caput iniecta (adiecta Ooihofr.) est, mactatum 
hoc factum, quasi magis auctum.' Servius Aen. I1II57: Mactant] *uer- 
bum sacrorum, xar' Bvqyrjwiafiov dictum , quasi magis auctum , unde et 
magmentum dicebant, qitasi raaius augmentum. olim cnim hostiae im- 
molatae dicebantur mola salsa tactae: cum ucro ictae et aliqnid ex 
illis in aram datum mactatae dicebantur per laudationem , per boni omi- 
nis significationem , ut adolere. nam mactare cst proprie magis augcre.' 

Iter et itinerj G p. 101 n. 185: *Iter quo imus, itiner a uia dici- 
tur.* — Caper de verbis diibiis p. 2249 P: *Itiner in ratione, iter in 
consuetudine.* 

Initium et principium] G p. 106 n. 251 : *Principium totius operis 
cuiuscumque unum est quasi primum operis caput; initium, quod fre- 
quentins intellegimus et toties accipimus, quoties aut persona mutatur, 

1 (lea Bothius: de ea i>f [1 4 falsa ^|| 6 iter et itiner Rothius: 

i (e) 

inter et itener. M || quo qnid Bothius: qnod qni -^ || 8 nnum est ad- 
didit Rothius \\ 9 toties M 

18* 



276 PRATVM 

persona aut res mutatar^ quasi initus in alteram rem. et 
principium serael, initium saepius : principium ut *arma 
uirumque cano^, initium *musa mihi causas memora'. in- 
ueniuntur tamen principia, quae natura sui carent et speciem 
initii habent, ut ^at regina graui iam dudum saucia cura'5 
et *sic fatur lacrimans classique immittit habenap/ 

INVIVM DEVIVM avivmpervivm] inuium sine uia, auium fle- 
xuosum, deuium desertus locus, peruium per quod commeatur. 

INNOCENS iNNOXiv^J innocens est nemini nocens, j^o- 
xius culpa cuiuslibet criminis uaeuus. lo 

INDVCIAS FOEDVS et PACEM hoc interest, quod induciae 
numero dieruni finiuntur, quod et sequestram pacem appel- 
lant ut 'pace sequestra Bis senos pepigere dies'; foedus in 
perpetuum auf in annorum certuni numerum feritur; pax 
cum eo populo conponitur, qui imbecillior est altero prae- i6 
valente, qui existimet tutius esse sibi descendere in condi- 
tiones pacis quam dubiam belli fortunam experiri. 

quasi intus in alteram rem: et principium semel, initium eaepius. prin- 
cipium: Arma uirumque cano. initium: Musa iftihi causas memora. in- 
ueniuntur tamen principiaf quae natura sui carent et specie initia ha- 
bent ut: At regina graui iamdudnm saucia cura. et: i:>ic fatur lacry- 
mans, classique immittit habenas.' 6 p. 93 n. 58: ^Principiiim totius 
corporis est, initium quasi primum.' H p. I: ^Principium totius cor- 
poris , initium rei.* Appendix ad Probi artem minorem p. . 450 sq. 
n. 105: ^lnter principium et initium hoc interest, quod principium pri- 
mam partem carniinis significat, initium uero uniuscuiusque rei inci- 
dentis coeptum esse demonstrat.' I 289: ^lnitium est rerum, a quo 
quid incipit, ut fundamenta domus, carina nauis; principium autem uer- 
borum exordiura est.' I 475: 'Principium prima pars, initium unius- 
cuiusqne rei incipientis coeptum.' 

Inuium deuium auium peruinmj G p. 104 n. 221 : *Inuium est sine uia, 
secretum; deuium desertus locus; auium extra niam; peruium per quod 
commeatur.' 

Innocens innoxius] G p. 80 n. 9: *Innocens sanctitate morum in- 
telligitur, innocuus qui non habet nocendi uoluntatem.' R p.*314: ('In- 
nocentem et innocnum. innocens sanctitate morum) intellegitur, inno- 
cnus qui non habet uim nocendi.' I 293: *Innocuu8 est cui non nocetur, 

2 ut ilf II arma] Verg. Aen, / i || 3 uiroque M^ || musa] Verg, 
Aen, /^ II inuenitur iV || 4initiaque M [| naturam M || ^fortasse tamen 
principia et speciem initii' Rothius: tamen initia et speciem princi- 
pii ^f ll 5 a.t] Verg, Aen. IIII 1 \\ 6 sic] Verg. Aen. VI 1 \ fatus M \\ 
immitet abaeneas iV || 11 inducias Rothius: inducia M\ inducie M 
12 numero Rolhius: nomine nomero M [j 13 pacera M (| pace] cf. 
Verg, Aen. XI 135 [| sequestrabis M || pepigere Rothius: pepigesseni 
M\[ 14 ut in iJf II feritur scripsi: fertur M [| 15 imbecillior est Rothius: 
imbecilliorem iif H 16 esset M 



VBRBORVM DtPPERENTIAE 277 

LANIAT LANCINAT LACERAT hoc (liffert, qnod laniat la- 
nius, cum membratim discerpit; lacerat qui partibus suis 
membra destituit; lancinat qui inutiliter membra discerpit. 

LV8TRA PRODVCTE et LVSTRA CORREPTE hoC interest, 

squod lustra certa tempora sunt, lustra latibula ferarum uel 
turpium hominum receptacula. 

LEGATVM et ORATOREM] legatus legitur ad officium a 
ciuitate; orator ad orandum missus, uti oris ratione expo- 
nat id quod petit. 

10 LIBEROS et FiLios] filii masculino genere ponuntur, li- 
beri in utroque sexu; et quod filii in numero singulari uo- 
cari possunt, liberi non possunt — nemo enim dicit qui ha- 
betunum filium: ^unum liberum habeo' — item quod filii omnis 

innoxius qui non nouit nocere.' — Servius Aen. X 302: 'Innocuus est 
cui non nocetur, innoxius qui non nouit nocere; sed hoc poetae ple- 
rumque confundunt.' Nonius p. 444: 'Innocens et innocuum hoc distat, 
quod sit innocens non nocens, innocuum inlaesnm. Virgilius lib. X: £i 
sedere carinae Omnes innocuae.' 

Laniat lancinat lacerat] G p. 94 n. 76: ^Laniat, qui merabratim dis- 
tendit, lacerat qui partibus suis merabra destituit, lancinat qui inutili- 
ter membra decerpit.* H p. 20: 'Laniat cum membratira discerpit, la- 
cerat qui partibus membra destituit, lanciat, qui mutilat membra dis- 
cerpit.* R p. 313: ^lnter laniat lacerat lancinat et scindit] lacerat 
membra, unde etiam lacemae uestes, qnod sunt extrema sui parte laoe- 
ratae; laniat qui membra in proprias diuidit partes, inde lanius dicitur, 
etiam laniat capillos. quidam putauerunt, lanciat uestem quasi lani- 
ciat quod ab laniciis dicatnr; alii laniciat quoad lannginem, quod ex 
lana sit confectum.' — Paulus Festi p. 117: 'Lacerare diuidere com- 
minuere est; ex quo dictus est lanius, qui discindendo lacerat pecora; la- 
cinia quod pars uestimenti est; lacema quod minus capitio sit; lacer quod 
auribus curtatis est et lacerum, quodcunque est in corpore imminutum.' 

Lustra producte et lustra correptel G p. 79 n. 4: *Lustra sunt certa 
tempora, lustra latibula ferarum uel turpium hominum receptacula.' 
eadem Hp. 8, nisi quod pro 'turpium' perperam *turpia' praebet. — Pau- 
lus Festi p. 120: ^Lustra significant lacunas lutosas, quae sunt in sil- 
uis aprorum cubilia. a qua similitudine hi, qui in locis abditis et 
sordidis uentri et-desidiae operam dant, dicuntur in lustris uitam agere. 
et quum eiusdem uocabuU prima syllaba producitur, significat nunc 
tempus quinquennale nunc populi lustrationem.^ 

Legatum et oratorem] G p. 93 n. 45: 'Legatus electus est ad offi- 
cium a ciuitate et est sacrosanctus ; orator ad orandum missus, ut oris 
ratione exponat quod petit.' H p. 16: ^Legatus electus est ad officium 
a ciuitate id est senatu; orator ad orandum missus, ut oris rationem 
in quo petit agnoscatur.' 

Liberos et filios] G p. 101 n. 188: ^Filii mascnlino genere ponuntur, 

2 membra decerpitilf || 4 producte M \\ correptae M\\S oratur M 
II ioris ratione Af || 9 id Handius L supra c. : in id iJf | 11 in nume- 
rum singularem Rothius || uocari scripsi: reaocari M || 13 fili M \\ 
oms conditiones M 



278 PRATVM 

conditionis intelleguntur, tam serui quam ingenui, liberi 
autem non dicuntur nisi qui ab ingenuis nascuntur. 

LEGES et IVRA hoc diflFert, quod iura reperta sunt ab 
honesta consuetudine — unde etiam ius et iustitia pari ra- 
tione dicuntur ab unius cuiusque iure — leges, quod electae* 
sint uei sententias artius ligent seu alligent. 

LEGiONEM et dilectvm] legio dicftur uirorum electio for- 
tium uel certus militum numerus, id est v. dc; dilectos 
maxime diligimus, ut filios parentes [cognatos uel] fratres. 

LVDIBRIVM et LVDiCRVM] ludibrium in alterius iniuriam;io 
ludicrum quo ipsi delectamur sine cuiusquam contumelia. 

Mi et MiHi hoc differt: mi pronomen est uocatiui casus 
et uenit a nominatiuo mcus ; mihi compositum pronomen da- 
tiui casus; et mi aliquando ponitur pro aduerbio adfatiuo ut 
^uale mi frater carissime mihi.' *^ 

liberi iii utroque sexu, et quod filii in utroque sexu uocari possunt; 
nerao enim dicit, qui habet filium: Vnura liberum habeo. item quod 
filii promiscne omnis conditionis intelliguntur, tam ingenui quam serui; 
liberi non dicuntur nisj ingenui.' 

Leges et iura] O p. 104 n. 223: *Iura reperta sunt ab honesta 
consuetudine , leges ex iis quae inter nos probanda facimus; et iura 
ab uniuscuiusque iustitia dicitur, leges quod legantur.* I 338: *Iu8 di- 
citur lex scribitur. unde et Virpfilius: lura dabat legesque uiris. item 
leges humanae, iura diuina sunt. ideoque et iuramentum dicitnr id est 
sacramentnm in deo. hinc et Virgilius: Fas mihi Graiorura sacrata 
resoluere iura.* — Servius Aen. I 507: lura dabat legesque] 'ius gene- 
rale est, sed lex iuris est species. non est ergo iteratio: ius non ad 
scripta etiam pertinet: leges ad ius scriptum.' 

Legionem et dilectum] G p. 104 n, 230: *Legio dicitur ab eo quod 
legantur uiri fortes et utiles militiae; dilecta quae maxime diligiraus 
ut filii uel cognatio patris.' 

Ludibnura et ludicrum] G p. 105 n. 237 : *Ludibrium in alterius 
iniuria : ludicrum autem, quod ipso delectamur sine cuiusquam iniuria.* 

Mi et mihi] G p. 01 n. 23: *Mi pronomen est simplex, mihi com- 
positum; uel mi uox adfectus et casura uocatiuum semper desiderat.' 
H p. 15: *Mi pronomen simplex est, mihi compositum.' R p. 311 : *utrum- 
que pronomen est, sed alterum inuocantis alterura poscentis; diciraus 
enim o mi pater, cum inuocarans, et dicimus da mihi cura poscimus.* 
Flavius Caper de orthographia p. 2242: 'Mihi datinus est mi uocatiuus.* 
eadem 1 370. Charisius p. 111: 'Mi et raihi pronomina sunt; sed raihi 



3 iura Rothius: iuraque i^f || 4 iusticia ^f || 6 ligent Roihius: le- 
gent M \\7 olim fuisse puto: Delectum, legionem et dilectum] de- 
lectus dicitur uirorum electio fortium, legio certus militum nume- 
rus, id est VI. DC; dilectos maxime diligimus, ut filios parentes 
fratres. I| 8id est Rothius: idct^ || VI. DC coni. Rothius || 9 maxime 
M I filio M I! cognato M \\ cognatos uel seclusi || 10 ludricum -^ || 11 



ludricum M 1| quo Rothius: quod M [] contumeliam M 



VfiRBOKVM DIFFERENTIAB 279 

M18ERATVS et MiSBRivs] quod tiiiBerari calaniitatis et 

fortunae alterius ** ut ' mc liceat casum miBbruri inBontis 

amici* et 'extinc^ miseratus •** agrestis'; miBereri autera 

t opua Bi ipsius hominiB est, ut 'Turne, in te suprema salus, 

smieerera taorum!' 

HETVH TIHOREH et PAVOREU] metuB futura prospicit; 



280 PRATVM 

MONSTRARB et DEiiONSTRARE] monstramus semel; demon- 
stramus saepius. 

MATRONAM et MATREM FAMILIAS] ma^ona filios ampliat; 
mater farailias quae patri familiae nupsit. 

Monstrare et demonstrare] Q p. 89 n. 14: ^Monstramus semel de~ 
monstramus saepius.' eadem H p. 13. 

Matronam et matrem familias] Paulus Festi p. 125: 'Materfami- 
lias non ante dicebatur quam uir eius paterfamilias dictus esset; nec 
possunt hoc nomine plures in una familia praeter unam appellari. sed 
nec uidua hoc nomine nec quae sine filiis est appellari potest.' Gel- 
lius XVIII 6: *Aeliu8 Melissus in nostra memoria fuit Romae summi 
quidem loci inter grammaticos id temporis, sed maiore in literis erat 
iactantia et ao(piezeC<f quam opera. is praeter alia quae scripsit com- 
plura lihrum composuit, ut tum uidebatur cum est editus doctrinae in- 
clutae. ei libro titulus est ingentis cuiusdam inlecebrae ad legendum; 
scriptus quippe est: De loquendi proprietate. quis adeo existimet loqui 
se recte atque proprie posse, uisi illas Melissi proprictates perdidice- 
rit? ex eo libro uerba haec sunt: Matrona est, quae semel peperit, 
quae saepius, mater familias; sicuti sus quae semel peperit porcetra, 
quae sadpius scrofa. utrum autem hoc de matrona ac de matrefami- 
lias Melissus excogitauerit ipse et coniectauerit, an scriptum ab alio 
quo legerit, ariolis profecto est opus. nam de porcetra habet sane 
auctorem Pomponinm in Atellania quae hoc eodem uocabulo inscripta 
est; sed matronam non esse appellatam nisi quae semel peperit, ne- 
que matremfamilias, nisi quae saepius, nullius ueterum scriptorum 
auctoritatibus confirmari potest. enimuero illud impendio probabilius 
est, qut)d idonei uocum antiquarum enarratores 'tradiderunt , matronam 
dictam esse proprie , quae in matrimonio cum uiro conuenisset, quoad 
in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati foreiit, dictam- 
que ita esse a matris nomine, non adepto iam sed cum spe et omine 
mox adipiscendo, unde ipsum quoque matrimonium dicitur, matrem au- 
tem familias appellatam esse eara solam, quae in mariti maun manci- 
pioque aut in eius, in cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam 
non in matrimonium tantum sed in familiam quoque mariti et in sui 
heredis locum uenisset. * exscripserunt Nonius p. 442 et I 375. Ser- 
vius Aen. XI 476: Matronae] *nunc feminae. quidam sane arbitrantur, 
inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur 
prima pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant 
rectius, matronam dici quae in matrimonium cum uiro conuenerit et 
in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam ma- 
tris nomine spe atque omine, unde et matrimonium dictum ; matrem uero 
familias eam esse quae in mariti manu mancipioque, aut in eius, in 
cuius maritus, manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque 
mariti et sui heredis locum uenisset. alii matronas uirgines nobiles 
dicunt, matresfamilias uero illas quae in matrimonium per coemptio- 
nem conuenerunt. nam per quandam iuris solennitatem in familiam 
migrant mariti. inter matrem uero et matrem familias hoc interest, 
quod mater est, praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae 
tantum conuenit in matriraonium, quod alii matrifamilias , sicut hoc loco 
dictum est, applicauerunt; materfamilias uero, quae conuenit ut iam 
diximus per coemptionem.' cf. Servius Aen. XI 581. Servium exscrip- 
sit idem I I. c. 



4 matri M [] que M 



VERBORVH DIFFBRENTIAE 281 

UOENIA ct HTR08] moenia pnblicoram snnt opernm, mnri 
aedificiorum priuatornm. 

UERET et UERETVRj mereo meret quia mercedem nel 
poenam: mereor meretnr aatem «jui ex alterius iudicio pa- 
srem beneficiis gratiam expectat. 

UEROOS 'et MERQAS hoc differt:mergi Bnnt anes r 



282 PRATVM 

NESCIRE et IGNORARE] qui nescit, omnium notitia caret; 
qiii ignorat, aliquid nescit. 

NATVM et GNATVM] natus participialiter dicitur a uerbo 
quod est nasci; gnatus a generatione filius dicitur. 

NEFARiVM et NEFANDVM] nefarius in uerbis intellegitur, » 
nefandus in opere. 

NVTRiT et nvtricat] nuirit mulier, nutricat ufasculus. 

NEQVTQVAM et neqvaqvam] nequiquam frustra, nequa- 
quam nullo modo significat. 

OLEAM et OLIVAM et (OLIVETVM et) OLIVVM] olea frUCtUS 10 

est, oliua arbor, multitudo uero dicitur oliuetum, ut quer- 
quetum pinetum; oliuum liquorem appellant. uerum sine dis- 
crimine et oleam et oliuani pro fructu saepe multi posuerunt 

Nescire et ignorare] G p. 92 n. 44 = H p. 16: 'Qui nescit om- 
nium notitia caret, qui ignorat aliquid nescit.^ 

Natum et gnatum] G p. 93 n. 47: *Natus particulariter a uerbo 
nasci, gnatus dicitur filius a generatione.' R p. 306: ^Gnatus est qui 
ex aliquo genere efficit aliquem parentem ipse nascendo, natus est in 
saltu equus, fructus alicuius rei; ita alterum ad parentes pertinet et 
ad ius liberorumf alterum ad. possessioniB fructum.* F p. 355: ^Gnatus 
filius, natus pullus. ' 

Nefarium et nefandum] G p. 94 n. 73: 'Nefarius a praeteritis in- 
telllgitur, nefandus in opere.' H p. 19: *Nefariu8 a praeteritis in- 
telligitur, uefandum opere.' I 423: *Profanum et nefandum et nefarium. 
nefarius ut Varro existimat non dignus farre; quo primo cibi genere 
uita bominum sustentabatur. nefandus id est nec nominandus quidem. 
profanus antem, cui sacris non licet interesse. de quo Sallustius: 
Sacra polluet profanus. profanus ergo porro id est longe a fano.' cf. 
Asconius Verr. I 2, 6. 

Nutrit et nutricat] G p. 94 n. 74: ^Mulier nutrit, nutricat nutri- 
cius.* H p. 19: 'Nutrit mulier, nutricat nutricius.' 

Nequiquam et nequaquam] G p. 101 n. 184: 'Nequidquam frustra, 
nequaquam non significat. 

Oleam et oliuam et oliuum] G p. 94 n. 71: ^Olinas ipsum frnctum 
dicimuB, unde fit oleum. oleas arbores dicimus, unde fiunt oliueta.* H 
p. 19: 'Oleas ipsum fructum dicimus, unde fit oleum, oliuas arbores 
sunt, unde fiunt oliueta.' I 410: 'Inter oleam et oUuam auctores ita 
distingiuint, ut olea si| fructus, oliua arbor, quia multitudo dicitur oliue- 
tum ut quercetum et pometum. enimuero siue discrimine poetae et 



1 omniam noticiam M \\ 2 aliquis scit ^ || 3 participaliter M \\ 

r 

5 nefarius M \\ uebis M [j 8 nequique M \\ 10 oliua-W || oliuetum et ad- 
didi (I oliuum Rolhius: olium M\\ olea Bothius: et uota -^|| 11 oli- 
uetum ut querquetum, prunetum; unde oliuum liquorem appel- 
lant Rolhius: oliuetum unde oliuum liquorem appellant ut querq;tu 
pynetum M || 12 pinetum scripsi || unde eieci || 13fructu»^ 



TERBORTK DIFFERENTIAB 283 

nec refugenint qnominus utramque rem utroque nomine di- 
xerint. 

OVAHE et TKiVHPHARE hoc differt, quod trinmphans 
qnadrigis uehitur et coronatue lauren corona snbseqnitur 
^pompam; qui autem ouat, aut f supcr equum tripadiat aut 
mirtea corona cinctus pompam praecedit. 



284 PRATVM 

OSTENTVM MONSTRVM et prodigivm] ostentum sine cor- 
pore solido nobis se ostendit et oculis et auribus obicitur, 
ut interdiu tenebrae, nocte lux; prodigium quod solidis cor- 
poribus conspicitur; ut in caelo cometae stella aut fax; mons- 
trum quod contra naturam (est aut naturam) cognitam egre- & 
ditur^ (ut) serpens cum pedibuS; auis cum IIII alis. 

omne auditorium habet scholasticos , i. e. omnia anditoria. osurpant 
tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco tota pro omnibus posuit, 
et contra pro toto omnem posuit, ut est : Omnemque reuerti per Troiam. 
Statius: Et totos in poeuam ordire nepotes, i. e. omnes.' Nonius p. 
445 sq. : 'Orane atqae totum uolunt quidam esso seiunctum, ut ab omni 
plus esse totum putent, cum indiscretis inter frequenter positum legeri- 
mus, et utrumque cum significantia uniuersitatis. Lucretius lib. I: To- 
tum uideo per inane geri res. Virg. in bucolicis: Omnia uincit amor. 
et idem georg. lib. III : Omne adeo genus in terris hominumque fera- 
rumque, et genus aequoreum, pecudes pictaeque uolucres, in furias ig- 
nemque ruunt, amor omnibus idem. idem Aen. lib. VI: Totamque in- 
fusa per artus Mens agitat molem et magno se corpore miscet. quid 
quod totum, quod plus putatur, non pro cuncto alicubi accipi potest? 
Virg. georg. lib. III: Totasque Aduoluere focis ulmos ignique dedere; 
ut sit totas integras non omnes, quae in mundo sunt, ulmos.' 

Ostentum monstrum et prodigium] G p. 103 n. 214: ^Ostentum sine 
corpore solidum nouum se ostendit et oculis et auribus; prodigium uero 
quod soUdis corporibus prospicitur, ut in caelo cometes aut stella et in 
nocte lux, interdiu tenebrae; monstrum uero eontra naturam cognitum 
egreditur, ut serpens cum pedibus aut cum quattuor alis.' I 459: 'In- 
ter portentum et ostentum. portentum nascitur et in sua permanet 
qualitate, ostentum uero subito offertur oculis et subducitur. sic porten- 
tum dicitur a portendendo id est porro ostendendo, sicut et prodigium, 
quod porro dicat, id est futura de longe praedicat. monstrum sane a 
monitu uel monstrando dictum, quod aliquid significando demonstret et 
statim. quinque sunt autem genera prodigiorum ut Varro dicit, id est: 
portentum ostentum prodigium miraculum et raonstrum.' I 457: *Inter 
portentum et monstrum. portentum est quod ex formis diuersis propo- 
nitur, monstrum, quod extra naturam nascitur, nel nimis grande uel 
nimis breue.' Appendix ad Probi artem minorem p. 447 n. 48: *Inter 
ostentum et monstrum et prodigium et portentum hoc interest, quod os- 
tentum et monstrum praesentia ostentent, prodigium autem et porten- 
tum futura significent.' — F p. 348: ^Ostentum quod praeter consuetudi- 
nem offertur, ut puta si uideatur terra ardere uel caelum uel mare. 
portentum quod porro et diutius manet, futurumque postmodum aliquid 
significat. monstrum est contra naturam, ut est Minotaurus. prodigium, 
quod niores faciunt , per quod detrimentum expectatur. itaque qui pro- 
digia faciunt prodigi uocantur. in ostento raritas admirationem facit. 
in monstro rectus ordo naturae uincitur. in porteuto differtur euentus. 

2 oculi -^ Ij 3 interdiu tenebrae, nocte Rothius: interdum tene- 
brae, nox ^f || 4 conspicitur ut in caelo Bothius: in caelo conspi- 
citur ut M II cometae scHpsi: comeete M cometes Rothius \\ 5 con- 
tra nataram est ant naturam cognitam scripsi: contra naturam 
cognitu M [contra] naturam cogmt&m Rolhius. idem: ^ fortasse mo- 
dum naturae cognitae' contra naturam cognitam esse creditur 0, 
lahnius jj 6 ut addidit Rothius \\ auis Rothius: aniM 



DIFFEUENTIAC; 285 

PBOPERABB et FESTlNARE] propcrat qtii unnm quodque 
mature transigit; feBtioat qni simul multa incipit nec perfit.'tt. 

in proiligio cktrimentnm significatur.' Noniae p. 429 aq.: 'Monatra et 
oetenM Bimiliter intetlegnntur , quod inminentia monatrent et oatendtint. 
omen uero ootnni eet mentU et uocisj unde aacriGcanCibua dicitur: Bona 
omina liabete . ii oat nt ciroamatantes ct mente rectn ueMnt ct bons 



286 PRATVM 

POLLICERI et PROMITTERE] promittimns rogati, pollice- 
mur ultro. 

PECVDES et PECORA] pecudes oues tantum accipimuS; 
pecora autem mixtura omnium animalium est. 

PALAM et coram] palam omnium praesentiam notat, co-5 
ram personam accipere desiderat. 

patrivm ct paternvm] patrium ia patria uenit, paternum 
a patre. 

POMARIA et pometa] pomaria uasa dicimus, sicut olea- 
ria; pometa sicut oliueta et ficeta, maleta. lo 

PRIOR venit et ANTE venit] prior Ad dignitatem, ante 
ad tempus refertur. 

unum quodque mature transigit is properat, qui mnlta simul incipit ne- 
que perficit, is festinat.* Paulus Festi p. 235: *Properare aliud est 
aliud festinare; qui unum qnid mature transigit is properat, qui multa 
simul incipit neque perficit is festinat.' — F p. 355: *Qui properat ap- 
paret non esse fessum: qui festinat uidetur esse defatigatus.' cf. Gel 
lius 1. c. 

Polliceri et promittere] G p. 79 n. 1 = H p. 8: Tromittimus ro- 
gati pollicemur ultro.' I p. 439: *PolIiceri dicimur quod sponte pro- 
mittimus nec rogati, promittere quod petitur. ergo promittimns rogati, 
pollicemur ultro. item polUcemur scriptura promittimus uerbo.' — Ser- 
vius Aen. I 237: *Pollicemur sponte rogati promittimus.^ 

Pecudes et pecora] G p. 80 n. 13 = H p. 13: Tecudes tantnm 
oues accipimus, pecora autem mixtura omnium animalium est.' 

Palam et coram] G p. 80 n. 16 : ^Palam hominum praesentiam no- 
tat, coram personam accipere desiderat.' H p. 14: ^Palam hominum 
praesentium notat, coram personam desiderat.' — Flavins Caper de 
orthographia p. 2242 P: 'Coram illo dicendum est non palam illo: nam 
palam ad multos refertur, palam factum de multis habet significatio- 
nem, etiam si hoc ueteres uariauemnt.* 

Patrium et patemum] G p. 04 n. 64 = H p. 18: Tatrium a patria 
uenit, patemum a patre.^ 1453: 'Pateraum est quod patris fnit ut fun- 
dus paternus; patrius dicitur patri similis, ut patrius amor.* — Flavins 
Caper de orthographia p. 2243 P: *A patria patrium dices, a patre 
paternum.* 

Pomaria et pometa] G p. 94 n. 65 =: H p. 18: ^Pomaria uaga 
dicimus sicut olearia et ficaria, pometa quasi maleta ficeta olineta.^ 
G p. 99 n. 158: Tometa ubi poma nascuntur, pomaria in quo seruan- 
tur.' R p. 307 : Tometum est ubi poma nascuntur, pomarium ubi poma 
reponuntur, item pomerium locus circa muros est sacer dictus.^ I 465: 
^Pomarium est ubi poma ponuntur, pometum ubi pomn nascuntur, pome- 
rium ubi poma inueniuntur (fl/.ipse locus arbomm). — Charisius p. 
109: ^Pometa dicuntnr ubi poma nascnntur ut oliueta, pomaria autem 
ubi semantur ut penaria.' 

Prior uenit et ante uenit] G p. 94 n. 67: *Prior ad dignitatem, 
snte ad tempus refertur.* H p. 18: 'Prior a dignitate, antea tempns.' 



3 pecuder M \ pecora iK^ || 4 peccora M\\ b praesentium nota 
M II 9pomarici M || vasa Handius: bacha M || 10 nialeta Rothtxts: 



amaleta M 



VERBORVM DIFPERBNTtAR 2^7 

PRlHVM et FRlOREM] prior &lteran] praeoedit, piimus 
onmes. 

PKOPRIVS et PB0PIV9] proprius domini, propius est loci. 

PARET et apparet] p&ret impeno, apparct uideDtibus. 
» PVTAT EXISTIMAT OPINATVR ARBITRATVR et SV8PICATVR 

id dilfert: putat qui dubitat, cxiBtimat qni ea qiiae acta Eunt 



288 PRATVM 

REGIVM ct REGAI^emJ regius puer est regis^ regalis rex 
qui regit regnum. 

RELICTVM (et) DESERTVM hoc diflFcrt, quod relinquimur 
sponte; deserimur inuiti. 

RELIQVOS et CETEROS] reliquos dicimus relictos ex om-& 
nibuS; ceteros quos excipimus. 

RECIDIVVM et REDivivvMj recidiuum quod renascitur se- 
mel in anno^ rediuiuum quod saepe reuiuescit. 

ROGVM et pyram] pyra (paratur) sacrificiis, rogus defunctis. 

mar homines/ I 437: 'Precari est ro^are, imprecari est optare, depre- 
cari est excusare uel expurgare. Cicero: Quid, inquit, faciat Horten- 
sius? auaritiaene crimina frugalitatis laudibus deprccetur?' Agroetius 
p. 2266 P: 'Precari autem est rogare, imprecari maledicere, deprecari 
excusare et purgare se. Virgilius: Equidem merui nec deprecor. Ci- 
cero: Quid faciet Hortensius? auaritiaene crimina fnigalitatis laudibos 
deprecabitur?* 

Reginm et regalem] G p. 80 n. 10: *Regius puer regalis est, rex 
qui regit regnum.* H p. 10: *Regi8 puer regalis est, rex qui regit reg- 
num.* I 491: 'Regium est ipsius regis, regale dignum rege. sic et re- 
gia et regalis. regia domus in.qua est, regalis rege digna.* — F p. 356: 
'Regium quod regis, regale quod rege dignum est. ' 

Relictum et desertum] G p. 92 n. 41: ^Reliuquimus uoluntate, de- 
serimus inuiti.' H p. 12: *Relinquimns uoluntarie, deserimus inuiti.* 

Reliquos et ceteros] G p. 94 n. 62: 'Reliquos dicimus relictos ex 
omnibus, ceteros quos nescimns.' H p. 18: 'Reliquos relictos ex omni- 
bus, ceteroB quos nescimus.' 

t Redibiumper b et rediuium per u litteram] G p.94 n. 63: 'Redibidum 
est quod nascitur, rediuiuum quod reuiuiscit.' H p. 18: 'Redibiuum 
quod nascitur, rediuiuum quod reuiuiscit.' — Charisius p. 99: 'Rediuiua 
dicimus quae post interitum redeunt, recidiua quae ex suo casu resti- 
tuuntur. unde Vergilius: Recidiua manu posuissem Pergama uictis.* 
cf. Servius Aen. IIll 344: Recidiua] 'post casum restituta. alii reci- 
diuum proprie dicunt, quod excisum denuo nascitnr.' Glossae antiquae 
apnd Maium auct. class. YH p. 576: 'Recidiua uel recidua ex rui- 
nls nascentia uel restaurata ex ruinis, renouata. rediuiua crcscendo 
et pullulando.' 

Rogum et pyram] G p. 102 n. 194: 'Rogus defunctis paratur, pyra 
sacrificiis.' I 444: 'Pyra est constructio lignomm, antequam ignis ad- 
motus est, rogus est dum ardet, bustum uero posteaquam arsit.' Ser- 
vius Aen. III 22: ^Terrae congestio snper ossa tumulus dicitnr. sane 
apparatus mortnorum funus dici solet, extructio lignorum rogus, subiec- 
tio ignis pyra, crematio cadaueris bustnm , locus ustrina, operis extruc- 
tio sepulcrum, nomen inscriptum monnmentnm.' 



1 regale M\\2 reget /If || 3 et addidit Rothius || 6 relinquos M \\ 
dicimns olea fnictus est oliua arbor multitudo dicitnr M cf. p. 282, 
10 sq* jl 7 ^recidiuum et rediuiuum olim fuit' Rothius: Redibium 
p b et rediuium p u literis M \ redibium M || renascitur scripsi: 
nascitur M super versum \\ 8 rediuium -^ || 9 pyra sacrificiis; rogus 
de fructis M; emendavit Rothius G l. c. duce 



VERBORVM DIFFERENTIAE 286 

SEMPITERNVM et PERPETVVM] Nigidius in Iibro quarto 
♦^ait: ^sempiternum inmortalium rcrum, perpetuum mortalium 
e6t; perpetuitas enim in nostra natura est^ quae perpeti ac- 
cidentia potest; sempiternitas infinita est^ eo quod semper.' 
( SEDVLYM et SERIYMJ scdulus sinc dolo est et strenuuff^ 
serius quasi seuerus et asper. {serias etiam dictas res a 
barbaris qui Seres appellantur, asperrimi et austerrimi.] 

SCELERATVM SCELEROSVM et SCELESTVM id difFert: sce- 

leratus est suo aliquo scelere contaminatus uel aliqua conta- 

logione pollutus et infamis; (scelestus) autem scelerum cogita- 

tor et conmissor; scelerosus uero quasi insidiosus, periculo- 

8U8 propter assiduitatem scelerum. 

SILERE et tacere] qui silet dcsinit loqui, tacet autem 
qui nondum coepit. 
J5 CONSBQVi ASSEQVi iNSEQVi] consequimur praecedentem^ 
assequimur studio^ insequimur inimicum. 

Sempitemam et perpetuum] cf. I 496: *lnter sempUernum et per- 
petutxm hoc distat, quod sempiternitas ad deum pertinct, perpetnitas 
ad angelos uel ad animas hominum. primum enim semper fuit nec 
umquam esse desinit; alterum esse coepit, sed esse perpetuum non 
desinit.' 

Sceleratum scelerosum et scelestum] G p. 94 n. 01 : * Sceleratus 
suo scelere uel alieno contaminatus, scelestus scelerum cogitator, sce- 
lerosus quasi insidiosus, pericnlosus nel totus dies uel animus propter 
arduitatem.' H p. 17: *SceleratU8 suo uel alieno die contaminatur, sce* 
lestns sceleram cogitator^ scelerosus quasi insidiosus.' — I 507: *Grram- 
matici dicunt sceleratum illnm ei*se in qno fit scelus; nt Cicero: O te 
scelerate, qni subactns et prostitutus est. scelestum antem per qnem 
fit; ut Terentius: Scelesta, ouem Inpo commisisti. scelerosus qui fa- 
cit; ut idem: Ego illnm scelerosum misera nolens pertuli. sed haec 
auctores non usqucquaque custodinnt.* Donatus eunuch. IIII 3: ^Sce- 
lerosus est mnltomm, scelestns nel unius, scelerosus proprie auctor sce- 
leris, sceleratns in qno scelus sit commissum uel constitutum.' 

Silere et tacere] G p. 94 n. 55: *Qui desinit loqni silet et qni 
non coepit tacet* — F p. 352: *silet cnius loquentis sermo compri- 
roitnr ab ipsa significatione litterac S, tacet qui ne loqui quidem coepit.' 

Conseqni assequi insequij G p. 93 n. 57: ^Amicum consequimur 
praqcedentem , inseqnimnr inimicnm.' H p. 7: 'Consequimnr praece- 
dentem, insequimnr inimicum.' G p. 98 n. 132: *Inter consequi et as- 
seqni hoc interest quod sequimnr pedibns-, assequimur stndio.^ Agroe- 
tins p. 2272 P: ^Consequimur studio, obsequimur officio, persequimur 
ininria, proseqnimur ordine, assequimur uoto.' 



1 lobro M II titulus libri intcrcidit || 6 seuerus Rothius: seruus 
M II iasper M \\ serias — aiisterrimi seclusi jj 9 autem est M jj conta- 

minat M || 10 poUutur M || scelestus addidit Rothius || scerum ilf || 13 

t 
desini M 

BYBTONI BEL. 19 



288 PRATVM 

REGIVM et regai^emJ regius puer est regis, regalis rex 
qui regit regnum. 

RELICTVM (et) DESERTVM hoc differt, quod relinquimur 
sponte, deserimur inuiti. 

RELIQVOS et CETEROS] reliquos dicimus relictos ex om-s 
nibuS; ceteros quos excipimus. 

RECIDIVVM et REDivivvMj recidiuum quod renascitur se- 
mel in anno, rediuiuum quod saepe reuiuescit. 

ROGVM et PYRAMjpyra (paratur) sacrificiis; rogus defunctis. 

mur homines.* I 437: Trecari est rogare, imprecari est optare, depre- 
cari est excusare uel expurgare. Cicero: Quid, inquit, faciat Horten- 
sius? auaritiaene crimina frugalitatis laudibus deprccetur?' Agroetius 
p. 2266 P: 'Precari autem est rogare, imprecari maledicere, deprecari 
excusare et purgare se. Virgilius: Equidem merui nec deprecor. Ci- 
cero: Quid faciet Hortensius? auaritiaene crimina frugalitatis laudibuB 
deprecabitur?* 

Regium et regalemj G p. 80 n. 10: *Regius puer regalis est, rex 
qui regit regnum.* H p. 10: *Regi8 puer regalis est, rex qui regit reg- 
num.' I 491: *Regium est ipsius regis, regaie dignum rege. sic et re- 
gia et regalis. regia domus in.qua est, regalis rege digna.' — F p. 356: 
'Regium quod regis, regale quod rege dignum est. ' 

Relictum et desertum] G p. 92 n. 41: 'Relinquimus noluntate, de- 
serimns inuiti.* H p. 12: ^Relinquimus uoluntarie, deserimus inuiti.' 

Reliquos et ceterosj G p. 94 n. 62: ^Reliquos dicimus relictos ex 
omnibus, ceteros quos nescimus.' H p. 18: 'Reliquos relictos ex omni- 
bus, ceteros quos nescimus.' 

f Redibium per b et rediuium per u litteram] G p. 94 n. 63 : ^Redibidum 
est quod nascitur, rediuiuum quod reuiuiscit.' H p. 18: ^Redibiuum 
quod nascitur, rediuiuum quod reuiuLscit.' — Charisius p. 99: ^Rediuiua 
dicimus quae post interitum redeunt, recidiua quae ex suo casu resti- 
tuuntur. unde Vergilius: Recidiua manu posuissem Pergama uictis.' 
cf. Bervius Aen. lUI 344: RecidiuaJ ^post casum restituta. alii reci- 
diuum proprie dicunt, quod excisum denuo nascitur.' Glossae antiquae 
apud Maium auct. class. VU p. 570: ^Recidiua uel recidua ex rui- 
nis nascentia uel restanrata ex ruinis, renouata. rediuiua crescendo 
et pullulando.^ 

Rogum et pyram] G p. 102 u. 194 : 'Rogus defunctis paratnr, pyra 
sacrificiis.* I 444: 'Pyra est constructio lignorum, antequam ignis ad- 
raotus est, rogus est dum ardet, bustum uero posteaquam arsit.* Ser- 
Tins Aen. III 22: ^Terrae congestio super ossa tnmulus dicitur. saue 
apparatus mortnorum funus dici solet, extructio lignorum rogus, subiec- 
tio ignis pyra, crematio cadaueris bustum , locus ustrina, operis extruc- 
tio sepulcrum, nomen inscriptum monumentnm.* 



1 regale M\\2 reget /V || 3 et addidii Rothius [j 5 relinquos M \\ 
dicimns olea fructus est oliua arbor multitudo dicitur M cf, p. 2S2, 
10 sq. jl 7 'recidiuum et rediuiuum olim fuiC Rothius: Redibium 
p b et rediuium p u literis M | redibium M || renascitiu* scripsi: 
nascitur M super versum \\ 8 rediuium ^f || 9 pyra sacrificiis; rogus 
de fructis M; emendavit Rothius G l, c. duce 



VERBORVM DIPF£RENTIAE 280 

SBMPlTfiRNVH et PERPETVVMj Nigidius in libro qnarto 
^«ait: ^sempiternum inmortalium rcrum^ perpetuum mortalium 
efit; perpetuitas enim in nostra natura est^ quae perpeti ae- 
cidentia potest; sempiternitas infinita est^ eo quod sempor.' 
b SEDVXiVM et serivmJ sedulus sine dolo est et strenuuff^ 
serius quasi seuerus et asper. {serias etiam dictas res a 
barbaris qui Seres appellantur, asperrimi et austerrimi.J 

SCELERATVM SCELEROSVM et SCELESTVM id differt: SCe- 

leratus est suo aliquo scelere contaminatus uel aliqua conta- 
logione pollutus et infamis; (scclestus) autem scelerum cogita- 

tor et conmissor; scelerosus uero quasi insidiosus, periculo- 

Bus propter assiduitatem scelerum. 

SILERE et tacgreJ qui silet desinit loqui, tacet autem 

qui nondum coepit. 
15 conseqvi asseqvi inseqviJ consequimur praecedentem^ 

asscquimur studio, insequimur inimicum. 

Sempiternam et perpetiiumj cf. I 496: *lnter semplternam et per- 
petaam hoc distat, quod sempiternitas ad deum pertinet, perpetaitas 
ad angelos ael ad animas hominum. primum enim semper fuit nec 
umquam esse desinit; alterum esse coepit, sed esse perpetuum non 
desinit.' 

Sceleratum scelerosum et scelestumj G p. 04 n. Gl: ^Sceleratus 
suo scelere nel alieno contaminatus , scelestus scelerum cogitator, sce- 
lerosus quasi insidiosas, periculosus ncl totus dies uel animus propter 
arduitatem.' H p. 17: *BceIeratus suo uel alieno die contaminatur, sce' 
lestus scelemm cogitator, scelerosus quasi insidiosus.' — I 507 : *Gram- 
matici dicunt sceleratum illnm esse in quo fit scelus; nt Cicero: O te 
sceleratCf qni subactas et prostitutas est. scelestum autem per qucm 
fit; ut Terentius: Scelesta, ouem lupo commisisti. scelerosus qni fa- 
cit; ut idem: Ego illum scelerosum misera nolens peituli. sed haec 
auctores non usquequaque custodiant.' Donatus eanuch. IIII 3: *Sce- 
lerosus est maltorum, scelcstus uel unius, scelerosus proprie anctor sce- 
leris, sceleratus in qao scelus sit commissum uel constitutum.' 

Silere et tacerej G p. 94 n. 55: *Qui desinit loqui silet et qui 
non coepit tacet.' — F p. 352: 'silet cuius loquentis sermo compri- 
roitar ab ipsa significatione litterac S, tacet qui ne loqui quidem coepit.' 

Consequi assequi insequij G p. 93 n. 57: ^Amicum consequimor 
praqcedentem , insequimur inimicum.' H p. 7: ^Consequimur praece- 
dentem, insequimar inimicum.' G p. 98 n. 132: *Inter consequi et as- 
sequi hoc interest quod sequimnr pedibuSi asseqaimur studio.' Agroe- 
tius p. 2272 F: *Consequimur studio, obsequimur officio, persequvmur 
iniaria, proseqnimur ordine, assequimur uoto.' 



1 lobro M II iiiulus libri tniercidii \\ 6 seuerus Boihius: seruus 

M (I iasper M \\ serias — austerrimi seclusi || 9 autem est M (| conta- 

minat M || 10 pollntur M || scelestus addidii Roihius || scerum if || 13 

i 
desini M 

SYBTOirX BEL. 19 



290 1»RATVM 

SIMVLAHB et DI8SIMVLAUE] simtilaTnus quae nescimuB; 
dissimulamus quae scimus. 

SERVITIVM et SKRViTVTEMj seruitus est neccBsitas ser- 
uiendi, seruitiuni seruientium numerus. 

8ENSVM et INTELLECTVM] scnsus naturalis est, intellec- 5 
tus (exercetur) in rebus obscuris. 

SANOVINEM CRVOREM ct SANIEM hoc differt: sanguis di- 
citur cum intra corpus est, eo quod nos Banciat, id est con- 
tineat; cruor cum funditur, dictus ab eo quod no8 corruere 
cogat ; sanies cruor putridus. to 



Sinmlaref dissimiilare] G p. 03 n. 59: ^Simnlamus qnod nescimiis 
et negamas nescire, dissimulamus qnae scimus.' H p. 7: ^SimuIamus 
quae ncscimus et negamus nescire, dissimnlamns qnae scimus.' I 515: 
4)issimnlamus nota, simulamus ignota. qui enim fin^it se scire quod 
nescit, simulat, qui autem quod scit nescire se dicit, dissimulat. unde 
et Sallustius: Ille simulator incerti ac certi dissimulator erat.' Ser- 
vins Aen. I 510: ^Dissimulamns nota, simniamus ignota, ut Sallustius: 
Cuiuslibet rei simulator ac dissimulator.' Nonius p. 439 : *Simulare et 
dissimulare hanc habent distantiam: simulare est fingere scire quae 
nescias, dissimulare fingere nescire quae scias. Sallustius in Catilinae 
bello: Cuius rei libet simulator ac dissimulator.* — F p. 356: *Qui 
insimulat, uel arguit uel fingit; qui simulat, probare uolt quod non est.' 

Seruitium et seruitutem] G p. 79 n. 5 = H p. 8: 'Seruitus neces- 
sitas seruiendi, sernitium dicimus numerum seruoram.^ I 526: *8erui- 
tus est conditio seruiendi, seruitus numerus semientinm.' F p. 357: 
*8eniitu8 est snb domino, serui patientia seruitium facit.' Charisios p. 
71: ^Seruitium mnltitudo est seruorum, seruitus condicio seruiendi; 
sed ueteres indiflferenter seruitium et pro •Beruitnte posuerunt: Seruitio 
enixae tulimus Vorgilius in III.* 

Sensum et iutellectnm] G p. 91 n. 18: ^Sensus natnrale est, iutel- 
lectus a re obscura.' H p. 14: ^Sensua naturalis est, intellectus a re 
obscura.' I 407: ^Sensus ad naturam refertor, intellectns ad artem.' 

^ Sanguinem, cruorem et sanguinem] G p. 91 n. 21: ^Sanguit dici- 
tur, cura intra corpus est, dlctus quod sanciat id est contineat, cruor 
confnsus ideo dictus, quod corruere cogat; sanies corpos putre.' H p. 
15: ^Sangms dicltur, cum intra corpus est, dictus quod nos sanciat id 
est contineat, cmor conscius est dictns, quod cormere cogat; sanies 
cmor putris.' I 529: 'Sanguis est cum in corpore manet, eflfusus nero 
cmor fit; crnor autem a cruditate uocatur, nnde et crudelitas dicta et 
crudns. alii dicunt cruorem uictimarum essa, sanguinem hominum, ut 
Virgilius: Sanguine placastis uentos et uirgine caesa, id est sanguine 
uirginis occisae. * Schol. Veron. Aen. VIII 106: *A8p. cruor pro- 
prie: nam qnam din in corpore est, sanguis est, qum fluit craor, qura 
exiit tabns est.* Servius ad h. I.: ^frustra qnidam cmorem pecoram, 
sanguinem hominum nolunt.' — Flavius Caper de orthographia p. 2213 
P: *Cruor dum manat sanguis est, effusus uero cruor fit.' 



1 similare M || diBsimilare M || que ^ || !2 que ^ || 3 seruitatem 



3f II 6 exercetur addidi 



tiorem M secundum Duebnerum 



7 cmhorem M secundum Dorvillium cru- 



292 PRATVM 

sic et ITA] sic qui dicit ostendit exemplum^ ita ad ra- 
tionem refertur. 

STILLAM ot GVTTAMj gutta imbrium est^ stilla olei .uel 
aceti. 

TERMINVM et finemJ terminus nonnisi manu ponitur^s 
finis sermonis uel uoluptatis aut alicuius rei intellegi potest. 

TEROA et tergora] terga hominum , tergora animalium; 
et in numero singnlari tergum hominis dicimuS; tergus ani- 
malis. 



Sic et ita] G p. 103 n. 208: ^Sic qui dicit ostendit exempla, ita 
ad rationem refertur.' 

Stillam et guttam] G p. 105 n. 238: ^Gutta imbrium, stilla situlae 
uel aceti.* — Hieronymus chron. 01. 206,4: *PaIaemon Vicetinus in- 
signis grammaticus Romae habetur: qui quondam interrogatus, quid in- 
ter stillam et guttam interesset: Gutta, inquid^ stat, stiUa cadit.^ I 
534: ^Pataemon grammaticus ita distinguit: Gutta, inquit, stat, stilla 
cadit.' — G p. 94 n. 78: *Inter guttam et stillam hoc interest, qnod stilla 
cadit, gutta stat' F p. 355: 'Gutta manet, stilla cadit.' 

Terminum et finem] G p. 79 n. 0: ^Terminus non sine manu poni- 
tur, finis uel sermonis uel uoluntatis <uel cuiusque rei intelligi potest.' 
H p. 8: ^Terminus nonnisi quod manu ponitur, finis uel sermonis uel 
uoluntatis uel cuiuscumque alterius rci intelUgi potest.' R p. 308: 
^Tcrminus est loci, finis rei; et terminus dictus ab eo quod quasi ter- 
ram minuat, finis potest esse etiam ultra terminum.' R p. 312: 'finis 
toUit labores, finis est ofiicii muneris potestatis, et terrae finis dicitur; 
terminus ab eo quod terram minuat et tcrrae fiuis statuat; meta est 
quae incoat spatium et reuocat et citra quam labor est et ultra quam 
non est.' 

Terga et tergora] G p. 91 n. 22: *Terga hominum sunt, tergora 
animalium. numero singulari hominis tergum dicimus, animalis tergns.' 
H p. 15: 'Terga hominum sunt, tergora animalium; nam singularis l^o- 
minis tergum, aniraalis tergus dicimus.' I 562: Herga sunt hominis 
quod singulariter tergum facit; tergus uero quadrupedum est; unde plu- 
raliter tergora coria dicuntur.' Charisius p. 71: 'Tergum dorsum est et 
declinatur sic: hoc tergum tergi tergo, pluraliter haec terga tergSmm; 
tergus autem pellis huius tergoris facit, pluraliter tergora et genetiuo 
tergorum ^correpte. sed contrario Vergilius Tergo bouum dicit et 
in VIII : 

hinc raptas fugientibus ingerit hastas 
in tergus. 
quidam uolnnt tergum hominis esse, tergus uero pecoris.' Servius Aen. 
1211: *TergU3 tergoris, unde et tergora, corium significat; tergum uero 
terg^ ut templum templi dorsum significat. ut Sallustius: Scilicet quia 
terg^s abstinetur. sed hoc a ueteribus confundebatur, ut: Taurino 
qnantum possent clrcumdare tergo. item in VIIII: Ingcrit hastas In 
tergus.^ — Flavius Caper dc orthographia p. 2242 P: 'Terga hominis 



1 qui dicit Bothius: qui quod dicit ^ || 3 ymbrium ^ || 6 uo- 
luptatis Roihius : uolantatis M]\l tergora — hominis om. Duebne- 
ru8 II 8 innumeros singnlis M |j terga animalis Dorvillius et terga 
animalis Duebnerus 



VERBORTH DIFFERENTIAG 293 

TVM et TVm] tuiu oriliniB (habet) sigTiificationem , tunc 



294 PRATVM 

VADEM ac 8P0NS0REM ct prabdem] urs uadis qui ipsum 
se aut aliut quodlibet pro alio tradit, sponsor qui alium 
sponsione sua suscipit, praes praedis qui pro se alium prae- 
sens praesenti dicit id est dat. 

VESTEM ot vestimenta] ucstis proprie feminarum est,* 
uestimentum uirorum. 

vvidvm hvmidvm vdvm et madidvm] unidum penitus in- 
fectum est; madidum ex una parte, huniidum quod ad me- 
dium usque peruenit, udum suraraum tactum tantum cuius- 
que rei. «> 

VETVS et vetvstvm] uetus nouo comparatur ex contra- 
rio, uetustum ad antiquitatem rcfertur. 

VIM VIRES et virtvtem] uis iniuriae est, uires corporis, 
uirtus animi. 

vltorem et vindicem] ulciscimur nos accepta iniuria, 15 
uindicamus ne accipiamus. 

VEREOR et revereor] uoreor ad metum refertur, reue- 
reor ad affectum. 

Vestem et ucstimenta] Gr p. 92 n. 34: *Vestes feminarum dicuntur, 
uestimenta uironim.' H p. 11: 'Vestes feminarum dicuntnr, uestimen- 
tum nirorum/ 

Vuidum hnmidum udum et madidOm] G p. 92 n. 35: *Huroidum 
oranino permaduit, uuidum quod ad medinm usque pernenit.' H p. 11: 
uuidnm penitus permaduit, humidum quod usque ad medium peruenit.* 

Vetus et uetustnm] G p. 92 n. 36: ^V^etus nouo comparatnr e con- 
trario (id est contrario Gothofr,)^ netustum ad antiquitatem refertur.* 
H p. 12: 'Vetus nouo comparatur id est contrario, uetnstum ad antiqui 
tatem refertur.* 

Vim, uires et nirtuteml G p. 101 n. 176: *Vires corporis sunt, uir- 
tutes animi.' G p. 102 n. l^: 'Vis impetu et iniuria con.stat, uires ad 
bonum et fortitudinem corporis referuntur; ita nis facit uiolentiam, uires 
uitiosum.* 

Vltorem et uindicem] G p. 101 n. 170: *VIciscimur nos accepta 
iniuria, uindicamus ne accipiamus.* H p. 21: *Vlciscimur nos accepta ' 
iniuriaf uindiccmus nec accipiamus.' I 580: *Vlciscimur iniuriam fac- 
tam, uindicamus ne fiat.^ F p. 347: ^Vltio uindicat factum; uindicatio 
futura prohibet, ideo Mars ultor non uindex dicitur.* 

Vereor et reuereorj G p. 101 n. 187: *Vereor ad metum refertur, 
reuereor ad effeetum.' 



1 uade M || sponsore M || uas uadis qui ipsum scripsi: uades 
qui uas ipsum M uas qui ipsum Rothius || 2 tardit ilf || 3 praes prae- 
dis scripsi: praedes M praes Rolhius [| 4 dicit id est Roihius: du.et 
idem M^l uuidum penitus infectum e^t Rothius: umidum ponitur 
infectum et -^ || 8 quodamedium M \\ J3 uim Rothtui: uis Af || 17 
uerecor M || reuerecor M |j uerecor M || reuerecor M 



VERBORVM DIFFBRENTIAR 



296 PRATVM 

FERENTIAE BX LIBRO 8VET0NI TRANQVILLl QVI INSCRIBITVR 
PRATVM 

in nnbilum commatatarf sicut et hominum cum mentibus uultas/ No- 
nins p. 4*26 sq. : 'Vnltus et facies hoc distant: uultus est uolantas, quae 
pro motn animi in facie ostenditur, facies ip:4a oris species. Ballustius 
in Catilina: Prorsus in facie uultuque uecordia inerat. Lucilius sati- 
ranun lib. I : Vultus item ut facies mors citcr morbus uenenum. M. Tul- 
lias de officils lib. I: Praeclaraque est aequabilitas in omni uita et 
idem semper uultus cademque frons.* Servius Aen. I 683: Tu faciem 
illius] *faciem pro uultd posuit. nullus enim faciem alterius potest 
accipere, sed ualtum, qui pro mentis facultate formatnr.' — Flarias 
Caper de orthographia p. 2243: ^Vultus mutatur, facies manet.' 



l TRANQVILLINI ^f || 2 PRATY M 



OAPrTA PRATORTH TERSIBTB COMBCRIPTA 297 



298 CAPITA PRATORVM VEKSIBV8 CONSCRFPTA 

Merciirius quartam splendentem possidet altus. 
lupitcr ecce scquens quii\tam sibi iure dicauit. 
concordat Veneris raagnae cum noraine sexta. 
emicat alma dies Saturno septima summo. 

118a 

DE MKN8IBVS BT AMNI BIOMI8 

Dira patet lani Romanis ianua bellis. 

uota deo Diti Februa mensis habet. 
incipe Mars anni felicia fata reducti. 

tunc aries Veneri lutea serta legit. 
dulcia Maia tuis ducis hexagona nonis. 

arce poli gcminos lunius ecce locat. 
lulius ardenti deuertit lumina soli, 

aera flammigcro cuncta loone calent. 
feniet Titanis Augustus caumatb mcnsis, 



4 quartam Mercurius Pithocus || altus Pithoeus altum Clarom. 
almam Gauricus || 5 ecce Clarom. inde Gauricus ipse Pilhoeus \\ iure 
Clarom. , Gauricus habere Piihoeus || 6 Veneris magnae cum nomine 
Pilhoeus Veneris magno cura nomine Clarom. Veneri dulci cum no- 
miue Gauricu9> || 7 alma PHhoeus almus Clarom. atque Gauricus || 
llSa Anlhologia latina cd. Burmann, V 71 ed. Meyer. n. 1037. — 
^ Esl apud Pithoeum IIII p. 174 et Scal. cntal. II p. 243. Pithocus 
in exempiari suae ed. in hiblioth. Paris. contulerat cum v. c. ex quo 
hunc titulum adscripserat : cata monosticon interposito distico 
PE MENSiBvs ET ANNi 8IGNIS. cum duobus Putcancis uno Leidensi 
et Vossiano conparavit N. Heinsius. et ego inveni in schedis MSS, Sca- 
ligeri; ac codicis sui veleris olim Claromontani variantes scripiuras 
mecum communicavit G. Mcermannus. in Puteaneo erat tiluius : ver- 
svs siNGVLORVM MENSiVM. 1« Mcermanniano versvs de nvmero 
DiERVM siNGVLORVM MfiNSiVM. inlcr Ausoniana Idpllia Ep. XVIII 
edidit Vinetus , sed iia ut testetur esse incerti poetae.' Burmannus. || 
2 febroa Put., Voss., Leid. \\ 3 reducti Heinsius reduci Pui., Leid., 
Voss , Clarom.y in v. c. et schedis Mss. Scaligeri rcduce Pithoeus , Sca- 
liger || 4 tunc] iunctae Heinsius || linTea Petav. Voss. Scaliger |{ 5 
Maia PHhoeus, Scaliger Maic alter Peiav.^ Leid., v. c. Scal., ei ex 
MS. aniiqm Piihoeus in mg. exempl. bibl. Paris. Maiae Ctaron. \\ 
ducis exagona Puteaneus secundus, Leid. , v. c. ScaJ. ei Clarom. dul- 
cia exagona Sca^. sched. MSS. Scal. Pui Voss. lueent exa- 
mina Vineius \\ duci Maia tui» dulce est exagona Nonis coni. Hein- 
sius II 7 argenti diuertit numina Puteaneus, Vosskmus, schedae Scal* 
II ^&i^tiit Heinsius : diuertit vulgo || solis Pithoeus, Sccdiger \\ 8 aera 
Clarom. , Voss. aerea Leid., v» c, ScS, aere pulgo \\ 9 sq, om. vulg§; 



, PRATQRVM y8R8IBV8 COM80RIPTA 



Septcmber calido proseqiiitun]ue polo. 
poma legit uirgo maturi mitia solie. 

fundit et October uina Falerna lacu. 
aret tota soli BnecieB ui dura Neuai. 



300 CAPITA PRATORVM VERSIBVS C0N8CRIPTA 

sidera praecipitas pelago, intempeste Nouember. 
tu genialera hiemem feste December agis. 

119s 

COMPOSITIO HOBOLOGII 

Quos cursus solis iungant sua tempora menses, 

carmine nunc, lector, paucis, aduerte, docebo. 

ianua nunc anni est lanus, finisque December: 

hos menses paribus solis rotat orbita punctis. 

quae uoluit Februum undecimum regit ipsa Nouembrem.* 

Martius Octobrem spatio conectit eodem. 

tum Septembre tibi in sphaeram concurrit Aprilis. 

Augustum Maius centro prospectat ab ipso. 

lunia Quintilem scandens trahit orbita menscm. 

quas horas sibi coniungant in fronte, uideto lo 

lector et in cunctis aequo obseruare memento. 

mense omni prima undecimae coniungitur horae: 

hinc umbris decimam nectit cursuque secunda. 

tertia mox uonam punctis complectitur isdem. 

octauae pariter praecedens quarta cohaeret. 15 

quintam subsequitur numero post septima iusto. 

sola suas tantum mensuras sexta retentat. 



V0S8., PhI., Clarom, octuber aniiquiss. Ausoni cod,, Voss. octumber 
Pithoeus d 11 intempestae antiquiss, Ausoni cod. Voss., Ciarom. in- 
tempesta vulgo \\ 12 tu genialem hicmem feste Deeember agis edii. 
Ausoni, ScaUger imbrifer (ymbrifer Clarom.) ast mensis tumque 
December ade^t Pilkoeus, Clarom. imbrifer ast mensis tumque 
December adest nonnuUi cod, |{ 119a Anthologia latina ed. Burm. 
V 116 ed. Meyer. 389. — ' Sub titulo bedae compositio horo- 
LOGii edidit Pithoeus p. 488 ed. Paris. versvs domni bedae ad 
COMPONENDVM HOROLOOivM inscHbitur in cod. S. Germani. ^^vete- 
ris poetae apud Bedam*^ notavii Scaliger in exemplari bibl. Vindobon. 
Bedae iamen tribuit eiiam Salmasius ad Solinum I p. 466 b ubi de ho* 
rolegiis aniiquorum disserens addit: ^^Extant versus Bedae de ratione 
componendi horologii, quibus eadem methodus umbrae per pedes me- 
tiundae explicatur , ut a Palladio in Ub. de re rustica descripta est.^* 
sed carminis huius auctorem esse Wandalbertum Prumiensem dSaco- 
num docei Fabricius bibl. med. et inf. lat. Ip. 521, ut a MabiUonie iam 
notatum.^ Burmannus \\ dsvihnectit Piihoeus in mg. exempl. bibl.Paris. 
II 7 tum tibi septembre Pithoeus in mg. \\ Innia Casaubonus in Ubrisui 
mg. ap. Fabricium l. c: iaoua Pithoeus || 10 horas Pithoeus in mg.: 
oras vulgo \\ quo iungant Pithoeus in mg. \\ 11 haec Pithoeus in mg. 



CAPITA '^BATORVM VEBBIBVa COMSCRIPTA 

omnibas hfts lector comuDgens mensibus horas 
quos BUperant spatio ambraram cedaatue uideto. 
hoc tamen in primtB noBCens retineto, quod orbis 



302 CAPITA PRATORVM VER8IBVS COK^CRIPTA 

8eptem quarta pedes reiinet mensora decemque. 

hac etiam binis umbra fugiente recisis 

ter quinis quintam pedibud 8ua linea tendit. 

centrum tuncque breuem iam sole regente duobus 50 

abscisis ternos denos sibi sexta retentat. 

cedendi hunc morem numeri seruabiH ubique. 

qui Februum mensura tenet soeiatque Nouembrem 

ter denis pedibus supi^emas coliigit umbras. 

moxque nouem constant pedibus denisque sequentes: 55 

linea tum septem atque decem sibi tertia tendit. 

quarta pedcs pariter ter quinos colligit umbra. 

hinc pedibus ternis ac dcnis quinta patescit 

scandonteraque rotam undenis mox sexta coercet. 

cursibus Octobrem sibimet quis Martius aequat^ m 

octo pedes prima et bis denos linea figit. 

denos et septem complet statuitque secunda. 

tertia quindenis Phoebo ascendente tenetur. 

quarta decem excedens pedibus fugit agnita ternig. 

mox etiam quinta undenis spatiata rccedit. %b 

8exta nouem pedibus pandit sua lumina. deinde 

quae tibi September florentem ncctit Aprilem 

bis denis umbra et senis docct orbita primam 

in pedibus sub quindenis fugitque secundam. 

ternis ac denis cursum quoque tertia frenat. 70 

undenis crescena pedibus tum quarta recedit. 

q\iinta nouem pedibus cursum clauditque patentem^ 

septenisque suos componit sexta meatus. 

Augustum et Maium iungit quae linea primum 

bis denis umbrae pedibus meat usque quaternis, 75 

cum denis temos excrescit moxque secunda. 

undeni8 clarum concludit tertia cursum. 

quarta patet pedibus coelo tepefacta noucnis. 

septem quinta tenct propriis finita sub umbris, 

sextaque tum quinis feruenti eessat in orbe. se 



50 tuncqne] sicque Pithoeus in mg, || 52 caedendi cod, S. Galli \\ 
61 fingat cod. S. GalH || undenis clarum concludit tertia oursmn Ca- 
taubonus in Ubri sui margine: nndeni v solarum condud ^ tertia cur* 
Bum Piihoeus \\ concludit cod, S. Galii || 79 septcm Casaubonus ibidem : 
septa Pithoeus 



CAPITA PRAT6RVM VERSr&VS CONSCRIPTA 303 

horartim sibi Quintilem quis lunius acquat; 
bis denis prima in pedibus patet atque duobus^ 
undenisque means ostenditur inde secunda^ 
tertia moxque pedes explet comprensa nouenos^ 
S5 aestiuo septem mox tendit quarta calore, 

quintaque tum pedibus conscendit iinea quinis^ 
hinc centro torrens ternos sibi sexta retontat. 

138 a 

Bis sex signiferae numerantur sidera sphaerae, 

per quae planetae dicuntur currere septera. 

Pollucis proles ter denis uoluitur annis. 

fulmina dispergens duodenas lustrat aristas. 
5 • bellipotens genitor f mensem pensare bilibri. 

in medio mundi fertur Phaethontia flamma 

tercentum soles sex denos quinque quadrantem. 

t ter senas partes plus his Cytherea retorques 

lustrando totum praeclaro lumine mundum. 
10 terque dies temos puro de uespere toUens 

Semonis domini completur circulus anni. 
•horas octo dies ternos seruato nouenos; 

proxima telluri dum curris candida Phoobe. 

lH8a Anihologia latina ed, Burm. V 45 ed. Meyer. n, 1032, — 
Ausonius Tollii p. 546. — * Hoc epigramma ex schedis Cuiacianis 
produxit Scaliger lect. Auson. 11 20 et in Leidensi codice Sealigeri 
inveni, sed in v. c. cataleclorum Petaviano^ unde descripserat N. 
Heinsius , desiderahanlur nonus decimus et ultimus uersus. * Bur- 
mannus [| 3 quae Petav. quas vulgo || planetae] palantes Scaiiger 
ih mg. codicis \\ 4 falmina Scaiiger : fiumina vulgo \\ duodenis 
lustrat aristis Petav. Scaliger || 5 mensem pensare bilibri Petav. 
mensum pensare bilibre cod. Scal. || 7 sex denas quinque quadran- 
tem Petav. bis denos adde quadrantem cod. Scal. || 8 ter senas par- 
tes ♦ his Cytherea retorqnens cod. Scal. Petav. in quo plus in mg. 
additur || lOternas ter partes Peiav. || 11 Semonis ScoHger: sermo- 
nis Petav. sennonis cod. Scal. \\ dui cod. Scal, || anno cod, Scal. * 



304 CAPJTA PRATORVM V£R8IBV8 COMSGRIPTA 

161 a 

VBBBVS DE XII YSMTI8 TRANQVILLI PHT8ICI 

Quatuor a quadris uenti flant partibus orbis: 

quisque sibi comites geminos alit inferiores. 

hi uelut in circo positi sub climate oerto 

sic clementa mouent, ut eisdem non simul instent. 

si furerent pariter, sua quippe remitteret aer 5 

pondera continui lassatus turbine belli. 

Buccedunt uicibus nunc hic nunc ille solutus 

et uertit terras et cogit hebescere nautas. 

Primus cardinalis Septentrio 
Laterales eius Cjrcins et Boreas. 

• 

Primus ab axe uenit concretaque frigora ducit 
emundans Scythicas septentrio nubibus oras. lo 

saeuior hoc aiius non est; seu stringere siccus 
siue Gaetas piuuiis aspergere coeperit aibis. 
nomen aparctias sumit delatus Athenas. 
circius huic dexter, boreas uolat inde sinister. 
quis uti soleant his Graeca uocabula restant. i5 

namque prior lingua uocitatur thrascias illa, 
respuat hcxametrum quamuis ea dictio uersum. 
ipse facit madidos et grandine uerberat agros. 
inde sequens aquilo dictus consurgit ab alto 
nubila concutiens, sed rarior exit in imbres. so 

frigidus ignotas Rhenus exasperat undas 
et nuper liquidam glaciem facit esse procellara. 
perpetuum montem iam de se parturientem 
additur Aeolio tam roagna potentia monstro : 
hoste sub hoc nudas refugit sua gloria siluas^ ss 

conqueriturque breuem tellus exhausta decorem. 
omnia uincentes isti tres conlaterales 
^suspirant tumidii^^hjemaiia tempora buceis. 



/5/a JRepperit Theod, Oehlerus in cod, Bruxellano n, 10721 5. 
XII,publici iuris fecii JRitschelius in Mus. Rhen. nov. Ip. 130 sqq., deinde 
G. Beckerus in proleg. ad Isidorum de natura rerum pag. XVsqq. 
intellexit hoc carmen caput Suetonianum versibus conscriptum esse. 



CAPITA PRATORVM VER81BV8 CONSCRIPTA 305 

Secnndus cardinalis Subsolanns. 
Laterales eins Valtarnns et Eurus. 

At subsolanus rutilo tibi Phoebe propinqus 
30 peplum ceruleae ftygoni siccat amatae. 

huic aliud nomen qiiod dicitur aphelyoten. 

eructans animam parili moderamine mixtam 

nec stringens hebetat nimio nec igne uaporat. 

dextram uulturnus^ laeuam circumtonat eurus. 
35 decoquit Eoas prior, hic humectat arenas. 

calchiaa est calidus Pelopis rogione uocatus. 

Tercins cardinalis Auster. 

Laterales eias Euro auster et Austro africus. 

Verum per zonam solaribus ignibus ustnm; 
qua recolit fuscus feruentia littora Maurus, 
anster ab antipodis humili statione remotis 

40 mitior in patriam quam lox iubet euolat istam. 
nan>que sinus gelidum pariens antarcticus illum 
aestu mutari dedignaturque relidi; 
dum peragrat mediam terraeque polique plateam. 
hunc quoque Daedaleae noton expressere Micenae. 

45 quicquid nex genuit decoris, sjbi marcidus haurit 
interimens flores et obumbrans ruris honorcs, 
dextro qui famulb f desedat nomen et euro : 
at latus ensiferum quatiens austro affricus udum 
gaudet conpositis gemino cognomine pennis. 

Quartus cardinalis Zej^hyrus. 
Laterales eius Africas et Choras. 
50 MoIIior occiduos zephirus lambendo Britannos 
dicitur Italiae sed et iste fauonius orae: 
arma pharetratae labefactat uitrea brumae. 
nam recreat florem matri prius inmorientem 
alliciendo senes iterum iuuenescere montes. 
55 cui fauet a dextris pluuialibus africus alis. 
hunc libin ex patrii dicunt idiomate uerbi 

30 tygoni cod. fortasse Tritoni || 36 calchias] immo caecias || 

et e au»tro africus cod, || 48 ensiferum scripsi: sensiferum cod, || 51 
horae cod. 

8VET0III RKL. 20 



306 CAPITA PRATORVM VERSIBVS C0N6CRIPTA 

Hannibalis gentes, cuiuB uocat Africa manes. 

postremus, circo postremum si quid in illo; 

emergit chorus, argestes hic quoque dictus. 

Hi sunt bis seni quadro sub cardine uenti oo 

perflantes mediae spatiosa uolumina terrac. 

nec quemquam moueat, quod plura uocabula restant, 

quorum diucrsis uicibus fungantur in horis. 

151 b 

VERSVS DE XII VENTIS 

Quattuor a quadro consurgunt limitc ucnti. 

hos circum gemini dextra laeuaque iugantur, 

atque ita bis seno circumdant flamine mundum. 

primus aparctias arctoo spirat ab axe: 

huic nostra nomen lingua est septentrio facturo. ^ 

circius huic dexter gelido circumtonat arcto : 



(H) i Oehlerus \\ 6'2 moueat Beckerus: moneat cod. || 15 Ib An- 
thologia latina ed, Burmnnn. V lt4 ed, Meyer, n. 1056 Wernsdorf. 
poetae latini minores V t pag. 523. — ^ Edidit hoc carmen Pithoeus 
IIII p. 17 Sy sed ubi ineipit a quarlo versu primns apartias, tribus 
prioribus in ftnem conieclis, unde eos in sedem legitimam revocaviy sic 
iubentibus cod. Vossiano^ ex quo descripserat Tollius in fronte ed. 
catal. Scal.f tum Leidensi^ qitem ipse contuli, et veteri codice Regi- 
nae Christinae, quem crcussit Heinsius. et sic Pithoeus in exempl. bibl, 
Paris. notaverat: ^^hi tres uersus praeponi deb§trunt, qui sunt ex libro 
Isidori de astrologia.^^ in his aniem codicibus tkulus erat vbrsvs de 
DVODECiM VENTis.* Burmannus. Extat hoc carmen praeterea in 
codicibus nonnullis Isidori de natura rerum; quod in causa est cur 
in editionibus Isidori Bignaeana et Breuliana post caput 37 libri illtus 
legatur. Grialius in adnotatione h, l. posuit ex antiquissimo Isidori Ove- 
tensi codice. Arevalus deinde varielatem scripturae ex codicibus Vati- 
cano Ottoboniano 6 p. 25, ubi rubrica erat ucrsus uentonim, et 
Albanio excerptam addidit \\ 1 limine cod. Arevali || 2 hos circum 
gemini Grialius hi quoqne sex gemini Pithoeus \\ iugantur Grialius, 
V. c. Reginae , Leidensis , cod. Suecicus (cf. act. lenens* V p, 9 sq.) 
uagantur Vossianus recumint Pithoeus \\ 4 alto qui spirat Grialius 
altus qui spirat cod. Arev. || 5 huic nostra nomen lingua est septen- 
trio factumi^fV/io^w^huic nomen nostra e lingua septentrio fixit Gria- 
lius huic nostra nomen lingna septentrio fixit cod. Arev. \\ factum] 
fine cod. Suecicus finxit Bignaeus, ^nonnulli codices* Arevali || 6 huic 
dexter Grialius hinc dextro Pithoeus hunc dextro vet -huic dextra 
eod. Arevali hinc dex^ PittMeus in noH$ || gelidus Pithoeus l. e. \\ 
arcto Pithoeus l, c, : antro vulgo 



CAPITA PBATOBVli VERSIBVS CON8CEIPTA 



308 CAPITA PRATORVM VERSIBVS CONSCRIPTA 

161 a 

DE PHILOIIKLA 

Dulcis amica ueni, noctis solatia praestans: 

inter aues etenim nulla tui similis. 
tu philomela potes uocum discrimina millc; 

mille uales uarios rite referre modos. 
nam quamuis aliae uolucres modulamina temptent, 5 

nulla potest modulos aequiparare tuos. 
insuper est auium spatiis garrire diurniS; 

tu cantare soles nocte dieque simul. 
parus enim quamquam per noctem tinnipet omnem, 

sed sua uos: nulli iure placere potest. lo 

dulce per ora sonat, quam dicunt nomine drostam^ 

set fugiente die illa quieta silet. 
et merulus modulans tam pulchris zinzinat odiS; 



Graia suo uocat ore Camena Pithoeus in notis argesten raii uoci- 
tant cognomine prisco Vossianus, Leidensis argesten Graii uocitant 
cognomine Pithoeus |{ 16 la Anthologia latina ed. Burm. V 143 ed. 
Meyer. n. 233 Wernsdorf. poet. lat. min. VI 2 p. 3SS sqq. — Pri- 
mum editnm est in Aldina Ovidi 1502 quam secutae sunt Aldina 1515, 
Parisina Colinaei^ Gryphiana Lugdunensis, Bersmanni Lipsiensis, 
deinde recepit Goldastus inter Erotica et amatoria opuscula Francof, 
1610 p. 71, qui poetae nomen Albi Ovidii luventini in codice se inve- 
nisse contendit. diversum eiusdem poematis exemplum protulit Schot- ^ 
tus observat. hum. II 51 p. 101. ego in exhibendo carmine Aldinam 
secutus sum cum praesertim e conlatione Lerschi idem carmen Aldino 
consimile in codice Bruxellano 1S2S 4. membran. s. XI (= B) ex- 
tare intellexissem. in Aldina inscribitur de philomela elegeia, in 

B DE PHILOMELA, apud Schottum DE VOCIBVS AVIVM ET QVA- 

DRVPEDVM II 1 — 8 Schottus hacc ita exhibet: Scribere me uoces 
auium philomela coegit, | quae cantu cunctas exsuperat uolu- 
cres. I nam pbilomela canit uocum discrimina mille, | et cantare 
simul nocte dieque potest || 2 tibi vulgo \\ 4 mille potes vulgo \\ 
uarios tuta Leidensis Burmanni (= L) uarios ipsa vulgo || 5 quam- 



nis] cautus B 
aequiperare B 



6 modulis aequiualere tuis vulgo [] aequiparare L 

7 in ♦ ♦ p ^ II sp ♦ ♦ us ^ II 8 cantare simul vulgo || 
dieque potes vulgo || 9 parus B parrus vulgo || quamquam BL quam- 
uis vulgo II tinnipet Burmannus: tinnibet B timpanet L tinninet vel 
tinnitet vulgo || 10 uox eius nulli iure placere potest Schottus || set 
B at vulgo || 11 per ora B pelora Schottus palara vulgo parala Bur- 
manjxus\\ drostam Aldus: droscam Schottus druscam B closam L \\ 
12 illa B nempe vulgo \\ 13 tam pulcbris zinzinat odis B tam pul- 
chris concinat odis L tam pulcbris concinit odis Aldus sat pulcris 
tinnitat odis Schottus 



CAPITA PRATORVH VBKSIBVS CONStRlPTA 

nocte ruente tnmen cantica nulla canit. 
nere calente nouos componlt acredula cantus, 

matutinali tenipore rurirulana, 
dum turdus trucilat, sturnus dum puaitat ore, 

sed quod mane cannnt, nespere non rccolunt. 



310 CAPITA PRATORVM VERSIBV8 C0N8CRIPTA 

atque 8Uo domino xcciqb ualeque sonat. 
pica loquax uarias modulatur gutture uoces, 

scurrili strepitu quidquid et audit ait. 
et cuculi cuculant, fritinnit rauca cicada, 35 

bombilat ore legens munera mellis apis. 
bubulat horrendum ferali carmine bubo^ 

humano generi tristia fata ferens. 
strix nocturna sonans et uespertilio stridunt, 

noctua lucifuga cucubat in tenebris. *o 

ast ululant ululae lugubri uoce cancntes; 

inque paludiferis butio buttit aquis. 
regulus atque merops et rubro pectore progne 

consimili modulo zinzinulare sciunt. 
scribere me uoces auium philomela coegit, 45 

quae cantu cunctas exsuperat uolucres. 
sed iam quadrupedum fari discrimina uocum 

nemine cogente nunc ego sponte sequar. 
tigrides indomitae rancant rugiuntque leones, 

panther caurit amans, pardus hiando felit. w 

dum lynces orcando fremunt, ursus ferus uncat; 

ast lupus ipso ululat, frendit agrestis aper. 
et barrus barrit, cerui clocitant, equus hinnit, 

ast taurus mugit et iilugilant onagri. 
quirritat uerres, tardus rudit oncat asellus; ^^ 



vv, 32. 33. 34 om. B || 32 %aiQB sonat uel aue Scholtus || 33 mo- 
dulatur Aldus concinnat Schottus || 34 scurriliter Aldus || 36 fritin- 
nit rauca cicada Aldus et rauca cicada fritinnit Schottus rauca ci- 
eada friuit ^ || 36 sgq, om. B jj 37 bubilat Schottus \\ ferali murmurc 
Schottus II 40 tutubat Boxhornius || ^lhwiWi Scholtus bubit ^/(/t/« bu- 
tit Burmannus || 44 zinzinulare Burmannus: zinzilulare Aldus tin- 
tinulare Schottus || vv. 45 sq. toti elegiae Schotti exemplum praemit- 
tit II ^lsq. Quadrupedum quoque nuuc audi discrimina uociim, | 
quae retinent uoces, suut ut eis species* Schottus \\ 49 rancant Aldus 
raucant Bersmannus raccant Schottus || 51 dum lynces orcaudo fre- 
munt , ursus ferus uncat Aldus lynces caudo fremunt, ursus nee non 
ferus uncat Schottus \\ 52 ast lupus ipse ululat Aldus porro lupus 
ululat Schottus \\ frendit Aldus frendet Schottus || 53 sq. et barrus 
barrit, cerui clocitant, equus Iiinnit , | ast taarus mugit et mugilant 
onagri Schottus et barnis barrit, cerui glocitant et onagri, | ast tau- 
rus mugit et celer hinnit equus Aldus || 65 quirritat uerres, tardus 



blatterat hinc aries et pis balat otiis 
Bordida sus pascens ruris per gramina grunnit; 

at miccire capris hirce petulce soles. 
rite cania latrat, fallax uulpecula gannit, 

glaucitat et catiilus, at lepores uagiunt. 
mus auiduB mintrit uelox raustelaque drindit, 



312 CAPITA PRATORVM VERSIBVS C0K8CRIPTA 

haec inter laetis parus nunc tinnipat aruis. 

faccilat hic uolitans turdus, gallina cacillat. lo 

dum miluus iugulat, trinnit tunc inprobus anser. 

interea perdix cacabat nidumque reuisit. 

fnauculus cantans scottos iter ire perurget. 

nec minus interea pecudum genus omne ferarum 

musitat et proprias norunt animalia uoces: 15 

sic ululare lupos certum est hircareque linces. 

16ic 

Vt halatus ouis sic est rugire leonis, 
ut latrare canis barritus sic elephantis, 
est hinnitud equi nec non ruditus aselli. 

Relicua nondum edita sunt. 



rum emendavi: leguntur enim in lihro sic: zinzilat et laetis paruis 
nunc tinnipat aruis ; | haec inter merulae dulci modulamine cantus 
II 9 laetis] latis Burmannus || panis scripsi: paruis cod, parrus Bur- 
mannus \\ 11 iugilat ^wrmaw/iw* || 161c Iniiium glossarii metrici Helm- 
stadiensis v, Wernsdorf, poei. lat. min. VLl p. 2o5, 

Pag. 250 huius Hbri glossarii quod G littera notavi haec pars omissa 
est: *Fera8 etiam proprias uoces habere ita pronuntiant: leones fremere, 
tigrides rachare , pardos felire , pantheras caurire , ursos uncare uel 
saeuire, apros frendcre, lynces urcare, lupos ululare, serpentes sibi- 
lare, elephantes barrire, onagros raagilare, ceruos sugire, tauros mu- 
gire, equos hinnire, asinos rudere, porcos grunuire, uerres quirritare, 
arietes horectare, ones balare, hircos miccire, haedos uebare, eanes 
latrare , uulpes gannire , catulos glattire , lepores uagire , mustelas dri- 
norare, mures mintare, sorices desticare, ranas rauire uel coaxare.' 



316 CETERORVM LIHRORVM RELIQVIAE 

quique magos docuit mysteria uana nechepsvs, 
et qui rognauit sine noraine f niox SESOOSTRIS. 

178 picvs SATVRNi filius regnauit agro Laurentino usque ad 

eum locum ubi iiunc Roraa est, ann. XXXVIII. eo tem- 
pore ibi nec oppida ncc uici erant, sed passim habitauerunt. * 
FAVNVS Pici filius eisdem locis regnauit annis XLIIII. eo 
tempore Hcrcules cum ab Hispania reuerteretur aram quae 
est Romae ad forum boarium posuit et dedicauit eo quod 
Cacum filium Vulcani ibi in spelunca sua occiderat. lati- 
NVS isdem locis regnauit (a. XXXVI). hic ex suo nomine to 
ciues suos Latinos appellauit. hoc regnaiite Troia capta est, 
unde Aeneas Veneris et Anchisae tilius uenit et se cum La- 

pos, qui solus cum domus suae familia morti publicae superfuerat, 
uertit uocameh (Emathiae) Macedoniamque a se dlxit. Macedonem Ca- 
ranus insequitur dux Peloponnesiae multitudinis' qui iuxta responsum 
dictum deo, ubi caprarium pecus resedisse aduerterat, urbem condidit, 
qtiam dixit Aegeas, in qua sepeliri regcs mos erat, nec alter excellen- 
tium uirorum bustis apud Macedones priscos dabatur locus.' 

178* Chronographus Mommsenianus p. 044 sq. : 'Item origo gen- 
tiB Romanorum, ex quo primum in Italia regnare coeperunt. Picus' 
e. q. B. 

3 sqq. Syncellus p. 3*22 sq. : AatCvfov (iaaiXBig, IloXXijg ^icc^pa- 
vCag yBvofiivrig naga zoig noXXoCg nsol trjg ' PoofLaiyLTjg fihv iaxdtong 
fjLSta 'PoouvXov ^aaiXBiag ovofiaad^eiarig aii avtov^ nqo avtov 8\ Aati- 
vtav dno Aativov tov ^aaiXhvaavtog ngo Aivsiov natd tovg T^an- 
%^vg XQOvovg , tov avtov nqb avtov r.aXovfi^svov "AXfiavov dno 'AXpavov 
Kqovov tov ndvttov Hatd trjv ^ltaXiav paaiXscov nQoitov Xsyofiivov^ na- 
QiX%ov TJyovfisd^a %avoviv.ij d^sooQia tdg tovtoov nagad^iad^aL ;j;^»J<Tfig, 
tovto fiovov arjfiaivovtsg oti ngo Aivsiov a (paal IlsCxov viov Kqovov 
PaaiXsvaai x^Q^^ AavQivtov X^\ slvai Sl trjv jmQav soog tijg vvvi 
^Pafirig noXsoog, ftsd"* ov ^advov tov vtbv avtov flsi^ov tov %al ^iog 
^tri fi>d\ tovtov ds (paai tivsg 'EQfirjv, tia^' ov ^HQanXrjg dno 2na- 
viag inavsXd^cov iv (ptQ(o tto Xsyofiivtp ^oaQioo Poofiov rjysiQS, dtort dvstXs 
Kd%ov tov 'Hfpaiatov viov oog di tiaiv ^do^s, nal ipaaiXsvas fistd 0av- 
vov hrj Xs 6 'Hi^aytXrjg. ^nsita^ Aativog strj X^'. Tovrou natd to Xy* 
hog Alvsiag i^ IXiov naQaysvofisvog avv toig fist* avtov onXoig lial 
nXovtm naQsansvaOfiivog^ avfifiaxriaag 61 avt(p Aativoo natd 'PovtovXcov 
xal TovQVOv dvsXoov Aa§ivicc isvvvvtai, Aativov d^vyatQi tov fiaaiXioog,^ 
xal paaUsvsi trjg x^Q^S ftstd tov Aativov hrj y\ %tiaag noXiv in* 
ovofuaxi trjg yvvai%6g Aa^iviav, iv ij xai ifiaaiXsvas. Tti'^? hrj rj' (paai 
xov Alvsiav ^aatXsvaai Aativoov i't7j 6' fistd trjv aXooaiv TQoiag, ?Te- 



1 Nechepsus Vinetus: Nechepsi vulgo || 2 mox] foriasse non 
II 3 Lanrentine cod. || 7 ara cod, || 9 occiderat Mommsenus: occi- 
deret. Bellum cum Troianis. cod. || 10 a. XXXVI addidil e Syn- 
cello l c. Mommsenus || 1 1 regnante et cod. jj 12 et se Mommsenusf 
esse cod. 



DE KRQIBVS ] 



318 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAB 

Rcges Romanorum numero VIII. 
ROMVLVS Martis et lliae filius regnauit «nnos XXXVIII. ur- 
bem Romam eondidit XI. Kal. Mai. , qui dies appellatur - 
Parilia. hic X menses in annum constituit a Martio in De- 
cembrem. mille iuuenes de plebe Romana legit, quos mi-» 
lites appellauit^ et centum senioreS; quos senatores dixit. - 
congiarium dedit congium uini inter homines XII. liic cum 
natat ad paludem caprae subito nusquam comparuit. in nu- 
merum deorum relatus deus Quirinus appellatus est. Titvs 
TATIVS dux Sabinorum cum Romulo regnauit annos quinque. h 
hic Tarpeiam uirginem Vestalem uiuam armis defodit eo 
quod sccreta Romuli ei propalaro noluisset. mvma pompi- 

is genus indocilc ac dispersum montibus altis 
composuit legcsque dedit Latiumque nocari 
malultf his quoniam latuissct tutus in oris. 
aureaque ut perhibent illo sub rege fuerc 
saecula. 
sed haec pootica opinentur esse figmenta ct Pici patrem Stercen po- 
tius fttisse asseuerent, a quo peritissimo agricola inuentum f6runt, ^t 
fimo animalium agri fecundarentur, quod ab eius nomine stercus est 
dictnm: hunc quidam Stercutium uocatnm ferunt. qualibet autem ex 
causa eum Satumum appellare uoluerint, certe tamen hunc Stercutium 
merito agriculturae fecerunt deum. Picum qnoqne similiter eius filium 
m talium deorum numerum recepernnt, qtiem praeclarnm augurem et 
belligeratorem fuisse assenmt. Picus Faunum genuit Laurenturo regem 
secundum: etiam iste dens illis uel est uel fuit. hos ante Troianura 
bellum diuinos honores mortuis hominibus detulerunt.* 

5 Isidorus origg. VIIII 3,31: ^miles dictus quia mille erant ante in~ 
nnmero uno nel quia unus est ex mille elcctus. Romulns autem pri-, 
mus ex populo milites snmpsit et appcllatiit.* Eusebius armen. Ol. li, 
3: *Romulu8 primus e nulgo milites legit sencsque nobiles C fecit sena- 
tores et ex eisdem patricios cognominauit. templa item et moenia Ro- 
mae aedificauit."' Hieronymus 01. 7, l: *Romulu8 primus milites sump- 
sit ex populo et nobilissimos senes ob aetatem senatorcs , ob similitn- 
dinem curae patres appellauit.* Syncellus p. 367: *P(6fivXog TCQtStog i% 
xov di^fiov iatQcetsvasv avdgag avyxXrjtiitovg ts q viQOvtag ino^rjas %al 
naxQiitiovg i^ avtav i%dXsas , vdovg ts xal ts^pj iv *Pco(irj mHodofirjaB, 

11 Varro L. L. V 41: *hic mons ante Tarpeius dictus a uirgine 
Vestale Tarpeia , quae ibi a Sabinis necata armis et sepulta , quoius 
nominis monumentmn rclictum, quod etiam nunc eius rupes Tarpcium 
appellatur saxum.* cf. Propertius IIII 4, 18. 

12 sqq. cf. Fragm. 179. Eusebius armen. 01. 16, 4: *NumaPom- 
pitiusduos addidit anno menses lanuarinm et Februarium, cnm is antea 
decem constaret mensibus. idem capitolium a fundamentis excitanit. 
idem congiarium dedit asses ligfneos nummosque testaceos.* Hierony- 
mns 01. 17, 2: ^Numa Pompilius duos menses anno addidit lannarium 
et Februarinm, cum antejiac decem tantum menses apud Romanos fuis- 
sent. Capitolium quoque a fundamentis aedificauit et congiarium dedit 
asses ligneos et scorteos.* Sjncellus p. 398: NovfLag fistd *P<6fivXov 

8 caprat cod, || relatus Mommsenus: sellatus cod. 



D£ llEQniyS LIBRt TRB8 319 

Livs regnanit ann. XLI. pontificeB, nirgines VeBtales insti- 
turt. hic duos menses ad X menses Romuli instituit, lanua- 
riam diis superk Februarium diis inferis. hic prior homi- 
nibus adinuenit grabata mensas sellas candelabra. congta- 

&rium dedit scortinos asses et militibus donatiuum aore in- 
cisum dipondium S. TVLLVS HOSTiLivs regnauitannos XXXII. 
hie prior censum egit edictoque suo cauit ut quicunque tem- 
poribus ipsius falsum fecisset daret pro captte suo diipidium 
nexbecem. MARCivs fhilippvs regnauit ann. XXIII. cong« 

lodedit assem semissem et railitibus donatiuum dipondium se- 
missem. Ostiam coloniam condidit. L. tarqvimvs priscvs 

(^MiXBvcu^ *PmyLiri9 nQmtag^ wo^ovg 'PapLix^g^ ^arlyiiyBv. o txvxhg X9 
Kcmttmliov i% d^niiXimf tixo^of/LTj^tv, 6 tcvtog tco iviuwip 9vo fitjvetg 
mfoai^nB z6v XB *Iavovu(ftov %ai xov ^sfiQOvdffiov y dfAUf^riviMiov xov 
iviavxov n^o xovxov r^friiiati^ovxog.^ 6 avtognai yoyyiaptov ^danccy, 
acsdifia i;vXiVu %al ativxiva %al 6iStQd%iva. Chron. pa^ch. p. 218: iVovp- 
fkdg IlofkTc^liog xstdQX^ ixH xng avxov ^aaiXslag iv Peifji^ ^xiiti 
x6 KaMSxdiiOv i% ^efieXitav. Novfifidg IloftniiXiog ^oyyid^iov idm%&9 
iv *P(6fnf dcadQia ^vXiva «al 6axQa%iva. 

sqq. Eusebias armeD. 01. 34, 3: ^TuUus ^laius Romanoram rex 
purpora sceptroque aoreo utitur. tum fulminibus in eius domum illap- 
sis incendio absumptus est.' Hieronymiis 01. 26, 3: ^Tullus Hostilios 
primus regum Homanorum purpura et faAcibus usus est: ac dcinde 
cum sua domo fulmine coaflagrauit.' Syncellus p.^ 39S: TovXXog 
^OaxiXiog] ovxog xal SiX^iog na^d xiai Xiyexai. xovxov q>aai nQtixov 
vfQifiaXfad^ai noQtpvffuv iv fiaaiXsvai ^^m^aCmv %al fd^Bov %axaaxBiv. 
ovxog xilg ol%Cag avxd %a%titifiXi%&6Ca7ig a%iinxm avy^avQ^klg xeXsvtd, 
cf. Chron. paseh. p, 2^4. 

9 Ovidius fast. VI 793 sqq.: 

olari monimenta Philippi 
aapicis. unde trahit Marcia casta genus, 
Marcia, sacrifico deductum nomea ab Anco. 
cf. Eokhel. D. N; V pag. 248. . 

11 sqq. Isidorus origg. XV 2, 31f ^Cum Tarquinius Priscns ca^- 
totii fundamenta Romae aperiret, in looo fundamenti eaput hotninls li* 
teris Tuscis notatnm iauenit et proinde oapitolium nominauit.' Arno- 
bius VI 7. 194: ^Regnatoris populi capitoUum qui est hominam qui 
ignoret 011 ease aepulchrum Vulcentani? quis est, inquam, qui non sciat 
ex fundaminum sedibus caput hominis enolutum non ante plurimum 
temporis aut solnm sine partibus ceteris — hoc enim quidam afiirmant — 
aut cum membris omnibus hiUnationis offioia sortitum? quod si planum 
fieri testirooniis postulatis anctorum, Sammonicos Granius Valerianus 
uobis et Fabius indicabunt, cuius Aohis fuerit filius gentis et nationis 



1 ann. XLI Mammsenns: ann. XVI cod. || uestas cod. || 5 scor^ 
tinas cod. || 6 S. Mommsenus: seinis cod. \\ Tullius cod. \\ XXXII 
Mommsenus: XXII cod. |j 7 cauit Mommsenus : uooauit cod. || 9 
Marctus Mommsenus: Manctus cod. || XXIII] cf. Mcmms. chronol. 
Rom, p. 139 n, 258 \\ 10 assem semissem Mommsenus: asse semis 
cod. II semis cod. || U hostiam cod. 



320 CETERORVM LIBRORlfM RELIQVIAK 

regnauit annos XXXVIII. hic cum fundamenta Capitolii 
cauaret inuenit caput humanum litteris Tuscis scriptum CA- 
PVT. OLIS. REGIS, unde hodieque Capitolium appellatur. hic 
prior Romanis duo paria gladiatorum edidit, quac compa- 
rauit pcr annos XXVII. servivs tvllivs serua natus regna-s 
uit ann. XLIIII. hic uotum fecit ut quotquot annos regnasset 
tot ostia ad n*umentum publicum constitueret. tarqvinivs 
SVPERBVS regnauit ann. XXV. hic prior hominibus adinue^ 
nit lautiCinias tormenta fustes mctalla flagelia carceres exilia. 
ipse prior exilium meruit. inter duos pontes a popuio Romano lo 
fuste mactatus (est) et positus in circo maximo sub delphinos. 

cnios ^ermani seruali nita fuerit spoliaius et Imniiie, quid de saia com- 
meruerit eiuibus, ut ei sit abnegata telluris paternae sepultara.* Ber- 
Tius Aen. VIII 345: ^Quidam dicunt cum capitolii ubi nunc eat finida- 
menta iacerentur, caput humanum quod Olli diceretnr inuentura, qao 
omnes sollicitatos conditores misisse ad Tusciam ad aruspiccm illius 
temporis nominatum, qui iam indicauerat Arg-o tilio suo tributara fata- 
liter esse, ut is iocus orbi imperaret in quo illud caput esset inaentum. 
obuii igitur Argo hi qui missi erant, ubinam esset pater, intei^ogaue» 
runt, qui cognita cansa itineris eorum omne responsum patris pro- 
didit monuitque^ut cauerent ne ab eo interrogatione decipercntur. sed 
cum legati ad eum peruenissent et de signiticatione innenti capitis 
quaererent, uolens ille dominatnm orbis patriae suae potius adscribere 
interrogauit, anne hic, locum suum ostendens, inuenisseut. illis negan- 
tibus suspicatus proditum esse responsum quaesiuit an qnendam obnium 
fecissent, illis simplieiter confitentibus occurrisse sibi iuuenem, tone 
aruspex conscenso equo secntus Argum occidit eo loco ubi nunc Roma 
est, a cuius caede Argiietum.' Livius ab urbe condita I 55: 'Caput 
humanum integra facie aperientibus fundamenta templi dicitnr appa- 
ruisse: quae uisa species haud per ambages arcem eam iraperii caput- 
que rerum fore portendebat. idqne ita cecinere nates quique in urbe 
erant quosqne ad eam rem consnltandam ex Ktrnria acciuerant.' 

5 sqq. Anrelins.Victor de viris illustribus 7: (Sef^ius TulHut) *po- 
palom in qvatuor tribns distribnit ac post plebi distribuit annonam. 
mensnras pondera classes centnriasqne constitnit.' 

7 sqq. Ensebins armen. Ol. 58, 2: *Tarqninins Snperbns excogitanit 
uincnla uerbcra nemos carceres custodias compedes collaria catenas 
exilia damnationes ad metalla.' Hieronymns 01. 58, 1: *Tarquinins Su- 
perbns excogitauit uincula tanreas fnstes lautumias carceres exilia mo- 
talla compedes et catenas.' loannes Antiochcnns (Miiller. frgm. hist. 
graec. III I p. 553): &B4S(id xe iial occitTiyccg yiXotovg ^vX£vovg xeci <ri9rj- 
oovg nidag aXvasig fiitccXXcc %al i^og^ocv i<psvQcir. Cedrenns I p. 262 : 
i^svQS deeftcc (iceatiyag ^vXa eiQxtag cpvXatiag nXotovg nidag dXvastg 
i^ogiag fiitaXXa, Isidoms origg. V 27, 23: *est ot lantumna supplicii 
genas ad uerberandum aptum, inuentum a Tarquinio Superbo ad poe- 



I XXXVIII] cf. Momms, l. c. \\ 2 cauaret , inuenit Memmsenus: 
calcaret et inuenisset cod. || 5 Seruilios cod. || 6 XLIIII Mommse- 
nus (cf. idem l. e.): XXV cod. \\ 8 %dmvkerdt Mommsenus : uenit 
cod. II 1 1 est addidil Mommsenus 



322 CETERORVM LIBROUVM RELIQVIAE 



LVDICRA HISTORIA 



#181 Volgo et Bcriptum et creditum est, folia olearum arbo- 

rum brumali et solstitiali die conuerti et quae pars eorum 
fuerit inferior atque occultior, eam supra fieri atque exponi 
ad oculos et ad solem. quod nobis quoque semei atque itc-5 
rum experiri uolentibus ita esse propemodum uisum cst sed 
de fidibus rarius dictu ct mirabilius est; quam rem et alii 
docti uiri et Suetonius etiam Tranquillus in libro ludicrae 
historiae primo satis compertam esse satisquc super ea con- 
Btare adfirmat: neruias in fidibus brumali die alias digitisio 
pelli alias sonare. 



/Tepi tdiv :raQ^ EXXrjiSi nmdi&v fii^Xiov a 
1 82 * 'O ra neQL ^EXXr^VLxrjg xaidiag yQatpag Sui^OQav Kal 

181 Gellius Vllft 7. 

182* Eiistathms Od. I 107: o d\ nBaaog nccQcc to nsaeiv itv- 
fUiloyeitai^ natet dtnXacfiov tov 6. nscsCv dh nal cvfinscsCv Xiystoci 
to natct tvxriv avfifirjvaC ti. i{ ov %al nsQinstsia to tvxrjQOV avfipafj^, 
OTi Sh 6 nsaaog tvxrjg iatlv ^ad^vQfia xal ofVTiy dvd%sitai, , Caaatv ot 
%atanvPsv6fisvoi. latsov 8h oti <pavsQd SiatpoQa iati %vfia)v %al nsa- 
atov naQa totg naXaioCg. %v6oi ulv yaQ ot %ataQQint6fisvoL s^dnlsv- 
Qoi p6Xot %al otovsl %ata%vpiatoiivtsg iv t<p §dXXsa^ai, i^ mv %al to 
%vpL%6v naQ<ov6fLaatai axrjfia, 6 Sh nsaaog stSQoCov tC iativ. ^Hqo- 
dotog ovv <pavsQ(og SLa<piQSLv drjXoC %vPov %al nsaaov iv olg Xsysi 
oti Avdol tovg %vPovg svqov %al tovg datQaydXovg %al tifv a<paCQav 
%cd aXXa naCyvia^ nX^v nsaamv. iatsov d^ %ou ais wot^ fikv i% fiSQOvg 
%vPog rj oXr} Sid^saig trjg nsdidg, noth Sh niaa6g. %al ott p6Xia %v 
Piat<ov tovg nsaaovg <paaiv ot naXaLoi, %al ott xal nsaaa ovdsti- 
Q<og ot nsaaoC. %al ott nsaad OficavvfMog %ai i} yQafifiri xorl 17 'iprj^pog. 
otov %al nsaad nsvtdyQafifia. xal oti nsvte rjaav oTg ixQ<ovto, %al 
ott inl nivts yQafifiaig tdg 'tlfi]<povg ittd^oWy <ov n ftsarj tsQa i%a- 
XsCto. %al ott Std tdg nsvte tavtag %al netteia iSo%et ^Xrjd^rjvat <og 
otovel nevteia ttg ovaa. %at ott IlaXafirjdrjg evQeCv avtrjv Xsyetat, 
ov naQcovvfiov to IlaXafii^detov dpd%iov. xal OTt neaaog xal nsttog 
6 nintatv <paalv iv t<S fidXXsad^at, cog i% tov nitsiv to nintetv. %al 
Sti nsttevstv to tavXl^etv (i. e. ta^Xi^etv) <paal %al fietattd^ivat %al 
nai^etv. xal OTi %vPog ndaa "iprj^pog tetQdycovog, xal oti Xiyovtog 



LVDICRA BISTORIA 323 

avrog sCdcig xvfiov xal ycsacdv xal 'TtaXaiotdtfiv slxmf xiiv 

*Hoo86tov inl 'Atvos BVQed^iqvaL dia Xijiov xas naidiag, ov% /| avdy%ris 
%ai TCBxxol avvvoovvxai ovq 6 riaXu^TJSrjg (vqs. xal ort So%ft xo xv- 
§evstv «al nsxxsvsiv %al daxQayaU^siv Xsys^d^ai, «j vnsy^tpa^vsxai 
dno xov' daxQayaXCj^ovatv iv xv %axa xrjv *Odvacsiav noXixsCa %al 
OQXOvvxai %al atpaiQiJ^ovai. %ai oxi avvxsXsC nQog xo' dazQayaXog XQCa 
arjfiaCvsi, xov iv aqyvQto %al xbv anovSvXov dnXmg %al xov naiaxi%bv 

?| neaainov ^oXov xb xov 'AnCoavog. %al oxi %vpog 6 %v%X(o^sv §aaiv 
X<ov ^ 6 %axsaxQaftfisvog, i% xov %v§(d %vPijaa} xb %axaazQsq}at. odsv 
%ai xvfiixov xb oy%a}fia *Paifia'CaxC, %ai %vpiaxdv xb inl ^stpaX^^v nCn- 
xsiv, xiqe ds Xs^soDg xdv ^ iv Svai aCyfia yQafprj ^rjxnxsa sl cpvXdaas- 
xai %ai sv xoig naQa *AQxtvsvsL nsaoig. (pdQfia%a^ os statv CaxQL%d, 
(paatVj i%sCva, ov yva>axd^sl iv dvai aa yQdcpsxai. 6 dl xd nsQit^X- 
X7jvi%7Jg ... dvaidsg. oxi Sh %aC xig fioXog daxQayaXiaxi%bg %v(ov i%a- 
Xsixo, nQoSsSvXoaxai. ixi Caxsov %ai oxi %axd xrjv xov dsinvoao(pi- 
axov taxoQCav PoSioC xivsg sCg xovxo nQosprjaav dasXysCag, (og %ai %V' 
^svsiv nQog dXXrjXovg nsQi yvvai%(ov iXsvbsQOiv daxQaydXoig iXdxx(o 
ri nXsC(o pdXXovxsg. inicpaviaxaxa 8s cpj^ai xavz'' inaL^s avv dXXoig %ai 
UyriaCXoxog 6 nQoaxaxsCv tiJs noXscog a^i(ov. sCg dh^ xb nQoasrtog sCQrj- 
fisvov d§d%LOv arjfisCooaaL oog vno%OQLaxL%6v iaxLV avzb xov daa%og, o 
iaxL aavig %ai (pLXoa6(poLg fi\v XQlJ^^lf'^^ *^^ SiayQdfifiaxa %ca nsxxsv- 
xi%ri ^^' V ^^^ arjXCa xal xrjXCa oog sv xoig xov %oafiL%ov SriXovxai %a- 
Xovftivrj naQa xb arj^SLV, %ah^d SrjXot x6' %vpsvo»v slxa toasv vnb xrjv 
%XCvrjv xbv dpa%a, oflg ypaqpft 'A^rjvaLog. ixvfioXoyCav Sl xolovxov 
dpa%og^ og %ai %OLVoXs%xstxatj iv tw fisydXoo ^axtv svQStv ixvftoXo- 
yixip. PoUux VIIII 04 sqq.: *Ensi Sh %ai nsQi x(ov iv avfinoaCotg nat- 
SidoVy ()tov %oxxdfioov %aL yQCopoov xal nov %aC nsQi %vBoov nQOsiQ^^^a- 
fitsVj oy% av (pavXov strj^ Std pQCjxioov ovbucexa naiStdov iniSQaftstv naQ- 
s^rjyovfisvov xrjv iv avzotg dad(pstav. iv fiivxoi ys xoCg %vpotg, onov 
xo Sva%vpSLV xs %ai sv%v§stv ovofidt^sxat %aC nov xal xb Sva§oXov xal 
svfioXov slvai, Caxiov ort %vpog avxbxs xb fiaXXbftsvov %aXstxat, xal rj 
iv avx(S %oiX6xrjg, xb arjastov, 6 xvnog, rj yQafifirj, xb SrjXovv xbv api^- 
fibv xdov pXrjd-ivxoov ' xal fidXtara fj ys fi6vag ij iv avzoig ovofia slxe 
%vBog ^aXsCad^at, %a9dnSQ xal 6 naQOiftiooSrjg X6yogfirjvvsiv ^ot%sv, 7] 
XQtg fj 17 XQSig %vpot. x(p XQvnijfiaxt Sl xovxq), 6v %vpov naQOOvo- 
ftda&at wafiiv^ dQyvQLOv xLvd aQi^fibv intcprjfiCa avxsg %a^* s%daxrjv 
fiovdSa oLTjQrjftivrjv , SQaxfirjv rj araxrjQa rj fivdv ^ onoaovovv, fnaL- 
fov xrjv nXsiaxofioXCvSa %aXovfiivrjv naLSidv 6 S' vnSQpaXX6fisvog xoo 
nXrj^SL x(ov fiovdSoov ^fisXXsv dvaLQrjasad^aL xb inLSia%sCfisvov d^yv- 
Qtov iv Sl xrj UfiSLtffCov L(psvS6vrj o xs xQ^nog SsStjXooxai x^^g %v§sCag 
%ai nQoasCqrjxaL ozt strj xb XQrjfia fivaatov, (og fivdv avx(ov intStaxs- 
J&staivoov s%dax(p %vfi(p. naQa Sl xoCg JoooLSvaLv o[ xavxrj xrj naLSid 
XQoofisvot xQrjfiaxC%xat xrjv nQoarjyoQCav slxov, %ai xQrjfiaxC^stv xo 
nQdyfia. a%iQa(pSLa Sl xa %vpsvxiJQia oovofidad^rj . Stbxt ftdXLOxa *A^rj- 
vrjOLV i%vpsvov ini a%CQcp iv xm xrjg a%iQdSog Ud^rjvdg vsS. xd fi\v 
ovv iQyaXsta xd %vpsvxt%d iv xoCg nSQi^ xsxvcov iaxt nQOStQrjfiiva (cf. 
VII 203 sqq.'). xb Sl nsxxsvstv %ai rj nsxxsCa xal to nsaaovofistv 
%ai b nsxxsvxijgj %ai xavxa iisv in' i%sCvoig nQOsCQrjxatj instSrj S\ iprj- 
rpoi fjLSv sCatv ot nsxxoC, nivxs S' i%dxsQog xdov nai^ovxoov stxsv ini 
nivxs yQafiftoov, sC%6toog stQrjxaL Zo(po%XsL 

%ai nsaad nsvxiyQafifta xal %vpoov BoXaC. 
x(ov S^ nivxs xoSv s^axiQood^sv yQaftfidov fiiarj xtg rjv tsQa yQafifirj' %al 
6 xbv i%si9sv %Lvoov nsxxbv inoCst naQotfiCav, %Cvst xbv a(p' tsQag. 

1 Hesychius 11 p. 945: Sta(piQSt Sh nsxxsCa nv^sCag' iv x^ fihv 
ydQ xo^g %vfiovg dvaQQCnxovatv , iv Sh x^ nsxxsCcf avtb ft6vov tdg ^rj- 
(povg fista%tvovatv. 

21* 



324 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

xvfievrix'^ naidiccv ntcQaysi £o(poxXaovg filv ix ITaXafiri'- 
dovg^ o^cjvv^ov rp 7]qg)i dQa^atog^ zo' ixatvog i(pavQS 

Tcaaaovg xvfiovg rs^ tsQnvov aQyCag axog' 
xal Evq)OQicjvog ro* na66a NavxXtddao. ksyat 8% xaX iv 
/iii/ 'iXCcj 8aCxvv6^aL XCd^ov i(p' ov iiti06avov oi^AxaioC^ ivb 
Sl "AQyai tov Xayofiavov UaXa^T^dovg TtaCOov. xal on IlXd- 
x(ov rijv rc5i/ 7ta66cov avQa6iv AlyvntCoig dvatCd-rjaiv iv OaC- 
dQG} Xeyav avtovg jCQCJtov aQi&^iov xal XoyLOiibv svQaiv 
xal ysofLatQCav xal datQovofiCav ^ att 8^ nattsCav rs xal xr- 
fisCav^ xal dfj yQd^^ata. xal oti oi tov IlXdtcovog vno^vtj-io 
fianatal ov trjv TtaQ^ "EXXtjaL nsttsLav OrjuavdijvaC (paOt vxo. 
nXdtovog^ dXXd f^v tov Xsyonsvov xattavtrjQCov xatayQd- 
(paad^aL ydQ ti nXLvd^Cov cianaQ iv ty nattavtLxy naLSLa^ 8l 
ov td xLVT^ata tov fjXCov xcl trjg 6sX7Jvrjg^ itL 8i xal ta 
kXXsLJitLxd nQayfiatsvovtaL of AtyvntiOL. xal ort ixQcivto i& 
ot naXaLol tQiol xvfioig xal ovx ciansQ ot vvv 8vaC' o^sv 
xal naQOLfiCa inl tciv (iri8sv 8Ld (liaov xLv8vvsv6vtov ro* 
^ tQlg s^ ^ tQstg xvfiovg^ dno rov (isyCatov xal iXaxCatov 
aQL^fiOVj rjg fiifivrjtaL IlXdtcov iv vo^iOLg slnciv ^ tQstg 
xvfiovg fidXXovtsg, tovtiatL tQsig yiovd8ag, xvfiov yaQ (paai2o 

1 sqq. Eustatliius II. II 308: IlccXocfii^dovg imvoriaafiivov xv^eCav %al 
nszTS^av sv*lX{ca slgnagauvd-Lov Xifiov nataaxovtog triv at^faTiav Xt^d^og 
i%st iSsCxvvto, xa-^-a floXsfKov tatOQSi^ i<p' ov insaasvov. trig S\ toiav- 
XTig inivoCag tov FlaXaftijSovg xal ri^g svffsasatg ds tov XQOVoVy ijv %ai 
avtrjv i%sivog iaotpCaatOy ficcQtVQa naQccyovai. I^otpo^X^q, 3g iv SQafiatt 
OfioavvfKo t<p svQStii TlaXafnjSij (priatv Ov Xtfiov ovtog tovd* dncoas 
avv d^stp slnstVy xQ^vov ts StatQtpag aotpootcctag itpsvQS wXoCafiov fistd 
%onriv ^ad-fifisvog nsaaovg %v^ovg ts tSQnvov aQyCag a%og\ ifiaqtv- 
Qovv dl %at 'AQystot, ^naQ* olg ijv ^ tpaatv^ 6 Xsyoftsvog IlaXafiTjoove 
nsaaoQ, ott dl t-qv avtcov^ svQsatv Alyvntiotg ^ dvatt^saatv %tSQOt xal 
ott ov nat%tt%ri aXXd <ptX6ao(pog 17 Atyvntta%ri nsttsCa Xiystat^ iv aX- 
Xotg drjXovtat, %al ovtoD usv slQrjfLSvov ^atoo ov% dXvattsXcSg xal xovto. 
Etjmologicum roagnum: usaaoCy fioXta %vptato5v. niaaa Oficavvftoig rj 
ts yQafiftrj %al 6 ip^tpog, nsvts Sl rjaav otg ixQ<ovto* %ai nsaaa nsv- 
tdyQafLfia' %al tdxoc 17 nsttsia oiovsl nsvtsia rtg ovcra. svqs 8\ avtriv 
IlaXafii^drjg' %al SriXot to iniyQafifia tdov Xi' nQog tovg tonovg ovg iv^t 
to TlaXafnjdstov dBd%tov, ^att nsta}, o arjfiatvst to %atantntoii' 6 fisX- 
XeoVf nsaoo' i^ avtov ovofia nsaaog 6 nlntoav iv ttp pdXXsad^at' xal 
tQon^ nsttog' %al nsttsvstv to ttstamiQStv dno tdiv^stttov tovtsatt 
tdav %vPoi)v, nsttsvstv 8h %al to tapXt^stv' yCvstat 8\ dno rov nsx- 
tbg nsttsvoi' SrjXoi dh to ftstattd^svat xal naC^stv, inl dh tdv nivts 
yQaftfKov tdg ipijcpovg itC^ovv (ov 1) ftsari yQafifirj tsQa i%aXstto. 

l naXafitjSovg] 435 Nauck. [| ^Ev(pOQt(Xivog\ Meinek, anah Alex. 
p. 132 I 7 OccCSqg}] 27 4d || 10 ot xov UXdxoivog inofivrifiaxt^tdct] cf. 
schol, Plat, Lys. /. c. || 19 vofioig] XII 96$ c 



LVDICRA HIBTORIA 325 

dtX^^S fXsyov, avTo ts ro avaffptaTovftcvov , o&sv xaifoifiia 
tpayixTj %6- 

ael yeiQ iv xCnzowfiv oC ^wg xvfiof 
xal z^v iv avxKi fiovada. o9-tV Xv&tCrj av <prfit xal to £^- 
trou^EVOV iv tm aapa 'j4(fiazoq)avovs xaft^Sovfiivei <Jttj;p" 



326 CF.TERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

nagBxaCvero 8i (pri^L Sv avtdiv xal ^e0rj yga^iii]^ ijv [sQav 
(ovoiiat^ov ^ ojg avoxBQO drjkovrac^ enal 6 vixci^evog iit* ic%a- 
XYiv avrrjv larai, od^av xal nagoifLia' xvvalv rov aq)* [agag^ 
kCd^ov drjXadrj^ iTcl rdv a7tayvG)0[iavcDV xal a0x<^VS fiorjd^aiag 
daofiivov, 2Jci<pQG)V' 5 

XLVijcc} d* ijdrj xal rov d(p' CaQccg' 
^Akxatog Si (prjcvv ix nXijQovg' 

vvv d' ovrog invxQaral 

xvvri^ag rov an tQag nvxvvov kCd-ov, 
rovovrov da xal naQcc SaoxQCrfp ro' * 10 

roi/ ano yQaii^ag xvvrj^o XCd^ov, 
jJvodcoQov di (prj0v rov MayaQvxov ivdyovrog rov rototJroi^ 
kC^ov aig oiiovorrjra r^g rciv dorQCJV xoQaCag^ KkiaQXog roig 
nivra (prjol nkdvi]0vv dvakoyatv, kiyav d% xal rovg d^rga- 
ydkovg^ ov xal d0rQvag xal d^r.Qvxov kiyovraC (prjov^ nrci0avg i:> 

1 sqq. Eiistathiufl II. VI 109: ygdfiaa yQafi(ij]y ov (jlovov i) iv ficc- 
&vfittaLV,^ cclla xal onoCaiq titat^ov 01. nvpevovzsg, mv fiCa tig ftscfi 
yQafifiri covofid^tTO tegd , inHdrj^ -nrtmfirSvog in^ /d^jarj^v avri)i' t.ro' 
od^sv xal nagOLfiia nivsiv xov a(p* Legag inl z(ov iv dnoyvmasi dsofii- 
vcov fioTj^siag iaxdtrjg, Z^jjfftff ^s tavtrjg nal nagd HoifpQOvi iv t©* 
XLVJjao) d^ ^rjdn xal rbv aro' tsQag, Svd^a IsCnSL to' nsaaov rf Xid^ov. 
^AXnaLog ovv «x nXrjgovg swrj to' •Kivrjaag toy nrjgag nvnLVOv It&^ov, 
7ia)fiiyi.svadfisvog insCvog xal dvtl t(yv tsodg drg iv naQodqi yQdipag tb 
nriQag, SsorLQLtog 8\ iv tw* xal tbv dno yQafifidg y.lvsl lCd^oVy idLorg 
Tjy ilXsC^^psL xQTitciL., naQanifitpag , (paaCv, rjyovv anonrjaag rnv tsQdv. 
SoTisi dh naQa tb '^QdfitLa xal Qnu^a slvai yoatifii^SLVf d(p* ov naLdvd 
tLg 6 dLayQafifiiafLog. syCvsto dt, cpaaiv, avtrj %vpSLag ovaa slSog Sid 
rdv iv nlLv^ioLg iprjcpcov s^rjnovta Xsvndov ts dfia xal fLsXaivdov. xQrj- 
aig xov naLyviov tovds naQa ^iXrjaovL iv tco' fisd^vsL diayQafifiC^si 
%v§svsL. cf. Polliix VIIII 99. 

14_sqq. Schol. I*lat- Lys. 115, 5 p. 310 sq. Bekk.: UatQayaXC^SLV tb 
datQaydXoLg naCtsLV, onsQ xal datQC^SLV iXsyoVy insi xal tovg datQa- 
ydXovg datQLag sndXovv. KaXXCftaxog' 

^OQnog TOt, cpCXs tlovqs, Ai^vatLdog avtCna dcoaar 
« * # vsoafirJKtovg datQtag. 
ivLOL ds datgCxovg cpaaCv. naC^staL 8b datQaydXoLg tiaaaQaLVj xal 
slg ^naatog aatQdyaXog nt(6asLg ^x^l tiaaaQag i^ spdofidSog xara avTt- 
^'Stov avynsLfisvag coansQ 6 'iiv§og' ^y^l dl dvtL%sCfisva fiovdda %al 
s^ddtty slta tQidSa xal tstQdSa' 7} yaQ Svdg xal nsvtdg inl tcoj' xv- 
P(ov fiovcov naQaXafipdvstttL ^ia to insCvovg inLcpavsCag fx^'-^ ^S* ^^^^ 
8s at avfinaaaL tcov datQaydXcov nt(oasLg Ofiov tsaadQcov naQaXafjL§a- 
vofiivcov nsvts xal r^ta^xoira. tovtcov Sl at filv d-s(ov slaLV incovvuOLy 
at Sl T^Q(6oDV, at Sl paaLXicoVj at Sh ivSo^oav dvdQorv, at dh staLQC- 

6 I^ccKpQcov] 9S Ahrens. || 7 '^Axatoc] Sl Bergk. [[ 8 vvv J'] ^for- 
tasse scrihcndum vvv ydg vcl vvv d' avO*', ut integer sit versus* 

Bergkius \\ imKQevev Bergkius: iTtvKQinai vulgo [] 9 dn iQag Bergkius: 
nsCQctg vulgo || nvKtvov] ^ forlasse nvfiavov' Bergkius || 10 ©fox^/ro)] 

VI 18 cf Meinekius p. 243 



LVDiCRA HiSTOnrA 327 

txaetov ix^iv xiooapas xat dwi&stov avyxsiii^vas ofioieas 
xvfie», (%ov<ii Si (ptjntv dvTixsifitva jiovada xal i^dda, 
tlttt Tpiiida xal zBz(fdda. ^ yitQ dvds ipaai xal xevTccg ixl 
xvficav i^ovov «aQaXafi^dvovrai ag ixovrtav ijitq>ave£ag f|. 
txal oTt wev xazd tous ttilTQaydXovs nTaffsav aC (tiv ^tav 



328 CETEROBVM LIBRORVU KELIQVIAE 

xal voritaov tig rj 30(paktai 17 yQccq)^ tov Kstog ti aXXa na- 
Qcidr}taL vjco xov xofiixov, nsQl 8h rot; elQti^ivov xwog 
xaxBLVO Xiyai avtog^ yqatpav xal akkaxoVf otL eldog xt xv- 
Peiag xal xokLg, iv y ifijtpov xoXXdv iv dLaysyQafLfiivaLg 
tL0L xciQaLg xeL^ivov iyCvato avtavaCQBOig, xal ixakovvxob 
at (ilv yQafifLLxal x^Q^'' xoXeLg aOteLoxBQov ^ al 8\ avtanL'- 
fiovXevov0cu aXXriXaLg inj(poL xvveg Slcc to 8^^sv avaiSig, 

183 TQccy xvXXog I^ovTjttvog tig iv yucL^Latg 'EXXijvcdv 

noXXag fihv aXXag JcaLSLag xal 0v(i7CQ0Cciiv XiySL' 
Giv 0Vfi7to0Caiv (ua (lIv iJ ecuXoxQa^Cay lo 

itiQa Se 6 xottafiog onov xal ^ Xatayri, 
OL vioL yccQ xG}(id^ovteg xoicoLg a<poQL0(iivoLg ^ 
tcbqI e07ciQav tovg x^^S ^^ toifg pCxovg XL^ivteg^ 
exa0tog avSQL^ofievog emvs tov oixetov* 
og Sh metv dvx l0xv0e xov eavtov x^^^^ *^ 

TceQLexetto eod^ev to5i/ ovfiTCotciv yeXcivtcsv, 

Isq. cf. schol. Aristoph. ran. 970. 

3 8qn. Pollox VIIII 98 sq.: ij $h 9ia noXX^v tpTJcptov naidia 
nXivQ-Cov iaxi^ rfOQaq iv ygafifiaCs ^vov SiaTiHiAivae ' xai t6 tilv nXiv- 
Q^Cov ^aXsCtat, noXigj vcov dl xlfij^atv e%d<ftTj nvcov Sirjorjfiiv(ov oh slg dvo 
ztov tl^ijfpoav "Katd tdg X(f6ag , rj tixvrj trjg nai9idg lati nSQiXtjipsi 9vo 
'tffqqxov 6(ioxq6<ov trjv itSQOXQOiv dvsXsCv od^sv xal KQatCvo) ni- 
naixtat' 

riavSiovCda noXscag paaiXsv 
Tijff iQip(6Xa7iog , ola^' rjv Xiyoyksv^ 
xat xvya xal noXiv^ rjv naCiovaiv. 
183 loa. Tzetzes hist. var. VI 858 sqq. 

n^d^sv Xiystat naQOivCa. 
Mdd^s tC nQonrjXay,Lafi6g xal tCg ?) naQOivCa, 
Xatdyrj ts %al %6tta^og %al stoXoHQaaCa. 
6 nQonrjXanLafi^g , tpaaC ttvsg i% t<ov danintoiVy 
stQrjtat, i% tov XQ^^^^^'' ^fl^fp %a}fi(pSoviiivovg. 
Ttit^rjg i^ oCvov Xiysi dl ndv tovttov svqsCv %XrjaLV' 
nrjXov tov olvov yaQ q>rjat %al %dnrjXov i% tovtov. 
<prjal %aX TQv<pi6i(OQog avfifiaQtyQ(6v t<p T^it^rj 
yaCav %ata%viaa(oaav jrvri^v sv(o6s'i nrjX<p. 
<prjal yovv nQonrjXa%iafi6v tijv %Xrjaiv iaxrj%ivai 
dn6 tQvv6g t^g tov nvXov^ rjyovv avtov tov otvov, 
rj xcfT^ ^QXdi ot %aifi(pool td nQoatona x.Qf'C9'ivtsg 
noXXovg %ats%(Ofi(pdrjaav iv fiiaatg xaCg AQ^vatg. 
iatlv ovv nQonrjXa%iafi6g vpQig xal %(Ofi,(p6Ca 
xal naQOivCa avv avtm v^Qig %al (pXvaQCa, 
^ Xdta^ ts xftl %6tta§og %al i(oXo%QaaCa, 
oncag ds vvv %atd%ovs %al aatpsatdtoig fidd^s, 

8 TQdyxvXXog R^thius: TQdyxvlog vulgo Ij avrjtLvog cod. Monac* 
CCCXXXVIII 8. XV 



LVDICRA HI8T0RIA 329 

rdd' icDkoxQacia ^iv^ xov xotrafiov dh ^d^e- 
rc5 Ov^jtoCvG) v0taxo ^vyog xal Xexaviaxai 
TcaQ* ixatSQ^ tov ^vyov xdttod^ev rc5v xkaOtiyycDv. 
aC XExavbCxai ]ilbOov 8% bT%ov dvdQiavtC^xovg , 

s avdQiavti0xovg ^ ovg ^avdg (ovofiaiov oi tota, 

ol x(O(ta0tal TrkrjQovvrsg ovv otvov to tovzov (Trdfta, 
o Idta^ xal katdyiti 8ri^ rjyovv vyQov xal QV0kg^ 
toiko dnsxottd^iiov sig {iCav rc5v nXa6tCyycov , 
tovti6ttv i^€tCva66ov, d%i%tvov ^ ixavovv, 

10 xotta^ov xal rd oQyavov dnav ixdXovv tovto, 
dv ovv 71 3ckd6tty^ tij (poQa xatsQQStffs tov otvov 
xal tov fiavav flg xBtpakrjv ijxv^^ xaxQOVXvta^ 
6 xa(ia6trig 6vyxG)^a6tatg idoxai tav yavvaCov 
ai d* ov^ noXvv iXdfiPavav dg d^d^avfjg rdi/ yiXtov, 

TQciyKvlXos c. q, s, 

'£x xovtcov v^Qtg avfiTvccoa xal nccaa cpXvaQta 

liyBzai itQonriXaiua^oq a(ia xal naQOivCa^ 

Xaxdyri ds xofl notzapog xal hOiXoiiQaaia. 
Etymolopcam maguum : *EaiXo%QaaCa, td^og tjv zotg vioig dnnvova^ xal 
vv%z£QSvovai nazaxsiv zmv yiomaifiivcDv zcjv icoXatv dainvoiv zovg fco- 
fiovg nQog xoiavzriv natdiav^ zBZQafiuivoi, ivco dh fiaXXov vofit^c» nsn- 
Xdad^ai to ovofia iiTrd zov QrjzoQog ano tcov BcoXoav^ a iaztv aQxaia' oxi 
TCQayfiata aQxaCa avymtQdaag xatriyoQsi 6 AiaxXvrig. 'H scoXoxQccaiaf 
ri x^saivri^ M^Jl' ^(oXov yaQ to x^saLvov' na^a ro trjv ^ca iXa^rjvai, 
ri soiXov to Xitbv n to firi nQoacpatov dXXd x^saivov naQa to s<o, 6 arf- 
fiaivsi to nsQinatca' rj ftataLOv, ijfvxQOVj dvcocpsXigy dvCaxvQOv. Kal dX- 
Xcag' i^vt%a avvinivov dXXriXoig naod ^AQirivaCotg oi vioty int s%datov 
xQatijQ otvou itCd^sto. xat st ttg ixa^sv^rjas fin ntcbv tov tStov •nQa- 
f^Qa, nQCoi xara rijg iavtov xscpaXrjg i^sxssto' xai inaXsito scoXonQaaCa. 
Xafi^dvstai dh inl xatrfyoQCcc aQxaCcov nQayfidtcov. cf. Photius Zona- 
ra8 Suidas schol. Lucian. 111 p. 420 Eustathius Od. 11 395. — Ely- 
mologicum magnum: KottapC^stv , to tco %ottdfico xQrj^^^^ cpaatv *At- 
ttnoC, ovxl to iftstv, mansQ ot vvv Xsyovatv. 6 dl yiottapog r^v toi- 
ovtov Tf Xsndvtov iv tcp fiiacp nsCfisvov tov avftnoaCov, ^x^^ intnXiov 




tdfita tXsyov. d rjrog 8h i-aaXstto XdtaL xal anQy.ottapC^siv, to ano 
xov notriQCov tb vnoXstnofisvov nofia i^SQav. cf. Pollux VI 109 aqq. 
Athenaeus XV p. 6C5 d sqq. schol. Aristoph. nub. 1069 pac. 342. 
1243 schol. Lucian. 11 p. 325. « 



6 sq, ot TOTS ot ii(OfiaaraC, vulgo : veram distinctionem invenit 
Rotkius II tovtai'] avtcov Groddeckius antiquarische Versuche Sammt, 
1 pag, 251 



1 



330 SVPPLEMKNTA LIBRI DE LVSIBV8 GRAECOUVM 



SVPPLEMENTA LIBRI DE LVSIBVS GRAECORVM 

Eustathiiis Od. I 305. paatlivSa, naidcd zig ficcaiXfag ztvdg dno- 
dfiytvvaa, II. XVII 389. ivvavd^a Sh anoydaioxdtat iXtivafnp naqa- 
nrj-KTioVn tt So%Bt %ai xiva itsifotov ft-fv» apy/j^av Sh naQaisSotisvov, 
og 7]v ilnvativSa XByo^iivri naiSta, rjg ^SQog %al xo a^anfgSav eX- 
xfiv, on(Q totovtov cpaatv tjv.^ d6%og dvdQOiJti]%tig tatato TStQTjjiivrj 
%atd (isaoVy StrJQtrjto Sh St avt^g aroCvtov rt, ov i%atSQa)^sv s^rifi- 
fisvot dvo vsavia%ot dvQ-stX^ov ivtQStpavtsg dXXi]Xotg td voora. o Ss 
Piaadusvog %al nQoayaydiv^ avto f^g So%ov ivi%a tov stSQOv, i% tov- 
tov Ss xofl td dvaxBQiQ ndvta a%dnsQSav iXsyov naQ0ifita%<6gj Std to 
ininovov ti^g 6X%rjg xat trjg dvd^oX^iqg. II. XVIII 543. xal o inoa- 
toa%tafi6g' sldogSh ovtog naididg, %a^* rjv tpaatv 6atQd%ia nXa- 
ya i%tstQtfnisva vno Q^aXdaarig 'tQotsvtat %atd tiJs inttpavsiag tov 
vyQOv %al inttQSXOVta iviots noXXd%tg, stag dtovrjaavta SvcSat %atd 
^aXdaarjg^ riSiatrjv notovvtat nQ^ao^tptv ^rt- i^si^^sv %al naQotfiia 
inl t(ov onot tvxri ftsta^aXXofiivcav t6' 6atQd%ov nsQtatQOtpi]' tj' cmj- 
T^'xot; nSQtatQa(p^vtog7] fistansa6vtog' tavtbv S* sinstv, tcov wpay- 
fidtmv i^aXXaysvta)v o>ff hvx^v. iXsx^ Sl %at cevtrj i% natStag 
totavtrjg. ^ natSsg Svo ypafififj Ttyt ftsaoXapovay Stsatr]%6ts^ dXX-qXcov 
oatQa%ov avsQQintovv, ov ^dtSQOv fisv fiSQog nsntaacofiivov rjv, t6 iv- 
tog SrjXaSi], to Sh i%t6g dniaaatov. StcoQtato Sh toig avfinai^ovat, ti- 
vdv fisv T]V to tr]V niaaav ^j;oy , ttvdSv fihv to Xotn6v. %at ott (paatv 
dvapXrjd^lv to 6atQa%ov niaoi, cav ulv r]v to %dtco tov 6atQd%ov, scpsv-^ 
yov^ ot Sh Xotnot iSioaxov. xal sXsysto nsQiatQoq)iq 6atQd%ov, %al rj 
natStd 6atQa%ivSa i%aXsLto. ^f^ijtrtff tiJ<? Xi^soog iv tfj %aifi(oSia nQog 
atvtyfia xov (rj^ivtog i^ 6atQa%taftov. TlXdtcov Ss tpaatv 6 %a)ftt%6g 
q)Qd^st avtT]v ovtag. si^aatv totg natSaQiotg tovtoig o7 i%datots 
'f^Qafifirjv iv taiatv oSoig StayQd^tpavtsg , Stavstfidfisvot Six* iavtovg^ 
satdatv avtmv ol filv i%si^sv trjg yQafifirig, ot oav i^sid^sv, slg S' 
dficpotiQcav 6atQa%ov avtotg dvirjatv sig usaov iatcig, %av fjtsv nintrjat 
ta Xsv%d indvco,^ cpsvystv tarv tovg itsQOvg Ssi, tovg Sh Sico%stv. 6 
Ss dvaQQintcov to oatpa%ov fntXsyst vv| rj rjfiiQay tovtsatt to Xsv%6v 
inttpaivstat tov 6atQd%ov rj to maarjQov a%otstv6v, onsQ i^ ^Ofi^^QOv 
naQsiX%vatat vitpog sin6vtog fisXdvtsQOv ijvts niaaa. II. V 360. o^fv 
xal natStd tig nai^stai %aXovfiivr] iv ^otvXrj, nQodystat Sh ovtaig* 
nsQtayaycov ttg^ 6niaco t<a x^^9^ avtJtnXs%n tovg Sa%tvXovg. ^tsgog Si 
Tts sig^ td %otXoofiata tav ^jjftptov, dnSQ sial %otvXai, td y6vata iv^slg 
%al ovtcog dvaPaXdiv iavtov (psQStat ^noxog, iniXaPoov tovg 6(p&aX- 
fiovg tov (piQOvtog. sha iv fiSQSt 6 tsoog (psQ^iisvog ^arsX^^div cpsQSt 
tov stSQOV. %al rjv avtr] naiStd iv %otvXrj. cf. II. XXII 494: Uav- 
aaviag S\ latOQSi ott natStd ttg rj %aXovfisvr] iy%otvXr], iv 17 StanXs- 
|as ttg 6niaco, xa^a xal nQoSsSrjXcotat ^ tovg Sa%tvXovg tcov ^jftpcov 
intvooti^sto tov dvatQovfisvov 6 S* ivd^stg to y6vv tatg x^9^^ ^"'^ ^^* 
QtXapdov tov atQftvtog tr]v %S(paXr]V rj t6v tQdxrjXov ifiaatd^sto. i^Xydi] 
Si cprjatv iy%oxvXr], insl ^xo %oiXoy xrjg x^^,9^^ %oxvXr] Xsysxat, stg o 
%otXov^ ivsxi^st x6 y6vv 6 6aaxa^6fisvog. dXXaxov Ss yQce(psxat ovxoo' 
iy%oxvXr] natStd ttg, dog %al itSQOod^t yiyQantat, iv 17 xoi/laVarTf g X^^Q'^ 
Ssxovtat td y6vata tdov vsvt%r]%6toov 01 vsvt%r]fiivot %al ^aatd^ovatv 
avtovg. II. V 212. latsov Ss %al ott yXcoaad Ttg Xsystat %vvSaXovg Xi- 
y«tv Torff naaadXovg %al %vvSaXonXitag totfg naaaaXia%ovg, od^sv %al 
natSid Ttff Std naaadXoov ytvofiivT] %vvSaXtafi6g iXsysto. II. XXI 394. 
ot Sh vatSQOv natStdv avfj inoov6fJtaadv xiva, rjv jjaXxiJv fivCav 
oov6ftaaavj nsQl ijff cpQdtovaiv ovtoo, %ataSsitai ttg $a%ico tdg o^£tff 
xal xaTacTTaff sig fisaov tdov avvstXsyfjtsvoov naQtoov cpoovst' j^ailxjjv jLtvtav 
<d'r]Qdaoo. ot^ Ss^ %v%Xoo iatcoxsg BipXptg rj %al tatg x^9^^ naiovtsg dno- 
%qivovtat' dlX' ov Xrjtpr]. ov oh dv Xafirjtat , %a^iatr]atv i%stvoy sig 
xf]V iavtov x^Qf^v, Xiystai Sh X^^^V f^vfa rtQog StaatoXi^v. eial ydQ 



SVPPLEMENTA LIBRI DE LVSIBVS aRAECORVM 331 

tLVsg %al ;i;ailxai ^ctv^ai svvvsfiofiBva^ (paai totg xavd-aQOig xtxXni^oveai 
'^V Z9^^^ ^^^ ot naCdsg lirjgta cpaalv nQoatiQ^ivxtg a(pt,daiv, Od. VIII 
370. x«l rjv ^d^og naXaiOv ovt(o naC^tiv. %al insxfOQ^a^i (paai Aa%s- 
da^liMvCoig dyiav ta afpatQOfidxLcc, sl%6g Sh %al tTfV 9td a^paCgag 
naididv tyv %aXoviiivr]V ovqavCav toiavtrjv slvai, tovto ydq vnofiaX- 
Xsi vostv vnsQpoXi%(3g ^ti^sv to ^cog xal ig vicpri ^mtsCad^ai trjv a^pai- 
Qav, a7}fisCtoaai ds %ai ott OQxi^ascag sldog ^v %ai ij toiavtrj Std a^paC- 
Qag naLdia, <og SrjXoi %al 6 ovtcD yQatpag' ^SQfjLuvatQCg ^ OQxnatg 9td 
nod(ov avvtovog. (prjal yovv KQttC(jcg ovtca dvanrjdrjaavtsg stg vtpog 
nQO tov %atsvsx^vcct ini y^v na^aXXaydg noXXdg toig nopiv inoCovv, 
o drj d-SQfiavatQC^siv iXsyov, ioC%aatv ovv xal ot PaatXi%oi ivtavd^a 
natSsg toiavtd rtva naC^ovtsg xal trjv a(paiQav dvaQQtntstv. ott d\ 
ij Qrj^^staa (WQavCa sldog rjv rijg did a(paCQag natStdg, drjXot 6 y^d- 
"ifag ott tavtrjg 7} (isv ttgsXsysto ovQavCa, ri dh dnOQQa^tgf rj Sh inC- 
a%vQog. rj ($s cpatvCvSa, ovQuvCa fjtlv ij slg ovQavov trjg acpaCQag dva^ 
^oXrj^ rjv 6 notrjt-ng ifi(paCvstv So%st iv t(p' o2^ d' insi ovv a(pa£Qav xa- 

Xriv (isrd X^Q^^X ^^^'^'^^ ''^^Q^>'^Qi^y "^^} HV^ (og nQoyiyoantat, dnOQ- 
Qa^tg Siy OT* av trjv acpatgav firj nQog totxov dXXd ngog ^9a(pog a%Xr}- 
Q(og yaatv dQdtt(oatv (oazs dno%QOvofiivrjv dXXsad^at ndXtv. inCa%voog 
8ij r/ ixQ(ovto ot naC^ovtsg %atd nXrid^r} %aXovfiivrj 8td tovto %ai snC- 
%otvog. i} 8* avfq xal i(prifii%r]. (ovofiaato Sl inCa%VQog, instdrj ot 
%at' avtrjv acpatQiJ^ovtsg ini Xatvnrjg satcotsg rjv a%VQOv (pafiiv^ (og xal 
aHayov SsdTjXcotaty fioXij acpaCQag dXXrjXovg i^s8Cco%ov, %ai totavtrj 
fiFv rj inCa%VQog. (patvCv8a 8i, ot' av JtiQ(p (paai trjv acpatQav nQO- 
8st%vvvtsg stSQ(p avtrjv intnian(oatv. rjv %ai itvfioXoyovvtsg ot na- 
J^atoi Xjyovat ysvia^at avtrjv ia(og dnb tov (psva%C^stv, ov ndvv d%Qi' 
p(og ovTCDg itvfxoXoyrjaavtsg d>g i% t(ov nQoyQacpivtcav iv r^ t^ta satt 
yvdvat. ott 81 to acpatQi^stv ov% oXCvrj ftotQa ivofjti^sto (paat yvfi- 
vaffTtx^ff, iatt avfipdXXsiv^ %ai i% t-^g HQOcpCXov tov latQOv sl%ovog. 
naQd%sttat yd^ cpaatv avzfj avv stiQOtg tiai yvfivaatt%oig OQydvotg 
xal acpatQa. xov 8s d^Cav Xoyov %ai trjv acpatQtatt%rjv slvat, nCattg 
%ai 'AQ-rjvaiot , noXCtrjv noirjadfisvot *AXi^av8Qov tbv KaQvattov acpat- 
Qtaf^v xal av8Qtdvzag i%sCvcp dvaatrjaavtsg. MtXijatot xal noXXdg i% 
tcov atscpavtt(ov dycovav dnsvsy%dfLSvot vC%ag trjv a(paiQav sig ov8sv 
tovtcov^ j^QrjaCftrjv syvcov. 8tb %ai naQattrjtiav avzrjv^ ^%Qivav, ozt 8\ 
t(6v avtrjv nat^ovtcov tovg fihv vt%(ovtag paatXsig i%dXovv coff ini asfi- 
voofiatt tov ^QyoVy ovovg 8\ tovg rjttcofiivovg. 8rjXovat %ai avtb ot 
naXatoi na^a(piQ0vtsg %ai XQV^^^S* ^'J^ ^^^ ^^ 'fov %azd UXdtcova Gsat- 
trjtov zotttvzrjv b 8\ dfiaoz(bv ^ad^sSsizaty oognsQ (paaiv ot a(patQi^6v- 
tsg^ ovog og 8' dv naQaysvrjzat dvafidQzrjzog , fiaaiXsvg rjficov' trjv 8h 
dno KQatCvov , olov 

bvot dncoziQOO ^dd^rjvzat trjg XvQag. 
tovg ydQ rjttcofiivovg ovovg ^a^rja.d^at ^Xsyov. in eis quae secuntur 
Eustathius Atheuaeum , quem nominat , adhibuit. cf. Athenaeus I 
15 a sqq. 



332 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAB 

JleQi TU)V' :taQa Poiiaioig d'ecjQi(DV xal aydvwv ^ipXia /i' 

184** Commemorabimus ORIGINES singulorum (spectaculorum), 
quibus in cunabilis in saeculo adoleuerint', cxinde TITYLOS 
quorundam , quibus nominibus nuncupentur, exinde appara- 
TVS, quibus superstitionibus instruantur, tum LOCA, quibus 
praesidibus dicentur^ tum ARTES, quibus auctoribus deputentur. & 

185** Lydos ex Asia transuenas in Etruria consedisse Ti- 
maeus refert duce Tyrrheno qui fratri suo cesserat regni 

184** Tertullianus de spectaculis 4. — .13: *satis opinor impleui- 
mus ordincm, quot et quibus modis «pectacula idololatrian committant, 
dc originibus de titulis do apparatibus de locis de artificiis.* 3: *non 
ibis in circum, non in theatrura, agonem, munus non spectabis.' 20: 
*numquid ergo et ^xtra limites circi furori studemus et extra cardines 
theatri impudicitiae intendimus ct insolentiae extra stadium et immi- 
sericordiae extra amphitheatrum, quod deus etiam extra cameras et 
gradus et apulias oculos habet.' 29: *in his tibi circenses ludos inter- 
pretare, cursus saeculi intuere , tempora labeutia, spatia dinumera, me- 
tas consummationis expecta, societates ecclesiarum defende, ad sig- 
num dei suscitare, ad tubam angeli erigere, ad martyrii palmas glo^ 
riare. si scenicae doctrinae delectant, satis nobis litterarum est, satis 
uersuum est, satis sententiarnm, satis etiam canticonim, satis uocum, 
nec fabulae sed ueritates ncc strophae sed simplicitates. uis et pugil- 
latus et luctatus? praesto sunt non parua et multa. aspice impudici- 
tiam a castitate, perfidiam cacsam a fide, saeuitiam a misericordia con- 
tusam, petulantiam a modestia obumbratam, et tales sunt apud nos 
agones, in quibus ipsi coronamur. uis autem et sanguinis aliquid? ha- 
bes Christi.* 21: ^sic ergo euenit, ut qui in publico uix necessitato 
uesicae tunicam leuet, item in circo aliter non exuat, nisi totum pudo- 
rem in faciem omnium intentet, ut et qui filiac uirginis ab omni spurco 
uerbo aures tuetur, ipse ;eam in theatrum ad illas uoces gesticulatio- 
nesque deducat: et qui in plateis litem manu agentem aut compescit 
aut detestatur, idem in stadio grauioribus pugnis suffragium ferat: et 
qui ad cadauer hominis communi lege defuncti exhorret, idem in am- 
phitheatro derosa et dissipata et in suo sanguine squalentia corpora 
patientissimis ocuHs desuper incumbat, immo qui propter homicidae 
poenam probandam ad spectaculum ucniat, idem gladiatorem ad homi- 
cidium flagellis et uirgis compellat inuitum, et qui insigniori cnique ho- 
micidae leonem poseit, idem gladiatori atroci petat rudem et pileum 
praemium conferat, illum uero confectum etiam oris spectaculo repe- 
tat, libentius recognoscens de proximo quem uoluit occidere de longin- 
quo, tanto durior si non uoluit.' — Isidorus origg. XVIII 16, 3: * Lu- 
dus autem gymnicus est aut circensis aut gladiatorius aut scenicus.' 

1 85 ** Tertullianus de spectaculis 5 : *De originibus quidem nt se- 
cretioribus et ignotis penes plures nostrorum altius nec aliunde inuesti- 
gandum fuit, quam de instrumentis ethnicalium litterarum. extant auc- 
tores multi, qui snper ista re commentarios ediderunt. ab his ludorum 

4 tum om, A (=cod. reg. 1622 s. VIIITy Aa secundum Baluzii^ 
Ab secundum Hildehrahdi conlationem) [| 6 ludos ^ || 7 tyrreno A |{ 
suo cesseratj **^ cesserat A 



LVDICRA HISTORIA 333 

contentione. igitur in Etruria inter ceteros ritus snperstitio- 
nnm saaram spectacula quoque religionis nomine instituunt. 
inde Romani arcessitos artifices mutuantur tempus enuntia- 
tionem^ ut iudi a Lydis uocarentur. sed etsi Varro ludos 

5a ludo id est a lusu interpretatur, sicut et Lupercos iudios 
appeilabant, quod ludendo discurrant, tamen eum lusum iu- 
uenum et diebus festis et templis et religionibus reputat. 
nihil iath de causa uocabuli^ dum rei causa idololatria sit. 
nam et cum promiscue ludi Liberalia uocarentur, honorem 

loLiberi patris manifeste sonabant. Libero enim a rusticis 
prirao fiebant ob beneficium quod ei adscribunt demonstrata 
gratia uini. exinde ludi Consualia dicti qui initio Neptu- 
num honorabant. eundein enim et Consum uocant. dehinc 
Equiria Marti Romulus dixit^ quamquam alii et Consualia 

isRomulo defendunt, quod ea Conso dicauerit deo ut uolunt 
consilii, eius scilicet quo tunc Sabinarum uirginum rapinam 
militibus suis in matrimonia excogitauit. et nunc ara Conso 
illi in circo defossa est ad primas metas sub terra eum in- 
scriptione eiusmodi: CONSVS CONSILIO MAUS dvello lares 

20COILLO POTENTES. sacrificant apud eam nonis luliis sacer- 

orlgo sic traditur. Ljdos ... excogitauit. probum plane conBilium 
et nunc quoque inter ipsos Komanos iustum et licitumf ne dix.erim pe- 
nes deum. facit enim et hoc ad ori^nis maculam, ne bonum existimes 
quod initium a malo accepit ab impudentia a uiolentia ab odio a fra- 
tricida institutore a filio Martis. et nunc... Kobigini fecit — 
nam et robiginis deam finxerunt — debinc . . . accepit. sed haec sa- 
tis erunt ad originis de idolatria reatum.' — Hesychius II p. 506: 
Av^ol ovtoi xds ^iag evgeCv XByovTCciy od^sv xal^Paifiatoi Xov&ovg tpa- 
clv, — Varro L. L. VI 20: 'Consualia dicta a Conso, quod tum feriae 
pablicae ei deo et in circo ad aram eins ab sacerdotibuB ludi illi qui- 
buB uirgines 8abinae rapti.' Panlus Festi p. 41: 'Consualia Indi dice- 
bantur, quos in honorem Consi faciebant, quem deum consilii puta- 
bant.' — Varro L. L. VI 13: *Equiria ab equorum cursu; eo die enim 
ludis currunt in Martio campo.' Panlus Festi p. 81 : ^Kqniria ludi quos 
Romulns Marti instituit per equonim cnrsum, qui in campo Martio exer- 
cebantur.* — Servius Aen. VIII 63tt: *raptae autem Sabinae Consuali- 
bus hoc est meuse Martio. Consns autem est deus consiliorum, qui 
ideo templum sub tecto in circo habet, ut ostendatur tectum esse de- 
bere consilinm. iste Consus et equestris Neptunus dicitur, unde edam 
in eius honorem circenses celebrantnr.' ' Hieronymus vita Hilarionls 20 
tom. II p. 22 Vall. : ^Hoc siquidem in Komanis urbibus iam inde ser- 
uabatur a Romulo, ut propter felicem Sabinarum raptum Conso quasi 
consiliorum deo quadrigae septeno currant, circumitu et equos partis 

2 specula >^ || 4 lulydis Ah ludi lydis -<4a || 5 ludios Oehlerus : 
Indos A II 9proiniscuae ^ || 11 demonstrati Bigaiiius \\ 12 queisinitio 
Fr, lunius \\ 14 ecurria quis A \\ alii om. ^a || 18 dem tttt est Ab 



334 CETERORVM LIBRORYM RELIQVIAE 

dotes publici^ XII Kalend. Septembres fiamen Quirinalis et 
Virgines. dehinc idem Romulos loui Feretrio ludos instituit 
in TarpeiO; quos Tarpeios dictos et Capitolinos Piso tradit. 
post hunc Kuma Pompilius Marti et Robigini fecit. dehinc 
TulluB Hostilius; dehinc Ancus Martius et ceteri. qui quos5 
quem per ordinem et quibus idolis ludos instituennt; posi- 
tuni est apud Suetonium Tranquillum uel a quibus Tran- 
quillus accepit. 

1 86 ** Accedit ad testimonium antiquitatis subsecuta posteritas 
formam originis de titulis huius quoque temporis praeferens 
per quos signatum est, cui idolo et cui superstitioni utrius- to 
que generis ludi notarentur. Megalenses enim et Apollinares, 
idem Cerealcs et Neptunales et Latiares et Florales in com- 
mune celebrantur; reliqui ludorum de natalibus et solcmni- 
bus regum et publicis prosperitatibus et niunicipalibus festis 
Buperstitionis causas habent. inter quos etiam priuatorum me- 15 
moriis legatariae editioncs parentant; id quoque secundum 
institutionis antiquitatem. nam et a primordio bifariam ludi 
censebantur sacri et funebres id est deis natlonum et mortuis* 

187** Communis origo ludorum utriusque generis, communes 
et tituli; ut de communibus causis. perinde apparatus com-20 
munes habeant necesse est de reatu generali idololatriac con- 
ditricis suae. sed circensium paulo pompalior suggestusy 

aduersae fregisse uictoria sit/ — Pliitarchua vita Romuli 10: itolandirj 
fi,lv ovv n aQnayn %al nsgl trjv 6%t(oiiaL$s%dtriv ^fisgav tov totf ^Bgtt- 
XCov fifivog Avyovotov dl vvv , iv 1? trjv tmv KoavaaXicov BOQtriv ayovciv. 

186** Tertullianus de spectacuHsG: *Accedit ... mortuis. sed 
de idololatria nihil diif ert apud nos , sub quo nomine et titulo, dum ad 
eosdem spiritus perueniat quibus renuntiamus. liccbit mortuis licebit 
deis suis proinde (imrno porinde) mortuis faciant, una condicio partis utrius- 
que est, una idololatria, una renuntiatio nostra aduersus idololatrian.' 

187** Tertullianus de spectaculis 7: 'Communis ... consedit. 
ea si minoro cura per prouincias pro minoribus uiribus administrantur, 
tamen omnes ubique circeuses illuc deputandi unde et petuntur, inde 
inquinantur unde sumuntur. nam et riuulus tenuis ex suo fonte et 
surculus modicus ex sua fronde qualitaiem originis continet. niderit 



1 XV Fr. lunius || 3 tradit A: tradidit vulgo \\ 5 qui quos quem 
scripsi: quoque A , vulgo qni quotqne Fnlv^ Vrsinus \ 10 cui dolo 
Aa II unius cuiusque Fr, lunius jj 15 causas A causas originis vulgo 
II 20 perinde A proinde vulgo |j 22 pompalior Fr. lunius: pompa- 



tior A 



LVDICRA HISTORTA 335 

quibus proprie hoc nomen, pompa praecedens quorum sit 
semet ipsa probanS; de simulacrorum serie de imaginum , 

agmine de curribus de tensis de armamaxis de sedibus de 
ooronis de exuuiis. quanta praeterea sacra quanta sacrificia 
spraecedant intercedant succedant; quot coUegia quot sacer- 
dotia quot officia rooueantur, sciunt homines illius urbis; in 
qua daemoniorum conuentus consedit. 

Vt et de locis secundum propositum exequar, circus SoliJSS** 

principaliter consecratur; cuius aedis medio spatio et effigies 

10 de medio spatio et effigies de fastigio aedis emicat^ quod 

non putauerunt sub tecto consecrandum qucm in aperto ha- 

bent. qui spectaculum primumaCircaSoIi patri suo editum affir- 

ambitio slue frn^alitas eias, si deum ofTondit qualiscumque pompa 
circi. etsi pauca simulacra circumferat, in uno idololatria est, etsi 
unam tensam trahat, louis tamen plaustrum est: quaenis idololatria 
sordide instructa uel modice locuples et splendida est censu criminis 
sui/ — Festus p. 364: *Tensam ait uocari Hinnius Capito uebiculum, 
quo exuuiae deomm ludicris circensibus in circum ad puluinar uehun- 
tnr. fuit et ex ebore ut apud Titinnium. in barbato et ex argento. ' 
cf. Paulus Festi p. 365. — Tertullianus de corona 13: *Coronant et 
publicos ordines laureis publicae causae, ma^istratus uero insuper aureis, 
nt Athenis ut Romae. superferuntur etiam iliis Hetruscae. hoc uoca- 
bulum est coronarum quas gcmmis et foliis ex auro qucrcinis ab loue 
insignes ad deducendas tensas cum palmatis togis sumunt. sunt et 
prouinciales aureae imaginum iam uon uirorum capita - maiora quae- 
rontes.' cf. ibidem 7. 12. 

188** Tertullianus de spectaculis 8: * Vt et de locis... argumen- 
tantnr. plane uenefica eis utique negotium gcssit hoc nomine quorum 
sacerdos erat, daemouiis et angelis scilicet. quot igitur in habitu loci ip- 
sius idololatrias recognoscis? singnla omamenta circi singula ten^>la sunt. 
oua...aouere. animaduerte Christiane quot nomina inmunda possede- , 
rint circum.' e.q.s. — Servius Aen. VIII 636: ^circenses dicti uel a circuitu, 
uel quod ubi nunc metae suut olim gladii ponebantur quos circumibant. 
dicti inde circenses ab ensibus, circa quos circumibant.' — Plinius N. H. 
XVni 2: ^Seiamque a serendo Segcstam a segetibus appellabaut, quarum 
simulacra in circo uidemus. tertiam ex eis nomiuare sub tecto religio 
est.* cf. Macrobius sat. I 16 Augustinus C. D. IIII 8. — Macrobius 
sat. in 4: 'Cassius Hemina dicit Samothracas deos eosdomque Koma- 
norum Penates dici d^sovg (iSYdXovg ^eovg XQTiotovg Q-sovg dvvatovgJ^ 
Varro L. L. V 58: *Terra enim et Caelum ut Samothracum initia do- 
cent, sunt Dei Magni et hi quos dixi multis nominibus. non quas Sa- 
mothracia ante portas statuit. duas uirilis spccies aeneas Dci Magni, 
neque ut uolg^ putat ii Samothraces Dei qui Castor et Pollux. sed ii 
mas et femina. et hi quos Augurum libri scriptos habent sic : Diui qui 
potes, pro illo qnod Samothraces Q^Bol SvvatoCJ* cf. Servius A«n. U 
296 III 12. — Plinius N. H. XXXVI 9; *l8 autem obeliscus quem di- 



2 in semelipsa A in eieci || 3 arraomaxis ^ || 6 quod — quod — 
quod Aa || 8 et om, i^a || 9 aedes u^fr || 12 Soli Fr. lunius: habent Soli 
A atque Soli Oehlerus {{ suo A suo ut nolunt vulgo || aeditum A a 



336 CETERORVM LIBRORVM RELTQVIAE 

mant; ab ea et circi appeilationem argumentantur. oua ho- 
nori Castorum adscribunt qui iilos ouo editos credendo de 
cygno loue non erubescunt. delphines Neptuno uomunt* 
columnae Sessias a sementationibuS; Messias a messibus^ 
Tutulinas a tutela fructuum sustinent. ante has tros araes 
trinis deis parent : Magnis Potentibus Valentibus. eosdem 

uns Augnstas in circo magno statuit excisus est a rege Semneserteo, 
quo rognante PTthagoras in Aegypto fuit, centum uiginti quinque pedum 
. et dodrantis, praeter basin einsdem lapidis: is uero quem in campo 
Martio nouem pedibus minor a Sesostride. inscripti ambo rerum natu- 
rae interpretationem Aegyptiorum pbilosophia continent.' XXXVI 8: 
*Trabes ex Syenite marmore fecerunt reges quodam certamine obelis- 
cos uocantes solis numini saeratos.^ — Varro L. L. V 154: *Intumu8 
circus ad Murciam uocatur ut Procilius aiebat ab urceis, quod is locus 
esset inter figulos: alii dicnnt a murteto dcclinatum, qnod ibi id fue- 
rit: quoius uestigium manet, quod ibi sacellum etiam nunc Murteae Ve- 
neris.' cf. Paulus Festi p. 148. Servius Aen. VIII 036: *Vallis autem 
ipsa ubi circenses editi suut ideo Murcia dicta est, quia quidam uici- 
nnm montem Murcum appellatum uolunt: alii quod fanum Veneris Ven- 
ticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e myrtetis fuisset; inde mutata 
littera Murciam appellatam: alii murcidam a murco quod est murcidum 
dictum uolnnt. pars a dea Murcia dicit, qnae cum ibi Bacchanalia es- 
sent, furorem sacri ipsius murcidum faceret.' — Isidoms origg. XVIII 
29 — 31: *Omamenta circi oua meta obeliscus carceres. oua honori 
Oastoris et PoUucis ascribunt, qui illos oua editos credendo de cygnn 
loue non erubesnnt. fingunt autem circensia Romani ad causas mundi 
referri: ut sub hac specie superstitiones uanitatum suamm excusent 
(cf. fragm, 189^), metamm quippe appellatione proprie terminum ac 
finem raundi designari uolunt, ab eo quod alicui emensus finis est sine 
ad testimonium orientis occidentisque solis. obeliscum Mesphres rex 
Aegypti primus fecisse fertur tali ex causa. cum qnodam tempore Ni- 
Ins uiolenta inundatione Aegypto nocuisset, indignatus rex tamqnam 
poenas a flumine exigeret sagittam in undas misit. non multo post 
graui ualetudine correptus lumen aniisit; qui post caecitatem uisu re- 
cepto duos obeliscos soli sacrauit. obeliscus enim sagitta dicitur: qni 
ideo in medlo circo ponitur quia per medium mundum sol currit. me- 
dio autem spatio ab ntraque meta constitutus obeliscus fastiginm sum- 
mitatemqne caeli significat, cum sol ab utroque spatio medio horaram 
discrimine transcendit. summo obelisco superpositnm est quoddam aura- 
tum in modum flammae formatum, quoniam sol plurimum in se ealoris 
atque ignis habet.' — Cassiodorius var. III 51: ^Primus enim hoc apud 
Elidem Asiae ciuitatem Oenomaus fertur edidisse, quod postea Romu- 
lus in raptu Sabinamm necdum fnndatis aedificiis mraliter ostentanit 
Italiae. sed mundi dominns ad potentiam suam opus extoUens miran- 
dam etiam Romani» fabricam in uallem Murciam tetendit Augustus, nt 
immensa moles firmiter praecincta raontibus contineret, ubi magnamm 
remm indicia clauderentur. bissena quippe ostia ad duodecim signa 
posuemnt. haec ab hermnlis funibns demissis subita aequalitate pan- 
duntur, docentes totum illic ut pntabatur consilio geri, ubi imago capi- 
tis cognoscitur operari. colores autem in uicem tempomm quadrifaria 

1 argutantur Fr, lunius || 2 decus cygno ^ || 3 delphines 
Gangneius: delphinos A || uomunt. columnae Oehlerus: uomunt co- 
lumnae. vulgo \\ 6 tutelinas ^ || as.^ || 6 ^nis A\\ Yalentibus om. A 



338 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

tris rctro simplex do dorso ngcbatur ct utiqiic comn.unis 
usus reus non erat. sed cum ad ludos coactus cst transiit 
a dci muncrc ad dacmoniorum officia. itaquo Castori tft 
Polluci deputatur hacc specics, quibus cquos a Mercurio dLs- 
tributos Stesichorus docct. scd et Ncptunus cqucstris est, 5 ' 
quemOraeci iTtTtiov appcllant. de iugo uero quadrigas soli 
bigas lunae sanxcrunt. scd ct 

primus Erichthonius currus ct quatuor ausus 
iungcre equos rapi(hisque rotis insisterc uictor. 
Erichthonius Mineruae ct Vulcani filius et quidcm de ca- 10 
duca in torram libidine portentum cst dacmonicum immo 
diabolus ipse non colubcr. si ucro Trochilus Argiuus auctor 
c&t currus primi,-Iunoni id opus suum dedicauit. si Romae 

Philfir^yrus ff<^org. IFI 113: 'Vnrro in libro qiii admjrabilinm inscribitnr 
Ericbthoninm ait primum equos quattuor iunxiH.so hrUs qui Panathonao» 
a]>peUantur. dc hoc Krichthonio alibi satis dietum, qui nngfuinis pedi- 
bud fuisso memoratur. ' ftynccUus p. 297: F^Qix^ovtog aQfia nQmvog 
'*Kkkriciv iq)tVQSV, ijv y^Q w^« paQpaQOtg. cfr". Hioronymus a. 543: 
*Erichthoniu8 primus quadrifjfam iunxit in (Jraocia. orat quippo apud 
alias nationos. — Hioronymus a. 447: *Trorlinu8 priraus fortur iun- 
xisso quadrijram.' — Lydus dc mon.sibus HIl 2o: tquov aQfidttov xal 
ov xszxaQUiv dfiikloDfisvav Ini trig innotfQOfiiag ot fitv Qovaodtoi ot- 
ovel iQv^Q0i\ Gt de dkfidtoi oiovfl l&tnioi\ 01 6f ^LQidsg oiovsl dvd^fi- 
QoC' nQacCvovg 8\ avtovg vvv nQocayoQsvovai. xcfi 01 filv ^ovcadtoi 
jj^LOVv tov "jlQFog flvai^ oC Sl kivnoi tov Jiog, 01 Sh dv^riQol trjg *A(pQO- 
dCtrjg. vatfQOv dh xal to fiivftov ^Bvitovg S^k avxovg ini%(aQCaig %a- 
Xovat CLdrjQOpdfpovg' xo yaQ naQ* i^ijliv Isyoftsvov xaXkdCvov XQtofice 
'PtofJLaioi pivstov nQoaayoQSvovaiv. ot FdXXoi toivvv^ lSlov tiva tonov 
iv To5 tnniyici &Ba)QOvvtfg inXriQOvv xal Bsvitovg avtovg i% ttov ia^rj- 
fidtciv (ovofJLa^ov xal lisvBxCav trjv x^Q^'^ Sid to firiSiva not^k x«t' 
iyisCvrjV svnoQiqaaL axoXijg. dLa df td tiaaaQa axoLxsta inoCrjaav tia- 
aaQug tovg dyoivag'^ to dv&rjQpif dvxl nvQog sCg xr^v xrjg ^ Poifirig tifjLjjv 
^XfOQav 8s avtrjv civofia^ov mansQ rjfisCg *'/iv&ovaav' dsvtSQOv to Xsv- 
%6v 8id tbv diQa ' tQCtrjv td^tv *Aqs'£ %al tstdQtrjv aQtt nQoaXrjtpd^siaav 
Kqovo) rj IJoasLSdivL' s%atiQOig yuQ to %vavovv nQoavsvsftrjxai.. — Isi- 
dorus origjg. XVIII 35—41: ^Cursus a cursu dictus uol quia rotas uide- 
tur habcro, unde ct carrum quasi curunm. quadrigarum uero currus 
duplici toraono olim crant porpotuoque ct qui omnibus equis inicorctur. 
iu^o primus Clystlicnos Sicyonius tantum mcdios iu^auit oisquc sin- 
^ulos cx utraquo parte simplici uinculo a]>p]icuit, quos Graoci asLQa€p6- 
Qovg Latini funarios uocant a ^onero uinculi quo prius allipfabantnr. 
quadrigac ct bigae, trigae et seiu^ae ab equorum nomcro ot iujfo dic- 
tae. 1 cx quibus qnadrig^as soli bigas lunae tri^as inforis soiu^as loui 
desultores Luciforo et llespero sacrauerunt. quadrigas ideo soli iitn- 
gunt, quia pcr quattuer tcmpora annus uertitur: uer et aestatem, autum- 



2 tras*** /i« II 4 aequosv^a || 8 primns] Vcrg, georg. II1 1 13sq. 
II Erictonius >4 || 10 Erictonins A \ Vulgnni A || caduta Aa || 12 
Trochiliis] ut Prophyhis Aa Prophylus Ab || \S primi Ochlerus: 
primae A patriac Fulv. Ursinus ]| opus sum A a 



theatruni 
id geims lo 



340 CETERORVM LlfiRORVM RELIQVIAB 

190** Transeamus ad scenicas res, quarum et originem com- 
munem et titulos pares secundum ipsam ab initio ludorum 
appellationem et administrationem coniunctam cum re cques- 
tri iam ostendimus. apparatus etiam cx ea parte consortes, 
i]ua ad scenam a templis et aris et illa infelicitate thuHs et^ 
sanguinis inter tibias et tubas itur duobus ihquinatissimis 
arbitris funerum et sacrorum dissignatore et haruspice. ita 
cum de originibus ludorum ad circenses transiimus^ inde 
nunc ad scenicos ludos dirigemus a loci uitio. 
proprie sacrarium Veneris est. hoc deniquo modc 
operis in seculo euasit. nam saepo censores nascentia cum 
nviximc theatra dcstruebant moribus consulentes, quorum 
scilicet periculum ingens de lasciuia prouidebant, ut iani 
hinc ethnicis in testimonium cedat sententia ipsorum nobis- 
cum faciens et nobis in exaggerationem disciplinae etiamis 
humanae praerogatiua. itaque Pompeius Magnus solo thoatro 
suo minor cum illam arcem omnium turpitudinum extruxis- 
set ueritus quandoque memoriae suae censoriam animaduer- 
sionem Vcneris aedem superposuit ct ad dedicationcm edicto 
populum uocans noii theatrum scd Vcneris templum nuncu-20 
pauit: *cui subiecimus*, inquit, ^gradus spectaculorum.' 
ita damnatum et damnandum opus templi titulo praetexit et 
disciplinam suporstitione delusit. sed Veneri et Libero cour 
uenit. duo ista daemonia conapirata et coniurata inter se 
sunt ebrietatis et libidinis. itaque theatrum Veneris Liberijs 
quoque domus est. nam et alios ludos scenicos Liboralia 
proprie uocabant, praetcrquam Libero deuotos, quae sunt 
Dionysia penes Graecos, etiam a Libero institutos. et est 
plane in artibus quoque scenicis Liberi et Veneris patroci- 

100** Tertiillianns de spectaculis 10: 'TranBeamus ... manci- 
pes habent. oderis Christiane, quorum auctores non potes non odisse. 
iam nunc uolumus suggererc de artibus et de his, quorum auctores in 
nominibus exsecramur. ' c. q. s. — TertulUanus apolog. 6 : * Quo- 
nam illae lefres abierunt sumptum et ambitionem comprimentes? . . . 
quae theatra stuprandis moribus orientia destruebant.' — Tacitus ann. 



3 et administratiouom om. \A |( 8 de — ludorum owi. A [| trans- 
iimus Fr, lunius: transimus A \\ 10 proprie om. Aa || J2 quorum] 
cofum Aa jj 13 ingens om, A || 14 hic A [| 17 arcem Gangnehis: sortem 
A jl 21 in quid Aa^ 27 quae los, Scaliger: quod ^^ || 28 etiam] sed 
iam A a 



LVnlCRA HISTORtA 



342 CETERORVM LIBROUVM RELHiVIAE 

funcbros instituti aut diis nationum aut mortuis fiuut. proindc 
tituli Olympia loui, quac sunt Ilomae Capitolina, itcm Her- 
culi Ncmea Neptuno Isthmia, ceteri mortuarii agones. quid 
ergo mirum, si et apparatus agonum idololatria conspurcatur 
de coronis profanis de sacerdotalibus pracsidi-bus dc colle- 5 
giis ministris de ipso postrcmo boum sanguinc? ut de loco 
supplcam [at de loco communi], f P*'^ coHegio artium Musi- 
carum et Minerualium ct Apollinarium ctiam Martialium pcr 
ducllum per tubam in stadio circum aemulantur, quod utiquc 

que et cqiiiti oleum praebuit. maglstros toto ccrtamini pracposuit con- 
sulares sorte sede praetonira. deindc in orchcstram senatumquc dcs- 
c^ndit et oratiouis quidem carminisque Latinl coronam, de qua hones- 
tissimus quisque contenderat, ipsonim consensu conccssam sibi reccpit, 
citharae autem a iudicibus ad se delatam adorauit ferrique ad Augusti 
statuam iussit. gymnico quod iu septis edcbat inter buthysiae appa- 
ratum barbam primam posuit conditamque in auream pyxidem et pre- 
tiosissimis margaritis adomatam Caj^itolio consccrauit. ad athlctarum 
spectaculum inuitauit et uirgincs Vcstales, quia Olympiae quoque Cere- 
ris sacerdotibus spectarc conceditur.' Suetonius Doniit. 4: *Instituit et 
quinquennale certamen Capitolino loui triplex, musicum equestre gym- 
nicum, et aliquanto plurium quam nunc cst coronarum. certabant cnim 
et prosa oratione Graecc Latincque ac praetcr citharoedos chorocitha- 
ristae quoque et psilocitharistac , in stadio uero cursu etiam uirgincs. 
certamini praescdit crepidatus purpureaquo amictus toga Grtvecanica, 
capite gestans coronam aureara cum effigie louis ac lunonis Mlneruae- 
que, adsidentibus Diali saccrdote ct colicgio Flauialium pari habitu, 
nisi quod illorum coronis inerat et ipsius iniago. celebrabat et in Al- 
bano qu»tanni8 Quinquatria Mineruac, c«ii collegium instituerat, ex 
quo sorte ducti magistcrio fungcrentur cdorcntque cximias ucnationcs 
et scenicos ludos superque oratorum ac pootarum certamina.' — Isido- 
rus origg. XVIII 17 — 20: * Gymnicus ludus est uelocitntis ac uirium 
gloria. cuius locus gymnasium dicitur, ubi excrcentur athlctae et cur- 
sorura uclocitas comprobatur. hinc accidit, ut omnium propc artium 
exercitia gymnasia dicantur. antea enim in locis certantes cincti erant, 
ne nudarentur; post rclaxato cingulo rcpente prostratus et exanimatus 
est quidam cursor. quare ex consilii dccreto tunc arcbon Hippomenes 
ut nudi deinccps omiies exercitarentur pcrmisit. e\ illo gymnasium 
dictnm, quod iuucncs nudi exercentur in campo, ubi sola tantum ue- 
renda operiuntur. gcnera gymnicorum quiuquc saltus cursus iactus uir- 
tus atquo luctatio. unde femnt, quemdam regem tot filios adolcscen- 
tes habcntem totidem generibus de regno iussisse contendcrc. saltus 
dictus quasi exilirc in altum. cst cnim saltus altius <'xilirc ucl lon- 
gius. cursus a uelocitate crurum uocatnr. cst cnim cursus celcritas 
pedum. iactuB dictus a iaciendo. undc et piscatorium rete iaculum 
dicitur. huic arti nsus cst arrcpto lapido procul ferire, hastas pondere 
Hbrato iacere, sagittas arcu emittere. uirtus cst immensitas uirium in 
labore et pondere corporis. luctatio a lateruni complcxu uocatur, qui- 



2 capitolia ^ || 3 sthmia >^ || 4 si ct Oehlerus: si ut Ab ut Aa \\ 
conspurcatur scripsi: conpurcat ^ || 7 at de loco communi seclusit 
los. Scaliger et de Ujeo commuui Fr. lunius || 8 per ducllum om. A 
" 9 statio Ab 



tciniiluiii c&t ct ipsum eius idoli, c-iiiua Botlciiipnitattis agit. 
Be<l Gt gymnicas urtos CaBturuut ct Hcrculuni ct Mcniurlo- 
rum iliBciplinaG proilidcrunt. 

Supcrcst illitis insignissiiiii spcctacuH ac rcccptis^iiui rc-)!)4** 
jcngnitio. inunus dictum ci^t ab ofticio, quoniaui orficiuiii ctiaui 
inuncris nomcn cst. officiuin autcni niortnis lioc spcctacuto 



344 CETEROUVM LIBRORVM RKLIQVIAE 

muneri origo. sed paulatim prouecti ad tantam gratiam ad 
quantam et crudclitatem, quia ferorura uoluptati satis non 
fiebat, nisi et feris humana corpora dissiparentur. ut et 
titulos considerem, licet transierit hoc genus editionis ab 
honoribus mortuorum ad honores uiuentium, quacsturas dicos 
et magistratus ct flaminia ct sacerdotia, cum tamen nominis 
dignitas ido^lohntriae crimine teneatur, necesse est, quicquid 
dignitatis nomine administratur communicet etiam maculas 
eius, a qua habet causas. idem de apparatibus interpreta- 
bimur in ipsorum honqrum suggestu deputandis, quod pur- lo 
purae quod fasces quod uittac quod coronae quod denique 
contiones et edicta et pultes pridianae sine pompa diaboli 
sine inuitatione daemonum non sunt. quid crgo dc horrendo 
loco. perorem, quom nec periuria sustinent. phiribus enim 
et asperioribus numinibus amphitheatrum consecratur, quamis 
Capitolium. omnium dacmonum templuiii est: tot iliic iiii- 

dictac. sane mos erat in sepulchris uirormn fortium captiuos necnri; 
quod postquam crudele uisum est, plncuit gladiatores ante sepulchra di- 
micare, qui a bustis bustuarii dicti sunt.' — Lactantius 1). I. VI 20: 
*Et primitus quidem uenationcs, quae uocantur munera, Saturno sunt 
attributae, ludi autem scenici Libero, Circenses uero Neptuno. .. . pau- 
latim tamen et ceteris diis idem honos tribui coepit, singulique ludi no- 
rainibus eorum consecrati sunt, sicut Sinnius Capito in libris spectacu- ' 
lorum docet.' Isidorus orig"g. XVIII 5*i — n8: *Amphitheatrum locus est 
spectaculi, ubi pugnant gladiatores. et inde ludus gladiatorius dictus, 
quod in eo iuuenes usum armorum diuerso niotu condiscant et modo in- 
ter se aut gladiis aut pugnis certantes modo contra bestias incedentes, 
ubi non odio sed praemio illecti subeunt ferale certamen. amphithea- 
trum dictum, quod ex duobus theatris sit factum. nam amphitheatrum 
rotundum est, theatrum uero ex medio amphitheatro factum est semi- 
circuli figuram habens. genera gladiatorum plura, quorum primum lu- 
dus equestrium. duo enim equites praecedentibus prius signis militari- 
bus, unus a porta orientis alter ab occidentis, procedebant in equis al- 
bis cum aureis galeis minoribus sed habilioribus armis, sicque atroci 
perseuerantia pro uirtute sua inibant pugnam dimicantes, quousque 
alter in alterius morteni prosiliret, ut haberet qui caderet casuni, glo- 
riam qui perimeret. quae arniatura pugnabat Marti duelli causa. re- 
tiarius tib armaturae genere in gladiatorio ludo contra alterum pug- 
nantem occulte ferebat rcte, quod iaculum appellatur, ut aduersarium 
cuspide insequentem operiret implicitumque uiribus superaret. quae ar- 
matura pugnabat Neptuno tridentis causa. secutor ab insequendo retia- 
rium dictus. gestabat enim cuspidem et massam plumbeam , quae ad- 
uersarii iaculum impediret, ut autequam ille feriret reti isto exuperaret. 
haec armatura sacrata erat Vulcano. ignis enim semper aquam inse- 
quitur ideoque cum retiario componcbatur, quia ignis et aqua seniper 

2 ferorum scripsi: ferarum^ '! uohiptatis Ab || 4 consideremus 
vulgo II 9 interpraetabimur Aa \\ 10 purae J || 14 loeo om, A \\ 15 
miminibus Lipsius de amphitheatro cap. 3: nominibus A 



niunili spirituB considunt, quot honiiucs capit. ut et de nr- 
tibus coDcludain, Martcm et Dianam utriusque ludi praeai- 
des nouimuB. 

Cum cuiugdam gladiatoris iii ludum cmieei ^liidius cur- 195 
^uatua fuiBsct ex acio recta, procucurrit unus ad id corrigen- 
dnm tunique a pugnante responsuni ost: 'sic pugnabo.' inde 



346 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

pyrrliicliam appollnnt TUOIA uocatur, cuius originem expres- 
sit in iibro do puerorum lusibus. 

198 Ita pueri currentes aiunt: ^occupet scabics in extrenio 
remancntcm.' SCABIES ludus puerorum cst, ut habcs in Suc- 
tonio Tranquillo. 



I)E INSTITVTIONE OFFICIORVM 

199 Puer puori] Cuius femininum puera dicebant antiquis- 

simi; unde et puerpcra dicitur, quae puerum uci pueram 



quod scholion tcstc Tliilone in cod. Floreutino B. S. Cr. PI. XXII 1, qiieni 
solum in lioc Hbro contulit, non extnt. Servius Aen. V 550: Pressa 
coronaj 'i. e. palcn. et scrmonc Homcri ubus est. nam galeam ati- 
fpavov dixiti ct rc uera corona non potcst intellijj^i, cum soquatur: (Sa- 
Icam anto pcdcs pntiecit inancm. scd alii dicunt, potuis.se cos p^aleas 
habere coronatas. Bacbius tamcn Macer dicit, a ('aesaro Augusto pue- 
ris qui luscrunt Troiara donatas csse galeas et bina hastilia. ad quod 
Virgilium constat adludere.* cf. Suetonius Aug. 43. 

I(»8 Acron Hor. art. poet. 417: Occupct extrcmum scabics] 'llle 
patiatur scubicm, qui cxtrcmus componct ucrsus. mctaphoricos autcm 
locutu» est a ludo pucroium. ita enim puori curreutes ... rema- 
nentem. id est: cgo pocta sum, hnbeat scabiem, qui non cst pocta. 
hoc crgo persona illorum dixit, qui diccndo: carmina scimus facere, ni- 
hil sciunt, uolunt tamen se existimari poctas. scabies ludus ... 
Tranquillo.' Porphyrio in h. l. : Occupct cxtrcuium scabics] * Hoc 
ex ludo pueronim sustulit, qui ludentcs solcut diccrc: Quisquis ad mo 
noiiissiraus uenerit, habeat scabicm.' Comm. Cruq. in. h. I.: Occupct 
cxtrc. sca.J 'Me extremum poetam essc mihi turpe est. cst autcm im- 
precatio tracta a ludo puerili. qui euim praccst currcutibus ad mctam 
pucris, dicere solct: (^ui primus ad metam ucuerit, is uicerit cumque 
in ulnas meas accipiam; qui uoro erit ultimus, occupet eum scabics, 
eum rcspuara ut scabiosum.* 

191) Priscianus inst. gramm. VI 41 sq. p. 230 sqq.: *puer pueri' 
e. q. 8. — Suetonius Cali(?. 8: *C. Caesar natus est pridic KI. Scpt. 
patre suo et C. Fontcio Cipitone coss. ubi natus sit, incertum diucr- 
sitas tradentium facit. Cn. Lcntulus Gaotulicus Tiburi genitum scribit. 



I appcllant vulgo: appellauit Daniel [| Prisciani libri hi sunl: 
B = Begius 7496, P=Begius 7530, B = Bamhergensis , D=Ber- 
nensis y H =^ Halberstadiensis , A.=: Jmiencnsis , G -- SangallensiSy 
L=Leidensis , K :^- CaroUrtihensis , rpbdhaglk = codicum manus al- 
terae, || 7 femininuni in a ptiera GL || 8 et superscr. r || quae pue- 
rum qiie puerum uel Br 



DE IN8TITVTI0NE OrFlCIORVM 347 

parit, id cst pucllam qnod cst diminutiuum pucrac, ut cflpm 
cnpolla tcncra tenclla umbra uinbclla. OuUliua ctiam lioc 
approbat qui in V mctaniorplioseon ile puclla Proacrpina nar- 
rans dicit: 
!• tantaquo siniplicitas puGi-ilibiis ailfuit nnnis, 

oiiod dcriuatiuum non Dcrtineret nd fcininaB. nisi ctiam nucra 



348 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAR 

age age i puere, duc me ad patrios fines decoratifm 

opipare. 
Afranius in incendio: 

o puere puere sine prospiccre rae mihi. 
Plautus in leonibus geminis: s. 

dolct hic puellus sese uenumducier. 
Lucilius in IIII: 

cumque hic tam formosus homo ac te dignus puellus. 
Liuius in Odyssia: 

sancta pucr Saturni filia regina. lo 

Naeuius in II bclli Punici: 

prima inccdit Cereris Proserpina pucr. 

ubi tamen Varro cum a puera putat dlctura, sed Aelius Stilo raagister 
oius et,Asinius contra.' Festus p. 249: 'Puelli per diminutionera a pue- 
ris dicti sunt. itaque ct Ennius ait: Poeni soliti suos sacrificare puel- 
los. et Lucilius: Cumque hic tam formosus homo ac te dignus puellus. et 
Plautus: Olim hnic puello sese uenum ducier.' Nonius p. 156: 'Puerae pro 
puellae. Varro deuictis, nsgl (piXovm^ag: Properate uiuere paerae, qua 
sinit aetatula ludere, esse amare et Veneris tenere bigas. idem de uita P. 
K. lib. II : Sic in priuatis domibus "pueri libcri et puerac ministrabant.' 
p, 158: *PucIIo8 pucros. Varro testamcnto nsgl Sca^i^yicav: Sic ille puellus 
Veneris rcpente Vadon cecidit crucntus olim. Lucilius satirarum lib. II II: 
Cumque Jiic tam formosus tibi ac te dignus puelhis. Lucretius: Nos ta- 
men undc puellum Suscipere et partus posset ditiscere dulci. Ennius: 



1 age age.i.corf. Vind. CCCXLVII age agei GLK age age 
RBADH II puerae L puere ♦ ♦ ♦ ♦ ♦ (puere) D [J duc unus e codd, 
Spengeli el sic emendavil Bolhius: duce Herlzii omnes deduc ihes. 
nov. lut. in A. Mai aucL ciass. VIII 390 el 407 ^ gloss. Osberni a 
Spengelio c. \\ decor* ♦atumD || 3 Africanius B \\ Afranius in incen- 
dio] /// p. 100 Ribh. || 4 siue ine prospicere memet. plautus GL \\ 
me add. v. [| 5 Plautus in leonibus geminis] p. 430 Both. || leoni- 

hiiii Lachmannus cotd. Gell. III 3^9: lenonibus /fftri (Nenonibus Rr 
lenoninibus L\\ 6 dolet] holim cod. Festi s. v. puelli p. 249 olim Ur- 
sinus II huic puello Festits l. c. |j 7 Lucilius in IIII] 22 Dous. ISGerl. 

h 

II IIII etiam Nonius JoS, 16 VII. G\\H icta G \\ tam om. A \\ homo] 
tibi Nonius J5S\ 17 \\ ac tej ante D \\ acte dicnus puellus in litura b 
I pyellus -^ II 9 Liuidius B Libidius K || Liuius in OdyssiaJ Her- 
mannus elem. doctr. metr. p. 62 i \\ odysia D odissia HK odisia GL 
odissea B \\ JO regna ^ || II Neuius lihri \\ Naeuius in II belli Pu- 
nici] // p. 13 Vahl. || II] VI in Prisc. exemplis mss. invenit Scri- 
verius et sic Nestor Novariensis cf. Vahleni adnot. |j 12incedet GL \\ 
cetcris R caeteris r || cereris grauida proserpina G || protserpina 
H \\ puer proserpina L f 



VHrro in satnra qnae inecribitur aiXos ouroff Hi/axi.^g: 
grfiuidaque inalcr poperit loui puellum. 

To tav Ifiyav axfiiviov ovx ov u,ii ap^^s o ^wyouff-200 
rog TtifOOfVBi^s tr, aQxii ^i)" ^" ^{j '-^/*W ^aatXix^v aveyu- 
iffav. 



350 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

of duidiotcctotj iSdvdvxog di %t/A«5 tijg potdvTig xata^xtov^ 
tag avtovg, aaQXOBid^g^ ds 6 XQ^S ^^5 fiotdvrjg' ovg ai yv- 
vatxeg tdv AvScov yvfiva ta Oci^uati kmGxid^ovCai ovdtv 
(liv edoxovv ^ dsQa ^ovov jtsQixHad^at ^ xdXkst 81 i^io tov 
xaXov xal OcitpQovog icpaCkxovto tovg dsap.ivovg. totovtm-» 
tov HQaxkea %tz^vt nsQi^akovaa ^OyLtpdlri nots aiCxQ^S 
BQmfta TcaQsd^i^kvvs • tavttj xal Udvdcjv 'HQaxk^g dvif]vsx^i]- 

203 Suetonius Tranquillue dicit Parthenopun Sircncn sepul- 

fiatog yiyovB AvSotg ro ndXcLiy hQfijjVBvaai nftgdaofiai, GitovS^ yiyove 
Totg^ nolvj^gvaoig t6 TcdXm AvSoig Bvnogici XQvaCov, oaov avtotg 6 Ilccn- 
t<al6g fiftu tbv 'EgfLov ixoQijyBi, ncci xQvaoaTrjfiovceg diSQydisad^at. xttcovag 

— nal fiuQtvg 6 IlBiaavdQog fintov Avdoi XQvaoxttoivsg — xffl ot»x aihovg 
fiovovg aXld xal tovg naXovfiivovg advdvTiag ... dvTjvix^V* 
<og AnovXijLog 6 'PcDfjiatog (piXoaotpog iv ta iniyQatpofiivo) iQcatix^ xorl 
TQay-KvXXog 6s nQO avtov iv tm nsQl iniarjfKov noQvcov dvBvrjvoxaaiv. 
^vd^Bv otfiai aaviovag hi %al vvv nQog ^iaavQfiov Xiysa^i^ai, ovg to 
nXrjd^og dnb trjg Tiataansvrjg tcSv aivSovcav aavSovag vyaavtl aiv$6vag 
otstai 3;p?yftaT^jftv. cf. C. O. Mullcr. kl. Schrift. toni. 11 p. iOOsqq. O. 
lalin. H<«richte d. sJichs. Gesch. d. W. 1^55 p. 222. 

'10[\ Schol. Bern. greorp. IIIl MM: Partlicnope] *inebrii (ifiufto in 
Hebri i. e. Hbro cf, Serv. Aen. VII 6); rarthenopc quae nunc NeapoILs, 
in qua scripsit Virg-ilius. Suetonius' e. q. s. — rhilargyms in h. 1.: 
*Lutatius lib. IIII dicit, Curaanos incolas a parentibus digressos, Parthe- 
nopen urbcm condidisse dictam a Parthenopc Sircna, cuius corpns etiani 
* * . postquam ob locomm ubertatem amoenitntcmque mapfis cocptum 
sit frequentari, ueritos ne Cymen descrcrent inisse consilium Parthe- 
nopem diruendi. post etiam {vnrno tamen^ pestilentia affectos ex res- 
ponso oraculi urbem restituisse sacraque Parthcnopes eum magna reli- 
gione suscepissc, nomon autem Neapoli ob recentom rcstitutionem im- 
posuisse.' Servius in h. 1.: Parthenope] 'id est Neapolis, quae primo 
ex corjiore unius Sircnis illic sepultae Parthenope est appellata.' — Pli- 
nius N. IL III 62: *litore autem Neapolis Chalcidonsium et ipsa Parthe- 
nope a tumulo Sirenis appellata.' Isidorus orig;p. XV l, 00: *Parthenopia 
a Parthenope quadam uirgine itlic sepulta Parthenopia appellata, quod 
postea oppidum Augustus Neapolim esse maluit.' — Strabo n. 240: Mstd 
Ss Tjjv JinouaQxtav iatl NsdnoXtg Kvfiatcav vatSQOv ds xal XaXxt- 
Ssig incpyirjaav nal TJtd^rjxovaatcov ttvsg xal U^TjvatcoVy (oats xal Nsd- 
noXtg itiXri&ri dtd tovto, onov dstnvvtat fivrjfia tmv ZstQiqvoiv pttdg 
TlaQd^svonrjg nal dycav avvtsXsttai yvfivtnbg natd fiavtsiav. cf. p. 23. 
20 Stephanus Hyz. s. v. NsdnoXig Kustathius ad Dionjsi perieg. 358. 

— Servius Aen. V 864: Sirenum] *Sirenos secundum fabulam parte 
uirj^ines fuerunt parte uolucres, Acholoi fluminis et Calliopes musae 
filiae. harnm una uocc altcra tibiis alia lyra capebat: ct primo iuxta 
Pelorum, post in Capreis insula habitanernnt; quae illeetos suo cantu 
in naufragia deducebant. secundum ueritatem meretrices fuerunt, quae 
transeuntes quoniam eos ducebant ad ogestatem, his Hctae sunt inferre 
naufragia. has Ulixes contemnendo deduxit ad mortem.' cf. Tzet- 

1 KaTapdmovTag] xaTi^anxov? Bekkerus || 8 Suetonius Tran- 
quillus Hertzim philoL klin, Slreifzug p. 22: Sitonius erancillus cod. 
II siriuen cod. 



SVPPLEMENTA LIBRI D£ CLARI8 MERETRICIBV8 351 

tam in Campaniao littore, a cuius nomine Ncapolis Parthc- 
nopc nocitata acstimatur. 

ics hist. var. I IV43. — Kcrvius Acn. VII 10: *Circe nntcm idco Solis fin> 
^itnr filia, qnia c1aris8iina mcretrix fuit, et nihil est sole clarins. 
hace libidine sna ot blandimcntis homincs in ferinam nitam ab hnmana 
deducebat, nt Hbidini et nolnptatibu.s operam darent. Horatius: Snb 
domina meretricc fuisse tnrpis et cxcors.' cf. schul. Lncan. VI 287. 
Servins Acn. III 420 (schol. Lncan. I 547): *Charybdis autom in Ki- 
ciliae parte posita femina (mcretrix schol. Lycan. L c.) fait noracissima.* 



SVPPLEMENTA LIBRI DE CLARIS MERETRICIBV.S 

Lactantins D. I. I 17: 'Qnid loquar obsccnitatcm Voncris omnibns libidi- 
nibus prostitutnc non doorum tantum sod ot hominum? hnoc onim ex 
famoso Martis stnpro gonuit Ilarmoniam, ex Mcrcnrio Hormnphroditum 
qui est natus androfirynus , e\ loue Cupidincm, cx Anchiso Aononm, ox 
Buto Erycon, ex Adonio qnidcm nullum potuit, quod ctiamtum puor nb 
apro ictus occisus est: quae prima, nt in hist^ria sacra continctur, ar- 
tcm meretriciam instituiti auctorquc mulieribus in Cypro fiiit, uti uul- 
ffnto corpore quncstnm fncoront; quod idcirco inipornuit, ne soln prno- 
tor alias mulieros impudica ct uiromni nppetens uidorotur.* I 20: *Ko- 
niuli nutrix lupa honoribus est nffectn divinis. ot forroni si nnimnl ip- 
snm fuissct, cuins iigurnm {rorit. anctor cst Liuius, Lnrontinae csse 
simulncmm ct quidom non corporis sod mentis ac morum. fuit oniin 
Fnustuli nxor ct proptcr nulj^nti corporis uilitatom Inpn intor pastoros 
id est merotrix nuncupnta est, unde otinm liipnnnr dicitiir. oxomplum 
scilicot Athonionsium in ea figurnndn Romnni seciiti sunt, npud quoa 
mcrotrix qunodnm nomine Lenona , ciiin tyrnnnuiii oocidissot, quia nofas 
erat simulncrum constitui morotricis in tiMuplo, animnlis cfHgiein posuo- 
runt, cuius nomen fiferobnt. itnqiie ut illi monimontum ox noininc sic 
isti ex profcssionc fccorunt. huius nomini otinni di(\s festns dioatus cst 
ct Larcntinalia gonstituta. noc hanc solnm Koinnni inoroirioom coliint, 
scd Fnulnm (^ap6lccv Phitarch. ifHaest. 35 p. ii2 /'.) quo(|uo , qunm Horcu- 
lis scortnm fuisse Vcrriits scribit. iam qunntn istn iinmortalitas putnnda 
est, qnnm etiam merotricesi assoquuntur? Flora cuin ma^^nas opes ex artc 
mcretricia quaesiuisset popnlum soripsit herodi'in oortaniqiie pecuninm re- 
liquit, cuius ex aunuo fenore suus nntnUs dics celobrnrotur cnlitioue ludo- 
mm,quos nppcllnnt Floralia. quod quia Bcnntui Hngitiosum uidebntur, nb 
ipso nomine argfumcntum sumi plncuit, ut pudondne rei qiiaodam di^^nitas 
adderctur. deam finxcrunt essc quae floribus pracsit onuiqiic oportoro pla- 
cnri , ut fmgos cum arboribus aut uitibus bone prosporoquo Horescorcnt. 
cum oolorem seeutus in fastis poeta non ignobilem nyinpham fuisse narra- 
nit, quae sit Chloris uocitata, oamquc Zephyro nuptam quasi dotis loco id 
accepisse mnncris a marito, ut haberct omnium florum potcstatem. honeste 
qnidem ista dicuntur, sed inhoneste turpitcrqne creduntur. nec dcbent, 
ciim ucritas qnaeritur huiusmodi nos uclamenta dccipere. celebrAntur 
ergo illi ludl cum omni lascinia conuenientor memoriae meretricis. nam 
praeter nerbomm lii^eutiam quibus obsccnitas omnis otfunditur exunn- 
iwr etiam uestibns populo flagitante meretrices qiiae tunc mimarnm 
fun^untur officio et in conspectu popnli usque ad satictatcm impudico- 
mm luminnm cam pudendis motibus dctinentur/ GelliuM VII 7, 5 8qq. : 
*Accii Larcntia corpus in uulgiis dabat pocuniamquo oinemcrnt ex co 
quaestu nberem. ea testamcnto, ut in Antiatis historia scriptum est, 
Romalnm regem, nt quidam autem alii tradiderunt, popalum Homanum 



352 CETBRORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

bonis 81118 horcdcm fecit. ob id meritnm a flamiue Quirinali flacrifieinm 
ci nublicc fit et dies e nomine cins in fastos additns. scd Sabinns Ma- 
surins in primo memorialinm secntos qnosdam bistoriac »cript<5rcs Ac- 
cam Larentiam Romuli nntriccm fuisse dicit. ea, inquit, mnlier ex dno- 
decim ftliis maribns nnum morte amisit. in illius locum RomuUis Accae 
sesc fllium dedit seqne et ccteros eins filios fratres arnales appellauit. 
ex eo tempore collef^inm mansit fratrnm arnalium numero dnodecimf 
cnins sncerdotii insij^nc est spicca corona et albac infulae.' Macrobiu« 
sat. 1 10, llsqq.: 'Decimo Kalendas feriae snnt lonis qnac appcUaniur 
Larentinalia, de quibus quia fabulari libct hae fere opinionos sunt. 
fernut enim re^nante Anco aeditnum Korculis per ferias otiantein deum 
tesscris prouocasse ipso ntrinsque maniim tuente adiecta conditione, 
nt nictiis coena scortoqne multarctnr. uictore itaquc Hercule illam 
Accam Larentiam nobilissimnm id temporis scortum intra aedem inclu- 
sissc oum coena eamque postero die diatulisse rnmorem, qnod post con- 
cnbitnm dci accepisset munus, ne commodum primae occasionis cum 
se doranm rccipcret offcrendac aspernaretur. cuenisse itaque, nt egrcssa 
tcmplo mox a Tarutio capto eius pulchritudinc conpellaretur: cuius uo- 
Inntatem secnta adsumptaquc nuptiis post obitum uiri omnium bononim 
eius facta compos, cum decederet, populum Homauum nnncupauit he- 
redem- et ideo ab Anco in Velabro loco celcberrimo urbis .sepnlta est. 
ac sollcmne sacriticinm cidcm constitutum, quo dis Mauibus cius per 
flaraincm sacrificaretnr loniqne feriac consecratae, quod acstimauerunt 
antiqui aniinas a loue dari et rursus post mortcm eidem rcddi. (Jato ait 
Larentiam merctricio quaestu locupletatam post exccHsum snum populo 
Komano af^ros Turacem Seuiurinm Lintirinm et Solininm reliquisse et 
idco sepulchri magnificentia et annune parHitationis honore di^^natam. 
Macer historiarnm libro primo FanstuU coniii)^em Accam Larentiam 
Komuli et Kerai fuisse nutricem confirmat. hanc rcgnante Romulo Ta- 
rutto cuidam Tusco diuiti dennptam auctamquc hercditatc niri: quam 
post Komnlo qucm cducassct reliquit , et ab co parentalia dicmque 
fcstum causa ptetatis statiitnm.' cf. Plutarchus Rtmi. 4. 5 quaest. Kom. 
35 Tertullianns ad nat. II 10 Angustinus C. 1). VI 7. — Schol. luve- 
nal. VI 250: Tnba nisi si qnid in illoj ^tnba qiia committuntur liidi 
Florales, in qnibus merctrices uudatis corporibus per uarias artes lu- 
dendi dLscUrrnnt. nam a Flora meretrice institnti sunt in bonorem FIo- 
rae deae, qnae floribus praecst.' 



204 Itegl t^g K i z e q (o v o g iroXireiag 

fiifiliov a 

204 Suidas: T^cey%vXXos 6 £ovi^ttiviog xQr}fiticz^6ccg yQa^fjntunog 

*P(oiiaiog ^ygcnftf 7tBQl...a'' amXiyei df reo didvfnp. Am- 

raianug Marcellinus XXII 10, 15 sq. : 'sed Alexandria ipsa non sensim ut 
aliae urbes sed inter initia priroa aucta pcr spatiosot» ambitns internis- 
que aeditionibus diu aspere fatigata ad nltimum multis post annis Aure- 
liano imperinra agente ciuUibiis inrgiis ad certamina internecina pro- 
lapsis dirutisque moenibus ami«it regionis maximam partem, qnae Hm- 
chion adpellabatur, diuturnum praestantium hominum doraicilinm. unde 
Aristarchns grammaticae rei donis exccllens et Herodianus artium mi- 
nutissimus sciscitator et ^accas Ammonius Plotini magister aliique 
plnrimi scriptores multomm iu litteris nobiliiim studiorum, intcr qnos 
(^halcenterus cminnit Didymus multiplicis scientiae scriptis memo- 
rabilts: qui in illis sex libris, ubi nonnnmquam imperfecte 



354 CETERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

quia sit conipositum a chao initio rerum. sed Verrius et 
Flaccus iii postrema syllaba aspirandum probauerunt: c6- 
hum enim apud ueteres mundum significat; inde tractum 
incohare. Tranquillus quoque his iidsentiens f iam bello 
8U0 plenissime edere incohata dissoruit. y 5 

HISTORIAE CVIVS TITVLVS INCERTVS EST 

RELIQVIAE 

208* Cn. Pompeius Magnus oritur (a. 64S). 

Paulus Festi p. 39: 'Cohum poctao eoelum dixerunt a chao, ex quo ph- 
tant coelum factum.' uhi C O. Miillerus haec adnotat: *Turi\ebu8 ad- 
vers. XX 29, ubi Varronis de Chao et caelo locum emendat, postquam 
de verbis: Ego maf^is e. q. s. dixit , pergit: in antiquissimo libro 
clarissimi viri Henrici Memmii ita scriptum reperi: cous est quo cae- 
lum continetur, unde Ennius: Vix sohim cumplere cohum terroribuh 
caeli.' glossa recepta est ex Isidori lib. de natura rerum 12, 3. Q. 
Terentius Scaurus de orthojjraphia p. 2251 P: 'Kecorrigitur uero (scri- 
bendi ratio) reg^ulis tribus: historia ori^inatione, quam Graeci izvfio- 
XoyCccv appellant, proportione, quae Graecc dvaXoyia dicitur. et histo- 
ria quidem, ut cum sed per nouissimam litteram d scribimus, quoniara 
antiqui sedum dixerunt et per abscisionem pars reraanserit. at oripi- 
natione, ut cum dicimus iuchoare cum adspiratione scribendum, quo- 
niam a chao dictum, quod fuerit initium omnium rerura.' Probus gramm. 
inst. II p. 1486 P: *Ho primae est, haui facit, ut incoho incohas incohaui. 
quidam putant inchoare dici iraperitissime. nam neque post e litteram 
h latina uerba regunt exceptis nurainibus tribus, quac supra posui, pul- 
cher orchus hircho, neque o littera ante o alterum latinorum uerborura 
prima persona reperitur, sed illae tres uocales, quas ante docui e i u; 
nam nec a nec o. igitur quod Plautus posuit reboo non latine scd 
graece posuit: (io(o Poqcg unde deriuatiuum rcboo reboas. nam latinum 
uerbum o ante o habens numquara reperitur. tcrtiae uero coniugationis 
correptae uerba ho terrainata xi faciunt specie perfecta: traho trahis 
traxi, ueho uehis uexi.' 

208' Hieronymus 01. 168, 3. Plinius N. H. XXXVII, 11. 



1 a cliao g: acho acoo BM || veriiis et flaccus ABM Verrius 
Flaccus aliique vel Verrius Flaccus — probauit — huic coni, Casau- 
bonus in Suei, Caes. 46, ^quorum poslerius probandum fuity nisi 
grammatici errorem relinquere maluissem ' Keilius || 2 probauerunt 
AM putauerunt ^ [] 3 cobum Puischius praeeunte Casaubono cf. Fes- 
tus p. 39: choum ABM cohaum (j || enim AB autem ^ 1| 4 incoharo 
Putschius et Casaubonus: inchoare ABM |j adsentiat corr. adsentiens 
A II iam bello suo plenissime edere inchoata disseruit ABM et co- 
dex Scioppii susp, lect, H 2 libello suo plenissime (plenissimo 
Putschius) aedem inchoatam ita disseruit ^ cf. Suet. Aug. OO^for- 
tasse in libello suo plenissime ca de re disseruit* Keilius || 6 Gn. B 
cf,p, 22 adnol. 



356 CETERORVM LIBIIORVM RELTQVIAE 

que primum oinnium de Parthis triumphasse et morte obita 
publico funerc sepultum esse. 

21 1 * Pompeius proelio uictus et fugicns a spadonibus Alexan- 

drini regis occiditur (a, 706). 

212* M. Coelius praetor et T. Annius Milo exul oppressi ress 
nouas in Thuriano Bruttioque agro siraul molientes (a. 706), 

ovvfPri ys to> OvBvti${(p (lovep ts xa VLyLrjTiJQicc ioQtdccci mcnSQ xal fjLO 
vog ivtyiTjasv — 6 yap *AvtoavLog nQoandXsto — ytal So^av dno ts tovtov 
%al iii tov naQaXoyov afia trjg tvxv^ (is^^o} XaPsiv iv yuQ toCg tov 
IIofinTj^ov tov £tQdpa}vog inLVLnCoLg nofinsvGag noth (istd tcov dXXcav 
aixtiaXdttov avTOs inLVLHLa tmv ndQd^oov nQoitog 'PoofiaCoav TJyaysv. 
Plutarchus Auton. 34: xal tov OvsvtiSLOv olg-^UQsns tLfiijaag ^nsfiiffsv 
inl tov ^Qiafifijov. ovtog dno JJdQd^ODV dxQL Ssvqo tsd-QLdfipsvas fiovog, 
dvqQ ysvsL filv dcpav^g dnoXavaag Sl trjg 'Avtoaviov (pLXCag to XafsCv 
dtpOQfidg nQd^stov fisydXoov. £utropius VII 5: *et L. Ventidius Bassus 
irrumpentes in Syriam Persas tribus proeliis uicit. Pacorum regis Oro- 
dis iilinm interfecit eo ipso die quo olim Orodes Persarum rex per du- 
cem Surenam Crassum occiderat. hic primus de Parthis iustissimum 
triumphum Romae egit.' Sex. Rufus brev. 18: *8ed Publius VentMius 
Bassus Parthos, qui ducente Labieno Syriam inuaserant occurrens in 
Tauro monte cum paucis fugauit, Labienum occidit, persecutus est Pcr- 
sas, ad internecionem strauit, qua congressione Parthorum regis iilium 
eadem die, qua Crassus uictus fuerat occidit, ne aliquando Romani du- 
cis mors inulta relinqueretur. Ventidius de Persis primus triumphauit.' 
cf. Fasti Capitolini ad a. 7J5. — Hieronymus 01. 181, 3 (a. 700): *Ven- 
tidius primus Romanorum Parthos superat.* *Sexdecim annorum pro- 
chronismus* Scal. quod in causa fuit, ut hoc loco fragmentum pone- 
rera: nam persuasum habeo Hieronymum eo falsum esse, quod Sueto- 
nius Ventidi victoriam extra ordinem temporum post Crassi interitum 
narraret. 

211* Hieronymus 01. 183, 1. Livi ab urbe condita lib. 112 pcrio- 
cha: *Cn. Pompeius cum Aegyptum petisset iussu Ptolemaei regis pu- 
pilli sui auctore Theodoto praeceptore, cuius magna aput regem auc- 
toritas erat, et Pothino occisus est ab Achilla cui id facinus erat 
delegatum in nauicula ante quam in terram exiret.' Cf. Caesar bell. 
civ. III 96. 102-104 Velleius II 53 Plutarchus Pomp. 73 — 80 Caes. 48 
Florus n 13, 52: ^consiliis spadonum et, ne quid malis deesset Septimii 
desertoris sui gladio trucidatus'. Cassius Dio 42, 3 Appianus bell. civ. 
II 81. 83 — 80 Eutropius VI 21 Orosius VI 15 Zonaras X 9. 

21*2* Hieronymus 01. 183, 1. Livi ab urbe condita lib. 111 pe- 
riocha: *M. Caelius Rufus praetor cum seditiones in urbe concitaret no- 
uarum tabularum spe plebe sollicitata abrogato raagistratu pulsus urbe 
Miloni exuli, qui fugitiuorura exercitura contraxerat, se coniunxit. uter- 
quc cum bellura molirentur interfecti sunt. Cassius I)io 42, 25, 3sq.: dns- 
dQa ts ovv (6 KaCXLog) xal nQog tbv MCXoava rjnsCysto. xav ^nQa^s 
. XL taQaxcodsg^ sl fcSrra avtov svqtii/lsl. vvv 8% ex t^s KafinavCag ^x- 

3 proelio B praelio (Scal.) \\ 5 T. Annius P Scal. Anniiis B | 
exules Scal. \\ oppressi sunt Sral. \\ 6 Thuriano Scal. Thyriano BP 
II Bruttioque B Brutioque P Scal. 



358 CF.TERORVM LIBRORVM RELIQVIAE 

217* Seruius Sulpicius iuris consultus et P. Seruilius IsfCuri- 

CU8 puplico funere elati (a. 710), 

2 1 8 * Romae tres simul exorti soles paulatim in eundem orbera 
coierunt. inter cetera portenta quae toto orbe facta sunt 
bos in suburbano Ronlae ad arantem locutus est, frustras 
se urgeri: non enira frumenta sed homines breui defutu- 
ros (a, 710), 

219* Antonius aduersum Caosarem Augustum bellum mouet 
(a. 711), 

220 •}• C. Falcidius tribunus plebis legem tulit ne quis plusio 



▼ 



OVV X(0 

dni^avsv 



217* liieronvmus 01. 184, 1. cf. Cassius Dio 45, 16, 1: iytSLVCo fi^v 
m hsi zavz* inQccx^f}, xal 6 ZsQovihog 6 'laavQi-Kog vnsQyriQtog 



218* Hieronymus 01. 184, 1. Obsequens 68 (128): 'soles tres ful- 
sernnt, circaque solem imum corona spiccae similis in orbem emicuit, 
et postea in unum circulum sole redacto multis raensibus lan^uida liix 
fuit.' 60 (129) a, 711: 'oraculo Apollinis uox audita: Lupis rabies hiemc, 
aestate frumentum non demessum. ' Cassius Dio 45, 17, 5 (a. 711): x6 zs 
q)cog zov i^Uov iXazzova&ai zs xal c^svvvad^ai, zozs ds iv zqlcI hvx- 
ioLg tpavzd^sad^at iSonsL, xcfl sva ys avzcov azscpavog azaxvcov nvQto- 
Srig nsQiiaxsv y maz* stnsQ zl dXXo xal touto ivaQysazaza avzoCg 
i%PrjvaL' OL zs yaQ dvSQS^ ot ZQstg iSvvdazsvov, Xsy(o 6l zov KaCaaQa 
xal zov Ainidov xal zov AvzoavLOv, xal i^ avzav 6 KaCaaQ fiszd zovzo 
xriv vCiiTiv ^Xafis, 

21 y* Hieronymus 01. 184, 2. 

220* Hieronymus 01. 184, 4. *Neque Caius huic tribuno pracno- 
men fuit, sed Publius, neque hoc anno id plebiscitum latum, sed sequenti; 
Cn. Domitio Caluino II C. Asinio Pollione Coss. inepta quaedam his 
assuta erant a maleferiatis hominibus; quae neque in 8crij>tis codici- 
bus leguntur, neque huic plebiscito conucniunt. quare ea merito ex- 
punximus.* Scal. Revocavit ea Maius: sunt autem haec: 'si quatuor 
aut minus essent. si autem prlus quatuor, medictas eo tenore, ut siuo 
liberis siue propinquis idcm exteris pater sua legfaret, illa pars quam 
Falcidius constituit nisi pater interdixerit et lcgatis fruentibus et 
eisdem carentibus aequaniniiter partiretur. ' Cassius Dio 48, 33,5: %al 
6 vofxog 6 ^aXnCdLog ojvoiiaa^svog , nXsLazrjv xal vvv ^l laxvv ig rag 
Tflov nXriQaiv dLaSoxdg, (oats zLvd z6 zszaQzov zrjg -nazaXsicpd-sCarigoL 
ovaCag, dv yi nrj PaQvvrjzaL^ Xa^ovza z6 XoLnov dcpsCvaL, f^^tcov, vn6 
TlovnXCov ^aXnLdCov drjuaQXOvvzog izid^rj (a. 714). — Gaius irstit. II 
224 sqq.: 'Sed olim quidem licebat totum patrimonium lepatis atque 
libertatibus erogare nec quicquam heredi relinqucre praeterquam 
inane nomen heredis, idque lex XII tabularum permittere uidebatur, 
qua cauetur, ut quod quisque de re sua testatus esset, id ratum habe- 



I Seriiius Scal. Sergius B \\ 2 publico (Scal.) [| 3 exorti solis B 
fioles exorti (Scal.) |j 4 coierunt B coalitenint Scal, 



360 CETERORVM LIBRORVM RELlijVIAE 

m 

223* * E taberna meritoria trans Tiberim oleum terra erupit • 
fluxitque toto die sine intermissione (a, 713 aut 7t4). 

224* Terapla Rhodiorum depopulatus est Cassius (\ a, 713). 

225* Secunda secessio Augusti et Antonii (a. 713 aut 714), 

226* Augusti et Antonii tertiae dissensionis exordium [quods 
repudiata sorore Caesaris Cleopatram duxisset uxorem] 
(a. 722). 

4 

227* Artorius medicus Augusti post Actiacam uictoriam nau- 
fragio perit (a, 725), 

228* Agon Actins constitutus (a, 725), io 

223* Hicronymns Ol. 184, 4: *K taberna ... intermissione, 
fiignificans ChriHti j^ratiam ex ^entibus. ' Cassius Dio 48, 43,4: noXXa 
^\v drj xal nQO i%BCvov xov xqovov (a. 716) tSQaxcadTj cvvrjvfx^V — 
aXXa ts yaQ xal ort ^Xaiov ti naQa ttp Ti^iQiSi avi§Xv6sv — noXXd 
dh xal tots. 

224* Hicronymus 01. 184, 4. Cassius Dio 47, 33, Ssq.: xal 
Kdcaios (ilv 'PooCovgy -naCtoi toaovtov inl t(o vofurtxw tpQOvovvtag 
mats ig ts trjv ijnsiQov in' avtov nQoSianXsvaai xal tdg nsSag dg 
inoficiov (og xal ^civtag noXXovg aiQinaovtsg iniSsmvvvai aq>Cai, vav- 
liafCq: nQOtSQOv fisv nsQl MvvSov , snsita 8\ nQog avtij tfj ^Podco did 
tov ZtatCoVj ro5 ts wXiJ^ft xofl to5 asysQ^si tmv vs(ov trjv iansiQiav 
aqxov xpofrijcraff, ivCnTjasv xal {ista tovto xal avtog ig trjv vrjaov 
nsQaioid-slg dXXo fjL^v xomov ovdlv avtovg ^SQaasv — ovts ydQ dvtsatr)' 
adv 01, xal svvoiav avtciv i% trjg diatQi§rjg rjv ixst %atd naidsCav 
irisnoCrjto slrsv - tdg 8\ 8r\ vavg r(,a\ td %Qr\\i,ata xal td oaia %aX 
td iSQa^ nXrjv tov aQiiatog tov tqXCov, naQsandaato (a, 712). Oro- 
sius VI 18: *Rhodioa Cassius terra marique oppugnatos ad deditionem 
coegit, quibus praetor nitam nihil reliquit. * 

225* Hieronymus 01. 184, 4. 

226* Hieronymus Ol. 187, 1. Quae seclusi, ex Eutropio VTI 4 
sumpta videntur: 'Antonius, qui Asiam et Orientem tcnebat, repu- 
diata sorore Caesaris Augusti Octauiani Cleopatram reginam Aeg^^pti 
duxit uxorem.* 

227 * Hieronymus 01. 187 , 4. 

228* Hieronymus 01. 187, 4. Cassius Dio 51, 1,^ 2: xal in 
avty (tij SsvtSQa tov £sntSfiPQCov) t(p ts UnoXXcavi tm ^AntCq} tQiijQrj 
Tfi xal tstQrjQrj , td ts dXXa td i^^g ii^sxqi ds%rjQ(Jvg, i% t(6v aixf^f^' 
XcotcDV vscov dvsd-rjns., xai vaov yLsCJ^ca ci%od6fiTjasVy dy(Svd ts rtva xal 
Hovamov xal yvfivinov InnodQoaCag ts nsvtstrjQinov lsqov -^oyrco yap 
tovg trjv aCtrjaiv ?;|joi^raff ovofiaiovai — xatsdsi^sv^ ^'Antia avtov nQoa- 
ayoQSvaag (a, 723). 

3 templa BPScal I| 9 perit B periit Scal || 10 Actius ^i> Actia- 
cus (Scal.) 



364 QVAK.STIONES 8VETONIANAK 

lihrorum graiia hos quatiquam mendosos et imperfectos ad nos reiulit. 
Cui sic habcnda est gratia ut mule imprecandum est Sicconio polen- 
tono paiauino. qui cum eam parlem quc est de oraioribus ac poetis 
inuenisset, ita suppressit ut ne unquam in lucem uenire posset. 
quam ego cum patauii perquirerem , tandem reperi, eam ab illo fuisse 
combusiam. ipsumque arroganiia ac temeriiaie impulsum, de uiiis 
iiluslrium scripiorum loquacissime pariier et inepiissime scripsisse, 
iam vero cavendum est ne relicua, quae hic de aliis eiusdem libri 
partibus repertis et interceptis traduntur, cupidius amplectamur. 
nam nimis incredibilia his permiscentur nec alieni fuerunt Itali 
homines tum temporis a lubidine vel odiosisissima comminiscendi, 
modo adversarios invidia obruerent. illud enim scelus ut commit- 
teret , nulla Sicconio causa videtur fuisse , cum ex specimine librl 
eius a Ritschelio in lucem prolato satis appareat, et vere Pontanum 
de Sicconi libro iudicasse neque ullum in eo Suetoni usum posse de- 
prehendi. quodsi hoc aut Pontani aut Patavinorum eius auctorum 
commentum est, de vero non abcrremus, si nihil antiquae memoriae 
in narrationo Itali inesse statuamus nisi solam Hieronymiani illius 
loci recordationem : in simplici autem coniectura quae sane pro- 
clivis erat positum esse, quod tradiderit, partem interceptam poe- 
tarum et oratorum vitas conplexam esse. neque tamen negave- 
rim , iam tum intellectum esse , non deesse indicia quibus Hiero- 
nymi auctoritas confirmaretur. etenim iam in lucem protracti 
erant. antiqui Terenti et Horati interpretes, qui Suetonium de 
vita horum poetarum scripsisse diserte testati sunt. atqne viris 
doctis eius aetatis notissimus erat alius testis maioris Suetoniani 
libri.. in plerisque enim recentioribus naturalis historiae Plinia- 
nae codicibus vita scriptoris extat, quam ipse titulus ex libro in- 
lustrium virorum desumptam esse tradit. sed ut hoc testimonio 
non tam poetarum et oratorum quam historicorum vitas Suetonium 
scripsisse iure efficias^, ita ut maioris libri partes libellos istos 
iudicarent et facili coniectura grammaticis poetas oratores rheto- 
ribus opponerent, soTus Hieronymus auctor movebat, a cuius 
adeo memoria ipse Pontanus in initio adnotationis quam supra 
posnimus pendere se confessus est. 

Eidem auctori, id quod praeclaro invento patefactum est, 
distinctam deperditi libri imaginem debemas. losephus enim In- 
stus Scaliger Hieronymum in additamentis ad Eusebi chronicon 
Snetoni libro de viris inlustribus usnm esse intellexit. argumenta 



366 QVAE8TI0NE8 8VET0NIANAE 

Pontani anctoritate, quam qnidem nullam esse supra ostendimus. 
sed tum temporis testimonio eius nondum Ritschelius ipse fidem 
abrogaverat Sicconianamm nugarum specimine prolato. redeun- 
dum igitur erit ad ipsa Hieronymi excerpta: in quibus cum non 
solum quattuor illa genera sint conspicua, sed etiam historici et 
philosophi producantur, ex eodem sane auctore Hieronymum quae 
de his pracbeat hausisse per se est veri simillimum. deinde ut 
omni huiusmodi indicio destituti essemus, non facile potest negari 
Suetonium /3um Latinarum litterarum inlustres viros conponeret 
historicorum et philosophorum memoriam praeterire non debuisse : 
nisi forte certis argumentis cogimur, ut librnm ab eo non ad 
finem perductum esse statuamus. quae cum non occurrant, pro- 
fecto suapte sponte intellegitur, eo ipso quod Hieronymus de his- 
toricis et philosophis non taceat, demonstrari ita ut dubitatio absit 
Suetonium etiara haec litterarum genera pertractasse ex eiusque 
libro Hieronymum sua hausisse. iam si quaeris, num aliis testi- 
moniis haec ratiocinatio firraetur, oratorum et philosophorum libri 
nulla quidera alia fide nituntur, quam quae ex Hieronymi excerptis 
repetita est; quodcontra grammaticorum et rhetorum vitae adhuc 
super sunt, de poetis scripsisse Sdetonium iam ipsis de vita Te- 
renti et Horati reliquiis arguitur; nec denique historicorum liber 
etiamsi ab Hieronymo discesseris sua destitutus est auctoritate, 
cum hunc sibi locura vita Plini poscat. 

* Itaque evicisse videmur iudicium nostrum de historicis et philo- 
sophis apud Hieronymum non magis incertum esse vel potius non 
roinus certum quam ea quae Ritschelius de poetis et oratoribus 
dispntavit. nam si philosophorum et historicorum memoriam ex 
alio auctore chronographus recepinset, concedendum esset Re- 
gentio de vita et scriptis Suetonii p. 39 sqq., qui ceteroquin negle- 
gentissime hac de re disputat, iudicium etiam de oratorum et 
poetarum libris ab Hieronymo adhibitis incertum reddi. nempe po- 
tuit etiam horum alios ex Suetonio sumere alios ex eodem auctore, 
quem in historicomm enumeratione secutus esset. nec paucitas 
historicorum ab Hieronymo laudatorura nos deterrere debet quo- 
rainus eos ad Suetonium referamus. nam si reputaveris de viginti 
grammaticis qiiinque tantum nominasse Hieronymum , nostro iure 
suspicfiri videmur eandem vel similcm rationem inter sex Hiero- 
nymi liistoricos et numerum Suetonianum intercossisse. philoso- 
phorum autem tria tantum noraina apud Hieronymum extare con- 



CAPVT I 367 

sentaneum est, quo in genere pancissimos litterae tulerint Koma- 
nae. quae cnm ita sint, sane mirum videri debet Mommsenum 1. 
c. p. 674. 676 sq. eo tantum progressum esse , ut Suetonium etiam de 
historicis latinis scripsisse statneret. nam quae eum prohibuerunt ne 
etiam historiam philosophiae Romanorum a Suetonio perscriptam 
esse contenderet , confusio Gallionum et mirum Nigid