(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Cymru'r plant"

Goügle 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with librarìes to digiti^e public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcYcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by indÌYÌduals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht Goog^s "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrìcs. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

Äbout Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 





1 


^^^H THE LIBRARY ^H 

^^^H THE UNIYERSITY ^H 
^^^H OF CALIFORNIA ^H 

^^^^^^B BEQU£ST ^^^H 
^^^^^^H PRICE JONES ^^^^1 


1 

1 


^ET^fl 


1 



í 



CYMRU'R 



PLAHT. 



O'SryROIi 3CI"^. 



DAN OLYGIAETH 



OWEN M. EDOOARDS, MA, 

RHYDYCHEN, 



Y GERDDORIAETH DAN OLYGIAETH 

L. J. ROBERTS, M.A., RHYL. 



GWRECSAM: 

HUGHE8 A'l FAB, 56, HEOL E8TYN. 
^^^ 1905. x>^ 





Ypé^ 



eiFF 




/V/)/A 



Y 



UAE smbell wlad fel Ilong fo wedl coUi d lljw a'i hangor, so ni *jt 
aéb pa mat ftum j mM& o'i: golwg 711 hanes j brd. Nl edj âdlm o'l 
hol, — ju wsn, chwedl, na bendltb. Daw tonDau angot drosti, ac ni 
chofla'r bji ei bod. 

Nid dTna dTHged ein gwlad nl. Moe CTmm'n dangos swjdd am tjw, ac 
jn dangOB egul cenedl iacb. Oalw am i'r doeth a'i ojwìr Tmysg el phluit 
fod ja lljw ac ja angor iddl. Dyhea am addjíg. SU hjagollon jw ei ohlod, 
ac ohúnjmt hwj j mae'n falch. Y mae et gwTneb tna dTíodol íj'n Uswn t> 
waitli ; bjdd hi yinjBg J cenhedloedd da a íljddlawn. 

Amcau j gjlrol hon eto jw helpa'i plentjn ;n et flaen. Y mae plant 
Cjmrn i ddod jn enwog lawn. Ejd ;n hjn, 7 mae tlodi a diffjg addjBg 
wedl bod fel nmiian dlobaith o'a blaenan. Uae'r mnrlau hynnj'n dechreo 
adfeÜio, a gwel plant OTmm dioBtfnt,~gwelant frojdd newTdd jn jmagoT 
tt flaen ji aohelgeÌBÌoI a'r diw^d. Til da am laíor blwTddyn fjddal teimlo 
fod nn garreg eto wedl el tliTmui o'r mnr ay'n rbwjBtt iddjnt, a'l goeod 



BtwTddjn gynhjrfae rjfedd fa'r flwjddjn hon. Ba rhjfel, j fwjat 
gljwodd j bjd am dani eto, jn dlfteiilifo Corea a Manchuria. BTrtìüodd 
BwBÌa gawraldd o flaen Japan fechan, f^ Ooliath o flaen j bagaü Dafjdd. 
Beth, tjbed, fydd hsueB jnjüoedd j MSr Heljn, wedi i alln newjdd, treoh 
nag arÜi Ewiob, jmddangoB jnddof A djma Rwsia, wedi deibjn amodaa 
beddwcb, mewn anhiefn flin, — oont o genhedloedd goithrjmedlg, miloedd ar 
flloedd o wỳr mewn cjnl a dtaeÜilwed, ju hawlio ea ihjddld. Yr oedd ein 

114 



^lod ni i jmimo â Japan ob TmDuai rhjrir . wlad uali ä Bwsia. Bir j 
paihao'l ddwj J^Íb, — Pijdun a Japan,— 1 gadw heddwoh'ai bob mSi. 

Tra mae Bwela 711 llawn cjiaiwit, j mae'r Mmaen a'i lljgaid 6171 ar 
Tjw fantaie. Otnodd Flntiiic lod ei éhymjäogee didiugBiadd a'i biyd ar ^ela 
ft liî, a (^«Ttiodd wrtli Biydaiii. Djwedodd Frjdam wrth ji Almaen,— 
djna'c hanee,— os Tmosodal ai FfrAiuc, j bfddai boU bUti Pcjrdalii gjda 
Ffrainc. Beth b;nnag ddaw i'r golwg eto, mae'n andwg eln bod wadî n^d 
tcwy MHBeioedd llawn petygl. 

Moi dda fa I>uw with dfmru jm mlwjddjn ;i ofnan, j dioddeí, a'i 
iliyfeloedd. Cofli hl íel on o fljnTddoedd debeulaw'i Goruchaf. Daeth jBÌajA 
Diwjglad droB j tíi, lachaodd Bwjrgjloh Cjmia drwjddi. DwjBbigwjd ei 
chjdwjbod, BBnteìddlwjd ei gobaitii, adnewjddwjd ei lijnni. 

Hae llawer eto heb weled moi gain jw ei hiaitli, oc mor boi a glän ^w 
jalnjd eln cenedl,— oeB, jsjwaeth, o'I plüaot ei boii. Ond with gadw'n 
hlaith yn fjw, âc wrtli gain'n gwlad, j mae nerthoedd bjwjd y c^fod<d 
gyda nl Pethan gwan sjdd yii eln haibjn. Tr jdjm jn teimlo fod eiu 
cenedl eto'n ienanc, ei bod i ennili bjIw ac i hawlio parch. Yr ydym jn sior 
o fod jn faddngoliaethuB. 

Tywynned pob gralenjn el tan, ynte. Pwy *yr faint o'r plant, Bjdd 
heddjw yn ein hyBgolion, wnant wihjdri dtoi ddjnol rjw,— rhai jn y cjm- 
oedd ÌBel, eiaül ai fannau clod j bjd ? Boed blyujddoedd lawsi o ddẅonl 
ìddjnt, a bydded pob blwyddjn uewjdd jn djnei fel mam iddjnt. 

Aifl CiMRu'a Plant i jsgoUon, Cymrn with ei gannoadd, jn ol y dnll 
newjdd o ddjBga. Gwneir jmdrech i'w gjfaddaau at ei waith, fel y daw 
plact t gam gwjbodaeth, yn ogjstal a gweled ei gwerth. 

OWEN M. EDWARDS. 





CYNHWYSIAD. 



PlìktCtxbü,— 



CBrldwon Paây 



ÄddyB? „ „ 

AildyBg Bir 086111 arfon 
UyioraeR yn yr yígDllOD 
LlanUeciild 

LlanrwBt 

Tanyprialiia 



Ontau A'i BrwTD,— 

&nii Orifflths 

Ben Bowen 

Oastell Aberystwytb...- 



OerriB^Drndlon 

IHwyglBdaä Lliiüífeitho !" 

PtalryM*! 

Q«rtht«iblo 

GlanyöorB 

dwertyl Pyohnn 

IJsogower 

Iilyn Oretoaai 

PanilcTudur 

Pifltyll Penbryn Carrog 

PlaayMwsinn 

WaenGynfl ig; ■ 

YOUltFBWT ; 

CîlfEY OdDICìBTBìW.— 

I. RhsiCTinadrodd 

ii, John Vauff hsn Ihaiamwrl 

Ui. Hichard RobBrt» (dyleÌBlwr) ... 

ÌT. Ahreham HeoB [seiriadurwr) ... 

V. HuBhPriceHuBhesÍpreHethwrJ 

vL UobertOwan IdynBttrwr) 

_T/Í- „''S™yadOTeratoue(aiiaimwr) i 

yiü, Wlüiam NotC (mUwr) ■ 

iJt. Henry Morgan (mar-leídr) ... ; 

I. .ramefl Hnwell (llenor) i 

Jd. .íohn Grifflth íelenByíwr) ... 1 

xli. Edward Llwyd (hyuafiaathydd] '■ 

HwiiJfOBMiDi 

Hwiangerdd Olwen 



CnrHWTBIlD. 



Dadlbüoh ao Tmooiciau,- 

1. Badl y MyRlys 

ii. Ymgrom am y Diwygiad 

iii. Drama Ddirwestol . . . 

iv. Y Diwygiad 

▼. Y bachgen a'r flrwd 



Oabtbef.— 

Cân cartref 
Cartreí yn yBgol 
Duw a mam 
Hiraeth a gohaith 
Y Fam ... 

Btwtd Plaht,— 



• •• 

• •• 



Achubíÿmam ... ... 

Bu lesu'n fachgen 

Ulod y dewr 

Cydymdeimlad 

C^ghorion i blentsm 

Dymuniad 

GrallunlenJ^ 

Gwedai'r E^lwyswr bach 

Owyneb sinol 

Uun, Wenllian 

Lladrata afal 

Y plant a'r lesu 
Yplantym Medi 

Y pren prydferth 



• •• 

• •• 



••• 

• •• 
••• 



• •• 

• •• 

• •• 

• • • 



TTTDAL. 

••• 11 

..• 89 

... 68 

... 147 

... Sll 



42 

181 
190 
244 
138 



... 848 

... 11 

... 896 
290,384 

... 164 

... 832 

... 8ífl 

•.. 243 

... 146 

... 338 

••• 32 

... 274 

... 258 

... 902 



£b Cof,— 

[ Ychydig bigion o lawer iawn o erthyglau 
dderbyniais. Y mae amryw i ddod eto.] 



D. Powell, G-lanaman 
Hughie Owen, Llanfairf chan 
Jennie Williams. Beddgelert 

Jennie. Tafam Faig 

EJatie £van8, Nanmor 
Willie Morris, Glaudwr ... 



DlÁBHBBION TTWTDD ▲ THIB,— 

(Ghin H. Brsrthon Hughes). 

Damodi'r misoedd 

(3^ werth dar oganau 

Diarhebion gwenyn 
Tyfu rh^ gynnar 



i. 
U. 
iU. 
iv. 

V. 



Taro ati... 



27 
301 
265 
375 

66 
849 



61 

76 

179 

213 

266 



Owtbodau,— 

[Cyfres äigma, y drydedd, ar betbau o'n 
hamfrylch. Darluniau, gan mwyaf, gan jrr 
awdwr.] 

i. Seren y Gweithiwr 7 

ii. Y blaned Mawrth 29 

iiL l>iifyg ar y Ueuad 67 

iv. Serdwbl 89 

V. YblanedswU 117 

VI. Prydferthwch Natur 160 

vU. Dyf odiad yr haf 183 

viü. Disgwyl am y Uanw 199 

ix. Y dififygion 231 

X. Lleuad nawnos oleu 267 

xi. Y SMÌth seren 886 

xU. Y binned lau 807 



TUDAIto- 



xiU. 
xiv. 



Ser gwib 

Ehangder anf eidrol 

Codiad JT haul ... 

Gwres (Gtolyddan) 



••• 
••• 



8fi9 

07 

8S0 



Pethau o'n Oicmpaê,— 

(H. Brython Haghes). 

i. Cath a chyfaiU 

U. Y gath a'r drych 

iU. Y gath a'r parrot 

iv. Cath ystry wgar 

V. Ewiuedd y gath 

vi. Llygaid y gath 



viil Synwyr y gath 



•t' 



60 
88 
119 
143 
20.3 
286 
283 




Bdodau ▲ Choed,— 



Blodyn yr haul 

Dailyrnydref 

Yreirlwys 


• •• 


- 10» 


• •• 


•• 292 

... 3ö 


Adab,— 






Adar Blaenau Frestiniog 




.. 47 


Adar Criccieth 


.. 


88,124 


Csrfarch y Llinos 

Cymanfa*r adar. 

(^las y dorlan 


• •» 


... 205 


• • • 


... 166 


• • • 


... 241 


Ji-binc 


■ •• 


••• 321 


Nythod ac adar 


• • • 


.. 270 


Rhai adar Cymru ... 


• •• 


263. .S39 


RobinGoch 


• •• 


106, ."^5 


Bobin GK>ch a'r Fwyalchen^^^ 


79 


Tynged yr adar. 

X baroud yng Nghymru 




... 278 
166,188 


Ydrywbach 




... 217 


X I^Oh ••• ••• ••• 

Yr aderyn du 

Yr ehedydd 




.- 149 
... 74 




... 224 



Clÿw, O Ddair .. 



r«t mgd yr ^nííSi.l,— 

1. Bhagymadrodd 

il. Pnm» B't raeill'fiieth 

iU. Heddweh (d » cluth 

ÌT. Brwrdradu-mcbDpyn 

V. O flaen r trwrnÿoni 

Ti. Brenln 7 Bordwig ... 

vlL F&acholiwisa 

TÜL Ftrwjno aDÌan 

OmDON ClWrTDD A MoH,— 






OAimtON äWLÁDOUOL,— 



Cwmnl'r leaa 
Dewch. blant bi 

DiBgwyl Hii ' 



___„ sEad ". 

Dytouniadblwydiljn i 
Ëinyn-weddl 
Uaf ael yn íy llaw, 
OweddlBmgwmr. _ 
aweddi TuiAir baoh ... 
ETfr;dol ddydd 
Uwyddlant j OwBTedi 

OtrlsBU 

Paidrhot (yny 

PeidÌD dweyd dlm 



Coflo'rw 

CrlBtB Chymni. 

Oymm Fydd 

GwaUa 

Hen Oymrn tf ngwlad 
Os wji tí'a l^niio ... 

Al>OOnOK HSBTD,— 



K bwthyn yn y ooed ... 

auraiJOX IfATÜS,— 

Ar&ny don 

OrwsBWu'r itwanwyii 
Dyf odiad Hehefln ... 



TDw: 



CunuoH BlCUlBD AB Bttt 

i. HtLwdiUiiiarill. AeBli 

<1. Ci.n m-fin aAtjá ... 

iil. LlwTddlant Cymm 

ÌT. Carol ftobalth 

V. Cwmol B benlwen ... 

vu! Dnii wenau hBÌil '.'.'. 

Tlil. Oawnnimnu 



Dashau i'w Hasbodd.^ 
Betbgortia'iddlod ... 

Tbywydlad 

Y mellnydd 

BiWTD r Btd,— 

DucWelUngtou 
Idaho 

Rhai o Boil V Byi,— 
L RhBgymBdrodd 
IL Indlald Amerip» 



Tl, Ynysyria ... IT 

vU. awerinwyr BwBÌB H 

jronlaiíA OapU» C<nik,— 

(CyfieBlY. ObuW. jBmes. Dioaa). 

l. Ymwelladan biodorion 1 

IL Tanlo'r gwellt 

111. Pryder am Iwybr ... II 

ÌT. O berytrl i beirffl ... 13 

T. Ymlwybio enbyd ... ... 16 

tL Y craÍHÌBn owrel 18 

yil. Tiriondab a Bolenni îl 

TÌU. Tbydnewydd M 

ìx. Çyloeth ac afleehyd *I 

X. ÌTiynyBolBl ... OT 

xL Cyrraëdd adi« M 

xlL Addowld Sl 




vni. 



CYinrWTSIAD. 



TUDAL. 

Uahbbioh,— 

Dr. Pierce a'r claf 126 

Dy^oh f eichiau 111 

Etna'rarwr 109 

Oalwddoe'nol 115 

Wedi'r ddamwain ... 886 

WilyíTwas • ... 121 

Ybugaüa'idad 126 

Y gyfnither a'i chefii.lc^r 169 

Yn y demtasiwn 887 

YTyiwythTeg... 348 

Yr enetn a*r rhosynuu 820 

(Oan H. Byrthon HugheêJ. 

Georgre Nidiver 

Öweled a sylwi 

Rheolau iawn ymddygiad ... 
Un cyfrwys yw'r cadno 

F Tair On«tt«n,— 

(Gan MÌBB Fanny Fdwards). 

1. Tri mewn ystorm 

ii. Dim ond tair Cneuen 

iii. Yragoriadgyntaf 

iv. Yrailagoriad 

V. Yplantcaeth 

vi. Yr agoriad olaf 



DaiW Otcas Bach, — 

(Gan S. Perlrìns, Penfro). 
Yn y bore 



1. 
ii. 
iii. 
iv. 



Cyrchii Derby 
Mynd adre am dro 
Gartref am dro 



333 
293 
287 
207 



3 

37 

69 

101 

133 

165 



175 
208 
269 
364 



Gicladys » Owilym,— 

(Gan W. J. Williams, Rhosgadfan). 

i. I ble'r jiethai'r mwyar 

ii. Gyda'r Tylwyth Teg 

Thcmi hach bengoch,— 

(Gan T. H. Thomas, R.C.A.) 

i. Boreyngngwladyglo 

Ìl. oWU ... ... ... •'• 



1P7 
•2.9 



27'^ 
276 



TTTDAL. 

iii. AiTwmioedd? 297 

iv. Gwaedd ddieithr 831 

V. Angladd Twmi 873 

DalaMem,— 

(Gkin Miss Fanny Edwards.) 

i. Ymadawiad mam 269 

ii. Plant y w^rrcws 313 

üi. JimaDan 345 

iv. Dychwelíad tad 868 

TdNAU,— 

Anweledig, rwy'n dy gam 802 

Gariad lesu 136 

Garol Nft'iolig 362 

Dorothy... 86 

Garddyrlesu 218 

Gweddiplentyn 186 

Gyda'rlesu 271 

I'rlan, i'rlan 14 

Mae'r gwanwyTi 114- 

NebondTi 834 

Pwy? 242 

Seren jrr Hafaidd Hwyr . ... 6 

YBugailTyner 206 

Y Seren Unig 60 

Dyohmygion,— 

Dychmygion Edejrm 216 

Uedd y Delyn 123, 130 



I'W DDARLLEN YN DDIFYFYE,— 

10, 44, 74, 146, 166, 202 



306, 378 
120, 198, 840 



Llypeau Newyddion ... 

TlPYNAU 

At y Plant,— 
1, 33, 65, 97, 129, 161, 193, 226,267, 289, 821, 868 

Cystadleuaeth,— 

i. Enwau ndar 19 



ü. YDdruigGoch 



32, 164,1204, 277 



?'A 



AT Y PLANT. 




IlWY'R flwyddju hou ceìBiaf jBgTÌfBu sjml, hawdd 
ea dadleu a hawdd eu deaíl, en mwjn 7 plant 
lleiaf. Y mae Arfon,— a Mou a Úorgaunvg 
Itefyd, yt wjí yii deall, — yncyinerjdCiiiRD'B 
Plàmt i'r jigolioit dyddiol. Felly, ihoddir 
ibywbeth tu y rhifyunau neeai ai gyfei plant 
o bob oed. Ond coäal bob aiUMT am y 
daillennydd sy'n dingwyl ambell haneayn 
tarawiadol, ambell eBbonlad ar flodeuyn 
wrtb ei droed neu Beieu uwch ei bea, ombell 
gipoìwg ai bethau thyfedd y byd a'i hanes. 

SERBN dloB ay'n gwena mor hawddgar yn awyr 
allewin ddechien'r flwyddyn, — prun jdjwf 
ilaned Gwener. "Saien jgweithiwi" yw uu 
Lon enwau. Oélwir hl heíyd jn " Bsren y bore," 
" aeien yr hwyr." Bydd yn ei diagleirdeb mwyal 
cyn Iiir. Cewch ei honeB yn gyflawn yn y rhifyn hwn. 
Sylwuh ami, ^wn yi hoffwch y geieu dloB. Eaboniodd 
Pftbagoiaa ei Bjmudiadau dii chan mlyuedd cjn 
CrÌBt. Fellj y roae plaut llawei oea wedi Bylla atni, 
■c wedi oelslo deoll pam y mae weîthiau'u seron hwyi oc welthfau'n seien foie. 



Os nad yw Oimhu'b Plaîit yn cjnuwyfl dlgon o ddarlleu i bobl ieuainc, a gaf 
fl »lw eu sylw at y Címbu mawr f Bydd tua dau ddwBÌn o ddarlunînu prydteith 
a newydd jn rbif jn lonawr, ac erthyglau ai defltynau o ddyddordeb mawr i bawb 
sy'n hoff o Gymiu aeu'n awyddus am wybodaeth, ¥t wyf yn credu y bjdd JT 
eithyglau, y farddoulaeth, yr haneaion a'i rhamantBU yn ihifynuau'i flwjddjn 
newydd gyda'r pathau goreu Bydd wedi jmddangos jn Uenyddiaeth eiu gwlaâ 
eto. T mae yflgiifenwjt goieu j wlad hou a'r Ámerig jn cyfoethogi ei 
dadalennau. KI tydd jix e^ar gcúi yr uu gẁr ieuanc gymeryd Oniaa jn gyd- 
ymaith Iddo. Rhydd ei brÌB ef yng ngbjnaedd pob gweitbiwr, — BwUt am y 
ihifyn dwbl, a chwe cheiuiog am y ihifynuau ereilL Oeit ef o Swyddîa Oihett, 
OaeTnatfou. 

Y 3UB cjfuewld mawT i ddod dioB addyag Ojmtu jn jstod y flwyddyn bon. 
Oeíi peth o't hauefl yn y ihifyn neBaf. 

T MAB amryw lyfran campas i blant wedi dod. Bydd adolyglad amyut 
gydahjn. 

a dychmyglon wedi en gobiiia dan rifyn 

_ , , rtadlei 

B jdd hanea ychwaneg eto cyn hi 






(^YMRU'R sPlANT. 



lONAWR. 190S. Rhif 157. 



F TAIR CNEUEN. 

I, TKI UKWN TSTOKK. 

ERS blynyddau lawer yn ol, mewn ^lad beUenig^, byddiü plant 
bychain tlawd yn cael eu ^adael weìthiau yn amddtfaid o dad 
a mam. Os na byddai perthynasau i'w cymeryd, y rheol ydoedd, 
^an nad oedd Üoty yn y wlad, fod i'r teuluoédd cyfoethocaf yn y 
gymydo^aeth y byddent yn byw ynddi, edrych eu bod i rael eu 
majfu, ac fod y plant hynny, pan y deuent yn ddig^n hen, í dalu yn 
ol drwy wasanaethu y teulu fyddai wedi gofalu am danynt. 

Yn gyflredin, bywyd caled oedd bywyd y piant a fegîd felly. 
Byddai eu dwytaw bychain wedi caledu ft ^fûth cyn bod yn y byd 
ond ychydig o flynyddau, a chilíai gwedd plentyndod o'u gwynelráu 
yn gynamserol, Tri yn cael eu magu yn ol y dull hwn oedd 
Gwernydd, Dyddgu, a Mal. Nld o^d perthynas o gwbl rhyng- 
ddynt, ond cawsant eu dwyn i fyny gyda'u ({ilydd, yn nhŷ gwraig 
gyfoetbog, ond hynod am ei natur galed ac angharedig. Gwyddu 
y tri, er nad oeddynt ond ieuanc, beth oedd cael eu curo, codi yn 
fore, gweithio yn galed hyd yr hwyr, a hynny yn aml a chwant 
bwyd amynt Gwnai eu meistres bob defnydd allasû ohonynt, a 
lUwenychai wrth feddwl y gwasanaeth a gawsai ganddynt fel y 



4 CYMRU'R PLANT. 

deuent yn hŷn ; ac er pan oedd ei meibion yn gweithio fìUdiroedd 
lawer o'u cartref, arferai anfon y tri plentyn gydabwyd iddynt ddwy 
waith yn yr wythnos, boed yr htn beth fyddái. 

Heblaw meithder y daith, yr oedd hefyd yn un Uawn o beryglon, 
oblegid yr oedd yn rhaid iddynt fyned drwy goedwig fawr, Ue yr 
oedd anifeiliaid gwyUtion yn byvf, Ac ymdrechent bob amser am 
gael myned drwyddi yn ystod y dydd. Cychwynent gyda'r wawr, a 
chyrhaeddent gartret, wedi cael ond ychydig o orffwysdra, nos 
drannoeth. 

Un diwrnod, yr oeddynt yn dychwelyd, ac wedi gadael y goedwig 
ers oddeutu awr o amser, pan y sylwent fod yr awyr yn duo. Ac yn 
fuan iawn dechreuodd wlawio yn drwm, mor drwm nes yr oeddent, 
cyn pen ychydig funudau, yn wlyb at eu crwyn. Gan feddwl mai 
cawod ydoedd, gadawsant y Uwybr, ac aethant i ymochel dan 
goeden fawr, ac yno y buont yn hir yn disgwyl i'r gwlaw arafu. 
Ond para i dywallt yr oedd, a'r awyr yn para i dduo. Yn fuan, 
aeth mor dywyU arnynt fel mai gydag anhawsder y daethant o hyd 
i'r Uwybr; a chan afael yn dynn yn eu gilydd, rhedasant goreu 
gaUent ymlaen. Cyn hir, cawsant eu hunain i'w hanner bron mewn 
dwfr. DeaUasant ar unwaith eu bod wedi coUi y llwybr, a phen- 
derfynasant fyned yn ol i'w lloches dan y goeden. Mae yn wir na 
f uasent wedi symud oddi yno o gwbl onibai ofh y gosb fyddai bob 
amser yn disgyn i'w rhan pan yn methu cyrraedd adref erbyn adeg 
neiUduoI. Ond nid^ oedd dim i'w wneyd yn awr ond Uechu nes y 
byddai i'r dydd wawrio. Wrth balfalu yn y tywyllwch, ymladd yn 
erbyn y gwynt a'r gwlaw, a maglu lawer gwaith, daethant i'w Uoches 
dan y brigau deiliog, ac eisteddasant i lawr yn flin a newynog, ac 
yn fuan syrthiasant i gysgu. 

Pan ddefìfroisant, yr oedd y 'gwlaw a'r cymylau wedi ciUo, y gwynt 
wedi tawelu, a'r dydd wedi gwawrio. Hefyd, uwch eu pennau yn y 
canghennau, yr oedd aderyn yn canu, ac O, y fath fìwsig a ddeuai 
drwy'i big, miwsig nes peri i'r tri bach odditanodd anghofìo eu 
goréennol, eu presennol, a'u dyfodol, anghofìo popeth ond yr aderyn 
uwchben. Ond och, yng nghanol y mwynhad, dyna lais arall o 
r^rwle yn gwneyd rhyw swn ag oedd bopeth ond miwsig, swn mor 
anaearol a dieithr nes peri iddynt grynnu o ofh a dychryn gymaint 
a'r dail uwch eu pennau yn yr ystorm y noswaith gynt. Fel yr 
oeddynt yn gwrando, sylwent fod y swn yn dyfod yn nes, a disgwyl- 
ient weled rhyw aderyn mawr neu fwystfìl yn dyfod i'r golwg yn 
rh^rwle. Ond er eu syndod, y mae hen wraig yn dyfod heibio i graig 
oedd tu ol i'r goeden, ac yn sefyll o'u blaen. Edrychai arnynt fel 
pe yn disgwyl eu gweled yno. 



CYMRU'R PLANT. 



HAWDDAMOR ITI, AJSAF GWYN. 



HAWDDAMOR iti, Aeaf gwjn, 
I ddringo i dj orsedd ; 
TeyTnasa ar 7 ddôl a'r brjn, 

Nes teimla'r bjd áj fawredd ; 
Wrth gann ndgom awel lem, 
A djchryn derw'r bryniau, 
cofia'r adar oer eu trem, 
Ghurdotant wrth ein drysau. 



Hawddamor iti, Aeaf g:wyn, 

I chwiûo baner niwloedd ; 
Ymlonna, tra gwrandawn yn syn 

Ar organ gwlaw a gwyntoedd t 
Wrth ddangos ini'th rwysg a'th ddawn 

Tn oratorio'r stormydd, 
O cofla f od yn dyner iawn 

Wrth oenig ar y mynjdd. 



J BcOa. 



Hawddamor iti, Aeaf gwyn, 

I floeddio ar dy yrfa ; 
Oadwyna'th rewynt donnau'r llyn, 

A gfwisga'n gwlad âg eira ; 
Wrth roddi tir a môr yn wawd 

I fflangell storm a chorwynt, 
O cofia'r morwr dewr a'r tlawd 

Di-gartref grwydra amynt. 



BlCHAaD AB HUGH. 



■•» m^ 



GÂFA^I, TN FF I,ÍAW, DAD. 

AchlyBurwyd y llinellau canlynol gan y frawddeg uchod o.enau bachgen bychan, 
tra'n dringo ar lechwedd llithrig un o fryniau Machno, yn yBtod haf olaf y 
ganrif , 1900. 



TYRD,— yn dy law ymaflaf 
I*th helpu ar dy daith ; 
Mae o dy flaen, gobeithiaf , 

Lwyddiannus einioes f aith ; 
Cyn teimlo pwys gofalon 

Y byd, Ue Uithra'th droed, 
Rhaid ymladd â hélbulon 
Gyn cyrraedd pedair oed. 

Doi i wybod am elynion, 

Sydd beunydd yn ddi-hun, 
Rhai nythant yn nirgelion 

CyfrÎDÌol calon dyn ; 
Faid goUwng ffrwyn i chwantau, 

A nwydau drwg, O paid,— 
Ceir rhain yn mathru perlau 

Drwy'r oesau yn y Uaid. 



Tra'n dwyn dy faee dan driniaeth, 

Oei lawer ctued f aen, 
Rho*th law ym mraich ystyriaeth, — 

Bydd ddiwyd,— gweithia 'mlaen ; 
A myn orchfygu rhwystrau 

A'th gwrddant ar dy daith, 
Gei gyfoeth o bleserau, 

A chlodydd am dy waith. 

Yn hud balasau mwyniant 

Geirdawniol, swynol, saiu, 
Gelynion a'th gymheUant 

I hau dy faes â drain ; 
Gwareder di rhag pleser 

Wna ddeddfau Duw yn sam,— 
Rhaid ateb cofiyfr amser 

Yng ngoleu bore bam. 



Os maes heb stormydd bUnion 

Fydd dy ddyfodol, Glyw,— 
Paid byth a bod yn estron 

I orsedd wen dy Dduw ; 
Rhydd hi i'th fron wrolder 

I gwrdd beth bynnag ddaw, — 
Oais Nsfol Dad bob ahsbb 

i afael yn dy law. 



Fenmachno, 



OwBN T. Datibs. 



CYMRU'R PLANT. 



**8E1<EN YR HAFAiDD HWYR. 



99 



** Siar of ihe aummer we.^ 



DOH AJî. Mwyn ganiadgar. 



H. Brython Huohes. 



d :- 


|8, 


:8, 


1, :1. |8, :— 


8i : 

l.Ser - 
2.Aw - 

n :— 


In, 

en 
el 

|d 


:ni 
yr 
yr 

:d 


f, :fi In, : 

haf-aidd hwyr, 
haf-aidd hwyr, 

d :d |d :- 


d, :- 


Id. 


:d. 


f, :f. |d, :- 



n 

8i 
Dil 

Sis 

d 



|d :d 
II. :1. 

yn *rwyt 
ial *rwyt 

|n :n 



d :- II, :1, 



f :f |n :- 
d :d |d :- 

eur-aidd rawd 
86 - ereta nef, 

1 :1 |s :- 
f, :fi Id :- 



d :— |t, :d 

8, :— |8, :8, 

Hardd wyt uwch- 
Mwyn yw dy 

d :— |r :n 
n, :— |r, :d. 



r 
1, :- 

Teym 
I'r 

f :- 
f, :- 



- |li :t. 



|li 
|li :8, 

mawr y 
gal - on 

|f :f 
|ri :8, 



r :— 

t, :- 

ben; 
gân; 

r :— 

8, :— 



d :- 
8, :— 

nen. 
lân. 

n :— 

d. :- 



3 Adar yr hafaidd hwyr 

Dedwydd eich bron ; 
Adsain mae'ch diolch pêr 
Gylch daear gron. 

4 Tyr*d dithau, f'enaid mad, 

Canmol dy Dduw : 
Gan dyner gariad nef , 
lach wyt, a byw. 

5 Dewch holl dylwythau'r byd, 

Dewch deulu'r nef , 
Rhowch, ar ry w euraidd dant, 
Fawl iddo Ef . 



1 Star of the summer eve, 

SLnk, sink to rest ; 
Sink ere the silyer light 
Fades from the west. 

2 Wind of the summer eve, 

Waft, waft your sighs, 
From where the distant hills 
Kiss golden skie3. 

3 Bird of the summer eve, 

Chant, chant your song ; 
While through the twilight gleams 
Night's starry throng. 



H. B. H. 



Anon. 



CYMRU'R FLANT. 




Yu el lÜB-gysjlltíad jn foin a chwmpaaog ; yn j pedwMBWd yn htmneT gron ; 
jii ai pbiif-gjiijUtltid jn groii, ond ouddìedig jng ngoleuni 7 golenad mawr. 



AR brydnawn tyner a chlir yn nechreu mis lonawr, trowch eich 
gwynebau tuag awyr y gorllewin. Ymhen awr wedi machlud 
yr baul, pan fo ei belydrau amryliw olaf yn cilio draw, yno chwi 
gewdi weled "sereny gweithìwr," neu "seren yr hwyr," yn dis- 
gleirio. Y blaned Gwener ( Ymus) ydyw. Hi yw seren cariad, y 
blaned dlysaf o holl blanedau ein cysawd nt. 

Gelwir y ddwy blaned agosaf i'r haul, sef Mercher i^Mercuty) a 
Gwener, yn is-blanedau {inferior ỳlanels) oblegid eu bod ill dwy yn 
treiglo mewn chwylgylchau tu mewn i chwylgylch y ddaear. Y mae 
Gwener yn anweledig yn hwyr y nos, am nad yw un amser i'w 
gweled yn tà. phellder mwyaf tros 47 gradd oddiwrth yr haul ; ac o 
ganlyniád nis gall godi dros daìr awr a hanner o flaen yr haul, na 
roachlud ar ei ol yn y man pellaf dros dair awr a faanner. Trwy 
sylw neu arsytliad ar ysgogiadau Gwener dros ychydig droiau, a 
sylwi ar el sefyllfa gyda golwg ar y ser sefydlog, nid hir y byddwn 
beb ganfod e! bod yn newid ei Ite yn gyflym. Pan fo hi yn ^ 
pbellder mwyaf, sef yn eì hymddangosiadol bellder mwyaf oddlwrth 
yr haul, yn y prydnawn, gwelir ei bod y pryd hynny yn machlud tua 



CYMRU'R PLANT. 



oiTENBE. Dsrlna n. 
Gweuet tu yma a tha diaw i'i haul. 

th^r awr a banner ar ei ol, a thrwy sylwì arni dros amryw bryd- 
nawniau yn olynol, canfyddìr fod y cjrfnm^ sydd rbyngddi a'r faaul 

£n byrbau yn teunyddiol, hyd nes yr elo o'r diwedd i fachlud gyda'r 
sul, ac felly bydd dros rai dyddiau yn anweledig. Ond ymben 
ycbydig, gwelir hi yn ymddangos drachefn, yn codì raî dyddiau o 
flaen yr haul, fel " seren fore ; " a tfarwy sylwi arnì eto yn y cyflead 
yma dros amryw foreuau yn olynol, gwelir y bydd hi yn codi ryw 
raddau yn foreuach y núll fore wedi'r llall, nes cyrraedd o boni i'w 
hymddangosiadol bellder mwyaf, yr hyn yw tua 47°, fel y nodwyd 
eisioes, a phan yn y pellder yna, bydd yn codi dair awr a hanner cyn 
yr haul dros rai dyddìau. Yna, ceir et gweled yn codi yn ddiwedd- 
arach bob liore jm olynol, hyd nes o'r diwedd y daw i godí gyd^ 
ef ; y pryd bynny coUir golwg ami yn faoUoI ym mynwes y goleuad 
mawr eì hun. Ỳn raddol teìthia drachefn i'r tu dwyreiniol iddo hyd 
nes y daw yn seren hwyrol, megis ei gwellr y mis hwn. GweT y 
craff a'r meddylgar fod Gwener yn seren fore pan io bi yr ochr 
orllewìnol i'r haul, canys yna cyfyd o'l flaen ; yn seren hwyrol pan 
fo hi yr ochr ddwyreiniol iddo, canys machluda ar ei oL 

Pan syllir ar Gwener trwy bellwydr grymus, ymddengys o ran 
Ilun ei gwahanol wynebau yn debyg ì'r lleuad, ac am yr un rheswm. 
Ar fynediad y blaned o'i fais-gysylltiad {inferior conjumiion), ym- 
ddengys, megis yn y darlun, yn fain a chwmpasog ; ond fel y nesao 
tuag at ei phrif gysylltìad {superior conjumíion) bydd ei cbwmpas yn 



CyHRU-R PLANT. 9 

OWBNBE TN CBOESt TB HADt,, UeHEFIH 5eD, 2012. 

Ptt le y tjAá plftnt Cynjru yr ad^ honno í 

cyfyngu a'i gfwyneb yn lledu, ac felly yn barhaus, hyd oni chyrhaedda 
bi ei phrif-gysylltîad. Y pryd hynny ymguddia yng nghyniydog- 
aeth yr bauL Bydd hynny yn bollol eglur i cbwi os daliwch yr m 
ddarlun o'ch blaen, ac os i^d i cbwi dybio mai eich gwyneb chwi 
yw y ddaear, yna, gwelir y sefyllfa yn yr bwn yr ymddengys y 
blaned ar wahanol droion. WeiÁiau maet fel y gwelwch, yr baul 
1u yma iddi a bithau tudraw, dro arall yr haul yn y canol cyd- 
rhyngddi a'r ddaear. Pan fo hi hanner ffordd neu gylâi cydrhwng 
el hÌs-gysyUtîad a'ì pbrif-gysylltìad, bydd y pryd bynny yn y 
pedwarawd {guadralion), fel y dywed seryddwyr, oherwydd iddi 
deithio chwarter cylch neu 90 gradd o fan ei his-gysylltiad. Canys 
pob cylch a gynhwysa 360 o raddau, boed y cylch gymaint a chylch 
y ddaear neu gymaint a dim^. Dyna'r prýd yr ymddengys hì 
ddisgleiriaf, yn gymaint felly ag i berì i wrthrychau daflu cysgod 
gweledig. GweDr hi ddydd goleu y pryd hynny gan y craff ei 
olwg. 

Nî chaniata gofod i mi ymhelaethu mwy ar ei hanes, Cyfrelyb 
yw i'r ddaear o ran maint, a cban ei bod yn nes i'r baul na nt, 
medda gryn lawer mwy o'i wres a'i oleuni, yn gymùnt felly nes y 
Uosgai popetb daearoL Ni wyr neb a oes bodau moesol yn tríg- 
iannn ynddi. Paham nad oes ? Níd bodau cyffelyb i ni, feallaj. 
Nî fiiasai darUenwyr CTHRir'it Plant yn byw yn hir yng ngwaelod 
y môr. Ond y mae y wtad dywell bonno yn drìgfa milìwnau o 
greadurìaid byw heb Iwaid. Faham, gan bynnny, nas geill fod 
trìgoUon yn Gwener, addasedig i dderbyn y mwyniant ag y mae y 
U«wd bonoo wedi eì chymhwyso i'w gyfirannu ì 

Gan fod chwylgylch Gwener bron yn wastad ag eiddo y ddaear, 
faì ddaw gan hynny cydrbwng ein byd ni a'r baul, ac os digwydd 
U fod y pryd bynny ar y trawsglwm (node) teithia dros wyneb yr 



10 CYMRU'R PLANT. 

haul, ar lun ysmotyn gweledig i'r Uygad noeth. Anfynych iawn yn 
wir y gwelir hi yn gwneyd hyn. Am hynny y mae yr olygfa 
yn hynod a bythgofíadwy. 

Clywed son beunydd a byth am ddiwygiad 1859 y bydd plant 
Cymru heddyw. Mae rhyw gymaint o obaith am weled un arall 
yn y man. Ónd ni chant weled Gwener yn croesi yr haul. Rhagfyr 
4ydd, 1639, y gwelwyd hi gyntaf yn croesi yr hauL Pan fo'r 
blodau yn perarogli ar y pumed o Fehefìn, 2012, y gwna hi hynny 
eto. Pa le y bydd plant Cymru yr adeg honno ? Bron nad wyf 
yn dychmygu eu gweled yn sylwi arni yn croesi yr haul y pryd 
hynny. Troant eu gwynebau drachefn yr ochr draw i'r haul, yn y 
pellder draw acw,~dyna blaned dlos yn disgleirio'n brydferth. 
A ! dyna'r ddaear, y blaned fach y caìi^sant hwy yr aruchel fraint o 
dreulio peth amser arni. Yr ochor^draw, yn y wlad tuhwnt i'r lien, 
y byddant yr adeg honno. 

SlGMA 



rw ddari,i:gn yn ddifyffr. 

YN sir Gaernarfon ceir llechi i gorddi rhaid troi hefo llaw y 
daliodd y dyn y ceffyl afreolus oedd y fuwch yn y fifair yr oedd 
Uawer o bobl yn cael eu gwerthu y mae y fiarm a'r stoc yn mynd 
oddicartref y mae Wmffre i'r America y mae llawer yn ymfudo y 
blynyddoedd yma rhaid wrth wybodaeth i symud cwch rhaid rhwyfo 
hefo'i gyllell y mae y dyn yn naddu haiarn sydd ddefnyddiol i wneyd 
padelli pridd rhaid wrth glai i nofìo Uongau y mae y môr y Werydd 
sydd fawr anghyffredin yw gweled bwystfìlod gwylltion yng 
Nghymru gwelais blent^^n pedair oed yn symud cerbyd pedair 
olwyn yr oedd y march gwyn yw yr eira ar ben Pig Teneriífe tyf 
mwswgl am y dderwen y mae rhisg yn tyfu yn ddyddiol y mae y 
glaswellt ar ben Cader Idris yr oedd dafad a chyfoeth y prynnodd 
y dyn ei ystad 

Ysguhor Fawr^ Llanwnda, J. O. Jones. 



BV IBSU^N FACHGMN BACH. 

BU lesu'n fachgen bacb, Bu ef i*w dad a*i fam 

Yn Nazareth yn byw ; Mor ufudd a*r oen bach 

A*i ruddiau tlysion 'iach Sy*n chwareu yn ddi-nam 

"în hardd i ìygad Duw ; Ar lethrau bryniau iach ; 

Cyflawni gweithred ddrwg Am fod yn blentyn da, 

Ni fynnai Bf pryd hyn ; Fe*i gwnawd yn Frenìn Nef 

Ni chafodd cwmwl gwg , Uwchlaw bob poen a phla ; 

Ddod dros ei feddwl gwyn. O blant, dilynwch Ef . 

Merthyr TydJiL Pelidbos. 



CYMRU'R PLANT. ii 

DADÍ F MTOÍYS. 

DAFYDD. Dydd da i ti, WilUam. Y mae yn dda gennyf dy 
gyfartod, a chael ymgom bach gyda thi am y pethau a welais 
y Nadoilg yma. 

WiLLiAM Beth oedd hynny, Dafydd ? A weliûst ti rywl>eth allan 
o le ? Pawb a weiais i, yr oedd golwg lawen a boneddigaidd 
arnynty ac yn dymuno Nadolig llawen i mi. 

D. le, yr oedd golwg ddigon llawen ar bawb a welais innau o 

' ran hynny, ond bod llawer o'r llawenydd hwnnw wedi troi yn 

ynfÿdrwydd. 'R wyf wrth fy modd yn gweled ieuénctid yn mwynhau 

eu hunain, ond pan y mae y mwyniant yn troi yn arferion isel ac 

annynol, nis gallaf ei oddef. Gwelats bobl ieuainc yn ysmocio. 

W. Wel, wel, yr oeddwn yn mcddwl ar dy awgrym ar y dechreu 
fod gennyt rywbeth o bwys i'w ddweyd wrthyf. Ond gwelaf yn awr 
fod peth dibwys iawn yn dy ílino, ie, a pheth y mae pawb yn eî 
arter, o'r Ueiat hyd y mwyaf. Ac ystyrir y rhai sydd yn ysmocio yn 
ddynion yng ngwir ystyr y gair. 

D. Dyna ti yn awr wedi dyfod at y prif beth yr oeddwn wedi 
meddwl cael dy farn amo. Ystyriaf íl yr arferiad yn ddarostyngiad, 
ac yn ddianrhydedd o'r mwyaf ar yr hil ddynol. 

W, Yr wyt yn rhyfeddu dy glymred yn condemnio peth mor 
ddiniwedy a pheth ag y mae dynion mwyaf cymdeithas yn ei arfer 
ac yn ei gymeradwyo. Ac os yw dynion felly yn ei arfer ac yn ei 
gefnogi« gwaith gwael ac afreidiol iawn yw i rai o'r dosbarth isaf ei 
gondemnio. Ac o ran hynny, beth sydd allan o le ynddo ? Nid 
yw ddim i neb arall. Mae pob un yn prynnu yr eiddo ei hun, ac os 
wyf yn ei brynnu a thalu am dano, beth sydd gan neb arall i ddweyd ? 
Byddai yn burion peth i bob un feindio ei tusnes ei hun, ac y mae 
hyäny yn llawn digon oj'oò, 

D. Yn wir, fy nghyfaiily y mae digon i'w ddweyd, diolch am 
hynny, a digon o dystion o ddosbarth uchaf cymdeithas hefyd. 
Dywed Dr. Capland ei fod yn gwanhau y galluoedd gîeuol, ac yn 
tueddu at stad o wendid meddwl. D^rwed Dr. Merody fod ysmocio 
yn ddinistriol i nerth a bywiogrwydd corfi a meddwl. Tystia llu 
mawr ei fod yn arferiad niweidiol, anaturíol, hunanol, a gwastraíTus. 
Mae y rhai sydd yn ymarfer ag ysmygu mor wan eu meddyliau ac 
mor ddiystyr o gysur pobl ereill, fel y mynnant eu cysur a'u 
mwyniant eu hunain ar draul aflonyddu ar heddwch rhai ereiU» a 
hynny mewn cerbydau cauedig a diawyr. 

W. Mae yn wir fod rhai yn ymddwyn yn anweddaidd iawn 
weithiau, ac yn myned yn hyf ar y cwmni y byddant gyda hwy, a 
h^mny heb ofyn eu caniatad i gymeryd mygyn bach cysurus. Ónd 
nid yw hynny yn ddìgon o brawf i gondemnio yr arferiad. Yr 



12 CYMRU'R PLANT. 

oeddyt yn son am ddynion mawr yn dweyd yn erbyn yr arferiad. 
Gallaf íìnnau gyieirìo at ddynion mawr yn ei gymeradwyo, a'i arfer 
mewn modd anrhydeddus, megis aelodau seneddol, pregethwyr,^ a 
gweinidogion. le, clywais rai yn dweyd ei fod yn help at fyfyrio, 
a'u bod yn gaUu gwneyd mwy o waith trwy ymaifer ftg ef. le, fod 
duwinyddiaeth mewn mwg, a phynciau dyru^ yn hawddach eu dadrys. 

D. Os gwir y fiìloreg yna, paham y dy wedai gweinidog enwog 
unwaith, — ''Rhoddwn gan punt yn Uawen am allu rhoddi heibio 
ysmocio." D^rwed dysgedigion fod yr arferiad yn niwed dirfawr i ' 
ddynion ieuainc^ trwy eu dysgu i fod yn segur, ac yn foddlawn yn y 
setyllfa honno. Mae yn niweidiol i organau'r meddwl, ac yn 
amharu cylchrediad y gwaed, yn atalfa ar gynnydd meddyliol, 
yn Ueidr amser, ac yn rhwystr i ddynion ieuainc wneyd iawn 
ddefnydd o'u horiau hamddenol, ac i fÿw bywyd o wasanaethgarwch 
i'r Duw Goruchaf. 

W. Yn wir, yr ydwyt yn hyawdl iawn. Ac ofnaf fod Ilawer o 
wirionedd yn yr hyn a ddywedaist. Dichon y gall fod yn niweidiol 
ar rai ystyron, ond mae y rhai sydd yn ei arfer yn cael llawer o 
fwynhad gydag ef, ac y mae golwg f oneddigaidd a hapus amynt ; 
ac os bydd dyn yn cael cysur a hapusrwydd oddiwrth rywbeth, ni 
ddylid ei atal a'i gondemnio, ond yn hytrach ei ganmol a'i 
gymeradwyo. A gwyddost mai chwilio am gysur a mwynhad y mae 
dyn yn barhaus. 

D. Mae cysur a mwynhad yn bethau dymunol a chyhreitblawn, 
ie, yn bethau ag y mae y Crewr doeth wedi arfaethu i ddyn ddyfod 
i feddiant ohonynt. Ond y mae ymgyrraedd at y rhai hyn, a niweidio 
gwahanol gyneddfau y corff, yn bechod yn érbyn ein Crewr bendig- 
aid. Gelwir y wlad hon yn wlad Gristlonogol, ond er cywilvdd 
inni, mynych y gwelir bechgyn o bedair i bump oed yn ysmygu eu 
cigarettes afìach, ie, ar drothwy tŷ Preswylfeydd y Goruchaf. Ac 
oni ddylem, fel profifeswyr crefydd, godi fel un gŵr yn erbyn yr 
arferiad, a symud ymaith bopeth fyddo yn dianrhydeddu cysegr 
Duw, ac yn atalfa ar Iwyddiant achos y Gwaredwr ? 

W. Rhaid addef fod mwy i'w ddweyd yn erbyn yr arferìad nag 
y meddyliaìs, a gwelaf nad ydyw mor ganmoladwy ag y tybiais. 
Ac os ydyw yn rhwystr i gynifer o bethau, fel y dywedaist, rhoddat 
yr arferíad heibio ar unwaith, gan obeithio y bydd mantais trwy 
hynny. Ond cyn ei rhoddi i fyny yn hoUol, dymunaf wybod beth a gaf 
er fy nghysur yn y dyfodol, a'r cysur hwnnw i fod er lieshad i mi. 

D. Diolch yn fawr i % William anwyl, am gymeryd awgrym 
bach er daioni i ti. Darllen lawer ar air Duw» a cnymer yr amser 
oeddyt yn ysmocio i ddarllen llyfrau da a chyfoethog. Gofala am 
crysur ereiU fel yr eiddot dy hun. O hyn y daw daioni i ti» a Duw 

'^ gras fyddo gyda thi. 

vlchgwyn, W. Roberts. 



CYMRU'R PLANT. 




OTMRT ODDICARTRBF. 

I. RHAGTHADRODD. 

AWDD yw dweyd hanes y Cytniy sy'n 
tynnu sylw gwlad ya y pulpud, ar y Uwyfon, 
yngr nghader yr athraw, ac yn y Senedd. 
Y mae plant Cymru yn ^wybód am y rbain 
i gy^ y maent wedi eu gweled a'u clywed 
ond odid; ffordd bynnag, y maent wedí 
gijtreled eu darluniau lawer gwaith drosodd 
yn eln cylchgronau. Mae hynn/n dda, 
ac yn dda ìawn. Dylai plant edmygu 
arw^ eu gwlad. 

Ond y mae dosbarth o Gytnry na wyr y 
werìn tawr am danynt, ac eto yr oedd y rhfu 
hynny yn gymwynaswyr i'w gwlad ac i'r 
byd. Y mae eu gwaith yn aros; ac ym- 
falchîai calon Cymro, wrth fynd trwy lawer 
tret yn Lloegr a'r Amerîg, pe gwybuasai 
fod cydwladwyr ìddo wedî gwneyd gwrhydri 
yn V dref honno. Ond prin y gwyr hyd yn oed pobl mewn oed am 
eu henwau. 

Gadawsant Gymru, yr oU ofaonynt, y rhan fwyaf yn bur ieuanc. 
Nid ei gadael o'u bodd a wnaetbant, ac ni pheídiasant a hiraethu 
am dani. Troisant eu cefn ar y bryntau er mwyn enniU eu bywiol- 
iaeth. Daeth rhai obonynt yn enwog feì meistriaid llafur galluog, 
Uwyddìannus, a dyngarol; daeth ereill yn enwog fel gweîthwyr 
gonest, darbodus, a doeth. Daeth rbai yn enwog fel darganfyddwyr, 
^ill oherwydd eu gwasanaeth t gymdeithas. Daeth rhai i sylw fel 
ceifwyr pren, ereill fel rhai fedrent wneyd haiarn yn ddefnyddiol ac 
yn biýdferth ar yr un pryd. Rhoddodd rhai rym eu meddwl i 
wasanaeth cyfalaf, gwastraffodd ereill eu bywyd yn hael yn eu cariad 
at feibion llafur. 

Nid oes gennyf ddarluniau ond o ychydig ohonynt, ac nis gallaf 
addaw rhoddi y rhai hynny. Ond gwn beth o'u hanes, a gwn lle 
mae eu bedd. V mae'n wetth i'r plant wybod eu helynt yn eu 
gwahanol alwedigaethau. Mae swyn yn hanes ymdrechìon 
amyneddgar y darganfyddwr yn ei fyfyrgell; mae mawredd yn 
ymdrechion y dyngarwr ymysg y torfeydd i godi dynol ryw. Ac y 
Diae ymysg meibion Cymru rai teilwng o'n sylw. Mae rhu wedi 
tynnu sylw'r byd yn barod, ond yn anghot yn eu gwlad eu bunaìn. 

Yr wyf yn sicr y byddwch, erbyn diwedd y flwyddyn newydd hon, 
os cawn íyw, yn ddìolcbgar imi am alw eicb sylw atynt. 



«4 



CYMRU'R PLANT. 



«I'R LAN, l'R LAN." 



CymruW Flant, Tachwedd, 1904. 
DOH G". Tn bendcrfynol. 


AhtHUB WlLLIAMfi, 

Garth, LlangoUen. 




:8i 


d :-^Si|n :-.r 


d.r:n.f|8 :-.f 


n :r |d 


:t,.d 


n :— |r , 


:s, 


d :-.s,|n :-.r 


d.r:n.f|8 :-.t, 


d :8, Is, 


:s. 


d :- |t, 1 


irr 
:si 


Irtì, i*r lan, awn 

d :-.S||n :-.r 


oll ynghyd, Gan 

d.r:n.f|s :-.s 


ad - ael y 

8 :f |n 


gwas- 

:f .n 


tad - edd, ) 
8 :— |8 


:si 


d :-.s,|n :-.r 


d.r:n.f|s :-.8, 


1. :t, |d 


•l-Ì 


8, :— |8| 

1 


:li 


r :-.li|f :-.n 


r.n:f.8|l :-.8 


f :n |r 


:d.n 


r :- |d 




:1. 


r :-.l,|f :-.n 


r.n:f.s|l :-.de 


r :1, 11, 


:8|.d 


t, :- Id 




I'r 

:1. 


lan, i'r lan, gor- 

r :-.l||f :-.n 


uwch y byd, Ei 

r.n:f*,s|l :-.l 


dlod-i a'i 

1 :8 |f 


hoU 

:s 


lygr - edd ; 

f :- |n 




:1. 


r :-.l,|f :-.n 


r.n:f.s|l :-.!, 


r, :n, |f. 


:ni.d| 


s, :— |d 




:r 


r :-.n|r :d 


t, :r |f :n 


n :-.r jd 


:r 


n :fe |s \ 


:fei 


s, :fei |s, :1, 


8, :8, |t, :t. 


d :t, 11, 


:Si 


8, :d |t, 1 


Mae 

:r 


blod-au go-baith 

r :d |t, :r 


ar bob gris, I 

r :r |s :se 


lon-Tii bron y 

1 :n jn :r 


teith - ydd; / 

d :- |r l 


:d 


t. :li Is, :fe. 


8i :t, |r :r 


d :8e, |li 


:t. 


d :1, |s, ' 


:8 


s :-.f|n :n 


f :s |î :1 


8 :f |n 


:8 


r :- |d 




:t, 


d :t, |d :d 


d :tai |1, :d 


d :d.r|d 


:d 


d :t, |d 




A 

:s 


Ba-bel Byw-yd 

8 :8 Is :8 


a yn is Mewn 

f :n |f :r 


ad - gof am 

n :â.8 |8 


y 
:8 


wawr-ddydd. 

f.n:f |n 




:f 


n :r |d :ia, 


li :si |f, :fe. 


8, :l,.t||d 


:n,.f, 


8. :- |d 





2 I'r làn, i'r lan, mae gwynfa*r sant 

Y*mröydd yr ucheledd, 
I*r lan, i'r lan, Ue chwery tant 

Hen delyn aur gorf oledd, 
Tu hwnt i leuni nos y Uawr 

Cyfeiria rhodfa'r engyl ; 
Lle chwardda bywyd f el y wawr 

Wrth dorri drwy y cymyl. 

Lìetty, Henfeddau, Fen/ro, 



I'r lan, i'r lan, aeth cewri'r nef 

Oyn derbyn eu coronau, 
I'r lan, i'r lan, aeth gosgordd gref 

'Eol gadael traed y bryniau ; 
Cyd-yfwn o'r ffjnhonnau byw, 

Anadlwn yr awelon, 
Yn gwenu'n glaer mae ser ein Duw 

Fel byddm o gysuron. 

T. R. Dayibs. 



CYMRU'R PLANT. 



FJf JfFD Ffi ANIFAIÍ. 

I. RHAGTMADRODD. 

REULIWN eteni ambel) awr 1 syllu 
ar fyd yr atiifall. Gwibiwn, ar tyr 
rybudd, o un rhan o'r byd l'r Uall, Ì 
weled yr anifail, — weithlau mewn 
perygl, weithiau yn llonydd g^artref, 
weithiau mewn rhyfelS/rnig. Bydd 
hyn yn belp i gofìo Ue mae prif 
anifeìliaid y byd yn byw. 

II. Y PVHA A'i TSaLTJAITH. 

Af a chwi i ddechreu i'r Andes. 
Gwyddoch fod Cymry yn byw yno, 
Tynnant i fyny, — dyna reddf Cymro, 
— o ddyfirynnoedd a pheithdir Patagonia 
i'r mynyddoedd mawr, lle ceir digon o 
- tTynhonnau. Mac yno le da i wartheg a defaid, a 
ineHrir gyrroedd o'r naill, a deadelloedd o'r lleill. 
Ond y mae yno fwystfìlod gwylltion hefyd. Y 
peryclaf yw'r puma, neu "lew PataifOnia" fel ei 
gelwir. V mae gennyf gratanc puma ieuanc^ a 
roddwyd imí gan un o'r gwladfawyr, yr oedd 
wedi lladd ebol bach cyn cael ei ladd ei hun. 
Y mae'r puma'n Uat na Ilew; er hynny, efe yw y 
creadur pcryclaf yn yr Amerig ond y jaguar, Nid oes 
ganddo fwng ychwaith, ac ni bydd bytb yn rhuo, — 
creadur distaw, llechwraidd yw. Ymesyd ar wartheg, ceìrw, a 
cheS'ylau. Ceídw ei ysglyfaeth yn hir wedi el ladd, gan wylio yn eì 
ymyl cyn dechreu gwledda arno. Gwria hyn i'r condor arogll y 
gelain o belì, a gwelir tyrfa o gondoriaid yn hedeg o bob cyfeiriad 
at y fan y gorwedd y puma ger ei ysglyfaeth. Oddíwrth hyn y 
deallìr lle y mae ; ac ar unwaìth cychwyn mintai o wŷr ceffylau a 
chwn ar eî ol. Mae'n gyfrwys iawn wrth ddianc. Rhed ymhell 
flaen y cwn, yna dybla hyd ei ben Iwybr am bellder, yna rho naid 
fawr o'i Iwybr 1 ryw dwmpath. Felly cyll y cwn grain amo. Ond 
yn aml gwellr ef drachefn, a daw tí dtUwedd trwy y lasso, neu y 
gWD, neu frathîadau'r cŵn. 

Y mae'n greadur Ilwb- a distaw. D^rwedìr yn aml nad ymesyd ar 
ddynion. Gwn, ysywaeth, yr ymesyd ar blant. Ymblith plant 
bach Mr. Dalar Evans yr oedd bachgen hofl o'r enw Madryn, Yr 




CYMRU'R PLANT. 




Fuma 711 Uodd gnanaco. 

wyf yn meddwl fod ei wyneb î'w weled ymysg wynebau plant yr 
Aiides yn uo o rifynnau Cthku'r Punt, a't fod ymysg y ctntorion 
bycbain tu'n foddion gras i Eluned Morg;an wrüi droed y mynydd 
mawr hwnnw. Wel, y newydd olat glywaìs o'r Wladfa oedd fod 
puma wedi lladd Madryo bach ar lethr g^erllaw tŷ ei dad. 

Y g^uanaco yw hoff ysg^lyfoeth y puma. Rhyw gebider i'r Uama 
yw y creadur hîrben, hirgoes hwn, Ceir hwy yn ddiadelloedd 



CYMRU'R PLANT. 17 

mawrion ar ocfarau'r Andes, ac mor bell i'r de a glan cultor 
Magellan. Y mae'r guanaco yn rhyw dair troedfedd a hanner i'w 
ysgwyddau, Mae ei wlan yn llwydwyn, yn fyr, ac yn gryf a garw. 
Gwnedf! yr Indiaid huganau o grwyn guanacod, a gwniant hwy yn 
brydferth ac yn gelfydd dros ben. 

Mae'r guanaco yn wyllt ac yn ofnus. O bell, tybiant mai y puma, 
eu gelyn creulawn, yw dyn, — a diangant yn ebrwydd o'r golwg. 
Qnd os digwydd i ddyn ddod i'w hymyl, dywedir yr edrychant amo 
yn syn. ; Yna ciliant ŷn ol, gan droi eu gwyneb ato bob ychydig 
gamrauy a cfauro'r Uawr yn fygythiol â'u traed. 

Gwyddir lle y maent yn ainJ oddiwrth eu cri, yn enwedig pan yn 
dweyd wrth eu gilydd fod perygl gerllaw, Rhyw hanner bref, 
hanner ysgrech, yw y swn a wnant. Y maent yn hawdd eu dofí ; a 
geUir, yn ddiamau, gadw diadeUoedd ohonynt fel y cedwir defaid 
yn awr. 



^m 



Y DUC O WSIél^INGTON. 

(darn bach digri). 

YN un o'i gad-gyrchoedd yn yr Hispaen, rhoddodd WeUington 
orchymyn nad oedd neb i ladrata dim oddiar neb o bres- 
wylwyr y wlad ; a disgyblydd manwl a Uym neiUtuol oedd y Duc 
bob amser. 

Er gweled a oedd ei orchymyn yn cael ufudd-dod, aeth aUan 
gyda gwyU yr hwyr mewn tywyU-wisg, gan rodio trwy y gwersyll. 
Yn y man, <^arfu ft milwr o Wyddel gyda chwch gwenyn ar ei ben, 
a chyfarchodd ef, — 

** Ust 1 gyfaiU bacb/' ebai'r Gwyddel, "paîd gwneyd swn. Beth yw 
dy numbar ? ac mi ddof a thipyn o fêl iti yn y bore." 

Rhoddodd WelHngton ei numò^r iádo, gan erchi iddo gofìo dod a'r 
mel. Mawr oedd syndod a dychryn Paddy druan yn y bore o gael 
ei hun ym mhabell a gwyddfod WeUington ei hun. A dyna ddododd 
y Duc yn gosp arno, — ei fod i gael ei osod yn y ílaengad yn y rhuthr 
nesaf ar gadamfa'r gelyn. Ac felly fu. 

Yn yr ymosodiad nesaf, chwythwyd ymaith ddwy goes y Gwyddel 
druany a chymerwyd yntau i'r hospiíaL Un o'r dyddiau nesaf, dacw 
WeUington, yn ol ei arfer, yn dod trwodd i edrych am y clwyfedigion, 
ac yn dynesu at y gwely yr oedd Paddy druan yn gorwedd mor 
boenus amo. 

" Poor/ellowy poorfellow I " ebai'r Duc wrtho. 

''Wel/' ebai Paddy, «'wyt ti'n foddlon 'rwan, 'rhen Drwyn 
Crwb?" (« OläHooky NoseJ'-) h. B«thok Hughbs. 



i8 CYMRU'R PLANT. 



CWM CRAI. 



** Un o ffjmoedd haiddaí natur, 
Aü 1 Eden, tw cwm Oiai ; 
Noddfa iechýd, hedd, a chysur, 
lachuB awyr heb ddim trai." 

NID Hawer y tu allan i sir Frycheiniog sydd yn gi^bod pa le y 
sait cwm prydferth Crai^ a lecha rhwng bryniau tawel a 
swynol gwlad Biychan. Ystyr y gair Crai ydyw croyw ; a gelwir 
yr afon yn briodol felly, ar gyfrit fod ei dwtr mor bur. Saif y cwm 
yn ne-orllewin y sir, bron ar derfyn sir Gaerfyrddin. Cwm bychan 
cul ydywy tua chwe milltir o hyd, yn ymledu wrth t^med i tyny. 
Ymegyr i'r Wysg rh^rw íìlltir uwchlaw pentref Pont Senni. 

Tardda yr aton Crai i fyny yn y mynydd, rhwng Ban Giherych 
a'r Cetn Cul. Amgylchynir yr afon yn y fan yma gan foelydd a 
bryniau, pora miloedd o ddefaid ar ei llethrau, rheda amryw o 
nentydd i waered o'r bryniau, megis Cnewr, Padest, a'r Rhyddnant 
Rhyw dair milltir o flaen y cwm, yng Nghwm Tawe, y sait Castell 
Craigy Nos» preswylfan ''brenhines y gân. Yn y gorllewin, yng 
nghyfeiriad sir Gaerfyrddin, canfyddir y llecyn y mae 

** Llyn y Fann yn gwyllt ymdonní 
Yn ei wely 'nghoi y graig." 

Pe byddai rhywun yn teimlo awydd ymweled ft'r Uyn enwog hwn, 
gallai yn rhwydd fyned ato mewn tair awr o orsaf Crai ; yn sicr, ni 
fyddai y daith yn faich iddo, os byddai ganddo Iygad i weled anian» 

Nid yw dadwrdd masnach wedi goresgyn y cwm hyd yn 
ddiweddar. Gwir fod y gerbydres yn chwyrnellu drwyddo ers 
blynyddoedd bellach, o Aberhonddu i Abertawe; hefyd, y mae 
Abertawe wedi cychwyn gwaith ym mlaen y cwm, ac yn awr y 
mae trwst dynion a pheiriannau yn y Ilecyn tti gynt '< i'r defaid yn 
noddfa» i'r stormydd yn Ueithig." 

Cymry glân gloyw, fel yr aton a red drwyddo, sydd yn preswylio 
yn y cwm, ac eithrio dau foneddwr a ddaeth yma o'r Alban. Yr 
iaith Gymraeg yw iaith y cwm, hon yw'r iaith a siaredir yn 
gyffredtnol,— Sul, gwyl, a gwaith, — a choleddir hi gennym gydag 
anwyldeb. Y mae yma achos crefyddol blodeuog, ac y mae yma 
Ysgol Sul lewyrchus ; mae y plant a'r dynion ieuaínc yn sefyll yr 
arholiadau sirol bob blwyddyn, yr oll yn Gymraeg, ar lafar ac 
ysgrifen. 

Feli'n Grai, Ll. Jones. 



CYMRU'R PLANT. 19 



CYSTÄDLSUÄJBTH FE SNWAU ADAR. 

MAE'n ddrwg gennyf íy mod wedi cadw'r plant cyn hired. Tr oeddwn wedi 
anghofio'r gjstadleuaeth. T Goijgjáa fu garedioed a'i galw i'm coí. 
Dìolch iddo.* 

Tri ar hngain o TmgeÌBwyr. Niíer go dda. Mae pob rhan o Gymru jn cael 
eì gTnrychioli ganddynt, a Lerpwl a Ûanrwst. Tr wyí jn rhannu y cystadleu- 
wyr i bedwar dosbarth, ac yn rhoddi nìfer yr adar a enwir gan bob cystadleuydd 
mewn cromfachau ar ol yr enw. Cofier mai nid am y nifer lioaocaf enwau yn 
unig 7 rhoddir gwobr. 

Dosbarth Cyntaf . Eleanor (37) ; May Griifiths (55) ; Un o odre Gader IdriB 

(46) ; Swithin Bach (S7). 

« 

Elsanor. Bhestr ra;?orol, ysgrifen dlos, lân; popeth yn ddetitlus a chryno. 
Desgrifladau yn dda. Sillebiaeth {spelling) bron yn berffaith. Dywed fod 
** Shani Llwyd " {missel thrush) yr un liw a'r hedydd. Ond pa liw yw'r 
hedyddP Tr un lliw a Shani Llwyd ? Enwa'r **Slim" (ystlum). Nidaderyn 
yw'r ystlum. Anifel tethog (mammal) ydyw, — ^mae yn rhoi sugn i'w rai 
bach. 

May Gbipfiths. Dyma'r restr hiraf o'r cwbL Desgrifiadau rhagorol, ond 
llawer o wallau esgeulus wrth siUebu, megis ''ar" am *'a'r"; *'cyffon" 
bob tro am **gynfEon" ; **driw" am **dryw." Mae yn y rhestr yma lawer 
mwy o adar nag sydd gan Eleanor, ond nid yw cyn ddesüused o gryn dipyn. 
Esgeulusdra yw bai mwyaf May. 

ÜN o oD&B Cadeb Idbib. Tr ail rhestr mewn rhif . Bhestr ragorol ; destlus, 
cryno, trefnus. Desgrifiadau hollol i'r pwynt. Dyma'r desgrifiwr gore, a'r 
geiilwr tlysaf. Esiampl,— ** talcen a'r en yn loywgoch." Dyma fel y dywed 
Eleanor am yr un aderyn, — **talcen a gwddf coch." Pa un o'r ddau 
ddesgrifiad yw'r dysaf P 

SwiTHiN Bach. Ehestr dda iawn eto, destlus a threfnus. Desgrifiadau byrion, 
da. Bethyw **gialchen"P Onid yw "mwyalchen" yn well? Ond mae'n 
debyg mai fel yna y gelwir yr aderyn yng ngwlad Swithin. Aml i wall mewn 
sillebu ; "smudliw" yn lle **symudliw " ; ** pig felan " yn lle *' pig felen." 
Pam 7 defnyddir yr an hyll yma yn lle m ar ddiwedd geiriau P Dyma nhw 
eto, — ** Ehegan yr yd," ** sigla» dandin." 

Yr Ail Ddosbarth. leuan o'r Glog (30) ; Dayid Eyans (30) ; IJn heb enw 
[Féêt mark Cwmyglo) (31) ; Jack (16). 

Ieuan o'b Gloo. Ehestr lled dda. Tsgrifen go Bymol. Desgrifiadau yn rhy 
fyrion, dim ond rhyw un gair fynychaf. A ydyw ** gynffon goch^^ a **pig 
felyn yn iawn, leuan P Ond mae wedi casglu rhestr dda. 

Datid Eyans. Bhestr heb fod yn ddrwg. Ambell i waU mewn sillebiaeth, — 
**sguthan" yn Ue **ysguthan" ; **poen" yn lle **paen" neu **paun" ; 
**fronfraeth" ynUe ''fronfraith." Desgrifiadau yn rhy fyrion. Tsgrifen 
dloB. 

ÜN o GwMYOLO (gallwn feddwl). Pam na fuasai'r bacbgen yn rhoi ei enwP 
Bhestr go dda, a'i bamu oddlwrth ei hyd. Tsgrifen go symol. Llinéllau 



• Cadwodd y Golygydd, yntau, yr adroddiad yn hir. Tmharous y w Gtolygydd wrth 
natur a chrefl! 



20 CYMRU'R PLANT. 

ceimion. 




Jack. Bhestr gryno iawn ond un fer. Tsgrifen gampiis. Mae popeth o gyìch 
j rhestr jma yn ddestlus a glân. Piti na fuasai Jack wedi gwneyd rhestr 
hirach. Buasai ganddo siawns wedyn i fod yn un o fechgyn 7 First Class, 

Trydydd Dosbarth. David Jarret Williams (18) ; WiUiam Samuel Jones (27) ; 
WiUie Roberts (15) ; Samuel Pritchard (20)!; Doctor Quack (9). 

Datid JAB.RET WiLLiAMs. Ehestr go dda, ac un pur ddestlus. Desgrifìadau yn 
dda. Rhoddi ** hyr " yn lle " hir." Ysgrifen wastad. 

William' Samuel Jones. Khestr go hir, ond ysgrifen a Uinellau, a phopeth, am 
wn i, sal. Gymerwch fwy o drafferth, William, gyda'ch gwaith, onide 
ragorwch chwi ddim. 

Willie Robebts. Rhestr fach go dda, a hithau yn dyfod o dref (Lerpwl). Aml 
i wall, megìs ** ddrydwa»" am "ddrudwen," **piogan" am "piogen.** Os 
rhaid i chwi ddweyd ** piogan,*' ysgrifenwch ** piogen." 

Saiìuel PaiTCHARD. Bhestr go hir, ond wedi ei hysgrifennu ar un tudalen o 
bapur sal, ymyl y ddalen yn rhiciog, wedi ei rhwygo o copf/ book rjrwfodd. 
Mae Samuel wedi ysgrifennu rhwng y llinellau. Bhagor o bapur y tro 
nesaf , — mae yn ddigon rhad. Llinellau a'u hanner yn inc, a'r hanner arall 
yn black lead, ** Pig íelan " eto, a ** spotia cochion. 

DocTo» QuACK. Defnyddiwch ffugenw gwell y tro nesaf , doctor, — anelwch yn 
uwch na bod yn gwac. Rhywbeth yn symol yw eich rhestr, fel eich ffug- 
enw. ** Pen fela» " eto fyth. 

Pedwerydd Dosbarth. 'Does dim ond pedwar o enwau gan bob un o'r ym- 
geiswyr canlynol, — Gwilym Thomas, Deio o'r Marian, William John Davies, 
Edwyn Camarch, Catherine J. Owens, Anne Hughes, Samuel Roberts, 
WiUiam Danlel, a Brawd o'r Brin (Bryn mae'n debyg). *Rwy'n siwr fod 
llawer mwy na phedwar math o adar yng ughartreû pob un o'r plant uchod. 
Chwiliwch eto. Diolch i chwi am gynnyg. Dysgwch sylwi, — rhydd 
fwynhad mawr i chwi mewn amser. 

Yr wyf wedi cael boddlonrwydd mawr yn y gystadleuaeth ar y cyfan. Mae 
llawer o'r plant wedi ymdrechu'n rhagorol, ac wedi ysgrifennu rhestri campus. 
Parhewch i chwüio, ac i gadw eich llygaid a'ch clustiau a phob cynneddf sydd 
gennych yn agored. Excelsior ! blant. 

'Rwyf yn rhannu 10/- yn gyfartal rhwng y pedwar ymgeisydd sydd yn y 
Dosbarth Oyntaf . Wnewch chwi anfon eich henwau a'ch cyfeiriadau i mi.* 

RlCHARD MORGAN, 
Hydref "ìlain, 1904. Llanarmon, y Wyddgrug. 

*Miss EUen Jane Jones, Cartrefle, Ffordd Glan y Pwll, Blaenau Ffestinioff, yw 
"Eleanor"; Mìss May Griflaths, Llys Arfor, Khodfa Arfor, Criecíeth, yw "May 
Grifliths " ; Evan Henry WiUiams. Glan'r Afon, Corris, yw "Uno odre Cader Idris"; 
a Thomas I*arry, 5, Pump Street, MiU Bank, Caergybi. yw " Swithin Bach." Mae un o'r 
buddugwyr o sir Gaemarfon, felly ; im o sir Fon ;a dau o sir Feirionnydd. 



CYMRU'R PLANT. 21 

MORDAITH CAPTBN COOR. 

(t bbdwahedd gtfbbs.) 
I. TMWSLIADAU BRODORION. 

IFOR. Y ílwyddyn ddiweddaf, fÿ nhad, dywedech fod Capten 
Cook yn codi hwyl ac )m gadael Endeavour River, )m Awstralia. 
Tybiai rhai o'r teithwyr fod dynion yn byw yn y lle, er nas gwelsant 
hwy. 

Tad. Yn bur fuan wedi hynny, daeth pedwar o'r brodorìon 
mewn cafntad gerllaw i'r Uong, a thybiai ein morwyr mai pysgota 
yr oeddynt. Yr oedd rhai o'r cwmni am fyned mewn bad atynt ; 
ond gan nad oedd y Capten wedi llwyddo o gwbl i ífurfio cyfeillach 
â neb o drigolion Awstralia cyn hynny, gwnaeth gynnyg ar gynllun 
newydd, sef ymddangos nad oeddynt am ymyrryd mewn un modd â 
hwy, ond gadael llonydd hollol iddynt, hyd yn oed peidio eu gwneyd 
yn wrthrychau eu sylw. Mor llwyddiannus y bu y cynllun, fel, wedi 
cael rhyw arwyddion oddiwrth y brodorion yn gyntaf, ac iddynt 
ddeall bod boddlonrwydd iddynt i ddyfod at y llong, daethant yn 
hwylus hyd yn agos ati, heb ymddanghosiad o otn na diífyg 
ymddiried. Gwahoddwyd hwy î fyny i'r bwrdd, a dechreuwyd cyd- 
ymddiddan rhyngddynt, drwy arwyddion, hyd amser ciniaw, pan y 
cawsant eu cymhell gan ein boneddwyr i gydgyfranogi â hwynt o'r 
gìniaw. Ond gwrthodasant hynny, ac aethant i fíwrdd yn eu bad. 
Yr oedd un ohonynt yn ymddangos fel pe uwchlaw canol oed, a'r 
trí ereiU yn ieuanc. Yr oeddent o faintioli cyffredin ; ond yr oedd 
eu haelodau yn nodedig o fychain, eu lliw yn ddugoch dwfh, a'u 
gwallt yn ddu, heb fod yn wlanog. Yr oedd ganddynt wynebau 
prydferth, dannedd cyson a gwynion, a Uygaid rhagorol, yn arwyddo 
talentau uwchlaw y cyffredin. Yr oedd eu lleisiau yn dyner a 
melodaìdd, a rhyw ystwythder yn eu parabliad oedd yn achosi 
iddynt ddweyd yr un gaìr ddwywaith yn olynol, a hynny yn fynych. 

Ifor. A ddaethant wedyn ? 

Tad. Do. Y bore canlynol; cafodd ein morwyr ymweliad arall 
gan bedwar o'r brodorion, tri o'r ymwelwyr blaenorol, ac un dieithr, 
yr hwn a alwai ei gyfeillion yn Yaparico. 

Ifor. Ai pennaeth oedd yr un hwnnw, fy nhad ? 

Tad. Nis gallaf ddweyd beth oedd, er fy mod yn tybio ei fod yn 
rhywun yr oedd y lleiU yn edrych i fyny amo. Beth bynnag am 
hynny, bu yn wrthrych sylw a syndod yr holl gwmni, oherwydd 
yr addum tr^n a wisgai, sef asgwrn rhyw aderyn, yr hwn oedd 
chwe modfedd o hyd, ac o brafifder bys llaw, wedi ei wthio drwy y 
madruddyn sydd yn rhannu y ddwy ffiroen. Ymddengys bod hoíl 
anwariaid )mysoedd Mor y De yn darparu tyllau yn eu clustiau a'u 
trwynau ar gyfer gosod addum ynddynt ar ol Uwyddo i'w bwrcasu. 



22 CYMRU'R PLANT. 

Ifor. Fy nhad, a oedd y llwythau crwydredig a noethion y 
soniech chwi am danynt yn rhoddi eu bryd ar addurniadau, ac yn 
hoUol ddibris am wisgoedd ? Pa gyfrit a ellwcli ei roddi am hynny ? 

Tad. Nid oes gennyf atebiad gwell i ti, Ifor, na dweyd mai 
anwariaid oeddent, a chwilia dithau am ystyr y gair. Ar y deuddeg- 
ied o'r mis, anturiodd tri o'r anwariaid i babeU Tupia. Parodd y 
derbyniad croesawus a gawsant iddynt anton un yn y bad i gyrchu 
dau ereill o'u cyteillion na welwyd gan ein dynion o'r blaen. Ar ei 
ddychweliad, cyílwynodd hwn y ddau ddieithr i'n boneddwyr wrth 
eu henwau. Ar ol cydnabyddiaeth Iwyrach a'r brodorion, daeth yn 
amlwg nad oedd lliw eu crwyn mor dywyll ag y tybiwyd ar eu hym- 
weliad cyntaf. Yr oedd eu haelodau yn ddianaf, ac anghyffredin o 
ystwyth. Yr oedd eu hiaith yn ymddangos yn arwach na ieithoedd 
brodorion ynysoedd ereiU Moroedd y De. Ar yr ail ddydd ar 
foymtheg, anfonodd Capten Cook y meistr ac un arall i archwilio 
am fynedta ddiogel i'r cyfeiriad gogleddol. Aeth yntau, yng 
nghwmni Mr. Banks a Dr. Solander, i'r goedwig y tu arall i'r afon. 
Ar y daith honno, catodd ein boneddwyr gyíleusdra ychwanegol i 
sicrhau eu cyfeiUgarwch â'r brodorion ; ac yn raddol daethant mor 
gyteiUgar nes yr oedd ganddynt berífaith ymddiried yn ein morwyr. 
Y dydd canlynol, anturiodd Uawer ohonynt i fwrdd y Uong. Yna 
gadawodd y Ujnwydd hwynt yn mwynhau eu croesawiad yn fawr, ac 
aeth ef a Mr. Banks i wneyd arolygiad ychwanegol ar y wlad. Ar 
y daith honno, cawsant olygteydd mor ardderchog a rhyfeddol nes 
yr oeddent yn dotio amynt. Ond ni welsant ddim a fuasai yn 
fanteisiol i fod yn anogaeth i boblogi y rhan honno o*r wlad. Wedi 
ìddynt deithio ar hyd y glannau rhyw saith neu wyth miUtir i gyfeir- 
iad y gogledd, dringasant i ben mynydd uchel ; ac yr oedd agos yr 
hoU olygfa a gawsant oddi yno yn un resynol anghytiredin. I bob 
cyfeiriad ni chantyddent ond creigiau noethion a bryniau tywodlyd ; 
ac nid oedd yr un fynedfa ddiogel i'r môr yn y parth hwnnw. Ar 
y iÇ^ST» ymwelodd deg o'r brodorion â'n mordeithwyr ; ac yr oedd 
saith neu wyth ereiU yn y golwg heb tod ymheU, a'r oU ohonynt, — 
yn wŷr a gwragedd, — ^yn noeth hoUoL Yr adeg honno yr oedd 
niter o grancod y mor ar twrdd y Uong ; ac yr oedd yr Awstraliaid 
wedi rhoi eu bryd ar gael un ohonynt, rywfodd. Ond pan nacawyd 
hynny iddynt, dangosasant anfoddlonrwydd a dicter mawr. Yna, 
gwnaethant amryw gynhygion i gipio rhyw nifer ohonynt ; ond trodd 
eu hymgais teiddgar yn tethiant. Yna, yn sydyn, neidiasant i'w 
bad mewn tymhestl o gynddaredd, gan rwyto tua'r lan gyda brys 
neiUduoI. MeddyUodd Capten Cook y gallasent niweidio y niter o 
ddwylaw perthynol i'r Uong oedd wedi eu hanfon i'r man Ue y 
glaniodd yr anwariaid. Ond y mae wedi pasio y naw, Ifor» aç er 
mwyn cadw yn agos at y rheol, rhaid gorífen am y tro hwn. 

jDtnaSj Rhondda. William Jamks. 



CYMRU'R PLANT 



BUnOI,IAETH F WÍAD. 

OMELUS i'm calon yw thodfo'i han Iwybrau 
Oent Imi tnoi auwyl jt ajneeT a fu, 
O Bwrnol i'm 11; gsid jw gweled 7 maDnau 
Wnaetli mebyd yn îyth gyBeRiedift i mi ; 
Mae'i gornant yn cftnu tn^'r dolydd miieindeg 

MorllBwen a aitiol im heddyw a ohynt, 
A chanig y bugall wrth alw ; gwarth^ 
Yn dod moi naturiol a pbêr ar y gwynt, — 
"Trw-difacb! Trw-dìíacli! Trw-dil Trw-dÜTrw-diíach!" 
Ä hwythaö yn dyfod wrth gynffon. eu gilydd 
Wrth alwed gynefln a cblir y bngeilydd,— 
"Trw-dífach! Trw-dl íach ! Trw-di: Tiw-di! Trw-difach! 
Pan fyddo fy nghalon gan ofid ar docri 

Yng nghanol trallodion yatormjdd a brad, 
Oelynion yn erlid, oyfailiion yn Borri, 

mwyn yw Biiioldeb serchiadol y wlad, ~~ 
Tng nghwmni dyddanus y blodau amryliw, 

A'r adar bach cerddgar, — digymar jn wir, — 
ÄrllwyBant gyteiUant melodaidd J"n ddiluw 

1 unawd y torwyn sj'n galw mor gHr,— 

" Shw-ti bach ! 8hw-ti bach ! 8hw-ut I Shw-ut ! Shw-ti hach ! " 
Â'r moch, bwythau'n rbedeg tan rochian jn arw 
'Wrth lalB adnabyddns y torwyn yn galw, — 
"Shw-tíbach! Shw-tibaeh! Shw-nt! Shw-ut! Shw-tibach!" 
O ^f ryd jw cUio i faDgre lach wledig 

Tmhell bell o dwrw a berw y byd. 
blae yno orftwystra i'r galon luddedig, 

 cbwmni mwy dyddan i'w banian byd ; 
Ceir yno gerddoriaeth y dwyfol Bigíelen 

Tn deŴo y dyffryn,— pob deryn ar dân 
O wlrfodd jn erfyn y dilian o'i delyn, 
A bloeddiol laia Bleddyn yn fiymblith a'r gän, — 
"Trw-dlfaoh! Trw-di fach ! Trw-di ! Trw-di ! Trw-difach! 
A natnr fwyu eto yn wylaidd yn eilio 
LlaÌB Oweno aydd yno yn bloáddio mor blaen, — 
" Shw-tí bach I Shw-ti bach ! Shw-nt ! Shw-ut ! 8hw-ti bach ! " 
Ccíniu>!/dd. J. O. Lloíi 



CYMRU'R PLANT. 25 

TSGOÍ ÍLANRWST. 

DYMA i chwiy yn y rbifyn hwn» ddarluniau o ysgolion y Cyngor, 
Llanrwst, a rhai o fechgyn y dref honno. GweUr y prif- 
athraw, Mr. D. T. Williams, ar y dde, a Mr J. R. Jones yr ochr 
aralL Mr. Jones ydyw arweinydd Côr Plant Llanrwst, sef côr 
buddugol Eisteddfod Gadeiriol Llanrwst a Dyífryn Conwy, Llun- 
gwyn, 1904. Y mae Mr. Williams wedi bod yn ysgolfeistr ar yr 
ysgol hon dros ugain mlynedd. Y mae nifer y bechgyn sydd y naill 
fliiTddyn ar ol y llall yn cipio yr ysgoloriaethau gynhygir gan 
Reolwyr yr Ysgol Ganolraddol, yn dweyd yn uchel am ei allu a'i 
weithgarwch gyda'r bechgyn. 

Oddeutu deng mlynedd yn ol, bu raid i Fwrdd Ysgol Llanrwst 
gymeryd i ystyriaeth beth oedd oreu i'w wneyd o dan yr amgylch- 
iadau a ganlyn. Nid oedd yr ysgol fel adeilad yn gyfaddas i'r 
gwaith oedd yn cael ei wneyd ynddi. Yr oedd ceisiadau yn dod yn 
barhaus oddiwrth arolygwyr yr ysgolion am ychwanegiadau 
ac adgyfìiewidiadau. Yn hytrach na gwario swm o arian ar yr hen 
ysgol Frytanaidd, penderfynodd y Bwrdd adeiladu ysgol newydd. 

Mae yma dair ysgol,— ysgol i'r bechgyn, ysgol i'r genethod, ac 
ysgol i'r babanod. Prynnodd y Bwrdd oddeutu acer o dir, a 
chafwyd planiau o'r fath oreu. Costiodd y cwbl dros saith mil o 
bunnau, a'r canlyniad ydyw, fod yr adeiladau ymysg y rhai harddaf 
yn yr holl wlad. Mae popeth wedi ei wneyd yn y ffordd oreu i 
sicrhau iechyd a chysur y plant; ac mae yr oll yn dangos nad oes 
ar bobl Llanrwst of n gwarìo swm da o arian er sicrhau ysgolion da, 
cysurus, a chyfleus, i'w plant. 

S16MA. 

DYMUNIAD BLWYDDYN NEWYDD. 

FY enaid hiraethus sy'n chwilio o hyd 
Am decach hînsoddau, am burach byd. 

Mae*r tir yn sychedig, 'rwyf maes o dref ; 
O tyn fi, îy Ngheidwad, yn nes l'r nef . 

tyn fy serchiadau, tyn fy mryd, 
Ar fyd.y sylweddau, tragwyddol fyd. 

Yn ffyddlon i*m Prynwr gad i mi fod, 
Gwneyd ei ewylly s a byw er ei glod. 

Gad i mi gael cysgod Dy aden glyd, 
A diogel fyddaf yn stormydd y byd. 

Oured y dymhestl erwin bob tu, 
Diogel fy enaid tra'm hangor i fry. 

A phan ddel yr alwad i'r daith sydd bell, 
O am feddiannu y bywyd gwell. 
llmfrothm, Meibionwen. 



26 CYMRU'R PLANT. 



BUDBUGOÍIAMTH F GLOWR BACH. 

[ Wele ddalen o Gopiant Bbn Bowsn. Y mae yn un o'r Uyfrau tlyaaf a mwyaf 
dyddorol gyhoeddwyd yng Nghymm erioed. Ei bris yw 5/6; ceir ef 
oddiwrth Myfyr Hefin, 4, Hermon Street, Treorci. Cynhwyia yn agos i bum 
cant o dadalennau Uawn hanes cyffroue a barddoniaeth fyw.] 

^^N adeg y paratoi ar ^yfer y gystadleuaeth hon, — sef y 
ml bryddest ar y «'Deffroad Cenhedlaethol" at Eisteddfod 
J^ Aberdâr, — yr oedd Ben yn torri g\o gyda'i h'awd, Myfyr 
^ Hefín, yng nglofa T/n y Bedw, Cwm Rhondda, ac yn sicr 
y mae hanes ei chyfansoddi yn hawHo Ue yma. 

Gwelir fod y testyn, i wneyd chwareu teg âg ef, yn gofÿn gwybod- 
aeth eang yn hanes Cymru. 6an ei tod ef yn ieuanc» ac yn teimlo 
fod ei ddefnyddiau yn brin, aeth ati o ddifrif i ddarllen cymaint ag 
a allai o hanes a Uenyddiaeth ei wlad. Yr oedd gan ei frawd 
feddwl uchel o Ben, ac yr oedd yn barod i aberthu popeth i'w les 
a'i Iwydd. 6an fod y ddau yn gorfod bod yn y gwaitti y dydd, ac 
nad oedd gan Ben ond ychydig amser yn yr hwyr ar gyfer darllen 
a chyfansoddiy trefnodd ei frawd nad oedd i wneyd dim yn yr hwyr 
ond darllen pethau ynglŷn â'r testyn, ac fod y barddoni i'w gario 
ymlaen yn y gwaith. Ac felly y bu, a gwnawd y cyfan yn ol trefn. 

Pan oedd ei frawd yn torri glo, yr oedd Ben yn barddoni, 
weithiau ar bapur, bryd arall ar garreg lefn wedi ei darparu i'r 
pwrpas; ond pan ddeuai eu ''tro," gadawai Ben y papur neu y 
garreg, ac ai i gynorthwyo ei frawd i lanw'r tram ; yna ai pob un 
at ei waith drachefn. Er dieithried y ífaith, y mae'n wir, — rhwng 
y *<troion," yng nijfoleu ei lusern bwl, ar waeled glofa T/n y Bedw, 
y cyfansoddodd Ben ei bryddest fyw ar y «'Defiroad Cenhed- 
aethol." 

Yr oedd Ben ei hun yn yr Eisteddfod, yn gwylio beth ddywedai'r 
beimiad am y cyfansoddiad oedd yn dwyn y ffugenw " Eco." Pan 
ddaethpwyd at y cadeirio, ac wedi i'r beirniad dynnu ei linyn mesur 
yn fanwl dros y deg arall, daeth *'Eco" dan sylw. A dywedai fod 
"Eco" wedi dangos y Deffroad yn wahanol i'r un o'r UeiU, fod 
ganddo gryfach a gweU barddoniaeth, ac fod yn y bryddest 
ffyddlonach a chywirach darlun o'r Deffroad Cymreig na dim geid 
yn y gystadleuaeth. 

" Yna gwaeddwyd am ' Eco.' A saf odd hogyn pengoch» gwyneb- 
Iwyd, tawel ei olwg, crotynaidd ei ymddanghosiad, ar ei draed, a 
chadeiriwyd ef gyda chymeradwyaeth fyddarol y dyrfa." 

Ben oedd. 




CYMRU'R PLANT. 



AT60F A CHAN. 

( TGOF a chân sydd gennym am " delyn 
dorrwyd yn gynBar," — OaYÌd Powell, 
■nab Gni^dd ac Ann Powell, Brunant 
Ddu,GlanBman, Bachgrenieuancobryd 
goleu ydoedd, o gerddedìad hoew, ac 
o safiad syüi ; yn anwyl ar yr aelwyd, 
yn ddoniol mewn cwmní, yn Uawen yn 
y gwaith, ac yn ffyddlon yn y demL 
Magwyd ef ar lethr mynydd y Betws, 
yng- ngolwg y Mynydd Du. Gallai ddweyd 
fel Ceiriog yn hawdd, — "Mab y mynydd 
^j^^^^*-* ydwyf iìonau.'' Cafodd ri addysg yn ysgol 
•IL- j'î Brynlloi yn yr wythnos, ac yn ysgol Ty'n y Wern ar y 
^'^ Sul, a rhwng y ddwy ysgol, dringodd yn uchel mewn 
gwybodaeth; ond pan ddaeth oedran gweìthio, aeth fel ei frodyr 
i'r lofa, ac yn lowr y bu hyd o tewn wythnos ei farw. Yr oedd yn 
weilhiwr egniol gyda'r Ysgol Sul, y gyhinfa Rechabaidd, a'r 
cyfarfod llenyddol. Ymhoffai mewn adrodd a siarad, darllen 
a dianu, a chyflyrddai yn dyner ft thannau yr awen ambeli waith. 
Enillodd un tro ar dri pbenntll i " Pen Tyrcan," man amlwg ar 
fynydd gerllaw. Gaa eu bod yn gyfleus, gosodwn hwy yma, — 

"Mor brydftìrtli yw Pen Tyrottn, hon gawr j Mjíiydd Du, 
O'i gomi tarda& aUan y Berach lan ei lli ; 
'Does fan i'w gael mor anwyl ag eistedd yn y brwyn, 
A't Tyrcan yn íj ymyl, mi giaud yn ei Bwyn. 

" Tair oain o gerrig llwydíon íbI muriau annedd hên, 
Er hyn 1 mi yn wyuion, ac ar eu hwyneb wën ; 
Mae'r grug o hyd yn harddn y bryu o gylcb y fan, 
Pel mor o swyn yn gwenn ac engyl ai ei lau. 

" TaÌT cam lel arlan bedau pan. fydd yr elra gwyn, 
A'u gwedd dan haul a'i wenan fel wyueb gloew lyn ; 
Hen geidwaid hedd y mynydd, adfeilion dyddlan gynt, 
Tn gadam erya beunydd yr adgof am eu hynt." 

Nid opdd ond deunaw oed pan eu canodd; a phroffwydwyd, os 
cai ei awen ei harter, y deuai yn awenydd gwych. Ond cyn gweld 
ei unfed haf ar hugaio, yr oedd telyn Dafydd ar helyg y glyn. 
Wedi bod yn y gwaith ddydd Mawrth, yr wythfed o Fawrth 
diweddaf, aeth i'r cyfarfod gweddi yn yr hwyr i ysgol Ty'n y Wern. 
Ychydig feddyliodd mai dyna'r cyhrfod gweddi olaf iddo yma, âc 
y lr^f& gyda'r lesu sy'n bendithìo pob cwrdd gweddi cyn nos 



28 CYMRU'R PLANT. 

• 

Fawrth arall. Cafodd ei daro y noson gan yr tnflammatẁn a'r 
pleurisy, Dioddefodd gystudd trwm a chaled ; ond er pob ymdrech 
a gofal, bu farw y dydd Mawrth dilynol, ac efe ond ugain oed. 

Y dydd Sadwrn ar ol hynny, daeth tyrfa fawr ynghyd i'w gladdu 
ym mynwent Hen Bethel, wrm odrau y Tyrcan y bu ei awen ieuanc 
yn canu am dano. Gwasanaethwyd yn yr angladd )m doddedig 
iawn gan ei anwyl weinidog, y Parch. J. Towyn Jones, a'r Parch. 
E. D. Lewis, Croes y Parc. Tarawiadol iawn oedd clywed ei 
weinidog yn adrodd ei hófi linellau o eiddo Elfed, — 

" Tn gynnar, íj mrawd, dy delyn a donrwyd, 
Dan lielyg 7 glyn mae ei thannau yn lîaifh ; 
Y drws sy' mor ddistaw, i ti a agorwyd, 
Tra'r dydd yn ei ienctid yn galw 1 waith. 

" Dy delyn a dorrwyd ; ond gwlad y telynau 
Yn ddisglaer agorwyd tu arall i'r cürws ; 
lachaodd dy ysbryd yn swn yr emynau 
Sy'n cadw pob meddwl, wrth ganu, yn dlws. 

'^ Mor gynnar, fy mrawd ! medd llais dy anwylion, 
Bhy gynnar, i'n gadael ni yma mor drist ; 
'Na, nid yn rhy gynnar,' medd Ueisiau angylion, 
* Ddaw neb yn rhy gynnar i fyd lesu Grist.' " 

Ymhen pythefnos arall, gorfu i deulu y Brunant Ddu gerdded 
drachefn ílordd y fynwent i hebrwng eu cymydoges agosat i huno 
hun o hedd, un oedd yn anwyl gan yr ymadawedig, ac a fu yn 
cysuro ei rieni yn eu trallod dwfn. Prydnawn y dydd hwnnw yr 
oedd tri yn sefyll uwch bedd newydd David Poweíl»— ei dad a'i 
ddau frawd hiraethus. Ni lefarwyd nemawr o eiriau, ond gwelwyd 
dagrau ar ruddiau'r tri. Deigryn yw y pregethwr hyotlaf yn " erw 
Duw." Bydd atgot a chân am David Powell yn hir yng nghalonnau 
gwŷr y fro. 

** Yn Dy waith y mae fy mywyd," 
Gyda byw weithio llawen ei ysbryd 
Oedd emyn ei foes i'r byd ; 
** Yn y dyfroedd mawr a'r tonnau " 
Drylliwyd y delyn, torrwyd y tannau, 
Önd nid aeth y gân yn fud. 
Coleg Bala-Bangor, M. Llkwklyn. 



HWIAN G^RDDI CYMRJJ. 

Y MAB llyfr cyntaf hwian gerddi Cymru wedi ei gyhoeddi. Oeir ef am swllt a 
dwy geiniog oddiwrth Mri. R. E. Jones a'i frodyr, argraffwyr, Oonwy. Dywed 
llawer mai hwn yw y llyfr tlysaf argraffwyd yng Nghymru. Mae yn un o'r 
anrhegion goreu i blant ; mae'n llawn Uawenydd. 



CYURU'R PLANT. 




M 



F BI,AS:SD MAWRTB. 
AE Ì bob creadur moesol ryw tatb dduw, ac ewyllys y 

. creadur ei hun sydd i ddewis hwnnw. Chwareu pei droed 

ydyw dnw ambell un. Mae el ysbryd wedi ei lyncu i fyny yn y duw 
tra adnabyddus hwnnw, ac fe wasanaetha ei dduw yn Iled f^dlawn 
trwy gyírvmg ei draed a'i goesau. Mae ei wylwdaeth am y bü o'r 
bron yn anffaeledig', ac mae enwau prif chwareuwyr y wlad ar 
flaenau ei fysedd. Ós bydd ymdrecbfa yn Lerpwl neu Mattceinìon 
prydnawn dydd Sadwm, bydd ef yn gwybod y canlyniad cyn yr aìtl 
i'w wely y noson honno bid siwr ; ac wedí iddo gf rraedd yno, mae 
ei ysbryd trachwantus yn crwydro i wlad y breuddwydion, ac yn 
aros yno hyd hanner dydd y Sul, Os bydd i chwi ofyn iddo ym 
mhwy ran o Gymru mae Plinlimon, fe ddywed mai yn sir Fon y 
mae. Gwybodaeth Iled eiddìl sydd ganddo yn y cyfeiriad yna, 
y bíl yw ^ dduw. 

Mae un arall yn ymhyfrydu mewn ysmygu, sef y ddawn anfoesol, 
aflan, a llygredig o amhuro yr awyrgylch i bobl ereill. Gobeitlûo 
nad yw darllenwyr Cyuru'x Plant wedi dechreu gwasanaetbu y 
dawiau yna. Y modd i ymgadw rhagddynt ydyw gofatu dechreu 
gwasanaethu ryw dduw gwell. 

Yr ydych yn weddoi hysbys erbyn hyn fod bydoedd ereill mwy yn 
bod f^ acw. Yr ydych wedi eu canfod S'ch Ilygaid eich hunain, 
ac yr ydych yn dystion byw ohonynt. Os bydd i chwí wneyd un 
ymgûs drachefn y mìs newydd hwn, chwi gewch weled un arall o 
fydoedd ein cyfundraeth, sef y blaned Mawrth {Mars). 

Trowch eich gwyneìiau i awyr y dwyraîn, ar noswaith dawel, glir, 
tua haoner nos ym mis lonawr, a chwi gewch ei weled yn di^lârîo 
yno ä goleo lUw ccch. 



30 CYMRU'R PLANT. 

Mae gan fydoedd anîanyddol dduwiau hefyd. Gelwîd y blaned 

Sn einliynaiiaid yn dduw rhyfel. Y mae cryn gTfFelybiaeth cyd- 
wng Mawrth a'n daear ni ; a oiwy, ar ryw olyg^iadau, nag sydd 
rhyngddo a'r un arall o blanedau y gyfundre&i. Yn un peth, mae 
h^ ei dd^rddiau yn debyg, sef 24 awr a 40 munud ; ac wrth gydmaru 
hyd blwyddyn lau aSadwrn, nid yw blwyddyn Mawrth a blwyddya 
y ddaear yn gwahaniaethu ond ychydtg. Cetr cyfielybìaeth Iled 
amlwg cydrhwng pegynau y ddaear a phegynau Mawrlh. Gwyddoch 
mai rhew ac eira tragwyddol sydd yn teyrnasu yng nghyfÜRÌau 
pegynau ein daear nî ; feUy gyda Mawrth. Edrychwdi ar y darlua 




" Mm iaw7 o dîr luo o tdi jno. T iluniiau tywjüal jw 7 m<xoedd." 

o begynau Mawrth megis eu gwelir trwy t>ellwydr. Gelwìr hwynt 
yn ysmotìau eira (snow caps). Os bydd i chwi sytlu arnynt trwy 
oellwydr o fìs i fìs, y maent mewn rhan yn toddî, fel ag y bydd y 
pegynau yn cael eu troi yn olyno! at yr haul, Adlewyrchiad oddi- 
wrth y rhew a'r elra ar eì phegynau yw yr ysmotiau gwynioa 
gweledig ar y rhannau hynny. 

Y mae tymhorau blwyddyn Mawrth yn debyg o ran eu aatur i'r 
tymhorau ar y ddaear; ond yn unlg fod pob chwarter blmrddyn 
ar Mawrth yn dhwe mìs, pan nad ^ynt ond tri misaryddaear 



CYMRU'R PLANT. 31 

Syr W. Herschell, ac ereîll ar ei ol, gafodd arwyddion cadam 
fod i Mawrth wyneb ac awyrgylch tebyg i rid y ddaear. Nid }m 
unig canfyddasant yr ysmotiau gwynion crybwyllediff, ond hefyd 
ysmotiau tywyllion ac ansefydlog. Ambell dro gweUr hwynt }m 
gwahanu yn raddol o ran eu lUw» ac o'r diwedd yn diflannu }m 
hoUol fel pe byddent gymylau yn awyr y blaned. 

Bydd lUw Mawrth yn wastad yn goch, er weithiau'n oleuachy dro 
arall yn dywyllach. Mae iddi ddwy leuad fechan chwim iyfeddol, 
sef Phoibos a Deimos wrth eu henwau. Troant gylch Mawrth 
mewn Uai o amser nac a gymer y blaned ei hun i gyflawni un tro ar 
ei hechel. Felly, y mae lleuad newydd }m cyfnewid i'r llawn Uoer 
mewn un noswaith ym myd y Mawrthiaid. 

Pan yr arsylUr arno, canfÿddir hefyd fod ei wyneb yn rhanedig i 
ddwy ran, sef y moroedd a'r cyfandiroedd. Mae mwy o Í6r nac o 
dir ar ein daear ni, ond mwy o dir nac o fôr yno. Edrychwch ar 
y darlun arall. Y rhannau tywyllaf yw y moroedd. Nid planed 
eiriasboetb, megis lau neu Sadwrn, yw Mawrth, nac ^chwaith byd 
rhewUyd, marw, megis y Ueuad ; ond byd cyflèlyb i'n daear fach 
niy ac y mae ef o ran maint yn hanner çymaint. 

Y cwestiwn yw, — A oes yno fodau moesol yn trigiannu ? Paham 
nad oes ? A ydyw yn rhesymol tybio nad oes ond ein pelen fach 
ni, sydd yn troi ymhlith ardderchog lu y cysawd heulog, heb son 
am y bydysawd (unŵerse), wedi ei phoblogi ? Os oes bodau moesol 
yn byw ar y blaned fach acw, sydd yn disgleirio yn y dwyrain draw, 
y maent, o ran maint corflforol, hanner gymaint a chwi. Ond yr 
un Duw sydd iddynt hwy draw acw ag sydd i chwi yr ochr yma. 
Yr unig wir a'r bywiol Dduw yr wyf yn ei olygu yn awr. 

'' How wondrous is the soene, where all is form'd 
Wifh number, weight, and measure, all designed 
For 8ome great end. 

Each world, each crawling insect holdfi a rank 
Important in the plan of him who framed 
This scaJe of beings. 

SlGMA. 



BJSN BOWJSN. 

Ben Bowen a hunodd yng ngwanwyn ei ddjddiau, 
Ei delyn a dorrwyd, distawodd ei thannau ; 
Newidiodd ei breswyl, ffarweliodd jn gynnar, 
Ben Bowen a guddiwjd jn oerbridd 7 ddaear ; 
0*i golli, (iwyll Walia sydd heddyw mewn hlraeth, 
Wylofain a dagrau fynegant ei halaeth, 
Eî enw anwýlir tra môr a thra Brython, 
Niwl angof ni ohuddia enwogrwydd 7 gwron. 
Llundain» D. L. Dayibb {^Rosaeronian). 



32 



CYMRU'R PLANT. 



ÍÍADRATA ABAI4. 



AETH bachgen bychan turwaith, 
I un o siopau'r dre, 
A nwyddau lawer welai 
O'i amgylch yn y lle ; 
'Eoedd yno bêr afalau, 

Denìadol iawn eu Uun, 
Ac awydd gododd ynddo 
Am gael meddiannu un, 

Ac yn y man dechreuodd 

Besymu'n uniawn iawn, — 
" 'Rwy'n siwr na ŵyr y siopwr 

Eifedi 'rhain yn llawn, 
Am hynny un gymeraf , 

Ob caf fy ffordd yn glir." 
Pan gafodd y cyflensdra 

Uadrata wnaeth yn wir. 

Corrií. 



Dihangodd yn ddi-gerydd, 

Ddaäh neb i wybod hyn, 
Ond pechod yn naturiol 

I bechod mwy a dynn ; 
Dwyn af al f u yn foddion 

I'w wneyd yn lleidr hy, 
Ei gloi a gîéuid o'r diwedd 

Hhwng muriau'r carchar du. 

'Dall neb ymddiried ynddo, 

Dyn di-gymeriad yw, 
Mae'n awr yn foddlon derbyn 

Rhyw beth i'w çadw'n íyw. 
Gymerwch wers oddiwrtho 

I fod yn onest, blant, 
Bhag mynd yn debyg iddo, 

Na ufuddhewch i'ch chwant. 

Datid Wtnne. 



CYSTADLSUABTH BWYSIG. 

OWOBBWTON ÜNDBB T DDRAIO OOCH. 

YMAE Undeb y Ddraig Ooch yn awyddus iawn i ddenu ein pobl ienainc i 
ddarllen llyfrau Gymraeg. O^nhygient wobrwyon i rai rhwng pymtheg a 
phump ar hugain oed am ddarilen y llyfrau canlynol, — 

1. Hanes Gtmeu, Rhan 11. (0. M. Edwards). [Cyhoeddir gan Gwmni'r 

Wasg Cymreig, Caei-naTfon, 1/6.] Nâu Y Ctmrt (Parch. T. Stephen), 
[R. E. Jones, Conwy, 3/-.] 

2. GoBONWT OwEN, Rhan I. [R. E. Jones, Conwy, neu Ab Owen, Llan- 

uwchllyn, 1/6.] 

3. Cartbbpi Ctmbu. [Hughes, 56, Hope Street, Wrexham, 1/-.] 

4. Mabinooion, 7 pedair Cainc. [Hughes, Wrexham, 1/-.] 

5. Lltthtrau ac Emtnnau Ann Grippiths, Dolwar Fach. [G^ee, Dinbych, 

2/-.] 

Rhoddir cwestiynau yn rhifyn Mai, a chynhygir y gwobrwyon hyn am eu 
hateb, — 

£ B. c. £ 8. c. 

I'rCyntaf ..100 I'r Pedwerydd . . 076 

I'r AÎl . . . . 15 I'r Pumed ..050 

I'r Trydydd . . 10 I'r Chweched ..050 

Rhoddir enwau cyhoeddwyr y llyfrau, a'r pris, mewn cromfachau uchod. 

'1.. . — — . ' 

Ü^" CTfeirlMÌ 7 goljrgydd yw,— Owxv M. Sowabdb, Llahuwohlltn, y Bala. 



ABOBAl'FWTD A ORTHOBDDWTD OAN HUCIU8 AND BON, 66. HOPB BTMMT, gWBWW A Iff. 



AT Y PLANT. 



OPIEÜ îf ngbjaortbwjwji cuedlg fod jn 
rhttld paratoi y rhan twját o bob rbífTn o 
lelaf flB, weithlan ddan fis, cja ìäáo 71U- 
ddsngoB. Rbaid, feUj, wrth lawei; o 
amynedd. Byddof ja cb«1 erthygl jn 
ainl, gydag eTfyniad ain Iddl jmdâ&ngoB 
" jn y nesaf," a'r "neeaf " hwnnw wedi 
goiflen el argnSu. 

GwN y bydd yn dda gan j plant gae 
dBrlunJBu o blant fel hwytban, yn 
rhi^n hwa. Mse ilu eto i ddod. 

BoB. I. Dywed Darwin baneH orenlon- 
deran y Spaeood st Indiald Petsgonia, yn ei " Yoyage of tbe Beagle." Dywed 
banes oyf&ouB am an hen Indiad yn ciplo el f achgenbyohan, rn neldio ar gef n marcb 
gwyn, ac yn mediTi ei gadw eî hun a i blen^n ar otjir y cettyl wrth iddo garlimu, 
wj y metbodd y milwTr a'i saatha. 3. Bu farw Lewia JoneB, un o gyd-ietydlwyr 
j 'Wladfa Gymreie, ddiwedd y flwyddyn. Q*r hwdd a mwyn oedd, wedi 
swaBtraSu ei egui i roddi bod i Wlaäía Gymielg. Cyrhaeddodd ei ferch, Eluned 
Honan, adie o OaeTdydd cja marw el thed. 3 V mae Cymry, aydd wedi 
cawln cTfoeth mewu gwledydd ereill, yn dechreu helpu Cymm. Cynhygia Mr. 
J. .fítneB, Pringles, PatagoueB, 7 wobi fwyat roddir sm rvddiaith yn Eisteddfod 
Aberpenntir, wf £25 am "Chwedlau Pabyddol peitbj^ol Ibobgwlad, sceBbonlad 
sr en dibenlon." 

O1.WEH. T oi yitjrfr Syddlonaf, ond y moe llswer o hane«ion am f^ddlondeb 
cath hefyd. Fon oedd larll Bbbm yn si gell yn ubeyrnasiad y frenhinea 
ElÌEsbeth, wedi ei gondemnio i farw sm wtthrytels, medrodd ei gath fynd ato 
i'w gell. Tybir mai trwy slmnai ei gsrcliar yr aeth. 

Mus. BoaBsl'n taswdd I mi roi braalaiiiau Gymry sydd mewn awjddsn 




Ôymraeg. Atebodd gyds gwên na wyddai yr uu laith Brall sm rai bljnyddoedd. 
Dan e! reolaetb ddoeth a dyn^rol et y moe cyflwryr ludlaid wedi ei wellhaa yn 
tswi, BC o ganlynlad, y moe eanifar yn cynhyddu ychydig." 

Atbuw. 1. Nis gwn pam uod oei byebyBeba am ethrawon 1 atliraweBaa 1 
..i__ _i. 1 1. _.-... ,, . -r» Hid oes odid ysgol yng Nghymra 

iyfrannu addysg mewn lluoedd o 
„ . . . . - " 8T"' P*'° 7 ""« Ojngor Addy»g 

_ r Feirionnydd yn byBbyaebu mewn papnr Saeaneg yn nníg, tra y cyhoeddir yng 
NghBemarton bapar wythnoaol, — y Ŵ'iùh Ltaáer,—ex gyfer yBgolíon ac athrswon 
jn nnlg. Trwy hjn, ui ddeDgys Meirion ei hun yn ddoethach na Chaeidjdd, 
Aiìoa, Abeitswe, a Moigaunwg, er ei bod yn dangos ei hun yn llù gwladgarol. 



rJSLj^J^^Í^SMflÌ^B^B^^H 


. 


m 


?r i : 


1 i'«C 


ii-| 



íî 

o 



s J 




YMRU'R «PlANT. 



CHWEFROL, 1905. 



FSeOI, CÁE CBWABSl, LÍANI,I.BCaiD. 

SAIF yr ysgol hon mewn pentref o'r enw Caellwyngrydd. 
Sefýdlwyd hi, Saboth, Aw&t 22, 1897, ^an y Parch. J. 
Gerlan Ẃilliams, B.Sc, ac Hugh R. WiUîafns, Caellwynfrrydd. 
Aethsnt o dy i dy, a chawsant 45 o blant i'r Ysgol y Sul cyntaf. 

Y mae y Parch. J, G. Williams. B Sc„ yn genhadwr yn yr India 
erys chwe blynedd; ond y mae Hugh R. Wiltiams yn parhau i 
^d î'r ysgol yn gyson bob Saboth, — gwelwch ef ar y chwith yti y 
(^lun. Y mae yn cael ei gynorthwyo gan Robert Parry, Cae- 
llwyngrydd. Mae amryw albrawon ac alhrawesau wedi bod yn 
ffyddlawn iawn yn cynorthwyo gyda'r gwaitb, — pedwar o'r rhai 
sydd yn y darlun. 

Gallwn ddweyd m^ myned ymlaen mewn rhif a llafur mae yr 
ysgol faon o hyd, a gobeitlíio mai dyna ^d e) harwydd-ur — 

" lìhagoiE, ülwyr Icbu, 
AwD i'r gäd jn byf ; 
Owelwn groea eîn Prj nwr, 
Hon yw'n cjmbortli crjt." 
LlanìUchiá, Bangor. E. J, Davixs. 



CYMRU'R PLANT. 




GWBDDJ TUDUR BACH. 

IE18U anwyl, cjmer fl 
Biiu dy aden dfner di ; 
Oad im r>î holl bwys ty mhen 
Heno ar dy f/nwBB wen. 
Trwj íy oes, dysg im ^w 
I glodforl'th enw gwiw. 

■Wrtb Jm bljgu ger Aj íroa, 
Yn f j ngweddl't noBon hon, 
Owrando amaf, lesD cu, 
Am dy ofal dnjsof fl ; 
Oad im lechn ar hob awr 
Yn dj gjegod, lesu mawr. 

Oa cb( fyw drwj oriau'i noB, 
Cwjd fl gyda'r wawcddydd dloB ; 
Cadw fl rhag drjgau'r dydd, 
Haul a tharian imi bydd ; 
A phan delo'm hoes i ben, 
Atat owjd fi i'r nefoedd wen. 
Llmtrtinl. T. HsafiGRT UnoasB (El Dad). 



CAN M^WS ADPYD. 



MWTN a melns ydyw catol 
Robin goch o flaen ein drwa ; 
IJiw ei waagtid, gyfaill swynol, 
Wrida'r carped eirB'n dlws ; 
Uae el gnrtre'n wawd i'r stormydd, 

Cwpwrdd tlawd yw cloddiau'r wlad ; 
Dan hel cardod, cana'n ddedwydd, 
Am el fod dan Iygad Tad. 



Tlwe ao «nwjl ydjw ewjnion 

Blodjn eira,— aer jr ardd ; 
Bwed am hafddydd, Ilonna'n calon 

Gyda'i wyrdd a'i wjn mor hardd ; 
Mynn y barrug friwio'l mddlau, 

Drychin gUTa'i fantell wen ; 
Tn y rnewynt gloewa'i wenau, 

Am íod nefoedd nwch ef ben. 



O mor nefol ydjw'r alaw 

Odena'T storm jn djwydd braf ; 
Troi wna'r gwresog wenau distaw, 

Aeaf poen yn h^ryd hal ; 
Ar ein bymdálth, pam yr otnwn 

Ddryghin odfyd, er eí brìd F 
Ym inhob tjwydd gwenwn, canwn, 

Y mae gennym ninnau Dad. 



BlCHARD ÁB HuOH. 



CYMRU'R PLANT. 37 

F TAIR CNISUISN. 

II. DIM OND TAIR CK£UEN. ^ 

" TTO>" ebe yr hen wraig wrlh y trî phlentyn synedigf, "ai 

JjL dyma lle'r ydych ? Helpwch fi i ddal fy aderyn, a helpat 
fìnnau chwithau." Er ei bod yn hagr ei gwedd» a'i gwisg yn 
garpiogy eto, cynorthwyodd y plant hi, drwy waeddi, ysgv^ y 
brigau^ curo eu dwylaw, popeth er denu yr aderyn o'r goeden i 
gawell bychan oedd gan ei berchennog. 

^'Dring i fyny, fachgen/' ebai, ''nid yw yn rhy uchel i ti allu ei 
gyrraedd." 

Nid oedd eisîau ail orchymyn i Gwemydd, yr oedd yn fedrus yn 
yn y gwaîth o ddringo, ac yn fuan yr oedd bron o'r golwg 
ymysg y brigau. Ond feì yr oedd yn estyn ei law am yr aderyn. 
cododd ei adenydd, ac ehedodd ymaith. Rhedodd yr hen wrai^ 
ar ei ol, gan wneyd y swn ofnadwy hwnnw» a'r plant yn ei dilyn 
drwy ddrain a thros ffosydd gyda chyílymdra fel pe buasai rbyw 
allu ynddi i'w tynnu ymlaen. Wedi bod tel hyn yn rhedeg am 
oriau, y mae yr aderyn o'r diwedd yn disgyn i'r cawell. ac wedi 
cau amo a'i wneyd yn ddiogel, y mae yr hen wraig yn dweyd, — 

'<Yr ydych wedi gwneyd gwaith da i mi, ac yr wyf finnau 
am dalu yn dda i chwithau. Ewch dros y bryn sydd ar eich çyfer, 
yna yn eich blaen nes y deuwch at dŷ bychan. Peidiwch a churo 
wrth y drws, ewch i mewn. Ar y bwrdd bydd bwyd yn eich dis- 
gwyl, ac ar silfi yn yr ystafell cewch dâl am fy helpu. Ond nld 
ydych i chwilio am dano nes y byddwch wedi bwyta yr hyn fydd ar 
y bwrdd." 

Yna diílannodd hi a'i chawell i ryv/le o'r tu ol i'r graig, ac aeth y 
plant mor gyfiym ag y gallasent dros y bryn i chwilio am y ty 
bychan. Wrth fyned siaradent â'u gilydd, ac ebai Gwernydd, — 

"Gobeithio y gwneiíf dalu yn dda i ni fel y dywedodd, achos 
wiw i ni tynd yn ol at meistres eto." 

"Na wiw/' ebai Dyddgu, ''ond os cawn arian, mi awn ni i 
rywle arall i fyw nes down ni yn ddigon hen i weithio, a chael 
cyfiog am wneyd." 

"Pan ddof fí yn fawr/' ebai Gwernydd, "fydd raid i chwi a 
Mai ddim gweithio/' 

«Dacw y ty/' ebai Mai, gan gyfeirio ft'i bys at dŷ bychan ar 
ochr craig. 

Edrychodd y trì arno am ysbaid, ac yna aethant ymlaen, ean 
feddwi a cheisio dyfalu bsth allsd y tàl fod. Fel yr oedd yr hen 
wraig wedi gorchymyn, aethant i mewn heb guro y drws, a 
chawsant ddigonedd o fwyd blasus ar y bwrdd, ac mor newynog 



38 CYMRU'R PLANT. 

oeddynt fel y bwytasant yr oll heb adael briwsionyn ar ol. Nid 
oedd y ty bychan hwn ond un ystafell, ac nid oedd yn yr ystafell 
pnd bwrdd ac amryw silíToedd. Wedi gorffen bwyta aethant i'w 
chwilio, ond er eu braw, yr oedd pob silff yn wag. 

*' Mae yn rhaid/' ebai Gwernydd, " mai ar y silff fechan acw yn 
y top y mae." 

Ac aeth ar ben y bwrdd i edrych. Gwelodd Dyddgu a Mai ei 
wynepryd yn disgyn pan welodd yr hyn oedd yno, ac aethant i fyny 
ato ; ac er braw a siomedigaeth i'r tri, nid oedd ar y silíf ond tair 
cneuen fach. 

Daeth y tri i lawr o ben y bwrdd» ac ebai Gwemydd, — 

" Dim ond tair cneuen ! " gan edrych arnynt yn syn ar gledr ei 
law. "Mi wn am goeden heb fod ymhell o'r tan hyn, Ue caf lond 
ly mhocedau." 

' le, heb chwysu a blino," ebai Mai. 

Ac meddai Dyddgu, — 

^ Fu rioed yn dda gen i gnau." 
. " Wel/' ebai Gwemydd, gan roddì y gneuen yn ei boced, " 'rvfyf 
ü am gadw fy shiar." 

*' 'Rwyf fínnau hefyd/' ebai Mai, " mae yn debyg y bydd i mi ei 
bwyta cyn hir.^ 

**Ni tydd i mi ei bwyta/' ebai Dyddgu» ''ond cadwaf hi i gofío 
am yr hen wraig." 

Ar hyn, y ipae Gwernydd yn canfod drws yn yr ochr arall i'r 
ystafell, ac ebai, — 

" Ni ddarfum sylwi ar y drws acw o'r blaen, a ddarfu chwi ? " 

" Naddo/' oedd yr ateb. 

Aeth y tri ato» a cheisiasant ei agor, ond nis gallent. Nid oedd 
na dwrn na chliced ar y drws, ond yn unig clo bychan ar ei ganol. 

** Mae yn gloedig/' ebai Gwernydd, ** ac ni welais erioed glo mor 
íÿchan. Buasai yn dda gennyf allu ei agor." 



YR 1^IRI,WYS. 

EIRLWYS hofp, ai angel tlws Pam mae'th lygad claer mor Uon 

Wyt, 8y*n gwylio wrth îy nrws, Tra mue'r eira ar y fron P 

Ddygodd iyw gyf rinach gudd Pam mae'th fantell werdd mor îr 

Leddfa boen fy mynwes briidd ? Tra mae*r gaeaf yn y tír ? 

DysgaÌB dy gyfrinach 'nawr, 

Gwn pam 'rwyt mor wyn dy wawr, — 

AUwedd aur hapusrwydd y w, 

* * Pur o galon welant Dduw.*' 

GWTNEDDAWG. 



CYMRU'R PLANT. 39 

YMOOM AM F DIWYGIAD. 

[Mr. Jonea yn mynd iV oedfa hwyrol, ae urth ganfod Mr, Huyhea y " Ŵar" yn wefyll 
yn ydrwBj cyfarehodd ef] 

MR. JoNEs. Dydd da, Mr. Hughes, edrychwch yn segur. Onid 
ydych yn brysur ? 

Mr. Hughes. Nac ydwyf, Mr. Jones» braidd yn segur ydwyt y- 
dyddiau cynhyrfus hyn. 

;. Mr. J. Mae hyn yn groes i'r rheol gyffredin, onid ydyw ? 
'• Mr. H. Ydyw wir, bu pob rhyw gynhyrfìad a welais i o'r blaen 
yn ychwanegu busnes. Ond mae hwn yn ysgubo fy holl gwsmeriaid 
i ffwrdd, ac yn fy ngadael yn amddifad. 

H Mr J. Ond yn sicr, nid ydyw'r oU o'ch cwsmeriaid wedi eicb 
gadael, Mr. Hughes. 

Mr. H. Ydynt i gyd, Mr. Jones. 

Mr. J. Ond gwelais Gruffydd Parry yn mynd oddiyma yn awr. 

Mr H. Do, fe alwodd i geisio fy narbwyllo i tynd i'r oedfa 
gydag ef. 

Mr J. Felly wir, Mr. Hughes. Ychydig amser yn ol buased) 
yn fy synnu wrth ddweyd hyn, ond yn awr nid ydyw ond peth 
cyffredin. Clywais fod pump o'ch cwsmeriaid yn aros yn ffyddiawn 
i chwi o hyd. Onid yw hyn yn wir ? 

Mr. H. Yr ydoedd yn wir ddydd Sadwm. Ond yn Ue bod 
rhyw ddau gant yma yn yfed, ni fu ond pump ; arhosodd y rhai 
hynny hyd amser cau. 

Mr. J. Wel, pa beth ddaeth ohonynt, Mr. Hughes ? 

Mr. H. O, penderfynasant nos Sadwrn i beidio mynd yn agos 
i'r cyfarfod diwygiadoly ond aeth y tri nos Sul. 

Mr J. Torasant eu penderfyniad ? 

Mr. H. Do, Mr. Jones. Gwelais hwynt yn torri Uawer pen^r- 
fyniad o'r blaen, ond ni ddychmygais y buasent yn torri hwn. Tn 
gwael ydoedd hefyd. 

Mr. J. Sut hynny ? 

Mr. H. Er ei fod yn beth difrifol i mi, nis gallaf beidio 
chwerthin wrth feddwl am dano. Aeth pob un o'r pump yno gan 
feddwl dal un o'r lleiU yn torri'r penderfyniad, a Ilwyddodd pob un 
i ddal pedwar. 

Mr J. Da iawn, wir. {Vn chwerthin,^ A gafodd y cyfarfod 
ryw argraff arnynt, Mr. Hughes ? 

Mr. H. Do, gallaswn feddwl. Bu y pump yn amlwg iawn hyd 
y diwedd yno. Gofynnodd y pump am i'r Arglwydd achub Mr. 
Hughes y '' Star " a'i dylwyth. A hynny yn gyhoeddus, cofìweh. 
Yr ydwyf wedi myned yn hynod anesmwyth. 



40 



CYMRU'R PLANT. 



Mjl. J. A welsoch chwi hwynt wedyn, Mr. Hughes ? 

Mr. H. Do> yr oeddent i gyfarfod yma bore heddyw, a daeth y 
pump. 

Mr. J. I yfed I 
' Mr. H. le, meddyliais, yn ol y cytundeb nos Sadwrn. Darp^ais 
ddtod iddynt, ond gwithododd y pump yn bendant ag yfed, er i mi 
gynnyg y ddiod am ddim. 

Mr. J. Wel, pa beth oedd amynt eisieu yma ynte, Mr. Hughes P 

Mr H. Cwrdd gweddi, a chlywais i y fath weddio yn fy mywyd. 
Ÿr wyf bron torri fy nghalon, nis gallaf ddal gweddiau y pump 
yná'n hir. 

Mr. J. Yr ydych yn fy synna'n awr. 

Mr. H. Yr wyf fìnnau yn byw mewn syndod, nis gwn pa beth i 
ddisgwyl nesaf. 

Mr. J. Yr ydych chwi yn credu yn y Diwygiad, Mr. Hughes ? 

Mr. H. Credu I Mae'n rhaid i mi gredu. O ! {yn gynhyr/us) 
dymá un o'r pump yn dyfod. Pa beth a wnaf, dyweâwch ? 
. Mr. J. Myned gydag ef i'r cwrdd fyddai'r peth goreu i chwi. 

Mr H. Os nad af, mae'n sicr o ddechreu gweddio, ac y mae 
tonny yn torri fy nghalon yn lân. Dydd da ( ynfrysiog) Mr. Jones. 
lî^dd da, rhaid i mi geisio dianc i rywle os oes modd \yn rhedeg i 
nuum), 

Mr. J. Pwy byth fuasai'n credu, onibai ei fod yn Uygad dyst ( yn 
mynedymaith gan wenu) . 

E. Eyans. 



HWIANG^RDD OLWEN. 

AlAW, — " Ar HYD Y N08.** 



HARDD yw naid y wisgî ewig, 
Tros ddôl a rhos, 
Haidd yw môr o wyrdd y goedwig, 

Dan y wybr dlos ; 
Ifwyn yw Uwybrau cafod EbriU, — 
Swyn mwyalchen sy'n ei benniU, 
Ba a digon yw y gweddill, 
Bob dydd a nos. 

Gwyn, a gwyn yw berw'r gornant, 

Bob dydd a nos, 
Sipm sidella drwy y ceubant, 

Bob dydd a nos ; 
Hárdded y w ei cherrig llyf nion, 
Ojrfliw anr mewn dyfroedd gloew^on, 
uiilliw gwallt fy Olwen dlrion, 

Fy mabi dlos. 

Méiintryddanj Casieìl Kedd, 



Casglaf bws o flodau gwylltion 

Ar Iwyni rhos, 
Yn y coed ar lan yr afon, 

Cjm brig y nos ; 
Ac o*m pibell mi chwibanaf 
Alaw bêr ar fedd y gaeaf, 
Ceinder Olwen fyth a folaf, 

Fy mabi dlos. 

Hardd oedd Olwen y mabinogion, 

A'i grudd fel rhos ; 
Mwyn oedd adar Olyn Hhiannon 

Bob dydd a nos ; 
Hardd yn wir yw'm Olwen innau, 
ITnlliw Rwynder haul belydrau, 
Mwyn fel gwanwyn, min ei gwenau, 

Fy Olwen dlos. 

gwhoamt moboannwo. 



CYMRU'R PLANT. 



[Dnig blentTH Ur. a Ura. E. DarlM BtTaa, 

Öairo.} 

aANWYD Olwen yn nhref Caer- 
narfon oddeutu wytb mlynf^d 
yn ol. Yr oedd ei thad ar y pryd 
ífartrel yn Cfùro. A phan ydoedil 
Olwen ond ychydig fìsoedd eed, 
anfonais ato fel hyn, — 

" At nawugwaltb teg ym Medl, 

Yn yfed nwel iach, 
Âi Un el mam dau wenau'r haul, 

Mi welais Olwen faoli ; 
Edrjchajs arm drolon, 

A dyma mbrofiad i, — 
Wel, íion fai'r dlyBaf yn y wlad, 

Pe beb ein Mjû ni. 
" Wrth ddal i sjUu arni, 

Uelw ei tbad a gawn, — 
Uait lygad tywyll, treiddgar, 

A thaJcen llydwi, llawn ; í 

Ond eraill a tynn ateb 

Yn groea i'm protlad i, 
Glan ddweyd ei mam all orar 

Yii Biwr yw'ch Olwen chwL 

" Daw dydd i cbwithau fBCUU ; 

Cyn hir daw Olwen fad ' 

Yng nghwmni'i mam i dir jr Aifft 

I lanw mynwes tad. 
Yr Hwn a toes y trjsor 

Fo'n gylch i Ólwen fach, 
A'ch dwjn ya ol yn drioedd llon 

I Gymru eto'n iaoh." 

Ac felly fu. Aeth Olwen yno yng nghwmni ei mam a'l chyfnitherod 
bach, y rhai oedd ar y pryd yng Nghymru, gyda'u rhieni, sef Mr. a 
Mrs. J. Davies Bryan, Alexandría, yr AiHt." Byth er hynny raae 
Olwen wedi croesi drosodd o'r Aifft i Gymru bob dwy flynçd'l 
gyda'i rhieni ; a díau mai ychydig o blant Cymru sydd wedí teithij 
cymaìnt a'r eneth fach hon, a hi eto ond naw mlwydd oed. 

Mae plant Caemarfon yn hofi iawn o Olwen, ac yn edrych ymlaen 
fiyda phleser at ei dyfodiad i Gymru, Mewn tref fawr gymysg íe) 
Cairo, cl/wir siarad amryw ieithoedd, y mae- hìlhau. o ganlynlju], 




r cyfle, ceisiaf auton darlun ohonynt i GYMK.i;'tt Plant, yughyda 



42 



CYMRU'R PLANT. 



mewn mantais i ymgynefíno ft'r rhai bynny. Heblaw y Gymraeg 
a'r Saesneg, gall ddeall a siarad yr Arabaeg, yr Eidalaeg, a pheth 
Ffrancaeg. Ond y Gymraeg yw iaith yr aelwyd yn Cairo. Adrodda 
6i phader yn yr hen iaith, gan ddiweddu hefo y penniU tlws, a 
ganlyn,— 

** lesu, cymer fi i gyd, 

Fel mjunost gad i*m fod ; 
Oud i'm gael treulio bob yr awr 
Yn hollol i dy glod." 

Eleni, gadawyd Olwen fach ar ol yng Nghymru, ac nid oesjond 
calon rhiaint all ddesgrifìo y teimladau oedd yn meddiannu ei thad 
a'i mam pan yn troi cefn ar Gjrmru, a'u hunig blentyn am y tro 
cfntaf ar ol. Dyma y gaeaf cyntaf i Olwen yn ei hoes ydyw eleni ; 
(»erwydd nid oes na rhew nag eira yn y wlad y magwyd hi ynddi. 
Nid yw gaeaf yno ond bron fel yr haf yn ein gwlad ni. Mae hi yn 
awr yn yfed awelon iachus aur fryniau sir Feirionnydd, ac yn 
derbyn ei haddysg yn nhref Dolgellau, ac yn gwneyd camrau 
breision ynddi. Daw i Gaernarfon y gwyliau at ei hewythr, Mr. 
Robert Br yan, awdwr '* Odlau Can " a threfnydd " Alawon y Celt/' 
a'r hwn sydd a'i enw erbyn hyn yn dra hysbys fel beirniad, bardd, 
a cherddor o fri. Mae ganddi fodryb hefyd yn byw yn ei hymyly 
sydd wedi magu llawer arnì, sef Mrs. WiUiam Jones, 34. Dinorwic 
Street» chwaer i'w mam, gŵr yr hon sydd yn fìaenor parchus yn 
Engedi. Felly, cydrhwng pawb, ni chaiíf lawer o hiraeth le i lediu 
yn ei mhynwes f ach. Gwened rhagluniaeth arni, a thaened ei aden 
amddîffynnol trosti, a thros ei rhieni yn y wlad bell. 

Caer Menai, Caernar/on, Henry Williams. 



CARTRMB. 



* "P WY'N caru y cartref lle magwyd fì 
Xl) gynt 

Az ochr Erjri mewn stormydd o wynt ; 
Ui;i hen oedd y bwthyu, a bregus ei do, 
Ond cartref yw cartref sut bynuag y bo. 

Mae caitref yn barod i dderbyn y gwau, 
Fe gaiff yr afradlon yn helaeth ei ran ; 
Geir yuo galounau yu gyunes a gâu, 
A Ue ar yr aelwyd wrth danllwyth o 
dâu. 

'Rwy'n caiu fy ughartref , 'rwy'n gwy- 

bod paham, 
Yno yn cnro mae*r galon ddi-uam ; 
Ac O, 'rwy'n hiraethu gael uuwaith roi 

cam [mam. 

Dros drothwy'r heu riuiog i fwthyn f y 
Geêm'ea. 



"NLae cartref yu noddfa, a chastell a 

thŵr, 
Fe geidw serchìadau y wraig at ei gŵr ; 
Fe glyma galonuau y teulu mor dynn 
Na aU ond llaw angaa byth ddatod 

rhaihyn. 

Mae'r cartref Ue'm magwyd i mi yn 

llawn swyu, 
Oaf yuo le tawel i adrodd fy ughwyn ; 
Dymuuwn ei nodded tra byddaf fi byw, 
I anf on ocheuaid at orsedd fy Nuw. 

Mae cartref y def ujm yn eig^on y môr, 
Ac yno dychwela wrth archiad yr lor ; 
Gwnawu niuuau 'r uu defnydd o 

ddeddf au eiu Duw, 
Ac yna cawn Nefoedd yn gartref i fyw. 

"W. WlLLIAMS. 



CYMRU'R PLANT. 43 

CTMRY ODDICARTREI' 

II. JOHN YAUGHAN'. 
Rhagfyr 21, 1799— Medi 16, 18 5 . 

PE crwydrai Cymro i dref fawr a chynhyddol Middlesborough. 
ar lannau'r Tees, a phe safai yn ei chanol, ger y Royaì 
£xchange, tynnid ei sylw gan gerfddelw bres. Delw o ddyn 
corffol, cadarn, penderfynol ydyw; a'r enw sydd tani yw 
JoHN Yaughan Gŵr o ynnî dihysbydd, o welediad eryr, o galon 
dyner, ond o ychydig eiriau oedd. I esbonio ei le yn hanes haiam 
Gogledd Lloegr, dyma ddau beth ddywedodd ei hun, — 

I. **Deliais atî. Yr wyf yn credu y gallaf, yn ddios, ddweyd malmyfiyw 
cychwynnydd y farchnad haiarn, nid yn unig ym Middlesborough, ond 
yng Ngogledd Lloegr." 

II. " Nid peth hawdd oedd trin'cymaint o ddynion. Ond yr wyf yn teimlo 
hyn, — trwy hoU gwrs fymywyd, nid ymddygais yn galed at yr \in 
gweithiwr gymaint ag unwaith ; ac yr wyf yn falchach o hynny nag c 
ddim arall yn fy hanes." 

• 

Mab i un o weithwyr haiarn Dowlais oedd John Yaughar. 
Gyda'r haiarn y treuliodd ei fywyd, bron o'i gryd. Dechreuodd . 
weîthio gyda'i dad yn Dowlais. Yna, daeth yn arolygydd gweithÌB 
haiam fechan yn Carlisle. Dyddiau y pethau bychainỳ — gweithfe- 
ydd bychain, dim ffyrdd haîarn na llongau haiarn^ — oedd y dyddiau 
hynny. O Carlisle, daeth i Wa!ker, ger Newcastle, i weìthfa fwj; 
a buan y gwnaeth y weithfa yn fwy byth. 

Yn Newcastle daeth Yaughan i adnabod Almaenwr cyfoethog 
o'r enw Bolckow. Y cyfuniad ffodus hwn, athrylith y Cymro ac 
arian yr Almaenwr, ddaeth a llwyddiant i fasnach haiarn y gogledd. 
Gadawodd y ddau ŵr ieuanc lannau'r Tyne, a throisant eu 
hwynebau i'r 'de, nes dod at enau'r Tees. Syrthiodd eu coelbren 
ar dref fechan anenwog Míddlesborough, oherwydd fod haiarn yn 
agos» ac oherwydd íod y môr yn agos. I ddechreu, prynnent 
haiarn, a gwnaent ef yn offer a pheiriannau. Dechreu digo/i 
bychan oedd, ac yr oedd llawer o anhawsterau i'w gwynebu. On\ 
ni safai anhawster o ílaen ynni a gallu John Yaughan. Un an- 
hawster oedd cael dynion. Daeth a hwynt yn lluoedd, ei dad yiì 
eu mysg, o Ddeheudir Cymru a Staíìordshire. Anhawster arall 
oedd cael haiam. Medrodd ddefnyddio carreg haìárn Cleveland ; 
a dechreuodd doddi eî haiarn ei hun, yn Ue ei brynnu fel o'r blaen. 
Gwyddai pob gweithiwr am lygaid eryraidd John Yaughan, & 
chredai nad oedd yr un anhawster na fedrai'r Cymro ei orchfygu. 



44 



CYMRU'R PLANT. 



Cynhyddodà y gwaith yn fawr. Gwnai 120000 tunell o haiarn 
bob biwyddyn, a llosgai 600,000 tunell o lo. Cododd poblogaeth 
Middlesborough o ryw bedair mil I dros ddau can mìl. Nid 
rhyfedd fod parch dwfn i John Yaughan ymysg pobl Gogledd 
Lloegr ; a gail Cymro ymfalchio yn ei genedl wrth gofio am dano. 

Yr oedd John Yaughan wedi enniU dros fìliwn o bunnau. Yn ei 
hen ddyddiau, wedi cael pob anrhydedd allal ei gyd drefwyr roddl 
iddo, prynnodd gartref o swn y dref, ac aeth iddo i fyw. Ond yn y 
gwaith yr oedd ei galon hyd. Am dano ef y meddyliai wrth 
gerdded o fewn muriau el barc, am dano ef yr holai bob ymwelydd. 
A phan ddeuai'r nos, edrychai'n hiraethlawn ar y tanau mawr 
yn y dyflíryn islaw, a meddyliai am y llwyddiant a'r fasnach fawr 
dyfodd o'i egni a'i fíydd ef. 



rw DDARhhMN YN DDIFYFFB. 

CYMRU sydd wlad eang iawn yw yr ymherodraeth Brydeinig 
yng ngwlad Canan y mae yr lorddonen ar ben y mynydd 
gwelais fugail yn y môr y mae pysgod yn ysmocio yr oedd y 
bechgyn yn yr eglwys y mae yr oífeiriad yn gwasanaethu moch 
sydd anifeiliaid o Ogledd Cymru cawn lechi Caerdydd sydd dref 
ar lan afon '\ afwys y saif Llundain yn yr awyr gwelais awyren yn 
gwnio yr oedd y teiliwr dydd Sul yw y cyntaf o'r wythnos neithiwr 
bum yn y capel gwydr sydd ddefnyddiol i adgyweirio esgidiau 
defoyddir lledr yn yr haf cawn fìodau o'r cymylau y daw y gwlaw 
coch yw Iliw y rhosyn heddyw y mae yr htn yn oer yn y Senedd y 
mae liawer o ddadleu amGYMRu'R Plant disgwylir yn ddyfal bob mis. 
Uundain, D. L. Dayiis {Rosseroman). 



M^ 



AWN YN UNFRYDOl,. 

Alaw, — ** Rhyfeloyhch Cadbbn Mobgan." 



AWN yn unfrydol gyda Dirwest wen, 
Ohwifiwn ei baner uwch ein pen ; 
Medd'dod ío'n crynu with ein gweled 

^Uwn yn ddewr i*w wjneb du ; 
Hawlia dyngarwch inni frwjdro 'nawr, 
lOiuthrwn ar ei ben— tjnnwn eí i lawr ; 
Brwydrwn a lladdwn elyn mwya'r 

oes, — 
Dawnsied ar ei íedd engyl rhin a moes. 

Treherbert. 



Awn yn unírydol, gwisgwn arf au'r nef , 
Llamwn ymlaen yn fyddin gref : 
Safwn yn ddewr dros lawer teulu mad, 
Glwyfwyd gan bicell lem sarhad ; 
Chwifiwn hen gleddyf sobrwydd uwch 

eiben, 
Gyrrwn fedd'dod du o Gymru wen, — 
Bloeddiwn a ohanwn gydag uchel lef , — 
*'Plannwn flodau'r gwir, ar ei feddrod 

ef." 

S. D. Lloyd. 



CYMRU'R PLANT. 




» L. B. Price. C«At 

FJf JffFD FB ANIFAII,. 

III. HEDDWCH KIIWNG CI A CHATH. 

'^^ TRO dîweddaf rhodd^s i chwi ddarlun o'r puma yn iladd 
kI gfuanaco. Gyrrodd Ënid Ty'n y Ffynnon a Morus Blaen y 

\f Cwm ataf i ddweyd eu bod yn methu cysgu y noson wedí et 
^ weled. Felly, y tra hwn, dyma ddarlun llawn o hedd, Ond 
y mis nesaf, y mae arnat ofn, bydd raid i Enid a Morus wylo. 

Pan yn wyllt, y mae'r ci yn ddicbell^ar, yn fradwrus, yn ^reulawn, 
ac yn anodd iawn eî ddal. Nid yw yn hawdd g^ybod pwy yw ei 
berthynasau agfosat, ond y mae Uawer wedi meddwl mai'r blaidd, 
Wedi ei ddofi, nid oes yr un creadur mor (Iyddlon a'r cî. Efe yw 
prif gyfaill dyn, Ymladd drosto hyd farw, ceìdw ei dŷ rhag 
lladron, dílyn ef i bob man. 

Ferthyn y gath i deulu ffyrnlg a Uo&uddiog, sef y llew, y teigr, y 
llewpard, y ji^uar, y puma, yr hy^ena, y lynx, y panther, y gatb 
wyllt. Ond wedi ei dofì, nìd oes greadur mor hoS, mor dawel, ac 
mor addtwyn. A oes gennych chwi gath fach ? Os oes, rhowch 
hì o flaen drydi, ac antonwcí] yr baoes i mi. 



46 



CYMRU'R PLANT. 



ADAR BZ,AnyAU FPBSTimOG. 



Enw Cymhaeö. 


Enw Saesneg. 


Hyd. 


Lliwiau. 


Oreyr glas 


Crane . . 


dipyn dros 


gwyrdd, pîg melyn, pen 






lathen 


gwyn, cefta llwyd, cyn- 
ffon Iwyd-ddu 


Barcutau 


Kite 


25-27 modfedd 
adeuydd 5 
troedfedd 


Uwyd 


Dyllhu«\n 


Owl 


15-20 modfedd 


brech neu wyn 


Y GÔg . . 


Cuckoo . . 


14 modfedd 


Uwydlas 


Y Gidyll Goch . . 


Ke8trel, hawk 


14 modfedd 


Uwydgoch, pen yn Uwyd 


Bran 


Crow 


10-12 modfedd 


du 


Troellwi 


Windlasö 


12-13 modfedd 


Uwyd-ddu 


Fronf raith 

■ 


Thrush .. 


8-lOmodfedd 


cefn Uwyd, bron Iwyd, 
gyda spots melyn 


Wenol ddu 


Black Swallow . . 


8-9 modfedd 


ce£idu, dan yr aden yn 
wyn 


Hedydd mawr 


Sky-lark 


8-9 modfedd 


dipyn tywyllach na'r 
fronfraith 


Asgell y coed, 


Wood-pecker 


8-9 modfedd 


gwddf a pen coch, cefn 


cnocell y coed 






Uwyd 


Colomen 


Dove 


8-9 modfedd 


symudliw, gwyn 


Deryn du pigfelen 


Yellow beak 


8-8i modfedd 


corff du, pig melyn 


Y f wyalchen 


Ousel 


8-9 modfedd 


deryn du, gyda bron wen 


Cigfran . . 


Rayen 


12-14modfedd 


du 


Gwylanod y môr . . 


Sea guUs 


12-13modfedd 


gwyn, dan yr adenydd 
ynddu 


Jac y do . . 


Jack Daw 


8-9 modfedd 


du, pig melyn 


Aderyn y Drudwy 


Starling.. 


7 8 modfedd 


Uwyd-ddu, plu gwynion 
yn ymddangos fel ser 


Bili bol melyn 


Yellow willow- 


6-7 modfedd 


Uwyd, odditAuo yn f elyn 


Brith y fuchas 


wreu, • • 
Pied Wagtail 


6-7 modfedd 


brith 


Ehedydd bach 


Lark 


6-7 modfedd 


llwyd-ddu 


AsgeU arian 


Silver wing 


6-7 modfedd 


pen hrown, aden ddu- 
goch, gyda spoU fel arian 


Coch y Berllan 


BuUfìuch 


6-7 ìTiodfedd, 


pen, cynlSon, rhan o'r 






aden 3 mod- 


adenydd yn ddu, cefn 






fHÌd, cynffon 


Uwyd, bron gooh 






24 modfedd 




Nico, Eurbînc, 


Goldfìnch 


5-6Ì modfedd 


talcen a gwddf coch, plu 


Gwas y seiri, Teil- 






ei wegil a cef n ei ben yu 


iwr Llundain 






ddu, cefn gwiueuddu, 
aden aur ag arian 


Wennol .. 


Swallow 


5-6J modfedd 


Uwyd-ddu, edn gwyn o 
danynt 


Sneipen . . 


Snipe 


5-64 modfedd 


Uwyd 



CYMRU'R PLANT, 



47 



Enw Otm&aeo. 



Enw Sabsneo. 



Hyd. 



Lliwiau. 



Kobin goch 

Shaiii Lwyd 
Asgell yr Eithìn .. 

Llwyd y Berth, 

Llwyd y twmpatb 
Aderyn tô 

Eug a-rng 
Deryn dŵ 

Dinas pen-felen, 
LlinoB felen, 
Ceiliog eorben . . 

Slim» .. 

Titw Tomas Las . . 



Robin redbreaet .. 

Mìsselthmsh 
Chaffinch . . 

Wryneclc 

Sparrow 

Rattler . . 
King flsher 

Scríbbling lark . . 



Bat . • 

Wren . . 

Little blue Tom 
Tit 



5-6 modfedd 

4^-5 modfedd 
4JÍ-5 modfedd 

4^-5 modfedd 

4-4i modfedd 

4-4| modfedd 
4-5 modfedd 

4-5 modfedd 

3-4} modfedd 

3-4 modfedd 
3-4 modfedd 



cefn Uwydlas, bron goch, 

rhaiin>iu isaf jn wyn 
yr un Uiw a'r hedydd 
pen brown, cluHtîaii gwyn- 

ion, corff Uwyd-ddu 
bron felyngoch, corff 

Uwyd 
Uwydgoch, talcen a 

gwddf du 
tebyg i dderyn tô 
gwyn odditano, adenydd 

du a gwyn 
pen melyn, corff Uwyd- 

las 

Llwyd-ddu, yr un Ulw a 

Uygoden 

Uwydgfoch 

Uwyd-las 



Elbanor. 

yMSON UWCH ADFEILION CASTELL ABMRYSTWYTH. 

OFALURIEDIW ddamau, 
Croniclau mud yr oesau, 
Cyf rinion lu 
Sydd yn eich meddiant, pe cawsech iaith 
daUasech adrodd llawer rhamant faith 
Am Gymm fu. 



O gasteU hen, dy furìau 

Fu'n Uoches lawer gwaith 
Tn tadau, pan yn ymladd dros 

Eu publ, eu gwlad a*u hiaith ; 
A rhyddid Cymm*n faban, 

A hwythau'n slglo'i gryd, 
A*r baban hwnnw, yn ei ing, 

Yn wylo lawer pryd. 

Ynwylo am fod Cymra 
Yn gorwedd yn ei gwaed, 

A'i hawUüu a'i hiawnderau gnn 
Y gelyn dan èi draed ; 



Ond tyfodd rhyddid Cymru 

O diin eu gofal hwy, 
Elfennau by wyd ynddo sydd 

A ddal i dyfu mwy. 

O anwyl, wladgar dadau, 

GwToniaid Cymru gynt, 
Os yw eu cyrff yn Uwch y bedd, 

Mae'u hysbryd yn y gwynt ; 
TJwch adfail hen y CasteU 

Maent yma uwch f y mhen, 
A sibrwd wnant y geiriau hyn 

Wrth feibion GwaUa wen, — 



Bethaniaf Certdigion. 



" Gwnaethom ni ein rhan 
Gwnewch chwithau eto*r hyn sy'n ol 
I godi Cymru yn ei hol." 



Cledanydd. 



* Ystlum íeadjUr. ^'id j-w ystlum yn aderyu. 




UN O INDIAID GOGLBDD AMERICA. 



CYMRU'R PLANT. 49 



EHAI O BOBI, F BYD. 

I. RHA6TMADRODD. 

DOF a rhai o bobl y byd i'ch sylw bob mis. Nid ydynt yn 
debyg i ni, ac nid ydynt yn debyg i'w gilydd. Mae eu 
cartrefí ymhell,— ar beithdir Amerig, ar wastad dirpedd 
Rwsia, yn hen wlad yr Aifft» yn aweíon balmaidd Ceylon, 
ar lethrau Mynyddoedd y Lleuad. Önd y maent oU yn debyg i'w 
gilydd mewn llawer peth,--maent oll yn caru eu plant ac yn barod 
i aberthu er eu mwyn, maent oU yn hynaws at y rhai wna dda 
iddynt, mae hiraeth mud am Dduw yn eu calon. 

II. INDIAID CYFANDIR AMERICA. 

Dyma i chwi, i ddechreu, un o Indiaid yr Amerig. Sylwch amo. 
Saf fel arwr, — yn dal, yn sytb» yn ddewr, yn anibynnol. Bu cyfandir 
y byd newydd yn eiddo iddo. Bu'n heúwr cadarn, a neb i wrthod 
çydnabod ei lîawl. Pe dirdynnid ef, pe Ueddid ef, ni waeddai yn ei 
ing mwyaf ; byddai farw fel pe na ddioddefai boen. 

Pan ddaeth Cólumbus ad éreìli i'r Amerig gyntáf, tybient iddynt 
ddod i'r India ar hyd ffordd newydd. Galv^ yr Americaniaid yn 
Indiaid, ac felly y gelwir hwy byth. Yr oedd cenhedioedd Uiosog 
ohonynty a rbaì enwog iawn. Ýn y gogledd, rhwng y St. Laurenoe 
a'r Ohio, yr oedd y Chwe Cenedl ryfelgar; yn nes i'r de yr oedd y 
Shawnees a'r Creeks, a Ilawer hen genedi hynod arall. Yng 
nghanol a de America yr oedd cenhedloedd llai rhyfelgar, a mwy 
gwaraidd ; y mae oUon eu tai a*u temlau yn synnu teithwyr y dyddiau 
hyn. 

Ond y maent oll yn prysur ddiíiannu. Nid oes ond aml)ell 
grwydryn ohonynt erbyn hyn ar lannau afonydd a Ilynnoedd sydd 
eto yn siarad eu hiaith, — Niagara/ Huron, Susquehannah, Missouríy 
Mississippi, Alabama. Cyfyngodd y dyn gwyn amynt, trwy gau eu 
heldir. Lladdodd'y ddiod feddwol hwy wrth y miloedd. Ni 
fynnant newid eu dull o fyw, ac felly y maent yn marw bob yn 
genedl o flaen y dylif o bobl wynion. 

Yn neheudir Ameríca difodir hwy gan y Spaenod creulawn. 
Ond y maent wedi bod yn gyfelUion ffyddlon i'r Cymry^ oherwydd 
'r Cymry iod yn hÿnaws tuag átynt. 

Buont hwythau'n greulon wrth eu gilydd, ac wrth y dyn gwyn, 
mewn rhyfel. Ni fynnent eu gorchfygu na'u caethiwo fel y negro. 
Felly ni fynnent ddysgu. Tra mae'r negroaid yn cynhyddu, y mae'r 
Indiaid^ — hen bobl y wlad, — wedi Ueihau bob dydd. 



50 



CYMRU'R PLANT. 



"Y SEREN UNIG." 



( 



R1CHA.RD AP HuoH, 7 Bala. 

Cymrú'r Flant, RhagÍTr, 1903. 

DOH G. Moderato. 








Etan J. Eowlands 
Abergynolwyn. 


•Si 


Si jn :r .d 


1, 


.,ti :d .Si 


l„t,.d 


:ti .,d 


r 


• 

■ • 


.ni 


n, .8| :f, .n. 


f. 


:ni .ni 


f, .8, 


• S| .,8| 


S| 


• _ 

• • 


1. 

.d 


ser-en fech-an, 

d .d :d .d 


nef 

d 


- ol, Mor 

:d .d 


slr - iol 

d .d 


yd - wyt 

:f .,n 


ti; 
ti 


■ _ 


.d, 


d, «di :d, .d| 


f. 


:di .di 


fj .n, 


:ri .,d, 


S| 


• 

. • 


.S| 


8| .n :r .t. 


d 


.,r :n .r 


n ,fe.s 


:s ie 


8 


• 

■ • 


.f. 


n, .Si :s, .8, 


8, 


:si .Si 


d .d 


:d .d 


ti 


• _ 

• • 


Mae 

.r 


cwmni*th wên gar- 

d .d :r .f 


u 

n 


- aidd Yn 

.f I • S .B 


falmaidd hedd i 

8,fe.n :1 .1 


ni; 
8 


• _ 

• • 


.t, 


d .d :ti .8, 


d 


:d .ti 


d .d 


:li .r 


S| 


• _ 

• • 


.n 


f .1 :f .r 


n 


.,f :s .d 


r .n 


:f .8 


1 


• _ 
. • 


.d 


d .d :t, .r 


d 


:d .S| 


S| .d 


:d .d 


d 


• 


Gor- 
.8 


eu-ro mae'th f edd- 

f .f :r .8 


8 


- íau Gyf- 

:s .n 


rolau*r ' 
8 .8 


brydferth 

:f .n 


nos ; 
f 


• _ 

• • 


.d 


li .ii :s, .t, 

ralì. . . 


d 


.,r :n .d 

^ ad lib, 


ti .ta. 


:l,í.d 

♦.8| 


íì 


• _ 


.t 


d' .n :t .1 


8 .f 


:n .le 


n .8 :— 


■ 


n :r 


d 


• 

• 


s 


n .n :r .r 


S| .t| 


:d .d 


d .d :- 




d :ti 


d 


• _ 
• 


Dwyu 
.8 


swTHion pell wnei'n 

8 .8 :f .f 


ag - 

n .r 


08, 

:d .fe 


ar-os, 

s .n :— 




ser - en 

d .n:f 


dlos. 

n :- 


.r 


d .d :r .t. 


d 


.8, 


:li .lai 


S| 


.8| :— 




8i : 


B| 


d 


• _ 
• 



2 seren ddisglaer, unig, 

Mor ddiddig wyt o hyd ; 
Ni theimli fflangell stormydd 

Sydd beimydd yn y byd ; 
coda ninnau'n uchel, 

I dawel froydd gwelí, 
gyrraedd rhuad tonnau 

Gofidiau, seren bell. 

3 O seren, ddwyfol seren, 

Mor llawen y w dy wedd ; 
Dy emau adlewyrchant 
Ogoniant gwlad yr hedd 



Ein denu mae mawrhydi 

Y tlysni loewa*th fron, 
I wisgo delw swynol 

Y nefol, seren lon. 

O seren anwyl, aros, 

A dangos ini'r nef ; 
A glywi di *ng Nghaersalem 

Yranthem**IddoEf ?'» 
Dan wenu gwna dy neges, 

Angylet lân, uwchben ; 
Ac arwain ni'n dyrfaoedd 

I'r nefoedd, seren wen. 



CYMRU'R PLANT. 51 

DIARHMBION F TYWYDD A'R TIR. 

I. DARNODI R MISOEDD. 

1^1 D oes testyn mwy cyffredinol i'n cyfarch^ nac i'n mftn ym- 
Ì3I ' ddiddanion beunyddiol, nac ansawdd neu ragolygon y 
ty wydd. Y mae'n cyrflF yn agored iawn i wres ac oerfel, sychder neu 
wlybder y tywydd ; ac os es^euluswn ofalu yn fanwl am ddiddosi'r 
corff rhag ymosodiadau dibaid ac amryfal y tywydd, cospir ni gan 
ryw boen na'i gilydd yn fiian iawn,— -ie, dygir oddìarnom un o drys- 
orau pennaf a gwerthfawrocaf bywyd,— sef yr iechyd. Ac wedi coUi 
iechyd, nid oes fawr o íias ar ddim, a baich yw bywyd. 

Yn ein gwlad ni rhaid cadw llygad ar y tywydd o hyd, — 
gwyliadwriaeth eíTro, ddibaid a deallus. Swydd bwysicaf y wisg 
yw gwarchod ac amddiffyn y corflf rhag y tywydd. Ac un anhawdd 
iawn gwarchod rhagddo yw y tywydd, gan ei fod mor oriog, mor 
gyfnewidiol ; y mae mor anwadal a'r ceiliog gwynt ar big y clochdy. 
Nis gellir ymddiried dim ynddo, yn ei wên deg na'i guch drwg. 
Y mae ei dymer wyllt, ansafadwy, a bradwrus wedi myned yn 
ddihareb gwlad. Bydd yn wén i gyd pan fyddoch ar y trothwy, — 
yn enwedig os gwel chwi rhwng dau feddwl a ewch chwi a'r 
wlawlen gyida chwi a'i peidio. Bydd yn tywallt melyn a chynnes 
belydron ei gariad arnoch ar gychwyn y daith, ond cyn ei diwedd 
bydd wedi Uuchio eich het i'r llaid, a phoeri'n gas anfoesgar i'ch 
gwyneb. 

Y mae'r hall yn llawn celfì dewiniaeth, er ceisio cael allan, ryw- 
fodd, pa gynllwyn a brad sydd ganddo ar droed heddyw yn ein 
herbyn. Y mae " Sion a Sian " yn cymeryd eu tro i'w wylio, ddydd 
a nos ; ni chant byth ddiwrnod hamdden a thawelwch dìgymysg 
gyda'u gilydd ar yr aelwyd, — rhaid i un o'r ddau f od ar yr hiniog 
i'w wylio bob munud. Yntau'r hin-fynag {òarome/er), ni ad y tywydd 
íunud o lonydd iddo, y mae i fyny ac i lawr, i lawr ac i fyny o hyd ; 
ac er gwneyd ei oreu glas i wylio'r gelyn, ni cha fawr barch, gan 
fel y mae gwr y ty yn ei brocio a'i gnocìo er mwyn cael ganddo 
ryw hysbysrwydd am ystryw a dichell y gelyn, — gelyn mwy " slím " 
na De Wet ei hun. 

Y mae'r s/and yna yn llawn cad-ddarparîaeth, a chidwisgoedd, 
ar sryfer ei wynebu yn y maes agored, — overcoa/s, mackm/os/ies, 
mufflers, menyg, hggìngs, goloshes, &::. 

Mr. Golygydd, rhaid imi ymarbed a thewî, neu byddaf mewn 
perygl lihel ac/ion ganddo I Ond gweled y llinellau a ganlyn*' 
wnaeth imi ymafael yn fy ysgrifell, — 



* Yn yr loh MSS, Diolch calon iti eto, yr hen lolo graff ymdreohgar. 



52 



CYMRU'R PLANT. 



" IoNAWK a dery i lawr, 
Chwsf&ol Tspail cawr, 
Mawbth a ladd, 
Ebbill a flìng, 
Mai a gwyn* y galon, 
Mehefin llawen gorBÌng,t 



GoBFPENNAP Uawen buarth, 
Aw8T llawen gẁr y ty, 
Mbdi llawen adar, 
Htdbbf llon cyfarwar,:|; 
Tacbwedd dechreu*r galar, 
Bhaoftb, gocheler ei fâr." 



Byddai ymgodymu ftg ystyron y geiriau dieithr ac anarferedig 
sydd yn y dernyn, yn ogystal a cheisio dyfalu ystyr a meddwl y 
cyfeiriadau, yn ymarferiad rhagorol i'r plant. Trwy ymdrechion 
felly deuent i ddeall a meistroli yr hen iaith Gymraeg odidog, ac i 
ganfod ei grym a'i gogoniant 



CYMRU FYDD. 



FEL seiniau arian gloch o draw 
Pan fydd y dydd yn cüio, 
A'r nodau swynol ar bob llaw 

Yw "Cymru Fydd" i'r Cymro ; 
Gwresoga'i waed, dychlama^ froD, 

Tra'n derbyn ysbrydoliaeth, 
Ac i*r dyfodol a yn llon 
Ar edyn proffwydoliaeth. 

Canfydda'i frodyr ar bob tu 

Yn esgyn i anrhydedd, 
Y rhai tcui wawd fu gynt yn llu 

Yn uyffryn tlawd dinodedd ; 
Daw adlaÌB o'r jrorffennol pell 

A'i dawel gyirin neges, 
Fod ** CymruFydd" a dyddiau gwell 

Yn llechu yn ei mynwes. 

Cefn Coed, 



Baneri dyeg a chelf bob dydd 

Sy'n cyfarch bechgyn Gwalia, 
A thân gwladgarol *' Cymru Sydd" 

Eu llwybrau'n glir oleua ; 
Yn agor gwelir drysau cain 

Ysgolion canolraddol ; 
Bhyw arddangoefa hardd yw rhaìn 

O Gymru y dyf odol. 

Bydd iaith fy ngwlad yn nodau llon 

O enau'r plant yn esgyn, 
A gwelir parch i ddefion hon 

A'i thraddod:adau diUyn ; 
Tra'r môr afLonydd yn ei gryd 

A'r awel wan yn teitbio, 
Bydd ** Cymru Fydd " tra oes y byd 

Yn anwyl i bob Cymro. 

J. T. Eyans {Caêiüalìon). 



O UN I UN. 



OUN i un y Byrth y dail 
I lawr oddiar y coed ; 
Fan gilia hafaidd wres yr haul, 
Hyn yw y drefn erioed. 

un i un aberoedd ddaw 
Yn ol gwir diefn yr lôr ; 

Gan ymdaith 'lawr y bryniau draw 
Yn gyflym tua'r môr. 
CoUff St. loarif Tstradmeuriff. 



un i un cyf eillion gwiw 
Sy'n mynd i'r ddaear ddu ; 

Mae rhai yng nghynnes gôl:eu Buìr, 
NÌB gwn pa le mae llu, 

un i un yr awn i gyd 

I lawr i'r ddaear laith, 
Gan adael pethau gwag y byd, 

A holl ofidiaa'r daith. 



^Gwyd. fDooT'-fiost. imgomio dan do ! 



CYMRU'R PLANT. 53 

MORDAITH CAPTEN COOK. 

(t bedwabbdd otpheb.) 
II. TANIO'r 6W£LLT. 

TAD. A wyt tì wedi dal yr hyn a fu dan sylw ddiweddaf y nos 
o'r blaen ? 

Ifor. Ydwyf, fy nhad. Son yr oeddech bod Capten Cook yn 
ofni y buBsai yr anwariaid^yn niweidio ein dynion oeddent yn 
cyflawni rhyw oruchwylion gerllaw y man y glaniodd yr Awstraliaid. 

Tad. O ie, ac felly y darfu iddynt amcanu gwneyd. Cyn i Capten 
Cook ac ereiU gyrraedd i'r fan i geisio eu rhwystro, yr oeddent wedi 
cymeryd arfau ein dynion, y rhai oedd wedi eu gosod ar ganghennau 
coeden yn ymyl y lle yr oeddent yn gweithio, ac wedi rhoddi tân yn 
y glaswellt, gan ffol i gyfeiriad y gorllewin gyda'r pethau oeddent 
wedi eu cipio o eiddo ein morwyr. Yr oeddynt yn parhau i danio 
y gwelit wrth ffoi gyda deheurwydd a chyflymdra rhyfeddo?. Yr 
oedd y fflamau yn codi o'r gwellt sych chwech troedfedd o drwch, 
yn gwneyd yr olygfa yn un ofnadwy i'n gwŷr oedd mor agos atynt ; 
a buasai pabell Mr. Banks, oedd ar y llecyn, wedi ei dinistrio, oni 
buasai bod dwylaw y liong yn y man i'w symud i le diogel, a hynny 
gyda brys mawr, oherwydd yr oedd yr elten ddinistriol yn ymledu 
gyda chyflymdra anghyifredin. Llosgwyd pob dam o'r forthwylfa 
perthynol i'n dynion, ond yr hyn nas gallasai y tftn ei ddifa. Ymhen 
diwrnod neu ddau, canlynwyd y weithred anwaraidd honno gan un 
arall o'r un natur, mewn man arall Ile yr oedd nifer o'n dynion )rn 
diwyd gyflawni rhyw ddyledswydd dros y Capten. 

Ifor. Ai yr un rhai, fy nhad, oedd a Ilaw yn y weithred anfad 
yr ail waith ? 

Tad. le, yr un rhai. Eu hamcan y tro hwn oedd llosgi y 
rhwydau a'r flieiniau oedd wedi eu taenu i sychu gerllaw. Ond er 
gwaethaf eu Uid barbaraidd, cawsant eu siomi y tro hwn ; oblegid 
daeth ein dynion i'r penderfyniad bod yn rhaid rhoddi atalfa ar eu 
gwaith dinistriol. Gorchymynodd y Capten danio ergyd o fân 
belenau atynt, a chlwyfwyd un ohonynt, er ei fod yn y pellder o 40 
Ilath oddiwrtlí y dryll. Yna^ ffoitant oll i ganol y goedwig. 
Llwyddwyd i ddifioddi y tftn cyn iddo wneyd Ilawer o niwed. Yr 
oedd yr anwariaid o hyd yn y golwg. I'r diben o'u hargyhoeddi 
nad oeddent allan o berygl^ gorchymynodd y Capten danio pelen 
i'r mangroves oedd yn eu hymyÇ yr hyn wnaeth iddynt gyflymu eu 
camrau, ac ymhen ychydig eiliadau yr oeddynt o'r golwg. Dis- 
gwylid na buasent yn blino ein dynion ar ol hynny ; ond ymhen byrr 
amser, dywyd eu Ileisiau yn y goedwig, a thybiwyd eu bod yn dyfod 



54 CYMRU'R PLANT. 

yn agosach at eln dynion. Cychwynnodd y Capten a Mr. Banks a 
thri neu bedwar ereill i'w cyfarfod; ac effaith y cyfarfyddiad, 
oherwydd ymddygfiadau boneddigaìdd ein boneddwyr, fu hollol 
gynaodiad rhyngddynt. Ond yn fuan wedi i'r anwariaid fyned 
ymaith, canfyddodd ein gwyr bod y gelUydd ar dân tua dwy fìlltir 
oddiwrthynt. Pe digwyddasai hynny ychydig amser yn gynt, 
gallasai yr effaìth fod yn un ofnadwy; oblegìd newydd symud y 
pylor i'r Uong yr oeddent, ac ychydîg o oriau yn flaenorol i 
hynny y darfu iddynt symud pabeli yr ystprfa i f an diogel. Oherwydd 
fFyrnlgrwydd y tftn wedi yr ymafìa yn y gwellt sych, yn hinsawdd 
boeth y parth hwn o Awstralia, a'r anhawsdra i'w ddiífoddi, pender- 
fynodd ein gwyr na buasent byth ar ol hynny yn gosod eu hunain 
yn agored i'r fath berygion, ond y buasent yn symud popôth parod 
i dân o'u ffordd. Ar y igeg, pan oedd y Uong yn barod i hwyliOy 
daeth y plymiwr ar y bwrdd gyda'r adroddiad anymunol nad oedd 
ffordd i fordwyo ì gyfeiriad y gogledd. Y bore canlynol aeth y 
Capten allan ei hun i chwilio am ffordd, a ilwyddodd i gael llwybr 
i groesi i ddarn o'r wlad ag oeddent wedi talu ymweliad ag ef yn 
fìaenorol, ar eu taith dros y tir. Yr adeg yma canfyddasant bod y 
bryniau am fílitiroedd o amgylch ar dân; ac yr oedd yr olygfa 
amynt yn y nos yn odidog o ardderchog. Ar y 23ain, pan oedd 
Mr. Banks ar daith yn chwiiio am lysiau yn y parth hwnnw, daeth 
ar draws agos yr oil ddefnyddiau gwisgoedd a gyflwynwyd i'r 
brodorion, ar ymweiiad blaenorol ein boneddwyr â hwynt, wedi eu 
gadael yn sypyn ar eu gilydd. Yr oeddent mor ddi werth yn eu golwg 
a'r teganau a ddibrisiwyd mor amlwg ganddynt ym mhresenoldeb 
ein dynion. Ymddengys nad oeddent yn rhoddi gwerth ar ddim a 
feddai ein dynion ; edrychent ar yr oll fel dodrefn diddefnydd, ond 
y turtle, nwydd nas gallasai ein morwyr ei hebgor. Oherwydd fod 
y gwynt mor gryf, rhwystrwyd y Capten ì gario ei gynllun allan y 
pryd hwn, sef hwylio allan i'r môr. Cymerodd Mri. Banks a 
Solander fantais ar yr adeg hon, sef y 24ain, i wneyd cylchdaith 
ymchwilìadol arall am Iysiau. Treuliasant y rhan fwyaf o'r dydd i 
gerdded drwy goedwig oedd gerllaw, heb Iwyddo i gasglu dim 
nad oedd ganddynt yn flaenorol; ond wrth ddychwelyd drwy gwm 
dwfn, canfyddasant ar y llawr amryw o gnau nodedig. Calonog- 
wyd hwy gan y gobaith fod y pren oedd yn eu cynhyrchu yn eu 
hymyl, yr hwn na chanfu yr un Ilysieuydd Ëwropeaidd mo honno 
erioed ; chwiliasant am dano gyda dyfalwch a Uafur mawr, ond yn 
hollol ofer. Eto, aeth Mr. Banks allan ar y 26ain. Y tro hwnnw, 
er ei fawr foddhad, daeth o hyd i greadur bychan a rhyfeddoli o 
rywogaeth yr opossum, ynghyd a dau o rai ieuanc. 

Dinas, Rhondda, William James. 




1 VMRU'R PLANT. SS 



FY SITB. 

yMAE coHadwriaeth y ferch 
ìeuanc ddiymboRgar Katie 
Evaxis, Brynffynnon, Nanmor, 
^erllaw Beddgelerl, — merch 
ieuenffi^ Mr. Henry Evans, — yn 
haeddii ffwir barch a sylw, oherwydd 
eì phiydferthwch a'i huniondeb. '■■.-'■ 
Ar ol dioddef dygn waeledd, fe'i 
cymerwyd, fel tywysen lawn ac addfed, 
i hafdlr y bywjnl, ar ddydd Llun, 
Chwefrol 22aìn, 1904. cyn Ilawn 
gyrraedd ei hugeinfed flwydd. 



" Geuethìg fel ^enlthea 
GweiB jw hi i'i gyíi aj' hen." 



Yr oedd yn ddis^ybl-athrawes yn 
ysgol ei brodir, hyd nes y dechreuodd 
grym ei hiechyd gilio; ac yr oedd 
hefyd yn un o aelodau ETyddlonaf corau 
y Gobeithlu ac eglwys Peniel. 

Danghosodd dueddiadau eithriadol 
at addysgu er yn ieuanc iawn, a 
tbrwy ddiwyllio ei meddwl crafF a'i chof bywiog;, dysa[odd rai mil- 
oedd o adnodau, emynnau, canig^au moesol, àc, y rhai a baratodd 
at alwadau yr Ýsgol Sul, a gwahanol gfyrddau cystadleuol bro'r 
Eryrì Wen. Cynysgaeddwyd hi ä'r doniau gfwerthfawr a phrin i 
adrodd damau barddonot o naen y cyhoedd, mewn arddull naturìol 
ac effeithiol ; ond rhag^orai wrth adrodd damau Ileddf a dwys dyner. 
Ni chlywais, nemawr erioed, bregeth hwy byw a thoddeidiol ar 
" Hiraeth " na'i mynegiant o beniIUon bendigaid Tegidon, — ■' Hen 
Feibl mawr fy mam"; a hynny pan ydoedd yngr n^ym ei dwfn 
tdaeth am ei banwyl fam ei hunan. Datguddiai 1 bawb g^frînachau 
en^diol y dernyn hoffus, tarawìadol. Oherwydd ei medr yn y 
gangen hon, te enillodd lawer llawryf, heb beri achos grwgnach i 
neb. 

Meddai ar wybodaeth Ysgrythyrol helaeth, a chyda'i hymgyfhred- 
lon treiddgar, gallú ddeall a mwynhau eu cenadwri, i raddau 
perffeithiach na Uawer o'i hoedran. Safaì yn uchel yn arholiadau 
d henwad, a chatodd ei gwobrwyo twy nag unwaith. 

Carai swynion cerdd a chln yn faafal ì'r un brydydde^, a dysgodd 
luoedd o delynegion, Cymreig a Seisnig, y beirdd goreu. Ar ol ei 



S6 CYMRU'R PLANT. 

chollii cafwyd y soned fynegiadol "Croesi'r Bar" (Tennyson), wedi 
ei ;hysgrifennu ganddi yn llyfr ''Gemau ei ffansi"; a hynny fel 
tystiolaeth o'i phrofiadau cyn rhoi '* ff arwel glân i'r ddaear hon." 

Byddai gwefr-dan gwladgarwch yn cynhesu ei mynwes agored 
bob amser, a bron nad allem ddweyd yn ddi-feth, y darllensd 
gynhwysîad yr holl gylchgronau Cymreig mwyaf hysbys. 

Yr oedd ei sylw a'i gofal o ritynnau Ctmru'r Plant yn ddiarhebol 
ar hyd y blynyddoedd. Hyhi a gasglai enwau ei dderbynwyr, hyd 
nes yr aeth yn rhy egwan i ymlwybro o'i chartrefle. Pryderai yn 
ddibaid ynghylch tynged rhai y mis diweddaf y bu fyw; a hynny tra 
'roedd ei Ilais yn floesg, a'i hanadl yn fyrr. Yn wir, yr oedd gweled 
y fath sel wladgar, hunan-abertholi yn gor-gyffiroi fy ysbryd i fod 
yn fwy o Gymro Uengar. 

Trwy gyfryngdod ei dullwedd syml, a'i hysbryd Ilednais, enillodd 
dyrfaoedd o gyfeiUion; a thra y gallodd, gwnaeth ei rhan ym mhob 
cylch, gan roi boddlonrwydd teg i deimladau pawb. 

Trwm iawn, mewn gwedd ddaearol, oedd colli un mor ymrodd- 
gar o'r winllan fawr, a hynny mor fore ar ei gyrfa. Ar ol rhoddi ei 
gweddìUion i huno yn y gwely cul ym mhriddellau "Maes 
Sf achphelah " Beddgelert, trydanai hen linellau hiraethlawn Dafydd 
Nanmor trwy fy meddwl pruddaîddy cymysglyd,— 

* * Blin yw hyder o weryd, Anap oedd rei wyneb hon ; 

Hudol byrr yw boedl y byd ; A daearwyd ei dwyrudd, 

GaT u dyn ifanc hirwen, Mae*n llai'r gwrìd mwyn a lliw'r grudd ; 

A marw wnaeth morwyn wen ; Och im' ! pe marw y chwe* mwy, 

Dan weryd mae dyn wirion, O bydd ei bath mewn bedd mwy/' 

Ond er mor gywrain yw geiriau cwynfanol yr hen fardd Pabyddol 
anianol, cefais gysur mwy yn y ddysgeidiaeth efengylaidd hon, — 

** Canyd ui a wyddom, os ein daearol dŷ o'r babell hon a ddatodîr, íod i ni adeilad 
gan Dduw, sef tŷ nid o waith Uaw, tragwyddol yn y nefoedd.** 

Ac meddai John Jones, Talysarn, — «'Newid tŷ, neu newid adeilad 



«M^ AUUl ovaia^ai«| An^^a i»\« cftVi^aa<»vijf%a\A jr« aaviA j w a^i«tv« & a^«9vr^aa» 

gogoniant yr Arglwydd yw y nefoedd, a phreswylfa sefydlog y 
saint." Ar sail hyn, a sicrwydd ífydd fy Nith yng Nghristy fe 
gerfíwyd yr hysbjrsiad a ganlyn ar faen ei hir orweddle, — 

*' Er gwendid corff, ei meddwl clir, 

Wnaeth egDÌ dwys droB lên a moes ; 
A*i hysbryd ffodd i dreulio oes 
wynfyd yn y cartref gwir." 

Carnsddog. 



CYMRU'R PLANT. 



57 



DIFFFG AR F UnUAD. 

7VM saith o'r gloch nos Suì, y içeg o'r 
mM mis hwn, bydd yr haul, y Ueuad» a'r 
J I ddaear yn teithio am ysbaid o amser 
yn unionsyth, y naiU tu ol i'r Uall, — 
yr haul yn un pen, y lleuad yn y pen arall, 
a'r ddaear, ar yr hon y daeth i'n rhan ni i 
dreulio byrr amser, yn y canoL Pan y 
meddyliaf am danoch ar hyd misoedd y 
gaeaf yn codi eich golygon fry, tybiat ambell 
dro eich bod yn gyflfelyb iawn i'r gwŷr 
hynny y sonnir am danynt yn yr ysgry thyr ; 
y g^r o Galilea yn sefyll ac yn edrych tua'r 
nef; gyda'r gwahaniaeth eich bod chwi yn 
ganlynwyr i Galileo, ac yn syllu ar bethau 
anian. 

Y mae, o'r bron, ddwy flynedd wedi treiglo 
ymaith er pan fii i mi roddi ger eich bron 
eglurhad ar ddiíiyg y lleuad nos Sul y Pasc 
y flwyddyn honno,— y noson fythgofìadwy 
honno pan y boddwyd y lloer yng nghysgod 
y ddaear, y noson yr aeth ei gwyneb euraidd 
yn hollol dywell, oddigerth demyn Iled ewin 
bys o ran ffurf o'r tu ucbaf iddl 

Ni raid i chwi ond syllu yn feddylgar ar y 
darlun, a bydd achosion y dîfiÿgion yn 
weddol eglur. Digwydda difiÿg ar y lleuad 
pan y byddo y ddaear yn myned rhwng yr 
haul a'r Ileuad ; canys teflir çysgod y ddaear 
y pryd hynny ar y Ueuad. Fe ymddengys 
i'r craflf a'r meddylgar nad eill hynny fod ond 
pan fo y Uoer yn Ilawn, neu mewn cyferbyn- 
iad {pppo5iHon\ ac jm dyfod o fewn cysgod y 
ddaear. Yn ol hynny te ddylai fod diflfyg yn 
fisoL Y rheswm nad yw felly yw,- nid yw 
chwylgylch (orhií) y Ileuad yn çytuno â 
gwastad chwylgylch y ddaear, ond dyrchefír 
un hanner ohoni ynghylch j gradd (5"*) a 
thraian uwchlaw iddo, ac y mae yr hanner 
arall gymaint a hynny islaw iddo wrth 
gwrsy oddigerth digwydd o'r Ilawn Uoer yn 



CYMRU'R PLANT. 




neu ger un o'r trawsglymau {«öẁj), hynny yw, yn neu ger un o'r 
mannau Ue mae y ddau chwylgylch yn croesì eu gilydd ; hì a aiff 
uwchlaw c/sgod y ddaear, neu islaw iddo, ac ar hynny o bryd ni 
bydd àilìyíí. 

Pe gallasech sefyll cydrhwng y Ueuad a'r ddaear, cawsech weled 
cysgod y drtiear ar fTurf crwn megis yn y darlun. Crwn, am m^ 
crwn y corff a'i teifl. Bydd y àìffyg eleni yn rhannol, oherwydd 
nad aiff holl wyneb y lloer tufewn ì'r cysgod. Yn y darlun 
portreadir hi mewn gwahanol sefyltfaoedd, yn ol fel y teîthia hì 
trwy y cyagod ac yn boddi ynddo. Nid felly yn hollol eleni. Salt 
ychydig uwch, bydd ei hanner ì mewn, a'r gweddìU tu allan. Ym- 
ddengys, gan hynny, nos Sul yn gyffelyb eí gwelir yn y darlun. 
Dechreua y dif/; am 5 o'r gloch, bydd y lloer yn y canol am 7, a 
therfyna an S, pan yr aifl hi allan gysgod y blaned hon. Y 



CYMRU'R PLANT. 



" Y trawBglwm " lle cioeaa oylth j 
Ueuad gylcb 7 ddaear ja K. 



y ddaear yn fronfrals^ a brtgfaìn, 
ac yn Hetach na thryfesur y lleuad. 
Pan fo'r lloer yn teithio yn y pen- 
umbra o S hyd 7, ymddengys oiegis 
o'r blaen, hyd oni chyrraedd hi y 
cysgod dudew {umbra) am 7, yna 
tywyllir y rhan fo Isaf iddi yn y 
cysgod, a dyna yr adeg i cbm 
syllu ami. 
Morddealladwy ydyw syutndiadau ein daear fach ni a'i chyd- 
ymaith í seryddwyr, fel 
y gallent nodi yr awr 
a'r funud yr aiíl hi 
i gysgod y ddaear, 
ar ryw noson nodedig 
yn y ganrif nesaf. Y 
mae yn hysbys gywir 
iddynt hefyd pa sawl 
dlfffg fu ar yr haul a'r 
Iteuad er yr adeg yr 
aeth Noah i'r arch hyd 
y mis hwn, Er mai 
nos y Saboth fydd y 
noson eleni, nid yw 
hynny ddim gwahan- 
iaeth. Y mae Duw yn 
amlygu ei hun, ac mae 
eí feddwl yn ddatgudd- 
Ìedig yn y greadigaeth 
anianyddol yn ogystal 
ag yn ei Air, 

SlŴlfA. 




F PLANBDAU. 

Btdd Gwener jn djígleirío yn dyner ac yn loew drwy'r gWMiWTn. Owelir hi th 
y gorllewin yn uoion wedi machlud haul. Bydd ar el disgleirlaf Mawrth Üiaiti. 
Yn Ebrlll, nr y a6ain, a rhwng yr haul a'r ddaepr, ac yna bydd yn seren fore,— 
ar ei dfsgteiriar Mat 27aiu 

Bydd Mercher yn sei ea hwyr ddecbieu F.brill, dechreu &.w8t, a dlwedd Tacb- 
nedd. Gwelir hl gyda'r wawr ddiwedd lonawr, ddiwedd Mai. a cbanol Medi. 

Bydd Mawrth jn y golwgbobnos yny gwauwyn. Gwelir lau arnoBweithian.'r 
bjdreí a'r gaeaf. Bydd Sadwrn jn y golwg yn jr haf, yn enwedlg jn A.wBt. 



CYMRU'R PLANT. 




PBTHAU O'S CWMPAS. 

1 CATH TN ADNABOD CTFAILL. 

ICR yw tod Uawer oed o blant yn 
darilen Cthsu'r Plant. Yr wyf 
innau am geísio cofìo y rhai 
ieuengaf ohonynt y flwyddyn hon. 
Nld son am bethau mawr, peU, 
wnawn ni, gan hynny ; ceisiwn son 
am bethau cyffredin &ydd yn eîn 
hymyl bob dydd, bob dydd trwy'r 
flwyddyn. Brfüdd y mae dim sydd 
yn tynnu sylw plentyn yn fwy na 
gwahanol greaduriaid byw, megis 
y gath, y cí, y ceffyí, y mul, y 
mochyn, y llygoden, yr afr, a'r 
adar dof a gwyllt. 

Caìff fy stori gyntaf fod am gath; 
a chofier y bydd pob stori yn wir. 
Pa blentyn sydd nad yw yn 
adnabod y gath ? Y mae hi gyda 
ni ym mhob lŷ braidd, Tŷ go farw, go annifyr, greda i, fyddal tŷ 
heb galh. Onid oes rhywbeth swynol, hapus, yn yr olwg ar y gath 
yn eistedd gyda'r nos o flaen y tSn ? Onid oes golwg dedwydd, 
foddlon, ami ? Ei dau lygad yn nghauad, fel pe'n cysgu, ac yn 
dityr freuddwydio am y llygod bach oedd hi wedi eu dal a'u bwyta 
er y bore, Ei chynffon hir, flewog, wedi ei phlethu yn ddel a 
chynnes am el deudroed blaen ; mor ddedwy td yw ei byd, fel y mae 
hi a Morgan Ddu yn difyr ganu deuawd yr aelwyd gyda'u gilydd. 
Ac a fu dwy gÁn erioed, deudwch, yn dygymod yn well a 
thawelwch hedd^lawn yr aelwyd län, gynnes, a sirìol ? Y mae 
" growndi'r " gath a chrwth Morgan yn toddi i'w gilydd mor felus 
naturiol ag yw alaw y nant redegog ac anthem furmurol y 
deílgoed sy'n dawnsio uwch ei phen. 

Y mae rhyw bleser i'w gael wrth edrych ar gath glws, cath bacb 
dew, cath a'ì blew yn län fel asgell cotomen ac mor esmwyth a'r 
sidan. Dyna beth aralL fydd yn fy swyno î mewn cath,— y dull 
distaw, ysgafndroed, bonŵJdigûdd, y mae hi'n cerdded hyd y tŷ. 

Y mae hwnna yn un peth sydd yn nodweddu plant bach moesgar 
bob amser, sef symud yn oí a blaen yn y lŷ yn ddistaw a didwrw. 

Y mae cerddediad ambetl i enetb fach felly mor swyn-hudo) i'r 
llj^ad, ag yw alaw esmwytb oddlar dannau'r delyn l'r glust. 



CYMRU'R PLANT. 6i 

Dywedir fod rhai plant drwg i'w cael fydd yn caru poeni'r gath 
druan. Drwg mawr yw hynny ; peth drwg iawn yw rhoi poen di- 
achos i ddim. Beth yw eich barn chwi am yr hen hogyn mawr sydd 
bob amser yn ceisio tynnu eich gwallt chwi, neu dynnu eich clust 
chwi, neu'ch pinsio chwi ? Wel, mae'r gath, hithau, yn teimlo lawn 
cymaint a chwithau os bydd rhywun yn tynnu ei chynffon, neu ei 
blew. Oes, y mae ganddi hi hawl deg i'ch cripio chwi, os.gwnewch 
chwi felly ; ac felly y gwneiíF pob cath sy'n parchu ei hun hefyd. 

Dyma'r stori. Yr oedd gan ryw ddyn dsdr o gathod brithîon 
tlws iawn, o'r rhai yr oedd yn hoíT iawn, a gofalai am bob chware 
teg iddynt. Galwyd arno i fyned i ílwrdd oddi cartref am ddeufìsy 
a gosododd yntau y tŷ i ddau ddyn ieuanc. Ond rhai cas wrth 
gaäod oedd y ddau lanc yma, yn gwne>d popeth i'w poeni, druain 
bach. 

Tan yr oedd y meistr i ffwrdd felly, catodd un o'r cathod dor- 
llwyth o gathod bach. Beth wnaeth yr hen fam ofalus ond myned 
a'r cathod bach a'u cuddio tu ol i ryw silffoedd Ilyfrau, ac allan o'r 
golwg, yn un o'r ystafelloedd ereill. Wel, cyn hir dacw'r meîstr 
yn dod yn ol, ac yr oedd y cathod yn falch iawn o'i weled, ac yn 
dangos eu balchder yn ddigon eglur. Yntau yn tynnu ei law yn 
dyner ysgafn hyd eu cefnau esmwyth, jm dweyd geiriau mwyn 
wrthynt, a hwythau yn canu eu crwth iddo yntau. 

Bsdchaf o'r tair, mi gredaf, oedd y fam ; a chan y gwyddai hi o'r 
goreu y cai hi a'i heiddo chware teg bellach, dacw hi yn myned y 
tu ol i'r Ilyfrau i nol ei theulu, gan eu cario fesur un ag un yn ei 
chegy a'u dwyn i'r jrstafell Ile yr oedd ei meistr. Yntau, wrth weled 
hynny, a deall fel yr oedd hi yn credu ynddo, yn myned fwy f wy 
hoft o honi. Ô ydyw» y mae hyd yn oed anifail yn dod i adnabod 

^**"' H. Brtthon Hughes. 



MMGAN. 

[Sef geneth fechan Mr. a Mrs. Jones, ysgolfeìstr, ac wjres i'r cadeirfardd 
Twynog.] 

Yb aelwjd a wneî sirìoli, — Megan, 
Tmagor wnaHh dlysni ; 
Prydferthwch dy degwch di, 
Wirionodd dy rieni. 

WjreB Twynog, a gwres atjmîad,— dy daid 
Sy*n dy dôn a'th dremiad ; 
Á. sîwr, pan ddoi i sìarad, 
A dawn glîr gwnei danio gwlad. 
Rhymni. D. W. Daties. 



62 CYMRU'R PLANT. 



DRAMA DDIRWMSTOt. 

[GwladySy gwraig y meddwgn, yn myned yn bruddei gwedd, a gwael ei gwi^, Vto getsio 
adrefo'r dafam.'] 

GwLADYS [wrthi ei hun). 

" f\ GREOH WEN erch, îj nghlustiau sy'n merwino, 
\J Wrth nesu at y f an *rwy*n cyrchu iddo ; 
Ond dyma'r fan mae John, mi wela'r arwydd, 
Sef llun y Ddraig, yn rhoddi i mi sicrwydd. 
Ah ! ryfedd nod, ' Y Ddraig goch a ddyry gychwyn,' — 
Mor wir, mor berffaith wir, ond caled achwyn, 
Mai yma y cychwynncdd John, fy mhriod, — 
Mai yma'r aeth yn gaeth i'r ddamniol ddiod 
Oddlyma y cychwynnodd fy helbulon, 
Fy nhlodi mawr, fy ngwarth, a'm hoU draliodton. 
¥y Nuw, fy lor, pa fodd 'r anturiaf fl 
At y fath le P I mi yn nerth bydd Di ; 
Rwy'n awr yn crynnu fel y ddeilen grin 
Y'nghanol rhuthrwynt yr ystorom flin ; 
Mae amaf arswyd nesu at y ddôr 
I geisio John, rho*th nerth, O gadarn lor, 
I achub John. Oddiyma rhaid ei gael, 
Fy mhriod yw, os yw ei ddrych yn wael.'* 

[^Gwladys yn curo drws y gtüesty^ a Mrs. Morgan^ gwraig y dafarn, yn ateh y drw8.'\ 

Mrs. Moroan, — 

** Yn enw rheswm anwyl, Gwladys, 
Ai chwi sy'n curo mor arswydus I 
Sawl canwaith y dy wedais wrthych ^ 
Am beidio ymddwyn yma fel yr ydych P *' 



GWLADYS, — 



Mbs. Moboan,- 



GWLADYS, — 



**Beth sydd yn fy ymddygiadau 

Yn rhoi briw Ì'oh teimlad chwi P 
A y w'n ormod dyfod yma 

I n'ol John pan ar ei spri P 
Ouro ar eich dôr a wnaethum 

Gyda gwan grynedig law, 
Heb y meddwl lleìaf, coûwch, 

Beri i chwi boen na braw." 



'* Nol John yn wir, mi wn eich amcan, 
Codi cynnwrf fel ym mhobman.'* 

*' Wel, gan eich bod chwì, Mrs. Morgan, 
Mor ddoeth yn gwybod beth yw'm hamoan, 



CYMRU'R PLANT. 63 

Anfonwch chwi íj mhriod ataf , 
Ac yna'n fnan ymadawaf 
Oddiwrth eich tŷ, çe'n werth yr enw ; 
Forth uffern íyddai ore'i alw, 
Yn wir mae nodan'r fangre honno 
Tn eglor iawn i*w gwelä arno/' 

Mbs. &íorgak, — 

** Y garpen dlawd, wyt ti yn gwybod 
Ar bwy golljngi 'nawr dy dafod P 
Porth üffem ? Hym ! Y glytiog glebran, 
Beth yw'r bregus gut aniddan 
'Bwyt ti a*th deulu llwm anghenus 
Yn trigo ynddo mor druenus P 
A*th gwpwrdd gwag,— os oes dodrefnyn 
O'r fath yn nghartre Sion y meddwyn P " 

[John yn dod ymlaen wrth glyìoed y ddwy wraig yn ymdderu a^u gilydd]. 

JOHN, — 

* * Gan bwyll, gan bwyll yrwan, 
Am funud, Mrs. Morgan.'' 

GWLA.DY8, — 

*' O oes, mae acw gwpwrdd, 
Ac 08 yw heddyw*n wag, 
Mae wedi ei wagio, nef a ŵyr, 
Gan drwyth y ddiod f rag ; 

'^ Tra mae yr hyn ddylasai 
Fod ynddo gennych chwi, 
Yn eich cypywJdau gwychion drud, 
Ffrwyth fy ffolineb i." 

" Taw a*th faldordd gwag, 
Y Ueban meddw ; 
DoB aUan o fy nhy 
I godi'th dwrw." 

" A'i dyna'r diolch roddwch 

Am danynt heddy w, wys ! 
Fy erchi állan dros eich drws, 

A hynny gyda brys, 
A'm galw'n lleban meddw, — 

Ofer-ddyn penna'r wlad, 
A rhoi i'm gwraig â'ch geirìau cas 

Fath ddirmyg a sarhad ? " 

Me8. Moroan, — 

" Ha. Ha, Ha ! O'r anwyl inna, clywch, 
Nis gallaf beidio chwerthin, 
Ha, Ha, Ha ! mi chwerthaf eto*n uwch ; 
Pa bryd, y meddw liprin, 
Yr oeddit am ei lladd ? 



JOHN, — 



Mh8. Moroan, — 



JOHN, — 



64 CYMRU'R PLANT. 

A f aint oedd siaiad gwlad a thre 
Am 7 ddiangf a gadd, 
Pan ddarfu It ei choio 

Tr adTn creulon gwael ? 

Mae ol dj droed i'w weld jn awr 
Tn eglur ar ei hael." 



J0HK, — 



tt 



GwTiADYS, — 



Dau fls i'r tal diweddaf, 

Ni cheÌBÌaf wadu'r ffaith, 
Pan ddois i drin eich gerddi chwi, 

Ac esgeuluso'm gwalth ; 
Ond pa beth jdoedd hynny 

I olwg tafaru wraig 
Sydd a chjdwybod megis dur 

A chalon fel j graig? " 



" Dowch jmaith, John, awn adre* weithian, 
Cheir bjth ben draw ar Mrs. Morgan." 



[^Tädau yn mynedf a Gwlctdyê yn troi ei phen yn ol % ail-syllu ar arwydd gwetty ** T 
Ddraiff Oooh,^^ gm toneyd y sylwadau eanlynol, a Mn» Morgan yngwrandaw ami. 

" Fath awgrjmiadol eiriau 

Sjdd ar jr astell draw, 
Oes rhjwbeth a*u hesbonia hwj 

Heblaw j d jdd a ddaw P 
* T Ddraig goch a ddjrj gjchwjn,' 

I bwj, ac i ba le P 
Ai'r mjrdd sj'n llanw Üotai'r wlad 

Ac oer garchardai'r dre' ? 
T dioddef erch a'r ojni 

A welir ar bob llaw, 
Tr anamserol feddau oer 

Geir jn j f jnwent draw, 
I uffern ddofn ei hunan 

Dan lid cjfiawnder Duw, 
Lle nad jw'r tfin jn diffodd bjth 

Na*r prjf jn peidio bjw." 

[^Mrs, Morgan wrthi &i hunan ar ol iddynt ymadael,'] 

^* Y fath ddrjch ofnadwj oedd j druanes jna jn ddal o f j mlaen. Ni 
feddjliais erioed am j fath bethau ; ac jn wir, mae ei geiriau wedi codi ofn 
amaf . Gwn beth a wnaf , mi 'a newldiaf j sign, Ond beth j ddjwedai pobl am 
hjnnj P Djma oedd jr hen arwjdd ar j tj ers oesau o'm blaen. Gallaf wnejd 
hjn, — gallaf werthu j tỳ i un o*r cwmniau mawrion. Ond beth a wnaf a'z 
arian ? Gwerth gwaed jdjnt.'' 

Rhostryfan, H. Bowland. 



Wf9* OjîMêA 7 golygydd yw,— Owui M. Sdwaadb, 3, Clarsndon Yillab, Oxford. 

ABORAnrWTD A OSTaOlDDWTD »AV H UOHRB AITD lOlT, 66. HOPS BTRRRT, «WBROBAM. 



AT Y PLANT. 




ndeiTii OT-dd jn y rhpetr âdiweddaf yn d 
t;w jm MlaenaD FfeBticl<v. Nfd yw'c bMciid 
7110, nao Tiig NfiliTÌcchtb, nac 711 nuniBii 
jug Nfrhjmru 7 gwn 1 ani dHno ond YntTad 
Ffln. Nld jw'n ricr fod 7 rheetr, na'r rheatraa 
Bj'o dlljn, jn hollol gjwir jchwaìth. Qwaith 
plant meddylgar ac jmohwilgBr j^nt, wedi 
a holi hjunj fedreDt cfu gwuejd en rheett. 

uuaiit 711 aml fel 7 Biaradant, a gadewir iddTnt 

byiiay. 

ArHiiAw. Nid W7t yn derbTH dim badd ariaDnoI oddì- 
with hj-sbysladan CyMRr's Pláht, nac oddiwrth ddim 
nrnll yuddo- Ontde bnaBwn.wedi eicb ateb ya gjfrinachol, 
af ui(l >ir 7 ddaien hon. Ob ol/wcdd 7 paied wrth i mi 
daro'r poät, goreu oll. 

11. I ìethu C^mru y codwyd y rhan fwyaf o'r oBBtyll, 
Aü yu garCrefl cedam I orthrwm. Ond gwnawd i rý 
ohoa^nt w>iíanaethu rhyddid ít droíon, megia pan oedd 
Owen OlrndŵT yn dal ceatyll Äberyetwyth a Harlecb. Ni fuagai magnelau'r 
djddiau h^n f awr dro yn gwneyd y castell cadBm&f jn gamedd. 

AniB. Oea, 7 mae lliiwer iawn o negroaid yn yr Ilnol Daliethau, ac y maent 
Tu cynhjddu yn gjflym lawu, mor gTflym fel 7 b^ddant 7 ptif allu yn 7 de yn 
fuan. Ond nid yr Indiaid jdjnt hwy, Hen frodonou y wlad jw'r Indlatd, — y 
cioen yn goch a'r gwallt yu Bjth. Ond diagjnyddion j caethweiaion rjddhawyd 
cyn eioh geni chwi, pan oeddwn i'n blentyn, yw y negroaid. Mae croen y negro 

^100^^^^, a'i wällt jn grjch. O Affrig j daetü t ddecbreu. Daliwyd ef gan 
jon dTnlon. a gwerthw^d ef i blanlgfe^dd ootwm a sîwgr jr Ämerica. Dn 
o'r pethau mwjat ofnadffj jn banea djn 7W haneB 7 negroaíd tmaiu hjn. Hae'r 
nwrowd oll 7n GrÎBtÌonogíon, ac yn dra duwiolírydig; cred jr Indiad jn jr 
" Ŷthryd Hawr," ac mewn Uawer o fftn ddnwiau. 

R. T. 1. Pa wlad erloed fu ar ei cholled oherwjdd cr^fder frwladgarwch el 
melbionP Oonhedloedd goreu y byd ay'n wladgar. 2. Mawrth 17eg yw Dygwyl 

J. Yr wyf yn ddlolohgai lawn i chwi am eicb awgrymiadau. HoSwn 



I rhifyn y gall pob plent^n ei ddeall,- 
Bou. Nadroedd eydd yn Uadd mwyat o bobl yn yr India. Lleddii Ilawer 



Uaoltwialdd, nea ger ei wel j fealld, Ciogi ddylid am hynny, onide T 




CODIäD häul. 




'"^* (^MRU'R sPlANT. 



Ctf. XIV. MAWRTH 1905. Rhif is9 



CODIAD VR BAUh, 



"W^^ MAE'r baul yn codi ar Gymni. Ar ddydd gwyl Dewi 
^J gadewch i nî oll ddadg^an eîn Rydd yng ngaliu y Cymro i 
Jf wneyd daioni, 

^ Prìt drysor y Cymro yw ei iaith. Bu adey pan yr 

ystyrrid hi yn ddíwerth, ac yn waeth na diwerth ; a chafodd anfri a 
sarhad a dìystyrrwch. Ond heddyw j^elir el (i^werth ; ac yn íiiaii 
iawn nì bydd ysg'oi yng; Nghymru na ddysgir Cymraeg; ynddi. 

Y mae ilwybrau goiud, clod, gwasanaeth, gweithgarwch, — yn 
agor o flaen y Cymro yn awr. V mae ei reddwi chwim, eî ysbryd 
bywiOE'i eì ynni, ei fedr natuHoI eì aliu i ymaberthu, eì uciíelgais 
pan dyfdrwy ei swildod,— y mae y pethau hyn oll yn sicrwydd y 
llwydda. Dl'-gybiaeth ac addysg yn unì^ syHd yn eislau. Ond 
cael y rhai hyn, cymer y Cjrmro ei le tely cyflymaf a'r gailuocaE 
ymysg Iiw>thau Prydain. 



68 



CYMRU'R PLANT. 



Ond bu ei addysg ar ol, ac y mae ar ol eto. Ceisiwyd dad- 
blygu ei feddwl drwy iaith estronol, ac alltudiwyd ei iaith ei hun o'r 
ysgoL Ac etOy yr iaith honno yw ei brif drysor, — yn ei geiriau hi 
y mae meddwl a Uenyddiaeth ei h^rnafíaid. Hi hefyd yw yr unig 
wir foddion diwylliant i blentyn o Gymro. Erys ei feddwl yn 
gysglyd ac yn ddiog ac yn swrth, oni ddeflfroir ef gan lais ei iaith 
ei hun. Wrth ei llais hi daw meddwl yn beth hawdd, daw awydd 
angerddol am wybod. Yna, ni bydd dyddiau ysgol yn golii adeg 
dysgu, fel yn awr; ond bydd dyddiau ysgol yn adeg hau a medi, 
yn wir wanwyn bywyd. Ac nid byr a gwyw fydd y tyfíanty fel yn 
awr, ond cynhaeaf euraidd i'r genedl. 

Wedi dysgu ei iaith ei hun, a Saesneg, y mae lluoedd o Iwybrau 
î l^i^ddiant o ílaen plentyn o Gymro, yn ymherodraeth fwyaf y 
byd. Y mae ei ddiwyliiant meddwl, oherwydd ei wybodaeth o 
ddwy iaith, yn ei godi ar unwaith uwchlaw y bobl uniaith. Mae'n 
well am ddysgu iaith arall, yn well am ystyrìed, yn fwy amryddawn, 
yn gweld ac yn gwneyd yn fwy cyflym 

Y mae ei allu yn drech na'i dlodi. Ond rhaid iddo gael chware 
teg. Rhaid tynnu'r UyíTetheiriau oddiam ei draed, a'r gefynnau 
oddiar ei fireichiau,— rhaid i'w fuander a'i nerth gael lle. A dyna 
wneir gan y Cynghorau Sir wrth newid yr hen drefn o ddysgu yn 
awr, gan ddechreu o'r newydd. Ac y mae y dechreu hwn tel 
codiad haul y gwanwyn ar y genedl. 

Yn y rhifyn nesaf darlunnir dull sir GaernarfoUy yna dull 
Morgannwg. 



I,I,WVDDIANT CYMRU. 



HA ha, ha ha, fe dorrodd j wawr 
Ar ddefion ac ialth C jmru dawel ; 
Olychau ei llwydd a glywir jn awr, 
A'u melus ding dong yn jr awel ; 
Dringwn i*r lan jn Uawen ein llef, 

Tn ddynion, yn Grjmij a seintiau ; 
Lili a rhos o erddi j nef , 
Fo moesau ac addjsg ein bryniau. 



Ha ha, ha ha, yn fythwyrdd bydd bri 

Hen ddefion ac iaith anwyl Cymru ; 
Tyfu o hyd mae'i breintiau'n ddi-ri, 

Ac engyl ei haf sydd yn canu ; 
Oweithlwn yn ddewr, nes Ilif a i*w rhan, 

Yn f wyniant obeithion ei chalon ; 
Bendith y nef fo'n llouni pob man, 

A rhinwedd f o perlau ei choron. 



YBala. 



Ha ha, ha ha, y delvn a gân 

Am ddeÛon ac iaith Cymru eto ; 
Deffro mae'r hwyl, rhaid chwythu y tân 

Gwladgarol yn fflam ym mbob Cymro ; 
Gwisgwn ein gwlad â llawryf tlws clodi 

A cherddwn yn ysbryd ein tadau ; 
Carìad a hedd di-gwmwl gaiff fod 

Tn heulwen aelwydydd ein bryniau. 

RlCHARD AB HUOH. 



CYMRU'R PLANT. 69 

F TAIR CNl^USN. 

III. TR A60RIAD GYNTAF. 

DECHREUODD Gwernydd guro o gwmpas y clo â'i ddyrnau, 
a phwyso arno â'i benlin, a'r genethod yn ei helpu. Ond yn 
ofer, nid oedd y drws yn syflyd. 

Yn yr ymdrech i agor y drws, syrthiodd cneuen Mû o'i phoced, 
ac wrth ei chodi dywedodd, — 

" Waeth i mi fẁyta hon 'rwan, neu byddaf yn siwr o'i cholli." 

Ac heb ymdroi, rhoddodd hi dan ei dant. Un glec, a dyna 
blisgyn y gneuen fach yn ddau ddam. Y peth nesaf oedd edrych 
pa fath gnewyllyn oedd ynddi. Ac er dirfawr syndod iddi hi a'i 
chyfeillion, nid oedd cnewyllyn ynddi, ond yn ei le agoriad bychan. 
Gellid dychmygu pa mor fychan oedd yr agori»!, gan fod y 
gneuen yn ddigon o faint i'w gadw. Pan welodd Gwernydd a 
Dyddgu h^mt y maent hwythau gyda brys yn torri eu cnau, ac wele 
agoriaid bychan ym mhob un. Yr oedd y plant yn dotio at yr 
agoriadau, nîd oeddynt erioed wedi gweled rhai gan Ueied ac mor 
brydterth. Ac meddai Gwemydd, — 

" Feallsd y gwneiíf agor y drws." 

A cheisiodd agor y clo bychan â'i agoriad ei hunan. Ond nis 
gallai, yr oedd y clo yn rhy fychan i'r agoriad. Yna, ceisiodd ig 
un Dyddgu, ond yr oedd hwn yn rhy fach i'r clo. Yna, y mae yn 
trio ag agorìad Mai, ac heb ddim traíferth y mae y drws yn agor. 
Ar ol myned drwyddo, cawsant eu hunain mewn cae mawr, yn cael 
ei amgylchu i chloddiau uchel, a llwybr yn rhedeg drwy ei ganol, 
ac yn terfynu mewn adwy oedd yn y pen pellaf. Cychwynnodd y 
plant, gan ddilyn y llwybr at yr adwy. Ond rhytedd iawn, er 
cerdded a cherdded, nid oeddynt, iywfodd, yn gweled eu hunain 
yn dyfod yn ddim nes ati. Hefÿdy sylwasant nad oedd coed, 
blodau, nac adar i'w canfod o gwbl yn y cae, er fod yr hin yn hyfryd. 

O'r diwedd, maent yn cyrraedd yr adwy, ac mor flin y teimlenty 
fel mai gydag anhawsder yr oeddynt yn gallu rhoddi eu dau droed 
heibio eu gilydd, a chyn myned gam ymhellach, eisteddodd y tri i 
orffwyso ar y glaswellt esmwyth. Sylwent, wedi dyfod yn ddigon 
agosy fod barrau heiym wedi eu gosod ar draws yr adwy, ac wedi 
cael ychydig o orffwysdra, y mae Gwemydd yn myned i fyny, ac yn 
edrych rhwng y barrau, ac er ei syndod, y mae yn gweled nas 
gallent fyned gam ymheílach, gan fod llyn mawr gymaint a'r cae ar 
yr ochr arall i'r adwy. Gwthiodd Gwernydd ei hunan drwy y 
barrau at fin y llyn, ac mor fuan ag y cyrhaeddodd yno, y mae tri 
alarch mawfy gwyn, yn nofio yn gyflym tuag ato. Ar y qrntaf, yr 



70 



CYMRU'R PLANT. 



oedd ar Gwernydd braidd eu hofn, ond wrth eu gweled mor bryd- 
ferth, mentrodd roddi ei law ar ben un ohonynt, ac meddaì, — 

''O aderyn hardd, mor wyn yw dy liw, ac mor esmwyth dy blu/' 

Edrychai yr alarch fel pe yn mwynhau hyn, ac wrth weled yr 
adar mawr mor ddof, daeth Dyddgu a Mai i lawr, gan osod eu 
dwylaw bychaìn ar bennau yr elyrch ereill. Ond aeth y mwynhad 
hwn yn fuan drosodd, a gofynnodd un ohonynt y cwestiwn, — 

** Pa fodd y gwnawn groeai y Uyn ? " 

Oblegid erbyn hyn teimlaì y tri tod yn rhaid myned ymlaen, er 
na wyddent i ba le. Nid oedd wiw dychwelyd i'w hen gartref. 
Wrth geisio dytalu pa fodd i groesi, daeth i feddwl Gwernydd, — 
beth pe'r eisteddent ar gefn yr elyrch, credai eu bod yn edrych yn 
ddigon cryf i'w cario yn ddiogel i'r ochr arall. Awgrymodd hyn 
i'w ddwy gyfeilles, ond ni wnai yr un o'r ddwy fentro y fath beth ar 
un cyfrif. Nid oeddynt yn credu y buasai yr elyrch yn toddlawn 
i'w cariOy ac os y buasent, feallai mai eu glanio ar yr un ochr 
gawsent yn y diwedd, wedi bod hwyrach ar y llyn am oriau. 
Mòdd bynnag, yr oedd Gwemydd yn benderfynol o fentro, ac yn 
hynod ddidrafierth y mae yn gosod ei hunan i eistedd yn gyfforddus 
ar gefn yr alarch, a'i fraich am ei wddf. A dyna yr aderyn ar un- 
waith yn cychwyn, gan lithro yn ysgafn ar wyneb y dwír. Cyn pen 
ychydig funudau, yr oedd nifer o lathenni rhyngddo a'r lan. 
M wynhaodd Dyddgu a Mai yr olygfa yn fawr ar y cyntat ; ond wrth 
ei weied yn myned bellach, beilachy maent yn teimlo yn unig ac 
ofnus, a gwaeddasant, — 

" Gwernydd, Gwernydd, dowch yn ol." 



CROESAW'R GWANWYN. 



TYRED wanwyn mwyn a thyner 
A cbynhesrwydd yn dy gôl, 
Mae rhyw hiraeth amaí beunydd 

Am dy weled eto'n ol ; 
Oerllyd iawn y bu y gaeaf 

Yn teymasn dros y wlad, — 
Gladdu'r ddaear dan yr eira, 
Cuddio pob blodeuyn mad. 



Tyred wanwyn mwyn a th^mer, 

Tyrd a'r blodau yn dy gôl, 
Tyrd a'r dail i wisgo'r goedwig, 

Tyrd a hîo i ni yn ol ; 
Tyrd a*r adar bach i ganu 

Eu perorÌReth yn y Uwyn, 
Fel y gallwyf eto wrandaw 

Ar eu cân, a'u peraidd s«ryn. 



Font Rhydy Oroes. 



Tyred wanwyn mwyn a thyner, 

A bywha y ddaear laith, 
Gwisg hi eto â'th brydferthwch, 

Pan yn dyfod ar dy daith ; 
Tjrd a'r ŵyn i brancîo'n Uawtn 

Ar y bryn ac ar y ddôl, 
Tyred, wanwyn mwyn a thyner, 

Tyred, tyred, eto'n ol. 



Ap BETnEL. 



CYMRU'R PLANT. 7« 

CTMRT ODDICARTRMP. 

III. RICHARD ROBERTS. 

Ebiül 22, 1789— Maifrth 16, 1864. 

AR ddiwedd y flwyddyn ddiweddaf rhoddwyd cerfddelw, yn 
Llyfrgell Colegf Prî(ysgol CymrUy o Richard Roberts. Ac 
ar wyneb pwy y dylaî eírydwyr ieuainc syllu mwy nag ar wyneb y 
"dyfeisiwr?" 

Ún o blant Llanymynech. Maldwyn, yw Richard Roberts. 
Ganwyd ef bron ar Glawdd Oíla ; agorai un o ddrysau ei gartref i 
Gymru, a*r ilall i Loeg^r. . 'ymru oedd gwlad ei rieni, ei febyd, a'i 
fabisûth; ond arweiniodd ei ddefnyddioldeb ef i Loegr, yno y 
gwelwyd disgleirdeb ei athrylith, ac yno y tyfodd ei glod; yno 
hefyd y cafodd fedd, sef yn Kensal Green, Manchestèr. 

Tr chwarel y cafodd Richard hoberts fynd, nid i'r ysgol, yn 
ieuanc iawn. Ond hoffai beiriant, olwyn, a phob dyfais ; a gwnaeth 
y plentyn lawer tegan cywrain. 

Tiodd ei law at lawer o bethau. Crwydrodd lawer drwy ganol- 
dir Lloegr, ac yn Llundain; ond ymsefydlodd ym Manchester, 
cartref yr olwynion a'r gweithiau, tua i8iô. Ac yno y dechreuodd 
ar ei waith. 

Gwaith Kichard Roberts oedd dyfeisio peiriannau i arbed llafur 
dyn. Y mae dynion am ganrifoedd wedi gwneyd gwaith allesid ei 
wneyd gan l)eiriant. Dylid dyfeisio peiriant i wneyd pob caledwaith 
nad yw yn gofyn meddwl i'w wneyd Trwy wneyd hynny yr 
eniUodd Richard Roberts glod a pharch 

Yn 1824, bu streic fawr ymysg gweithwyr cotwm Lancashire; 
gwnaeth Richard Roberts beiriant allai wneyd eu gwaith. Yn 1848, 
bu streic ymysg y gweithwyr wrth godi pont Conwy; gwnaeth 
Rich ird Roberts beiriant ufudd a dirwgnach fedrai dorri tyllau o'r 
maint a fÿnnid mewn platiau haeam. 

Deffroid ei feddwl gan bopeth. Pan agorwyd y íTordd haearn 
gyntaf ym Manchester, dyfeisiodd meddwl b^rwiog Richard Roberts 
lu o weiliantau. Yn Arddanghosfa 1851 yr oedd cloc o'ì waith yn 
tynnu sylw pawb. Y mae ol ei feddwl ef ar t>eiriannau ein g^eithfe- 
ydd, ar ein Ifyrdd haearn, ar ein hagerlongau, ar ein llwyddiant. 

Croesawid ei wasanaeth ymhob cartref ilafur, yn y wlad hon, ac 
hefÿd ar y cyfandin Gwahoddid ef, yn aml, i drefnu ac i ddyfeisio 
peirianwaîth. 

Yr oedd ei beirîannau bob amser yn brydferth. Yr oedd mater, 
wrth ddod i wasanaethu dyn, yn meddu prydferthwch bywyd. Barn 
yr hanesydd am Y ichard Roberts yw, — <' Yr oedd yn un o ddyfeis- 
wyr mwyaf y ganrif." 



i 



CYMRU'R PLANT. 




COSäC LiNNAU'R DON. 
"öyda'l wyneb deallgar, ei farf hír, eî gap blewog Tichel,— y mae'n 
ejlyrì BTno, ac j mae iddo banea cjfirous iawn." 




CYMRU'R PLANT. 73 

ItaAl O BOBl. F BVD. 

III. T COSACIAID. 

\Wr ^''^ ' '^*'^ ^osac y mis hwn. Qwo 
rich bod wedi darllen a meddwl llawer 
am wlad enfowr Rwsla yn ystod y 
misoedd diweddaf hya. Llywsoch am 
y brwydro yn Asia, lle mae bron filîwn 
o wyr, — yn Japiaíd a Rwsiaìd,— dan 
artau. Clywsoch am y strelc yn St. 
Petersburg, prií ddlnas Rwsia, helyd ; 
ac fel y trowd ffroenau'r magnelau at y 
tyrfaoedd pobl, ac tel y carlamal'r 
meirchfilim' creulon drwy ganol y 
dorf, gaa fathni g^agedd a phlsnt dan 
draed. Y Cosac yw'r cyfiymat, y 
dewraf, a'r goreu yn y rhyfel. Y Cosac yw'r mwyaf teymgarol, a 
beiddgar, a chreulon yn heolydd St, Petersburg. Pwy yw'r Cosac ? 

Y mae deheudir Rwsia, rhwng yr aton Dnieper a'r afon Don, yn 
un gwastadedd entawr. Y wlad fawr hon yw gwlad y Cosac. 
Afonydd mawr, meusydd mawr, — nl welodd plentyn y Cosac fryn 
na mynydd erìoed. Drwy hon y carlama, ar ei ^ch buan, gan 
deimlo ei fod yn wr rhydd. Gyda'i wyneb deaUgar, ei farf hir, ei 
eap blewog uchel, — y mae'n wr gwertb sylwi amo, ac y mae iddo 
hanes t^flrous iawn. 

Ymdrech am ryddîd yw ei hanes i gyà ; ni hnn blygu ei lin i 
uwchafìaid, na Ilafiirio i neb. Caneuon rtiyddid yw ei ganeuon ; 
ceidw ei feirdd yspryd rhyddld yn fyw, — canant am ei arwyr, sef 
Bogdan, Razln, a Mazeppa. 

Yr oedd tiroedd gwastad y Cosac rhwng y Twrc a'r Crìstion ; 
a'r Cosac oedd blaen fìlwr y Crìstion yn erbyn y Twrc Perthyn i 
Eglwys Roeg y mae ef. Am ganrifoedd bu'n ymladd dros tA 
grefydd yn erbyn y Twrc, a thros t ryddid yn erbyn pawb. 

Estynnodd Poland ei tlieymwialen dros ei wlad unwaith. Gwrth- 

?rfeIodd y Cosac. Ond nìs gallai reali ei wlad ei hun. Galwodd 
zar y Rwsiaid i'w reoli. Ceisiodd wrthryfela yn erbyn hwn, a 
galw'r Swediad i dorrì nerth Rwsia,— ond yr oedd braich orthrymus 
Pedr Fawr yn rhy gref iddo. Gŵr rhyfedd oedd Mazeppa. 
Cylymwyd ef ar gefn ceftyl gwyllt unwaith, a goUyngwyd hwnnw 
a'i ben tua gwast^edd mawr y Dnieper. Daeth yn rhydd rywsut 
Daeth t ffafir Pedr Fawr, ac yna gwrthryfelodd yn ei ert^ ond yn 
ofer. 

Y mae Rwsia o'r diwedd wedi meistroU'r Cosac. Y mae ei 



74 CYMRU'R PLANT. 

grefydd yn gwneyd y Czar bron yn wrthrych addoliad iddo,— helpa 
hynny ef i ymfoddloni. Nis gall reoli ei hun ychwaitb,— mae'n 
eiddigeddus o'i gyd Gosac. Ac yn raddol y mae'n dod yn 
debycach i bobl ereill, — ^yn llafurio y ddaear, yn plygu ei warr i 
wasanaeth er mwyn ennill ei fara, ac yn talu ei dretb. 

Ond y mae eto y marchogwr goreu yn y byd. Y mae ei wlad yn 
wlad y meirch. Gall sefyll ar ei draed ar ei farch, a hwnnw'n 
carlamu'n orwyllt, — ac edrych yn hamddenol o'i amgylch, a saethu 
dyn neu anifail, a disgyn yn gyfforddus ar ei gyfrwy, tra'r march 
yn carlamu o hyd. 
. Heddyw y mae ef, hen garwr rhyddid, yn ofFeryn goreu yn Uaw 
orthrymus Uywodraeth Hwsia. Os oes eisieu Uethu'r Pwyliad neu'r 
Ffìny os oes eîsiau ymladd a'r Jap, os oes eisiau goresgyn India, 
os oes eisiau sarnu hawliau gweithwyr trefydd Rwsia, gelwir ar y 
Cosaciaid o wastadeddau'r de, a deuant yn Uuoedd mawr. 



. FR ad:^ryn du. 

UN bore yn y gaeaf, Mi sefaís innau yno 
Pan oedd jt eira gwyn I wylio'r derjn llon 

Yn cuddio pob blodeuyn Yn pigo pob briwsionjn 

Oedd ar bob pant a bryn, Yn ysgafn iawn ei fron ; 

A^deryn Du ddisgynnodd Ac wedi iddo bigo 

Yn Uawen wrth fy nrws. Yr oll heb ofn a braw, 

A dechreu pigo'r briwsion Fe gym'rodd ei hoff aden 
Wnaeth yr aderyn tlws. I frigyn oedd gerllaw. 

Ac yn y fan dechreuodd 

A chanu'n Uon ac ìach, 
Fel pe*n rhoi diolchgarwch 

Am bob briwsionyn bach ; 
Wel, croesaw iti eto 

Aderyn bychan tlws, 
I ddyfod yma i bigo 

A chanu with fy nrws. 
Font Bhyd y Groes. Ap Bethbl. 

«^.-4» 

rW DDARLIJSN YN DDIPYFYR. 

A£TH Mary i'r ysgol ar olwyneg gwelwyd Dafydd pan yn 
chware criced y collodd John oriawr ffyrUng gadd Jane ym 
mhig brân gwelwyd pytaten mor fach a baban oedd Evan Evans 
welodd ddynion wrth ddysgu a h eir i'r b a òc la wedyn wna Bala 
Jones oedd gyfreithiwr yw taid brawd i mi pan yn hedfan gwelais 
frongoch wrth odro buwch cana Ellen yn y simneu cied nyth 
Uwynogod a ddaliwyd. 

Capel Cynon^ Ceredigton. David Lloyd Davies. 



CYMRU'R PLANT. 




DIARHBBION V TYWVDD A'R TIR. 



AU ddosbarüt, yn Deilltuol, orfodlr gan 
eu dyledswyddau dyddiol i fanwl ac 
atnl sylwi ar y tywýdd,— sef y mor- 
wyr a'r amaethwyr. 

Y mae bywyd y blaenaF, yn fynych, 
yn dìbynu ar ei wybodaeth ym- 
arierol am y tywydd, ond diau ei bod 
hi yn llawer mwy felly cyn dytodiad 
yr agerlong^au, yn nyddiau y llong; 
hwyliau. Am y pysgotwyr ar hyd 
ein glannau, y mae hynny yn ffaith 
eto. V mae'r Ilongwr a cbil ei ìygaA 
byth a hefyd ar bwynt y gwynt, lliw 
yr awyr, ffurf a lliw a lleoliad y 
cymylau, tymheredd yr awyr, ym- 
ddygiad p/sg ac adar, &:. 
Ac os nad yw bywyd yr olal, — sel 
yr amaethwr,— yn dibynnu ar y tywydd, y mae ei fywoliaeth, i raddau 
helaeth iawn, yn dibynnu amo. Naturiol ìawn, felly, >od yr 
amaethwr yn Uygadu cryn lawer ar arwyddion y tywydd. l'awn 
fod gan y dosbarth pwysig hwn o'r wladwriaeth gyfoeth mawr o lên 
tywydd, wedi disgyn î lawr o dad i fab, ar afon lawr lydan profiad 
yr oesoedd ; ac er mwyn ei gynorthwyo i'w cofio yn well, y mae efe, 
neu ryw fardd oa'i gilydd, wedi eì doddi i Rurf Ilinellau barddonol. 
Yr ydych wedi sylwi, mae'n ddiau, gymaìnt bawddach yw cofio 
tipyn o rigwm, na'r rhyddiiúth fwyaf caboledîg a chlasurol. 
Hhyfedd, onide, mor gynnar y mae'r plentyn Ileiaf yn dechreu 
jrwancus gnot cil ar felus-esmwyth Rigymau'r Aelwyd, — y Nursery 
Rhymts clust-ogleisiol yna. Ran hynny, welsoch chwi 'rìoed y fath 
hwyl a blas y mae'r plant mawr, mawr yna, yn ei gael wrth rywlio 
ambell i ligwm go rywiog oddiar flaenau tafodau. Edrychwch ar 
wedd a gwyneb y gŵr sydd yn gosod y gyfraith i lawr yng nghraidd 
y cwmni acw, — edrychwch gyda'r fath ddeheurwydd meistrolgar ac 
uwrthwynebol y mae'n rhcddi mawreâdog glo ar ddrws y ddadl, 
a bythol gORCweroI daw ar bob gwrthwynebydd, gyda,— 

" A wado Äyn, aed a hi, 
A gwoded l'r haul godi." 



76 CYMRU'R PLANT. 

O oes, mae grym mewn rhigwm, — " A wado h ! " Ond at 

rigymau'r amaethwyr. 

** Gwanwyn a gwawo, 
Llogell yn llawn." 

Gwyddoch beth yw gwawn, — ^yr edafedd sidan-fain hwnnw fydd 
yn hofìan yn yr awel uwch y borfa ar ddiwrnod hafaidd. Cewch eu 
gweled yn fil myrdd weithiau, yn gorwedd yn ysgafn dros holl 
arwyneb y ddôl, yn rhwydwaith disglaer. Tybed nad y Tylwyth 
Teg gyda'u troell bach fu yno yn ei weu ? Nage, ond min gopynod 
cochion bach fu wrthi. Ond i chwi fyned ar eich gliniau i'r borfa, 
gellwch eu gweled yn chwim-wisgi redeg ar hyd yr edafedd. 
Gossamer y gelwir y math yna o we pryt copyn yn Saesneg ; a 
chyfeirir ato yn aml fel arwyddlun tarawiadol o unrhyw beth ysga/hy 
neu egwan, 

Sut y mae'r copynod {spiders) bach yn gwybod fod tywydd teg a 
thes, gyda'u heidiau o fân wybed yn dyfod, nis gwn i. Yr unig beth 
allwn ni ddweyd yw, fod rhyw r^á\ {instincí) o'u mewn yn eu cynhyrfu 
i daro ati i weithio o ddifrif, ac â'u hoii egni glas, y diwrnod hwnnw, 
os am gael dalfa dda o wybed a gwledd. Gallwn roddi un cam yn 
ddyfnach i mewn i'r dirgelwch hefyd, trwy ddweyd mai Duw sydd yn 
cynhyrfu y pethau bach, mewn rhyw dduli a modd nas gwyddom ni. 

Ac yn y dull yna y maé y creaduriaid '< direswm/' fel y byddwn 
ni yn eu galw, yn cario allan fẁriadau a chynlluniau Duw. Duw 
sydd yn meddwl ac yn ymresymu, hwythau yn ufuddhau, heb ddeall 
dim, na gofyn pam. Duw sydd yn cynllunio, yn torri alian y gwaith 
sydd raid ei wneyd ar y cae a'r ddôl ; nid ydynt hwy ond oíferynau 
mud yn ei law fawr Ef. Ydyw, y mae copynod bychain y dolydd 
yn ei law ac at ei alwad Et, mor wir ag y mae liuoedd atrifed a 
Uengoedd disglaerwyn y drydedd nef yn ei law ac at ei alwad. 

A rhaid inni gredu hefyd fod yna rhyw waith neilltuol, arbennig, 
i'r miliynau copynod yna i'w wneuthur ar y ddôl a'r meusydd ; nid 
yw Duw yn creu neb na dim i segura, ac i fyw a bod yn ddibwrpas 
yn y byd. Hawdd gennyf fí gredu y dyrysai holl gnydau'r wlad 
heb gydweithrediad y creaduríaid bydiain distadl yna. 

Oes, y mae i'r copyn bach ei le a'i waith ar y ddôl, cystal a'r ycb 
mawr corniog. Yr Hwn osododd y dyn yn Eden i'w chadw ac i'w 
llafurio, osododd y copyn i weu ei wawn ar y ddôl hefyd.- Y mae 
gennyt tithau, blentyn bach, hawl ddwyfol i fyw ac i fod yn y man 
a'r Ue yr wyt, — ond rhaid itì brofì dy hawl, er bychaned a gwanned 
wyt, trwy wneyd rhywbeth, pe na bai yn ddim amgen na gweu 
ìhwydwaîth sidanaidd o edafeddau cariad i gylymu calonnau yr 
aelwyd ynghyd, yn un teulu dedwydd o amgylch dy gryd. 



CYMRU'R PLANT, 




Y OTMRABO VII TR rSGOtlON. 

T PADER AR GAH, 

gMLAWE^HA pob gwir wladgarwr wrth 

ddeall fod tín hanw;^ hen ìaith, o'r diwedd, 

i gael y lle a deilynga yn^ nghyfundrefn 

addysg ysgolton dyddìol gwahanol sir- 

oedd Cymru o hyn allan. Bu'r ymdrech 

ì gael y Gymraeg i'r ysgolion yn symud 

mor arat a malwoden drwy gydol yr hir- 

faith flynyddoedd er 184S, pan gyhoedd- 

odd y dirprwywyr, a fu drwy rai o'r ysgolion 

gwaelaf oedd gennym fel gwlad ar y pryd, eu 

hadroddiadau cymysgiyd, anheg, yn gyfrol 

drwchus,— a wawdiwyd gan oreugwyr ein cenedl 

fet " Brad y Llytrau Gleisìon." 

Dioddetodd plant y gwerìnwyr fwy o gam a sen 
nas gall neb draethu, oherwydd mympwyon, 
trahausder, a gormes yr awdurdodau, — o bob 
plaid wleidyddol,— yn eu gorlodi i ddysgu iaith 
ddieithr, sef y Saesneg, tra'u meddwl heb agor i 
lawn ddirnad a sylweddoli dim o'r hyn a geisient ei feistroli. 

Ond diolched pawb, — yn rhieni a phlant,— fe wrandawyd o'r 
diwedd ar famau arholwyr craff a gonest, mai trwy gylrwog " iaìlh 
eu mamau " y gellir dadblygu meddwl y plant ìeuengaf i dderbyn 
gwybodaeth syml ac ymaiferol; yna, wedi iddynt gael "eutraed 
danynt," bydd y dasg o ddeall Saesneg yn beth Ilawer haws ìddynt 
Ymysg y rbeolau addysgol newydd, gotynnir Ì'r plant ganu 
emynnau Cymreig yn yr ysgol bob yn ail a rhaì Seisnig. Y mae 
llawer o wahanol farnau a yw hyn yn briodol, gan fod ein Hysgotion 
Sul yn gwneyd y gwaitli mor drwyadl eisoes. Dylid dysgu mwy 
o'n halawon Cymreig goreu hefyd yn yr ysgolion, ie, " dylaî pob 
plentyn ledru canu 'Ymduth (iwyr Hartech' a 'Hen Ẃlad fy 
Nhadau,' pan yn gadael yr ysgol,"— meddai un o'r arolygwyr craffaf. 
Er mwyn dangos y gwerth sydd mewn canu emynnau yn yr 
ysgolion dyddiol, galtaf fynegu fod lluoedd o'r hen bobl a anfonodd 
benhillion gwylltion y Dîwygiad Ì mi, yn tystîo y cawsant eu selio 
ar eu cof yn yr amser dedwydd yr oeddynt yn eu treblu mewn hwyl 
ar ddechreu a díwedd yr hen ysgolion ystalwm. Nìs gallodd 
Uanw amser eu cario oddiarnynt. 

Yr oedd adrodd y Pader yn gyhoeddus yn yr ysgolion mewn brl 
mawr gynt. Yn wir, dyma'r unig ran o'r Ysgrythyr LSn a fedrai 



78 



CYMRU'R PLANT. 



llawer plentyn a hen Gymro, cyn toriad y Diwygiad Methodistaidd 
cyntaf. Arferent adrodd y Pader yn y Llannau bob Saboth hefyd. 
Y Riae amryw o*r hen feirdd wedi troi Gweddì'r Arglwydd ar 
gkn, a rhai ohonynt mewn duUwedd hawdd i'w gofio. Dyma 
ychydig esiamplau, er mwyn i'r plant eu dysgu a'u canu yn yr 
ysgolion. Gwell yw y rhai hyn na'r ffol ganeuon Seisnig a glywir. 
î ddechreu, dyma'r ymgaîs fwyaf syml a chryno i droi'r Pader ar 
gân o íysg ein llenyddiaeth. Gwaith hen foneddwr gwladgarol 
ydyw, o'r enw Rowland Yaughan, a drigiannai mewn hen blasdy 
o'r enw Caer Gai, Llanuwchllyn. Ymddanghosodd mewn Uyfr yn 
1630, sef " Yr ymarfer o dduwioldeb," set cyfìeithiad gan H . Yaughan 
o'r "Practice of Piety," gwaith Lewis Baiíey, Esgob Bangor. 



** £in Tad nefol o*t uchelder, 
D*enw grasol a sancteiddier ; 
Bjdded d*wyllys ar ddaearen 
Fel y mae*n j nefoedd lawen j 
Dyro heddy w, wir Jehofah, 
Innì ein beunyddiol fara ; 
Dod faddeuant o'n d/ledion, 



Fel y rho'wn í'n cyd-Grist'nogion ; 

I demtasiwn paid a'n twyso, 

Gwared ni rhag drwg i'n hudo ; 

Oanys eiddot yw teymasu, 

Nerth, gogoniant oll, a gallu ; 

Tn oes oesoedd wrth ystyrio, 

Yn dragywydd felly y byddo. Amen." 



Y mae y penhillion hyn i'w cael yn y liyír emynnau prin a di-sylw, — 
"Psalmau yr Ei^lwys yn yr Anialwch," waith lolo Morgannwg. 
Y maent yn bur gelfydd a melodaidd, ond nid ydynt yn ddigon 
syml i blant. Ganwyd lolo Morgannwg yn 1747 ; bu farw yn 1826. 



** Tad wyt ti sy'n byw'n dragwyddol, 

Y Duw trugarog sy'n y nef ; 
A'th enw yn glodfawr. yn rhyfeddol, 

Sancteiddier a bendithier Ef ; 
Môr diderfyn bywydoldeb 

Yw'th gariad sy'n ein cynnal ni; 
Drwy holl drigfannau anfeidroldeb 

Ymdaened byth dy enw Di. 

**Byth bydded oll yn ol dy ewyllys, 

Drwy hoU derfynau'r ddaear hon ; 
Fel mae'n y nef, popeth yn dlilys 

Yn bur ufudd-dod ger dy fron ; 
Bydd ym mhob rhaid, y Duw goruchaf , 

Dydd ar ol dydd i'n cynnal uí, 
Doeth yw dy drefnau, doeth hyd 
eithaf 

Gh>reuon dy drugaredd dí. 



** O dod faddeuaut inni'n haeddgar, 

Gan ddal yn ol dy gyfiawn ŵg, 
Yn ol a'n gweli ni'n faddeugar 

I'n holl elynion am eu drwg ; 
Lle gweli'n Uwybrau profedigaeth 

Yn rhwyd bydoldeb mawr ei frad, 
Dod fodd yn nhrefnau dy ragluniaeth 

0*r drwg i'n gwared, nef ol Dad. 

" Ein Tad, ein Duw, lor mawr y nefoedd, 
Mae'th glod soniarus drwy'th holl waith; 
Mae'n cerdded hoU fyrddiynau'r byd- 
oedd, 
Mae'n gân yr anfeidroldeb maith ; 
Mae pob gogoniant i Ti'n addas, 

Boed fel dy gariad yn ddi-dawl ; 
Boed yn ddiderfyn i Ti'r Deyrnas, 
Hyd byth dragwyddol i Ti'r mawl. 

Amen." 



Penhililon Pedr Fardd yw y rhai mwyaf swynol ac erfyniol o'r un 
ymgais a welais. Cyhoeidodd ei ''Fêi Awen" yn 1823, ynghyda 



CYMRU'R PLANT. 79 

Ilyfr emynnau bychan a chatecism at wasanaeth yr Ysgolion Sul 
wedyn. Ganwyd ef yn 1775 ; bu farw yn 184 s* 

*' Ein Tad a'n Dnw, yr Hwn wyt yn y nef, 
0*th uchel lys, O gwrandaw Di ein Uef ; 
Sancteiddìer jm mhob man dy enw mawr, 
A th deyrnas doed i lenwi daear lawr. 

** Dy ewyllys ar y ddaear hon, O Dduw, 
Á wneler gan boU raddan dynol ryw ; 
Fel yn y nef , gan luoedd teg eu gwawr, 
'R un modd y gwnelom nimiau ar y llawr. 

** £in bara dod in' bedd^rw fel pob pryd, 
A maddeu ein dyledion oll i gyd ; 
Maddeuwn ninnau'n rhwjdd bob cam a chas 
I*n holl ddyledwyr blin, trwy rin dy ras. 

** Nac arwain ni mo honom yn dy wg 
I'n temtio byth,— bud gwared ni rhag drwg ; 
Can's eiddotTi yw*r Deyrnas,— lor, ein Pen, 
Y gallu a*r gogoniant byth, Amen." 

Carneddoo. 



<«^ 



ROBIN GOCH A'R FWYAI,CHSN. 

YR oedd Mwyalchen wt thi unwaith yn cynneu tán, a Robin Goch 
wrth ei hymyl yn edrych arni yn ddifrifol. Yr oedd y 
Fwyal hen yn afler ac yn ddigynllun, a'r priciau yn strim-stram- 
strellach ganddi am bennau'u gilydd. <* Twt, twt," ebe ^ obin, " dydi 
honna (iordd yn y byd i gynneu tân. 'Rwan, dyma'r ífordd y bydda i 
yn cynneu tân, — ^hel wmbreth o briciau bach, bach, bach, mân gynta', 
a'u gosod nhw'n daclus, ac wedyn mi fydda i'n ceisio clampiau 
mawr o goed fel fy nghoesau i, i roi am eu pennau nhw." 

[John Williams, Mynachlog Edeym, Medi, 1891.] 



«ta 



PSIDIO DWBYD DIM. 

OS na elli ddweyd y <frt, Os na elli ddweyd y ŷwiry 
Paid a dweyd diin byd ; Paid a dweyd dim byd ; 

GW'^U nag adrodd geirìau drwg, Ganmil gwell na chelwydd cas, 
Ydyw bod yn fud. Ydyw bod jn. f ad. 

Os na elli ddweyd ynfwyn, 

Paid a dweyd dim byd ; 
Gwe]l na geiriau sarrug, croes, 

Ydyw bod yn íud. 

B.rlh y Gest. W. Ros3 IIuohbs. 



CYMRU'R PLANT. 




DEOHREU'R FRWTDR. 




CYMRU'R PLANT. 8i 

VM MTID Ffi ANIFAIL. 

BRWIDB KHWMQ ADAR A CHOPIH. 

AANNACH I1& gwawn, — dyna hen ẁ i 

ddw*yd fod rhywbeth yn wan lawn. Gwel- 

soch we y pryf copyn, — prin y mae'n 

ddigon cryf i ddaí cacynen. Gwelais 

~ . gacynen yn mynd yn rhydd o'r we, wedi 

^f ymdrechu tipyn; ac yn eheder ymaith 

yn chwyrn, a'r edafedd taln yn llinynnau 

hìiion wrth ei thraed. 

Ond y mae copynod mwy yn y byd, a 
rhal yn medru gweu gwe ddi^on crel 1 
ddaladar ynddi. 

Ceir un cryf, a hylt iawn, yn y rhannau 
poethat o Ddebeudìr America. Y mae 
îlawer iawn o gopynod o Iwb math Ue 
mae llinell y (^hydedd yn croesi De Amerig, o'r Ue llifa'r Am3zan 
í'r Werydd i Quito, sy'n edrych oddiar ei mynydd uchel tuag 
eargderoedd y Mor TaweL Yn nyffrynnoedd yr afonydd sy'n rhedeg 
l'r Amazon y mae coedwigoedd tewion, a tbyfiant goludog o bob 
math. Ac yno y mae pob math o bryf copyn wrth eì fodd. 

Y mae rhal'n byw dan fondo taì, ac yn y tai, os clnt lonydd. Y 
mae rhai'n byw mewn tyllau yn y ddaear, a gwe uwchben y tyllau 
i dda) gwybed, — y pryf copyn yn syllu o hyd o'i dwll ar linynnau y 
we sydd rhyngddo a'r awyr. Ceir rhai ereill yn byw yn y coed. 
Chwitiant am agen gyfleus roewn hen goeden fawr, gwnant gartref 
cysurus iddynt eu hunain yn yr agen, a gweant we Iwydwen i ddal 
pob perchen aden digon gwan i gael ei ddal. Mae rhai ohonynt 
yn cysgu'r dydd, — a dydd poeth tawn yw hi yno, — ac yn effro iawn 
y nos. Rhaid í bob creadur ysglyfaethus fod yn efiro pan fydd ei 
ysglyfaeth yn efîro. 

Ond am un pryf copyn yr oeddwn yn meddwl dweyd. Ei enw 
giryddonol yw Mygale Avicularía. Nis gwn am un enw arall amo. 
Nid yw yn un hardd. Y mae'n ddu fel huddygl drosto, ond fod 
dedrau cochion i'w draed. Y mae'n fawr hetyd, o chwech i swth 
modfedd o hyd. Pe buasai'r copyn ei hun ar y ddalen hon, yn lle 
éi lun, prin y gallsû gael lle 1 sefyll, a buasai ei draed drosodd o 
boblu. 

Yn y wlad honno y mae adar bychfün iawn hefyd, — rhai tlysion, 
divrim, llai na'n robìn goch ni, a llai na'r dryw. Ac weithíau bydd 
y pryt copyn du a'r traed cocbion yn medru dal a Uadd rh^ o'r 
adar bychain hys. 



82 



CYMRU'R PLANT 



Unwaith bu ymladdfa íawr yn y coed. Yr oedd dau aderyn 
bach wedi gwneyd eu nyüi yn uchel, ar gangen coeden fawr. Yr 
oedd ganddynt dri o gywion yn y nyth, a thybient eu bod yn 
berüaith ddiogel ar y gangen uchel honno. Aent ymhell i chwilio 
am twyd iddynt, a chaent y cywion yn iach ac yn disgwyl eu bwyd. 

Ond un diwrnod yr oedd y cywion mewn perygl dirfawr, er na 
wyd ent hwy hynny. Yr oedd copyn mawr du wedi dod i wybod 
am danynt, ac yr oedd yn ymlwybro yn araf hyd y boncyff at y 
gangen lle'r oedd y nyth. 

Daeth y fam a'r tad yno mewn pryd. A dyna lle bu brwydr hir, 
ífyrnig, a chaled. Yr oedd y copyn yn fawr, a'i frathiad yn wenwyn ; 
yr oedd blew geirwon fel gwrychau ar ei goesau hefyd, a gwnai y 
rhai hynny archollion poenus. Ond yr oedd y ddau aderyn bach 
3^ ddewr, ac yr oedd eu plu yn gystal amddiíî/n iddynt bron a dur. 
Yr oedd y copyn wedi medru dod yn agos iawn i'r nyth ; ond yr 
Oédd yn uchel, ac yr oedd yn anodd iddo wrthsefyil y ddau 
ymosodwr, a dal ei afael ar y goeden hefyd. Ond, ar ol iV frwydr 
fod yn y fantol yn hir, i lawr y cafodd y gelyn hagr fynd. Ac 
achùbwyd y rhai bach. 

Cafodd y cywion bach fyw i ehedeg dros y nyth. Tybed, wrth 
ehedeg yn llawen o Iwyn i Iwyn, eu bod yn cofìo mor galed y bu eu 
rhienì yn ymladd drostynt gynt ? 



F SER. 



YSER afrifed welir fry 
Sydd aur lusernau Duw mewn du 
Dywyllwch byd helbulus ; 
Eu gruddiau sjdd mewn llonder nef 
Pan y cyfoda âg uchel lef 

Grochseiniau'r nos ystormus ; 
Hardd gymanfa mewn llaweDydd 
Ydyw ser y las wybrenydd 
Yn eu gwenau cu hudolus. 

Y ser af rifed welir f ry 

Sydd ddarlun o*r llawenydd sy' 

Yng Nghanan Duw anfeidrol ; 
Ei luoedd ef sydd fel 'rhai hyn, 
Heb ddiwedd arnynt, ar y bryn 

Gk)ruchel a sancteiddìol ; 
Byddin lawen gyda'u gorchwyl 
Ydyw. llu y ddinas anwyl 

Yn eu gynau glân tragwyddol. 

Llety Clydey, 



Y ser afrif ed welir fry 
A draethant am y neîol lu 

Sy'n fwy nas gellir gyfrì ; 
Tu fewn i furiau Salem Duw 
Ym mhur awelon peraidd Duw 

Ymlwybrant drwy ei gerddi ; 
Uwch un gofld a pherygìon 
Mae y saint a'r holl angylion 

Fel y ser uwchlaw ein tlodi. 

Fel disglaer ser y nefoedd fry 
1^11 uwch fr lan cyfoda ni 

£in Duw, o'th fawr drugaredd ; 
I wlad nad oes gofidiau'n bod 
I seinio anthem f awr dy glod 

Sy'n Uawn o bur orfoledd, 
Lle cawu foli enw'r lesu 
Gyda*r teulu sydd yn canu 

Aur delynau glân di-ddiwedd. 

T. R. Daties. 



CYMRU'R PLANT. 



83 




P^THAÜ O'N CWMPAS. 

II. T GATH BACH A*R DRTCH. 

UT y byddwch chwi'n meddwl, ac yn 
cael pethau, mhlant I ? Ml fyddaf fí yn 
meddwl, weithiau, fod popeth sydd yn y 
byd yma yn beth rhyfedd; bryd arall, 
byddaf yn meddwl mai ambell i beth 
yn unig sydd yn rhyfedd; bryd arall, 
drachefn, bydd y peth mwyaf cyífredin 
yn mynd yn beth rhytedd yn sydyn dan 
iy nwylaw. Sut y byddwch chwi'n 
meddwl, ac yn cael pethau, mhlant i ? 

Dyna'r drych yna. y loohìng-glass, yn y 
parlwr, beth yw eich meddwi chwi am 
dano? "O, peth cyífredin iawn, peth 
common i'r eithaf; dim byd neiUduol 
ynddo» ond ei fod yn beth hwylus iawn, 
hylaw dros ben, i gael gweld sut y 
byddwn ni'n edrych cyn mynd i'r ysgol 
yn y bore, i'r pentref am neges, neu i'r capel bore SuL" le, ie, 
mi welaf ; nid ydych yn cyfrif fod y glcLss íawr o werth, ei brislo yn 
lied isel yr ydych, rhoi fawr o bwys amo. 

O'r gore. Ond tybiwn eich bod yn defiro ryw fore a phob 
drych yn y iŷ wedi toddi i ffuvrdd fel tafell o rew, wedi diflannu fel 
cwmwl o'r awyr 1 Sut drefn fuasai ar wallt Elin, ar y tie newydd yna 
sydd ganTomoSy a'r Q P sydd gan William ? Ac heblaw hynny, 
faint o amser fuasai hì yn ei gymeryd i chwi anghofio sut rai ydych 
chwi,— sut wyneb, a thalcen, a thrwyn, a cheg, a llygaid sydd 
gennych ? Meddyliwch sut fuasai hi yn y wlad ymhen bíwyddyn, — 
dim un bachgen na geneth yn yr holl wlad yn gwybod sut un 0€xld 
0, neu sut un oedd hi ; ond pob un» wrth gwrs, yn meddwl y gfore 
am dano'i hun ; pob hogyn yn meddwl ei fod ef yn un bychan del, 
pob lodes yn meddwl ei bod hi (beth bynnag am Marged tŷ nesa) 
yn un tach glws iawn. Ond neb yn gwybod yn iawn. A dim un 
loohng'glass yn nes yma na New Zealand I 

Ddartu i chwi erioed feddwl o'r blaen na welsoch chwi erioed 
mo'ch wyneb eich hun,— dim ond rhyw eiliw llwyd o flaen eich 
trwyn, weithiau, wrth wneyd llygaid croesion I — na welsoch chwi 
erioed mohono, ond a welsoch chwi yn y glass ? Os na chawsoch 
chwi gip arno weithìau yn Nrych Eva. (Böth ydi hwnnw, dada ?) 
Na wir, mi'ch gwela chwi yn dechreu anfoddloni i golli'r loohìng'glass. 



84 CYMRU'R PLANT. 

am y byddai hi yn ddigon chwîthig arnom ni hebddynt Peth go 
fuddiol, go werthfawr, onide, yw y drych hefyd. 

Ac erbyn meddwl tipyn, peth digon rhyfedd ydyw hefyd, rhyfedd 
iawn. Dyma fo,— gwydr, a ífram o goed am dano, a dwy goes i'w 
ddal i fyny, neu ddolen fach i'w hongian ar y mur. Ond gwydr 
sydd yn y íìenestr hefyd ; gwydr a ífram o goed am ei ochrau ; eto, 
'does fawr o weled eich llun yn hwnnw. Ac eto y mae gwydr try- 
loew y ffenestr yn wyrth o ryfeddod i'r aderyn bach; y mae yn 
ymguro yn ei erbyn yn greulon, yn ymguro nes y mae ei bt^ bach 
yn waed coch, wrth geisio myned trwyddo ; methu yn deg a deall 
pam nad allai fynd trwy beth y mae yn gallu gweled trwyddo. 
Wel ie» ac i minnau hefyd, yr wyf yn rhwydd gyfaddef, un o'r 
pethau rhyfeddaf yn y byd yw tafell o wydr tryloew,~mor galed 
a'r haearn, ac mor dryloew ar awel wynt ; tafell o /resh air wedi 
rhewi'n garreg I 

O ydyw'n wir, mhlant i, mae'r byd yma'n llawn o bethau rhyfedd. 
I'r anwariad du, hanner noeth, yn Affrica neu New Guinea, nis 
gellwch ddangos dim rhyfeddach na drych, — rhyw ddam o loohing- 
glass, yn yr hwn y gall weled ei lun. Pan fydd y dyn gwyn, neu'r 
cenhadon, yn dal y drych o'u blaenau, a hwythau yn eu gweled eu 
hunain ynddo, byddant bron ynfydu gan fraw, gan syndod, gan 
chwilfrydedd, gan amheuaeth,~ond rhyw ias o ofn, rhyw barlys 
mud o syndod yw y teimladau cryfaf sydd yn eu gwasgu. Y mae y 
peth yn hollol tuhwnt i'w dirnadaeth. Rhaid fod y dyn gwyn wedi 
eu " wîtsio." Dynesant ato drachefn, — wedi unwaith neidio'n ol, — 
yn araf, ofnus, ar flaenau traed. le'n siwr, y nhw sydd yno yn y 
glass, yn fyw, ddawnsiol, lygadnoeth, gegfawr, ddaneddog, grych- 
waiitog, — ie, hwy yn ddihameuol sydd yna gan y dyn gwyn yn ei 
law. Edrych drachefn, nes cael braw arall, braw drwy'r croen 
pygddu yn welw-las ; ail edrycb, nes rowlio'n wallgo chwerthingar 
ar y tywod glân-felyn. 

Ónd at fy stori, — gyda gofyn yn gyntaf,— Oni f uoch chwithau yn 
debyg i hynyna ry wdro ? " Y ni, yn wir I " Wel, gofynnech chwi 
i'ch mam, i weled beth ddywed Iii ar y pwnc. Do siwr ! Ond mai 
babis go fychain oeddych chwi y pryd hwnnw. Credwch fì, diwrnod 
mawr oedd hwnnw yn hanes y babi pan welodd ei hunan gyntaf 
erioed yn y glass Rhy ieuanc i gofìo, ie siwr. Eto, hynod a bywus 
oedd y ddyddordeb deìmlech yn y " ba bach " oedd yn y glass, O 
ie, hawdd iawn iti godi dy ben ac ymsythu, yn awr, Bob ; ond yn y 
dyddiau pell hynny, wyddet tithau fawr fwy am secrets y loohng' 
glass, na'r gath bach yna I 

Wel, dyma'r hanes ddywed rhyw foneddwr am ei gath bach ef. 
Safaî y drych ar y bwrdd yn y llofft ; a rhyw ddiwrnod neidiodd y 



CYMRU'R PLANT. 85 

gath bach ar y bwrdd, a safodd o flaen y drych, — yntau yn ei gwylîo 
o draw. Tybiai el bod yn gweled cath bach arall yno, yn syth o'i 
blaen. Llygadai yn syn am ennyd weled cath ddieithr yn y fan 
honno, yn eu tŷ hwy. Llygadai a thremiai y gath arall yn ol arni 
hithauy gydag edrychiad lawn mor haerllug. Digicdd pwsi at 
antoes digywilydd y gath ddieithr, teimlai flys rhoi cosfa iddi, a 
gwnaeth ruthr am ei thrwyn. Ond druan o pwsi, brifo ei thrwyn 
ei hun yn arw wnaeth hi, blaen ei thrwyn a'i phawenau yn erbyn 
wyneb caled y glass ! 

Wedi rhwbio tipyn ar y trwyn dolurus, gwnaeth ail-gynnyg am 
grafìad ar yr estrones ; ond brito mwy arni hun a'i thrwyn yn yr ail 
darawiad. Methu'n lân a chael gafael ar y Ilall, a metbu deall 
triniaeth chwerw y trwyn. Ond cyhyd ag y safai hi yno i Iygad- 
rythu, safai y Ilall hefyd, mor dalog a hithau. 

Wedi sefyll i geisio sensio pethau am tunud, daeth i'r penderfyn- 
iad mai y tu ol i r glass yr oedd y gath arall. Wedi sylwi, o gil ei 
Ilygad, íod y Uall yno o hyd, dyna hi yn taflu cratangiad sydyn â'i 
phawenau noethion y tu ol i'r glass ; ond, tarawiad gwag gaíodd 
hi; ac erb}^ edrych, 'doedd yno arliw o gath. Rhyfedd iawn, 
'roedd yno gath, a 'dpedd yno yr un gath chwaith I Methai yn lân 
a dirnad y peth. 'Rdedd yna ryw dwyll a chast yn rhywle,- oedd, 
a thrwyn tost hefyd. Trodd i ffẁrdd, a'i chynffon yn gwyllt ym- 
nyddu fel slas chwip; na, ni fynnai edrych ar y gath grwydrad 
mwy. Druan o pwsi, a'i thrwyn briw, 3^ Rhyfel y Drychiolaethau I 

H. Brython Hughes 



H^N G¥MRU FY NGWI^AD. 

HEN wlad y mynjddoedd Hen wlad yr enwogion 
Yw Cymru £y ngwlad, Yw Cymru fwyn, gu ; 

Aíonydd a llynnoedd, Gwlad beìrdd a cherddorion 

Pyffrynnoedd tra mad ; Anfarwol eu bri ; 

Ei dolydd sydd ffrwythlawn, Gwlad dewr amddifipynwyr, 

A*i bryniau sydd heirdd, Gwroniaid tra mad, 

A'i nentydd sydd loewon, — A gwrol ryfelwyr 
Paradwys y beirdd. Yw Cymru fy ngwlad. 

Hen wlad y dewr gewri 

Yw Cymru i gyd ; 
Esiampl yw Cymru 

I wledydd y byd ; 
Paradwys y delyn 

Yw Cymru fwyn, fad ; 
Pa le y ceir llecyn 

Fel Cymru fy ngwlad ? 
Font Rhyd y Oroes. Isyloo. 



86 



CYMRU'R PLANT. 



^ 



" DOPOTHY " 



Geiriau o '* Grawnsypiau Canaan ** 
Parch. EoBERT Jones, Rhoslan. 

DOH E. Ynfywiog. 



W. M. RoBEUTs, Wrexham, 1905. 
Copyright. 



:si 


d 


:d |n 


:n 


s : 


- 1- 


:n 


f :s II 


:s 


:si 


d 


:d |n 


:n 


s : 


- 1- 


:d 


d :d jd 


:de 


l.Mae 

:s, 


ud- 

d 


■gom Juw 

:d |n 


- bi - 
:n 


li 

s : 


- 1- 


Attì 

:s 


haeddiant Cal • 

I :ta II 


- far 

:I 


:si 


d 


:d |n 


:n 


s : 


- 1- 


:d 


f :n |f 


:n 



B.t. 



s 




If 


:"1, 


S| 


:l,.t, |d 


:r 


.n 


:n 


|n :- .r 


r 


• 


1- 


:*f> 


Si 


:f. Is. 


:1, 


s. 


:s. 


If. :f. 


• 

1 


• . 
• 


1- 


Yn 

:«d 


sein 

d 


- io'n Uon 

:d.r d 


New - 

:d 


ydd 
d 


-ion 

:d 


gor - e* i 

|t, :t, 


r 


• 


1- 


:"1, 


pi, 


:fi ln, 


:f. 


s, 


:s, 


|s, :s. 


d 


• 


1- 


f.E. 
:*s 


1 


:- .s 1 


:s 


s 


:n 


|f :n 


pi, 


• 


1- 


:'.d 


d 


:- Á d 


:d 


n 


:d 


jd :d 


iii; 

d 


• 


1- 


Gwir 

:^.n 


la 
f 


w<?ii-ha, 

:- .-1 |f 


:n 


en ■ 

d' 


• aid 

• 

• • 


pradd, E - 

t 11 :1 


d. 


• 


1- 


• 
• 




: 1 


• 
• 




• 
• 


1 ('.):1. 


f 


:- .n 


|f 


:8 


8 


:ri |r 


:d 


n 


:r 


|f :n 


d 


:- .de |r 


:d 


t. 


:!i It, 


:d 


d 


:r 


|r :d 


nUl 
1 


- odd le 

:-.l 11 


- SU 

:s 


mawr y dydd, 

s :s s 


Daw 

:s 


car- 
S 


chai 

:1 


- or - ion 

11 :s 


1 


:- .8 


|f 


:n 


r 


:d |f 


:n 


d 


:f 


|r :s 



CYMRU'R PLANT. 



87 



1 


:s 


t, 


:d 


aDgau, 

s :s 



:pi 



I- 

I- 

I- 
I- 



m/ 

:8i 
:s; 

O'u 



d :d |n 

li :si ld 

rhwymau oll 

:n |s 

:n |d 



:n 
:d 

:8 

:d 



s :~ I- 
d ;- It, 

rhydd 



0*u rhwymau 



8 :8 

n :n 

oll yn 



mf 

:n 
:d 

O'u 



|8 

|8 

rhydd, 



r :r |f 
t, :1, |r 

rhwymau oll 



:f 
:f 



II 
Ir 



:f 
:r 

yn 

:1 
:r 



1 :- 



r :— 



I- 

|d 



ritard. 



rhydd, 

1 :1 
f :f 



II 
II 



:1 
:t, 

O'u 

:f 



:r 



s :n jr 
d :d jd 

rhwymau oU 

s :s js 
n :d js 



O'u rhwymau oll yn rhydd, 



2 Fe dderfydd dwyn y groes 
A derfydd pob rhyw loes 

Cawn adael byd, 
Ac adfyd fry nid oea ; 
Bydd Seion wych mewn siriol wawr, 
'Nol codi o'r llwch a gadael llawr, 
Ar ddisglaer wedd ei Phriod, 
Yn moli'r Duwdod mawr. 



:r 
:t, 

yn 

:f 
:8, 



d :- I- 
d :- I- 

rhydd. 

n :— | — 
d ;- I- 



1 rv AW'R garreg oddi draw, 
U A dorrwyd nid â llaw, 

Lle treigla hon 
Bydd lawer bron mewn braw ; 
Cynhyddu wna fel mynydd mawr, 
Fe gwymp allorau Baal i*r Uawr ; 
Y nos yn mhell a redodd, 
Agorodd dorrau'r wawr. 

2 Teg wawriodd arnom ddydd 
A welwyd gynt trwy tfydd, 

Gran rai sy'n awr 

O'u cystudd mawr yn rhydd ; 

Ac os oedd dyled arnynt hwy 

I foli'r Oen, a'i farwol glwy', 

Mae'n dyled ni genhedloedd, 

Fil myrdd i'w foli'n fwy. 



8S 



CYMRU'R PLANT 



ABAR CRICCIl^TH, 



Enw Otmbaeŵ. 



Enw Saesneg. 




Lliwiau. 



Screch Coed 

Cnocell y coed 

Gôg 

lar uos . . 

Wennol y nos 
Wennol .. 

Brych y f uches 

Ehedydd fawr 

Ehedydd bach 

Ehedydd coed 

Pen f elan 

Bìnc 

Jac nic . . 

{Iw barhau,) 






Jay 

Wood pecker 

Cuckoo .. 

Níght Jâr 

Swift .. 
Swallow 

Wagtail 

Lark 

Sky-lark 

Wood-lark 

Yellow hammer 

Chaffînch 

Goldûnch 



8 modfedd . . 



9 modfedd . . 

10 modfedd . . 

8 modf edd . . 

7 modfedd . . 
6 modfedd . . 



6 modfedd . . 



7 modfedd . . 



6 modf edd . . 



6 modfedd . . 



6 modf edd 



..6 modfedd . . 



6 modfedd . . 



pen a'r fron yn llwyd- 
goch, esgyll yn las a 
gwyn a du, cynffon yn 
ddu. 

pen coch a gwyrdd, corff 
gwyrdd a meiyn. 

llwyd, a spotiau bychain 
duon. 

bi'own a llwyd, a spotiau 
duon. 

Uwyd-ddu. 

pen, cefn, esgyll, a'r 
cynffun yn ddu, bol yn 
wyn. 

pen, gwddf, a'r cefn yn 
Uwyd a du, bol yn wyn, 
cynffon yn ddu. 

pen yn frown, cefn yn 
Uwyd-frown a spotiau 
duon, bol yn llwyd 
goleu. 

pen yn frown, cefn yn 
llwyd-frown a spotìiau 
duon, bol yn Uwyd 
goleu. 

pen yn frown, cefn yn 
llwyd-frown a spotiau 
duon, bol yn Uwyd 
goleu. 

pen yn felyn, cefn, esgyll 
a*r cynffon yn Uwyd- 
frown, bol yn felyn- 
Iwyd. 

pen yn llwyd wyrdd. corff 
yn llwydgoch, esgyll yu 
las, cynffon yn llwyd- 
ddu. 

pen du, a chylchau coch 
a gwyn arno, cefn yn 
llwyd - frown, bol yn 
Uwyd-wyn, cynffon a'r 
esgyll yn ddu a spotiuu 
gwyuion. 



LU/s Arfor^ Criecteth. 



Mauy Griffiths. 



CYMRU'R PLANT. 




A'i aeren dwbl. FoU Stai-, Seieu j Gogledd. The Oieat Bear, Ti Ârth Fawi. 

SSR DWBÍ. 
pÌWYDDOCH aiD y seren ddisrlaer Vega, neu fel y geilw 
\X seryddwyr hi, Alpha Lyrae. Hi ydyw y seren ddisÿleîriaf yn 
y wybr ogledd L Pan to haul y gwanwyn wedi suddo dros y 
gorwel draw, a "seren y gweithiwr" gydag ef, a phan fo hi yn 
ooson dyner a thawel a chlir, trowch eich golygon i'r dwyrain draw, 
a chwi a'i canfyddwch yn graddol esg^n yn y nef, oddeutu un ar 
dde^ o'r gloch. 

Pan syllir ar aml>ell seren 8 thremiadur gweddol fawr, canfyddir 
tà bod yn ddwy seren, y rhai a ymddannosant me^is uh seren i'r 
l^ad noeth. Gelwir hwynt yn ser dwbl {double síars). 



90 CYMRU'R PLANT. 

Y modd i chwi ganfod y seren Vega, neu os mynnwch, y cydser 
Lyra, yn yr hon y sait hi, ydyw, trwy gychwyn oddiwrth yr Arth 
Fawr. Ai tybed fod rhai yn eich mysg na aanabyddant yr Arth 
Fawr? Cynhwysa y cydser hwn saith seren ddisglaer, o'r ail 
faintioli. Tybiodd rhai eu bod yn arddangosiad nid anghywir o 
aradr; dywed ereiU ea bod yn debycach i fen a cheflfylau,— y pedair 
seren yn arddangos cor ff y fen, a'r tair arall y ceflfylau ; ac oddiwrth 
hyn geilw rhai hwynt yn Aradr neu H ieddel, ac ereiU Men. Llun y 
Llong, y Llong Foel. ac weithiau Arch Noah, sydd enwau ereiíl 
roddir iddynt mewn rhai parthau o Gymru. 

Dyma i chwi ddarlun ohonynt. i^an ganfyddir yr Arth Fawr, 
cymharer y darlun gyda'r ser yn y wybr. Ös gwelir yr Arth a'i 
phen i lawr,*^ dalier y darlun felly heíyd; yna, ond i chwi redeg 
eich golygon gyda'r llinelldu dychm/gol, gwelir y seren ddisglaer 
Vega ar godi dios y gorwel, ac Arcturus fry yn disgleirio yn ei 
ogoniant. 

Gwyddoch y sonnir am Arcturus ynghyd ag Orion a'r Pleiades 
yn y BeibL Mae y seren arddnrchog hon, y dis<leiriaf o'r hoU ser yn 
wybr y gogledd, oddigerth Vega, wedi bod yn adnabyddus wrth 
yr enw trwy yr hoU oesoedd er ys tros 4 000 o flynyddoed I Gwir 
y myn rhai duwinyddion dysgedig ac enwog nad yw y gair Arctùrus 
yn liyfr Job yn cyfeirio at na seren na dim arall seryddol, gan 
ddywedyd fod y gair neu'r enw Arctarus yn yr Hebraeg yn arwyddo 
gwytyn, pryfyn, awel ddifaol, neu rywbeth arall. 

Syller ar yr aii seren yng nghynffon yr Arth pan fo'r wybr yn 
glir. Tr craíl. ymddengys fod seren fach heb fod yn bell oddiwrthi. 
Dyna y seren fach Alcor ; a'r ail seren yn yr Arth yw Mizar wrth 
ei henw. Pan sylHr ar Mizar â thremiadur lled rymus dosrennir 
hi yn ddwy seren brydferth. Gwelir y seren fach Alcor ymheU 
oddiwrth Miz ir y pryd hynny, cymaint a thrwch ymddanghosol yr 
haul neu'r Uoer. 

Geill seren ymddangos yn ddwbl trwy'r pellwydr am ddau reswm. 
Geiil y naili fod ymheil tudraw i'r ilali, ond vn ymd<1angos yn 
gyfochrog am eu bod yn yr un ìììneìì golwiir (^Hne 0/ si'ghí). Neu 
geiii y naiU fod mewn cy iberthynas anianyddol ( physical relaWon), 
a'r ddwy yn yr un pelider oddi^^rthym ni. Canfyddir fod y ser 
dwbl cysylitiedig yn cylchdroi y naill o gylch y Uali ; a chymer i rai 
o'r heuliau pell hyn dros fìl o flynyddoedd i gyflawni un tro. Pan 



* Newidia y cydser yn y fforfafen yn ol yr amser. Tua un ar ddeg 7 mis 
hwn gwelir yr Arth Fawr a'i phen i lawr. neu bron yn gyfFelyb i*r hyn yr 
ymddengys hi yn y datlun, ond i chwi ei osod fel bo*r pen isaf yn uchaf . 



CYMRU'R PLANT. 



91 



ganfu Syr W. Herschell y ser dwbl gyntaf, yr oedd y darganfydd- 
iad y mwyaf godidog yn hanes gwyddoniaeth. Onid Newton 
ddarganfu brif ddeddí anianyddol y greadigaeth ? Yr oedd dar- 
ganfyddiad o weithrediad y ddeddf tawr honno ym mhellafon ein 
cysawd bach ni yn cadw y blaned bellaf yn ei chylch, yn wir odidog. 
Ond pa faint mwy gyda'r ser dwbl ? Yma gwelir y ddeddf yn cadw 
beuliau pell yn eu cylch, heuliau miiiwnau o weithiau'n ymhellach 
na'r blaned bellaf yn ein cysawd ni. Y mae deddf Newton yn 
treiddio trwy'r greadigaeth oU ; yn symudiadau y ser dwbl y gwel- 
wyd hynny gyntaf 

Os ydych yn graff eich golygon» ond i chviri fanwl syllu yn agos i 
Vega, chvki ganfyddwch ddwy seren fach Dyna seren ddwbl Ued 
brydferth. Os oes tremiadur bychan gerllaw {opera glass)^ goreu 
olL Dalier ef ar y ddwy seren fach, a gwelir fod y naiU a'r llall yn 
ddwy ynddynt eu hunain mewn gwirionedd. Dyna i chwì y seren a 
adnabyddir wrth yr enw dwbl-dwbl yn Lyra. Pan syllir ar y ser 
dwbl a thremiadur, gìi^'elir eu bod yn mawr amrywio yn eu lliwiau. 
Hynny yw, y mae y ddwy seren sydd yn cyfansoddi y cwpl yn 
gwahaniaethu yn eu lliw. Anghyson iawn gweled y ddwy o'r un 
Uiw,— un tro haul coch a haul glas yn gymar iddo; dro arall, haul 
melyn. Os oes planedau iddynt, a bodau moesol yn trigiannu 
arnynt, hapus ddydd sydd iddynt hwy draw yna. Un diwrnod, haul 
coch a haul glas yn cyd-dywynnu, dro arall, y naiU yn machlud, tra 
y gwelir y llall yn esgyn dros y gorwel 

Seren fach yw ein haul ni, ar ei daith yn cyflym ddianc, llawer 
cyflymach nag y chwyrnellir yr un fwled. Tua'r cydser Hercules, 
ar gyffìniau Lyra, yr aif!, efe a'i blanedau, a'n daear fach ni yn y 
canol» bid siwr. Cyrhaedda yno ymhen wyth miHwn o ílynyddoedd, 
tuar'r flwyddyn 8.001 905. Byddwch chwi wedi cyrraedd y wlad 
tudraw i'r ser ymheli cyn y diwrnod hwnnw. 

SlGMA. 



OOFIO'R CBRDDI. 



PA.N oedd tTmestl gref yn rhuo 
Tpos j cribog frynian hen, 
Pan oedd popeth ond 7 ceDllysg 
Gwynfon wyllt yn pallu gwên ; 
Dyna'r pryd y carwn lechu, 

Yn fy mwthyn bychan clyd ; 
Dyna'r pryd y canwn gerddi 
Hoff fy ng^lad, gwyn fy myd ! 

Blaenau Ffeêiiniog, 



Wedyn gweld yr haul yn chwilîo 

Am yr adar ym mhob llwyn, 
Cly wed defaid rhwng y marion 

Mawr yn brefn am yr ŵyn ; 
Gweled hen gymylau duon 

Wedi mynd í dresi hud ; 
O, nis gallwn beidio canu, 

Doed a ddelo, gwjm fy myd ! 

D. R. JONES. 



92 CYMRU'R PLANT. 



GARTHB^IBIO. 

ER fod Garthbeibio o ran ei faintioli a'i sefyllfa yn Ued ddinod, 
eto y mae yn perthyn iddo hanesion dyddoroL Yn sir 
Drefaldwyn y mae. 

Yr oedd tair o garneddau beddrodawl i'w canfod yma unwaith. 
Yr oedd dwy o'r carneddau hyn yng ngodreu y plwyf, gerllaw 
pentref y Foel. Yr oedd y bennaf o'r ddwy yng nghongl Cae'r 
Dentyr, ar fìn y flíordd tawr, ond chwalwyd hi tua'r flwyddyn 1790 i 
adeiladu Pont y Foel y tro cyntat. Yr oedd cist-faen ynddi pan 
chwalwyd hi yr adeg honno. Twmpath pridd yw y llaU, a saif hyd 
heddyw, ychydig ^m nes i'r aton Banwy na'r hon a chwalwyd. Saif 
y Uall ar ben Bwlch y Fedwen. Chwalwyd hon yn 1883 i wneyd 
clawdd terfyn rhwng tyddynod Dol y Maen a Chae'r Lloi, ond ni 
chafwyd dim o'i mewn. 

Pan yn blant, clywem lawer o son am wrhydri hen gewri. Yr 
oedd carreg entawr yn aros ar gae perthynol i Faes Garthbeibio, 
a elwir hyd heddyw yn Erw y Maen Llwyd. Y traddodiad yw, 
ddarfod taflu y garreg honno gan gawr o ben yr Esgair at gawr 
arall gelynol iddo oedd ar ben Gogerddan. Mae y garreg y 
dywedir ei thaflu gan gawr y Gogerddan i'w gweled yn awr ar Ddôl 
y Garreg, gerllaw tyddyn y Maes. Ymaflodd cawr yr Esgair 
mor ffyrnig yn y garreg, fel, meddent hwy, fod olion ei bedwar bys 
a'i fawd i'w gweled arni byth. Ond nis gwyddom pa un ai ffiirf 
naturiol y garreg yw y pantiau hyn, a'i gwaith cynion rhywrai 
direidus, ai ynte ol bysedd anferth o gnawd ac esgyrn. Mae traddod- 
iad hetyd am nerth cawres ar ben Bwlch y Fedwen, set ei bod yn 
myned rywdro ag arfiedogaid o gerrig i'w lluchio at elyn, ond dartod 
i Unyn ei harfledog dorri ar dalcen Bwlch y Fedwen, nes i'r cerrig 
Uthro i lawr, ac mai dyma y modd i'r Garneddwen tod yn y fan 
honno. 

Yn awr, yr ydym yn cynnyg yr esboniad canlynol ar y gweddiUion 
hynafíaethol. Gan y dywedir fod dau gawr wedi bod yn Uuchio at 
eu gilydd o ben Gogerddan i ben yr Esgair, ymddengys fod brwydr 
wedi bod rywbryd ar y gwastad rhwng y ddau le o'r Foel i 
Lymystyn, ac mai beddrodau rhai o'r arweinwyr ydoedd y carneddau 
a chwalwyd, a'r un sydd yn aros. Ac am y gawres, yr ydym yn 
credu mai ymosodiad ar gretyddwyr y gymydogaeth ydoedd hi, a 
naturiol yw tybio fod un o'r mynachod, neu un o'r penaethiaid a'i 
cefnogent, wedi syrthio ar y tan honno, ac i'w gyfeiÌUon crefyddol 
godi y garnedd ar ei teddrod er cof am dano. 

Adeiladwyd eglwys Garthbeibio gan Tydecho, ei nawddsant, a'i 



CYMRU'R PLANT. 93 

diwaer Tegtedd, yn y chweched ganrif. Plant i Amwn Ddu 
oeddynt, brenin Graweg. Adeiladasant hefyd eglwysi Llanymaw- 
ddwy» Mallwyd, a Chemaes, ym Mhowys, a chapel Tydedio yn 
Llandegtan, Mon. Yr oeddynt yn gefnder a chyfnither i Cadfan, yr 
hwn a adeiladodd eglwysi Llangadfan a Thowyn, Meirionnydd. 
Ymddengys mai yn Llanymawddwy yr ymsefydlodd Tydecho a 
Tegfedd. Y mae amryw leoedd yn dwyn eu henw hyd yn bresennol. 
Trwy fod chwaer Tydecho, fel yr arwydda ei henw, yn un deg ei 
gfwedd, chwenychwyd hi gan bendefìg o'r enw Cynon, a dygwyd 
hi ymaith ganddo trwy drais ; ond, yn ol y chwedlau sydd gennym 
am dano, medrai Tydecho wneyd gwyrthiau, a tbrwy ddylanwad 
dawn wyrtbiol y sant, bu dda gan y pendefíg anheilwng ddwyn 
Tegfedd yn ol yn lled fuan, a gwneyd iawn am y sarhad trwy roddi 
tir Garthbeibio at gynnal crefydd i Tydecho. Adeiladodd yntau 
grefydd-dy yn y llannerch. Nid yr adeilad presennol, na'r un o*i 
flaen, oedd hwnnw. Mae'n debyg mai adeilad coed a gwiail wedi 
eu pletha, ac yna eu dwbio ft chlai oedd hwnnw, fel llawer o 
adeiladau yr adeg honno. 

Bwlch y Fedwen sydd ucheldir tlawd a noethlwm. Ar ben y 
Bwlch hwn mae bedd o hynodrwydd traddodiadol,— Bedd y Cariwr, 
lle y claddwyd un o gludwyr yr hen amser. Tra yn dilyn ei geífylau 
pynorog dros y Bwlch^ cyfarfyddwyd ef gan yspeilwyr, lladdwyd ef» 
a gwnaed ei fedd yn y lle y trengodd. 

Ffynnon Tydecho a dardda yn agos i eglwys y plwyf. Y mae 
rhinweddau meddygol at anhwylderau gorwythig {rheumatic) yn ei 
dyfroedd. Hysbysir gan y c/mydogion am amryw welUantau 
rhyfeddol a gaed trwyddi. Byddai bob un a ymolchai ynddi yn yr 
hen amser yn gollwng pin iddi yn oífrwm diolch, a chysegr-yspeiliad 
ystyrrid i neb fyned ag un ohonynt ymaith. Fel hyn y canodd 
J. Davjes, Lluast, iddi, — 

" Un o brif rinweddau'n bro, — ^holî inni 
Yw ffynnon Tydecbo ; 
Pob trallod neu falldod 7 fo, 
NÌ8 methodd ei esmwytho." 

Ffynnon Rigos sydd gerllaw iddi, lle yr ymgynuUai y cymydogion, 
yn yr hen amser, 1 yfed dwfr a sìwgwr ar Sul y Drindod. Nis 
gwyddis beth oedd dechreu yr arferiad. 

Y Pit Ceiliogod sydd le o hynodrwydd am y fiolineb a'r barbar- 
eidd-dra o^d yngtŷn ftg ef yn yr hen amser. Saif adfeilion Pit y 
firo hon ychydig oddiar fynwent y plwyf, Ue yr arferid ymladd 
ceiliogod ar ddydd Llun y Pasg, dydd mawr y mabol-gampau. 



94 



CYMRU'R PLANT. 



Yn mhen Cwm Twrch y mae tair camedd fawr ò gerrig a elwir 
Cameddau'r Gwragedd. Y traddodiad ynglŷo ft hwynt yw hyn. 
Pan yr oedd plwyf Garthbeibio yn rhan o Lanymawddwy, aeth tair 
o wragedd unwaith ar y Sul i Lanymawddwy i eglwysa. Pan wedi 
mynd i'r mynydd, cauwyd arnynt gan ystorm o eira, ac erbyn 
ymoíyn am danynt, cafwyd hyd iddynt ill tafr wedi marw yn yr 
oerfel. Pentyrrwyd y caraeddau hyn ar y mannau gorweddai eu 
cyrfT. Yr amgylchiad galanis hwn a achosodd i Garthbeibio gael 
breintiau plwyf ar ei ben ei hun. 

Pant Glas, Garthheihio, J. Heath. 



<•• 



GYDA'R HWYR A CHYDA'R WAWR. 



CANFTDDAIS long heb aDgor 
Gyda*r hwyr, 
Yn suddo yn y cefníor 

Gyda'r hwyr ; 
Erch wyntoedd yn ei dryllîo, 
GwyUt ddyfroedd iddi'n ffrydio, 

Y dwylo*n anobeithio, 
Tra*r Uonp^ yn prysor snddo 

Gyda'r hwyr. 

Yr heulwen yn tywyllu 

Gyda'r hwyr, 
A'r nef uwchben yn gwgu 

Gyda'r hwyr ; 
Taranau erch yn rhuo, 

Y gwibiol fellt yn ffldchio, 

Y cymyl yn ymrolio, 

A'r dyfroedd yn ymchwyddo 
Gyda'r hwyr. 



Y cadben ar ei liniau 

Gyda'r hwyr, 
Weddiai eiriol eiriau 

Gyda'r hwyr, — 
** O Arglwydd gwel galedi 
Yn marchog tonnau'r weilfçì, 
O gwrando ar eln gweddi, 
Ac estyn gymorth inni 

Gyda'r hwyr." 

Ond gwawriodd gobaith nefol 

Gyda'r wawr. 
A chaed achubiaeth wyrthiol 

Gyda'r wawr ; 
Gwrandawodd Duw y weddi, 

Y dyfroedd wnaeth daweln, 
Glaniasant oU dan ganu 
Ar lannau eurog Gymru 

Gyda'r wawr. 

ISYLOO. 



^» 



Y BYWYDFAD. 

PAN y byddo'r mellt yn gwibio, a phan rua'r daran gref, 
Pan y byddo'r mor cynhyrfus yn ymgodi hyd y nef ; 
Parod ydwyt ti, *r bywydfad, i wynebu'r tonnau cryf, 
A thrwy ganol y rhyferthwy yr ymwthi di yn hyf . 

Pan y byddo'r morwr, druan, bron a suddo yn y 11«, 
Llama'i galon mewn llawenydd, pan y gwelo ef dydi ; 
Yr wyt ti, fywydfad tiiion, megis angei glân a gwiw, 
Gyda neges yn dy fynwee i rai sydd a'u bron yn friw. 

Caru gweini ar blant dynîon yr wyt tî, fywydfad cu ; 
Gwneyd negesau o drugaredd yw'th uchelgais bennaf di ; 
Y mae hyn ŷn gwneyd dy enw yn or-anwyl trwy bob gwiad, 
Ac fe genir fyth dy glodydd gan ddynolryw mewn mwynhad . 
Llanfairfeehan, E. Jones. 



CYMRU'R. PLANT. 9S 

MORDAITH CAPTBN COOR. 

(Y uuD\VAU£iii> oyyubb.) 
111. PAYDER AM LWYBR. 

TAD. Yn fore ar y pedwerydd o Awst, hwyliodd yr Endeavour 
i'r môr gyda'r pinnace oi blaen yn plymìo'r dwfr. Ychydig 
cyn canol dydd, angorodd y Capter, oherwydd bod beisleoedd 
peryglus gerllaw. /Nrhosodd i gael llawn olwg arnynt o ben yr 
hwylbren uchaf ar dreiad y llanw, fel y gallai wybod pa gyfeiriad i 
gy meryd. Cawsant lawer o anhawsderau wtth fordwyo o'r 
Ëndeavour River. Ar y pumed o Awst, nis gallodd y Capten 
hwylio ymlaen, oheiwydd y beisleoedd lliosog oedd ym mhob 
cyfeiriad o'i ílaen; yr hyn a'i gorfododd, oherwydd agosrwydd y 
nos, i fwrw angor yn ddioedi. Ar fore y chweched o Awst, yr oedd 
yr awel mor gref, fel y rhwystrwyd y morwyr i godi angor. Pan 
oedd y dwfr yn isel, ymgymerodd y Capten, gydag amry w o swydd- 
ogion, a syllu yn fanwl am fynedfa rhwng y beisieoedd ; ond nid 
oedd dim yn y golwg ond beisdonnau yn cyrraedd o gyfeiriad y de 
hyd gyfeiriad y dwyrain, ac allan i'r môr y tuhwnt i oiwg y bonedd- 
wyr. Yr oeddent yn cael eu hachosi gan liaws o greigiau oeddynt 
yn agos i'r wyneb. Yr oedd y môr, ar y fan beilaf i'r goriiewin 
ohonynt, yn torri, ac yn ymdaflu i uchder mawr. Parodd hynny i'r 
Capten dybio bod y creigiau yn y fan honno yn darfod. Daethant 
i'r penderfyniad mai gwell oedd hwylio yn ol ar hyd y ilwybr 
y daethent yno. Ar fore y degfed, wedi i'r hin leddíu ychydig, 
gorchymynodd y Capten godi angor, a chyfeirio tua'r lan. 

Ifor. A oedd efe wedi rhoddi i fyny chwilio am fifordd i bwynt 
y gogledd, yn ol ei fwriad cyntefíg ? 

Tad. Nac oedd. Ei gynliun yn awr oedd morio gyda'r lan, gan 
feddwl y gallai iwyddo i gael gwell llwybr drwy y cynilun hwnnw, 
er çyrraedd ei amcan. Heb oedi, cychwynnodd y llong ymlaen, yn 
ol y drefn newydd; ac wedi teithio ugain milltir i gyfeiriad y 
gogledd, yr oeddent rhwng penrhyn y tir a thair o ynysoedd oedd 
yn gorwedd tua deg milltir i'r gogledd o'r pentir. Tybiodd y 
morwyr y pryd hwnnw eu bod yn canfod agoriau rhydd o'u blaen, 
a dechreuasant obeithio unwaith eto eu bob allan o berygl. Yn 
íuan ymddifadwyd hwynt o'r gobaith hwnnw. Ar gytrif hynny, 
galwodd y Capten y pentir yn Cape Flattery. Wedi iddo hwylio 
am beth amser gyda'r traeth tuag at yr agoriad tybiedig, gwaedd- 
odd y swyddog oedd ar ben yr hwylbren ei fod yn gweled tir o'u 
blaen yn y pellder, yr hwn oedd yn ymestyn hyd at yr ynysoedd 



96 CYMRU'R PLANT. 

crybwylledig ; a bod rhwng y Uong a'r tir hwnnw graig beryglus. 
Ar hynny, esgynnodd y Uywydd i fyny, a gwelodd yntau y fan yn 
eglur ; ond am y tir y tybiodd y swyddog mai rhan o'r cyfandir oedd, 
barnai y Uywydd mai twrr o fftn ynysoedd oeddent. Wedi hynny, 
aeth y meistr a dau neu dri ereiU i fÿny ; a barnent hwy o blaid y 
swyddog cyntaf, taw rhan o'r prif dir a welid ganddynt ; ac hefyd 
y gwelent feisdonnau ym mhob cyfeiri&d. Yn y Fath sefyllfa 
amheusy barnodd y Capten mai priodol fuasai angori, ac esgyn i 
fan uchel gerUaw, fel y gaUai gael golwg fanylach ar y wlad a'r 
môr yn y parth hwnnw, yr hwn a enwodd yn Point Look-out. 
Oddiyno gwelwyd mai y Capten oedd yn iawn,— esiampl arall o'i 
graffder morwrol. Yr oedd yn awr yn awyddus am wybod yn fwy 
manwl am sefyllfa y beisleoedd, a'r rhychoedd rhyngddynt; a phen- 
derfynodd wneyd ymdrech i wybod hynny drwy dalu ymweUad a'r 
bellaf i'r gogledd o'r ynysoedd a welent yn y cyfeiríad hwnnw» yr 
hon oedd yn gorwedd ddeng milltir oddiwrthynt. Aeth ef a Mr. 
Banks yn y pinnace ar fore yr unfed ar ddeg. 

Ifor. Aeth Mr. Banks hefyd ? 

Tad. Do. Ar y daith honno, pan oedd Capten Cook yn diwyd 
arolyi(u, yr oedd Mr. Banks gyda'i hoí! waith o gasglu defnyddiau 
er cyfoethogi hanesiaeth naturiol; a chasglodd rai planhigion na 
chyfarfu â'u bath o'r blaen. Ni chanfyddodd ond un math o anifail 
ar yr ynys, sef y fudr-chwilen. Oherwydd hynny, galwodd y 
boneddwyr yr ynys yn Lîzard Island. Ar eu dychweliad yn ol» 
glaniasant mewn ynys dywodlyd, isel, ar yr hon yr oedd Uawer o 
goed, ac arnynt gyílawnder aneirif o wahanol rywogaethau o adar» 
yn bennaf adar môr. Gwelsant yno nyth eryr, a nyth aderyn arall 
nas gwyddent o ba rywogaeth oedd; casglent, wrth faint y nyth, ei 
fod yn un o'r adar mwyaf yn yr holl fyd. Yr oedd y nyth wedi 
ei adeiladu o ganghennau coed ar y Ilawr; yr oedd yn chwech 
troedfedd ar hugain o amgylchedd, a dwy droedfedd a chwech 
modfedd o uchder. Yr enw a roddasant ar y Ue oedd Eagle 
Island. Wedi i Capten Cook ddychwelyd i fwrdd y llong, yr o^d 
yn teimlo yn bryderus mewn perthynas i'r Ilwybr i ^rfeiriad y 
gogledd. Ond caf ddweyd ei helbul i ti eto. 

Dìnas Rhondda. William James. 



GTÍeirÌJMl y golygydd yw, — Owsn M. Sdwaadb, 8, Clarehdon Yillab, Oxfobd. 



▲BOBAITWTD ▲ OHTHOSDDWTD GAir ■UOHBS ÀjrD BOV| 56. ROPX BntXKT, OWMOBAM. 



AT Y PLANT. 




Jî'ANNI BLODAU'R FFAIB. Pan fyddwch 711 son am blaned, 
dywedwch "7 blaned hon;" pan yn son am Mawrtb, Mercher, 
laa, nen Sadwrn wrth eu henwau. djwedwch "ef.*' Pan yn son 
am Gwener, neu'r Ddaear, neu'r Lleaad, d^wedwch " hi." 

Ambtw. Anfoner pob ton i L. J. Robert», Yaw., Tegfan, 
RuBsell Road, RhyL Ob anfonir hwy i uuUe aralí, ant ar goU. 

R. Y mae amryw fywgraffiadau mewn llaw, a rhai darluniau ^sgolion, ac 
ychydig hanes ardaloedd. Y mae haneB ardaloedd jn dderbyniol iawn. Daw 
liuniau amrjw ysgolion a phlant jn fuan. 

M. B. Y mae llawer jn meddwl fod 7 CTmro 7n hoffach o gaws nag jw 
cenhedloedd ereilL Oelwir dem^n o gaws twym yn " Welah rabbit." ** Cheese, 
which I loTe not so well as the Welshmen doe," ebe Thomas Cor^at ^n 1611. 

S. A J. Yr w^f 7n credu fod gwell beirdd ^ug Ngh^mru nag ^n Lloegr ^n 
awr, a da iawn 7W f od ^n bosibl cjhoeddi eu gweithiau mewn llTirau bychain 
rhad. Yn ^r hen amser b^ddai raid crefu am fentb^g llawyspfrif : ond ^n awr 
oewch l^fr tlws. am chwecheiuiog neu swllt, ^n eiddo i chwi eich hun. Y mae 
gennjf gasgliad helaeth o'r cjfrolau hjn, a llawer awr o orffw^s melus gaf wrth 
droi at^nt. Y gjfrol ddiweddaf gefais oedd " Wrth Borth ^r Awen,** caniadau 
gan W^n Williams, o swyddfa'r Ólorianj BlaeDau Ffestlniog. Y mae'r caneuon 
mor dderb^niol a*r briallu, ac nid 7W pris 7 gyírol ond chwecheiniog. 

Ab Siob. Y mae dw7 neu dair o G^frolau Cÿfres 7 Fil 7n 7 wasg, rhai ^n 
rh^ddiaith. Yn eu m^sg 7 mae hunangofiant un o weinidogion enwocaf CFmru, 
gwaith Glan 7 Gors, ac emynau'r hen ddiw^giadau (rhai nsá jájnt jn 7 ll^frau 
h^mnau). Eu pris i danjsgrifw^r 7W 1/lÿ yr un; 1/6 i ereiIL Rhaid codi pris. 
rhai o*r cjfrolau sydd wedl eu cyhoeddi (D. ab Gwil^m, Owen Gruff^dd, Huw 
Morus, Edward Morus, Beiidd 7 Berwyn, IsIwtu, a R. Owen) i 2/6 yn fuan iawn. 
Y mae gwaith Goronw^ Owen (dw^ gyfrol), }r unig argraffîad c^flawn o waith 
barddonol Goronw^ s^dd wedi ei gyhoeddi h^d 7n h^n. Anfoner enwau 
tan^sgrifw^r i Owen Edwards, Lincoln CoUege, Oxford. 

Ym Pbyd. D^chm^^ ei weledigaetbau rh^fedd wnaeth Eh's W^n, awdwr 
'' Gweledigaethau Bardd Cwsg.'* Awgrymwyd hw7 iddo gan weledigaethau 
Yspaenwr o'r enw Queyedo. 

GwBN. Cewch eiriadur i esbonio geiriau anodd 7 beirdd CTmreig am ddeunaw 
ceüiiog, oddiwrth Mri. R. E. Jones a*i Frod^r, Conw^. 

Y MAE llTfr b^chau rhad a d^ddorol o hanes 7 Diwygiad ^n 7 De, a hanes Mr. 
Evan Roberts ^n enwedig, wedi ei ^sgrifennu gan IdriswTU. Cyhoeddir ef am 
dair ceiniog gan 7 Mri. Eyans a Williams, Frederick Street, Caerdydd. 

CoriwcH am 7 gwobrau s^lweddol gyhoeddw^d ^n rhifyn Rhagfyr. Bydd 7 
cwestÌTnau ^n 7 rhif^n nesaf . 



■■■'^ Ìt li 




**> 






*f> 


J 


f- - 


•^ 4 




^. 


äM- 




à 






YMRU'R ^PlANT. 



EBRILL, 1905. 



ADDYSO SIR GA^RNARFOlí. 

"^^ MAE Cyngor Sir Gaernarfon wedi rhoi cynllun addysg i 
«1 atbrawon y air, ac nis gfall neb sy'n credu mewa addysg^ lai 
Jr na'i ganmol. Cofir, am y tro cyntaf, mal Cymry yw plant 
^ Arfon, Eifionnydd, a Lleyn. Trwy iaith eu hynBfìud, — 
iùth Llywelyn Fawr, iaith Dewì Wyn, a ialtti John Jones Talysam, 
— y deifroir meddwl y plentyn. Nid yw i ddysgfu dim nes yn gyntaf 
ddysgu darllen ei iaith ei hun a dechreu meddwl. 

Ni ddysgir ond Cymraeg yn y safonau isaf. Trwy'r Gymraefr, 
liefÿd, yr esbonnir yn y satonau uchaf, fel ag i gyrraedd meddwl y 
[dentyn. Disgfwylir y dengys ychydig amser gymaint mwy efféìtbiol 
yw'r dull hwn na'r hen dduÌL Yn ol yr hen ddull, — y diwmod 
cyntaf yr a plentyn i'r ysgol, rhoddir et i ddarllen iaitb ddieithr iddo. 
Rhoddir et i ddarllen geiriau nas gaW roi meddwl iddynt, a chedwir 
oddîwrtbo eiriau iaith sy'n Uawn meddwl iddo. A phan ddaw'o 
diwech nen saitb oed, nid yw ei Iyfr yn cyfleu un meddwl iddo ; nis 
gall ddeall yr laith fedr ddarllen, ac nis gall ddarllen yr iaith fedr 
ddeaü. Rnoddir terfyn yn sir Gaemarton ar yr hen dduU 
gwastraibs, Ilafarus, a diffrwyth hwn. 



lOO 



CYMRU'R PLANT. 



Dysgir y Gymraeg hefyd er ei mwyn ei hun. Dysgir ei darllen 
a'i hysgrifennu ; dysgir y Beibl ynddi, ac adroddiadau, a chanu. A 
gwneir hyn ym mhob safon. 

Dyma rai rhesymau rydd Pwyllgor Caemarfon dros symud o'r 
hen Iwybr diffaeth i'r llwybr iawn,— 

I. Ni raid defnyddio dwy iaith wrth ddysgu un. 
^ 2. Ni raid dysgu dwy alphabet ar unwaith, a dau ddull o sillebu ; 
ni ddysgir ond un, a hwnnw'n syml a hawdd. 

3. Oherwydd symledd y Gymraeg, dysg y plentyn hi'n rhwydd. 

4. Dealla yr hyii a ddarllen ; mae ei lyf r yn ddifyr iddo ; daw i 
ddeall i beth mae darllen da. 

5. Wedi dysgu deall fel hyn, y mae'n hawdd iddo ddysgu 
Saesneg. Gwyr sut i ddarüen, dysg yr iaith newydd yn naturiol a 
hawdd. 

Apelia y rhesymau hyn yn rymus at bob un fu'n ceisio dysgu 
plant. Mae'r Llywodraeth a'i hàrolygwyr wedi bod yn gwasgu 
arnom droi i'r iawn Iwybr; a dyma sir Gaernarfon yn ufuddhau. 
Rhoir pob rhyddid posìbl i'r athrawon gyfaddasu yr addysg at 
angen y gwahanol ardaloedd; ond disgwylir iddynt droi i'r Uwybr 
newydd mor fuan ag y bo modd. 

Tybia rhai mai dysgu Cymraeg, — ^iaith gyfoethog a melodaidd, 
iaith Uenyddiaeth ardderchog, — yw unig waith yr ysgolion. Tybia 
ereiU mai dysgu Saesneg, — iaith masnach ac ymherodraeth,— yw'r 
unig waith. Yn ol yr hen dreìn, ni ddysgid yr un o'r ddwy. Yn ol 
y drefn newydd, dysgir y ddwy. Nid dau amcan gelynol yw dysgu'r 
ddwy iaith, ac ni bydd y ddwy iaith ar ffordd eu gilydd mewn un 
modd. Onid yw'n rhyfedd ì ni fod mor hir yn deaU ac yn sylweddoli 
hyn ? 



••^ 



<•* 



CAROI, GOBAITH. 



ODLYSED yw gwisgoedd y Gwan- 
wyngwyrdd 
S7*n gwlawio mwynder ar ein ffyrdd ; 
Wrth wrando'i addewid am walr ac ŷd, 
Mae clychau llawenydd mewn hwyl i 

gyd. 

Pam wyla ein hiraeth am Eden bell P 
Mae gobaith yn canu am Wynfa well. 

fwyned yw emyn y gwcw lon, 
Sy*n galw'r hafddydd dros y don ; 
Mae Uawer hen gyfaill yn dod yn ol, 

1 nythu rhwng blodau ar f ryn a dôl. 
Pam wyla ein hiraeth am Eden bell P 
Mae gobaith yn canu an Wynfa well. 

T Bala. 



O laned y w llygad y wylaidd wawr, 
Mae'i gwenau'n llifo'n ddydd i lawr ; 
Wrth rodio*n frenhinol ar ben y bryn, 
Mae*n deffro edmygedd a mawl y 
glyn. 
Pam wyla ein hiraeth am Edeu bell P 
Mae gobaith yn canu am Wynf a well. 

wynned yw lifrai yr angel tlws, 
Ddaw heibio*r bydoedd at ein drws ; 

1 ddangos mai darlun i ddwyn eín 

bryd 
I*r nefoedd yw tlysni a chân y byd. 
Pam wyla ein hiraeth am Èden béll P 
Mae gobaith yn canu am Wynfa well. 

BlCRAHD AB HUOH. 



CYMRU'R PLANT. loi 

F TAIR CNMUJSN. 

IV. TR AIL AGORIAD. 

SAPpDD yr alarch pan glywodd eu llaiSy a throdd Gwemydd ei 
ben tuag atynt, ac yn fuan yr oeddynt gyda y genethod ar y 
lan. Wrth weled Gwemydd yn gallu rheoli yr alarch mor dda, a'i 
glywed yn canmol ei anturiaeth, mentrodd Dyddgu a Mai ddilyn 
ei esiampl. Yr oedd y ddau alardi fel pe yn disgwyl am danynt 
wrth y \an, ac mor fuan ag yr eisteddasant arnynt, maent yn riofìo 
ymaith. Yr oeddynt ymhell ar y Ilyn ymhen ychydig tunudau, ac 
yn teimlo mor ddiogel a'r elyrch eu hunain. Mor fawr oedd eu 
mwynhady fel y teimlent yn siomedig, er bod ar y dwfr am amser 
maith, pan y glaniasant ar yr ochr bellaf. 

Y peth oedd yn peri mwyat o syndod i'r plant wrth fyned fel hyn 
o'r naill fan i'r llall, yn y wlad ddieithr yma, — oblegid erbyn hyn yr 
oeddynt yn sicr eu bod mewn gwlad ddieithr,— ydoedd absenoldeb 
tai a phobl. Nid oeddynt wedi cyfarfod neb allai roddi cyforw^rddyd 
iddynty ac nid oedd dŷ yn unman yn y golwg, y gallasent gyfeirio 
eu camrau tuag ato i oíyn tamaid a llety Hefyd, yr oedd yn 
dechreu nosi erbyn iddynt groesi y Uyn, ac nid hawdd oedd pen- 
derfynu pa gyfeiriad i gymeryd. Ond cytunasant i ddilyn y Ilwybr 
oedd yn rheaeg yn union o'u blaen, ac i beidio troi ar dde nac 
aswy, gan obeithio ÿ byddai i'r llwybr eu harwain at bentref neu 
dref, a hynny yn fùan, oblegid yr oedd y nos yn neshau, a dim 
golwg am gysgod o fath yn y byd yn unman. Brysiasant ymlaen, 
ac wedi cerdded oddeutu dwy fílltir, daethant at afon fechan, a 
phont wedi ei gwneuthur o bren yn ei chroesi, a chan nad oedd 
gwell lie, y maent yn gorwedd i lawr, ac yn cysgu ar ganol y bont. 

Drannoeth, yr oedd yr haul wedi codi ers meityn o'u blaen, ac yr 
oedd yn rhaid i'r tri rwbio cryn lawer ar eu llygáid cyn y gallent 
sylweddoli pa le yr oeddynt. Wedi déífro, yn naturiol, teimlent yn 
newynog, ac aeth Gwernydd o gwmpas i chwilio am rywbeth y 
gallent ei fwyta, ac yn ffortunus, daeth ar draws coeden afalau. 
Casglodd nifer dda, dygodd hwynt at y genethod, a gwnaeth y tri 
frecwast iachus ohonynt. 

Yna, y maent yn aìl gychwyn ar eu taith, ac yn penderfynu dilyn 
yr afon, y rhan honno o honi ag oedd yn rhedeg yr ochr dde i'r 
bont Wedi cerdded am oddeutu awr neu ragor, daethant at 
adeilad mawr, ac un ochr iddo yn Ilawn o ffenestri, a dau neu dri o 
blant bychain yn eistedd bron ym mhob ífenestr. Wrth ddyfod yn 
nes atynt, sylwent mor brudd yr oeddynt oll yn edrych. Nid oedd 
yr un gwyneb Ilon yn eu mysg ; ac yn bur wahanol i'r tri plentyn 



I02 



CYMRU'R PLANT. 



oddiallan, nid oeddynt yn dangos dim syndod wrth weled plant 
dieithr. Ar ol crafifu arnynt am ysbaid, dywedodd Gwemydd, — 

" Gadewch i ni íyned at ddrws y tŷ mawr yma i ofyn am rywbeth 
i'w fẁyta." 

Ac felly yr aethant. Ond cawsant gryn drafferth cyn dod» o hyd 
i'r ddrwSy gan ei íod mewn congl rhwng dwy wal uchel, a bu raid 
iddjBHt guro yn hir iawn cyn i neb ddyfod atynt. O'r diwedd, y 
mae rhyw un o'r tu mewn yn gofyn, — 

'^ Ai chwi fu yn sefyll o flaen y ffenestr ? " 

" le." 

" Pa beth sydd arnoch eisieu ? " 

"Tamaid o fwyd, os byddwch mor garedig." 

'' Wyddoch chwi i bwy y mae y tŷ yma yn perthyn ? " 

*• Na wyddom." 

"Dyma dŷ y ddewines. Yr ydym ni i gyd wedi ein Uadrata« ac 
wedi ein cloi yn y tŷ yma. Nis gaUwn ddyfod aUan, ac nis gall neb 
agoryd y clo ond y ddewines ei hunan. Gwell i chwi fyned ymaith 
ar unwaith. Y mae hi oddicartref er neithiwr, ond gall ddytòd yn 
ol unrhyw funud." 



F GOMDWIG. 



YMAE breichiau'r goedwig allan 
Yn croesawu^r deryn du 
I roi pwjs ei délyn arian 

Ar ei chaînc, a gwnejd ei dŷ ; 
El holl nerthoedd rydd o'i amgjlch, 

Treth ni chyfyd amo fe, 
Oaiff y goedwig bêr alawon 
Yn adaliad am y lle. 

Maça'n dyner y rhai bychain, 

Siglo wna eu gwyrdd-las gryd, 
Byth ni chlywir hwy yn ochaüi, 

Nac yn wylo ar un pryd ; 
Cwyd y rhain o'u tai îel engyl, 

Gwnant y goedwig f awr yn fyw, 
Mae pob cang^ trwyddi'n delyn, 

O dyw, fyd, delynau Duw. 

Y marsiandwr uchelfrydig 

Ddaw i guro wrth ei dôr, 
Am ei long i'r byd pellenig 

Sydd yn gorweddhwnt i*r môr ; 
Bhydd y gc^wig iddo'i derwen, 

Oyda hon gordifyga'r lli, 
Hwn a rwyma gyf andiroedd 

Wrth eu gilydd gyda hi. 

Mhostryfan. 



Dacw'r crefftwr eto'n rhedeg 

I gardota at ei drws, 
Hi a ranna iddo'r onnen 

I wneyd ooes i'w erfÿn tlws ; 
Yr amaethwr sy'n cyhoeddi 

'* Hhaid er mael i'm gael ei gwên," 
Daw ei wraig tan uchel waeddi 

Ar ei ol am stôl a stên. 

Dacw'r wraig a'r f orwyn eto, 

At y goedŵig yn rhoi taith, 
Am ei changau maent yn cwyno 

I godi'r glo i wneyd ei waith ; 
Yntau'r saer, o ddrws anghenion, 

Tremia'n union ati hi, 
Egyr ef ei llawii ystafell 

Gyda'i fwydl lem a'i li. 

Mae teymgadair werdd i'r goedwig, 

Ymherawdwr ynddi sydd, 
Y mae'r llew yn llond ei gadair, 

Oyfraith hwn yw hunan-f udd ; 
Pan y rhua ei anerchiad 

Oryndod cras trwy'r deyniaB fydd, 
Duwies nos a diy i'w borthi, 

Gwely gaiff gan deym y dydd. 

Rhibiabt Gocu Wtmbdd. 



CYMRU'R PLANT. 103 



CYMRT ODDICARTRBF. 

IY. ABRAHAM RSES. 

N niwedd y ddeunawfed sranrif, ac ar ddechreu y bedwaredd 



YN 
ar bymtheg, — adeg cyfnewidiadau mawrion 'Prydain,— un 
o'r gwŷr mwyaf dylanwadol ac urddasol yn Llundain oedd 
Abraham Rees. Yr oedd yn un o brif bregethwyr y dydd,— ei 
wedd yn arwrol, fflach ei lygad treiddgar fel y teUten, ei lais yn 
fwyn a soniarus. Ymysg yr YmneUlduwyr, yn enwedig» ystyrríd ef 
yn dywysog. Bu ei ddylanwad ar addysg yn eang. Bu ei Çyclo' 
pcedia yn Ilyfrgell i genhedlaethau yn yr adegau pwysig hynny. 

Ganwyd Abraham Rees yn Llanbrynmair, sir Drefaldwyn, yn 
1743. Y mae i'w dad, Lewis Rees, le anwyl iawn fel diwygiwr, ac 
fel cyfaiU Howel HarriSy yng nghalon cenedl y Cymry. Yr oedd 
ei fam, Esther Penry, yn un o deulu'r merthyr John Penry. 

Anfonwyd y bachgen i'r ysgol i Lundain yn 1759. Erbyn 1762 
yr oedd yn athraw Rfiif a Mesur yn ei hen ysgol yn Hoxton« 
EniUodd enwogrwydd trwy ail olygu ÇyclopcBdía Ephraim Chambers, 
yn 1778; cyn hynny yr oedd Prifysgol Edinburgh wedi ei raddio yn 
D.D. Yn 1786 y mae'n athraw Hebraeg yng Ngholeg Hackney« 
O 1802 hyd 1820 bu wrthi yn ddygn yn cyhoeddi gwaith mawr ei 
fywydy sef y New Cyclopadia. Y mae hwn yn ddeugain namyn un o 
gyfrolau mawrion; gyda chwech ereill o ddarlùniáu a mapiau. 
Cafodd help llawer o wŷr enwocaf y dydd,— megis Bonnycastle 
mewn Algebra, Syr Humphrey Davy mewn Fferylliaeth, Abernethy 
mewn Meddygaeth, Landseer ac Opie mewn Darluniaeth, Sharon 
Tumer ac Owen Pughe mewn Hanes, FIaxman mewn Cerfluniaeth, 
Wilberforce a Clarkson yn hanes hawliau dyn. Ond ar ysgwyddau'r 
golygydd y disgynnodd trymder y gwaith. "Aeth ugain mlynedd 
o'm bywyd/' meddai, ''nid damau o ddyddiau, ond dyddiau o 
ddeuddeng awr i bedair awr ar ddeg o hyd." Y mae'r gwaith 
aruthrol yn dyst o ynni rhyfeddol ac o wybodaeth eang y Cymro. 

Trwy y blynyddoedd o waith caled, pregethai yr efengyl yn 
hyawdl a chymeradwy. Yr oedd ei eofndra a'i gydymdeimlad, ei 
irì a'i barodrwydd i wasanaethu rhyddld, ei gredo efengylsûdd, a'i 
ysbryd goddefot yn rhoi Ile amlwg iddo ymysg ei gyd-ddynion, ac 
yn gwneyd ei ddylanwad amynt yn fawr. 

Er cefou ar Gymru yn fore, nid anghofiodd wlad ei enedigaeth. 
Rhoddodd le teilwng i Gymru yn ei Cyclopcedia, ac nid oedd dim yn 
ormod ganddo wneyd dros ei Iles, yn enwedig dros ei chrefydd. 

Bu farw Mehefín 9, 1825 ; a chladdwyd ef ym mynwent BunhiU 
Fields yn Llundain. Gweithiodd yn galed ; ac yn hanes cynnydd 
gwybodaeth ym Mhrydain, nid a ei enw ar golL 



CYMRU'R PLANT. 




TA, GWAS TN JAPAIT. 



IjnjAdoëáá. Mae Ìddi borthlstuloedcl dn. Tjf gwentth, reiE, te, a thybaco 
Tnddi. Mae'n enwog Bm dlfstri ei blodau. 



CYMRU'R PLANT. 



BHAI O BOBL F BVn. 

IV. T JAPANIAID. 

t ROWCH i'r ddalen ^yferbyn, a dyma 

1 chwi un o bobl gySrâìin Japan. 

Y mae'n bur anhebyjr i'r Cosac 

welsoch y mis o'r blaen, onld ydyw î 

Mae'n fwy eiddîl, yn twy tyner, yh 

fwy hynaws. Y mae ei ynysoedd 

hefyd yn anhebyg iawn i Rwsia oer 

a ^erwin ; s^wlad y lili a'r adar tlysion 

a r pysg IlTw a'r Ilafrwyn tal yw ei 

wlad heulog ef. Pwy leddyliai tod 

digon o ynni ac o fedr yn y gẃr 

mwyn a sfwan i wrthsefyll Rwsia 

gawraidd í Ond dyna y mae'n 

wneỳd Er mai papyr yw muriau ei àf 

gartref y mae'n well milwr na'r Rwsiad 

cryt a garw,— mor ddewr, ac yn Ilawer 

medrus Y mae byddin o tua 450,000 o 

Japamaid yn rhew ac eìra Manchuria y dyddiau 

hyn a hwy sy n ennill. 

Gwlad y tlysri a'r tynerwch yw Japan. Ynys- 
oedd fel Prydam ydyw; ac y mae bron ar ein 
cyfer jr ochr arall i'r ddaear. Hyd o fewn 
hydig yn 0I prtn y credai neb y deuaì Japan techan 
b>tü yn un o ji, enhedloedd pwysicaf y byd. Ond, trwy 
wladgarwch ei phobl, a'u hawydd am addysg, a'u medr, 
a'u penderfynìwl, dyma hi heddyw yn un o wlec^dd penoaf y 
ddaear. " Prydûn y Dwyrain " y gelwir hi. 

O ran eu crefydd, dywed y Japaniaid mai y grefydd oreu yw y 
grefydd a wna'r dynion goreu. Y maent hwy eu hunain yn bobl 
garedig, ddiddig, foesgar, holüis, a glân. Tybed fod dilynwyr 
Crist cy&tal ? Mae rhyddid bam yn Japan, a drws agored i Grìst. 
Ond y maç creulondeb byddinoedd Ewrob, — y rhai welodd y 
Japaniaìd yn China,— a balchder trahaus Rwsia, yn el wneyd yo 
beth anodd l'r genedl ieuanc a dyddorol hon weled yr lesu fel y 
mae. 

Am enwau rhyfelwyr Japan yn unig y gwyr plant Cymru hyd yn 
hyn,— Oyama, Kuroki, Oku, Nodzu, Togo, ac ereilL Ond, wedi 
iddi gael heddwch ar ol y rhyfel otnadwy y mae ynddo'n awr, y mae 
Japan jm stcr o ddod yn eawog ar Iwybrau hedd a masnach he^. 




io6 CYMRU'R PLANT. 



ROBIN OOCH. 



NID oes aderyn ym Mhrydain mor adnabyddus i bawb a Robin 
Goch. Gelwir ef hefyd yn Frongoch a Bronrhuddyn. 

O'r hoU deulu asgellog cerddgar, Ueiaf eu maintioli, y mae 
Robin yn un o'r rhai tlysaf, a mwyaf amryliw. Y mae eí gefn yn 
wineu lled ddisglaer ; ei fron, com ei wddf, ei dalcen, ac o gylch ei 
lygaid yn goch tanlli, ynghyda Ilinell Iwydlas o amgylch y cochni. 
Y mae rhannau isaf y fron yn wyn, tra'i big a'i lygaid yn ddu. 
Nid yw Uiwîau y fenyw mor gryf a thanbaid, ac y mae'n Uai o 
ychydig hefyd. 

Hyd arferol y Robin yw pum modfedd a thri chwarter, ond ceir 
rhai cryfíon weithiau yn chwe modfedd. Ni phwysant^ yn gyffredin, 
ond tua hanner owns. 

Ymddengys Robin fel rhyw wr bonheddig o radd uchel, o ran ei 
ddìwyg a'i ymddangosiad, ac y mae hynny yn Ilawer yn ei ffafr, i 
feithrin y fath gariad ym mynwes dynolryw, o bob cenedl, tuag ato. 
Ond nid wrth yr olwg y mae barnu Robin, mwy na ninnau. 

Y mae'n frodor o'n gwlad, ac y mae yn un o'r rhai cyntaf i rag- 
fynegu oerni y gaeaf. GeUwch sicrhau, pan y gwelwch fìnteioedd o 
robinod yn nesu at eich tai, fod y gaeaf a'i ystormydd bUn yn agos. 
le, onid dyma un o'r hen rigymau syml a ddysgasom gyntaf pan yn 
blant ? 

** Robiu Goch ar ben 7 rhiniog, 
A*i ddwy aden yn anwjdog, 
Yn dywedyd yn ysmala — 
Y mae hi'n oer, mae'n siwr o eira." 

Anfynych y gwelir ef, pan fydd y tywydd yn galed, ac yntau yn 
newynog, yn neidio hyd frigau y berthen, ond ymguddia mewn rhyw 
dyllau mewn cloddiau a hen adeiladau. 

Y mae ynddo gyfuniad o wyleidd-dra a hyfdra, ond par angen 
bwyd iddo ddod yn agosach i'n tai, yn anad yr un aderyn bach araU, 
ac eithrio efaUai yr aderyn to. Ysboncia hyd gerrig y drws, a 
neidia ar astell y ffenestr, yn rhyw hanner gwyllt a hanner dof; 
ondy os caiff le, sef y gronyn Ileiaf o garedigrwydd, trwy luchio 
ychydig friwsion allan iddo, daw Robin yn fùan ''yn Ilanc" ym- 
Iyngar i'w ryfeddu wrth yr un Ile. Yn wir, daw wedyn mor ddof 
nes y bwyty wrth eich traed ; ac yn y diwedd, daw mor wâr nes y 
neidia ar eich Ilaw i bigo ei saig. 

Y mae Iluoedd o'r beirdd wedi darlunio helyntton Robin yn ystod 
adegau y rhew a'r eira. Dyma ddywed Grlan Alun, — 



CYMRU'R PLANT. 107 

** Bydd Bobin yn hopian at ddrws 7 tŷ, ^* Mae'r Bobin Gkx$h a'r Fwyalch dloB, 

Tan rynnn ar 7 rhiniog ; Yn aroB 7ma*n ddiddig 

TBbia ì mewn 7n bert a ûy, Trw^'r gaeaf oer, er íod 7 ddau 

'B un íath a hen g^m^dog. A'u tel^nau ar 7r hél^g." 

Y mae y werínos, bron yn gyíFredinol, yn credu yn bendant, íel 
Glan Alun, fod Robin yn aros *'trw/r gaeaf oer/' o amgylch ein 
bwthynod mynyddig. Nid yw hyn yn hollol wir bob amser. 
Mewn ysgríf afluog a dyddorol yn y Daíly News yn dcUweddar, 
traetha adarwr enwog ffeithiau hynod am bob math o adar ar 
amseroedd caled yn nhrymder y gaeaf. Dywed nad oes gan adar 
y tir, mawr a mftn, unrh^rw wlad Gosen neilltuol I ymfudo iddi ; ond 
ar adegau eiraog, rhewUyd, a gwir lym-fìniog, diangant dros y môr, 
fel y cynydda graddfa yr oerni. Aifi hyd yn oed y Robin Goch, 
y Deryn Du, yr Ehedydd, Siani Lwyd, <fe:., weithiau, mor bell ag 
Affrig i chwilio am fwyd. Nid oes bron yr un aderyn na eheda 
tua'r de, yn wahanol heidiau, yn ol fel y bo ansawdd y tywydd. 
Gwyddant, trwy r^rw reddf gyfriniol, pa bryd y tegeiddia yr hin tua 
hen wlad eu genedigaeth ; yna, yn ol a hwy yn Uawen eu bron ; ac 
wedyn, wedi cyrraedd adref, y bydd canu anthemau diolch, a 
dawnsio hyd frigau y Uwyn, a phen y cloddiau. 

Y mae dylanwadau y tymhorau yn amlwg iawn ar droion bywyd 
Robin. Yn nyddiau duon Hydref bydd ei nodau yn brudd a 
wyloAis, ac yn fwy-fwy felly, nes bron distewi; ond yn y gaeaf 
cly^r ei lais ef, a Uais y Binc a Thitw Domos Las, yn amlaf o'r 
mftn adar brodorol. Bydd caredigrwydd yn oodi ei galon. le, 
chwedl Abon, — 

"Eobin Qoch, arbennig 7W, — ^n " Oardota'r gaea' oer, gw^n, — er 
g^sgo anw^d, 

Mewn gwasgod ddig^fr^w ; Wna ar riníog bwth^n : 

Un gwâr o'r adar ^d^w, A sw^nol, am friwBÌon^n, 

Ym mon 7 berth 7 mae ^n b^w. Fe eiiia fawl ddel i dd^n." 

Dyma fel y cftn lolo Mon, — 

** Oann'i grwth wrth £7 mwth^n * * Ac oeraidd d^mor eira 

Heb un o'i fath, Bobin ÍTnn ; Nid cw^no'n oer, ond cann wna ; 

Dig^mar ei deg em^n, Wrth ganu'n rhw^dd drw^'r flw^dd- 

0*i I7B dail, — ^mae'n goglais d^n. 7n, 

Fe rỳdd wers werthfawr i dd^n.'* 

Dyma fel y canodd Berw, wrth weld Robin Goch yn seinio ei gân 
yn Uon, ar ymyl hen drol ym Meddgelert, yng nghanol yr eira, ym 
mis lonawr, 1904, — 



io8 



CYMRU'R PLANT. 



" Rhoi mawl cân ar ymyl cert,— os yw'n oer, 
Wna'r soniaros Bobert ; 
O'i egwan bìg, a'i gân bert, 
Boddia galon Beddgelert.'' 

Wedi i'r Gwanwyn hyfrydol wawrio, bydd Robin wrth ei fodd, a 
bydd yn fywiog, a'i aceniad yn Uawn o wefr cerddorol yr urdd. 
Ebe Ta\yvraenyáá, o'r Atnerig, — 



** Ar íynd i flwrdd mae'r gaeaf du, 
Ar ddod mae'r Gwanwyn iach, 
A rhwng j ddaa, mae Robìn fel 
Un o*r proff wydi bach ; 



Ac ym nxhwysigrwydd mawr ei swydd 
Ar flens yn canu'i gloch, — 

Yn galw'r gwanwyn at ei waith 
Y gwelaf Robin Goch." 



Dyma fel y dywed I J. ab Dafydd, Llynlleifìad, ei hanes, — 



" Pan oedd y gwynt yn oer a blin, 

A'r awyr yn èiraog, 
Daeth Robìn Goch dan bwys yr hin, 

A saf ai ar f y rhiniog ; 
Y gwirion bach agorai 'i big, — 

Ei gynnü bill f e ganodd, 
Ac yno'n rhwydd, o fewn tj nhrig, 

Croesaẁiad cu a gafodd. 



** Pan wenodd hin y Gwanwyn mwyn, 

Ehedodd Robin ymaith, 
I gwmni hoff gwir gôr y llwyn, - 

Y Fwyalch bêr a'r Fronfraith ; 
Mae'n awr yn llon, a'i fron yn iach, 

Yn seinio oân o'r fwynaf, — 
Anghofio wnaeth y bwthyn bach, 

Lle cafodd groeso'r gaeaf." 



Gelwir Robin yn gyfaiU dyn, ac y mae yn un o ffîryndiau gardd- 
wyr ac amaethwyr, yn enwedig yn nhymor y Gwanwyn. Fe'i 
gwylia yn palu'r ardd, neu yn trin y pytatws, gyda gwedd lawen 
a diolchgar, gan neidio at y mân bryfetach a godant o'r pridd. 
A mor hyf nes sefyll ar raw y garddwr. Felly gyda'r frermwr, 
fe'i canlyna drwy'r dydd pan yn aredig gyda'i wedd ar y maes ; ac 
weithiau, pan wedi ei ddigoni a phryfaid, fe ddawnsia mewn bodd- 
had ar gorn yr aradr. 

Nid oes gan yr un aderyn, hwyrach, wisg a duUwedd mwy 
deniadol, er cael tamaid. Yn wir, mae'n anhawdd i gybydd beidio 
a thaílu crystyn i Robin Goch, gael iddo weled y òow urddasol a 
gaiflf efe'n dâl ganddo. Carneddog. 



F WMNTNJSN FFOI,. 



Ml welaÌB wenynen ar f ore o haf , 
Yn chware gylch bonet fy mam, 
Gan dybied f od mel yn ei blodau yn stor, 
A'r blodau yn ddîm byd ond iham. 



Disgynnodd ar flodyu gan f wmian ei 
Fel sìomwyd er cryf ed ei sel ; [chân, 

Ac ymaith hi fry siodd, ehedodd yn syth 
I'r meusydd i chwìlio am fêl. 



Borth y Oest. 



Ceir bechgyn a merched yn chwilio am fêl, 

Ar flodau pleserau y byd ; 
A phrofodd myrddiynau, er siomiant a loes, 

Mai thatn yw y blodau i gyd. 

W. EOBS HUOHES. 




CYMRU'R PLANT. 109 

BIODTN Ffi BAUt. 

ELSOCH cbwì flodyn yr haul ì Mae'n 
flodya mawr yn yr Ánieris y byddai 
yn wertb î blant o Gyinru groesi y 
Werydd í'w weled, NÍs gwddom ai 
llyffad y dydd Cymru yw, iradi ymfudo 
ryw amser yn y gorfleRnol pell, ac wedi 
cynhyddu yn arutbrol byd at ddyfod yn 
fìliwnydd ym mysgr y blodau u peidio. Fodd 
bynnag, y mae yn flodyn aruthrol, yn tyfu ar 
wrys^yn, weithiau yn is troedfedd o uchder. Mae 
eî wyneb yn g^maint a ffwyneb cloc neu glawr 
bospan. Mewn rbyw Áfordd, y mae y olodyn yn debyg i wyneb 
haul o bell, ac y raae o liw melyn lawn. Mae tua 50 o fatbau 
ohonynt, yn amrywìo mewn uchder o ddwy i fyny byd 15 troedfedd. 
Brodor o'r Amerig yw ; y mae rbai mathau ohonynt yn dymhorol, 
neu yn tyfu a byw dros yr haf, ac yna yn sTwywo i'w gwraidd; ac 
ereill yn dryflynyddol, neu yn parbau ar byd y flwyddyn. Gellir eu 
gweled yn gyfiredìn yn y gerddi yn y wlad. Mae eu bonau yn dda 
fel cynnud ; a chodìr yr badau lluosog ì'w defnyddio a'u gwertfau, 
oblegid y maent yn dda fel ymbortb i ednod a gwartlieg, a gwneir 
math o olew gwerthfawr ohonynt Gan fod y blodau mor ffrost- 
fawr a gorwych yr olwg amynt, raedrant addumo darn o dir yn 
eSeithiol iawn ; a dywedir eu bod yn y gorllewin a'r de yn boblog- 
aidd ar gyfrif eu bymddango^ad godídog o belL 

Ond eìn hamcan yw aâ-odd cSiwedl fach i arddangoi tfyáá yn 
Nuw, a drwg hunanymddiriedaetfa ; a gobeithiwn, cyn myned 
ymbellacb, fod y plant yn deall ystyr gair mor hir a'r olaf yna. 
Nid y geirìau bwyaf yw y rhai goreu, ond y mae yn rbaid wrth 
ambell un obonynt yn awr ac eto. Golyga ffydd, orffwys ar Dduw ; 
a hunanymddinedaíeth, orflwys aroom ein bunaio. Mae Petr yn 
engrfûfft o ddyn yn pwyso ar Dduw, a Judas o un yn pwyso amo 
eì bun. Llyfr Duw yw Natur, a phan oedd ein Harglwydd ar y 
ddaear, gallai efe ddarllen Natur fel darllena plant yr Ýsgol Sul 
"Rhodd Mam." Gwelai deymas nefoedd a'i begwyddorion 
litírdd ar hyd y ddaear. Yr ydym ni yn coUi y ddawn o ddarllen 
Natur yn iawn. Dyna yw hanes popeth yn natur, sef banes daearol 
gydag ystyr nefot. Argraft daearol yw llyfr natur o'r Uyfr bardd 
ysbrydol; a pbe caem ni awen ddigon ysbrydol-loyw, darllenem 
bethau rhyfeddol allan o lyfr natur agored o'n hamgylch. A phe 
bae gennym glust fwy ysbiydol, clywem y coed a'r blodau yn 
ymgomioi, a chaem iawer o wybodaeâi fuddìol a difyr. 
Pan yn byw yn nhalaeth Pensylvanla, ychydig o fìlltiroedd o 



iio CYMRU'R PLANT. 

Pittsburgy Ue mae yr Allegheny a'r Fonong^ela yn troi yn un afon 
fawr, ac yn cael enw newydd, sef Ohio, fel y cafodd Saul enw 
newydd wedi cyfarfod a'i Arglwydd yn agos i Damascus, yr oedd 
gennym gnwd o flodau yr haul y tu cefn i'n tŷ, yn y man y deuai yn 
gynnes o ganol Mehefìn ymlaen hyd ddiwedd Awst. Byddent yno 
yn rhesi o fílwyr tal a golygus, a'u gwynebau yn fwy amlwg na dim 
arall ynglŷn â hvi^. Go feinion oeddynt o gyrS, a phrìnion iawn o 
ymenydd. Gyferbyn ft hwy, ar dalcen y tŷ, yr oedd hopyswydden 
dyfai erbyn Awst i fyny dros y ífenestri, dros y cyntedd i fyny hyd y 
bargodydd a'r simneiau, ac i fyny yn uwch na hynny, pe bae yno 
r^rwbeth safadwy iddynt ymafael ynddo. Yn iynych y sylwn ar un 
o gangau tyner y wydden yn estynedig megis braich a llaw allan o 
ochr y simneu, fel pe yn chwilio am rywbeth i ymafael ftg ef, ac 
yna yn troi yn ol i gydio yn y peth gai. 

Cof gennym un noson, yn niwedd Awst, ein bod yn eistedd yn y 
cyntedd, a goleu y lloer mor glaer fel y gallech weled yr ochr arall 
i'r dyffryn, a gwelem y gatrawd o íiodau yr haul yn gwylio murìau 
yr ardd fel pe baent gaerau ; ond ymlaen tua hanner awr wedi deg, 
dechreuodd godi yn wynt mawr, gan gyffroi y Uwch, a lluchio y 
dail a'r brigau o amgylch. Pan y mae yn chwythu yn Amerìg, y 
mae yn chwythu I Aethom i'r tŷ, ond distawodd cyn y bore 
rywbryd, tel yr oedd yn fẁyn a braf fel arfer, pan godasom. Wedî 
myned aílan, o'r braidd y coeUem ein Uygaid, yr oedd y gatrawd 
ílodau golygus yn gydwastad a'r Uawr, a'u gwynebau yn y glasweUt 
gwlyb. Daeth i'n meddwl yr ymadrodd Ysgrythyrol, — " Balchder 
sydd yn myned o flaen dinistr, ac uchder ysbryd o flaen cwymp. 
Gwell yw bod ^m ostyngedig gyda'r gostyngedig, na rhannu yr 
ysbail gyda'r beilchion." Sicr gennym fod y fìntai flodau rhwysg- 
fawr yr hwyr cynt yn Uawn hunanymddiriedaeth yn eu rhwysg a'u 
balchder; ond yn y man y daeth profedigaeth, syrthiasant yn Uu. 
Gwelwn nad oedd gwreiddiau iddynt gwerth dim. Yr oedd 
ganddynt ormod o wyneb a rhy fach o ymenydd a sylfaen. Yr 
oeddynt yn wych yn y golwg, ond yn wan iawn yn y dirgel. 

Wedi troi golwg at yr hopyswydden o amgylch y tŷ, gwelwn ei 
bod wedi gorchfygu y gwynt enbydus ofnadwy, a'r rheswm am 
hynny oedd fod ganddi afael am y tŷ, a'i myrdd breichiau a 
dwylaw gaíaelgar am y ffenestrí, am y cyntedd, am y bargodydd, 
am y simneiau, ac am bopeth gafaeladwy. Yr oedd hi yn ddiogel, 
oddigerth i'r tŷ symud ymaith, ac nid oedd llawer o berygl i 
hynny. Y fath ddarluniad o ílyddl Daeth yr ymadrodd arali 
i fy meddwl, sef,— " Y neb a ymddiriedo yn yr Arglwydd, gwyn ei 
fyd hwnnw." Onid yw natur o'n hamt^fylch yn Uyfr agored Duw, 
ac yn llawn datguddiadau o'r ysbrydol ? 

Uiíca, N,Y, Indkx. 



CYMRU'R PLANT. 



III 



DFOWCH FSICHIAU JBICH GIírDD. 

ARFERAI un o bregethwyr mawr Efrog Newydd adrodd 
hanesyn am ei dald, yr hwn oedd felinydd. Ryw ddiwrnod, 
elai y melinydd a sachaid o flawd i brynnwr, oedd yn byw yr ochr 
arall i fynj^d yn yr Alban. Ar y ffordd wrth fyned, syrthiodd y 
sacfa oddiar gefn yr anitaiL Ac er ymdrechu fẁy na mwy, methai 
y melinydd yn deg a chodi y sach i'w Ue drachebi. Bu yno mewn 
pryder, yn yr unigrwydd, yn hir, yn disgwyl y bydd^ i rywun 
ddyfod heibio a rhoddi help llaw iddo. O'r diwedd, er ei lawenydd, 
gwelai ddyn yn dod yn nhroad y fiordd yn y pellder. Pan ddaeth 
jrn nesy adnabu y melinydd ef, fel ar^Iwydd y fro, — M^ laírd ofthe 
Clan, Ac nis gallai feddwl am feiddio gofyn i'r uchelwr am 
gymorth. 

Ond gwelodd y boneddwr yr anhawsder ar unwaith; ac heb 
ddweyd gair, ymaflodd yn un pen i'r sach, ac ymaflodd y melinydd 
yn y Ilall, a buan iawn y rhoddwyd y sach jm ei lle. 

Diolchai y melinydd yn ddibrin iawn am y caredigrwydd. "Y 
üordd oreu o ddiolch i mi/' meddai y boneddwr, " ydyw i tithau, 
pa bryd byniiag y gweli ryw gyfaill mewn cyfyngder tebyg, estyn 
help Ilaw iddo." 

Y mae yr uchod yn cyfeirio at un o brif egwyddorion yr efengyl. 

^* Y baich oedd anioâdefol 
I'r cryfa* o ddjnol ryw, 
Orweddodd yn ofnadwy 
Ar ysgwydd gref fy Nuw." 

A'r diolch goreu ydyw rhoddi cymorth Ilaw ac ysgwydd i ambell 
druan, sydd mewn unigrwydd, jrn wylo ac yn methu codi ei faich. 
« Dygwdi feichiau eich gilydd, ac felly çyflawnwch gyfraith Crist." 

Llithfaen, £. Sidnst Morris. 



«^ 



MMYN - WMDDI. 

(CTPLWTNEDIO I BLAKT Y DIWTOIAD.) 



OIESU, gwyn, dihalog, 
aad imi'th weld trwy ffydd,— 
HoU ragoriaethau Dyndod, 

A Duwdod ynnot sydd ; 
Rwy'n cam'r son am danat 

Yn nheml efengyl hedd, — 
lesu bendigedifir, 
Gad imi weld dy wedd. 

Llwynhudol. 



Trwy'th Ysbryd Santaîdd, lesu, 

Trig yn íj nghalon i ; 
Cans er fy mwyn ddioddefaist 

Ar groesbren Calfari ; 
Wrth goûo am dy gariad, 

Wrth weled gwaith dy ras, 
Mi orf oleddaf ynnot 

Pan losgo'r ddaear las. 

H, TuDWAL Datibs. 



CYMRU'R PLANT. 113 

YM MYD ¥R ANIFAH. 

V FLAKN T TRWTN60RN. 

MAE pum math o drwyngorn (rhtnoceros). Cartref tri o'r rhai 
hyn yw corsydd poethion India, Java, a Sumatra. Aíonydd 
a gwastadeddau heulog AiErig yw cartref dau arall, set y trwyn- 
gorn gwyn aV trwyngom du. 

Y trwyngorn yw'r anifail tir mwyaf ond yr eliffant. Y mae rhwng 
chwech a saith troedfedd o uchder, ac y mae golwg erchyll ar ei 
gorff enfawr a'i gyrn rhyfedd. Er hynny, os caiff lonydd, anifail 
swrth a digyffro ydyw, ac nid yw yn hofi o ymosod ar neb. Ar 
laswellt a mangoed y mae'n byw, ac felly nid oes yr un creadur 
arall yn mynd yn ysglyfaeth iddo. Pan yn gwneyd Sordd haiam 
Uganda, daeth y gweithwyr i goedwig enfawr oedd megis yn 
gartref i'r trwỳngorn, ond ni wnaeth yr anghenfílod bodlon ddim 
niwed iddynt. Yn yr un goedwig clywid rhu y Uew yn aml, ac yr 
oedd ef yn berygl iawn. Ni faidd hyd yn oed y Ilew ymosod ar y 
trwyngorn, y mae ei groen llederog yn rhy galed, a'i ddannedd yn 
rhy berygl. Anaml, meddir, y defnyddia y trwyngora ei gorn tel 
art, à'i ddannedd yr ymesyd. 

Gelyn pennaf y trwyngorn yw dyn, — y dyn hwnnw sydd a'i fryd 
ar berygl a hela. Yn fiian iawn bydd trwyngorn Affrig, — ÿ gwyn 
cawraidd a'r du llai, — wedi diflannu. Ond erys yn hir yn fforestydd 
corslyd, tewion, ac afíach Java. 

Try y trwyngom weithiau yn erbyn yr héliwr. Tri sydd yn y 
teulu fel rheol. Rhed y bychan i ddechreu, a'i tam ar ei ol. Sait 
y trwyngorn i wynebu'r gelyn. A phan ddeffry ei lid, rhuthra i'w 
gyfarfod. 

Aeth heliwr unwaith ar farch gwyn i chwilio am drwyngorn i 
gyrrau coedwig yn Zululand. Gydag et yr oedd Zulu ar tarch, a 
thri ar draed, pob un a'i wn. Gwelsant deulu hapus, tri tel arter, 
o'r creaduriaid mawr. Gwnaeth y trwyngorn swn brochus, ac 
ymaith a'r tri. Pan ar gwrr y goedwig, trodd y trwyngorn yn ol, 
a'i lygad yn melltennu Ilid at y ceffyl gwyn. Rhedodd heibio'r 
^uluaidy ac ar ol y ceftyl. Yr oedd y cefiyl dychrynedig yn llawer 
buanach na'r anghenfil afrosgo, a diangodd et a'i tarchog yn 
ddianaf. Wrth i'r trwyngora Iluddedig ddod yn ol, yr oedd y 
Zuluaid wedi ymguddio. Anfonodd un fwled trwy ei galon, ac 
un arall fwled drwy ei ysgyiaint. Syrthiodd y trwyngorn ar ei 
liniau, fel pe'n gorffwys ; rhoddodd wich ddolefiiSy ac yna ymoUyng- 
odd i lawr yn farw. Ni fùasai bwlet yn angeuol iddo yn unlle 
aralL Pe tarawsai ei ben, aethai'r fwlet yn fflat fel botwm» ac ni 
wnaethai fawr mwy o niwed i blygion tewion croen ei ochrau. 

Bwyteir cig y trwyngorn ; a dywed ambell heliwr newynog fod 
blas da arao. 



114 



CYMRU'R PLANT. 



MAE*R 6WANWYN WEDI DYFOD. 



Y geirìan gan D. O. Jonbs, Abergynolwyn, 
Drysorfa y Plant. 

DOH At^. Tsffafn a bywioff. 
:8| 

:n, 

Mae'r 

:d 
:d, 

:8, 
:fi 

Ac 

:t, 
:8i 

ẅ.t. 
:'.d 

Mae 

:*,n 
••d 

f.At?. 

:*s, 
:*%fi 

Ac 

: «r 

: "t. 



Eyan J. RowLANDSy Abergynolwyu. 



8, :d :r |n :f :n 


r :- :n.r|d :- :8( 


I, :ti:d |ti :- :d 


A • • 1 • 


ni :8i :8, |8, :- :8( 


8, :- :f, |n, :- :n. 


f, :- :8, |8i :- :8i 


0, • • 1 • 


gn'^anwyn wed - i 

d :- :ti |d :r :d 


dy - f od A 

t, :- :- |d :- :d 


by w - yd yn ei 

d :- :d ff :- :n.d 


gôl, 

t, :-:-|-: 


di :n, :8i |d :ti :d 


8i :- :- |d| :- :d, 


f, :- :n, |r, :- :d| 


8, :-:-|-: 


8, :d :r |n :f :n 
n, :8i :8( 18, :- :8( 

fel pe ar ei 

d :- :ti |d :r :d 


r :- :n^r|d :- :1, 


8, :d :t, |n :- :r 
n, :- :8| |8, :- :f, 

gwifig-obryn a 

d :- :r |d :- :t, 


d :-:-!-: 


8, :- :f, In, :- :f, 


n, :-:-{-: 


or - eu Yn 

t, :- :- |d :- :d 


dôl; 

a •— •— 1— • 


di :ni :8i |d :ti :d 


8,:- :- 11,:- :f. 


8| :- :8i |8, :- :8, 


di :-:-|-: 


8 :1 :8 |8 :1 :t 


d' :- :- |t :- :1 


8 :f :n |r :de :r 


re :-:-|n: 


n :f :n |r :- :r 


d :- :n |r :- :t, 


d :ti :d |t, :lei:t, 


il •_•_!_•. 

u • • 1 • 


an - ian wed - i 

8 • «8 |8 • »8 

d :- :d |ti :1| :8i 


deff - 0»i 

S •— •— |8 • •S 

n :- :d Is :- :f 


chwsg breaddwydiol 

8 :- :8 |8 :- :8 

n :r :d 18, :- :8i 


maith, 

fe :-:-|8:- 


d :-:-!-:- 


^ ralL ad. lih. 


8, :d :r |n :f :8 


8 :- :- |f :- :re 


n :r :d |n :- :r 


d :-:-|-:- 


n, :8, :8(|8( :l, :tfti 


1, :- :- 11,:- :1, 


8| :f, :n, js, :- :f. 


n, :-:-!-:- 


fel pe'n rhwbio 'i 

d :n :r |d :- :d 


llyg - aid Cyn 

d :- :- |d :- :d 


dech - ren ar ei 

d :t, :d |d :- :ti 


gwaith. 

d :-:-!-:- 


d :- :t,|<a.:l,{;*' 


f, :- :- |f, :- :fe, 


8, :- :1| |8, :- :8, 


d, :-:-i-:- 



2 Mae adar mân y boreu 

Yn canu croesaw *r haul, 
A natur hyd y Uethrau 

Yn gwisgo *r coed â dail ; 
Daw 'r dirìf geindlws flodau 

I harddu 'r gwyrddlas Iwyn, 
A'r gwcw fechan f wynlais 

I ganu ar y twyn. 

3 Mae 'r oenig fach yn chwareu 

Ar fron y werdd-ddol hardd, 
A*r firain fronfraith swynol 
Sy*n nythu yn yr ardd ; 



Mae brìgau 'r gwylltion elltydd 
Yn gerddi byw di-ail, 

A chôr y wîg mewn ysgafn sang* 
Yn dawnsio rhwng y dail. 

4 Mae 'r awel fwyn yn chwythu 

Mor ysgafn y pryd hyn, 
Fel pe yn ofni deffro 

Y saint sydd yn y glyn ; 
Ond er mor hardd y gwanwyn 

Yn ebrwydd daw i ben ; 
am gael bythol wanwyn 

O fewn y Wynfa wen ! 



CYMRU'R PLANT. nj 



GAI4W DDOJ^ TN OL. 

l^nD pawb all wneyd hyn; ond gwelais wr diddan wnaeth, ac 
J3I mae llu o bobl y Betws yn dyst byw o'r peth hyd y dydd hwn. 

Cyd-drafaeliai amryw yn yr un cerbyd ft mi, — Saeson gan mwyaf, 
a barnu oddiwrth yr iaith sìaradent. Ond yn Abergele daeth gŵr 
amdew, byr ei goes, i fewn ; ac eisteddodd rhwng dau Sais helyg- 
aiád. Wedi tynnu ei law drwy ei wallt, — ^'doedd ond y bargod o 
hono'n aros erbyn hyn,— rhoddodd ei het yn groes-gornel ar ei 
ben, pen hirgul fel einion gôf, a chodai angar fel o fwdwl gwair 
newydd ei gario o'i deutu. Yr oedd wedi rhedeg at y trén, yr oedd 
yn amlwg. Yna, rhoddodd ei ddwy law ar ben el ffon rhwng ei 
ddeulin, gan edrych ym myw Uygad pob un, yn ei dro, o'i gyd- 
deithwyr; fel pe'n ceisio tynnu eu sylw, neu ennyn eu cydymdeimlad. 
Chwareuai gwén ar ei wyneb, — gwyneb ddaliodd oerni trigain 
gaeaf, o bosibl. Tybiwn, weithiau, mai eisiau mygu oedd arno, — 
er fod ganddo beth o'r chwyn afìach yn ei gnoi,— a'i fod ar íin 
gofyn caniatad i danio. 

'* Cymro ydych chwi ? '* ebe fe wrthyf, toc. '' Yr oeddwn yn tybio 
oddiwith eich gwedd a'ch gwisg. Saeson fyth a hefyd sydd yma. 
Gwell gennyf fì fiû lladd gwair heb ddim mia yng nghanol gwybed 
bach newynog, — os gwelsoch chwi rai heb fod, — na bod yn eu 
mysg." 

"Yr oeddwn yn meddwl," ebe fìnnau, "wrth eich gweld yn 
gwenu, eich bod yn mwynhau eu cwmni." 

'' Eu mwynhau ? Mae eu dwndwr i mi fel perlais parchell wedi 
mynd yn sownd dan y lUdiart. Dydw i fawr o Sais, — mae gennyf 
ryw grap ar rai o'r geiriau mwyaf pwysig, wyddoch, digon i 
werthu buwch neu fochyn yn weddol ddestlus. Na, nid chwerthin 
ar y Saeson wnawn, ond chwerthin, — allwn i ddim peidio, pe dasech 
chwi yn fy Iladd,— chwerthìn am ben beth ddigwyddodd yn ffair y 
Betws, pan elwais i ddoe yn ol." 

" Galw ddoe'n ol 1 " ebe fi'n syn. 

" le, wr da," ebe yntau, "a dywedaf i chwi sut y fu. Mi gychwyn- 
odd y peth yn bur ddilol i chi. Yr oeddwn yn gwerthu haidd i 
William Huws y Gro, ac ebe fi, — ' Fe dyf, Huws, mor sicr ac y 
gallaf sdw ddoe yn ol.' ' Ydych chwi yn meddwl maì ynfyd wyf, 
John Jones/ ebe fo i chi. ' Peidiwch a rhyfygu, ddyn, — fe wywa 
eich haidd, fe wywa eich Uaw, cyn byth y gelwch ddoe yn ol. Beth 
yw eich meddwl ? ' Welais i erioed ddyn yn edrych yn fwy difrifol 
ta WilUam Huws pan yn siarad,— dase hi'n ddiwrnod cyn dewis 
blaenoriaid yng nghapel y Gro, fase dim modd iddo fod yn fwy 



ii6 CYMRU'R PLANT. 

felly. Yr oedd wedi cynhyrfu yn arw, a daeth yr hoU ffair yno bron 
i chi wrth ei glywed yn siarad. Lol oedd y peth gennyí fi yn y 
cychwyny ond wrth weld Huws, i chi, mor haerilug, ebe fì wrtho,— 
* Wely WiUiam Huws, mi allaf wneyd a ddywedais, a rhoddaf ugain 
hobaid o haidd i chwi, yn rhodd, os methaf/ 

" ' O'r gore, John Jones, mi gaf fy hadyd yn rhad eleni, a rhoddaf 
i tithau ugain sached o'r gwenith gore os llwyddi.' 

'< ' lawn/ ebe finnau, ' witnes o honoch chwi, bobol/ ac mae arnaf 
ddolur o fy Uaw yn awr wedi i Huws daro'r íargen mor arw. 
Wyddoch chwi am y Betws ? O ie, dyn dieithr ydych. Wel i 
chwi, mi aeth Huws a minnau i ochr y Foel, yn cael ein dilyn gan 
^ŷr» gwragedd, a phlant. Yr oeddynt oll yn gwybod pwnc y ddadl 
erbyn hyn, ac edrychid arnaf ganddynt fel cynjar, neu un yn gallu 
witsiOy neu godi cythreuliaid. Teulu Thomas, yr angrhedadyn, 
oeddynt oU, — a ddaw ddoe yn ol, ebynt, na ddaw byth I ' Ond os 
daw/ ebe Sian Tan y Goeden, * caf sychu dillad y person eto, a'u 
hanfon iddo mewn pryd.' * Os caf ddiwrnod fel hyn yn fendin/ ebe 
Sion y saer, ' gallaf orffen trol y Llwyn fel yr addewais.' Yr oedd 
Ifan, mab Beti Tan y Grisiau, wedi coUi'r tren olaf i Lunden y 
noson o'r blaen, a thrwy hynny goUi ei le. 'Ond os Uwydda'r 
cynjar yma i ddod a ddoe yn ol fel y dywed, caf dren cyfleus eto/ 
Ond y mwyaf awyddus o bawb i mi Iwyddo oedd Parri'r Porthmon 
i chi. Yr oedd wedi anghofio edrych yn almanac Caergybi pryd yr 
oedd fFair Gaerwys, a honno wedi pasio'r diwrnod cynt, er nad oedd 
ef yno. Ni fynnai er dim ei choUi, a dymunai, yn enw'r holl fodau, 
y byddwn yn foddion i gael diwrnod ffair Gaerwys yn ol. 

** Wedi cyrraedd y Foel, safai'r dyrfa gan edrych tua'r dwyrain. 
Disgwylient weld Uenni'r gorwel yn dechreu codi, — heddyw yn llamu 
oddiarnynt yn ol, a ddoe yn dychwelyd eiiwaith i'w ail fyw ; iddynt 
gael cyflawni eu dyledswyddau anghof ynddo. Sylwais tod Uygaid 
Huws yn goch fel y syllai, a thybiai fod y cymylau'n mynd yn 
gyflymach rywfodd tua gwlad machlud hauL Yr oeddwn bron a 
methu dal heb chwerthin dros y fro. Yr oedd y ci gyda mi, ac 
anfonais ef i fyny dipyn i ochr y Foel, a gelwais arno'n ol wrth el 
enw, — 

« Ddoe I ddoe I tyrd yma nghi bach i. Ddoe, ddoe 1 " 

" Change for Llandudno" ebe porter, a Uamais allan o'r tren, gan 
adael John Jones, — o Sir Fon, yr wyf yn meddwl, — ^yn ei ddau 
ddwbl gan chwerthin. 

J. M. E. 



CYMRU'R PLANT. 




Tiirf diemiadnr. Tn ei chwartei, ac yn íaìu a chwmpBBOg. 

r BtANED TSWIJ^ 

PAN fo pelydrau amryliw y goleuad mawr ar suddo dros y 
terfyngylch draw, odid na wel y craff ei olwg y blaned yswil 
wedi bcxlai yn y pelydrau, ac ar suddo gyú» bwy. Y búned 
Mercber (Mercury) ydyw. Os llwyddiant ddilyna yr arsylliad, yna 

êellwch longyfarcb eich hun am í chwi ganfod y blaned ag^osat i'r 
aul, y blaned nad oes ond ychydig mewn nifer trwy Gymru wedi 
ei chanfod eríoed, Y liiesyinau am hynny ydyw byn. Mercher yw 
yr agosaf i'r baul ; o ganlyniad y mae beunydd a byth yn ei gwmni. 
Y mae ei rod o fewn i rod y ddaear a Gwener, a hyn sydd yn peri 
ei fod yn anweledìg i'r llygad noetb, ond yn unig tuag awr a banner 
o flaen codiad yr haul y bore, a rbywbeth tebyg i bynny ar ol 
machludiad haul y prydnawn. Ac anfynych y gwelir ef felly, 
oherwydd nid yw ei bellafnod oddiwrth yr haul ond ycbydig gyda 
28 gradd; gan hynny, nid yw y blaned yn codi o flaen nacyn 
machlud ar ol yr haul ymbellach o ran amser nag awr a 40 muoud. 
O ganlyniad, os na cbeir golwg ar Mercber cyn codìad haul, neu 
ychydig ar ol ei fachludiad, yr ydym yn ei golli y dydd ym 
mhelydrau yr ttaul, ac yn ei goUi y nos am yr un rbeswm ag yr 



ydym yn coÜi y goleuni mawr ei hun. 

Ëto, pan fo Mawrth mewn cyflead tlatrìol, níd yw yn aros yn 
cyllead hwnnw ond ydiy<Ug ddyddiau, Os na tantelsir amynt, r 



ii8 CYMRU'R PLANT. 

os digwydd y bydd yn gymylog, dyna'r cyfldusdra heibio am 
dymor. Yr wythnos gyniú o'r mis hyfryd hwn, chwi a'i gwelwch 
yn y gorllewin pell, ychydig i'r gogledd, yn disgleirio megis seren 
dlos. Gadewch i'ch golygon chwareu am ennyd ar y terfyngylch, 
hyd nes yr aríerant a'r pelydrau disglaer sydd yno. Yna, os yw 
tích golygon yn graff, chwi ganfyddwch yr ysmotyn euraidd yng 
nghanol y pelydrau. Dyna'r blaned. Syllwch arnì yn ddi-symud, 
bydd wedi suddo gyda hynny. Os dyna'r ffaitb, nodwch yr ar- 
sylliad ar glawr Ctmru'r Plant, ynghyd â'r amser a'r pwynt o'r 
teríyngylch y gwelwyd hi, rhag na welwch chwi hi byth mwy. 
Gwelais hi gyntaí am saith o'r gloch nawn dydd Gwener y 
Groglith, yn Ebrill, 1898; ac nid wedi hynny, er edrych yn fanwL 

Yr oedd yr hen seryddwyr, gannoedd o flynyddoedd cyn Crist> 
wedi gweled Mercher. Edrychent hwy lawer mwy ar y net uwch- 
ben nag a wnawn ni ; edrych gormod i lawr ar ein byd bach yw | 

ein hanes ni. Ar ei wely angeu, dyna oedd gofìd Copemicus, ni 
welodd y blaned dlos, yr oedd niwl a tharth y pentref y trigai ef I 

ynddo yn cuddio gwedd y byd bach chwim. Ar bennau mynydd- 
oedd uchel Cymru, Ue mae'r terfyngylch yn ymestyn yn y pellder | 

odditanOy dyna'r man i'w gweled. Yn ei gyfnewidiadau, y mae 
Mercher yn gyfielyb i Gwener, y blaned dlos y syllasoch arni er 1 

dechreu'r flwyddyn ^ Bydd wedi ein gadael gyda hyn, i ymddangos 
gyda'r wawr. Nid oes cymaint ag un cyfnewidiad i'w ganfod ar 
Mercher gyda'r llygad noeth, nag ychwaith ag offerynau cyffredin ; 
eithr â'r tremiadur cryfaf a ch^nyiraf, a'u defnyddio hefyd gan 
seryddwyr ymarterol. Oherwydd, gan nad yw y blaned yn weledig 
mewn un modd ond am oddeutu awr a hanner fore a hwyr, a 
hynny'n anfynych, a than anfanteision lawer mewn gwlad o ledred 
mor ogleddol a'n gwlad ni, y mae yn gofyn cel^ddgarwch i'r 
graddau uchaf mewn offerynau, ac mewn dynion i'w trìn, cyn y 
gellir cael gwahanol olygfeydd ar y blaned Merchen 

SlGMA. 

NOS. 

Ob dua'r nos, daw o'r nen— oleu clau, Gwiw, fwjnwen loer gaeafnos, 

Wele, clir y w'r wybren ; [wir, Drych heul-wrid i newid nos ; ! 

Fal gem ter yw pob seren,— wen yn A gwên siriol aml gain aeren, i 

A'r Uoer oer weÜuf lliw'r wawr oleu- Eur-lwys lu*r nos ar las-lawr nen. ì 

wen. j 

Nantlle, ö. W. Pbancis. i 

* Dengys Mercher wynebau {phaies) cyifelyb i*r Ueuad a Gwener, y blaned 
agosaf iddo, ag am yr un rhesynìau. Ÿn ei symudiadau, dynwareda Gwener ; 
daw yn seren hwyr a bore yn ol ei berthynas a'r haul, eto gan mwyc^ yn ei 
bely&au y cudd ef ei hun. 




CYMRU'R PLANT. 119 

PSTHAU O'N 0WMPA3. 

III. T 6ATH a'R PARROT. 

YFEILLION, — ^y mae gan bob bachgen da, 
pob bachgen y mae rhyw werth ynddo, y 
mae gan un felly gyfeillion. Y mae yna ryw 
ddiSyg ar yr eneth fach honno nad oes ganddi 
yr un cytaill ymhlith holl blant yr ysgol, un 
nad oes neb o blant y pentre a'r gymydog- 
aeth yn cara cyd-chware ft hi. Os ydych am 
fod yn ddedwyddy gwnewch eich gore i ennill 
çyfeillion,— ioy i'w hennill meddaf. 

*<Enniä cyflog/' meddwn; ie, ac ''enniU cyfatll" hefyd, meddaf 
finnau. Cyííog neu wobr, — ^rhaid ennill y nailí fel y Uall cyn y ceir 
hwy, gwneyd rhywbeth i'w teilyngu. *' Dim am ddim/' gly wir ar 
bob llaw; a pheth hollol deg yw hynny. Plentyn digon anhoffus, 
ie, a dyn hefyd, o ran hynny, yw yr un sydd yn disgwyl cael rhyw- 
beth gennych chwi ac arall am ddim, o hyd o hyd. Cardotyn diflas, 
ar bra y Uwybr i fyned yn dlawd, os nsid yn lleidr a thwyllwr, yw. 
Magwch ddigon o honour i ddysgu peidio begio. Yr ydych yn eich 
darostwfig eich hun, yn eich diraddio eich hun, wrth fynd ar ofyn 
hwn a'r liall yn ddibaid am rywbeth na'i gilydd, rhyw gymwynas 
ddibaid. 

O'r tu arall, nid oes fawr ddim sydd yn gwneyd bywyd yn fwy 
dedwydd na theimlo fod gennych gyfaill neu ddau,— neu ddwsin 
ran hynny, — y gellwch fynd atynt pryd y mynnoch i ofyn cymwynas. 
ŵ anwyl, melus, — << cymwynas." le, ond rhaid i'r " mwyn "-der 
fod o'r ddwy ochr ; rhûd i'r cariad, yr ewyllys da, y parodrwydd 
calon, y blas, fod o'r ddau du. Mae'n bosibl sugno cyfeiUgarwch, 
fel yr orange, nes y bo'n sych. Rhoi a chymervd yw rheol euraidd 
pob cymdetthas iachus ; a rhwng y rhoddi a r derbyn y mae yna 
fantol deg, hyfryd, dawedog, i gael ei tharo yn felodaidd feunyddiol 
yn rhywle. Son am Iwybrau cyftredin bywyd yr wyf yn hyn. Oes, 
y mae yna froydd uwch, Uwybrau paradwysaidd hunan-aberth, yn 
awyrgylch nefolaidd yr <<ymwaghad." Eto, ar hyd y liwybrau 
uchod yn unig, mi gredaf, y cyrhaeddir y goruchelion hyn. 

Ond dyma ddymunwn i ddweyd wrth y plant,— meithrinwch 
ysbryd caredig, cymwynasgar, at eich gilydd. Byddwch barod bob 
amser i wneyd cymwynas ì'ch giiydd, i helpu'ch gilydd; ac fe 
synnwch gymaint mwy dedwydd fydd eich byd, gymaint brasach 
fydd eîch henaid. 

Ofnt yr wyf fod yr oes hon j^n talu gormod pris am ei golud a'i 
chyfoethy — pethau sydd yn ychwanegu at gysuron a mwynianau y 



120 CYMRÜ'R PLANT. 

corff yn tyfu ac yn croni o'n hamgfylch; ond y pethau hynny, y 
grasusau hynny sydd yn ychwanegu at urddas, diwylliant, a dyrchat- 
iad y meddwl a'r rhan anfarwol ó honom, yn prinhau, yn crino, ac 
yn prudd fiarwelio ft ni, ac a'n gwlad. Gwlad ar fìn y dibyn yw 
gwlad felly. Druan o'r dyn y mae ei goríF yn ymflonhegu'n gestog, 
a'i enaid anfarwol yn ymgorachu o'i fewn. 

Ond rhaid mynd at y storl, gael gweld mai gwneyd sy'n coroni 
cyfeiUgarwch. 

Mewn rhyw dy yr oedd cath a pharrot yn cael eu cadw. Yr oedd 
y ddau yn gryn gyfeiHion, ac yn cyd-fyw yn y gegin gyda'r goges. 
Ar droion, byddai'r parrot yn cael ei ollwng o*r cawell (cage) i 
sponcio a chrwydro'n rhydd o gwmpas, hyd lawr, ac ar gefnau'r 
cadeiriau ; ond ni byddai'r gath byth yn osio cyffwrdd ftg ef, gan 
gymaint oedd eu cyfeiUgarwch. 

Ryw ddiwrnod yr oedd y goges yn mynd i wneyd bara, neu 
deisenau. Felly, dyna hi yn cymysgu'r toes, ac yn ei roi wrth y 
tftn i godiy ac yna yn mynd i fyny i'r lloíft i rywbeth, a neb yn y 
gegin ond Pwsi a Poli. Ond yn fuan i chwi, dacw'r gath i fyn/r 
grisiau ar ei hol yn ffwdan gwyllt, gan droi a throsi o'i hamgylch, a 
mewian ei gore, i geisio dangos iddi fod rh^rwbeth o'i le; ond 
'doedd y goges yn cymeryd fawr sylw o honi. 

Yna, dacw pwsi yn neidio i fyny, a chymeryd gafael yn ei ífedog 
a'i dannedd, a cheisio ei llusgo i ddod i lawr y grisiau. Deallodd y 
wraig fod yno rywbeth yn galw am dani, ac i lawr a hi. Pan 
gyrhaeddodd y gegin, dyna welodd,— Poli, druan, at hanner ei 
choesau yn y twb toes, ac yn methu'n lân, er curo esgyll a phob 
gwyilt ymdrech, a dod yn rhydd. Er tynnu ei goreu, a rhoi Ilawer 
ysgrech ddig aflafar, glynu'n dynn, fel cŵyr crydd, wnaû'r toes. 

Wedi munud o chwerthin calonnog at yr olygfa ysmala, dyna'r 
goges yn rhoddi gollyngdod i Poli o'r gefynnau, ac yn sychu y toes 
oddiar ei thraed. Go lew yr hen gath, onide ? 

H. Brython Hughes. 



CARTRMB CYFOJSTH PRFDAIN. 

Yng nghelloedd y Bank of England, cedwir, fel rheol, ddigon o aur 
(yn y ffurf o fariau, i6 pwys yr un) i wneyd 20,000 000 sofren. Saif 
yr Ariandy enfawr mewn rhan o dri phlwyf, gan orchuddio tair acer 
o dir ; ac yn ol y pris a delir am dir yn y fan^re honno, y mae y tair 
erw yma yn werth £3,000 000. Y mae y rateable value yn £1,000 yr 
wythnos. Y mae yno tua mil o swyddogion o bob gradd, i'r rhai 
y telir £250,000 y flwyddyn mewn cyflogau, a £35,000 mewn 
pensions, Y mae ganddo werth £25 000,000 o hanh-notes mewn 
cyichrediad. 



CYMRU'R PLANT. lai 



WIL F QWAS. 



MEWN pentref yn y wlad, fe drigai amaethwr, a chanddo was 
o'r enw Wil. Nid oedd cryfach na gwdl gwas yn yr holl 
sir na Wil ; ac yr oedd ei feistr yn ralch iawn o hono. 

Un diwmod, daeth i glustiau Wil fod dwy o ferched Cwm 
Rhondda yn dyfod ar eu tro i'r ardal i bregethu yr Efengyl. Ac 
ebai Wil wrtho'i hun, — *'A glybuwyd am beth mwy gmthun, — 
merched yn pregethu'r Efengyl ? Mae Uawer ffitiach i nhw aros 
gartref i grasu bara a chwiro cUIlad, na dyfod i aflonyddu'r pentref 
yma. Mi wn beth a wnaf. Mi lanwaf fÿ mhocedau ft cherrig, a 
gyrraf hwynt adre gan gywilydd, y ddwy feiden." 

Y diwrnod a ddaeth, ac aeth Wil i'r capel, ac dsteddodd yn ffrynt 
y gallety, a llond pocedau o gerrig yn barod i'w lludiio adref yn 
ddigamsyniol. 

Esgynnodd y ddwy foneddiges i'r pulpud, ac ymgrymasant ar eu 
gliniau mewn gweddi ddistaw a dirgeledig. Codasant drachefh, a 
rhoddasant bennill cyfarwydd i ganu. Parhaodd Wil i eistedd, yn 
barod at ei waith pan gaiFai gyfle i wneyd hynny yn effeithioL 
Ymaflodd un ohonynt yn y Beibl, gan ddarUen cyfran o hono yn 
dra eíleithiol. Methodd WU a dodi ei law yn ei boced, a phlethodd 
ei freichiau ar ffrynt y gallery, gan synnu, a syllu o gywreinrwydd 
ami. Cododd y Ilall i fyny, a dechreuodd ganu, — 

" 'Roedd cant namyn un o'r praidd mewn hedd, 

Dan ofal y bngail o hyd, 
Ond aeth un ar goll, gan grwydro'n mhe]l, 

GtBjy. adael y gorlan gljd ; 
Draw, draw i'r mTnjddoedd a*r anial maitb, 
Heb fagail, heb gjsgod na phoría ehwaith." 

Gwelwyd erbyn hyn ddau ddeigryn gloew yn treiglo dros 
ruddiau Wil. Rhoddodd ei ddwylo yn ddirgel yn ei bocedau, a 
goUyngodd hwy yn ddistaw i lawr ochrau y sedd. Aeth y 
foned(Uges ymlaen a'i chftn, — 

** Arglwjdd, mae gennyt dy gant namyn un, 

Ai nid digon hyn i ti ; 
Na, na, medd j bugail, fy nafad hon aeth 

I grwydro oddiwrthyf û ; 
£r mor arw jw^r ffordd, i*r anial jr af, 
A cheÌBÌo fj nafad jno o wnaf.'' 

Aeth Wil drachefn i'w boced, a gollyngodd ddwy garreg i 
waelod y sedd. Drachefn fe ganwyd y trydydd penniU, a Wil a'i 



122 



CYMRU'R PLANT. 



ddagrau yn Uifo dros ei ruddiau, — goUyngodd ddw/ garreg eto i'r 
un Ite. Ý pedwerydd pennill a ddaeth, — 

" Trwy*r eang tynjááo&áá a'r anial maifh, 

Daw jr acUam f el taraii gief , 
' Llawenhewch, mi gefais fy nafad hoB, 

Llawenhewch holl denla'r nef/ 
Mae'r bogail yn llawen n'ol colli ei waed, 
Ttwft nef mae gorfoledd, j ddafad a gaed." 

'Roedd pocedau Wil bron yn wag. Yng nghanol dagrau 
drachefhf goUyngodd ddwy garreg i'r un lle eto. Ynay gweddiodd 
un ohonynt, a thraddododd y llall bregeth neu anerchiad gyda 
thynerwch ac effeithiolrwydd, nes toddi calon Wil yn llwyr. Erbyn 
diwedd yr oedfa, 'roedd pob deigryn goUodd wedi gwaghau ei 
logellau i gyd. Y ddwy noson ganlynol, cynhaliodd y ddwy 
efengyles wasanaeth yn y capelau cylchynol, ac ni fyddai neb yno 
yn f^ astud a meddylgar na Wil, gyda'r eithriad fod ei logeUau 
yn wag o gerrig, a dim bwriad i wneyd niwed i '' un o'r rhai 
bychain hyn." Y pedwerydd dydd, am un ar ddeg o'r gloch, 
aethant i'r dref i gynnal cyfarfod. Aeth Wil at ei waith fel arfer, i 
doi tas ei feistr, — ond methodd a gwneyd dim gan aflonyddwch 
meddwl. 

Ar hyn, daeth ei feistr am dro i edrych ei helynt, a chanfÿddodd 
fod rhywbeth allan o le ar Wil, a gofynnodd iddo, — <' Be sy'n 
mater, Wil, oes dim toi wedi bod y bore hwn fel arfer." 

'' Begian eich pardwn, mishtir, rwy'n rhwym o fynd ar ol y 
merched yna i'r dref, 'rwy'n ífaelu'n lan a gweithio." 

^' Paid bod yn fiol/' ebai'r meistr, << mae taith o un milltir ar ddeg 
yn ormod i ti." 

" Os dim gwahaniaeth," ebai Wil, '* rw/n rhwym o fynd." 

^'Tacla'r trap 2lx pony, mi awn ein dau," ebai'r meistr. Ac felly 
y bu. 

Cyrhaeddasant yno mewn pryd. Wedi cael oedfa rymus, 
rhoddwyd cyfleustra i bawb i Ustio o dan faner Crist. Arhosodd 17 
o'r newydd, a'r cyntat aeth ymlaen oedd Wil y gwas. Aeth y ddau 
adref yn Ilawen, ac nid oedd neb yn'fwy balch o'r cyfnewidiad ym 
mywyd Wil na'i feistr. Gall yn ddiau erbyn hyn ganu gyda'r 
bardd o Bant y Celyn. — 



** Anweledig, rw/n dy garu, 
Rhyfedd ydjw neith dy ras, 
T/nnu*m henaid i mor hyfiyd 
0*r pleserau penna'i maes ; 



Ti wnest f wy mewn un munudyn 
Nag a wnaethai'r byd o*r bron, 

Ennill it eisteddfa dawel, 
Yn 7 galon garreg hon.'* 

S. Rees 



CYMRU'R PLANT. 




[Seí Miaa S. A. Wiatet, êawjl ao aiiig 
blent;n Mn. Wintei, a'r diweddu ÌSi. 
ËdwardWInteT,Pentra0eÌ7n, RhathTU.] 



0° 



\ GALON rwy'a djmuao 
J I ti, íy Dgeaeth twja, 
Plynyddau maith i f jw'n j byd, 
Ac oes ya llawn o Bwyn. 

Mae'th tywyd heddyw'u addo 
Dyfodol gwych i'th lan ; 

I wirio'i brol^rydoUMth hon 
OwnB'th OMD ym mhob man. 

Doa ihftgot, eaeth hawddgar, 
I ddjBgu geirlaa Duw ; 

IWioia eto ya dy gôf 
Ýr hen emyanau gwiw. 

Mie Renayt dalent ddlgon 

I adrodd gyda grym ; 
t)y ddawn a fo yu art o Ityd 

Tn erbyn pechod Llym. 

Tra cel di lodìa'r anial. 



Bi pob temtúiwii aa. 



URDD P DBZ,rN. 

1S31— lesit. 

Cabtrbt Bonthiwtdii, 

C^iallÁaroN, 

21/2/1 90S. 
Arwtl Sik, 

T mae amom awydd bod yn aelodan o üidd y Deljn. Yr ydym yn derbyn 
OnmD'B. Plant, ao ya hoS o'i ddarllen. Mae " Teoln y Cartref " yn cynnwye 
tair Bt ddeg o ferched, a'r un alfer o techgyti, bota nn yn Ojmrj BẂog, eu; yn 
peoderfynu bod am eiahoea, Tr ydymyn ho(t o adroddy dam "CodiCTmru" 
D lyf t Ceridwen Feris, ao hefyd cann ÌLawet o alttwon Cymreig. Bydd yn bleser 
geuaym eich gweled yn dod ai ymweliad a'n " Caitiéf," Ue y cewch gioesaw 
calon gon j rhai caalyool, — 

Katie Hn^s, SalUe Hoghea, Saiah WiUÌams, Saiah E. Eughea, Jane Joaea, 
Maiy J. Hnghee, Maggie WUUams, Catheiine J. Willlams, Ethel Foalkee, 
Katle MoiTÌe, Jennet WiUiamB, Hoey Lewia, Mary M. DaTÌea, WiUiam 
G. ThomaB, ETon HugheB, Johnuy WiUIsmB, John 0. WiUiama, Idris 



i, Daniel Jonea, Owen L. Oweu, 



124 



CYMRU'R PLANT 



ADAR CPICCIETH. 



Enw Gtm&aeo. 


Enw Saesneg. 


Hyd. 


Llfwiau. 


Buffin 


nuUfihch 


7 modfedd . . 


pen jn ddu, cefn a'r corff 
yn Uwyd, esgyll a'r 
gjnffonyn ddu, fron a 
bol yn goch. 


Aderju to 


Sparrow 


6 modfedd . . 


corff broumf yn oleuach ar 
y fron a'r bol, marciau 
tywyllach ar y cefn a*r 
esgyll, pen yn ddu, a 
chylch du am y gwddt 








Llinos Werd'i 


Oreeufìnch 


6 modf edd . , 


pen, corff, esgyll, a'r 
gynff on yn wyrdd ; 
melyn odditAUo. 


Lliuos Lwjd 


Brown Linnet . . 


6 modfedd . . 


pen, corff, a'r esgyll 
yn Uwyd-frown, gyda 
marciau bychain tywyll, 
llwyd goleaaoh oddi- 
tano. 


Driw bach 


Wren . . 


H modfedd . . 


pen, corff, a'r eegyll 
yn llwyd-frown, gyda 
marciau bychain tywyll, 
llwyd goleuach oddi- 
tano. 


Eobin Goch 


Robin Redbreast 


5 i 6 modfedd 


cefn yn llwydlas, bron yn 
goch, rhannau isaf yn 
wyn. 


Shani Lwyd 


Uedge Sparrow . . 


5 modfedd . . 


llwyd-frown, gyda marc- 
iau bychain tywyll ar y 
pen, corff, a'r esgyll; 
llwyd goleuach oddi- 
tano. 


Gaseg Eira 


Missel Thrush . . 


9 modfedd . . 


pen, cefn, esgyll a'r 
gynffon yn Uwyd, fron 
yn felyn - wyn, gyda 
spotiau bychain ami. 


FronfrAÌth 


Thrush . . 


8 modf edd . . 


pen, cefn, esgyll a'r 
gynffon yn Uwyd, fron 
yn felyn - wyn, gyda 
spotiau bychaìn arni. 


Fwyalchen 


Blackbird 


8 modfedd . . 


du, a pigfelen. 


Drudws . . 


iStarlÌng 


7 modfedd . . 


du, a shine biws amo, a 
spotiau bycbain melyn. 


Brân • . . . 


Rook 


15 modfedd . . 


du, a shine biws. 


Cigfrun .. 


RtiV<.u .. 


17 modfedd . . 


du, a phine biws. 


{l'w barhau.) 









X/y« Ár/orf Criecteih. 



Maiiy Griffitu<*. 



CYMRU'R PLANT. 125 



F BUGAII, BACH A'I DAD. 

O'R holl alwedigaethau 7 mae dynion yn eu dilyn, nid oes un a 
mwy o swyn ynddi na gwaith y bugail. Yn y dyddiau a fu, 
byddd mynyddoedd Cymru yn dryfrith o fythynod bychain gwyn a 
gíân, yn y rhai y preswyüai y bugeiliaid dedwydd hyn. 

Yn un o'r bythynod henafol hyn, ar ''fryniau hael Arfon," 
flynyddau lawer yn ol, preswyliai teulu bychan o dad a mam ac un 
bachgen bychan hoff a phrydferth. Bob dydd, ar doriad cynta'r 
wawr, byddai ei dad yn cychwyn dros lethrau'r mynydd mawr i 
wylio y detûd a'r ẃyn bach. Pan fyddai yn ddiwrnod hyfryd o 
wanwyn, cymerai y tad y bachgen i'w ganlyn ; ac o'r holl bethau 
dymunol ellid rhoddi i'r bychan, dyma fyddai fwyaf derbyniol 
ganddo. Dringai ochrau y llechwedd serth yn ddifyr gyda'i dad. 
Aeth pethau ymlaen fel hyn am flynyddau, ac erbyn hyn yr oedd y 
bachgen yn dechreu dysgu gwaith bugail. 

Ar ddiwrnod ystormllyd ym mis Mawrth, yn sydyn, tarawyd y tad 
i lawr gan afiechyd. Yr oedd yr eira yn disgyn yn drwm, a'r 
gwynt yn rhuo dros y mynydd mawr, chwythid yr eira jm lluwch- 
feydd trwchus i'r pantiau ac ochrau y cloddiau. Yr oedd y tad yn 
ei wely, a theimlai yn hynod bryderus am ei ddeadell fach. O'r 
diwedd, torrai y geiriau canlynol dros ei wefus, — 

ii Yr wyf weidi fy nal gan gystudd ar y diwrnod mwyaf angen- 
rheidiol i mi fod ynghylch fy nyíedswydd. Ond rhaid ymostwng i 
ragluniaeth. Ond mae y syniad fod rhai o'r defaid yn trengu o dan 
y lluwchfeydd yn peri poen mawr i mî." 

Gwrandawai y tam a'r bachgen yn astud arno, a gellid gweled 
pryder yn Uygaid y bachgen bach. Ar ol munud o ddistawrwydd, 
dywedai y bachgen, — 

" Yr wyf yn awr yn ddeuddeg oed, fy nhad, ac wedi cerdded 
llawer ar yr hen fynydd. Y mae yn bryd i mi ddechreu helpu tipyn 
amochy ac yr wyf am fyned i'r Uechwedd i edrych sut y mae pethau." 

Erbyn hyn, yr oedd y gwynt wedi gostegu, a chychwynnodd y 
bugail bach i fyny y bryn gyda'i gi ffyddlawn, o dan wenau hauí. 
Cyrhaeddodd ben y mynydd, a bu yn llwyddiannus i waredu llawer 
o'r defaid o'u carc^ar oer. 

Erbyìn hyn, dechreuai cysgodau yr hwyr ymestyn dros y nentydd, 
a chychwynnai yntau yn Uawen ei fryd, — yr oedd wedi Uwyddo i 
wneyd gwaith ei dad. Yr oedd yr ymdeimlad hapus hwnnw yn 
gwneyd ei gam yn ysgafn a'i fron yn llawen. 

DisgwyUai y tad a'r fam yn bryderus am ddychweUad eu bugail. 



126 CYMRU'R PLANT. 

Ymhen ennyd, clywent gyfarthiad wrth y drws, a rhedd y fam yn 
sirìol i roddi croesaw i'w mab adref. Ond nid oedd yno ond Spot 
y ci« yn wlyb dyterol, a go\v/g flinedig arno. Ysgjfdwsu ei gynffon 
yn ol a blaen, ac edrychai yn anesmwyth. 

Pan welwyd nad oedd y bachgen yn ei ganlyn, codwyd crí yn y 
cwm, ac wele gwmni o bump yn cychwyn dan fantell nos trwy y 
niwl a'r eira i fyny y mynydd. Yn y cwmni yr oedd y tad daf a'r 
fam dorcalonnus. Ar y blaen yr oedd Spot y ci yn myned yn union 
i gyfeiriad y graig tawfy a dilynai y cwmni ef yn bryderus, nes y 
daethant i'w sawdl. 

Yno safodd Spot, a dechreuodd ysgwyd ei gynffon drachefai. O 
dan y dogwyn ysgythrog yr oedd corff y bugail bach yn gorwedd 
yn welw ac oer, a'i ysbryd dewr wedi hedeg ymaith. 

Wrth frysio adref yn ol, aeth yn rhy agos i ymyl y graig, heb 
gofìo am yr eira» llithrodd hwnnw o dan ei draed, a chwympodd 
yntau dros y graig i'r dibyn mawr islaw. 

Diwmod prudd oedd hwnnw yn y cwm mynyddig. Claddwyd y 
bachgen gwrol aberthodd ei fywyd er arbed ei dad claf yng nghanol 
pardi a galar y cymydogion gwledig. Ymhen y trìdiau yr oedd y 
dyrfa brudd yn cerdded y Uwybr mynyddig o'r ty i'r fyhwent 
drachefn, gan gludo corff ei dad. 

Penrhyn Deudraeth, G. P. Williams. 



1>Ä. J5FAN PISRCS A'R CIAP. 

COF gennyf glywed yr hyglod Ddoctor Pierce o Ddinbych yn 
adrodd yr hanesyn canlynol pan oeddwn yn lled îeuanc. 
Cafodd ei sdw at ddyn claf, bellder mawr o Ddinbych. Yr oedd y 
gŵr yma yn bur ddrw^, ond gwyddai y Doctor y buasai yn gwella 
ymhen ychydig ddyddiau. Daeth gair iddo fynd yno drachefn, yr 
hyn a barodd gryn syndod iddo. Wedi mynd i'r ystafell lle yr 
oedd y clat, deallodd yn union maì bwyta rhywbeth oedd wedi 
achosi y cwbi, a gofynnodd i'r wraig beth ydoedd wedi roddi iddo 
i'w twyta. Dywedodd hithau nad oedd ẁedi rhoddi dim ond yr 
hyn oedd ef yn ei orchymyn. " O na»" ebai y Doctor, '' yr ydych 
wedi rhoddi rhywbeth arall, — mae arwyddion amlwg." Ond 
gwadai y wraig yn bendant Ond synnwyd ef trwy i fachgen 
bychan pedair oed ddweyd, — ** Do, syr, y mae wedi bwyta crempog, 
a rhoi dim i mi." '' Gan y gwirìon y ceir y gwir/' ebai y Doctor, 
gyda gwéa ar ei wyneb. 

Llanelidan L. E. Pricb. 



CYMRU'R PLANT. 127 

MOEDAJTH OAPTSN OOOR. 

(T BBDWÁ&BDD OTFBB8.) 
IV O BBRTGL I BSRTGL. 

IFOR. A oedd Capten Cook yn rhwym o fyned i'r pwynt 
hwnnw, fy nhad ? 
Tad. Oedd. Wedi i'r Capten wneyd penderfyniad i gyflawni 
gor^wyl prìodol» nid oedd dim a'i hataliai i gyrraead ei amcan ond 
rhwystr anorchfyffoL Wedi i'r Capten ystyried yr hyn a welodd ef 
ei hun, a gwrandaw ar y meistr, bamai, os hwylio ymlaen gyda 
y prifdir wnelent, y byddai yn t^eryglus iddynt gael eu cau i mewn 
rhwng y creigiau coral, a'u gorfodi i droi yn ol yn siomedig i chwilio 
am Iwybr arall. Yr oedd yn ofni yn fawr y buasai yn cwrdd â 
rhwystrau a'i hataliai i wneyd ymchwiliadau yn y parth hwnnw o'r 
bydy a chael amser i gyrraead yr India Ddwyreiniol mewn pryd^ i 
gael i mewn gyflenwiä o anghenrheidiau cynhaliaeth; oblegidnid 
oedd ganddynt y pryd hwnnw ond darparìaeth ar gyfer tri mis, a 
hynny drwy arfer cynildeb llwyr. Wedi ystyriaeth fanwl, barnodd 
y Capten mai y peth gore oedd iddynt ymadael a'r arfordir yn 
holloî, a hwylio ymlaen hyd nes dyfod i gyffyrddiad âg et mewn 
Rian llai peryglus. WecU amlygu ei gynílun, cydunodd yr holl 
gwmni i weld mai hynny oedd ddoethaf o dan yr amgylchiadau. 
Yn gynnar ar fore y i^eg, yr oedd yr Endeavour yn hwylio yn 
llwyddiannus ar y cyfìnfor rhwng y creigiau a ganni y lljrwydd 
oddiar y lan. Wedi i'r llong gyrraedd y tu allan i'r t>eisdonnau, 
yr oedd y dyfhder yn y man hwnnw yn gan gwrhyd a hanner ; ac yr 
oedd y môr mawr yn ymrolio o gyfeiriad y de-ddwyrain, yr hyn 
oedd yn arwydd sicr nad oedd na thir na tieisleoedd yn agos iddynt 
yn y çyfeiriu hwnnw. Teimlodd pob mynwes ar y bvmld y fath 
gyfiiewidiad yn un tra dymunol; oblegid buont yn agos i dri mis yn 
barhaus mewn dychryn ac ofnau, ddydd a nos. Yn fynych treulient 
eu nosweithiau wrth angor, a hwythau yn clywed trwst dychrynllyd 
y tonnau yn torrì ar draws y creigiau; ac yn gwybod pe buasai 
digwydd i'r angorau ollwng eu gafaely— oherwydd yr oedd y tonnau 
n^thol yn ymosod yn barhaus ar y llestr, — y buasai hynnv ar un- 
waith yn achosi ei drylliad anocheladwy, ac y collid yr holl q^ydau 
oedd ami. Ar y daith honno, hwyliasant 1,080 o fílltiroedd. 
Mwynhaodd y morwyr yr adeg yma, hapusrwydd ag oedd jm llawn 
cyfartal i'w hofoau, ar y fordaith beryglus y crybwyllwyd am dani. 
Er hynny, yr oedd yr un tonnau chwyddedig ag oedd yn ptofì i'r 
morwyr nad oedd creigiau peryglus gerllaw i'w dychrynu, yn peri 



128 CYMRU'R PLANT. 

iddynt dybio nad oedd yr Endeavour, oherwydd y niweidiau a 
dderbyniodd yn y Ueoedd geirwon y bu ynddynt, ond prin digon 
nerthol i ddal curiadau trymion y tonnau oedd yn ymosod arni yn y 
lle bwn. Yr oedd yr Endeavour, oherwydd y dwn- hoUtau a wnawd 
ynddi yn y rhannau enbyd y bu ynddynt yn ddiweddar, yn awr yn 
goUwng cymsdnt o ddwfìr i mewn ag oedd yn gwneyd naw modfedd 
yr awr. 

Ifor. Fy nhad, ni ddartu i chwi ddweyd enwau yr ynysoedd 
uchod y daeth ein morwyr heibio iddynt, cyn dyfod i'r môr'mawr 
agored crybwylledig. 

Tad. Da iawn Ifor, oblegid y mae o bwys neiliduol i'r morwr 
a'r daearyddwr i wybod a chofío enwau Ueoedd. Oddiar yr uchaf 
o'r ynysoedd, ceir golwg gUr i bob cyfeiriad, ar dir a môr, am 
fiiUtiroedd lawer, ohennTdd hynny enwyd y twr yn Island of 
Direction. Awn yn ol yn awr at yr hyn oedd o dan sylw gynneu. 
Pe buasai y cwmni heb fod yn y perygl oedd yn Uawer mwy 
bygythiol na'r hwn oeddynt ynddo yn awr, yr hyn a barodd iddynt 
y pryd hwnnw i osod y sugnedyddion mewn diwyg rhagoroli buasai 
morio hyd yn oed yn y Ue oedd mor ddiogel a'r darn oeddent arna 
yr adeg yma, yn gwneyd morio yn waith difrifol. 

Di'nas, Rhondda. William James. 



FJS T8GOL SABOTHOL. 

TÔN,— '* Hen wlad ty nhadau." 

MAE'r Yefgol Sabothol fel heulwen i'n gwlsíâ, 
Cawn ynddi nef olaidd drysorau yn rbad ; 
'Mhlith gwledydd j ddaear, uchelach o*i phen 
Hi godoad ein Gwalia fach wen. 

Cydoan.— Llwydd, Uwydd, llwydd i'r yagol Sul, 
Tra haul y nen uwch Gwalia Wen, 
O parchwn ein hoff Ysgol Sul. 

Mae'n nerthu yr egwan, yn codi y gwael, 
Ac ynddi mae bywyd i'r meirw i'w gael ; 
Yn cerdded i'r nefoedd mae'r cloff heb ei ffon, 
Ar ol bod yn sugno ei bron. 

Fel ser yn disgleirlo mae'i deüiaid drwy'r byd, 
Mwy enwog ac anwjrl mae*n myned o hyd -, 
Hofl Ysgol Sabothoi, cyn gwelir dy fran, 
Hhaid llosgi pulpudau ein gwlad. 

Mountain A»h. Dbwi Budocb. 



B9** Oyf eirühd y golygydd jw, — Owsn M. Edwards, Llanuwchllyn, y Bala. 

AJtOBArrWTD A OVTHOSDDWTD OAV BUOHBS AND 80N, 66. HOPB BTBBBT, OWBB08AM. 



AT Y PLANT. 




YMBAES. Bengys 7 oyfieithiad lawer o alla. Ond gwéll gennyf 
waith gwreiddiol na chyfleithiad. Ac heblaw hynnj, 7 mae hawl- 
fraint ar 7 deniYn, ao nis gellir oyhoeddi CTfleithiad ohono heb 
ganiatad yr awdwr a*r cyhoeddwr. " Boneddigaidd " Tw'r gair 
Oymraeg goreu am eourtéout, 

Pbrtheos. Tr oedd rhifyn Ebrill wedi ei gyeodi cyn i*r llinéll 
"Briall mwyn Ebrill a Mai" îy nghyrraedd. Er mai y pymthegfed yw'r 
dyddiad sydd ar rifynnau Gymru, ceisir eu cyhoeddi erbyn y cyntaf o bob mis, a 
byddant wedi eu cysodi ymbell cyn hynny. Diolch. Mae nodiadau ar fywyd 
adar yn ddyddorol ao yn aderbyniol iawn. 

BoY. Nìd oes yr un cylchgrawn a hawl i alw ei hun yn ''unig gylchgrawn 
cenhedlaethol Oymru." Dywed y Cambrian Amerìcanaidd mai Oyhru yw ein 
hunig gylchgrawn hollol anenwadol. Grwelaf mai Oymru a Oymru'r Pla^t yw 
yr nnig gylehgronau yr anoga Pwyllgor Addysg Morgannwg yr athrawon a'r 
plant i'w darllen. 

Ap Asafh. Watcyn Wyn yw awdwr bron yr oll o'r penhillion telyn newyddion 
genir yn yr Eisteddfodau. Y maent yn ymddangos, yn gasgliad cyflawn, yn 
rhifynnau Oymru o fls i fle y flwyddyn hon. 

J. Yr wyf wedi methu cael Ue i luaws o ganeuon tlysion i'r gwanwyn a'i 
adar a'i flodau. Cedwir hwy yn oíalus at y gwanwyn nesaf . 

B. o'r Bachglas. Yn 1812 y rhowd yr agerlong gyntaf i fynd ym Mhrydain, 
ar y Olyde ; yn 1819 y croesodd agerlong y Werydd gyntaf , mewn 26 diwmod ; 
yn 1829 y dyfeisiodd y Stephensons yr agerbeíriant b^rmudol ; yn 1830 y daeth y 
peiriant dyrnu cyntaí. Yn 1830 helÿd y daeth y Itteifer matches i gymeryd lle y 
garreg dân. 

Derbyniais ddau lyfr i alw sylw atynt o Lyfrfa y Methodistiaid ; sef '' Gwers- 
lytr ar Efengyl Luc, xli. — xxly./' gan y Parch. J. Jones, Hebron (2c.) ; a 
lîawlyfr manylach gan y Parch. Llewelyn Edwards, M.A. (1/6), ar yr un maes 
llafur. Y mae'r ddau lyfr yn deìlwng iawn o'r gyfres o esboniadau buddiol, 
cynhwysfawr, ac awgrymiadol hyn. . 

W. J. 1. Anaml iawn y byddaf yn rhoddi lle i ryddiaith cyfleithedig o'r 
Saesneg. Gwell gennyf ystoriau am hen seiadau a phregethwyr Cymru na rhai 
o gyfnodolion Lloegr. 2. Y mae ambell ystori bron ag awgrymu ei fod yn 
anrhydedd i Grewr y bydoedd os ymoRtwng rhyw f renin bach, neu dduc druan, ì 
gydnabod ei fod; a'i fod yn anrhydedd i'r Beibl os dywed rhyw uchelwr 
oiwybod ei fod yn wir. Byddaf yn ymgroesi rhag rhoddi hanesion felly o flaen 
yplant. 3. Y mae hynny o le fedraf roddi i haneslon crefyddol yn cael ei 
roddi i'r Diwjrgiad. Oyhoeddir ** Gwreichion y Diwygiadau," sef yr emynnau, 
yn swyddfa Qymru. 




YMRU'R J>LANT. 



ADDY30 SIR F0RGA191ÌWG. 

ER nnol mìs Tachwedd, y mae ryng^or Addysg Morganawgf 
wedì cym^d dull newydd yn ei ysrolion. Nid yw'r cjmllun 
mor berflaith. ac edrych arno o safle addysgwr, &g un sir Gaer- 
narfon. Ond y mae'n g^am pell ymlaen i'r iawn gyfeiriad. Rhoddir 
pwys mawr ynddo ar ysprydiaeth Gymreig. Ceisir cryfhau y 
cysylltiad rhwng addysg plant í hanes a tlenyddiaeth eu tadau. 
DeÚr gwaith a meddwl gwŷr mawr eu gwlad o flaen v plant. 
Rboddir arwydd-eìriau Cymreig, a baner (. ymru, a darfuniau o 
Gymry enwog, ar furîau'r ysgolion. Gofynnir i'r athrawon slw 
sylw'r plant at hanes eu hardal eu faunain, ac adrodd ìddynt ystoriau 
hanes Cymru, Amcan hyn oll yw magu hunao barch. 

Yn Ysgolion y Babanod dylld rhoi gwers t>ob dydd yn Gymraeg, 
chwsrter awr i ugain munud. Ymgomir i'r plant yn Gytaraẅg 
am ddarluniau a phethau ^dd o'u blaen. Dysgir iddynt adrodd a 
dianu darnau yo Gymraeg hefyd. 

Ymhob safon yn ysgolion y bechgyn a'r genethod, rhoddir gwers 
am hanner awr bob dydd yn Gymraeg, a dysglr í'r plant adrodd a 
chanu darnau Cymraeg cyfaddas i'r oed. Wedi dysgu siarad 
Cymraeg yn y ddau safon isaf, dechreuir darllen ac ysgrifennu 
Cymraeg hawdd yn y trydydd a'r pedwerydd safon, a flurfio 
brawddegau. Yd y safonau uchaf, — y pumed a'r chweched, — dysgír 



132 



CYMRU'R PLANT. 



yss^fenou traethodau a Uythyrau Cymraeg. Heiydy oeir darllen 
llertyddiaeth Gymreig ac astudio elfennau gratnadeg. 

Gadewir Ue i athrawon gyfnewid y dull i raddau helaeth ; ond 
rhydd y Cyngor ar dde^U yn eglur nad yw yr un athraw i osgoi 
dysgu Cymraeg. Deallir, oddiwrth arbrawfion a wnawd yn rhai o 
ysgolion Morgannwg yn barod, y dys^r Saesneg hefyd yn well ac 
yn gyflymach dan y drefn newydd. Mewn ardaloedd Seisnigi ni' 
ddylid dechreu dysgu Cymraeg nes y bo'r plant wedi mynd dros 
brit anhawsderau dysgu Saesneg. GelUr defnyddio'r Gymraeg i 
esbonio Rhif a Mesur, a geUir defnyddio Uyfìrau ysgrífennu dwy- 
ieithog. 

Y mae gan Gyngor Morgannwg ddau amcan yn y drefn newydd 
hon. Un yw dysgu'r plant s/n siarad Cymraeg yn yr unig dduU 
effeithiol. A'r aii yw dysgu ' ymraeg i blant Seisnig, er mwyn 
gwneyd eu meddwl yn-gyflymach ac yn barotach. 



CWMWL A HSUÍWMN. 



HAWDD yw wylo pan f o owmwl 
Du gondiau yn ein nef ; 
Plyga derw cryfa'r meddwl 

I ryferthwy'r storom gref ; 
Blodau gwinllan gobaith dorrir, 
€kin gawodydd cenllysg siom ; 
Adlais dryghin blinder glywir 
Tog ngalamad calon drom. 



Y mae bawddfyd gyda'i heulwen 

Tn tyneru gwyntoedd poen ; 
Miwsig telyn calon lawen 

Tw ysprydiaeth hwyl a hoen ; 
Heda ambell awr dan wenu 

I'n cyfarfod yn ddi lid ; 
Ganu ynddi wnawn dan garu 

Aur-belydrau tlws ei gwrid. 



TBala. 



Haul a chwmwl a adduma 

Etn ffurf afen yn y byd ; 
(}wên a deigi^ drawsgyweiria 

Ein hymdeithgan ar ä. hyd ; 
Bhoddi benthyg hafaidd oriau 

Ein bjwydau y mae'r nef ; 
Oeifliwn ninnauy dan eu gwenau, 

Droi'n baradwys wlad a thref . 

BlCUA&D AB HUGH. 



^ » m m 



F OWANWYN. 



CROESAW iti» wanwyn tirion, 
Ti sy'n llonni dôl a bryn, 
Hardd wyt ti yn magu'r blodau 

Ar ol trwch o eira gwyn ; 
Yn j gwanwyn daw y fronfraith, 

Eto i ganu yn ei phryd, 
Pan fydd gwawr y bore'n torri, 
Swyna hon ein gwlad i gyd. 

llaîPr y Glyn. 



Tn y gwanwyn daw y wennol 

Dros y môr o'r gwledydd peU, 
Hoff gau hon yw dod i Gymru 

Ac 1 ddweyd newyddion gwell ; 
A daw'r gog ar frig y ffoeden 

I adseinio cymau'r gijn, 
C^na hen alawon melus, 

Fel gwnaeth lawer gwaith oyn hyn. 

T. MoBGAira. 



CYMRU'R PLANT. 133 

F TAIR CNSUJSN. 

V. TR AIL A60RIAD. 

DYCHRYNNODD y plant yn fawr wrtb glywed hyn, ond nid 
oeddent am redeg ymaith heb wneyd ymdrech i ollwng y 
troeiniaid bach oedd tu fewn yn rhydd, ac medaai Gwemydd, — 

** Ceisiaf ei ddadgloi i chwi/' 

Ond er ei fìraw, gwrthodai ei agoriad bach droi o gwbl yn y do. 

" Gadewch i mi drio," ebai Dyddgu, a rhoddodd ei hagoriad ei 
hunan i mewn, ac â'r tro cyntaf y mae y ddor tawr yn agor. Mae 
yn rhaid fod y plant oedd o'r tu fewn wedi casglu o gwmpas y drwsi 
oblegid mor fuan ag y mae yn agor» maent yn rhuthro allan ar 
draws eu gilydd» ac yn rhedeg ymaith fel pe am eu liywyd. Nid 
oedd gan Gwemydd a'i ddwy gyfeilles ddim i wneyd yn awr ond 
rhedeg ar eu hoíau. 

A rhedeg y buont am hir amser nes d^rfod at dref fechan, ac mor 
fîian ag y daethant i mewn» y mae y plant oedd yn nhy y ddewines 
yn ymwahanu, rhai fiordd hyn a rhai fiordd arall, gan adael 
Gwernydd, Dyddgu, a Mai ar yr heoL Yr oedd y tri fel eu gilydd 
yn teimlo yn bur newynog, ac yn ceisio cydsynio a'u gilydd beth i 
wneyd. Ond cyn iddynt gael amser i benderfynu, y mae lliaws o 
bobl a phlant yn rhedeg atynt o bob cyfeiríad, rhai yn wylo a rliai 
yn chwerthin, a'r cwbl yn siarad ar draws eu gilydd. Mor 
gynhyrfus yr edrychent oll» nes peri nid ychydig o ofn a syndod i'r 
tri plentyn dieithr. Modd bynnag» cyn hir y maent yn tawelu ac y 
mae un ohonynt yn gofyn« — 

** Ai chwi ddarfu agor drws tŷ y ddewines ? " 

** le/' ebai Gwemydd yn ofhus, yn dechreu ameu erbyn hyn pa un 
ai fel trosedd ai çymwynas yr edrychent ar hynny. Sylwodd y gŵr 
oedd yn siarad ag ef ei fod mewn penbleth, ac ebai, — 

'<Mae yn amlwg mai dieithríaid ydych yn y wlad yma, ond yr 
ydych wedi cyílawni gweithred ag y mae pob un ohonom ni wedi 
methu ei chyílawni er pob ymdrech a dyfals. Ers llawer o íìynyddau 
y mae dewines wedi dyfod i fyw i'n cymydogaeth, a byth er hynny 
y mae yn ymosod araom mewn rhyw fodd neu gilydd yn barhaus. 
Yr ydym wedi ceislo dyfpd i delerau cyfelUgar â hi, ond yn ofer ; ac 
nid oes modd ei chosbi am jrr hyn a wna. Buom yn ei herlid 
am ddyddiau lawer gwaith, ond trwy ryw ffordd neu gilydd byddai 
yn cyrraedd ei Uoches er ein gwaethaf, ac unwaith yr âi i mewn nid 
oedd neb allasai ei dilyn. Anfonodd atom un tro i ddweyd mai yr 
unig ffordd i roddi terfyn ar eî gallu, oedd dod o hyd i agoriad 
fuasai yn dadgloi drws ei thy. Er chwilip o'r dydd hwnnw hyd 
heddywi yr ydym wedi methu a'i gael. Yn ddiweddar, ymosododd 
araom yn y modd niwyaf creulawn, drwy ladrata ein plant, ac yr 



134 



CYMRU'R PLANT. 



oeddym wedi rhoddi pob gobaith i fyny am eu cael yn ol. Felly; 
hawdd i chwi ddychmygu ein llawenydd, a'n diolchgarwch i 
chwithàu, am eu gollwng yn rhydd. A bydd yn dda gennym os 
gwnewch ddewis eich cartret a byw gyda ni." 

Yr oedd y ffaith eu bod i gael cartref yn newydd mor dda i'r 
plant, fel msd prin yr oeddynt yn galiu ei amgyffred, ac heb oedi, y 
maent yn deMâs cartrefu gyda nyddwr medrus a charedig. 

Aeth blynyddau lawer heibio, a daeth y tri i allu nyddu yn 
gampus. Mor gywrain a phrydferth y nyddent, fel yr aeth y son 
am danynt drwy y wlad, ac yr oeddynt yn cael digonedd o waith. 
Er syndod iddynt hwy a'u cymydogion yn gyffredinol, maent yn 
derbyn gorchymyn oddiwrth y brenin i nyddu gwisg briodas i'w 
ferch. Hefyd, yr oedd y nyddwyr eu hunain i ddwyn y defnydd i'r 
plas brenhinol. Rhyw ddiwrnod, y mae y defnydd wedi ei orffèn» 
ac y mae y pump, — y nyddwr a'i wraig, Gwemydd, Dyddgu, a Mai, 
— yn cychwyn yn llawen ar eu taith i'r brif ddinas. Wedi dyddiau 
o deithio, y maent yn cyrraedd pen eu siwrne, ac yn cyflwyno y 
defnydd i'r dywysoges ieuanc. Er mawr foddhad iddynt, nid oedd 
diwedd ár ei ganmol. 

Ymhen ychydig ddyddiau yr oedd y briodás i gymeryd lle, a 
phenderfynasant aros i gael gweled y rhialtwch, ac yn neilltuol y 
brenin. Cawsant eu dymuniad, gwelsant y brenin, ond siomwyd 
hwy yn fáwr yn yr olwg arno. Disgwylient ei weled yn edrych yn 
Uon a hapus fel y gweddill. Yn lle hynny, edrychai ddeng mlynedd 
yn hŷn nag ydoedd. Yr oedd ei wyneb yn welw a tiiristy ei wallt 
yn wyn ac yn llaes, ac nid oedd yr hyn a welai nac a glywid yn 
newid ei wedd o gwbl. 



CROSSAWU'R GOG. 



TWYM groesaw iti, gwcw, 
I groesi'T tonnog 11, 
I byocio áy ddennodau mwTn 

A llawn o Bwrn 1 ni ; 
Dy gynna&leddfol ganig 
A ddyry falm i*r fron, 
Ebagori ar bêr gorau'r wig, 
Wna'tb fìwsîg, gwcw lon. 



Ymbrancia'r wyn yn nwyfus 

Ar ysgwydd hardd y úryn, 
A chrwydra'r awel íalmaidd rydd 

Drwy flodau blydd y glyn ; 
" Cw-cw " ym mreichiau*r awel 

Adseinia*n awr drwy'r wlad ; 
Y gôg a'i thelyn yn y drain 

Delora'i deufiain mod. 



Oân, cân, hofiFusaf gwcw, 

Céi sedd ar fryniau dôd, 
A chroesaw gan galonnau lu 

Tra Cymru gu yn bod ; 
Dy fiwsig ar glyd feusydd 

Rydd galon bardd ar dân ; 
O cân, O cân, aderyn cu, 

Bhydd Cymru glust i'r gân. 



ISTLOO. 



CYMRU'R PLANT. 



135 



"CARIAD lESU." 



Geiiiaa gan Bhioosfkyn, Abercynon. 
DOH Et^. Gÿda thâimlad, 
mp 



:n .,T 


f 


:n 


:d .,d 


d 


:d 


Car-iad 
:b .,f 


le 
1 


- 8U 

:s 


:d .,d 


d 


:d 



/ :n 


.,r 


:d 


•,ti 


Pel 


mae 


:s 


mS 


:d 


^r 



f :n 

r :d 

haul 7 

86 :1 

ti :d 



f.EÌt eres 

t :*»,f .,n 
:"i t,.,d 

Hae'i ddy 
'^ 8.,S 



':».r.,< 

i.Ek. 
^'Mit 
:^r - »r 

0! am 

:'«U .8 
:*fr.f 



r :1 
ti :r 

-lan - wad 

S :t 

s :f 



d' 
d 

ras 
8 

n 



:s 

:d 

1 
:s 

:n 



:s .«f 
:d .,d 

syddyn 

:n ,r 



1 
t. 



:8 
:d 



:1 
:d 



•,86 

.,r 



nen yn 
:1 nt 

:f .,f 



gwen-u, 

8 :s 

f :n 



t :1 
n :n 

den - u 
86 :1 

n .,r :d 



:8 .,f 


n 


:8 


:8| .,ti 


d 


:n 


rncyn- 


hes 


- u» 


:d* .,s 


s 


:8 


:n .,r 


d 


:d 



:1 .,ta 
:n .,n 

garu'r 

:d' .,d' 
:d «r <n 



n 



:1 
:f 



D. T. Thbophilüs, 
7, Argyle Street, Abercynon. 



:f .,n 
:ti .,d 

Car-iad 

• B .^B 

:r .,d 

Blî.t. 

:»d .,r 
:"li .,li 

Gwenau'r 

:"li .,t, 
:^f...f. 

Afe.t. 

:*»f .,n 
:"t,.,d 

Ac yn 
:*' S .,8 

:" S|.,8| 



:- .n :fet8 «1 
:d :r - td 



d' 
d 

plant sy'n gwenu*n 

1 :1 :lt8tfe 
li :1| :rrir 



n :- .li :8e^(li<ti 
li :li :ni,-4n, 

blod - au ar y 

d :n :r t-»r 

ni :di :ni - a 



1 


rs 


d 


:t, 


ol, 

fe 


:8 



r :1 

ti :ti 

Uon - ni'r 

s :s 

:f 



Si j 



rit. 



:s .,d 
:s .,n 



le - 8u Felmae'r 

d' :d' :d'.,s 
s :f :n .,d 



r' 

r 



:1 
:r 



le - su'n 

1 :1 
f :fe 



Si :— 



t, :1, 

ni :— 

ddoi ; 

r xá 

1, :- 



:s ..f 

:d .,t, 

Ueddfol 

• B .,B 

:n .,r 



n î 
d 

dant, 
S 

d : 



: V m%X 


d' 


:r ^n S 


n 


caru*i 


blant 


• 8 .,B 


S 


• B .,B 


d ; 



mp Cariad lesu yn ein calon 

Wna felysu'r daith i gyd, 
Awn dan ganu drwy dreialon 
Mynych iawn yr anial fyd ; 
eres Yn y nef cawn ganu wedi 

Croesi'n ddiogel hwnt i'r glyn, 
/ Gyda*r dyrfa ddirifedi 

Olchwyd yn Ei waed yn wyn. 




EtTBTHOD BOEHÂHA. 



CYMRU'R PLANT. I37 

RBAI O BOBI4 F BYD. 

^% V. CRWTDRWT& TURKBSTAM. 

^L/^ MAE'n dèbyg mai yng nghaool Âsia y mae y gwledÿdd y 
\ gwyddom ni leiaf am danynt o unlle yn y byd. Ac eto, 
hwy yw gwledydd mwyatdyddorol y ddaear, Yma yt oedd 
cryd yr hil ddynol. Dyma, yn oí traddodiad, hen le Garda Eden, 
a dengys y trigolion y fan y bu Adda'n Uaturio wedi ei droi o 
Baradwys. Gwlad ystom^d o eira ac o dywod, gwlad y gorthrwm 
a'r dioddei; gwlad y gân a rhyfel, — prin y ceir Ue mor ddyddorol a'r 
ucheldiroedd rhjrtedd hyn. 

Rhennir bro anferth Turkestan yn ddwy ran. Y mae un ar 
derfyn gogleddol yr India a Thibet, gwlad wastad mewn cylch o 
fynyddoedd eiraog. Dan deymwialen China y mae hon mewn enw, 
ond y mae ei thywysogion yn anibynnol mewn gwirionedd. 

Y mae y rhan arall ar ogledd Cashmlr, Aífganistan, a Pher^ia ; 
ac y mae ei llwythau crwydrol, amrywiol» erbyn hyn dan deyrn- 
wialen haiam Rwsia. Bokhara a Khiva yw y prif drefydd, siüf y 
ddwy yn nyffiyn yt Oxus. Yn y gwanwjm» gellid meddwl fod tlysni 
a pherarogledd Eden eto'n aros yn y broydd hyn. Ond y mae'r 
gaeaf a'r haf yn déifio popeth, ac yn gwneyd y wlad yn ddiíTaethwch 
trist o dywod coch. Yn y gaeaf daw gwyntoedd oeríon, wedi 
crwydro dros fíloedd ar filoedd o fiUtiroedd hjfd rew ac eira Siberiay 
a fferrír dynion cryfion i farwolaeth gan fín y gwynt. Nid rhyfedd 
fod y trigolipn yn dweyd fod eu gwlad hwy ar do'r byd. Yn yr haf, 
drachefn, daw gwyntoedd poethion o'r de, i fyny o For Arabia a 
dyffryn Euphrates ar draws Persia, a gwywir pob tyfiant gan anadl 
yr aweli fel gan anadl ffwrn. 

Y mae llawer o dylwythau'n byw hyd y gWastadeddau mawr o 
amgyldh Khiva a Bokhara, ac y maent yn ysglyfaeth i'w gilydd ers 
canrifoedd. Y ddau bwysicat yw'r Osbegiaid a'r Tyrcomaniaid. 
Hil hen goncwerwyr chwarter y byd yw'r Osbegiaid. Ond, erbyn 
hyn, y maent wedi gadael eu bywyd crwydrol, ac wedi troi'n 
amaethwyr. Trwy hynny, collasant eu hen ynni a'u hen gariad at 
ryddid. Yn y darlun, gwelwch un o'u merched, maent yn harddach 
pobl na neb o'u hamgylch. Y mae'r merched yn hynod am eu 
talcennau gwynion a'u tsiochau cochion. 

Y mae'r Tyrcomanisûd eto'n grwydrol ac yn wyllt. Caiff Rwsia 
draflerth i dorri eu grym miieinig hwy. Lladron ac yspeilwyr 
ydynt wrth eu greddÇ ac y maent yn greulon ac anrhugarog y tu 
hwnt i fesur. Crwydrant hyd yr anialdir, a gwae i'r masnachydd 
heddychlon a syrth i w dwylaw. Ysbeilir ef o'i hoU dda, a chludir 
ef i'w werthu'n gaethwas ym marchnadoedd Khiva neu Bokhara. 



138 



CYMRU'R PLANT. 



Os dig^dd fod o'r un grefydd a tiwyi sef yn Fahometaniad, 
arteithir ef byd nes y dywed mai Crìstion yw ; oherwydd y mae eu 
crefydd yn gwahardd iddynt werthu cyd-grefyddwyr. Y mae eu 
pebyli o wneuthuriad cywrain iawn; ac y maent yn gartref cftn a 
llawenydd ar nosweithiau hyfryd y gwanwyn. Nid ydynt mor 
harddy a'u crwyn melynion a'u llygajd fflachiog gwibdog, a'r 
Osbegiaid. 

Y mae llaw Rwsia o'r gogledd a llaw Prydain o'r de yn dechreu 
gwasgu ar y cenhedioedd crwydrol hyn. Y maent rhwng yr arth 
aV llew. Ond rhaid cyfaddef nad oes trugaredd i'r gwan yng 
nghanol Asia, na rhyddid i'r masnachydd gludo ei nwyddau tra 
bo'r ffrewyll yn llaw y tylwythau crwydrol hyn. 



ADGOFION MMBYD. 



CBOESAW, ho£e adgofion mebjd, 
Nwyíus dymor byr, digur; 
Llifai drw7 ei feusydd hyfryd 
Loewon ffrydiau pleser pur ; 
Dyry jmdaith i'r gorffeimol, 
Yn llaw adgof y ail f wynhad 
O'r gyfeillach lawen, siriol, 
Ge's ar aelwjd mam a nhad. 

Lle bu brodTT a chwioiydd 

Gjnt yn gwmni mwyn, dinam, 
Gyda'u chwedlau difyr beunjdd, 

O dan of al tyner f am ; 
Egwyddorion pur a bauwyd 

Ar yr aelwyd fach, ddiloes, 
A chynghorion gwerthfawr gaf wyd 

A oleuant wybren oes. 

Bhodio llwybrau'r gwyrddion lethr- 

Oasglu blodau bryn a phant, [au, — 
Sugno mêi o gwch pleserau 

Y chwareuon pan yn blant ; 
Fortreadu digymylau 

A llwyddiannus ddedwydd oes — 
Ond llawer un o'r heirdd gynlluniau 

Ohwalwyd gan gorwyntoedd croes. 

Fenmaclmo. 



Wrth i'm eyllu ar y bwthyn 

Drwy adgofìon mebyd cu, 
Hiraetìi e. ymrutha'n sydyn, — 

Edrydd teimlad beth a fu,— 
Ciaddwyd liu o'm hoff gyíoedion, 

Chwaìwyd ereÜl i bob gwynt, — 
Heddyw, yr wyf fl yn estron 

Yn y lle chwareuwn gynt. 

Anwyl iawn fydd hoffuB gartre' 

Mebyd, tra bo ynwyf diwyth, — 
Lle fu'n baradwysaidd fangre, 

Cyn i amser cnwalu'r nyth ; 
Nis gall bywyd a'i helbulon 

Ddileu gwersi'i aelwyd lân, — 
Safant pan fo'x byd yn yfäon, 

A'i drysorau aur yn dân. 

Rhaid ffarwelio âg adgofion 

Melus dyddiau mebyd gynt, 
Y mae amser, megis af on 

Fawr, yn cludo pawb i*w hynt ; 
Pan yn gadael y daearfyd, 

Fy nymuniad olaf fydd 
Cael mwynhau haf ddyddiau mebyd 

Fry yng ngwanwyn bythol ddydd. 

OwBN T. Davib8 [Owain Machno), 



■ mmw • 



Y BAM. 

Athuawes ddoeth 'roes i ddyn — ^yn fore 
Gyf eiriad i gychwyn ; 
Ni wêl neb fel ei mebyn, 
Hyd angeu'n glau ynddo glŷn. 



Dayid Wynnb, 



CYMRU'R PLANT. 139 



CFMJRF ODDICARTRBI^. 

y. HUGH FRICS HUGHES. 

ODDIAR fìloedd o Iwyfannau yn Lloegr, cyhoeddodd Hugh 
Price Hugbes ei f od yn Gymro ac yn Fethodist,~^neu yn 
Wesleyad, yn ol ystyr yr enw yn Lloe^. 

Hawdd iawn oedd deal! eì fod yn Gymro. Yr oedd ei gyflymder, 
ei dreiddgarwch, ei hyawdledd, ei deimlad, yn dangos hynny. Yr 
oedd wedi ei eni yn hen dref Myrddin, y dref bwysicaf yn hen hanes 
y Deheubarth, yn 1847. Yr oedd, ebai ei dad gwladgarol, yn 
disgyn o linach Llyw Olaf Cymru. Ac os rhoddodd y wythien o 
waed Iddewig rywbeth iddo, deffro holl adnoddau ei yspryd 
Cymreig oedd hynny. 

Nid mor hawdd oedd deall ei fod yn Fethodist. Yr oedd 
Wesleyaeth Seisnig yn dra cheidwadol mewn ysbryd, yn greíyddol 
ac yn wleidyddol, er Chwyldroad Ffrainc. Ond yr oedd Hugh 
Price Hughes a'i enaid yn llawn o anibyniaeth ; ac yr oedd o flaen 
Sfwŷr mawr Wesleyaeth yn Lloegr, fel Roger Edwards o flaen John 
Elìas yng Nghymru. Un peth i ddangos ei fawredd oedd hyn, — 
er ìddo roddi bywyd newydd yn ei enwad, trwy ymosod yn ddiarbed 
ar ei hen ddulliau a'i hen draddodiadau, eto, rhoddwyd ef i eistedd 
yng nghadair John Wesley ^m 1898 fel Llywydd y Gymanfa. 

Tra'n blentyn yn Nghaerfyrddin, derbyniodd ''oleuni a Ilawen- 
ydd" Cri&t, a rboddodd ei hun iddo. O'r ysgol 3^ Abertawe 
anfonodd at ei dad ei fod wedi penderfynu bod yn bregethwr 
Wesley, ac anfonodd y disgynnydd o frenhinoedd Cymru ei fod 3^ 
falchach o hynny na phe deuai ei fab yn Arglwydd Ganghellydd 
Lloegr. 

O Goleg Richmond aeth i Dover i'w gylchdaith gyntaf, yn ddwy 
ar hugain oed. Teimlodd Wesleyaid Dover, wedi cyfnod hir o 
farweidd-dra, fod grym newydd wedi dod gyda'r gweinidog 
newydd. Yr oedd yn byw ymysg y tlodion. Efe oedd y cyntaf i 
ardystio dirwest Daeth Llywydd y Gymdeithas Ryddfrydig ato 
i ddweyd y dinistriai'r blaid os dygai ddirwest i'w credo. " Waeth 
gen i am eich plaid chwi," oedd yr ateb tanllyd, ** A dirwest ac 
achos Duw y mae a wnelwyf fí." Yr adeg honno yr oedd y berw 
gwleidyddol uchai Swynid y gweinidog ieuanc gan wladlywiaeth 
dramor ddisglaer Disraeli, ao ni choUodd ei gydymdeimlad â hi. 
Ond apeliai cariad Gladstone at y dosbarth gweithiol yn gryfach 
fyth ato. " Cydraddoldeb " a'r '* lesu " fu gair mawr ei fywyd wedi 
hyn. 

O Dover daeth i Rydychen yn 1 88 1 . Lle mar w oedd i ysbryd 



140 



CYMRU'R PLANT. 



mor danbaid. Teyrnasai Jowett fel ysbryd synwyr cyfFredin, 
Ruskin fel apostol y celfau cain, a T. H. Green fel esboniwr 
athroniaeth y dywedai ei hawdwr nad oedd neb yn ei deall. 
f< Tybid/' ebe merch Hugh Price Hughes, yn ei cbofiant dyddorol 
am ei thad, *'y byddai mor hawdd i'r marw godi o'r bedd ag I 
Wesleyaeth godi yn Rhydychen." Ond pe deuech i Rydychen yn 
awr, ac yn enwedig i'r pentrefydd o'i hamgylch, teimlech fod y 
bywyd wedi dod, ac fod enw Hugh Price Hughes yn anwyl mewn 
miloedd o galonnau. 

Yn [884, aeth i Lundain, a lledodd ei ddylanwad drosy byd, 
trwy ei bregethau didor a'r Methodist Times. Teimlodd y byd mai 
nid hen losgfynydd wedi oeri oedd Wesleyaeth, ond gallu ymosodoL 
Gwnaeth y Cymro hyawdl achos dyngarwch ac achos crefydd yn un. 

Yn 1887, ymsefydlodd yng nghanol West End, Llundain. 
Meiddiodd gredu y gallai Crist enniil, nid y tlawd a'r an^rsgedig 
yn unig, ond y cyfoethog a'r dysgedig hefyd. Llais oedd, yn 
anialwch mawr Llundain, yn gwaed(H, — *' Edifarhewch." 

O hynny allan, nis gellir ysgrifennu ei hanes heb ysgrifennu 
hanes ei wlad. Prin y medrodd neb o'r pulpud ddyianwádu 
cymaint ar l>ob cylch o fywyd. Gwerinwr, yn cydymdeimlo âg 
ymherodraeth ; Cymro i wraidd ei enaid, ond yn edmygu gwydnwch 
y Sais; Ymneillduwr a thafod ''y gydwybod Ymneiilduol/' eto'n 
dyheu am un Eglwys y ddynoliaetti,— apeUai at r)rwl>eth ym meddwl 
pawb. Ond ei gredo oedd ei nerth, — ^fod yr lesu yn ddigon iddo 
ef, ac yn ddigon i bawb. Pan fu farw ^m ddisymwth yn 1902, prin 
y medrai gwlad sylweddoli fod y bywyd prysur ac ymroddgar a 
thanllyd wedi dod i ben. 



FF MAJf. 

(efelychiad.) 



PAN oeddwn f aban gwael fy mryd, 
Pwy fu yn g[wylio uwch f y nghryd, 
Gan roi ei llaeth i mi o hyd P 

Fy mam. 

Pan fyddai cwsg yn cilio draw, 
A minnau'n wylo yn ddidaw, 
Pwy fyddai'n gwylio'n llon gerllaw P 

Fy mam. 

Pan fyddai poenau'r ddaear hon, 
A thrifitwch du yn llethu'm bron, 
Pwy a'm diddanai i yn UonP 

Py mam. 



Pwy'm dysgodd i i garu Duw, 

A pharchu'i eiriau sanctaidd gwiw, 

T rhai a'm dysg pa f odd i fyw P 

Fy mam. 

Wrth un mor hynaẁs ac mor gu, 
Aì tybed fyth y gaUaf fi 
Fod yn anufudd iddi hi, 

Fy mam ? 

na ! Tra byddo ynwyf chwyth, 
£i pharchu wnaf, a hynny byth ; 
Pwy ddylwn garu yn ddilyth^ 

Fymaái. 

E. J0NZ8. 



CYMRU'R PLANT. 141 

YMWnilAB A I4J4YN CEAPNANT. 

LLTTHTR AT 6TFAILL. 

FEL yr addewais, dyma fi yn anfon hanes ein hymweliad ein dau, 
sef Gwladys a minnau, a Chrafnant i chwi. Cawsom ddiwmod 
hyfiryd, — mor wresog fel ag yr oedd y chwys yn rhedeg o honom 
pan ar y fiordd o'r dre i Drefriw; ond yr oedd cysgod y coed a'r 
creigiau yn peri ei bod 3^ llawer mwy dymun l oddiyno i fyny. 

Wrth Gelli Lydan, gwelsom lof o hwyaid gwynion tlws, a 
meddyliasom am geisio gwneyd bargen am danynt. Daeth bachgen 
bach saith neu chwech oed i'n cyfarfod, ac amlwg ydoedd ei fod 
yn teimlo cym&int o ddyddordeb a ninnau yn yr hwyaid. Gofynasom 
iddo, — " Pwy bia'r chwiaid yma ? " '• Y fi " " Bachgen pwy wyt 
tì ? " " Bachgen y mam." '* Wel, oes ar dy fam eisiau eu gwerthu, 
ynte ? " " Nid mam pia nhw." " Wel, pwy ynte ? " " Ond y fi." 
'' A wnei di mo'u gwerthu nhw ? " " Na wnaf fí, achos y mae fí ac 
Annie bach yn mynd i'w cadw nhw am byth." Ac fel yna y daeth 
ein marsiandiaeth i ben gyda'r òoy bach yna. 

Aettiom yn eîn blaenau wedyn nes cyrraedd y coed, beb gwrdd a 
neb. Eisteddasom ar y fainc hir-ddisgwyledig, yno i sychu y 
chwys, a gorflwys típyn. Mawr edmygem yr olygfa ar y dyfiryn 
odditanodd, ac hefyd yr ochr ysgythrog gyferbyn a ni, sydd yn 
Uawn coed prydferth. Ond ar hyn, dyma dyrfa yn dod i fyny, ac 
yn eu plith amryw adwaenem. Felly, ail gychwynasom, a dan 
sgwrsiOy cyrhaeddasom i olwg y llyn ; ond yn ein plith nid oedd 
undyn nad oedd wedi bod yno o'r blaen. Felly, yr oedd peth o 
newydd-deb yr olygfa wedi ei wisgo ymaith. Ond yr oeddym yn 
dweyd yn unfryd, na welsom ef erioed mor lawn a'r tro yma. Yr 
oedd y gwlawogydd trymion diweddar wedi ei lenwi hyd yr ymylon 
â dwfr gloew clir. Éisteddasom oll, ac wrth edrych ar y llyn, 
gwelem fod cysgod y creigiau, y cerrig, a'r coed yr ochr draw i'w 
l^rweled yn y Uyn; a pharodd hyn i un o'r cwmni adrodd englyn 
Trebor Mai,— 

'^ Y lloer ddel, ar hwyr brìg-felyii, — jn nwfa 
Oaer-hat-Bant Bj'n ddillTn ; 
Yn oer ei lle yn nwfr y llTn, 
Saf hon fel pwys o fenyn." 

Yr oedd yr holl gwmni, oddieithr Gwladys a fínnau, a'u bryd ar 
fynd am awr neu ddwy ar y liyn. A fy rheswm i dros beidio mynd 
òedd hyn (ond gan fod digon, a gormod o ran hynny, i lenwi y 
cychod, ni fu raid i mi ei adrodd). Rhyw bymtheng mlynedd yn 
ol, ar rew caled yn y gaeaf, ceisiodd bachgen ieuanc groesi y Uyn 
ar y rhew, am fod hynny yn byrhau ei ffordd i'w w«th. Ond druan 



142 CYMRU'R PLANT. 

o hono. Aeth ar draws ffynnon oer, a thorrodd y pUsgyn rew oedd 
ar ei gwyneb, a boddodd. Ar oi hyn, yr wyt yn oofío clywed 
Mrs. Davies, Blaen Nant, yn dweyd wrth ty mam na chymerai arían 
am adael i'r un o'i phlant tynd ar y Uyn, gaeaf na häf, er eu bod 
wedi eu magu ar y lan. 

Wrth siarad am yr holl gyrchu sydd yn awri Grafnant, rhyfeddem 
na buasai rhywun wedi dechreu cadw siop yno, i werthu rhyw 
bethau bach i gofío am y lle, fel y gwneir ym mron bob Ue yn awr. 
A phenderfynasom y gwnawn ni ein dau agor un yno pan gawn 
ddigon o arian. Nis gwn a fydd y syniad yn dŵr dymchweledig 
p'n dychmygol gastell ai peidio; ond pe clywsid nì yn planio, 
gallesid tybio y buasai y maen yn y wal rhag blaen. Amser a 
ddengys pa sut y try allan. 

Yn wir, y mae ymweliad a lle f el hyn yn sicr o fod yn iechyd i 
goríf a meddwl dyn. Mewn Ue fel hyn, y mae yn anhawdd peidio 
cofío geiriau Ben Davîes, — 

" Mor wyrdd yw y tir, 

A'r awyr mor glir, 
A'r haul ar j dail yn disgleirio ; 

Swn masnach ar hynt, 

Nid yw yn y gwynt, 
Ond cân natnr lân yn mynd heibio." 

Gan ein bod wedi bwriadu dychwelyd adref trwy Lanrhochwyn, 
heibio Llyn Geirionydd, yr oedd erbyn hyn yn hwyr i ni hwylio yn 
ol, gan benderfynu yr awn at Lyn Crafnant eto cyn gynted ag y 
cawn gyfleusdra. Dringasom ínclt'ne chwarel i'logwyn y Fuwch, 
ac aethom i mewn i'r hofelydd. Ond pur ychydig fwy gwybodus 
oeddym wedi bod, am fod chwarelyddiaeth yn ddieithr iawn i ni. 
Ond, pa fodd bynnag, deallasom mai defaid a gwningod yw y 
coniractors a'r cwbl yno yn awr. Yr oedd golwg prydferth iawn ar 
dref Llanrwst a'r cwmpasoedd o ben y clogwyn hwn yr hwyr-ddydd 
melyn yma. Cyrhaeddasom Lyn Geirionydd o dipyn i beth, ac 
wedi archwilio cof-golofn Taliesin, aethom i Fryn y Caniâdau i 
eistedd. Ac erbyn deall, yr oedd Côr y Wig yn cadw arwest yno. 
Gallesid meddwl mai Robin Goch, Ysw , oedd y Uywydd, oherwydd 
fe ddaeth i ben carreg i'n hymyl, a rboddodd (fel pob Uywydd call), 
araeth fer o ryw "Twi, twi" neu ddau. Yna canodd y Fronfraiüi 
a'r Fwyalchen bob yn ail, un yn dechreu gyda bod y Ilall yn gorffen. 
Ac yna cyd-ganai yr holl adar yn un oôr ysblennydd. Ond ni 
chawsom ni aros y diwedd, am fod llenni yr hwyr yn crynhoi o 
amgylch. Dychwelasom gartref heibio'r Llety, ac at Gwydyr, ar ol 
treulio prydnawn pleserus gwerth coíìo am dano. 

Brysiwch ddod yma, er mwyn i chwi gael ei weled, ac i minnau 
yn eich cysgod gael dod yno gyda chwi. D, p^ 



CYMRU'R PLANT. 143 

PBTHÁU O'N CWMPA3. 

I 

IV. CATH YSTRTW6AR. 

^/r oeddyna globen o gath ddu braf mewn rbyw deulu ; ac yr 

Y oedd hi yn un gyfrwys, yn un ddeheuig am ei thamaid; a 
llawer i aderyn y to fyddai hi'n ei dda! i'w chinio yn y gaeaf 

Byddai y morwynion yn arfer taflu y briwsion allan i'r ardd ar ol 
y prydiau bwyd. Yn y gaeaf byddai y briwsion hyn yn cael eu 
claddu yn aml gan gawod o eira. Yr oedd y gath, gysta! a'r adar, 
yn gwybod am hyn. Oddiar frigau'r coed, rwyliai'r adar bach am 
ddyfodiad y briwsion ; hithau'r gath, o'i lledìfa a'u gwyliai hefyd, a 
phan ddisgynnai'r adar, gwnai hithau ruthr amynt. 

Rhyw noson, ar ol ysgwyd llieiniau swper, syrthiodd cnwd o eira, 
gan guddio'r briwsion. Beth feddyliech chwi wnaeth yr hen gath 
ddu ? Dyma wnaeth. Aeth i'r fan lle gwyddai fod y briwsion yn 
ni^ladd, a dechreuodd a chrafu'r eira i ffwrdd oddir y briwsion. 
Yna, ymguddiodd o'r golwg, i wylio dyfodiad yr adar ; ac nid hir y 
bu cyn rhoddi sponc, a dal un o'r pethau bach i'w brecwest. Dyna 
i chwi ystryw a dichell, onide? Ydych chwi yn teimlo yn ddig 
wrthi ? Fuasech chwi yn caru gosod y wialen fedw ar ei chwman ? 
Arafwch dìpyn, ystyriwch y peth. Meddyliwch am funud. 

Sylwch ar y darlun eto. Twm, Ty Pella, dacw fo I Gwelwch o'n 
mynd a llond ei freichiau o frics, neu lechi, i Gae Cefn Ty, ac yn 
dechreu gwneyd trap i dda! adar. Mae'r cae, a'r wlad i gyd 
amgylch ogylch, yn wyn dan gnwd tew o tíra ; yr adar bach bron 
trengu eisiau bwyd, bron rhewi yn yr oerfel. Dacw Twm wedi 
gorffen y trap, y briwsion yn Uond ei waelod, a thipyn wedi eu 
gwasgar vn ystrywgar o'i gwmpas, y priciau s/n dal y caead wedi 
eu cywram osod, Twm a'r llinyn yn y cwt mochyn yn gwylio dyfod- 
lad yr aderyn cyntaf i'r trap. 

Clec I Dacw'r caead i iawr, a Thwm glocsiog ^rn ei brasgamu 
am y trap. Druan ohonot, Robin Goch, yn llaw greulon Twm ddi- 
deimlad. Y mae yn boen gennyf geisio meddwl beth fydd dy 
ddiwedd yn llaw Twm ; yr oedd hi yn ddigon caled arnat ti o'r 
blaen yn yr eira a'r rhew-wynt ; ond buasai yn well ganwaith iti gael 
marw yn dawel o newyn a rhyndod dan gysgod y Uwyn eithin, nac 
ÿng nghrafangau y— bu agos imi ddweyd "y Gath Ddu," — ^yng 
ng^afangau Twm Ty Pella. 

Arfer fendigedig yw honno yn Sweden a Norway draw, o fyned 
i'r ysgubor ddydd NadoUg i nol ysgub dda o yd, a'i rhwymo ar 
gorn y tŷ, yn fwyd i'r adar. Nid oes ar wynion risiau gorsedd nef 
ei hun yr un angel na seraff dlysed a Thrugaredd. 

H. Brtthon Hughes. 



CYMRU'R PLANT. 



TM MTD FB AWIFAII,. 



BRININ T OOBDWIG. 

WYR pob plentyn mai y 
llew yw brenln y goedwig. 
ac nu gall hyd yn oed 
brenio fyw beb fẃyd. 
Gwyddoch ain y gath, — 
am d daRoedd, am tà 
phawen, am ei cberdded- 
iad diitaw; a gwyddocb jr 
bydd yn dal llygod, ac yn 
eu bwyta. Perthynas i'r 
gath yẃr'r llew, ac y mae 
yn deb^ iawn iddi, ond ei 
fod ef yn fowr iawn, — 
yr un dannedd, yr un e\rin- 
't edd, yr un Ilygaid tanllyd. 
Ond y mae'r gath yn wan, 
a'r llew'n gryi. Gallwch 
chwi godi üth yn hawdd ; 
ond ^l llew ladd tarw àg 
un ergyd a i bawen nerthol. 
Nid yw'r llew yn etyn i ddyn os ca lonydd, ac os na fÿdd yn 
newynog ìawn. Ẃedi nos yr hofla efe hela, ac ar geirw yr ymeayd 
fel Theol. Yr unig un perygl i ddyn, ac yn enwedig i blant, yw yr 
hen lew. Gwyddoch nad yw dyn yn gryf fei yr ych, nac yn fiian 
fel hydd ; yn ei fedr y mae ei nerth ef. Felly, pan eifl llew yn rhy 
wan gan henŵnt i ladd ych. neu'n rhy gloff i ddal carw, ymesyd ar 
ddyn. Y mae dyn yn llai, a llaì o hwyd arno; ond y mae'nwan os 
bydd beb ei wn, ac nìs gall hen lew ddewis y bwyd a fynna 

Ond, os na bydd anlfeiliaid gwylltion, daw'r tlew Ì'r buarth ac i'r 
beudai. Ciywîäs am lewes wedl lladd cant o foch mewn un noson. 
Ymwthiodd i mewn i'r cut, bwytaodd ddau borchell, ac nts medrai 
fynd allan. Collodd ei tliymer, a lladdodd y moch ereíll i gyd, 
trwy trathu ei dannedd drwy eu gwarrau. Os na cheiff rywbeth 
araUi <^ia Uew newynog mewn dyn fo'n cysgu dan y fen, ac a ag 
ef i'r goedwig i'w fwýta. 

Y mae hela'n reddf mewn rhai dynion. Ant i bellderoedd byd 1 
chwilio am helwriaeth, ac yn enwedlg am " big game." A weiwch 
chwi'r heliwr acw yn Affrig ì Dacw funudau hapusaf ei tywyd, — y 




146 



CYMRU'R PLANT. 



mae'n saethu brenin y g.oedwig. Pe methai a Uadd, rhuthrai'r 
bwystfil clwyfedig ato, ac ni ddeuai yn fyw o'i grafangau; a 
chloddid bedd iddo yn Aífrig belL Os Uwydda, daw a chroen y 
Uew adre, a áywed wrth ei blant a'i wyrion am yr ysgarmes fu 
rhyngddo a brenin y goedwig. 

Ceir y llew eto'n aros yn Persia, yn y wlad Ile yr helisû Nimrod a 
brenhinoedd Assyria ef. Ceir ef hefyd yn India, ond y mae 
gynnau'r helwyr yn gwneyd nifer y llewod yn ì\aì yn barhaus yno* 
Ond yn Affrig, o Algeria i'r Transvaal, y mae'r Uewod luosocaf. 
Gelwir Somaliland yn ''wlad y Uew." Pan oeddynt yn gwneyâ 
ffordd haearn Uganda, deuai Ilewod yn y nos, ac aent a nawtes i 
fiwrdd yn eu safnau. Bwytaodd dau lew yn unig wyth ar hugain 
o ddynion, heblaw pobl dduoiî y wlad. Ambell dro gadewir gwlad 
yn ddi-bobl, oherwydd ofn y liewod. 

Ond» hyd yn oed yn Aífrig, y mae'r Ilew yn prysur gilio. Ddau 
can mlynedd yn ol clywai dineswyr Cape Town fyddin o lewod yn 
rhuo o gwmpas y dref drwy gydol y nos, ond nid oes blentyn yn 
Cape Town heddyw a welodd lew ond mewn menagerte. 



rW DDAELl,MN YN DDIFYFYR. 

DDOE gwelais geífyl yn siarad 'roedd Dafydd Thomas sydd 
fugail ar jnr heol mae cerbyd o glai gwneir prìddfeini gwelais 
ddyn tair modfedd o hyd yw y nodv^d swynol jrw cân yr asyn 
sydd yn rhedeg ar heol mae cerrig malwod sydd greadurìaid mawr 
yw yr elephant bach yw y gwybedyn coch yw tân glo sydd i'w gael 
yn y ddaear poeth yw yr haul yn Aífrica mae ryfel rhwng Pen y 
Graìg a'r Porth mae'r Dinas Cymru'r Plant sydd gyhoeddiad 
Daniel Owen oedd y nofelwr galiuog yw Edward William sydd 
saer maen yw yr adeilad gwag yw y liestr o goed gwneir cadeiriau 
melus yw hun y gweithiwr sydd ddiwyd. 

10, Penparìas, Dinas. Thomas Thomas. 



GWYNBB SIRIOL. 



GWYNEB sîriol, — o mor werthf awr ! 
Try y galon drom yn llon ; 
Pan f ydd deigryn yn y Uygad, 

Rhydd gerddoriaeth yn y fron ; 
Gwyneb llawen,— dyma rywbeth 
Foddia'r ieuanc, foddia'r hen ; 
Mae rhyw allu anorchfygol 
Yn cyd-fynd a'l siriol wên. 



Gwyneb siriol,-— dyma allwedd 

Egyr galon galed gâs ; 
Mae yn foddion i dyneru 

Ysbrjd creulawn a di-ras ; 
Dyma falm i enaid clwyfue, 

Leddfa'i boen ynghyda'i gur, 
Mae yn eglur ei dystiolaeth, 

Detgudd ysbryd glân a phur. 

R, Gr, NicHOLfioir. 



CYMRU'R PLANT. 147 



F DIWYGIAD. 

YMGOM RHWNG TAIR SNSTHOD. 

DILYS. Dyma Morfudd yn dod i'n cyfarfod; well i ni dreio ei 
cliael çcydBL ni i'r capel ? 

NssTA. Wel» ie'n wir; nid yw byth yn dod i'r cyfarfodydd 'rwan. 

NroRFUDD. jDear me ! I ba le yr ewch chwi eich dwy efo'ch 
llyfrau ? 

D. I'r capel, Morfudd, a ddowch chwi gyda nî ? 

M. Ydych chwithau am dreio s^wneyd eich hunain yn bobl fawr 
trwy ddweyd eich bod wedi cael Dlwyg^iad ? 

N. O Morhidd bach, peidiwch a siarad mewn yspryd fel yna am 
y Diwygiad. Peth mor fendigedig, ynte Dilys? 

D. le'n wir, Nesta; ac ond i chwithau ddod gyda ni i'r cyfarfod- 
gweddi sydd gennym ni fel plant heno^ mi fyddwch ch^thau yn 
teimlo yr un fath a ni. 

M. Cyfarfod gweddi i'r plant ddywedsoch chwi ? Beth ydych 
yn wneyd yno, tybed ? 

N. Canu a gweddio, wrth gwrs. 

M. bobol, wyddwn ni ddim fod eisiau i blant weddio. Amser 
chwareu yw hi arnom ni. Gadewch i bobl hen weddio ; a mi wnawn 
ninnau hynny ar ol mynd yn fawr. 

D. Morfudd anwyl, peidiwch a rhyfygu. Does neb yn rhy 
ieuainc i weddio. 

N. O nag oes, a 'does yr un o honom ai fèl plant nad ydym yn 
pechu. Fe ddylem ofyn i Dduw faddeu i ni. 

M. Nid ydyw plant yn pechu cymaint a rhai hen. 

D. O ydym. Mae rhai o honom yn dweyd anwiredd, ereill 3^ 
tyngu a rhegi, ereill yn anufuddhau i'w rhf^ì, ac yn gas i'w gilydd ; 
ac y mae pob pechu sydd yn digio Duw yr un mor fawr a'u gilydd. 

N. Mae mynd i chwareu yn lle dod i'r capel hefyd yn bechod. 
Dowch efo ni, Morfudd. 

M. O'r goreu, mi ddof yno. Ond deudwch i mi, Nesta, l>eth 
jfdi Diwygiaîd ? 

N. Pan y mae Dtwygiad Crefyddol wedi torri allan fel sydd 
yrwan, y meddwl )rw fod Duw yn ymweled A'i bobl mewn modd 
arbennig. 

M. Sut y mae yn gwneyd hynny ? 

N. Trwy achub pobl anuwiol ; a gwneyd i'r rhai oedd ^m y seiat 
geisio byw yn well. 

M. Mi fum i wrth y drws nos Lun, a mi 'roedd yno bawb yn 
siarad trwy èu gilydd. 



148 CYMRU'R PLANT. 

D. Dyna i chwi un o arwyddion y Diwygiad. Wyddocb chwi 
beth oedd y mater ar y bobl hynny ? 

M. Na wn i. 

D. Wel, yr Yspryd Glân oedd wedi llanw eu calonnau. Yr 
oedd yno rai yn llefain am faddeuant, a'r UeiU yn gorfoleddu, ac yn 
canmol lesu Gríst. 

M. Fyddwch chwi y plant yn teimlo rhywbeth ? 

N. O byddwn wir. Mi wyddoch y byddwn i jnri un arw iawn 
am siarad yn y seiat a'r cytarfod gweddi, ond fedrai i ddim meddwl 
am wneyd hynny rwan. Mae pobl yn siarad cymaint Ag lesu Grist, 
nes y bydda i yn meddwl ei fod yn fy ymyl rywsut. 

D. Mi tydda innau hefyd, Nesta. A fedra i ddim peidio cofio 
a meddwl am dano ym mhob man rwan. 

M. Ni feddyliais fod a wnelo y Diwygiad ddim a ni fel plant. 

N. O oes, fedrwn ni byth ddiolch digon am gael gweld peth 
fel hyn. Hwyrach na welwn byth beth tebyg eto. 

D. Mi ddylem wneyd y goreu o hono. Yr oedd ein hathrawes 
yn dweyd y gàUwn ni y plant gael ein hachub jm y Diwygiad yma, 
ond i ni ofyn i'r Argl>vydd. 

N. Gallwn, mae'n sicr, ac O, mor hyfryd fydd cael 

" Cysegru blaenffrwyth djddiau'n hoes, 
I'r Hwn fu farw ar j groes." 

Mi fydd pobl yn ein galw ninnau yn blant Diwygiad 1905, tẅ y 
maent yn galw rhai yn blant Diwygiad '59. 

M. Sut y cychwynnodd o ? 

D. Trwy fachgen ieuanc, o'r enw Evan Roberts, y dechreuodd 
yr Yspryd Glftn weithio yn y Deheudir. 

M. Pa fodd y daeth yma ? Ni bu Evan Roberts yma. 

N. O naddo; ond fe fu clywed am dano ef yn foddion i ennyn 
mwy o yspryd gweddi ynnom ni. Fe ddechreuwyd gweddyio yn daer 
am yr Yspryd Glftn, ac fe ddaeth. 

D. Doy a diolch am hynny. Ac y mae Uawer o honom ni y plant 
wedi cael bendithion mawr trwy y Diwygiad. Y mae tadau a 
mamaii rhai wedi eu hachub, a orodyr i'r Ueill; ac y mae pawb yn 
fwy tyner a charedig. 

M. A ydych yn meddwl y gwnaiff barhau fel hyn ? Mae rhai 
yn deyd na wnant ddal yn hir. 

N. Dal, y maent yn sicr o ddal. Os ydynt wedi rhoi eu hunain i 
lesu Grísti 'does dim perygl iddo ef oUwng ei afael o honynt. 

D. Nac oes byth. Y niae lesu Grist yn nerthu ei blant, ^c yn 
eu cynorthwyo i fÿw yn well. Ond pwy sydd wedi bod yn siarad 
mor ysgafn o'r Diwygiad wrthych, Morfudd ? 



CYMRU'R PLANT. 



149 



M. Magfgie'r Crown oedd yn deyd fod ei thad a'i mam yn deyd. 

D. Beth arall fiiasech yn ddisgwyl oddiwrth bobl y Crown? 
Mae llawer llai o arian yn eu pocedau hwy ar ol i'r Diwygiad 
ddechreu. 

M. Yr oedd Maggie yn deyd nad oedd yno ddim ond rhyw 
un neu ddau yno bob nos 'rwan. 

N. "Gsn y gwirion y ceir y gwir." Mae y fasnach feddwot 
wedi cael lle go dda ers blynyddoedd, ond y mae pethau wedi 
newid erbyn hyn. 

D. Ydynty yn fawr iawn. Fe allwn nì, plant y Band of Hope» 
fentro canu bellach, fod y gelyn wedi ei orchfygu. 

M. Ddarfu mi ddim meddwl fod y Diwygiad yn gwneyd 
cymsûnt o ddaioni. 

N. Mae yn ddigon o destyn diolch am dragwyddoldeb, pe buasai 
yn gwneyd dim ond sobri meddwyn, ac argyhoeddi aelodau 
eglwysig i beidio yfed yr un dyferyn o'r ddiod feddwoL 

D. O ie, diolch am rywbeth i sobri y wlad. Dowch gyda ni, 
Morfiidd, mae yn amser mynd. 

M. Ond nis gallaf weddio ; nis gwn beth i'w ddweyd. 

D. Raìd i chi ddim ond gofyn ; mi wnaifi yr Yspryd Glftn eich 
helpu. 

N. Ond i chwi ddim ond dweyd wrth lesu Grist, — 

*' Addfwyn lesu, gwel yn awr, 
Blentyn wrth áj draed i lawr, 
Er mor íychan jáwyt fi, 
Gad i'm ddyfod atat ti ; 
Gad i'm lechu wrth áj draed, ' 

Golch fi, leso, jn áj waed; 
Rho i blentyn bjchan le, 
Gyda thi jn nheTmas ne," 

mi fydd lesu Grist yn gwenu wrth eich dywed. Y mae yn hoífì 
gweled plant f el ni yn troi ato. 

Petmachno. LizziE Katb Eyans. 



F GOG. 



TI ddaethost eto, gwcw íwyn, 
I ddweyd f od hieif yn dyfod ; 
Awgryma'th enw llawn o swyn 

Fod gaeaf wedi darf od ; 
Hae son am dy ddyfodiad di 
Tn llonnfr prudd o galon, 
Ond pan y dyw dy ddeunod glán, 
Gofidlau d^'n gysuron. 

Cwrii. 



Gobeithia'r anobeithiol bron 

Pan glyw dy nodau tyner, 
Y maent mor ysgafn ac mor llon 

Heb unrhyw arwydd pryder ; 
Ni ddaeth gofidiau, gwcw lon, 

Erioed i leddfu'th ganig, 
Am hynny mae ysbrydiaeth iach 

Tw gael wrth wrando'th fiwsig. 

Dayid Wtnne. 



CYMRU'R PLANT. 




PRFDFMRTHWCH NATUR. 



i,) 



AMLYGA Duw ei hun mewn dwy ffordd, mewnystyranianyddol 
ac tnewn ystyr ysprydol. Amlygir ef mewn ystyr ysprydol 
yng ngwaith ei ras, yn y Diwygiad ac mewn ifyrdd ereill ; amlygîr 
ef mewn ystyr anîanyddol yn y creigiau a'r dogwyni o'n cwmpas, 
yn yr atonydd, y llynnoedd a'r moroedd, yn y gwynt a'r gwlaw, yn 
y blodau tyner, ac mewn amliell i blaned dlos awcbben. Er hynny, 
ni w£l rbai Dduw yn y pethau hyn oll. Ant trwy y byd a'u llyg^d 
ynghau. Am yr un na chymerodd y drafFerth i ddod o hyd 
i'r prydfeithwch datguddiedig mewn anian, dywed y bardd 
Wordsworth, — 

" A primrOBB by t3i8 riyer'a briin, 
A yellow prímioee wbb to him, — 
Andìtwaa nothing more." 

Ateba y greadigaeth brydferlh i brydferthwch banfodol Duw 
ei hun. Mae'r Cread yn brydferth, am fod ei wneuthurwr yn 
brydferth, ac oiae etengyl prydferthwch yn efengyl am Dduw. 



CYMRU'R PLANT. 




Edrycfaer ar dyner lesni'r nefoedd, ar y dyfhynnoedd, &c ar y 
Onnoedd rbamantus, y mynyddoedd uchel, a'r m6r ntawr llydan, a 
(Áwy na chân gyda Mrs. Barrett Brownlng, — 



Un ddameg^ fawr ydyw y Cread, ac mae enw Duw yn ysgriFen- 
edi^ mewn Ujrthrennau breision ym mhob man, a da y canodd 
Islwyn, — 

" Mae'r b»d. 
I gji jn gjaegteàig, b pnob bBn 
Tn áŵjìi el getab a'i dngw^ddol gainc." 

Canfyddodd Slulcespeare brydferthwch mewn Natur, canys 
dywed, — 

" Tbifl 001 ItTe, eiempt from pnblic hannt, 
Finda toDgoea iu treee. books iu ruunÌDg broofcs, 
Sermoiu in Btones, and good in eYerytbing." 

Ni raid dyfynnu o weittaiau y beirdd Saesnìg ychwaitb, er cantod 
Duw yny 8;readí£;aeth. Gwrandewch ar swynol gftn Ceiriog am y 
Cread,— 



IS2 



CYMRU'R PLANT. 



" Ar 7 dolydd eang, 

Ar 7 creigiau oérthy 
Ar 7sgw7ddau'r 1x17117^^, 

A'r llechweddau serth, 
Gwelir enw'r Arglw^dd, 

Mewn ll^thrennau b^w. 
Beth 7w'r greadigaeth, 

Ond Beibl araU Duw P " 



** Nant 7 M^n^dd, groew loew, 
Tn 7mdroelli tua'r pant ; 
Bhwng 7 brwTn yn sisial gÍBmu, 
O na bawn i fel 7 nant. 

** Adar mân 7 m^n^dd uchel, 
Godant ^n ^r awel iach ; 
O'r naiU druan i'r llall ^n hedeg,— 
na bawn fel der^n bach. 



** Grug 7 m^n^dd 7n eu blodau, 
Edr^ch am^nt hiraeth ddug 
Am gael aroâ ar 7 br^niau 
Yn 7r awel efo'r grug. 

* * Mab 7 M^n^dd ^dw^f innau, 
Oddiccûrtref ^n gwne^d cân ; 
Ond mae'm calon ar 7 myn^dd 
Efo'r grug a'r adar mân." * 



Dyma uchelgais Cymru heddyw,— dysgu ei hiaith i'w phlant, a'u 
harwain i'r meusydd a'r mynyddoedd, at lannau yr afonydd a'r 
Uynnoeddy i ddysgu sylwi ar y pethau o'n cwmpas. 

S16MA. 



PI,ANT TRMFRIW. 

WYNEB-DDARLUN y mi$ bwn yw aelodau Urdd y Delyn, 
capel Peniel, Trefriw. Y mae wedi ei dynnu, fel y gwelir, yn 
y lawnt o flaen yr hen gapel, yr hwn yn fuan sydd i gael ei werthu. ac 
adeilad newydd gwych i gymeryd ei le ar safle mwy manteistol a 
clianolig yn y pentref. B^^d y capel newydd o fewn ergyd carreg 
i feddrod yr anfarwol emynydd, leuan Glan Geiripnydd, un o blant 
y capel uchod. 

Y prìtathraw ydyw yr un sydd ar y dde yn y darlun, sef Mr. E. 
H. Edwards, y Wigfa, yr hwn sydd gerddor gwych ac yn meddu 
dawn neillduol i addysgu plant Y nesa! ato yd)rw ^r. Evan Jones, 
Bryn Castell, un o athrawon mwyaf llahirus a llwyddiannus o fewn y 
wlad ; nid oes dim yn ormod o aberth ganddo wneyd er dyrchafa y 
genedl ieuanc er ei ddyfodiad yma. Yr un oedd ei hanes yn 
Ffestiniog a Lerpwl cyn hyn. 

Ar y chwith, mewn un i'r pen, mae Mrs. Jane Grifiìths» Llys 
Derwen, gehedigol o'r Ue, ac wedi bod ar hyd y blynyddoedd yn 
ddiflin gyda'r gwaith o addysgu y plant. Llawer o Iwyddiant 
iddynt i ddyrchafu y genedl ieuanc mewn gwybodaeth, rhin, a moes, 
ac i gadw yr hen iaith anwyl yn fyw. 

Bryn Conwy, R. H. Williams. 



« << 



Ceîriog," Ab Oweu, Llanuwchllyn, 1/6. 



CYHRU'R PLANT. 




GWSS JOSBS MBWN GWJSS GYMRBIG.' 



DTIiA fai '. A phw7 mor bairâdgar 
Yn «i gmÌBg a;mnìg i OweuF 
Udi hen SBBÌwn sc mor ddeogu 

T« TT het aydd ar ei phsn ! 
SfUircÌk sr eí ItTgaid dHol, 
A'i deallae WTneb hordd ,■ 
Uu ei gwÌBg s'i gwedd mor awjnol 
Nw ihd hwyl 1 awen budd. 



Wlr, mae Owen 'run íath 711 unioa 

Ag oedd Nain jng NghTmrn fu! 
Er yn bjw yng- ngwlad y Saeeon, 

GwBlia bú'l chaloa gu ; 
ílae yn caru gwisg a banee 

Swjnol wlad ei nain a'i tbaid, 
Ac am donynt, hoU'n synneB 

Mae ei gwetus yn ddi-baid. 



IS4 



CYMRU'R PLANT. 



O anwylyd fach ! hir-felyn 
Fel áj wallt f o haf áj oes ; 

A nodweddion ürdd 7 Delyn 
Fo'n blodeuo yn dy foes ; 

Disglaer fel gobeìthion Oymra 
Sÿddo'th fywyd ym mhob man, 



Oadw'i henw da i fyny, 
Ac i'w chodi g^a dy ran ; 

Fel dy wisg, bo«d bryd dy galon 
Yn Gymreig a di-ystaen ; 

Ac wrth fyw yng nghanol Saeson 
Helpa'th genedl yn ei blaen. 

O. OAIiBWrN ROBERTS. 



UNDSB F DDRAIG OOCH. 

CYNHYGIR chwe gwobr (£1 ; 15/-; 10/-; 10/-; 5/-; 5/-) i»r rhai atebo oreu 
gwestiynau ar y Uyfrau hyn,— 1. Hanbs Cymbu, Oyf. II. (1/6 Swyddfa 
Oymbu, Oaernarfon; neu Y Oymby (Parch. T. Stephen). 2. Groronwy Ówen, 
Rhan I. (1/6, R. E. Jones a'i Frodyr, Conwy). 3. Cabtbbfi Cymbu (1/-, Hughee, 
56. Hope St., Wrexham). 4. Y Mabinogìon (1/-, Hughes). 5. Llythybau ac 
Emtnnau Ann Gbiffiths (1/-, Gee, Dinbych). Daiier sylw ar y telerau, — 

1. Rhaìd i'r atebion i'r cwestìynau isod gyrraedd O. M. Edwards, Lincoln 
Oollege, Oxford, cyn neu ar Mehefin 1, 1905. 

2. Ni raid ateb yr oU o'r cwestiynau; ac nid oes neb i gynnyg ateb mwy na 
deg. Gwell ychydíg wedi eu hateb yn dda na llawer wedi eu hateb yn wael. 

3. Nid yw'n ofynnol ysgrifennu Uawer. Mae atebion cywir a chryno a 
tharawiadol, — rhai y cymerwyd trafferth gyda hwy, — yn wèll nag amlhau geiriau 
heb synwyr. 

4. Hysbysir dyíamiad y gwobrau yn rhif yn Gorffennaf ; a bydd y dyf amiad 
yn derfynol. 



Y OWESTIYNAU. 

1. Pwy yw'r Oymry, ac o ba le y daethant P 

2. Pwy yw'r Oymro enwocaf mewn hanes cyn 1066 P 

3. Pwy oedd prif amddiffynwyr Oymru yn erbyn y Normaniaid ? 

4. Pryd, ac i ba ddiben, yr adeiladwyd cestyll OymruP 

5. Pa gyfeiriadau sydd yn y Mabinogion at fywyd Oymru cyn i'r bobl droi'n 
Griätionogion P 

6. Pa hen ddefodau priodasol y cyfeirir atynt yn y Mabinogion? 

7. Ysgrifenwch ddesgrìfiad o'r Gerddi Bluog neu Gefn Brith P 

8. Prun ai Tlodi ai Oyfoeth yw'r famaeth oreu i athrylith P 

9. Prun yw'r engraifft oreu, yn ol dch meddwl chwi, (a) o'r digrif, {ò) o*r 
dwys yng ngwaith Goronwy Owen P 

10. Beth yw prif nodweddion arddull rhyddiaith Goronwy Owen P 

11. Pa bethau, hyd y gelUr casglu oddiwrth ei llythyrau, oedd yn llenwi mwyaf 
ar feddwl Ann Griffiths P 

12. Wrth ba nodau yr adwaenwch emyn o waith Ann Griffiths P 



CYMRU'R PLANT. iSS 



F BARCUD YNG Í^GHFMRU. 

YR oedd yn dda gennyf weled enw y barcud yn rhestr adar un o 
blant Blaenau Ffestiniog, fel un o hen adar trigiannol bro 
Meirionnydd. Yn y rhifjrn wedyn, gwelat fod Wil Nant y Barcud 
3m cwyno nad yw yn wlr fod yr aderyn uchod yn byw ym Mlaenau 
Ffestiniog, ac roeddai,— ^' Nid yw y barcud yno» nac yng Nghrideth, 
nac yn unman yng Nghymni y gwn i am dano ond Ystrad Ffín/' 
Ym mha Nant mae Wil yn byw tybed ? 

Byddaf yn gweled yr adar hyn bob blwyddyn, weithiau ym 
Mlaenau Ffestiniog. Magwyd nythaid o farcutod bychain yno y 
flwyddyn ddiweddat mewn craig ysgythrog, ger Shatt No. 2, ger 
Bwlch Gorddinin, a gwelais hwy yn ny thu yn yr un smotyn flynyddau 
yn ol. Byddaf yn eu gweled bron bob mis yng nghreigiau 
Penamnen, Dolwyddelen. Bryd arall, nythant mewn craig ym Moel 
Sialx>d, neu yng Nghraig yr Hylldrem. Bydd nyth barcud yn sicr 
o fod yn un o'r peídwar uchod bob blwyddyn, ac adeiladant bob 
amser ar weddiliion yr hen nyth ; ond ni wnant eu nyth yn yr un 
graig y ddwy flynedd agosat i'w gilydd. 

Pe buaswn i yn myned i adolygu rhestr y plant, buasai yn rhaid i 
mi ddweyd, yn hoUol groes i Wil, fod barcud yn by w ym Mhenamnen, 
ym Moel Siabod, yn y Wyddfa, yn Ystrad Ffín, ac hyd y gwn i 
ymhob cwm yng Nghymru, gan mor gyftredin y gwelir hwy ym 
mynyddoedd Dolwyddelen. 

Yn y mynyddoedd a'r creigiau y mae'n fraint gweled y barcud a'r 
hebog^ yn nofío yng ngwynt y nefoedd, mewn unigedd tawel, ac 
nid mewn trefydd a dinasoedd. 

Bugeiliaid ac amaethwyr mynyddoedd Cymru sydd yn gwybod am 
acyn gweled ednogiaid mawrion a phrinion, ac nid llenorion, clercod, 
athrawon, a golygwyr newyddiaduron, wrth eu desgiau mewn 
dwndwr dinasoL 

Y mae pedwar math o'r teulu hwn, sef, — Barcud Cyífredin, Mêl- 
farcud (ceir io/« yr un am wyau hwn yn y tarchnad heddyw), Barcud 
y Mynydd, a Barcud Coes-flewog. Buasai yn werth i chwi weled 
un o'r rhai hyn yn ciniawa ar ddau neu dri o lyôantod, neu gwpl o 
adar duon. Pan a yn galed arnynt am ymborth yn y mynydd, 
gwelais hwy yn dod bron at dŷ annedd, er mwyn cael ysglytaeth. 
Daethum ar ei warthat unwaith y Uynedd pan oedd yn yr ací o 



♦Gwelais Hebog (Falcon), Medi 23, 1900, ar ÍTnydd-dir tyddyn Bertheos, 
Polwjddélen. Gelwir un mynydd ym Meddgelert yn Moel Hebog. Mae y 
rhain yn brinion yng Nghymru. 



IS6 CYMRU'R PLANT. 

ysglyfìo aderyn du ; ond nis gadawodd ei ar ei oL Cymerodd y 
gweddiU o'i gorpwys yn ei grafangau, ac ymaith ag ef i gymydog- 
aeth y cymylau. Mae digon o nerth yn ei gylfín a'i grafangau i 
ddadgysylltu pob creadur a ddelir ganddo at ei fwyta. 

Ymddengys i ni fod Wil yn rhy ieuanc i feirniadu cywirdeb 
rhestrau adar y plant, neu yn anghyfarwydd a theulu'r hebogiaid 
ym mynyddoedd Arfon a Meirionnydd : ac os y daw yma ry w dro, 
oydd yn bleser gennym eì arwain i g>ffiniau gwlad y barcud, omd 
oes rhywun wedi eu dinistrio yn ddiweddar 

Lladdwyd un yng Ngwm Penanmen eleni gan un o'r amaethwyr, 
rhag iddo fwyta ŵyn bychain gweiniaid EbriU a Mai. 

Mawrth i8, 1905. Elus Williams. 

F GWAÌSIWYÌS. 

HENFFYCH iti, Wanwyn tirion, yn dy eitraidd wisg ysblennydd, 
Hongi fanteU. o brydferthwch dros ysgwyddau'r gwyrddlas feusydd, 

Y mae natur oU yn gwenu yn y blodau dyfant allan 

Er mwya harddu llwyd-wisg gaeaf, — fel botymau aur ac arian ; 

Y mae*r nos yn tywaílt perlau ar aur bennau y briallu, — 
Grwlithos tyner yn disgleirio uwch ben cyfareddol dlysni ; 

Y mae gwisgoedtl pert y drysni yn wyn-loew gan ogoniant, 
A phob lili a briallu yn eu hiaith i Dduw'n rhoi moBant. 

Wanwyn siriol, adgyfodiad gerdda dros fynwentydd daear, 
O dan fywiol ddylanwadau haul y dydd a'i oleu Uachar, 
Anadl bywyd yw awelon sy'n chwibanu rhwng y Uwyni, 
Cyffyrdiliadau rhain yn wastad sydd yn Uonni natur drwyddi ; 
Plantos ieuainc diniweidrwydd, ar y bryniau yr ymbranciant, 
Yn y safle hapus yma treulÌAnt fywyd megis rhamaut ; 
Yr amáethwr ar ei diroedd sy'n gwaghau ei gaweU hadau, 
Gyda gobaith yn ei galon am weld dydd i fedi'r ffrwythau. 

Wanwyn swynol, swn cerddoriaeth sydd yn Uanw'th ddeüiog demlau, 
Mae cymanf a ar bob coeden gyda thoriad gwawr y borau ; 
Pen cerddorion côr y goedwig sydd yn canu'r salmau moliant, 
A'r dail ieuainc, — byaedd natur, — yn cyd-chwareu eu cyfeiUant ; 
Gwena gobaith drwy bob blodyn am yr haf mewn diUad newydd, 

Y mae'r haf a'r tyner wanwyn fel yn dod yog ngôl eu güydd ; 
Mae'r olygfa ogoneddus weU drwy ororau anian 

Yn ein ll^w â Uawenydd, — gweldUaw Duw tu ol i'r cyfan. 

B%rchgrove^ Llansamlet, W. J. Jones. 

CYMANFA'R ADAR. 

CoRAWDAu'r corau adar, — a'u mêl Uais Pig felyn aderyn du, — ^yn unfeyd 

M " Kydd i'm wledd ddigymar ; A'r fronfraith sy'n canu ; 

A miwsig gwyd o'u mysg gâr Coch robjrn, Uwydyn, yn Uu 

Cain dduwies cân y ddaear. Ymunant mewn emynu. 

Caerdydd, T. Loyell. 



CYMRU'R PLANT. 157 

MORDAITH OAPTMN OOOJR. 

(t bsdwakbdd otpbbs.) 

y. YMLWTBRO SNBTD. 

IFOR. Fy nhad, yr wyf yn sychedig am eich gfwratido heno eto ; 
ac wedi gwneyd brys i orifen fy ngwers i'r diben hwnnw. 
Tad. Da iawn, Itor. Am bedwar o'r gloch yr i6eg, clywodd y 
morwyr yn eglur ruad y tonnau ; ac ar doriad y dydd, gwelsant 
hwy tua miUtir oddiwrthynt, yn ymdaflu i fyny i uchder aruthrol, ac 
yn ewynnu nes oeddynt fel eira. Wrth ymrolio i mewn at y graig, 
dudai y tonnau y ílong yn gyflym gyda hwynt, ac ni fedrai ein 
morwyr gael gwaelod i angori, oblegid ei fod yn rhy ddwfn; ac 
nid o^d awel o wynt er mantais i newid cyfeiríad y llestr ; ac nid 
oedd gobaith iddynt rhag dinistr, os na ellid cael hynny drwy 
gymorth y badau. Yr o&iá y gorau o'r rhai hynny yn cael ei 
adgyweirio ar y pryá ; ond llwyddwyd, drwy gymorth dau ereill, i 
droi y llong i gyfeirîad y gogledd. Felly achubwyd hi, nid yn unig 
rhag coUi Uawer o amser, ond rhag myned yn ddrylUau yn erbyn y 
graig. Erbyn chwech y prydnawn, hwyUai rhagblaen; ond nid 
heb gymorth y badau yn barhaus; oblegid nid oedd y morwyr y 
pryd hwn ond prin cant o lathenni oddiwrth y graig. Yr oeddent 
yn morio yn awr uwchben cwm cul, a'i ddyfnder yn anfesuradwy; 
creigiau bygythipl o bob tu, ac nid oedd ein morwyr dewraf yn 
hoUol rydd pddiwi'th ddychryn. Erbyn hyn yr oedd y pinnace wedi 
ei osod i gynortlfwyo y badau ereiU i gadw y Uong rhag gwyro at y 
crdgiauy yr hyn oeda yn dra pheryglus ; oblegid yr oedd yn cael 
ei chario ymlaen gan y lUf, gyda chyflymdra anghyifredin ; a buasai 
pob ymdrech wedi troi yn fethianti oni buasai i awel o wynt godi o 
gyfeiriad flafriolt pan nad oedd gan ein dynion ond rhyw bum 
munud rhyngddynt a dinistr. Ni wnaethai awel gref ond cyflymu 
drylUad y Uong ; ond gwnaeth yr angyles dyner droi y glorian, 
megis^â blaen ei haden, ac mewn undeb a'r badau cadwyd y Uong 
rhia^ gwyro i'r dde na'r aswy at y creigiau ysgythrog, yr hyn a 
barodd adfywiad i.obaith y morw^rr. Ond ymhen Uai na deg 
munudy daeth gwynt ystormus, a gyrrodd y llong yn gyflym tua 
chyfeiriad y graig eto, nes oeddent o fewn dau gant o lathenni i'r 
bds-donnau. Ond cyn iddynt goUi yr oU o'r tir oeddent newydd 
ei ennill, talodd yr un awel fwyn ymweUad â hwynt eilwaith, a 
gwasanaethodd amynt er eu diogelwch am ddeg munud. Yn 
ystod yr adeg ferr honno, daeth agoriad bychan i'r golwg yn y 
graig o'u blaeh. Yn union anfonodd y Capten un p'i swyddogion 



iS8 CYMRU'R PLANT. 

i arolygu y Ue a'i amgylchoedd ; yr hwo, ar ei ddychweliady a 
hysbysodd nad oedd Ued yr agoriad ond tua hyd y llong; ond er d 
fod yn guì, y gellid gyda gofal ei fordwyo, a bod y dwfr y tudraw 
yn dawel a liyfn. Gwelodd Capten Cook, yn ol yr adroddiad, 
debygolrwydd y gallai Iwyddo i fyned allan o'r môr garw, rhwystr- 
edig, a pheryglusy yr oeddvnt ynddo ^m awr. 

Ifor. Fy nhady a fuasai yn dda gan y Capten pe na buasai wedi 
myned y ffordd arw honno o gwbl ? 

Tad. Na fuasai. Oblegid un o brif amcanion ei fordaith oedd 
casglu gwybodaeth fanwl am diroedd a moroedd, lleoedd penrglus a 
diberygl; a hynny er cyfarwyddyd i fordeithwyr yn y dyfodol. Yn 
union, gorchymynodd osod popeth yn barod i wynebu mordwyo y 
çulfor. Maent yn cychwyn; ond trodd yn fethiant arnynt cyn 
cyrraedd at yr agoriad, oblegid cododd y Uanw, a bu cymaint o 
lanw a thrai y naill ar ol y llal], am lawer o oríau, y rhai oedd yn 
pen i'r llong grwydro fel meddwyn; weithiau yn ennill tir, bryd 
arall yn ei goUi. Yng nghanol y fath ddyrus ymdroi, canfyddasant 
agoriad arall, tua milltîr i'r gorllewin, ac ar unwaith anfonwyd 
Mr. Hicks i'w arolygu. Tra yr oedd yr Endeavour yn parhau i 
jfrwydro yn galed á'r llifeiriant, cvílawnodd pob morwr ei ddyled- 
swvdd yn ystod yr ymdrech galed non gyda deheurwydd ac hunan- 
feddiant, fel pe na buasent mewn perygl o gwbl. Dychwelodd 
Mr. Hicks, gan hysbysu bod y fynedfa yn gul ; er h^mny ei bod yn 
fordwyol ; ac eto, bod myned rhwng ÿ creigiau oedd ar bob tu yn 
golygu anturiaeth bwysig. Yr oedd y dywediad ei bod yn fordwyol 
yn ddigon o anogaeth i'r Uywydd dewr a'i wroniaid Prydeinig 
wynebu y gorchwyl yn galonnog. Yn ol eu tystiolaeth, yr oedd 
perygl yr anturiaeth yn llai o bwys yn eu golwg na'r ymdroi 
traáerthus oeddent ynddo ar y pryd. Yn ffortunus, cododd awel o 
wynt ysgafey yr honi ynghyd a chymorth y badaUy a Uifeiriant 
naturiol y Uanw, a'u galluogodd i hwylio i mewn i'r culfor, drwy yr 
hwn y gyrwyd y Uong gyda chyflymdra anarferol, nes cyrraedd y 
tudraw i r creigiau, i ddyf roedd tawel, ac yno angorasant. A bu 
Uawenydd anghyflfredin yn eu plith; oblegid yr oeddent yn awr 
wedi adenniU y sefyllfa hapus ag oeddent wedi ei gadael ychydig 
amser yn ol, gyda llawenydd mawr. Yr oedd gorfFwys i gorff a 
meddwl, cysgu ac ymborthi ^m briodol, yn gysuron ag oeddent 
wedi bod yn dra phrin ohonynt am ddyddiau bellach. 

Ifor. Diolch i chwi fy nhad. Erbyn nos yfory, cyn i chwi 
ddweyd i ba le yr aeth Capten Cook a'i forwyr nesaf, mi chwiliaf 
fap Deheudir Cymru Newydd, i mi fedru eich dilyn. 

JDi'nas, Rhondda. William Jamss. 



CYMRU'R PLANT, 159 



NID y mynydd tanllyd sydd gennym mewn golwg, ond arwr 
dìstadl. Ganwyd ef mewn sir sydd enwog am godi pregeth- 
wyr ac offeiríaid. Catodd addysg dda ar aelwyd grefyddol, a 
phrentisiwyd et i fod yn ddilledydd, a bu yn ddiwyd ac ymrcddgar 
i ddysgu'r gelfyddyd. Yn gynnar ar ol gorffen, symudodd i dref 
oedd mor enwog ag Athen gynt am ei beirdd a'i llenoríoni ac 
agorodd faelfa diUedydd ar ei gyfrifoldeb ei hun. Llwyddodd yn 
raddol i ddyfod yn fasnachwr poblogaidd. Yr oedd yn hoff o 
farddoniy a mynych yr ymddangosodd aml i ddernyn syml a phert 
o'i eiddo yn y cylchgronau, ar y mesurau rhydd a chaeth, yn ystod 
ei oes gymharol ferr. Meddai hefyd ar galon dyner ac ysbryd 
hynaws; credai fod pawb yn ddiniwed ac egwyddorol fel ete ei 
faunan. Os byddai angen ar gyfaill, 'doedd dìm ond troi at Etna, — 
parod ydoedd ar amrantiad i helpu mewn taro. 

Galwodd cyfaiU gydag ef unwaith i ofyn am fenthyg swm mawr 
o arían i ymfudo i wlad y gorllewin. Cyflwynodd yntau yr arian 
anghenrheidiol ar urwaith, a ffwrdd yr aeth y cyfailí yn ddewr, a 
llwyddodd i ddod yn ddyn cyfoethog, ac adeiladodd blasdy 
gorwych mewn coedwig tu allan i'r ddinas. Aeth blynyddau heibio 
ar ol hyn^ ac ni chlywodd ein harwr ond y peth nesaf i ddim am y 
cytaill, ond ei íod wedi ymgytoethogi a dyfod yn berchen trigfan 
ysblennydd. 

Adeg sefyll allan y glowyr a ddaeth. Haelionus iawn fu Etna 
tuag at y dioddefwyr. Nis gallasai edrych ar ei gydfforddolion yn 
hanner newynu, ac yntau uwchben ei ddigon ; nis gallasai ddisgwyl 
iddynt dalu am y nwyddau o'i faelta. Edrychai ymlaen am amser 
gwell i ddyfod, a therfyn ar y sefyll allan. Ond yn sydyn, ymosod- 
odd ei achwynwyr arno, a gorfu iddo enciHo o'r wlad neu fynd i'r 
carchar. Aeth i Lerpwl, a chymerodd y llong gyntaf allai, a hwyl- 
iodd am fyd y gorllewin ei hunan yn awr. Pan ar y fordaitti, 
meddyliai lawer am ei gartref, ond meddyliai twy am gyfarfod a'i 
gyfaiU fenthyciodd ei arián, a'r çroesaw a gafai pan gyfarfyddent 
drachefiii. Glaniodd yn iach a chysurus yn y dref, a gofynnodd helynt 
ei gyfaiU. Cafodd ar ddeall ei tod yn byw fìUtiroedd allan yn y 
wlsä mewn coedwigoedd unigoL Tramwyodd yno, a chyrhaedd- 
odd y plasdy ym mrig yr hwyr. Wedi curo wrth y drws, daeth 
y forwyn i'w ateb. Rhoddodd ei enw iddi, a gotynnodd am lety 
dros y nos. Aeth hithau i fewn, a dychwelodd a'r newydd nad oedd 
el meistr gartref, a chauodd y drws arno. Dychwelodd yntau yn 
wyneb-drist, a phan oedd ar y rhoifay diffoddwyd y goleuni yn y tŷ. 



i6o 



CYMRU'R PLANT. 



a gorfod iddo ymlwybro yn y tywyllwch i ganol y brif heoL Bu y 
siom yn ormod iddo i' w ddal ; syiihiodd ar y glaswellt, ac ni welsä 
ddim ond peCriad y ser, a Uoerganaid y lleuad uwch ei ben yn yr 
entrych, Meddyliodd am ennyd am ryw rymus ŵr yno, ac ymsyn- 
iodd fel hyn,— 



*' Bhodio *Twjí M lan yr afon, 
Mewn unigedd, lesu mawr, 

Mae cjfeillìon goien'r ddaear 
Arnai 'n oefnu i gjd yn awr ; 

Chl7wa*i ddim ond Bwn y tonnau, 
Wela'i ddim ond llwjbrau'r bedd, 



Saií pechodan dnon bTWjd 

BhTngwyf fi a gweld dj wedd ; 
O dTwyÜwch eitha erioed, 
P'le câí yma roi fy, nhroed f " 



Cafodd nerth eilwaith i godi, a hwyliodd yn ol am y ddinas. Lwe 
dda iddo oedd nad oedd ei logell yn hollol wag. Cyrhaeddodd 
yno, a chatodd lety dros y nos gan ryw Samaritan trugaroffi a 
Uw^fddodd yn fuan i gael galwedigaeth fel trataelwr gan gwmní yn 
y ddinas. Bu fyw am amser ar ol hyn, ond danghosai ei wedd fod 
ei adeilad yn dechreu ymddatod. Bu farw o'r dartodedigaeth 
ymhell o dir ei wlad yn y gorllewin pell. Ychwanegodd y ddau 
benniU canlynol at yr uoiod cyn ei ymadawiad, — 



'' Bhodio'r wyí ar lan yr afon 

Mewn pryderon, lesu mawr, 
Gweled holl fwynderau daear 

Megys niwl yn cilio'n awr ; 
Gteidwad anwyl, jn fy ofnau, 

Ownaf , mi alwaf amat ti ; 
Wnei di wraudo Uef pechadur P 

Wnei di aros gyda mi P 
Öyrr, pe ond pelydryn gẁan, 
Digon i oleuo'r lan. 



*^ Bhodio'r wyf ar lan yr afon, 

lesu mawr, dan lawer loes, 
Pan y'm Uethid gan amheuon, 

Oodais olwg ar y groes ; 
Clywaf eto lais trugaredd, 

Teimlaf dyner help dy law, 
Mae f ' amheuon yn diflannu 

Ac 'rwy'n gweld y glannau draw ; 
Fwyn Waredwr, gad i mi 
Gtaeì dy gwmni'n groes i*r lli'." 



AR HYD Py OSS; 

FR07IAD T7N WEDI DIHOENI'N HIB. 



OMOB. felus ydyw teithio, 
Ar hyd fy oes ; 
Ar hyd ffordd y groes heb flino, 

Ar hyd f y oes ; 
Yn swn hyâ^d nef awelon, 
Bhof fy mywyd iddo'n âyddlon, 
Gorfoleddaf mewn helbulon, 
Ar hyd fy oes. 

ìTeiD Briçhton, 



mor felus ydyw cann, 

Ar hyd ty oes ; 
Pan fo'r lesu ama'i'n gwenu, 

Ar hyd fy oes ; 
Canaf am ei addewidion, 
Sydd i mi yn troi'n gysuron, 
Canaf am ei holl f endUthion, 

Ar hyd fy oes. 

B. Bmith. 



Cyfeiriftd y golygydd yw,— Ow»r M. Bdwabi>b, Lincoln Golleok, Oifoììd. 



▲BORAJTWTD ▲ OHTHOEDDWTD eAir HUeHES AirD BOir, 66. HOPE ■TKEST, GWBEOWáM. 



AT Y PLANT. 




OM. Nid w^ yn 1(0; 7 gaH aUrch 
Mrio plentTn. O'i li;i) llelaf, ni 
hoffwn i chwi dnio neB bod jti hIot. 
Pe ti«l«ch, 7 iDM'a ddlamhen maì 
boddi » wnaech. Oiid jng ngwlad 
liud 71 oedd 7 plaat 711 ^stori 7 talr 
cneaBH. Nid yw petbau yr un fath yn 
7 wl«d iTfedú honao ag ^dyiLt yn ein 
gwlad ni ; ond 7 mae'r ou gweisi jn 
jt hanes a pbe boi'n haaea tri o'ch 
SijiLdlBn ctiwi. 

Cthobddib, am ddw7 geiniog, gan 
Gwmni 7 OrhoeddwTr CTmreig, Oaer- 
naifon, gTtLeithiad o Ijlt Mr. W. T. 
8teíid,— '^TDiwygiadTn^GorUewin." 
Tnddo dywed 71 awúwi bethaa 
d^ddmol am dano el hnn, am 7 
Diw7giad, ac mu Mr. Etui Boberta. 

CcHOHDDATwolSÌTOaenuirfongylchgrawnywol; y maejiailii^aihngain 

o'mblaon. Tnddo oeli haiiee Dr. Prfeetley »n dárga-'-' '- 

otOiygL jn gynllDii o'r pethAH dd^lid ysgmennn mewn cylchgiawi 
DTJloThoi nỳw am giriiioneddDl o flaen 7 plant weithìau, yn lle go^ idc^t 



doygen 
1 cylchgi 



addoli neb ond oftpten 7 diware pel dioed. 

BoB. T mae Uaweroedd o IwTnogod yng NghTmm. Oweleia raf ar yi Aian 

' -^raiäi. Tn 7 gaeaf dlweddaf, pan oeadDr. Hngb Jonea, Dolgdlan, yn 

'-' - flaen Owni Cowaioh, rhwng nn a dau o'r gioch 7 boie, ar noeon 
1, gwelodd Iwynog llwyd mawi 7n cioeel ffoidd y cerbyd. 

Haih. Eithaf gwir. Pan ayrth riLywun l'r ageoan jnj ihew oeeol ex fynydd- 
—■ 'i yr Alpau, 7 mae'n amhodbl oael «a cyöf, Oní Tmhen blynyddoedd 

Bt. daw'r oóiíf l'r sdIwif d diin odreii 7 ibew y ' '-' — ' — ^' 



lawer, daw'r oorit l'i g<dwg o dan odren 7 



T yn y dyfli^n ielaw. 



o lethian'r Alpau ddeogain mlTnedd yn ol, Br'n diagi^î i'i ibew roddl corB ei 
biawd 1 frn^ j flwydd^n hon. Mae 7 ibal Bjrn gwybod hanee y ibeir yn dda yn 
gwybod, bion 1*1 flwyddyn, piyd 7 rnydd 71 eira a'r rhew en h^eglyfaeth i fyny. 

OuniB. Daw'r gog a'r legen iych i'i wlad hon teon yi nn adeg. 

r pwll yn todi. Owalth ey'a glanhsu, diogi ^y'n 




(3'MRU'R (PlANT. 



Ctf. XIV. MEHEFIN, 1905. Rair 163. 



• PI^AIÌT ABSRASGELI.. 

^/n wyneb-ddarlun y mis hwn, wele ddartun o blant Aberangell, 

jT sir Drefaldwyn. Gwîrfoddolwyr ydynt, fu yn casglu at eu 
capel newydd. Níd oeddynt yn toddlawn ì'r bobl fawr 
gael codi capel, heb iddynt hwy fj;ael rhan yn y gwaith. Felly, 
aelhant allan i gasglu gyda chardiau bychain, a buont wrthi yn 
ddyfal a didrwst nes cael ohonynt y swm £21 ys. 6c., digon i 
gael àeg o lampau hardd i oleuo y capel. 

Gwelwdi hwynt yn awr yn sefyll neu yn eìstedd yn fFrynt y capel) 
a golwgr toddhaus arnynt. 

Prudd meddwl fod yr ieuengaf ohonynt. ond y mwyaf diwyd, wedi 
ei alw partret cyn gorflen y gwaîtb, — Sidney Jones, — wedi casglu y 
swm o £7 6s. 2c. 

Dewis goleuo y capel a wnaeth y plant. a dyna arwyddair eu 
l^wyd bellach, — "Dìsgleirio megis ^o/íuai/au yn y byd." 

Yr ydym yn ysgritennu hyn ynghanol swn Diwygìad. Y mae 
le&u ẃist yn marchog gyda rhwysg trwy DdyfTryn Dyfî yr wythnosau 
hyn, a phawb wedi codi atlan i waeddì "Hosanna i Fab Dafydd." 



164 



CYMRU'R PLANT. 



Ond n!d yw y plant yn ol i neb ; y mae eu *' Hosanna " yn perseinio 
trwy y gymydogfaeth, ac y mae ganddynt hwythau eu cyfarfod 
gweddi rheolaidd ; a chymsünt o deimlad ac ysbryd ynddo ag odid i 
un c]rfartod. Ni gredwn mai iaith calon, yn gystal a thafod, pob 
un ydyw, — 

* * Ârglwydd dyma fl, 

Ar áj alwad di ; 
Canna'm henaid yn 7 gwaed 

A gaed ar Galfari." 

R.W.J. 



AR F DAI 



MAE 'r froníraith, 7 fw^alch, a'r 
hed7dd, 
Wrth ganu ^n Uonni pob man ; 
A'r b^doedd g^dgordiant â'u gil^dd, 

Tn gefníor o f oliant heb lan ; 
C^dunwn i chw^ddo'r berorìaeth 

Felusa ein h^mdaith drw^'r b^d ; 
£in carìo wna llanw cerddorìaeth 
Yn ddedw^dd drw^'r storm^dd i g^d. 



Daw'r briall, 7 lill, a'r rhosTn, 

Bob Gwanw^n i harddu ein gwlad ; 
A gwasgar mae gwisgoedd Haf mel^n, 

Berarogl eu sw^nion ^n rhad ; 
Mewn rhinwedd a phurdeb blodeuwn, 

Tn brydferth a gw^laidd drw^'n 
hoes; 
H^d Iw^brau ein b^w^d gwasgarwn 

Berarogl ein caiiad a*n moes. 



YBaìa. 



Mae'r cwmwl, ^r heulwen, a'r awel 

Yn cludo mw^nderau i'n cwrdd ; 
A gwenu'n ein gw^neb mae angel 

Trugaredd 87'n hulio ein bwìrald ; 
Ond cilia 7 palas daearol, 

A'i del^n, a'i fw^nder, a'i fri ; 
Mae'n hjmdaith i'r cartref tragw^ddol, 

S^dd gan ^r Anfeidrol i ni. 

BlCHARD AB HUOH. 



CVNGHORION I BI,SNT¥N mUANC. 



CADW draw oddiwrth ddr^gioni, 
Penderf^na wne^d daioni, 
D^na dd7wed Ll^fr 7 Ll^frau, 
Fell7 h^nn^ sjdd ^n orau. 

Anrhjdedda d^ rieni, 
Ac fe roir hir ddjddiau îti, 
Cofla barchu d^ athrawon, 
Byáá wrth bawb yn dyner galon. 

Cofìa ddwed^d 7 gwirionedd, 
Pechod mawr 7W dwe^d anwlredd, 
Gw^lia rhag Uadrata'n g^nnar, 
Neu d7 ddiwedd f^dd 7 carchar. 

Oorrit, 



Gw^lia ar d^ eirìau'n wastad, 
C^mer oial o'th g^meriad ; 
Y mae Duw'n dy weld bob munud, 
Ac 7n gwrando d' eirìau hef^d. 

Penderf^na f^nnu dianc 
Rhag dr^gioni pan ^n ieuanc, 
Mae pob un s^'n caru'r lesu 
Yn 7mdrechu peidio pechu. 

Gw^lia rhag 7 cwpan meddwol, 
Mae i f^w^d ^n daifaol ; 
Os gwnei ddeehreu caru'r gel^n 
Cei d7 gladdu 'n medd 7 meddw^m. 

DayID WlNNB. 



CYMRU'R PLANT. i6s 

F TAIR CNBUSN. 

^ VI. TR A60RIAD, OLAF. 

^/r oedd gallu y brenin i lawtnhau fel pe wedi ei gymeryd 

If oddiamo. Wrth holi beth allasai tod y rheswm am hyn, 
hysbyswyd y nyddwr a'i deulu nad oedd y brenin byth wedi 
gwenu er pan ladrata^i^ ei unig fab. Yr oedd hyn wedi digwydd 
ers pan oedd y tywysog ieuanc ond blwydÿ ped ; ac er fod ugain 
mlynedd wedi myned heibio er hynny, nid oeda neb wedi cael gtiir 
o'i hanes, ond yn unig un waith, a hynny ymhen ychydig físoedd 
wedi iddo gael ei ladrata, pryd y gadawyd yn ystafell y brenin gan 
ryw un na wyddai neb pwy, gist fechan, ac wedi ysgrifennu ami, — 

"Pan agoriry gùt hon, deuir o hyd i*r iywysog.** 

Os nad oedd cannoedd o t>ell ac agos wedi ceisio ei hagor» nid 
oedd un. Ond nid oedd neb wedi llwyddo. Yn wir, yr oedd y 
brenin ymhell cyn hyn wedi rhoddi pob gobaith i fyny yr agoríd: hi 
byth. 

Pan glywodd Gwernydd am hyn, perswadiodd Dyddgu a Mai i 
fyned gydag et i'r plas, a cheisío agor y gist ft'r agorîadau bychain 
oeâd yn eu meddiant hwy. Ac telly yr a^ethant, a chawsant 
ganiatad yn rhwydd, oblegid nid oedd neb wedi ceisio ei hagor ers 
misoedd, er gofid i was pennaf y brenin, yr hwn oedd yn sicrhau ei 
feistr yn barhaus yr agorid y gist fach. Yr oedd nifer fawr o íìlwyr 
yn yr ystafell pan gyrhaeddodd Gwernydd a'i gyfeiliion, ac arwein- 
iodd rhyw un ef at fwrdd. Ar y bwrdd hwn yr oedd y gist yn 
gorwedd. Yr oedd pawb oedd yn bresennol yn edrych amo, ond 
nid oedd yr un ohonynt yn credu y buasai yn liwyddiannus. Modd 
bynnagy cyn gynted ag yr aeth agoriad Gwemydd i mewn i'r clo» 
dacw y caued yn agor, a dyna un floedd fawr o gymeradwyaeth, 
nes yr oedd yn diaspedain drwy y plas. W« th glywed y swn, 
rhedodd y brenin a'i deulu ar frys i ystafell y gist, a phan welsant 
hi wedi ei hagor, tarawyd hwy yn fud gan syndod. Ar ol ysbaid o 
ddistawrwyddy gofynnodd y brenin, — 

" Beth sydd ynddi ? " 

EJryénodd ei terch, a chafodd ynddi ddalen o bapur wedi ei 
llanw ddau du ftg ysgrìfen tftn. Cynnwys yr ysgrifen ydoedd, tod 
y tywysog yn fyw ac yn iach, ond yn garcharor mewn ynys. 
Rhoddid hefyd gyfarwyddiadau pa fodd i gymeryd yr ynys, faint o 
tilwyr oedd yn angenrheidiol, ac o ba borthladd i gydiwyn. Cyn 
bore drannoeth, yr oedd y milwyr a'r Uongau yn barod, ac yn gynt 
nag oedd neb wedi meddwi, y mae y tywysog yn cyrraedd ei 
gartret. Yn naturiol, ar ei ddychweliad, bu llawenhau am ddyddiau 
lawer yn y ddinas. 



i66 



CYMRU'R PLANT. 



Oná, ynghanol y cyfany nid anghofíodd y brenin Gwernyddy 
Dyddgu, a Mai; ac fel cydnabyddiaeth am eu gwasanaeth iddo, 
gwnaeth Gwemydd yn swyddog uchel yn ei deymas, y tri o hynny 
allan i gartrefu yn y brif ddinas. Wrth iongyfarch eu gilydd ar eu 
llwyddiant, sylwodd Mai gymaint p hapusrwydd ddaeth i'w rhan 
drwy y tair cneuen. 

Penrhyndeudraeth. Fanny Edwards 



VW DDARI,I,]^N TN DDIPYFYR. 

PARHAU i ledu y mae yr Adfywiad crefyddoi ^mg Nghymru 
saìf sir Aberteifí ar lan y môr gwelais long ft cherrìg 
Uabyddiwyd Stephan yn ein gwiad y mae y ddiod feddwol wedi 
dinistrio llawer teulu hardd yw y ddaear yn y Gwanwyn mae y dyn 
yn aredig ar y bryn gwelais oen yn brefu 'roedd y ddafad wedi 
torri ei choes mae yr iar yn ehedeg gwelais aderyn yn canu bas 
mae John yn y cae acw tyf briallu yn yr ardd mae blodau pryd- 
terth yn y ddaear mae glo ar y tftn mae y ffwrn yn berwi mae y 
tatws ar y ffordd cefais geiniog wedi ei thorri yn ddwy 'roedd y 
gneuen ar y goeden safai bran yn bwyta ei ysglyfaeth mae y ci yn 
dilyn y plant 'roedd y gath yn çhwareu mae y plentyn wrth y tftn 
mae y ci yn gorwedd 'roedd y fuwch yn cicio pel John a dorrwyd yn 
ei hanner torrwyd yr afal i weithio rhaid caei nerth cyn dringo i 
enwogrwydd rhaid ymroi. 

Llanrhystyd. T. Williams. 

F GANAN GU. 



MAE 'r daith i*r Ganan gu 
Tn oleu o bob tu, 
Fan fyddo lesu cu 

Yn arwaìn teulu Duw ; 
Os bydd j Btorm yn gref 
O dau ei aden Ef , 
Gawn fynd i fewn i*r nef, 
Mae*r lesu wrth y Uyw. 

dwg ni, gaiam lor, 
Trwy erwin donnau'r môr, 

1 blith y nefol gôr 
Sydd yn dy foli di ; 

O am feddiannu'r wlad 
A brynwyd trwy ei waed, 
Ac etifeddu'r stad 
Sydd yn ein disgwyl ni. 



Os ydyw'r daith yn hîr, 
am gael golwg glir 
Ar daith 7 Ganan dir 

Sy'n mynd i dỳ fy Nhad ; 
Oawn rodio gydag Ëf 
Heolydd aur y nef , 
Heb neb yn drist ei lef , 

O nefol hyfryd wlad. 

arwain ni o hyd 
Trwy demtasiynau'r byd, 
Gawn fod yn hardd ryw bryd, 
Yng nghwmni côr y nef ; 

arwain ni'n ddigryn 
Nes dod trwy niwl y glyn, 

1 ganu ar Seion f ryn 

Yr anthem «aDDO Ep." 

Barlwydok. 



CYMRU'R PLANT. 167 



I,I,ANGOWSR. 

SAIF Llangower ar ochr dde-ddwyrain Llyn Tegid. Serth iawri 
ydywy ond ychydig o wastadedd ar fin y Uyn. Amaethwyr 
ydyw y trìgolîon, oddigerth y person, ac ychydig o bentrefwyr. 

Ceir yn Llangower ryteddodau, megis olion dwfr ac ystormydd ; 
codir ugeiniau o Iwythi mawn i fyny yn y mynyddoedd hefyd. Y 
mae egiwys yma, ac unwaith hongiai rhaff o'r gloch y tu allan i'r mur, 
ond o'r tu fewn y mae yn awr. Yr oedd elor feirch yn caei ei chadw 
dan yr ywen hyd yn ddiweddar. Nid oes yma iythyrdy, ond òox 
post yn y mur ; y mae siop fechan hefyd bron ar fín yr afon. Nid 
oes tafam yn Llangower, ond fe fu yno un yn yr hen amser. 

Os dowch i fyny o'r pentref, dowch yn fuan uwchben ceunant, 
gelwir hwn y Ceunant Du ; ac mae'r olwg arno yn cyfateb yn iawn 
i'w enw. Nid da mentro gormod Ue byddo perygl. Awn ymlaen 
at Gapel y Glyn, saif hwn mewn Ue tlws iawn, ac o'i flaen ymuna 
dwy afon. Y mae yng Nghapel Glyngower athrawon medrus iawn 
yn yr Ysgol Sul ; ac mae y plant a'r bobl ieuanc yno yn gyson îawn. 

Ond i chwi droi ar y llaw dde, fe fyddwch yn fuan yn Llawr y 
Cwm. Vno cewch olwg ar yr afon, a'r mynyddoedd ; ac mae effaith 
y rhew, dwfr, a gwres i'w weled yri églur ar y creigiau. Y mae y 
naill garreg ar ol y ilall yn graddol fyriéd yn is' bob blwyddyn o 
hyd. Y mae danghosiad fod yr afon wedi newid ei chwrs ; ac fe 
godwyd ilwythi o ro lathenni o'r fan y rhed yr afon yn awr. 

Beilach, trown yn ein holau heibio flermd/r Glyn, a throsodd i 
Gefenddwygraig. O ben y mynyddoedd yma ceîr gweled yr Aran 
a'r Arennig, ac amryw fynyddoedd ereill. Islaw y mynyddoedd 
cewch wel^ Llyn Ttsgid, a thref y Bala. Mae capel Cefenddwy- 
graig wedi ei adeiladu mewn Ue amiwg iawn i'r tywydd ; adeiladwyd 
ef yn y fiwỳcldyn 1830, a chapel y Glyn yn y flwyddyn 181 3. 
Oddiwrth gapel Cefenddwygraig, arweinia llwybr i lawr i'r Bala. 

Rhed y cerbyd tân yn gyson trwy Langower ; ac mae rhai o'r 
plwyfolion wedi ei weled yn rhedeg trwyddo am y tro cyntaf erioed. 
Ond pan ddaw yr haf a'r awelon hyfryd, chwymella cerbyd modur 
yr ugeinfed ganrif trwy y pentref. Ond pryd tybed y gwel y 
darUenwyr sydd yn Llangower y peiriant ehedeg yn gwibio uwch 
eu pennau; mae'n siwr y daw hwnnw cyn hir. ^ 

Ar y ffordd o Langower i Lanuwchllyn y mae ffynnon a elwid 
yn Ffynnon Gower, a bu llawer o deithwyr yn peniinip o'i blaen. 

Y mae aml i wr enwog wedi codi yn Llangpwer, hyd yn oed 
pregethwyr a beirdd. Ac wrth weled yr enwau canlynol, feallai y 
byddant yn symbyliad i ry wrai gyf odi eto i fod yn ^' fardd enwòg, 



CYHRU'R PLANT. 



-^: 



W^ 



?-*^ 



neu nofelydd, cyfreÌtMwr, pregetbwr, meddyg, neu farsiandwr o 
frî." Yma y cytododd y Parchn. Thomas Jones y Cenhadwr, Evan 
Jones, Adwy'r Clawdd; £van Peters; a'r brcdyr Robert a Daniel 
Evans; John Roberts, Abergynoiwyn, ddaeth yn brejj^ethwr 
Uafurus a chymeradwy. 

Mae'r bobl s/n byw yn Llangfower yn rhai cymwynas^r a 
haelionus, ac yn barod i rodd) rhodd at unrhyw achos da. 

Llangower. IvoH TlGU) Jokxs. 



CYMRU'R PL/VNT. 169 



F GYFmTHJSR FACH A'I CH^FNDBR. 

MI fiim fwy nac unwaith yn son wrth y plant am yr hanedon 
prydferth a dyddorol adroddir mor fyw mewn hen lyfr sydd 
yn y tŷ yma, na -^yr neb yn iawn pa faint yw ei oed, yn enwedig 
rhai rhannau o hono. Ymhlith eraiUy y mae cyfnither fach a'i 
chetnder yn cael lle pwysig ac anrhydeddus iawn ynddo. Y mae 
yr hanes, yr hwn sydd wir bob gair, yn darllen fel rhamant ; ond yn 
rhyfeddach ná'r un stori ddyfeisiwyd erioed gan athrylith ddynoL 
Mor naturiol hefyd y w y cwbl» mor " true to nature," fel y buasai 
yn pasio yn gampus gan Wiíl Bryan. Felly y mae y gwir bob 
amser, o ran hynny. Ond mor amrywioli rhyfedd, a chySirous yw y 
cwbL Y mae y symudiadau djrrus mor gyflymi nes y maent bron 
a sathru traed eu gilydd yn eu hymdaith. Y mae '* olwyn ynghanol 
olwyn/' eto, y maent oU, fel y dywed Eben Fardd am olwynion 
cerbyd nefol Elias wrth ei chwyrn-dynnu gan y meirch tin, — " yn 
troi'n Uyfn mal swyn." 

Yr oedd y ddau, — y gyfnither a'i chefnder,— yn byw mewn gwlad 
lled debyg mewn un ystyr i Brydain Fawr. Ymherodraeth eang 
gyfoethog oedd, yn cael ei gwneyd o Uaws o fân wledydd neu 
dalaethau, ac o ynysoedd y môr ; a Uiaws o wahanol ieithoedd yn 
cael eu siarad gan y deiliaid. Yn y wlad honno y ganwyd y ddau, 
ond nid hohno oedd gwlad eu tadau. Yr oedd eu teulu hwy yn 
perthyn i genedl fach» hynafol a chrefyddol, oedd yn byw ymheU. 
Mewn amser pell yn ol, fe ddaeth brenin yr ymherodraeth fawr a'i 
luoedd i ymosod ar y wlad fechan ; ac er eu bod yn wŷr dewr, 
gorchfygwyd hwy, a chaethgludwyd eu brenin a'u holl wŷr nerthol 
yn yspail iliytel i'r wlad belL Yr oedd gwlad eu tadau yn debyg 
iawn i Gymni, — gwlad fechan fynyddig, a'i phreswylwyr yn ei charu 
yn angerddoL 

Cyfnewidiad a darostyngiad adfydus oedd hwn i genedl fechan 
anlbynnol a balch ei hysbryd. Wele hwy, — trigolion y wlad 
brydferth fynyddig, amrywiol ei golygfeydd a hyfryd ei hinsawdd, 
wedi eu haUtudiOy ac yn gaeth, yn y wlad fawr wastad unffurfìoL 
fwU ei hinsawdd, a Uawn gwybed a ílwch. Gwladgarwjrr brwd eu 
hysbryd oeddynt, wedi gorfod gadael eu hen wlad, a byw a marw 
mewn estron dir. Addolwyr ** yr unig wir a bywiol Dduw " oedd- 
ynt, yn gorfod talu g^arogaeth a gwasanaeth i ddynion yr oedd eu 
heilunod mftn a marw mor aml bron a'r coed a'r meini. Gwŷr 
oeddynt hwy, fel yr hen Gymry gynt, hof! o delyn a chftn ; ond yr 
oedd y tannau mwyn yn fud, a'r gftn wedi tewi. Clywsai eu 



170 CYMRU'R PLANT. 

gorchfygwyr lawer o son am eu galluoedd cerddorol, ac aw]rddent 
am eu clywed ; ond ofer gofyn iddynt heddyw am wladgarol gkn, 
heb son am ün ô gerddi Seiön. Adróddir áih y lìntai brudd 
honno, y byddent, ar. bob egwyl, yn cydgyfarfod ar lan rhyw afon 
fawr, o dan gysgod y coed helyg, i son am wlad hoff eu tadau, y 
wlad na chaent hwy, druain/ byth ei gweled mwy. Yn lle eu suo i 
gysgUy yr oedd eu hiraeth ar pl pob hun-gan leddf o'r fáth yn 
deŴro'n fwy* Diwedd pob cyfarfod fyddai wylo, nes bron torri eu 
calon gan saethau yr adgof hiraethlawn. 

Fel yr oedd y blynyddoedd yn cerdded, yr oeddynt*hwy yn marw 
o un i un, gan adael eu plant yn nhir y caethiwed. Un o fendithion 
pennaf Duw i'w blant mewn adfyd y w, fod hir gynefíndra â sefylifa 
fellyyn pylu min y gofìd. ''Nid mewn bod yn dlawd y mae y 
trueni," ebai Humphreys y Dyffryn, ** ond mewn mynd yn dlawd." 
Cyn hir» fe ddechreuodd y plant ddygymod yn fwy â'r amgylchiadau, 
a gwneyd y goreu o'r gwaethaf, ac nid ymroi i farw o hiraeth. 

Yng ngwlad yr estron, ac yn nhir y caethiwed, y ganwyd ac y 
cafodd y Gyfnither Fach ei hun gyntaf. Fe ddywed y bardd fod 
gofìdiau'n dod, nid yn ysbiwyr unigol, ond yn fyddinoedd. Felly y 
bu yn ei hanes hithau. Bu ei thad a'i mam farw pan nad oedd ond 
plentyni gan ei gadael yn amddifad a diamddiffyn. Tad yr 
amd ifad yw Duw, ac felly yr oedd y pryd hwnnw. Ni fydd ef byth 
chwaith yn gofalu am danynt â'i law haelionus ei hun ; ond y ffordd 
y bydd yn gwneyd fydd, trwy gyffwrdd rhyw galon dyner, a rhoddi 
defnyn ynddi o'r cariad sydd fei y moroedd yn ei fynwes ef ei hun. 
Felly yma. Yr oedd ganddi gefnder hŷn na hi,— mab i frawd ei 
thad. Gwr ieuanc serchog a rhagorol oedd. Cymerodd yr un fach 
atOy a majgodd hi mor anwyl a gofalus a phe buasai yn ferch iddo. 
O ran hynny, nid gorchwyl anhawdd oedd ei hoífì ar ol unwaith ei 
gweled hi. Yr oedd ei hwyneb bach mor lân a serchog, felyr, 
oedd yn swyno pawb i'w charu yn y fan. Wedi iddi dyfu i fyny yn 
ferçh ieuancy yr oedd yr un hawddgarwch yn dal yn ei gwedd. 
Mwy na hynny, yr oedd Iluneidd-dra córfìf, gweddeidd-dra ym- 
ddygiad, yn gystal a chymeriad moesol a çlirefyddol» mewn cyd- 
gordiad a chynghanedd hyfryd yn ei holl hanes hi. Yr oedd yn 
nodedig hoíF o'i chefnder, ac yn gwneyd pob dim yn ol ei 
gyfarwyddyd doeth ef, wedi iddi dyfu i fyny yn ferch ieuanc gyfrifol» 
megis yr oedd pan yn un fechan wan chwareus wrth ei draed. 

Oherwydd ei ymddygiad uniawn, a'i gymeriad rhagorol, yr oedd 
ef, er yn un o deulu'r gaethglud, wedi dringo i swydd gyfrifol ym 
mhrif ddinas bwysig y wlad fawr. Mor ryfedd a dieithriol yw 
troion rhagluniaethy ac yn enwedig felly yn ei hanes hi. Heb yn 



CYMRU'R PLANT, 171 

wybod bron iddi, ac heb ddod erioed i'w meddwl» fe gafodd y 
gyfnither ei hun, nid yn y brífddinas yn unig, ond yn wrthrych sylw 
ac edmygedd pawb yn y plas gwych ymherodrol. Galwodd un o 
bríf ddynion y llys sylw y brenin ati» a chafodd wahoddiad i ddod i 
bresenoldeb y brenin ei hun. Er mor wylaidd oedd, yr oedd fel pe 
buasai rhyw gyfaredd yn ei pherson, oedd yn eífeithio ar bawb. Yr 
oedd ei hawddgarwch . wedi gorchfygu hwimw'n láTi. Yr hanes 
nesaf a gawn am dani ydyw, fod y dyn dyrchafedig hwnnw â'i law 
ei hun yn gosod y dejrrn-goron ar ei phen prydíerth, ac yn ei 
chyhoeddi yn firenhines yr ymherodraeth fawr. Gwnaeth wledd, m 
anfonodd anrhegion drudfawr i'w gyfeilUon ar yr achlysur dyddorol. 
y cwbl yn deilwng o'i gyfoeth a'i urddas brenhmol. A gwell fy th, i 
anrhydeddu yr amgylchiad, estynnodd liaws o freintiau gwladol i'w 
ddeiliaid yn y talaethau pell, oeddynt hyd y pryd hwnnw heb 
fẁynhau y cyfryw ryddid. Sefyllfa bryderus a pheryglus yw un y 
teyrn mewn ilawer gwlad heddyw. Felly yr oedd gynt. 



<i 



AnesmwytlL gorwedd 7 ooronawg ben." 



Brad-gynlluniodd dau o'r swyddogion, a chytunasant i ladd y 
brenin. Cafodd y cefnder wybod am y brad, a hysbysodd y 
frenhines ar frys. Chwiliwyd y peth, a chafwyd ei fod yn íFaith. 
Crogwyd y ddau lofrudd. I ddangos ei barch a'i ddiolchgarwch 
iddo am fod yn foddion i achub ei fywyd, trefnodd y brenin 
ddiwrnod i'w anrhydeddu yn gyhoeddus. Gwisgodd ef yn un o'i 
wisgoedd teg, llawn gemau dìsglaer, a gwnaeth iddo farchogaeth 
ar ei farch ef. Rhoddwyd y goron frenhinol ar ei ben, ac 
arweiniwyd ef felly trwy brif heoiydd y ddinas, yn cael ei ganlyn 
gan osgordd wych urddasoi o wyr y llys, yn cyhoeddi ei glod yn 
enw y brenin. Nid dau yn unig o wŷr Uofruddiog oedd yn y Uys 
brenhinol hwnnw ar y pryd. Yr oedd prifweinidog y wlad, gẅr 
creulon a balch iawn, wedi cymeryd yn erbyn rhai o deulu'r 
gaethglud, am nad oeddynt, — gaethion tlodion gorchfygedig, — yn 
ymostwng digon iddo ef. Yr oedd eu hen ysbryd anibynnoi a 
chryn dipyn o'u bonedd cynhennid yn aros ynddynt hwy eto, a rhaid 
oedd ceisio ei lethu. Llwyddodd trwy dwyil a chelwydd i godi 
rhagfarn yn y wlad yn eu herbyn, a chafodd ryddid gan y breninÿ 
trwy gamdystiolaeth, i ddial arnynt. 

Yr oedd y gelynion, yn cael eu harwain a'u symbylu ganddo ef, 
ar wneyd rhuthr gwaedlyd arnynt i'w llwyr ddinistrio. Ond weie y 
frenhines yn neidio i'r adwy, ac yn atal y Uifeiriant otnadwy yn y 
fan. Y siars ddiweddaf iddi gan ei chefnder pan yn yi]aadael, beb 



172 CYMRU'R PLANT. 

wybod beth oedd yn ei haros, i'r plas brenhinol, oedd, am iddi 
beidio yngan jrr un gair wrth neb mai un o terched y gaethglud 
oedd, rhag i hynny fod yn un rhwystr ar fiordd ei dyrchafiad. 

Fel y dywed yr hen air» " ffals yw y gwaed." Aeth at y brenin 
ar unwaith pan y clywodd am y bwriad a'r cynllun ofaiadwy» ac 
hysbysodd y brenin am y tro cyntaf mad perthyn i'r genedl techan 
h^nafol ond gorthrymedig honno yr oedd hi. Mawr oedd cyffro a 
digofaint y brenin pan ddeallodd fod y bobl hynny jm hollol 
h^dychlon a theymgarol iddo ef ac i'w orsedd, ac yn enwedig mai 
un ohonynt hwy oedd y frenhines addtwyn a hofF. Daliwyd y prif- 
weinidog, yr hwn, er cymdnt gwr yr ystyriai ei hun, oedd erbyn 
hyn yn crynnu fel deilen wan. Codwyd crogbren uwch nag arfer y 
tro hwnnw, a dlenyddiwyd ef ar unwaith. Lladdwyd y gelynion 
ereill oedd yn gytrannog o'r twyll a'r brad. 

Yr oedd y brenin eisoes wedi dangos y parch mwyaf i gefnder y 
frenhines am fod yn foddion i achub ei fywyd. Yn awr, danghos- 
odd ymhellach ei ymddiried ynddo trwy ei osod yn y swydd bwy^g 
o brif gynghorydd y brenîn, yn agosat ato mewn gaîlu ac awdurdod 
yn Ilywodraethiad yr ymherodraeth fawr. Gwisgwyd et yn niUad 
sidan a phorfior y swydd,— y gwr oedd ychydlg amser yn ol yn 
ymprydio ac yn gwisgo sachlian am dano mewn galar a thristwch 
yn herwydd dinistr agos ei gydgenedl ac yntau. Rhoddwyd coron 
tawr o aur pur ar ei ben, — y pen hwnnw wrthodai blygu i'r gwr 
balch grogwydy am ei fod yn ei ystyríed yn un anheilwng o unrhyw 
barch o'r fath. 

Bu yn y swydd hyd ei fedd, ac yr oedd yn ei gweinyddu yn 
gyfìawn ac yn ddiwyrni, á chlod ei degwch a'i ddoethineb, yn gystal 
a'i garedigrwyddy yn cyrraedd cyrrau mwyaf pellenig y deymas 
eang, 

Er ei bod yn eistedd ar un o orseddfeinciau mwyaf pwysig a 
dyrchafedig y byd y pryd hwnnw, ni anghofìwyd ei chenedl hoff 
gan y fren&nes. Yr oedd ei gwladgarwch a'i chred ddiysgog yn 
Arglwydd Dduw ei thadau yn aros fyth jrr un. 

Dyma ychydig o hanes rhamantus y Gyfnither Fach a'i Chefnder. 
Ni raid dweyd y bu eu dyrchafiad rhyteddol hwy yn freinlen 
rhyddhad eu cydwladwyr anfiodus a goithrymedig. Pa ryfedd 
iddynt drefnu, a chadw am ganrífoedd lawer, ddau ddiwrnod o wyl 
bob blwyddyn o barch i ddau yr o^dynt yn teimlo mor rhwymedig 
iddynt am fywyd eu cenedl, gan iddynt tod yn toddion i'w hachub o 
safn dinistr Ilwyr. 

Minffordd, G. Williams. 



CYMRU'R PLANT. 173 

IDAHO. 

XI MTNTDDOEDDy XI HANIFEILIAID» a'i THTMHORAU. 

SAIF Idaho yng ngogledd orllewin yr Unol Dalaethau. Nid 
oes ond un dalaeth rhyngddi a'r Môr Tawel. Mesura 84,800 
milltir ysgwar ; ac yr oedd ei phoblogaeth yn 161,772 yn y flwyddyn 
içoo. Nid yw Cymru yn mesur ond 7,470 milltir ysgwar, eto, yn 
meddu poblogaeth o 1,501,034. Felly, gwelwn fod pobl Idaho yn 
cael llawer mwy o le na phobl Cymru. 

Y mae Idaho yn meddu ar un hynodrüii^dd y mae Cymru yn ei 
feddu, sef golygfeydd rhamantus ei mynycídoedd, y rhai sycíd yn 
llawn o drysorau. Gelwir Idaho yn ''Gem of the Mountains." 
Aethum i fyny o ddyflfryn Boise i'r ffogledd am tua 180 milltir, a 
chefsds y golygfeydd yn aruthrol ac ardderchog. Mae mynyddoedd 
Idaho yn gwäianiaethu oddiwrth fynyddoedd Cymru, am eu bod 
yn llawer uwch, a choed byth-wyrddion yn tyfu i'w copa. Cwyd y 
mynyddoedd hyn eu pennau, y naill yn uwch na'r llall, nes yw yr 
uchaf tua 8,000 o droedfieddi o uchder. Yn y mynyddoedd hyn 
ceir yr arth a'r ewig, llew mynydd, a'r detaid gwylltion. Mae y 
defaid hyn yn anhawdd iawn cael hyd iddynt, gan eu bod yn 
ochelgar a gwyllt iawn. Mae Uew y mynydd yn greadur hir ei 
gorfF, a phen tebyg i gath, ac yn gyfrwys îawn a pheryglus. Ei dduU 
cyífredin o ddal ei ysglyfaeth yw ymestyn ar gangen coeden; a 
phan y bydd yr ewig ddiniwed yn pori odditano, neidio ar ei chefn, 
gan frathu ei ddannedd hirion yn ei chnawd. Ni ymosoda ar ddyn 
os caìft lor^rdd. 

Mae y mynyddoedd hyn yn Uawn ceunentydd, y rhai sydd yn 
llawn o bysgod. Yma y cefais yr hwyl oreu a ges erioed wrth 
bysgota. Bob tro y taflwn fy Uinyn i'r dwfr, byddai y brithylliaid 
bychain yn neidio am y cyntaf. A'r hwyl oedd eu codi i fyny, a'u 
rhoi yn y f asged. 

Mae yn Idaho lawer o wartheg a defiûd. Mae y stockmm yn rhoi 
bwyd i'r da yn y gaeaf i lawr yn y dyffryn ; ac yn gynnar yn y 
gwanwyn, pan y bydd yr eira yn toddi, byddant yn eu danfon i'r 
borfa, tua phedwar i bum cant hefo'u gilydd, a dyn neu ddau i 
edrydi ar eu holau, y rhai a elwir cow hoys neu cow-punchers, 

Mae y bugail yn cadw tua dwy i dair mil o ddefaid gyda'u 
gilydd, yr hyn a alwant ''Band of Sheep." A bydd y dyn sydd 
yn gofalu am danynt yn cael ei alw yn sheep-herder. Pobî ryfedd yw 
y rhai hyn. Trwy eu bod eu hunain trwy yr haf allan hefo'r 
defaid yn y mynyddoedd anghysbell, dywedir eu bod yn mynd yn 
wallgof os bydd iddynt aros i herdio am rai blynyddau, a gelwir 



174 



CYMRU'R PLANT. 



hwy gan bobl Idaho yma yn *'crazy sheep herders." Maent yn 
gyrru y ddeadell am tua 200 milUir o'r dyífryn, ac yn byw mewn 
pabelli yn cysgu yn yr awyr agored yn yr haf, lle y gorwedda y 
defaid. 

Bum allan am ddau fís mewn sheep-camp yn y gwanwyo, wrth 
droed y mynyddoedd, lle y byddant yn aros yn amser ŵyn Ebrill. 
Mae eu dull yn hoUol wahanol i chwi yng Nghymru. Byddant yn 
gadael y defaid a'r ŵyn yn ddeadelloedd yma a thraw, er mwyn 
iddyrt gael bwyd a llonydd tra bydd yr ŵyn yn ieuanc. Ar ol tuag 
wythnos, a'r oen wedi cryfhau, byddant yn rhoi y ddeadelloedd 
bychain hefo'u gilydd, rhai cannoedd. Mae yn Ued gostus i'r 
perchenogion pan yn magu ŵyn. Bydd eisio gofal mawr, a Uawer 
rhagor o ddynion. Bydd dyn yn eu gwylio yn y nos, yn cadw tin 
lle mae y deadelloedd bychain hyn ; ac yn saethu, er cadw y blaidd 
o'r praidd. Mae y blaidd bychan hwn yn boenus iawn amser magu 
ŵyn, ac yn peri colled íawr i'r perchennog. Gelwir ef y '' coyote/' 
y mwyaf llwfr o'r hoU íleiddiaid. Mae mwyafrif y defaid ym 
Merinos a Lincolns. 

Mae Idaho yn meddu Uawer o weithydd aur, a mwngloddiau 
eraiil. Mae yn cynhyrchu gwair, fTrwythau, yd» coed, gwlan, cig, 
aur, a haearn. 

Mae yma lawer o*r Indiaid cochion, hen frodorion y wlad. Mae 
yma Chineaid hefyd, a llawer o Japiaid o Japan. 

Talaeth ieuanc ydyw Idaho, ac yn meddu llawer o ragoríaethau. 

Nanipa, Idaho. O. J. Daviks. 



FFBRMDAI PANDV TUDUR. 



LLANNERCH FeluB, Llwyndu Isaf , 
Singrig, Nanerth, Ty Nant 
uchaf, 
Pant 7 Manus a Llwjn Llydan, 
A Fron Deg a Haf od Fychan : 
Plas yn Blaenau a Bryn Aber, 
Cefn y Ffynnon a Phen Amser ; 
Tu ucha'r Ffordd a Bryniau Peiria, 
Pen y Waen a Thŷ Nant Isa. 



Pen y Ffrith, Tỳ Gwyn, Nanwrach, 
Ty'n y Pant, y Foel a Bodrach ; 
Lljgad fawr, y Sẁch, a*r Wenlli, 
Pen yr lardor, Tyddyn Heili ; 
Llwynda uchaf , Bryn yr Orsedd, 
A Thŷ Ddôl gerllaw y Oarnedd ; 
Cefn y Castell a Bryn Briwslon, 
A DÔl Hyfryd, Ty*n y Ffynnon. 



Tan y Castell, a Thŷ Celyn, 

A Ffarm Yard, hen gartre'r delyn ; 

Tan Lan. Pen Banc, Tŷ Isaf hefyd ; 

A Hhos Lan, lle unig enbyd ; 

Yr Hendref , Tan y Waen a*r Efail, 

A Tỳ Coch sydd heddyw'n adfail ; 

Dyna*r ffermydd, unig hifur, 

Cynnyrch bywyd Pandy Tudur. 

Datid Thomas {Dewi Tudur), 



CYMRU'R PLAMT. 175 



DAI'R GWAS BACH. 

I. YN Y BORS. 

TUA dau er^ryd carreg o lan y Cleddau, saif amaethdy henafol 
sydd wedi goddef i lawer corwynt gauafol guro arno. Ar ei 
aelwyd ceir teulu lliosog, — tad, mam, tri o blant, dau was, morwyn, 
a Dai 'r gwas bach. Wrth yr enw Dai yr adwaenir yr oíaf hwn yn 
y gymydogaeth, a phe digwyddai i ti, ddarllennydd, waeddi '<D^vid " 
arno, ni fyddai yno na llef na neb yn ateb. • 

Yr oedd gwasanaeth Dai mor hanfodol i Iwyddiant y fferm a 
goleu dydd. Er nad oedd Dai wedi ymrwymo i ofalu am ddim 
neilltuol, tio, 'roedd popeth yn wrthrychau ei ofa). Rhoddai ei 
ieistr air da iddo, fel llanc gofalu^, -geirwir, ac ufudd, er ei fod yn 
Ued ddireidus ar brydiau. 

Cysgai Dai ar dowlad uwchben y gwartheg, ac yn y gaeaf suai 
mynych gynnwrf y gwartheg ef i gysgu, a dihunai wrth floedd y 
forwyn ddisgwyliai am ei wasanaeth i odro. Tipyn yn s/i^ oedd 
amrantau Dai yn y bore. Yr oedd yn well ganddo am yr tiaf nac 
am y gaeaf. Blinai ar y carthu a'r tendio beunydd ar y creaduriaid. 

Er cael cipolwg ar Dai, rhaid ei wylio ar fore o haf. Gradawa'r 
gist ar oi hir duchan. Cadwai'r gist yr us oedd yiií wely i Dai. 
Lle cysurus oedd y gist yn y bore. Ond dyma Dai allan heb 
gymeryd òa/à na dim aratt- Chwibana ar Carlo'r ci| yr hwn ddaw 
dan siglo ei gynffon. Gorchymyn iddo gy rchu'r gwârtheg» tra 
bydd ef yn agor y glwyd. Yn ufudd i'w air, rhed y ci ; ac yn ufudd 
i'r ci daw y gwartheg. Yna, dychwel Dai a'r gwartheg i r buarth 
dan chwibanu. 

Wedi boreufwyd, gwelwn Dai yn cyfeirio ei gamrau ar ol y 
defûd a'r ŵ/n. Digwyddodd iddo godi éi òlwg i fyny, a gweled 
defaid diarth y fan draw, ac aeth i'w danfon allan. 'Roedd chwarel 
yng ngwaelod y cae, ac yr oedd y defaid bach ysgafndroed hyn yn 
gynhefìn a cherdded y graig ysgythrog. '* Hess, Carlo/' meddai 
Dai, a dacw'r ci ar eu holau. Cyfeiriant yn union at y chwarel ; 
maent ar y dibyn» dyna nhw i lawr,— tra Dai yn edrych oddeutu yn 
frawychus, ac yn gwaeddi «'Carlo" â'i holl egni. Safodd y ci. 
Aeth Dai ato, gan ddisgwyl gweld cyrff maluriedig yn y gwaelod. 
Ond er ei syndod, 'roedd y ddwy ddafad a'r ddau oen yn sefyll yn 
daclus ar glogwyn y graig islaw yn eithaf diogel. Tawelodd 
meddwl Dai, ac aeth adre i ddweyd yr helynt yn llawen. 

Llwynyr Hwrddy Llanfymach, S. Perkins. 



t;6 



CYMRU'R PLANT 




" Y mu'i mnohed 711 gvtthod newid jr h«n llaslini." 
SHAI O BOBJ, r BVD. 

VI. AÜAITHWYR YNTS IX lA 

TRI ffwaith pwyslg pobl Ynys yr la yw hel ^ẁ, bel def^d, a 
physgota. O'r tri bjm, y cynhaeal gwair yw'r pwyslcafi 
oherwydd rhaid cynhaeafa pob blewyn fedrir gael ; rhiUd porthi'r 
gwartheg ant wyth mis, a'r merìynod a'r defaid am dri mis neu 
bedwar. 

Ynys tawr yng ngogledd M6r y Werydd yw Ynys yr la. O'i 
chymharu fl'n hynys ni, y mae iddi ddau hynodrwydd, — nid oes 
ynddî ddim coed; ac y mae ynddi firydiau poethion, sef dwr yn 



CYMRU'R PLANT. 




ffrydio drwy'r eira a'r la o sanol poeth y ddaear. Mae'r ynys yn 

lua 40000 miUtir ysg^ar, ac felly'n fwy na'r Iwerddon. Y mae y 
bobl tiia 80 000, sef tua'r un faìnl a pbobl sir Benfro ; ac y mae gan- 
ddynt tiia 27 000 o waitheg, 45 000 o geffylau, a joo 000 ddefaid, 
Pobl adawodd Norway, i ctiwilìo am ryddid, oedd pobì Ynys yr 
la, ac y maent yn hofìí lawn o ryddid hyd y dydd tîwn. Ond yn 
1264, daeth eu gwerin-lywodraeta ì ben, a daethant dan deym- 
wiaien Norway drachefn ; ac yna, g^da Norway, dan deyrnwialen 
Denmark. Pan wahanwyd Norway oddiwrth Denmarlc yn 1815, 
arhosodd Ynys yr la dan yr olaf, ac felly y mae eto. Ond, er 1874, 
y mae ganàdì Al-thíng, neu Senedd, o'i heíddo el bun. Üetbyn- 



178 



CYMRU'R PLANT. 



iodd yr yiiys y Diwygiad Protestanaidd yn 1551) ac y mae y bobl 
oll yn Lutheriaid selog hyd heddyw. 

Awn at ffermdy yn Ynys yr la. Ty hir, hir, o gerrig a thyweirch 
ydyw, a drws yn y talcen. Awn at y ffenestr; nid yw'n arfer 
cnocto'r drws. ''Boed Duw gyda chwi/' ebe ni. ''Duw a'ch 
bendithio/' ebe rhywun o'r tu mewn. Agorir y drws, hoUr ein 
hanes yn awchus, a rhoddir i ni'r croesaw y mae'r ynys yn ddiarebol 
am dano. Wedi agor y drws, gwelwn o'n blaenau fynedfa hir. 
Ar y naill law y mae'r gegin, ar y llalí y llaethdy. fîwahoddir ni 
ymlaen i'r ''badstofa/' ystafell i eistedd ac i gysgu. Mae'r 
gwelyau'n gylch o amgylch yr ystafell, — yn feinciau i eistedd arnynt 
y dydd, ac yn welyau i gysgu arnynt y nos. Y ma^'r awyr yn glos, 
oherwydd nid oes lie tân, ac y mae'r gwynt yn oer; ond y mae 
popeth yn lân iawn. O'r de y mae pob bwyd wedi dod, ond y 
Ìlaeth a'r cig a'r pysgod. Y mae y siwgr a'r reis roddir ger eich 
bron wedi dod fìloedd lawer o fíiltiroedd o'r de. Gyda'r nos daw 
pawb adre o'r meusydd neu'r mynyddoedd,— o hel gwair neu noddi'r 
defaid. Ni fugeilir y defaid wedi eu troi i'r mynydd, mae pawb yn 
rhy brysur gyda'r gwair neu'r pysgod, a phawb yn rhy onest i 
ddrwgdybio eu gilydd. 

Y mae i'r ynyswyr lenyddiaeth hen. ac y maent yn falch ohoni. 
Medr pawb ddarllen ac ysgrifennu. Ychydig donau o'u heiddynt 
eu hunain sydd ganddynt. Y mae seremoniau lawer gyda'u priodi 
a'u claddu. Y mae'r merched, — peth rhyfedd iawn, — yn gwrthod 
newid yr hen fiasiwn, sef cap gwyn, band aur, a gorchudd gwyn yn 
syrthio dros yr ysgwyddau ; cap du pan yn y tŷ ; gwregys arian ; 
gwisg ddu neu las, a gwniadwaith celfydd hyd y godrau. 

Re)kiav!k yw'r prif dref. Nid oes ynddi ond pum mil o bobl. 
Cyhoeddir mwy o bapurau newyddion a Ilyfrau ynddi nag mewn un 
dref o'i maint yn y byd. 



DFFOJDIAD Mnmj^FIN. 



DA.ETH Mehefìn, teyrn y flwyddjm, 
Anian sydd dan goron ; 
! mor ddiUyn yw'r blodeuyn, 
Mae fel plentyn Duw yn eetyu 
Gwên i'r ysig galon. 

Pwy all gelu ysbryd canu 

Tra mae'r byd fel Eden ? 
Oynganeddu awdlau mwyngu, 
Wna ednoglu'r wig o'n deutu, 

A pherorlais llawen. 

Lletty, Henfeddau, 



Ar ein llwybrau tyf rhosynau 

wynfydedd by wyd ; 
Aisur olau di-gymylau, 
Grea salmaü ynfir nghalonnau 
Etif eddion adfyd. 

Engyl swynion yn osgorddion 

A ledaena'u hedyn ; 
Dywed chwaon maws yr hìnon» 
Fod cenhadon natur weitbion 
Ini'n ymson, y mae'r eorlon 

Haf yng ngwên Mehefin. 

T. R. Davie8. 



CYMRU'R PLANT. 179 

ft 

BIARHJBBION F TYWTDD A'R TIR. 

III. 

YMA.E efrydu Natur^ yn ei gwahanol agfweddion a'i gweithred- 
iadau, wedi rhyw ymddeffro yn rhyfeddol yn y dyddiau hyn, a 
hynny er llawenydd calon i bawb sy'n caru Duw» fel y mae'n 
datguddio ei hun inni bob dydd ac awr oV ílwyddyn yn y meusydd 
o'n deutu. 

Yr oedd y dyn Crist lesu wedi ei drwytho gan gariad at Natur, 
yn y deng mlynedd ar hugain hynny yr oedd wedi ymgydnabyddu 
yn ddwfn â'i chyfrinion, ar y dolydd blodeuog a'r Ilechweddau 
heulog amgylch ogylch Nazareth daweli dlos. Y mae ei ymadrodd- 
ion grasusol ar ddamhegion dihafal yn profi hyn yn eglur. 

Yr oedd ein hen dadau ninnau yng Nghymru, hefyd, wedi hir 
syllu yn graflí a deallus ar wahanol agweddau natur, ac yn enwedig 
felly oddiar safle yr amaethwr. Yn y bon, ar y plwy y mae pawb, 
o'r brenin yn ei blas, hyd at y tlotaf yn y wlad, yn byw ; o'r pridd y 
daw tamaid pawb; ie, "o bridd y ddaear/' mewn ystyr gwir 
lythrennol, y mae Duw yn creu dyn hyd heddyw,— o ran ei 
gorff. Ac felly, doethineb yw ynnom astudio y dull, y ffordd, y mae 
anian yn cynhyrchu pethau o'r pridd ; a thrwy ddeallus gyd-weithio 
â hi y daw hithau i estyn ei goreuon bethau i ninnau. 

Gadewch inni ddethol ychydig o'r pethau yr oedd hir brofìad yr 
oesoedd wedi eu dyss^u i'n hen dadau amaethyddol yng Nghymru, — 
pethau y mae crefft gywrein-dlos y bardd wedi eu harddunol 
arwisgo at ein gwasanaeth, — 

*^ Haid wenjnj os ym Mai eu cair, 
A dalant Iwyth wyth ych o wair ; 
Da haid Mrhepin, os da 'u hoen, 
Am haid Gorfpennap ni rown ffloen." 

Ystyr " ífìoen " yw y tameidyn Ileiaf o beth, a mite, Sylwch, yr 
oedd i'r gwenyn le mawr ymhlith ein cyn-dadau ; coUed fawr i'r oes 
hon ei bod yn anwybyddu'r gweithwyr bychain diwyd hyn. Bwyd 
iach, maethlawn, a danteithiol yw'r mêí Nid oes ond ychydig 
flynyddoedd er pan ddaeth siwgr i'n gwlad gyntaf o dros y môr. 
Sut, meddwchy yr oeddynt, ynte, yn melysu eu bwydydd cyn hynny ? 
Wel, â'r mêl ; a gweiwch^ erbyn ystyried, mai o'r gair <'mel/' y mae 
y gair mel-us yn tarddu. 

Tybiaf mai oddiwrth y mêl y cawn y gair melyn hefyd, gan mai 
dyna liw y mêl. ** Mel-foch " oedd un o'r hen enwau Cymreig am 



i8o 



CYMRU'R PLANT. 



elrth {bears) ; a gwyddoch mor hoí! y w yr arth o f él Byddai yr hen 
Grytnry yn talu rhyw gyfran o'u hardreth, neu o'u teymged {reni, 
trihute) gynt, ac mewn rhai parthau, mewn mêl; a gelwid hwnnw 
"melged." Dywedir i Melita, — ^yr ynys a enwir ynglŷn â llong- 
ddrylliad Paul, ond sydd heddyw yn eiddo Prydain dan jrr enw 
Maltai — ^gaelyrenwam ei bod yn enwog am ei mél. ''Melog/' 
hefyd» s^d enw arall ar y gwyddfìd; a buoch yn sugno mélo 
fysedd hwnnw ganwaith, mi'ch gwranta ; dyna hefyd y geilw y Saîs 
ef, sef honey-suckle, 

Gwelwch hetyd mai am *'lwyth ych" y sonial yr hen bobl gynt 
{oX'load). Ychen oedd ganddynt i drìn y tlr, i aredig, ac i dynnu'r 
drol, a'r bedrolfen (wagon), Y mae rhai o'r hen bobl sydd heddyw 
yn fyw yn cofìo hynny o'r goreu, — holwch eich taid a'ch nain am 
hynny, ac am y pethau rhyfedd oedd yn eu hamser hwy. Yn wir, 
dylal pob bachgen bach call, pob lodes fach ddeallus, ei wneyd 
yn amcan neilltuol dynnu'r hen daid a'r hen naln i adrodd iddynt 
hanes y dyddiau gynt. Gall yr hen bobl ddweyd pethau rhyfedd 
wrthych, — llawer mwy pwysig a dyddorol i chwi, blant bach Cymru, 
na'r pethau geir yn y novels yna. 

'Rwyf am i blant bach Cymru fod yn rhal call hefyd,— rhai yn 
penderfynu "gwneyd y goreu o'r ddau fyd." Wel, dyma 1 chwi 
gyngor gwerth ei gael, — cedwch wenyn,— <iri neu bedwar cychaid, 
os oes gennych gyfleustra i hynny. Nld oes eisiau ífarm at hynny, 
— dim ond gardd. AifF y gwen^m i lofia mél dros y wlad i gyd, — 
ont i ddôl y plas, ac 1 ardd y Castell, heb droseddu ac heb ofni 
carchar na dirwy gan neb. Oes, y mae llawer bythynwr tlawd yng 
Nghymru wedi casglu digon o íêl i dalu y rhent Darllenais yn 

ddiweddar am un felly yn nhref hynafol Ù st, wedi gwneyd 

£35 oddiwrth ei gychod gwenyn. 

Dychwelwn at y " diarhebion " hyn eto. 



PAID RHOI FYNY. 



YPETHAU sy'n werth i'w hennül, 
Caledwaith yn unig a'u ca ; 
Dymuniad eíddil ni fedrodd erioed 

Feddiannu ucheldir y da ; 
Hwynt-hwy sydd yn ddoeth a lafuria, 

Àr waethaf gelynion a gwawd ; 
Âm hynny, paid byth digalonni, 
Ond dechreu eto, fy mrawd. 



Beth ydyw cwymp neu fethiant, 

Ond cyfle i nabod y byd P 
Os aur-gyfleu8terau aeth heibio, 

Mae eraill yn ymyl o hyd ; 
Am hynny, bydd wrol, a gweithia, 

Yn ffyddlawn hyd ddiwedd dy rawd ; 
Gloewaf y goron, po drymaf y groes, 

Deohreua eto, fy mrawd. 

M. Fasninoham {lled gyf, D. K. J.) 



CYMRU'R PLANT. i8i 



Y^ CARTRJSF^ 

SGOL ddìbaEal yw'r aelwyd. Ond braidd nad oes perygl i 
ryw bethau amharu peth arni. Colled fawr i aeìwyd yw 
bywyd rhy brysur i dynnu cyfeillion a dieithriaid. Os 
cyfyngir yr aelwyd i'r teulu a chylch bycban o gydnabod, 
aiff y rhai a dŷf yno'n grebachlyd eu meddwl ac yn ddiystyr o 
ymweliad ambell i angel ar ei hynt. Tarawodd lan Maclaren yr 
hoelen ar ei phen pan ddywedodd /bd llawer yn harod i groesawu 
lesu Grist ei hun Vuo tai ; ond ddaw o ddim heh ei ddisgyhlion, Y 
mae'n hymddygiad ni'n aml yn ol ein breuddwydion. Ac os oes 
ynnom ddyhead byw am feddu golwg gyílawn ar fywyd, gwnawn 
lawer er mwyn eangu'n meddwl. Ac un ffordd rwydd yw troi 
ymhlith pob math o bobl,— hynny yw, plant a phobl amrywiol eu 
chwaeth. Deuir i weld mai nid gwarchod ihag gelynion oddi allan 
yn unig ddylid wneyd, ond difa elfennau sy'n debyg o dyfu'n 
beryglon oddi mewn. A 'does yr un gelyn yn gwneyd mwy o 
niwed na chulni meddwl a diffyg ymgeledd wrth dyf u. 

Gwn mai gorchwyl pur galed yw ceisio gwneyd tegwch a thyfìant 
meddyliau ieuainc, pan na fo toraeth o ddarpariaeth gogyfer a 
hynny. Eto, nid oes dim byd prydferthach nag ymdrech deg i 
feithrin lledneisrwydd wrth dyfu yng nghanol amgylchiadau tynn 
a dylanwadau gwrthnaws o amgylch. Un o'r pethau mwyaf hapus 
yw '' gweledigaeth eglur" yn troi yn sylwedd byw dan ddwylo 
rhieni. Nis gwn am ddim yn fwy o dâi i deuiu na chodi plant 
llednais yn y tìr. Ond ddaw ceinder buchedd ddim heb beth ym- 
estyn o du'r rhieni, ac hefyd heb blannu'r un duedd yn y plant. 
Rhaid gofalu am soil ac ymgeledd ar yr un ergyd. Pe geliid cofìo'n 
amlach fod pobl yn y byd heblaw ni^ doi gwahanol ddosbarthiadau 
i gyfarfod eu gilydd yn ddiddicach. Gwelid hefyd mai nid taro yn 
erl^ y naill a'r llall yw diben ein bod, ond cyflawni diffygion ein 
gilydd. Ac feliyy doem i gydfyw heb golli dim egni ond fo raid. 

Un ffordd hwylus i ddwyn hyn oddi amgylch ydyw» cadw chwaeth 
uchel ar yr aelwyd ; ac ar yr un pryd dynnu i mewn, fel y bo galw, 
ddefoydd syniadau newydd, Ac nid newydd ychwaith, ond deali 
pethau yn Uwjrrach. A pho llwyraf y deallir dynion ac amgylch- 
iadau, perffeithiaf yn y byd fydd ein hundeb â hwy. 

Y mae amom angen cyfeiUion mynwesol, ac y mae lle i ymwel- 
wyr sy'n debyg o drethu amynedd a natur dda. Nid diwylliant a 
pherfteithiad eu hunain ddyiai fod unig nod aeiodau cymdeithas, 
ond gweini ar ereill yn ogystal a sugno budd a bywyd o'n cyfathrach 
â hwy. Nid chwiUo t>eunydd a byth am gyfeilUon pur a ddylem, 



l82 



CYMRÜ'R PLANT. 



eîthr yn hytrach cyfaddasu'n hunain i fod yn hollol i erdll yr hyn y 
disgwylîwn ni iddynt hwy fòd i ni. 

Arwyddair gwych i blant oes yr ysgolion a'r cartrefì gwell fyddai 
"penderfynu manteisio ar bawb a phopeth o'n cwmpas i dyfú'n 
hydrin, gostyngedig, ac ewyllysgar." Pan welir y nwydau yn gwbl 
dan lŷwodraeth, a'r ynni yn mynd i feithrin tŵf yn y dyn oddi mëwn^ 
yna daw rhinweddau mwyn i brydferthu'n bywyd cyhoedd. Gwneir 
hyn ond pwysleisio mai yn nwylo pob plentyn ei hun y.mae fìrwyn' 
ei fywyd yn y pen draw ; ac mai ei orchwyl ef yw dysgu trin yr 
ynni sydd dan ei ofal er mwyn cymeryd ei le yn rhengoedd 
cymdeithas. Angen mawr pob gwlad heddyw yw dynion parod i 
gymeryd eu disgyblu, ac i ragori yn yr ystyr uchaf, — pobl nid yn 
unig wna'r hyn geisir, ond fedr dretfiu eu hadnoddau, a bod o fwy 
o ddefnydd i'w gwlad nag a ddychmygodd neb. Gobeithio y daw'r 
adeg y bydd dyheu am lonyddwch a heddwch i dyfu, nes bydd 
cymeriad yn gorchfygu yn fwy na'r cledd a'r fagnel. 

Trefeca, Edward Evans. 



niSN BDIWYGIADAU I,I,ANGBITRO. 



ONÁ. ddeuafr hen aweloa 
Fel yn njddiau Eowland gjnt, 
na ddeuai'r diwygiadau 
Eto*n f uan ar eu hynt ; 
Mawr j traethu f u*r pryd hynny 

Am efengyl gras ein Duw, 
A*r f dth f oliant wrth esbonio 
Ffordd i becbaduriaid f jw. 

Melus ydy w clywed adrodd 

Am y diwygiadau hyn 
Ond melusach fyddai profi 

Awel o Oalfaria fryn ; 
Nid rhyw grefydd sych ífasiynol 

Oedd pryd hynny fel sydd 'nawr, 
Ond pob enaid bron yn tauio 

Wrth addoli*r Orewr mawr. 

0*r fath luoedd a ymdyrrai 

I Langeitho y pryd hyn, 
Gydag awydd mawr i gly wed 

Am y marw ar y bryn ; 
Fe wnaent wylo ac ocbueidio 

Nes gwefreiddio'r nefoedd faith, 
Oawod orlawn o fendithion 

A ddaeth amynt lawer gwaith. 

Llangeitho. 



Tanllyd iawn fu Bowland wrthi 

Yn desgrifio'r Farn a ddaw, 
A danghosai wir ddrwg pechod 

Nes creu amynt ofn a braw ; 
Ond *run pryd fe a gymhwysai 

Falm o Gilead at eu clwy, 
A gwnai ddangos nerthoedd rhinwedd 

Yn y " marw" drostynt hwy. 

'Boedd Diwygiad Dafydd Morgan 

Yn f wy taubaid braidd na hwn, 
Uwch taranau oedd i'w clywed 

Gan bob un oedd dan ei bwn ; 
Mab y daran ydoedd Morgau, 

Defnydd mellt oedd ynddo ef , 
Peiríant Duw i achub dynion 

Tdoedd gyda'l uchel lef . 

le, grymus iawn a nerthol 

Fu y Di wygiadau hyn, 
A rhai niiloedd a enillwyd 

I garu'r Hwn fu ar y biyn ; 
na allwn unwaith eto 

Weld eu tebyg yn ein gwlád, 
A phob dyn yn gorfoleddu 

Yn yr iachawdwrìaeth rad. 

Aeronwt. 



CYMRU'R PLANT. 




lniuuia'i aíonjdd bjhjä.." 



DVFODIAD VR UAF. 

PA.N y byddwch chwi yn tawel orfTwys yng ngwlad cwsg un bore 
byfryd o'r mîs hwn, cyrhaedda yr haul e) uwchafbwynt 
uwchlaw y cyhydedd {eguator) ; ac ymhen eiliad wedì hynny bydd 
yr hat wedi disgyn ar y rhanbarth o'r ddaear lle'r ydych cbwi'n 
^rw. Am dri o'r gloch bore ddydd lau, yr 22aìn, y bfdd hynny, 
Os perthynwch !'r dosbarth gweitbiol, yr ydych yn arfer codi'n fore ; 
ac ond I chwi wneyd un ymgais i guro yr haul un bore, a chodí ddwy 
aŵr neu lai o'i flaen, odîd na welwch un seren dlos yn tanbaid 
ddisfflelrìo yn y dwyrain draw. Pan ei gwelwcb, byddwch yn sicr 
o ddywedyd,— " Mi a adwaenwn y seren dljs. Seren y bore 
bataîdd y<fyw, a sereo y gweithiwr, bid siwr." Dyna'r blaned dtos 



CYHRU'R PLANT. 




"Get j matuiati Ue •} telfl y môr ei doonaa tert^sglTd." 

a fii'a dìsgleirìo yn y grorllewin draw, o nos 1 nos, trwy y gaeaf 
tywyll, ac yn eich sirìoli ä'i plielydrau croesawgar. Hi a deithiodd 
yr ochr draw i'r haul er y pryd hynny; a gan hynny hi gfyfyd o'Ì 
flaen yn awr yn y dwyrain teg, g^er y man lle y cyf^d pennau 
pelydrau cyntaf haul Mehefìn. 

Ymddibyna amrywîaeth y tymhorau ar hyd y dydd a'r nos ; ac 
hefyd ar gyflead y ddaear gyda golwg ar yr haul. Ond os yw y 
ddaear yn troi ar ei hechel bob 24 awr, oni ddylai eí dydd a'i oos 
fod o gyfîelyb hyd drwy gydol y flwyddyn P Dyna tel y byddal pe 
bai echel y ddaear yn unionsyth i linell a dynnir trwy ganolbwynt 
yr haul a'r ddaear, canys, gan fod yr haul bob amser yn goleuo un 
hanner o'r ddaear á'i belydr, a chan ei bod yn ddydd mewn unrhyw 
le ar wyneb y ddaear, cyhyd ag y parhao y Ile hwnnw yn yr hanner- 



CYMRU'R PLANT. 



i8S 



gylch Ilewyrchedi{f, rbaid fyddai i bob parth, oddieithr y pegynau 
ea hanain, tra yr ysgogai ar ei hechet fod hanner ei amser yn y 
goleuniy a'r hanner arall yn y tywyllwch. Neu, mewn dull aral^ 
byddai dydd a nos yn gyfartal i holl drigolion daear, oddigerth y 
sawl a drigent* pe trigent hefyd, wrth y pegynau. Pe unionsyth 
fyddai echel y ddaear, yna, deuai pel^rdrau yr haul yn unionsyth ar 
y çyhydedd, a chrasboethid y rhannau hynny gan y gwres, tra y 
byddai y rhannau o honi sydd tu hwnt i 40 neu 50 gradd bob tu 
iddo, yn rhewi gan aeaf tragwyddoL Ónd gogwydda echel y 
ddaear ynghylch 23^ o raddau allan o'r Ilinell union, megis y 
darlunnir gan y bardd Milton,— 



tt 



Dyweda rhai i engjl Ferai droi 
A'r ẁyr gol daear dan ddeng gradd a mwj 
O echel haol," — 



ac yn yr amgylchiad yna, mae y çylchau cyfredol a'r çyhydedd yn 
cael eu rhannu yn ddwy ran anghyfartal, ag iddynt ran fwy neu lai 
o'u hamgantau yn yr arddrych oleu nag yn yr un dywell, yn ol 
sefyllfaoeidd y pegwn gogleddol a'r un deheuol o barthed i'r hauL 

Gryda'r mis hyfryd hwn» b^rdd eich meddyliau yn gadael gwlad y 
ser, ac yn gogwyddo i gymdelthasu ft phrydferthwch Natur, mi 
dybiaf. Chwi eisteddwch ar lannau'r afonydd hyfiryd, neu ger y 
mannau Ile y teifl y môr ei donnau terfysglyd. Tra y byddwch 
chwi felly, gadewch i'r greadigaeth faterol hon,— yr afonydd a'r 
Ujfnnoeddy y creigiau a'r bryniau, — ddwyn i'ch cof feddyliau am y 
nefoedd, y wlad tudraw i'r ser. 



Daw meddyliau am 7 neíoedd 

I ynysig leia'r aig, 
Lle mae'r don yn goBod coron 

Gwrel wen ar ben 7 graig ; 



Trw7 holl gTfandiroedd daear, 
Gl^nnoedd dwín a br^nian ban, 

Por íedd^liau am 7 nefoedd 
Ddont en hunain i bob man. 

S16MA. 



DMWCH BI,ANT BTCHAIN. 



DEWCH bhwt b^chahi a'ch oaniad- 
Mawl i*r gwr fu ar Galfari, [au 
Ni b^dd sain 7 ganiad new^dd, 
G^flawn heb eich Ueisiau chwi ; 

Per Hosanna 
Hhowch i enw'r lesu glân. 

Bryndu, 



lesu, testTn holl ganiadau 
Gorau mawrion nef 7 nef , 

Ac mae em^n f echan plentTn 
'Run mor anw^l iddo ef ; 

Per Hosanna 
Bhowch i enw'r lesu glân. 

T. JONES. 



i86 



CYMRU'R PLANT. 



"GWEDDI PLENTYN." 




Y Geiriau gan 
W. WiLLiAMs JoNES, Bl. Ffestiniog. 

DOH Eft. Araf a thynei'. 

n .,n :n .n :n .n 

l.Cadw'm jsbryd, lesu 

d .,â :d .d :d .d 

S .fS • S .S • 1 •! 

2.Cadw'm ysbryd, lesu 

d .4 :d .d :1| .1, 



Y Gerddoriaetli gan 
ToM PowELL, Rhosllanerchrugog. 



^awddgar, 

d :d :- 

1 :1 :- 

gwerthfawr, 

f. :f, :- 



n .jn :n •n :n .n 

Na f oed bjdol wag bles 

d .,d :r .r :d .d 



s 



•f .— 



B ., S . 86 .86 • M. •liSl 

Na foed i-mi drwy fy 

ci .,(1 : ti .ti : 1| .Sf 

Bl7.t. tempo. cree. 

' S| •,1| :S| .Si :ci .,ti 

Na f oddlon - a i mi 

Sni .,fi :ni .ni :si .,S| 
•d .,d :d .d :d .,d 

Tra mae pechod heddyw'n 

"idi .,d| :d .d :ni .,ni 



-er - au, 

d :d :- 
1 :1 :- 



myw-yd. 



•f • 

•ii • 



grwydr - o 
Si :fi 

d :d 

'sgub - o 

f. :f. 



n .,r :d •r :n •^r 

Fyth yn agos at - at 

d .,ti:l| .ti :d .,d 
s .,f :n .s :s .,fe 

Fyth yn gywir it* Dy 

S| •,Sì:1i .Si :ci .^r 

ralL 

n •^r :d •f :r .,n 

'N cuddio'th wyneb hawddgar 

d •,ti:li .d :ti .,ti 
s .,f :n .1 :f .,f 

Droi i Ti'n anffyddlon 

S| .,861 :1| .ii :S| .,^1 



Ti, 
t, 

S 

hun, 
S, 



Di 

d 

n 

un 

d 



) 



li '.,r :r •t, :d ,ti •d ,r 

Odd-i-wrth dy yst - lys 

li •,1, :S| •ff :ivf|.ni4, 
d .,d :ti .r :djr .d,!, 

Cannoedd lawer gyd-a'r 

I6| •,i6| :S| .861 : 1|,86|*1|,Ì| 



n 



861 


• 


:1. 


t, 


• 
• 


:d 


lli, 

n, 


• 


:1. 



f.Eb. m/ 

^d' .,d':d' .t 

Heddyw ac i 



:t .,1 
dragwydd 

^n .,f :n .s :s .f,na 
*s .,s :s •d' :d' .,d' 

Boed i'th Ysbryd santaidd 

'id .,r :n .n :f .,f6 



1 



:s 



-ol 

r 
d' 



:t 



:f 

deb, 

:r 

:t 



ddis 
S 



rall. > 

n .,n :s .f_ 

Gad im' ar 

d .,d :d 

lä .^CSl • 1 »s8i • S 

A sant - eidd - io'm 

d .^d :f, :si •la. 




s 

Si 



6. 

í; 



Thi. 

d 

n 
I. 



CYMRUR PLANT. 187 



WA^N GTNFI VN YR H^N AMSBS. 

SA.IF Waen Gynfí oddeutu dwy fílltir a hanner o odreu'r Wyddfa' 
yng ngodreu'r mynyddoedd enwog Elidir aV Fronllwyd, ac y 
mae lliaws o fynyddoedd llai yn ei chylchynu, oddigerth un bwlch i'r 
gorllewin. Maent fel pe buasent yn cilio draw yn y cyfeiriad yma, 
er mwyn i'r trigolion gael gweled y golygfeydd ardderchog ar hen 
dref enwog Caer yn Arfon, gyda'i chastell cadarn, a Mon m^m 
Cymru, a'r Fenai yn ymddolennu trwy y meusydd gwyrddion. Mae 
popeth ar eu goreu, fel pe buasent yn gwneyd yr olygfa yma yn 
gyílawn i'r edrychydd. 

Yn yr hen amser, pan oedd tir Waen Gynfí yn wyllt, grug a 
brwyn drosti i gyd, heb gael ei thrín fel y mae yn awr, prif 
gynnyrch yr ardal oedd meirch, defaid, mawn, a brwyn. Mae 
enwau yr anedd-dai yn profí hyn yn eglur, — Tan y Marchlyn, 
Tonnen y Cesyg, Gorlan, Gorlán y Bont, Ty'n y Fawnog, Corlannau 
g^ŷr Mawn, a lliaws ereiU. Blinid yr hen bobl yn erwin gan y 
llwynogod oedd yn tarfu y praidd; a Uawer ymdrech deg fu 
ganddynt i'w dal. Hefyd, yr oedd hanner coron i'w gael yn eglwys 
y plwyif am gynífon y cadno, yr hyn oedd yn dyblu eu diwydrwydd 
i'w dal, gan fod hanner coron yn swm mawr iawn y pryd hynny. 
Un o'r moddion mwyaf effeithiol i'w dal oedd hen gorlan oedd i 
fyny yn Foty Alis, a'i muriau yn taflu « dros blwm/' neu « dros 
droed/' fel y dywedir, fel mai gorchwyl anhawdd oedd i'r llwynog 
neidio honi os unwaith yr ai i mewn A'r ffordd oédd ganddynt 
i'w hudo oedd, casglu ysgerbydau defaid, a'u taflu i waelod y gorlan. 
Yna, doi y cadno yno yn ol synwyr ei ffroen, ac er mor gyfrwys yw, 
wrth edrych o ben y wal ar y wledd, a'i chydmaru a'i ystumog wag, 
mynych y deuai i'r penderfyniad y doi oddiyno yn ddianaf. Ac 
mor sicr ag y byddai wedi myned yno, ni ddoi oddiyno drachefn, 
ond yn gorff marw. Ond mae gennym hanes am un a ddaeth 
oddiyno yn ddianaf, a dyma hi. 

Un bore, aeth hen fugail o'r enw Gruffydd Owen EUis i fyny at y 
gorlan. Nid oedd ganddo ddryll gydag ef y tro hwn, dim ond rhyw 
raw bal fechan ; ac erbyn cyrraedd yno, yr oedd y madyn i mewn 
yn daclus. 

Edrychodd y ddau ar eu gilydd, y naill a'r Uall yn cynllunio pa 
fodd i welthredu. O'r diwedd, rhoes yr hen frawd ei gynllun mewn 
gweitbrediad. Tarawodd ei iaw ar ben y wal, a neidiodd i mewn. 
A thrwy fod yno gryn ddyfnder, yr oedd yn gorfod plygu ar ei 
ddisgyniad; a thra yr oedd yn y ffurff yma, y cadno, yntau, a 
ddanghosodd i ba dylwyth yr oedd yn perthyn, a rhoddodd lam ar 



i88 CYMRU'R PLANT. 

ysgwydd GruRydd Owen Ellis» ac oddiyno i ben y wal, ac ymaith 
ag ef yn ddianaf i fyny i Garnedd y Filiast. Ffromodd yr hen wr 
yn arw, a daeth yno drachef!! ymhen deuddydd, a dryll gydag ef, 
yn Uawn ysbryd dial. Aeth at y gorlan, ac er ei Ìawenydd, yr oedd 
yno Iwynog ieuanc, heb fod wedi cyrraedd Uawn synwyr fel y llall. 
Anelodd y dryll at ei benglog, a dywedodd, — " Hwda, dyma i ti hon 
er mwyn dy dad y dydd o'r blaen." Aeth i lawr ato, a thaflodd ef 
dros y wal a thorrodd ei gynífon, ac aeth a hi i hen Eglwys Llan- 
deiniolen, Ue y cafodd hanner coron am ei drafferth. 

Rhod/aW Faenol, Waen Gynfi, W. Williams, 



• » <» 



F BARCVD TNG hGHYMBU. 

DYWED Mr. Ellis WilUams ei fod yn gweled y Barcud bob 
blwyddyn tua Blaenau Ffestiniog, a'i fod yn nythu yn yr 
ardaloedd cylchynol. Mor falch y byddai pob naturiaethwr drwy 
Brydain Fawr a'r Iwerddon, pe gallai gredu yng ngwirionedd y 
weledigaeth I Yr wyf yn edmygu ysbryd Mr. EUis WiIUams ; ond, 
yn ddiddadl, gan Wil Nant y Barcud y mae y gwirionedd. Rhyw 
dri chan mlynedd yn ol yr oedd y cudyll ardderchog hwn yn gyffredin 
yn ein gwlad ; ond erbyn heddyw nid oes prin ddwsin yn drigiannol 

Ín yr hoU deyrnas, ac y mae y rhai hynny i'w cael yn ardaloedd 
iannau Brycheiniog. 

Nid ydyw y Barcutan byth yn nythu mewn craig. Dewisa» fel 
rheol» goeden uchel. Gellir bob amser ei adnabod wrth ei gynffon 
fforchog. Y Boda yn ddiamheu ydjrw yr aderyn sydd yn meddwl 
Mr. EUis WiIUams. Mae hwn yn dal ei dir ychydig yn well na'r 
Barcud, am ei fod yn nythu mewn creigiau anghysbell, — ^glan y 
môr a'r canoldir, — ac am ei fod yn Uai dinistriol i helwriaeth a geir 
y buarth. Ceir dau fath yn y wlad hon, sef y Boda Cyffredin (Buteo 
Yjlgaris) a'r Boda Bacsiog (A.rchibuteo lagopus). Mae y cyntaf 
yn drigiannol, a'r olaf yn ymwelydd anghyson y gaeaf Nid ydyw 
y cudyll a elwir yn Fod y Mêl (^ernis apivorus) yn wir Foda. 
Enw Seisnig y Barcud ydyw The KUe; y Boda, The Buzzard; y Boda 
Bacsiog, The Rough-legged Buzzard, 

Yr wyf yn credu y bydd llawer o ddarllenwyr Ctmru'r Plant yn 
falch o gíywed fod Ilyfr Cymraeg ar adar yn cael ei baratoi, ac y 
bydd yn barod yn fuan. Ceir ynddo enw Cymraeg ar, a darluniad 
o bob aderyn sydd i'w weled yng Nghymni. 

J.A. 



CYMRU'R PLANT. 189 

MOMUDAITH OAPTSN OOOSU 

(t BBDWABBDD OTPBB8.) 
VI. Y CREI6IAU CWREL. 

IFOR. Fy nhad, a ydyw y math creigiau y buoch yn son cymaint 
am danynt i'w cael ym moroedd y gogledd ? 

Tao. Nac ydynt, íy machgen i ; oherwydd nis gall adeiladwyr y 
creigiau coral Fyw mewn hinsoddau oerion. Cais alw i gof» vr wyf 
yn credu yn sicr fy mod wedi bod yn ceisio desgriíio y creaduríaid 
bychain a elwir coral i ti. Mae cynnyrch eu gwaitti yn sefyll yn 
uchel yn rhes rhyfeddodau pennaf yr holl fyd. Maent wedi adeiladu 
miloedd lawer o greigiau, o ddyfhderoedd yr eigion i uchder 
aruthrol uwchlaw arwynebedd y môr. Y mae lliaws o honynt 
erbyn hyn, drwy ddoethineb ein Crewr anfeidrol ddoeth a da, yr 
Hwn sydd wedi peri i wahanol elfennau natur i gydweithio Ei 
gynllun allan, yn gymhwys i ddyn i'w cyfaneddu. 

Ifor. A ydynt oll i fod felly, fy nhad ? 

Tad. Na, nid yw hynny yn debyg, Uor, oblegid gwyddom bod 
iddynt wasanaeth arall anhebgorol, sef bod yn gysgodfeydd Ilongau ; 
yr hyn sydd o fudd amhrisîadwy i drigolion y byd yn gyffredinol. 
Ac y mae iddynt yn ddiau ddybenion ereiU, oblegid ni chreodd eu 
Grwneuthurwr yr un temig yn ofer. Gan bod ein morwyr y pryd hwn 
y tu alian i'r lleoedd geirwon, penderfynodd y Capten y buasai o 
hyn allan yn hwylio mor agos ag oedd yn ddichonadwy i gyfandir 
New Holland» ar el daith hir fwriadedig tua'r gogledd, beth bynnag 
fuasai'r canlyniadau. Ei reswm dros ei benderfyniad oedd, — pe 
buasai iddo eto fyned i'r setyllfa oedd newydd ddyfod o honi, y 
gallai y Ilong gael ei chludo mor bell oddiwrth y prif dir, fel na 
buasai yn ddichonadwy iddo gyrraedd un o'r amcanion mwyaf 
arbennig yn ei gynllun presennol ; sef gwybod a oedd, neu nad oedd, 
New HoIIand a New Guinea yn un a'u gilydd. Cafodd, cyn symud 
ymhellach, fod y Ilong ar fôr ag oedd yn rhannu y ddwy wlad 
grybwylledig oddiwrth eu gilydd. O barch addoliadol i'r 
Goruchaf, enwodd Capten Cook y culfor yr oedd yr Endeavour 
newydd ddod drwyddo, yn Sianel Rhagluniaeth. Ar fore y I7eg, 
anfonwyd y badau allan i chwilio am luniaeth adfywiol. Dychwel- 
asant yn y prydnawn, a chanddynt ddau gant a phedwar deg o bwysi 
o gregin bysg. Yr oedd rhai o'r cregyn cocos yn gymednt o faint, 
fel yr oedd yn rhaid wrth ddau ddyn i symud un ohonynt. Cynhwysai 
un ohonynt ugain pwys o gig rhagoroL Yn fiian wedi hynnyi 
dychwelodd Mr. Banks a Dr. Solander gydag amrywiaeth o gregyn 



190 



CYMRU'R PLANT. 



rhyfeddol o g^rain, ac hefyd wahanol íathau o'r coral. Ar y i^eg', 
cafodd ein morwyr eu hunain wedi eu hamsfylchynu gan g;reigiau a 
beisdonnau. Ond oherwydd iddynt yn ddiweddar fod yn agored i 
gymaint o rwystrau a pheryglon, yr oeddynt erbyn hyn yn eu cyfrif 
yn bethau gweddol ddibwys. Ar yr ^iain, yr oeddent wedi dyfod i 
fan lle'r oâd y môr o'u blaen heb na chraig nac ynys, nac unrhyw 
rwystr arall yn ganfyddadwy iddynt. Parodd hynny iddynt 
obeithio'n gryf eu bod bellach wedi cael mynedfa rydd i Fôr yr 
India. Er cael mwy o sicrwydd, aeth y Capten, Mr. Banks, Dr. 
Solander, a nifer o'r dwylaw, alian yn y badau, a glanio ar ynys 
oedd yn gorwedd ar y de-ddwyrain i'r fynedfa. Pan yn glanio, 
amlygodd rhai o'r brodorion arŵyddion o'u hanfoddlonrwydd 
iddynt ianio. Ond yn fiian, aethant i'w flíordd yn hamddenol. Yna 
esgynnodd y boneddwyr y bryn uchaf ar yr ynys, ac oddiyno nid 
oedd tir yn ganfyddadwy i'r craífaf ei lygad ohonynt» yn y cyfeiriad 
neilituol yr oeddent yn gobeithio ei fod yn ddirwystr i'w fordwyp. 
Felly, Did oedd yr amheuaeth lleiaf ym meddwl Capten Cook, nad 
oedd wedi cael mor-fynedfa ragorol i New Guinea. Yr oedd yn 
awr ar adael gororau New Holland, yr hwn oedd wedi ei archwilio 
yn fanwl o ddeheu i ogledd, sef y tu dwyreiniol i'r wlad a elwir 
yn awr yn Ddeheudir Cymru newydd, gwlad eang, gyfoethog, tua 
dwy fìl o fìiltiroedd ar linell union. 



Dinas Rhondda, 



WlLLIAM JaMSS. 



••►• 



BTJW A MAM. 



BETH oedd 711 gwneyd j bwthyn 
gwyn 
Ar ael j bryn mor serchog ? 
Ai'r baf fel rhyw frenhines wen 

Oedd uwch eì ben yn marchog ? 
Aî am fod blodau'n garped trwm 

Ar lawr y cwm o dano ? 
Na, adgof garia*r gwir baham, — 
Mai Duw a Mam oedd yno. 

Pa fodd y megai'r bwthyn bach 

, Ei blant yn iâch a heini ? 
Ai am fod tân y mawn a'i wres 

Yn gynnes i'w hndlonni ? 
Aî am fod yno bistyll cain 

A*i ddifyr sain i'w swyno 
Yn rhedeg gyda'r llwybr oam P 

Na, Duw a Mam oedd yno. 

PwllhelL 



Beth wnai'r ddyledswydd fore a hwyr 

Yn arf i'n Uwyr addysgu, 
A'n gwneyd yn blant o fyddin Duw, 

A'n dwyn yn fyw i*w garu ? 
I orffwys rhoem ein pennau i lawr, 

Tra'r nos fel cawr yn crwydro. 
Pwy oedd eln gwylwyr nos rhag cam ? 

! Duw a Mam oedd yno. 

Beth sydd yn gwneyd y nefoedd wen 

Yn hawdd i'n denu iddi? 
Ai rhy w angylion rif y gwlith 

Sy'n dryfrlth wneyd eu swyddi ? 
Ai rhyw oleuni fyth-barhad 

Sydd yn y wlad ddi-wylo ? 
Na, daw*r atebiad megis fElam, — 

Ond Duw a'n Mam sydd yno. 

ToM Llotd. 



CYMRU'R PLANT. 191 

CFMRY ODDICARTRBF. 

YK ROBBRT OWKN. 

I^AU anhawster roawr mewn bywyd yw t!odi ac afìechyd. 
^ Ymdrech arwrol yw ymdrech athryhth a phenderfyniad yn 
erbyn tlodi ac afíechyd. Ceir yr ymdrech hon ym mywyd llawer 
Cymro. Ceir hi ym mywyd Robert Owen,~" Apostol Llafur" 
Prydain Fawr. 

Ganwyd Robert Owen yn y Dref Newydd, yn nyffryn yr Hafren, 
yn sir Drefaldwyn, Mai i^eg, 1771. Yr oedd yn ieuengat ond un 
o deulu tlawd o saith o blant. Yr oedd yn eiddil o gorff, ac yn dra 
afìach. Bu yn yr ysgol yn y Dref Newydd tan oedd yn ddeg oed. 
Nis gwn a oedd yn hapus yn yr ysgol. Cafai fìas neiUtuol ar 
ddarllen; darllenai "Goll Gwynfa" Milton a "Nos Feddyliau" 
Young pan yn hogyn ysgol. Bachgen rhyfedd oedd, ac ni fu ei 
gyd-chwareuwyr yn garedig wrtho.' Meddyliodd am fynd yn 
bregethwr, ac ysgrifennodd bregethau; daeth hyn i glustiau rhai 
o'i gyd-ysgolheigion, a gwawdient ef, gan ei alw yn "berson bach." 

Os oes rhyw facligen yn yr ysgol yn dioddef gwawd a sen gan 
fechgyn ereill, na ddigalonned; y mae rhai o'r dynion goreu wedi 
cael eu herlid, a'u gwawdio, a'u curo pan yn yr ysgol. Os oes 
bechgyn anystyriol, cryfìon, a bloeddgar, mewn rhyw ysgol, yn 
poeni rhyw fachgen teneu, eiddil, afìach, a thlawd, cofìent, hwyrach, 
y daw amser y bydd yn dda ganddynt gael rhoi eu bys ar eu cap 
i'r bachgen hwnnw. Nid oes dìm wna fwy o ddaioni na gair 
caredig yn yr ysgol, ac nid oes dim a dál yn well. Ni weiais 
ddaioni erioed yn dod o blant creulon yn yr ysgol ; y rhai addfwyn 
s/n etifeddu'r ddaear. Os medd plentyn garedigrwydd yn ei 
galon, y mae ganddo beth mwy gwerthfawr nag aur ac arian. Y 
creulon sy'n dlawd. 

Robert Owen oedd i fod yn apostol llafur. Efe oedd i wneyd 
mwyaf o néb, yn y ganrif ddiweddaf, i enniil cyfìawnder i'r 
gweithiwr, ac i wneyd ei fywyd yn well a'i fyd yn fwy hapus. Ond 
pan oedd ef yn fachgen tlawd ac afìach yn yr ysgol, bu liawer o 
fechgyn yn gas ac yn greulon wrtho. 

Pan yn ddeg oed, gadawodd Robert Owen ei gartref yn y Dref 
Newydd. Bu i ffwrdd, — yn Lloegr, yn yr Alban, ac yn yr America, 
— am bedwar ugain mlynedd. Pan ddaeth yn ol i'w gartref yn 
nyffryn yr Hafren, yr oedd yn hen wr yn dod adre i chwilio 
am fedd. Ac ym mynwent y Dref Newydd, ger mur yr eglwys, y 
claddwyd ef. 



192 CYMRU'R PLANT. 

Hanes Llaftir yw hanes y pedwar ugain mlynedd hynny. Mae 
Cymry yn anrhydeddus neu'n hynod yn hanes Prydain mewn Uawer 
cyfeiriadf fel milwyr, pregethwyr, arlunwyr, mor-ladron, bamwyr, 
qrfreithwyr, eniUwyr cyfoeüi ; ond ein prif fsdchder yw mû Cymro 
sydd ar ben rhestr anrhydeddus y rhai fu'n ymdrechu dros feibion 
Uafîir. Mewn egni, hunan-aberth, a chariad, nid oes yn hanes y 
byd ymdret^ mwy arwrol nag ymdrech Robert Owen i nodi eu Ue 
eu hunain i feibion Uafur ym mywyd masnach. 

Nis srallaf roddi ei hanes,— yn Llundain, yn Stamfod, yn Glasgow, 
a Ueoedd ereilL Ond hoffwn grybwyll dwy o wersi mawr éi fywyd. 

l. Credodd yn ieuanc fod yn rhaid i Iwyddiant fod ar sail 
gonestrwydd unplyg. Ni raid i chwi ond setyll am awr mewn siop 
i ddeall fod digon o falchder ac ynfydrwydd mewn cwsmeriaid, 
lawer ohonynt, fel y medrai cnaf o siopwr eu twyUo dan ^anu. 
Pan yn siopwr, nis gallai Robert Owen ddweyd ond y gwir, na 
gwneyd ond yr hyn oedd onest 

IL Credodd mai trwy apelio at ddeall a rheswm ei weithwyr y 
gwnaent fwyaf. Rhoddai resymau dros yr hyn orchmynnai. Daeth 
gwaith dano yn addysg i'w weithwyr; gwelwyd yn ei wasanaeth 
lafiirwyr newydd,— dynion sobr, ymroddgar, çyfiawn. Gwelwyd 
mai gweithwyr goleuedig a moesol, nid caethion meddw, rydd 
gyfoeth i wlad. 

Nis gall pob prentis siopwr, a phob meistr llafur, ddod yn fÿd- 
enwog fel Robert Owen, ond medrant feddu yr egwyddorion fu'n 
sail i'w waith mawr ef,— gwaith yr edmygir ef fwy-fwy bob dydd. 



CÍYW, O DDUW, FF USFAIN. 

RHO i mi, Arglwydd, cyn Í7 medd, Tofltaria wrtb bechadur ffwaely 
A thi gael hedd a chymod ; A haeddaì gaél ei goUT; 

Boed i ti wrthyf drugarhau, Ac o*th gyflawnder gras, ty Nuw, 
A maddeu'm bai a^ pechod. Gwrando a ohlyw íj ngweddi. 

Ystyr, Arglwydd, wrth ty nghri, 

Clyw fi, j Tad goruchaí ; 
Ac er mwjn lesu, dyro im 

Bob dim Bjáá eiBÌau amaf . 

Llan/air/eehan. E. Jonbs. 

■i^' GyfeÌrUd 7 golygydd jw,— Owsv H. BDWAjtDB, Lincolh Collsos, Oxvojìd. 

ABOBAVFWTD ▲ OFTWOBDDWTD BAX ■V«BS8 AITD 80V, 60. HOPS BTMR, «WBTCÌAJI. 



AT Y PLANT. 




Beti*r Brtn. 
sngna hwy. 



LWEN. 1 . Nid 068 dau aderjn yr un íath ju hollol ; 
gallant ymddangos i chwi yn union yr un fath a'u 
gilydd, ond caech fod gwahaniacth rhyugddjnt pe 
daliech hwy a manylu. 2. Gwna glas j dorlan ei njth 
yn nhorlennydd afonydd. 3. Mae*n eithaf gwir mai yn 
nythod adar ereill j dodwa'r gog ei bwyau. Mae 
wyau*r gog o wahanol fathau; mae un math yn las 
purlas. 4. Aderjn dychymjg yr Arabiaid yw^r roc, 
ond bu adfiur anferthol yn y byd ; y mae wyau yn yr 
Amgueddfa Brydeinig yn mesur tair modfedd ar ddeg o 
hyd wrth naw a hanner o led. Tm Madagaegar y 
darganfyddwyd yr wyau mawr hyn, ond y niae*r adar 
a*u dodwai wedi Uwyr ddiflannu o'r byd. 

Dywedir fod pen dwy fatsen yn ddigon i ladd plent>n 08 



Vv o*B BoBTH. Dyma i chwi stori arall am y Uwynog yn y rhifyn hwn, wedi 
eí hyegrifennu gan H. Brython Hugbes. Gwelwch mai*r cadno sy'n ennill y 
trohwn. 

Amryw. Y mae deg o fywgraffladau plant mewn Uaw, ond y mae y darluniau 
heb orffen eu cerflo. Ni wiw anfon bywfrraffladau pobl mewn oed, os nad 
oeddynt yn athrawon plant, neu*n ymroddedig i wasanaeth plant. 

BoB. Pe medrid cael llong danforawl, llong yn teithio yn nes i waelod y môr 
nag i*w wjnéb, ni fuasai saldra'r môr ar neb ynddì. Ond buasai raid iddi symud 
trwy dywyllwch dudew, ac y mae bryniau a mynyddoedd creigiog yn codi o 
waelod y môr. Gwneir arbrawfiadau gan y Llynges o hyd, i geisio cael cychod 
tanforawl ; suddant weìthiau, a metbant godi i*r wyneb yn ol. 

B.S. Nid yw'r Brahminiaid yn bwyta dìm ond bwyd llysieuol. Mae pob 
bywyd anifail yn gysegredig ganddynt hwy. 

Ann Wsn. T mae rhywbeth yn ddìgon barbaraidd mewn cynuUeidfa o 
Saeson. Syrthiodd cerddwr rhaffau oddiar raff uchel yn Ha.ìtìngs yn ystod 
gwyliau'r Llungwyn éleni, a gwelodd y gjnulleidía ef yn disgyn i'w farwolaeth 
erchyll. Cyn pen yr hanner awr, yr oeddynt yn edrych ar gampau ereill, a'r 
rhaff yn dal i symud yn araf uwch eu pennau. 

MoNTANus Lapis. Nid peth anhawdd fyddai cael darlun o brií fynydd pob 
gwlad. Telir sylw addolgar mewn llawer gwlad i*w prìf fynydd. Yn wir, pe 
buaswn bagan, peth hawddach i mi f uasai addoli mynydd mawr na llawer peth. 
Ar y ddalen neeaf cewch ddarlun o fynydd sanctaidd Japan, y wlad y mae 
cymaìnt o son am dani hi a'i phobl yn y dyddiau hyn. Yr oedd i*r Iddewon, 
cenedl etholedig yr Arglwydd, eu mynydd sanctaidd hefyd, onìd oedd? Yr 
oedd ì'r Groegiaid eu mynydd sanctaidd hefyd A bu Gader Idris yn fynydd 
addolid, dywedir eto fod yr Awen yn eistedd yno ; os cwsg neb noson ar ben 
Cader Idris, ebe traddodiad, bydd naill a'i 'n fardd neu'n wallgof ueu'n f arw erbyn 
y bore. 




(S'MRU'R ^PlANT, 



Ctf. XIV. GORFFENNAF, 1905. Rbif 163. 



ANN GRIFPITBS. 

CEWCH ddarlunîadau yn y rbifyn hwn, g'an rai teirdd goreu 
Cymru, o gän adar. Y cnae cän aderyn yn swynol iawn. Pwy 
fllna ar gln yr eos neu'r fronfraìth, ar drydar y tlinos neu'r dryw ? 

Ond beth yw cän aderyn wrth gln enaid ? Beth pe caech enaid 
anfarwol wedi eî lenwi fl chariad, ac yn canu ä'r un ynni ag y cân 
aderyn ar fore yng Ngorffennaf ? Oni wrandawai gwla'1 i 

Enaid felty oedd enaid Ann Griílìths Berr fu ei hymdaîth ymysg 
bryniau sir Drefaldwyn ; bu farw'n wratg ieuanc. Prin y mae neb 
yn enwog yng Nghymru, ac wedi marw mor ieuanc Ganwyd hi 
yn 1776, bu íarw yn 1805. Erys yn fam ieuanc hawddgar ym 
meddwl Cymru eto, er ei bod wedi ei rhoddì i huno ym mynwent 
Llanfihanget yng Ngwynfa ers can mlynedd ì'r deuddegfed o 
Awst nesaf. 

Yr oedd diwygiadau Ftraìnc yn debyg iawn i ddìwygiadaa 
Cymru. Yn y naill fel y llall, merch ieuanc ganodd oreu am gariad 
y Gwaredwr. Ond yr oedd gwahaniaeth mawr rhyngddynt Yn 
llys y brenin, yn berl y perlau, yr oedd Margaret yn Flrainc, hi 
oedd addurn pennaf Ìlys gorwych eì brawd balch. Merch amaethwr 
mewn ardal ddinod yn sir Drefaldwyn oedd Ann Grifíìths. 
Ymbriododd Margaret 1 brenin, daeth ei hunig f erch yn fam brenin ; 



196 



CYMRU'R PLANT. 



priododd Ann Griffiths fTermwr, bu ei hunig ferch farw'n bythefnos 
oed. Y mae rhwysg llys yn hanes un, a thawelwch prudd dinodedd 
yn hanes y llali. 

Ac eto, mor debyg ydynt yn eu hemynnau,— yr un teimlad dwys 
a mwyn, yr un hiraeth iieddf a dedwydd, yr un cariad angerddol at 
y Gwaredwr. 

Mae Cymru'n paratoi at ddathlu cof Ann Griffiths, gan mlynedd 
i ddydd ei marw. A gaf fì ofyn i'r plant gofìo am dani ? 

** Pa fodd y cofìwn ni am dani ? " 

Trwy ddysgu ei hemynnau. Dysgwch un ohonynt bob wythnos, 
a dysgwch eu canu. Cofíwch mai Ann Griffi:hs a'u canodd gyntaf, 
ac mai am yr lesu y mae'r gân. Toc bydd y medelwyr yn y maes 
ar ddolydd sir Dretaldwyn, fel yr oeddynt gan mlynedd yn ol. 
Mae rhai ohonom yn cofìo am wres a lludded y dydd, a chofìwn 
hefyd am leisiau'n canu emyn Ann Griffiths, — 

** Oofia ddilyn y medelwyr, 

Tmhlìth ysgubau treulia d'oes ; 
Pan fo'r gwres yn fwyaf tanbaid, 

Gwlych dy damaid wrth y Groes ; 
Llofifa ym maes yr YsgrTthyrau, 

Cais dwysennau addfed, llawn,— 
Hael fendithion y cyfamod 

Sydd yn dyfod trwy yr lawn.'* 



DAN WBNAU HAUI4. 



DAWNSIA. grisial donnau'r afon, 
Dan belydrau*r haul yn hardd ; 
Dlysed y w mäyn-goch goron 

Pren afalau yn yr ardd, — 
Ghwerthin mae y ddôl feillionog 
Ar y gwenith gwyn yn braf,— 
Cana'r ddaear yn galonnog 
O dan lawen hemwen Haf . 



Gwenau haul oreura'r mwynder 

Wisga'r mynydd ar ei fron ; 
Awel fwyn a heulwen dyner, 

Ydy w nefoedd hedydd Uon ; 
Cana'r adar mewn brwdfrydedd, 

Am yr heulwen swynol salm ; 
Llifa'n felus o'u clodforedd, 

Fyw felodedd inui 'n falm. 



Ambell dro daw heulwen hawddfyd 

I dywynnu yn eiu nen ; 
Cana a blodeua bywyd 

O dan awyr las, ddi-len ; 
Heulwen G-obaith rhwng tymhestloedd 

Poen sydd yn sirioli'r byd ; 
Gwynna lili hedd ardaloedd 

Braf a heulog nef o hyd. 



r Bala, 



RlCHAaU AB- HuoH. 



CYMRU'R PLANT. 197 

GWI4ABYS A GWII4YM. 

Y% I. I ble'r asthai r mwyar. 

R oedd yn fore hafaidd. Ymg^odai vr haul yn araf a mawr- 
eddog, gan luchio ei belydrau euraídd ar fanwlith y bore» 
nes gwneyd iddynt ymddangos fel nifer o berlau disglaer 
yn addurno y ddaear. Edrychai popeth yn brydferth a siriol. 
Telorai yr adar, y naill fel pe yn ateb y Uall. 

Ond yr olygfa brydferthaf ond odid ohonynt i gyd ydoedd gweled 
dau blent^rn bychan yn rhedeg i lawr o fwthyn bychan ar lethrau un 
o fryniau Cymru Yr oeddynt mor Ilawen a'r gtg^ a delw iechyd 
ar eu gruddiau. Yr oedd ganddynt biseri bychain yn eu dwylaw, 
gan eu bod yn myned i hel mwyar i'r goedwig islaw. Siaradent 
ft'u gilydd wrth fyned, gan adrodd fel y byddent wedi hel Uond . eu 
pîseri cyn i'r un o'r cymydogion ddechreu. Cyrhaeddasant y 
goedwig, a buont wrthi ytí ddyfal yn hel mwyar, gan edrych yn aml 
i'r piser i weled a oedd yn llenwi. 

Llanwodd Gwilym ei biser, tra nad oedd Gwladys ond wedi cael 
hanner ei lond. Yr oedd Gwilym yn hŷn na hi o flwyddyn a 
hanner ; a chyda chariad brawd, cynorthwyodd Gwilym ei chwaer 
fechan. Wedi Ilenwi y ddau biser, dodasant hwy i lawr o'r tu ol i 
goeden oedd gerllaw, ac yr oedd yn anhawdd iawn ganddynt 
gychwyn adref, gan ei bod yn fore mor hyfryd, a'r adar yn canu 
uwch eu pennau. Felly, aethant i gasglu blodau gwylltion, ac i 
wrando ar furmur yr afon a lifai trwy'r dyllr^m. Ymhen amser, 
paratoisant i fyned gartref, ac aethant i chwilio am eu piseri. Ond 
och, y fath ddychryn, nid oeddynt yno. 

Ni wyddent pa beth i'w wneyd yn awr. Dechreuodd Gwladys 
fach wylo, ond synfyfyriai Gwilym, a'i wyneb tua'r llawr, gan 
feddwl am ei fam, a'r fath golled oedd iddi golli y mwyar. 
Cofíai fod ei fam am eu cyfnewid am fara yn y farchnad y bore 
dilynol; a mwy na hynny, yr oedd y piseri wedi myned hefyd. 
Gwyddai o'r gore fod eì fam yn dlawd, a phenderfynodd nad ai 
adref heb y piseri. Ceisiodd gysuro tipyn ar Gwladys gan ddweyd 
y buasent yn eu cael yn y man. Aethant i chwilio am danynt, a 
buont wrthi am oriau meithion. Ond i ddim pwrpas. 

Daeth yn nos. Dechreuodd y Ueuad dywynnu arnyiit rhwng 
brígau y coed. Gwelent y ser yn disgleirio yn y wybren fel pe yn 
cydymdeimlo â hwy. Nid oedd Gwiiym yn foddlawn i tyned gartref 
o gwbl heb gael y piseriy a dywedodd wrth Gwladys am fyned 
gartref, y buasai ef yn chwilio am y piseri. Ond nid oedd Gwladys 
yn foddlawn i fyned gartref ei hunan, achos yr oedd wedi cly wed ei 
nhain yn son am y Tylwyth Teg. 



igS 



CYMRU'R PLANT. 



Wedi ystyried ychydig, aeth Gwilym i'w hanfon hyd o fewn 
ychydig' i'r tŷ, a gwelai y ganwyll yn y ffenestr oedd ei fam wedi ei 
gosod yno. Aeth Gwladys i'r tŷ, a dywedodd y cwbl wrth ei mam, 
yr hon a brjrsurodd i'r drws i alw ar Gwilym, rhag iddo fyned i'r 
goedwig drachefn. Ond yr oedd Gwiiym wedi cyrraedd y goedwig 
erbyn hyn ; a llawer gwaith bu ei fam yn y drws yn gwaeddi arno y 
noswaith honnoi ond i ddim pwrpas. 

Bu Gwilym yn chwilio yn ddyfal am y piseri, nes o'r diwedd 
tei|nlai ei hun yn ílinedig ac yn newynog, ac eisteddodd i lawr wrth 
dwmpath yn y goedwig, a bu agos iddo a chysgu. Ond yn sydyn, 
gwelai oleuni bychan ymheliach ymlaen i'r goedwig. Cyfododd, a 
dynesodd tuag ato. Clywai ocheneidio, a gwelai ddyn bychan yn 
treio symud rhywbeth. Ac er ei syndod, gwelai ei biser mwyar ef. 



TR ARDD. 



OLAJCíNEROH lawn o dlysnî, 
Maé harddwch ar áy fron, 
A'th Iwybrau oU oddeatu 

Yn gwneyd y prudd yn llon ; 
Daw'r awel dros dy flodau 

Yn awel dyner, iach, 
Gan gario peraroglau 
O bob blodeuyn bach. 

Pan wedi blino, weithiau, 

Gan lafur trwm y dydd, 
Mae tro i blith y blodau 

Yn llawenychu'n grudd ; 
Ceir llonydd a thawelwch 

YmjBg y blodau hardd, 
Heb gysgod un anialwch 

I*r teimlad yn yr ardd. 

Coleff Prifysgol Deheudir Cymru. 



Kwy*n cofio am ein hadfjd 

Ẃrth edrych arnat ti ; 
A chofío pren y bywyd 

Wrth weld áy wyneb cu ; 
Try*r fynwes oU yn alaeth 

Wrth gofio Eden hardd 
Lle gwelwyd haul djnoliaeth 

Yn machlud yn yr ardd. 

Ond henffych fod lle eto, 

£r coUi Eden wen, 
Yr ardd barha heb wywo, — 

Yr ardd tu draw i'r llen ; 
Ni ddaw Awelon daear 

I wywo*r blodau mad ; 
Lle heb anialwch galar 

Yn unman yn y wlad. 

To&IBL WlLLIAMS. 



GAIR MWYS. 

Yn 163 1, yn Salisbury, yr oedd Syr Thomas Richardson, Chief 
Justice of the Common Pleas, newydd gyhoeddi dedfryd ar ddyn. 
Tynnodd y dyn briddfaen o'i boced, a hyrddiodd hi at ben y 
barnwr. Plygodd hwnnw ei ben, ac aeth y priddfaen heibio iddo, 
gan daraw yn erbyn y mur. *' Pe buaswn farnwr uniawn/' ebe'r 
barnwr yn dawel, " buaswn wedi fy lladd." 



CYMRU'R PLANT. 




DISGWrX, AM r tLASW. 

PAN feddylìaf am danoch y mis hyfryd hwn, tybJaf eîch bod )ni 
treulio ysbaid o amser yn eîstedd ar y traeth i wrando ar lais 
y tonnau, ac i dclisgwyl dyfodìad y Uanw, neu i syllu arno'n cilio. 
Byddwch chwithau yn synfyfyrio wrth syllu arno'n graddol esgyn 
mîn y traeth. Bu yr hynafiaid lawer oes o'ch blaen yn eistedd yna, 
yn gwrando ar swynol laîs y dyfroedd, ond ofer y ceisiasant eu 
deaU Gwyddent hwy, bìd siwr, am y cysylltîadau a Hynnaî 
cydrhwng y Ilanw a symudiadau y lloer, ond yr oedd eisiau Isaac 
Newton i egluro y broblem. Gwyddoch am dano, pa sut y 
meddjrfiai ef, a da y canodd y bardd am dano, — 

" Anian a âeddíaa anlan oent 
Qaa leunl'r dos daa gndâ ; 
' Boed Newtou ' ebe Daw, a daeth 
Yr oll yn olen ddjdd." 

D^rwedant i mí mai yn ei ardd y meddyliodd gyntaf am ddeddf 




200 CYMRU'R PLANT. 

fawr atyniad, neu ddeddf rymus dysgyrchiad, fel ei gelwir. Rhaid 
yr eisteddai yntau gynt ar y traeth megis chwithau, i syllu ar y 
Uanw yn cyrchu tua'r lan, ond Uanwyd ei feddwl a myfyrdod dwfn. 

Y mae y rhan amlat o fadwyr, mae'n debyg, mor anwybodus a 
neb o wir achos llif ac adlif y dyfroedd; ond drwy brofíad, gwyddant 
fod amser pen llanw yn amrywio bob dydd oddeutu tri chw&rter 
awr, neu ychydig mwy neu lai ; ac felly, os bydd hi yn ben llanw 
heddyw am chwech o'r gloch, dywedant ar amcan wrthych na fydd 
y Uanw i fyny yfory hyd o fewn ychydig funudau cyn ssüth. Oitá yr 
wyf am i chwi ddeall cyfrinion y llanw. 

Dichon y bydd Darlun I. o gynorthwy i chwi. Yn 

awr rhaid i chwi, ynte, gadw mewn coi yr achlysurir 

y morlifau gan atyniad yr haul a'r Uoer ar ddyfroedd 

y ddaear. Dynoded y darlun y ddaear, a chyn- 

rychioled y cylch du main o'i hamgylch y dytroedd 

sydd ar ei hẃyneb. Dyna'r modd y safai pe na bai 

DABLUN I. haul a Uoer. 

Y ddaear a*i ^^^ gwyddoch yr atynnir pob gronyn o fater gan ryw 

dyfroedd, pe ronyn arall sydd gerllaw, a chan fod grym disgyrch- 

^toi uanw a j^^ „g„ atyniad vn Heihau vn ol fel y byddo ysgwarau 

{sçuare of their distances) y pellder yn cynyddu, 
atynir y dyfroedd ar yr ochr y bo'r haul neu'r Ueuad yn rymusach 
na'r rhannau o'r ddaear sydd ar yr un ochr, oherwydd fody dyfroedd 
yn nes na gwyneb y ddaear ; ond eto atynir y parthau canolig o'r 
ddaear yn fwy na'r dyfroedd a safant yr ochr draw i'r ddaear, am 
fod y ddaear yn awr yn nes i'r gwrthrych atyniadol nag yw y 
dyfroedd. Y canlyniad yw, cilia y dyfroedd fo agosaf i'r haul neu'r 
Heuad oddiwrth y ddaear, a chiliant yn gyffelyb yr ocbr draw (neu 
yn hytrach ciHa y ddaear oddiwrth y dy&oedd) am y tynnir y ddaear 
oddiwrthynt tua'r haul neu'r lleuad yn fẁy nag y tynnir y dyfroedd 
eu hunain. Golygu yr ydym y cyfyd y dyfroedd yr ochor agosat i'r 
gwrthrych atyniadol, a chodant o'r herwydd drwy ymgilio o'r 
canolbarth, gan eu gadael yn fwy dyrchafedig yno. Amlwg yw, er 
hynny, nas geill ymgodl gymeryd lle heb gael o'r dyfroâd yn y 
parthau a safant chwarter cylch oddiwrthynt ar yr un pryd eu hiselu. 
Yna chwi ganfyddwch oddiwrth Darlun II. fod y dytroedd megis 
yn cymeryd arnynt ffurf ledgron, neu debyg i wy. Pe bai y ddaear 
a'r lleuad heb un ysgogiad, a'r ddaear yn orchuddiedig oll drosti 
gan ddwfr, codai atyniad y lleuad y dyfroedd i fyny yn bentwr yn y 
parth hwnnw o'r môr y byddai y lleuad yn union uwch ei ben, ac 
yno yr arhosent yn wastadol ; ond gan y try y ddaear ar ei hechel, 
daw pob rhan o'r wyneb dyfrol (uwchben yr hwn y mae y lleuad) 



CYMRU'R PLANT. 



20 1 



l«v tié» 




Sii 




L** tidi 



DA&LUN II. 



** Gelwir y morlif a achosir gan srr haul a'r 
lloer pan yn yr un oyswUt, yD orlanw (spring 
tide)" 



dan weithrediad ac eifaith y lleuad, a hynny ddwywalth bob dydd, 
fel y mae dau lanw a dau drai yn cael eu hachosi. Yng nghyflead 
y ddaear a'r Ueuad, megis y mae yn ein darlun, codir y dytroedd 
gan atyniad y Ueuad, ac achosir morlif mewn canlyniad ; ond pan, 
gan gylchdroad y ddaear, y daw yr ochr draw i'r ddaear, 1 2 awr 
wedyn, i'r ochr yma, achosir morlif arall, gan endliad y dytroedd 
yno oddiwrth y canolbarth. Pe sefydlog fyddai y lleuad, byddai 
dau forlif bob 24 awr ; ond yn gymaint a bod y lloer yn teithio 
ymlaen bob dydd ynghylch 13 gradd o'r gorllewin i'r dwyrain 

yn ei chylchlwybr, rhaid 
i'r ddaear roddi mwy nag 
un tro ar ei hechel, cyn y 
gallo yr unrhyw nawn-gylch 
fod yng nghyswUt a'r Ueuad, 
a chan hynny cymer dau 
forlif le mewn 24 awr a so 
munud. Sylwch y bydd y 
morlif yn uwch pan fo y 
lleuad yn llawn neu yn 
newid, am (yn y naiU gyswllt) bydd yr haul a'r lloer yn atynnu o 
bob tu, ac yn y llali atynnant yn gytun ; tra pan fo y lloer yn ei 
phedranau, neu ar adfan cynnydd neu adfan cll {firsi and last 
guarier), bi a atynna mewn croes gyfeiriad yn y naill bedwaran a'r 
Ually yna ni bydd y morlif cymaint. Hyn sydd eglur oddiwrth y 
darlun. Gelwir y morlif a achosir gan yr haul a'r lloer, a hynny 
pan fo'nt yn yr un cyswllt, yn orlanw, gorlif, neu uchelfôr {spn'ng 
iide)', a phan yn sTwahaniaethu yn eu hatyniadau, yn etrai, treiiif, 
neu iselfôr {neap tides), 

Gwyddoch pan réd y tren i'r orsat, arafir ef drwy gyfrwng y 
brake ar yr olwynion. Try y ddaear ar ei hechel fìi waith 
cyflymach nag y try olwyn 
yr un tren, ac fe arefìr ei thro 
bithau gan y brake, a'r 
llanw yw hwnnw. Ond tro 
y ddaear ar ei hechel ydyw 
dydd a nos i ni, ac os 
arefìr ei thro, rbaid yr 
estynnir hyd y dydd a'r 
nos. Miliwnau o oesoedd 
yn ol, pan nad oedd y 
ddaear ond clap o fater 
eîriasboeth, troai ar eì 
hechel mewn pum awr, 



Hirhtltfs 





Hirh tld« 

Mooii IR 
OiadratlM 



DARLUN III. 



** Pan fo y Ueuad yn ei phedi'anau, neu ar adfan 
cynnydd neu adf an cil, ni bydd y morlif cymaint 
{neap tides)." 



202 CYMRU'R PLANT. 

ond erbyn heddyw cymer 24 awr i wneyd un tra Fe fu y lleuad 
yn troi ar ei hechel mewn ychydig oriau, 'roedd hynny pan ydoedd 
ei gwyneb yn orchuddedig gan ddyffroedd, ond arafwyd ei thro 
gan y llanw gynyrchid ar ei dy&oedd gan y ddaear, ac erbyn heddyw 
ni thry ond unwaith mewn un mis ; ac mae lianw a thrai wedi cilio 
o'r byd oer a marw yna. Fe gyfnewidir ein dydd ninnau i ddau fìs 
draw yn y dyfodol pell, tua'r flwyddyn 56,001,905 y bydd hynny. 
Pa le y bydd plant Cymru yr adeg honno ? 

SlGMA. 



l'W DDARI^I^MN YN DDIPYFYR. 

TEILWNG yw'r Oen sydd ran o adnod a phennill Williams 
Pant y Celyn oedd fardd enwog oedd John Elias oedd 
broííwyd o Hafod y cwm y daeth y dyn i lan y môr y cyrcha llawer 
yn yr haf mewn bocs yr oedd y tatws drwg oedd y bachgen yn yr 
ysgoi Mostyn sydd le yn sir Ddinbych y mae gwallgofdy mawr oedd 
y cawr Goliath a laddwyd gan Dafydd EHis sydd enw gwerthfawr 
yw aur o'r môr y ceir pysgod cochion yw trwynau y meddwon ar ol 
bod yn y gwaith trwy'r dydd gorífwysodd y dyn mewn lloflít y mae 
gwair yn y cae yr oedd y fuwch yn pori mewn casgen y mae dwfr 
oer yw y gaeaf Llyn Tegid sydd enw yn sir Fflint y mae glo a 
phlwm tew aeth y mochyn wrth fẁyta Ctmru'r Plant sydd fìsolyn 
enwog. 

Fen Rhewly Mosíyn, Thomas Edwards. 



F PRSN PRFDFSRTH. 

(Ojfarchiad pen blwydd i Masfer Hughie Gljnne, Penjbont, Maentwrog). 
A, gwelais bren dìail Gwjch oedd ei djfiant, roes 



H 



Un bore gynt mewn llwyn, Lawenydd yn fy mron ; 

GorfEwysai ar ei ddail Yng nf^aeaf blinder croes 

Helaethrwjdd bendith swyn ; Nid llai ei degwch llon ; 

I ddwejd ei hanes hwnt i*r llen Na, na, yn dystion dros 7 pren 

Ehedai chwim golomen wen. Ehedai wyth golomen wen. 

Pa sawl colomen wen 

Eheda ar ei hjnt ? 
Nis gwn ; ond mae 7 pren 

Yn brydferth megis eynt, 
Bu un yn bwrw tail 

O'i amgylch hyd yn awr, 
Ni chrina un o*i ddail 
Tan law*r Gwinllanydd Mawr. 

Maentwrog, Ibsttn» 



CYMRU'R PLANT. 203 

PSTHAU O'N CWMPAS. 

y. SWINSDD T GATH. 

IBETH, meddwch chwi, y mae'r gath yn dda ? G^ddoch fod 
pob creadur wnaeth Duw yn dda i rywbeth. Wedi cael rhyw 
funud i feddwl pethau, eich ateb fydd, mi gredaf, — '< I ddal Wygoá." 
Ac y mae eisiau daí a lladd y gweilch hynny, onid oes ? Lle 
dîfrifol iawn fyddai yn y ty, a'r l^udy, a'r ystabli pe yn heigio o 
lygod. 

Ond gadewch inni ystyried ychydig beth sydd yn gwneyd pwsi yn 
llygotreg mor ragorol. 

I. £i gwinedd Y mae gennym ninnau ewinedd; ond mor 
wahanol ydynt i rai y gath I I beth, tybed ? Wel, y prif amcan, yn 
ddiauy yw i nerthu blaenau ein bysedd, — eu gwneyd yn gryfach i 
weithio, ac i afael mewn pethau. Prif erfyn gwaith dyn yw ei 
ddwylaw; ac ni fedd yr un creadur ar wyneb daear erfyn mor 
gywrain, mor gelfydd, mor berffaith, at bob math o walth, a llaw 
dyn. Bys meddal, llipa, diafael, wedî colli llawer o'i nerth, yw bys 
heb ewin. Ar flaen y bys y mae'r pwysau a'r gofyn mwyaf, gan 
amlaf. Y mae'r ewin yn caledu, yn grymuso, yn stiffio blaen y bys, 
fel y bydd siarch yn stiíüd'r goler; neu, dywedwn fod yr ewin yn 
gwneyd yr un peth i'r bys ag y mae y dur yn ei wneyd i ílaen y 
rhaw, neu fìn y fwyell. 

Ondy— gadewch inni sisial hwn yn ddistaw yn y glust, — ^y mae yna 
ryw bethau na ddylai plant da fyth eu gwneyd ft'r ewinedd. Enwaf 
dri, — peidio cripio eu gilydd, peidio cosi pen, peidio crafu trwyn ! 
Hefyd, y mae'r ewinedd fyddo yn cael eu cadw yn lân a del, yn 
addurn i'r llaw. Y mae'r plant bach boneddìgaidd yn gofalu na 
bydd rhesen ddu o faw danynt, na byddant yn cael tyfu yn rhy hir, 
ac na byddo'r croen yn tyfu i guddio'r bwa gwyn sydd wrth eu 
bon. Son am bethau tlws, — wn i am ddim fawr tlysach mewn na 
daear, dwr, nac awyr, na llaw plentyn bach. 

Ond son am ewìnedd y gath yr oeddym, onide ? Offeryn mfniog, 
creulon, ac arswydus ; ac eto, offeryn cywrain, hylaw, ac effeithiol 
dros ben at ei waith. Crwn, o ran ffurf, fel cryman, ac mor 
berffaith yw llinellau ei dro, — praff el fon, a meinllym ei fiaen. 
Bum yn dotio ganwaith at gywreinrwydd crefft fy nghyllell logell, 
fel y mae ochr fìniog y llatn yn cael ei blygu a'i gadw yn ofalus yn 
ei loches yn ystlys y carn. Eto, nid yw hwn ond bwnglerwaith o'i 
gydmaru a'r dull tra chywrain sydd gan pwsi i gadw,— i gau ac 
agor, — ei chyliell, ei dagr íiniog hi. 

Codwch pwsi ar eich glin, — yn araf a gwyliadwrus, rhag cael 
crafiad, — a sylwch yn fanwl ar yr ewin a*i wain. Yna, codwch 



204 CYMRU'R PLANT 

bawen Pero ar eich glin, a sylwch ar y gwahaniaeth. Wrth g^adw 
ei gwinedd yn y wain, y mae'r gath yn eu cadw'n fìniog ; wrth eu 
bod allan, yn cnocio'r llawr, y mae gwinedd y ci yn gwisgo, ac yn 
myned yn bwl, heb ddim min ; eto, gwnant y tro yn eithaf i grafu'r 
pridd at dwll y wningen. 

Ëdrychwch eto ar y gof yn codi ewin y ceffyl ar ei iin. " Ewin 
y ceíîyll" meddai rhai o honoch, gan chwerthin am fý mhen. 
Adnod, ynte, i dorri'r ddadl. Trowch i hanes plant Israel yn 
myned i'r AifTt, a chwi a gewch trawddeg debyg i hyn,— <<Acni 
adewir nvin ar ol," — <'not a hoof" yn y Saesneg. Ac yn wir i 
chwi, erbyn inni feddwl tipyn, ewin y ceffyl yw ei garn. Oni 
welsoch chwi geffyl neu ebol erioed wedi colli ei garn? Os 
gwelsoch, canfyddwch yn union mai ewin ei droed yw. Felly, anifail 
yn cerdded ar flaen ei droed, ie, ar ílaen un bys o bob troed, yw y 
ceffyl. Ar flaen deu-fys y mae'r fuwch yn cerdded, a'r ddafad. 
Ar flaenau eu bysedd y mae y rhan f wyaf o anifeiliaid yn cerdded ; 
ond y mae'r arth yn cerdded ar ei gwadnau, fel ninnau. Yr oedd 
ceffyl y cyn-oesoedd, medd dysgeidiaeth daeareg, yn cerdded ar 
flaenau tri bys, ac telly a deuddeg o gamau. 

Fuoch chwi erioed yn ceisio meddwl, mhlant i, am y nifer 
aruthrol o wahanol fathau o draed sydd gan afrifed greaduriaid y 
byd ? Wel, y mae yn astudiaeth ryfedd a dyddorol dros ben ; pob 
troed wedi ei gyfaddasu gyda chywreinrwydd a chrefftrwydd 
dwyfol at wahanol anghenion y gwahanol greaduriaid. Fuoch 
chwi erioed yn ceisio meddwl beth yw y rheswm, er esiampl, pam 
y mae carn y ceffyl yn un darn, ac eiddo'r fuwch yn fforchog ? 
Os naddo, treiwch 1 

H. Brython Hugues. 



M^ 



UNDMB Y DDRAIG GOCH. 

Atebiok I GwRSTiYNAU Y Flwyddyn 1905. 
DTma fel y dTÍemir j gwobrwyon, — 
Gwobr I. £1. Rhianoü Wyn. 
öwobr II. 15/- R. Roberts. 

Gwobr III. Hanesydd o'r Mynydd a Chwarelwr. Rhennir y wobr 

rhyngddynt ; 5/- yr un. 

Gwobr IV. Dewi Dulas a Gerald Gymro. Rhennir hon eto ; 5/- yr un. 

Gwobr V. John Hughes, 5/- 

Gwobr VI. G. Hopkin a T. Parry. Rhennir y wobr, 2/6 yr un. 

Anfoned pob un o*r ymgeiswyr hyn ei enw a*i gyíeirìad, oe nad yw wedi ei 
anfon yn barod, i O. M. Edwards, Lincoln College, Osford. Ceir mauyìion Uawn, 
a nodiadau ar bob ateb, yn rhifyn Cymru am y mis hwn. 



CYMRU'R PLANT. 




206 



CYMRU'R PLANT 



Y BUGAIL TYNER. 



DOH Ei?.. M. 84. Andante. 



Edward W. Evan8, Acrefair. 



n :re :n |1 :- :n 


8 :- :- |f :- 


•_ 
■ 


r :de :r |s :- :f 


n :- :- |- :-:- 


d :- :d |1| :- :de 


n :- :- |r :- 


• 

• 


ti :lei:ti ti :d :r 


d :- :- |- :- :- 


le - su Grist yw'n 

s :fe :s |n :- :1 


Bu - gail 

1 :-:-îl :- 


•_ 


Yn yr an - ial 

8 . .8 |8 • «0 


fyd. 

a •_•_!_•_ •_ 
o ■ • 1 • • 


d :- :d |de :- ;1| 


r :- :- |r :- 


•_ 
• 


8| ;- :8| 1 S| : li ;ti 


d :-:- 1-:-:- 


s :fe:8 |d' :- :8 


t :-:-|l :- 


BlZ.t. f.EÌÍ. 

:- * n :r :d |ti:d :r * s ;- :- |- :- :- 


n :re :n |n :- :d 


d :-:-|d :- 


._ 


' S| :- :si|fi:- :f| 


n.f.»_ •_ l_ •_ • — 


Perífaith ddiog - el 

B •X •& o •— «0 


yd - ym, 

f :- :s 1 :- 


:8 


Yn ei fyn -wes 

'n, :f :n |r :d :t, 


glyd: 

^s :- :-|-:-:- 


d :- :d |d :- :n 


f :-:-|f :- 


:n 


' 8| :- :s,|s,:- ^s. 


d,s,:-:-|-:-:- 


s :- :n |s :1 :s 
n :- :d |tai:- :tai 

Ond i ni ei 

• • 1 • • 

• • 1 • ■ 

• • 1 • ■ 


8 :-:- |f :- 

li ;t,;de|r :- 

ddi - lyn, 

• . 1 . 

• . 1 


. _ 
. 

•_ 
. 

• 
• 

• 


1 :-:f 11 ;t :1 
f :-:r |f :r :f 

Dwg ni yn ei 

• • 1 . • 
. • 1 • ■ 

• • 1 • • 


1 :- :- |8 :- :- 


d :r :re|n:- :- 


ras, 

• • 1 • • 

• • 1 ■ • 

■ • 1 • ■ 


• . 1 ■ ■ ■ • 1 • 


• 


• • 1 • • ■ ■ 1 ■ • 
Tall 


s :1 :t |d' :- :s 


n :f :s |1 :- 


• 

• 


s :- :f |n :- :r 


d :-:- 1-:-:- 


ti :d :r |d :f :n 


d :-:-|d :- 


._ 
• 


d :-:d |t, :1, :t, 


d :- :- |-:- :- 


At y dyf roedd 

s :- :s |s :- :d' 


ta - wel, 

s :f :n |na:- 


. _ 


At y bor - fa 

n :t :1 |s :fe:f 


fras. 

n :- :- |- :- :- 


f :- :f |n :r :d 


tai:li:si|fei:- 


•_ 


Si :- :s,|s, :- :s. 


d :- :- I- :- :- 



lesu Grist yw*n Bugail— 

Iesu*r Bugail mwyn, 
Melus yw ei eiriau 

Gan ei anwyl wyn. 
Pan mae yn ceryddu 

O ! mor dyner y w ; 
lesu byth ddilynwn, 

Iddo byddwn byw. 



lesu Grist yw'n Bugail — 

A*i ddeheulaw gref 
Geidw draw'r hoU fleiddiaid,- 

Ff oant rhagddo Ef : 
Ni raid ofni angeu, 

Goleu ydyw'r glyn, 
Yn nysgleirdeb dwyfol 

Concwest peu y bryn. 



CYMRU'R PLANT. 207 



UN CFFRWFS VW'R CADNO. 

UN call yw'r ci, ac un doe//i yw dyn. Tybed fod hynyna yn wir 
am bob llwynogf. ci, a dyn ? Credaf fod pawb yn unfryd 
unfam parthed gwirionedd y gosodiad cyntaf, mai un cyp-wys yw'r 
cadno. Credaf y caffai y plant mwyaf gryn fudd a phleser wrth 
^eisio gwneyd allan y gwahaniaeth sydvi yn ystyron y geiriau, 
cyfrwysdtr, callinehy SL dccthincb, Ond at fy storî. 

Un dìwrnod oer oV gaeaf, yr oedd boneddwr allan gyda'i wn yn 
hela, pan ddaeth at lan afon fawr. Yr oedd yr afon wedi rhewi 
drosti, oddigerth un twll agored yn y canol ; a thrwy hwn gellid 
gweled y dwfr j^n ysgubo ymlaen. Yn y man, gwelai'r gŵr Iwynog 
yn dod ar lawn tith tua'r afon, ac yn myned yn syth yn ei fiaen dros 
y rhew a'r gaenen deneu o eira a'i gorchuddiaii tua'r twU oedd 
draw ar ganol yr afon. Wedi cyrraedd min y twll, safodd y cadno, 
trodd yn ei ol, gan gerdded ar hyd yr un llwybr ac y daethai, nes 
ail-gyrraedd y lan. Wedi cyrraedd yno, trodd yn sydyn i'r dde, 
gan ddilyn glan yr afon, ac wedi rhedeg i lawr rhyw ganllath felly, 
eisteddodd i lawr yn dawel ar ei gogwrn ar y dorlan. 

Yn union wedi hynny, dyna glamp o fytheuad (hound) yn rhuthro 
allan o'r coed a'r dry wyr (scent) y liwynog ; a phan fo cwn fel yma 
ar drywyr unrhyw anifaii o'r fath, ymddiriedant braidd yn hollol i'w 
firoenau. Felly ffwrdd ag ef wysg ei drwyn draws y rhew a thua'r 
twU ; a cban fod ei ruthr y fath, a'r rhew yn llithrig, ar ei ben ag ef 
i'r twU, ac ni welwyd mohono byth mwy. 

Wedi gweled y bytheuad yn soddi felly i'r twU, cododd madyn 
oddiar ei golyn, ac aeth ymaith yn dawei i'w daith, ac at ŵjoh nesaf. 



DISGWFL AM lACHAD. 

** Wrthyt tî y disgwyliaf ar hyd y dydd.**— Psalm xxv. 5. 

M. 8 3.3.6. 

ATAT Ti bob awr edrychaf , Gwaed yr Oen yw sail fy ngobaith, 
Arglwydd da, Y caf fyw, 

Yn fy mhla, fy Nuw, 

Nes yn iach y deuaf . Ger dy fron yn berffaith. 

Mynych deimlaf ddirfawr awydd, 

Ddyfod fry, 

At y llu, 
ŵanant fyth Dy glodydd. 

Abthub BowtiANDS {Ab JJthr), 



208 CYMRU'R PLANT. 

DAI'R GWAS BACH. 

II. CTRCHU DEEBT. 

ADRODDAI Dai hanes y ci a'r defaid gyda'r difrifoldeb mwyaf» 
ar ganol llawr y gegin. 'Doedd neb yn amheu gwîrionedd 
y stori, ond Mary 'r forwyn, yr hon nad oedd ganddi lawer o barch 
i eirwiredd. 

Yr olwg nesaf gawn ar Dai yw yn cychwyn i gyrchu Derby o'r 
cae. Derby oedd enw yr hen gaseg ; ac yr oedd hi yn pori mewn 
ymneiUduaeth oddeutu milltir o'r tŷ 

Dacw Dai yn brasgamu, gan dynnu sycamwren ei glocs mor 
rhwydd a phe byddai wedi ei impio arnynt. Edrychwch arno, mae 
ei got gymaint yn rhy hir ag yw ei lodrau yn rhy fyrr. Ond nid 
Dai yw y rhai hynny. 

Mae fíurfafen las uwch ei ben, calon ysgafn yn ei fron, a charped 
gwyrddlas dan ei draed. 

Ar ei daith i'r cae, y mae yn cyfarfod ft rhai o'i gyfeilHon. 
Llithra amser heibio yn gyílym iawn yng nghwmni y rhai hyn. 
Wedi ymgomio ac ergydio a bargeinio, cychwynnant gyda'u gilydd 
i gyrchu Derby. 

Wedi cyrraedd y cae, mae Dai yn rhoddi word of command\x hoys 
i sefyll 'nol tra bydd ef yn dala Derby. Mae'r hen gaseg wedi 
clywed y stwr, ac yn cerdded o un gongl i'r llall, fel cwmwl o 
henaint, a Dai yn ei dilyn. Metha ei dat, a dyma fe yn gwaeddi 
am help ei gyfeillion, y rhai sydd yn barod iawn at yjoh. Rhedant 
am y cyntaf. Dacw nhw yn gwarchae am yr hen Dderby ; hîthau, 
yn ymwybodol o'r perygl, a arafa, nes o'r diwedd cafodd Dai afaei 
yn ei mwng. 

''Gawn ni ride?'' yw'r frawddeg nesaf dyrr ar glustiau Dai. 
Yntau, gan dynnu Derby i ffos y clawdd, ddechreua gynllunio, er 
rhoddi i'r cwmni Uon eu dymuniad. 

Heb fanylu, dacw'r pedwar ar gefn Derby, yn myned vn daclus i 
gyteiriad y glwyd agored. Ond er fod y glwyd wedi ei hagor, nid 
oedd y pren, groesai uwchlaw iddl, wedi ei dynnu ffwrdd. 

Safwn wrth y glwyd. Dyma nhw yn dod Mae Dai yn gweld y 
perygl Gwaedda ** Woô." Ond rhag ei blaen yr êl Derby, am 
fod yno gymaint o sodlau yn curo ei hochr. 

Dacw hi yn plygu ei phen. Mae'n myned dan y pren. O olygfa I 
Mae'r hoys yn disgyn un ar ol y liaü ar y ddaear las tu ol iddi, a Dai 
yn eu plith yn achwyn ar y codwm. 

Llivynyr Hwrdd, S. Pkrkins. 



CYMRU'R PLANT. 




KSA1 O BOBI, F BTD. 

Yf Tll. GWERINWYR RWSIA. 

MaE llawer yn meddwl yn y dyddiau h;n am werinwyr 
Rwsia, y rhai anfonir, bodd neu antodd, i ymladd ä phobl 
nad oes ganddyi t un cweryl 9 hwy, yn unig i foddio balchder 
eu huchelwyr a'u Ilywodraethwyr. Daw hanes am fìlwyr yn cael eu 
daddu'n fyw ar faes y gwaed, oherwydd y tybiai'r meddyg fod eu 
dwylau yn anfeddyginiaethoì, a daw hanes am torwyr clwyfedig^ 



210 



CYMRU'R PLANT. 



yn cael eu taflu wrth yr ugeiniau dros fẁrdd yr Orel, oherwydd fod 
eu dolefain yn dychrynnu'r lleill, oedd eto'n ceisio wynebu tân 
oinadwy llongau Japan. Ond dioddefa y gwerinwr Rwsiaidd y 
cwbl yn addfwyni ac ymostwng i ewyllys ei uchafiaid. 

Nid yw hynny'n rhyfedd, oherwydd nid oes ond ychydig 
flynyddoedd er pan oedd yn gaethwas. Dioddef tawel, amynedd- 
gar y w nodwedd ei fywyd. 

Ar lannau'r Yolga, yr afon fawr fordwyol sy'n rhedeg drwy 
wastadeddau eang y wlad, gwna'r gwerinwr ei dŷ o goed. Gweíl 
ganddo goed na cherrig neu briddfeini, oherwydd fod y coed yn 
sychach ac yn gynhesach. Yn aml adduma wyneb ei dŷ trwy gerfìo 
y coed yn eithaf cywrain. Ychydig o ddodrefn sydd ganddo y tu 
mewn. Y prif beth yn y tŷ yw yr ystof. Cedwir tftn ynddi heb 
ddiffodd trwy'r gaeaf. Y mae gymaint a charreg y bibell mewn 
odyn, ac weithiau gali yr holl deulu g]fsgu'n ddedwydd ac yn gynnes 
arni yn y gaeaf oer. Ychydig o geifì sydd yn y tŷ hefyd, — llestri 
pren y rhan amlaf. Croga'r dillad a'r bwyd ar hoelion dan 
drawstiau y tŷ. 

O fìaen y tŷ rhoir polion uchel, ac ar y rheiny gafn i ddal ceirch 
i adar y to. Mae'r Rwsiaid yn hoff iawn o adar. Ni tynnent er 
dim wneyd niwed i golomen, oherwydd mai ar ei íiurf hi y disgyn- 
nodd yr Ysbryd Glân gynt 

Y mae'r Rwsiaid yn aelodau o Eglwys Groeg, ac yn dra ofer- 
goelus. Talant lawer o sylw i ddelwau seintiau, ac ofnant y liygad 
drwg. Pwy wyr pa ddeífroad ddaw iddynt o'r rhyfel ofoadwy y 
mae eu huchelwyr wedi tynnu eu hunain i'w alanastra a'i drybîni ? 



OS WYT TI'N GYMRO GWI^ADOAR. 



08 wyt ti'n öymro gwladgar, 
Cymraeg a fydd dy iaith, 
Ei chanmawl wnei yn aiddgar, 

A cheni lawer gwaith, — 
'* laith GwalÌA elo i fyny 

Mewn clcdydd hyd y nen, 
Pob Cymro fyddo'n glynu 
Wrth lAiTB Hen Walia Wen.'» 

Os wyt ti'n Gymro gwladgar, 

Ac yn dy enaid dân, 
Lle bynnag 'rwyt o'r ddaear, 

Hon fydd dy hoffns gân,— 
" Hen Walia ào i fyny 

Mewn clodydd hyd y nen, 
Dymuned pawb i Oymm 

Mewn Addtsg fod yn ben." 

FronalUf Betheida, 



Os wyt ti'n ŵymro gwladgar, 

A phurdeb dan dy fron, 
Os hoffet fod yn hawddgar, 

Ti geni'r ganig hon, — 
"Hen WalÌA elo i fyny 

Mewn clodydd hyd y nen, 
Dymuned pawb i G-ymru 

Mewn Rhinwbdd fod yn ben." 

Os wyt tî'n Gymro gwladgar, 

A chennyt barch i Dduw, 
Dymuni iddo'r ddaear, 

Hon fydd dy weddi wiw, — 
" Hen Walia elo i fyny 

Mewn clodydd hyd y nen, 
Gweddiwn am i Gymru 

Mewn CasFTDD fod yn ben." 

lONAWSTN WlLLIAMS. 



CYMRU'R PLANT. 211 



F BACHGSN A'R FFRWD. 

BACHGEN. Dywed i mi, Ffarwd, pa beth ydyw y trydar sydd 
gennyt yn ddl-dorr derfyn ? 

Ffrwd. Siarad yr oeddwn am y g^aith wyf wedi el wneyd 
heddyw, a'r hyn sydd gennyf i'w wneyd eto cyn cillo o'r haul dros 
y gorwel. 

Bachgen Gwneyd ! Nid wyt yn gwneyd dim ond rhedeg a 
chware, — difyrru dy hun. 

Ffrwd. Nid oes gennyf amser i siarad. Mae y melinydd yn 
disgwyl am danaf 1 lawr acw. Tjnred i'm c^rfarfod ychydig yn Is i 
lawr na'r felm ; nid wyf mewn cymaint brys tan honno, caf egwyl i 
siarad â thi. 

\^V ddauyn symud i le aralL'] 

Bachgsn. Wel| dyma fi. Yn awr dywed dy stori. 

Ffrwd Yr wyf yn rhyfeddu na baet yn gwelèd fy mod yn 
gwneyd llawn cymaint o waith a'r un dyn o fewn y pentref. Ond 
nì fynn pobl ddiofal gydnabod diwydrwydd mewn ereill. 

Bachgen. Yr wyt yn troi y felin, 'rwyf yn gwybod. Ond mae 
liynny yn fwy o ddifyrrwch na dim arall. Beth yn ychwaneg wyt 
yn wneyd nis gwn. 

Ffrwd 'Rwyt eisoes wedi rhedeg salth milltlr. Dyna pam 
'rwyf mor loew a glân. Cychwynnais o gesail y mynydd mawr well 
di draw. Mae llu o adar ac anifeiliaid wedi bod yn yfed o honof 
heddyw, rhai fuasai'n trengu hebof fì. Weli dl y coed tal, brlgog 
acw sydd ar fý llwybr ? Maent I gyd yn gwthio eu gwreiddiau ataf 
íì am eu roaeth ; ac jrr wyf wedi gofalu am danynt er pan oeddynt 
yn ddim mwy na choed flía. Y mae er hynny, 1 ti, gan mlynedd. 

Bachgbn. Can mlynedd P Wyt ti can hyned a hynny ? 

Ffrwd. Ydwyfi a dwbl hynny. Ond nis gwn pa faint yn rhagor. 
Yr wyf yn cofìo dy daid, a thad dy daid. Myfí sydd wedi goichi 
gwynebau dy deulu ers cenedlaethau, ac y mae pob pentref ar fy 
Uwybr mewn dyled i mi am eu glendid a'u cysur. 

Bachgen. 'Rwytyn fy synnu braidd. 

Ffrwd. Paid a'm hatal mor aml Bydd raid 1 mi dy adael 
mewn munud neu ddau. Myfì, fy nghyfalll, sydd yn cadw y waen 
a'r ddôl yn wyrdd eu gwisgoedd, ac yn hullo dy fwrdd di ac ereill ft 
brithylliaid blasus. Ar hyd fy nhorlennydd mae myrdd a mwy o 
flodau amryliw, 1 gyd yn dlbynnu arnaf fí. Pe peidiwn a rhedeg 
am ychydig amser, diflannent bob un. 

Bachgen. Gwrando air. 



212 CYMRU'R PLANT. 

Ffrwd. Os wyt am wybod fy stori, rhaîd i ti fod yn ddistaw. 
Hebof û, 'does wybod beth ddeuai o'r ffermydd weli di 'mhell ac yn 
agos. Daw gwartheg atat ddwy waith, o leiaf, bob dydd i dorrí eu 
syched. Golchaf y defaid a'r ŵyn unwaith yn y flwyddyn. Rhaid i 
mi ddiodi Uu o deithwyr, a chynifer a hynny o geffylau, bob awr o'r 
dydd a'r nosy— yr un yw nos a dydd i mi. 

Bachgsn. Dos ymlaen, loew ffrwd, 'rwyf wrth ty modd yn 
gwrando amat. 

Ffewd. 'Rwyf wedi troi yr hen felin yma ers can mlynedd, a 
charaf ei hen furíau Uwydion. Porthais dair cenhedlaeth o ddynion 
a merched, ac nid wyf wedi blino ar y gwaith. Wedi i mi adael y 
pentref yma, mae gennyf ychydig amser i ddifyrru fy hun, ac i 
ymuno a'r plant yn eu chwareuon. Golchaf eu traed wrth fy 
mhleser. Amser braf gant ar fy nglannau. Ond mynych y coUaf 
wynebau rhai ohonynt. Mae popeth yn newid, yn heneiddio, ac 
yn marw. 

Bachgen. Wyt ti ddim yn mynd yn hen ? Ai ni fÿddi di farw ? 

Ffrwd. Mae'm ffynhonnell yn y mynydd pell. Mae honno'n 
fiynnon fyw, yn cael ei diwallu gan Dduw byw. Ewyllys Hwn ydyw 
fy mywyd i. Ond yr wyf wedi aros yn rhy hir. Mae y llanw'n 
(Usgwyl am danaf. 

Bachgen. Arosy aros, mae gennyf gant a mwy o gwestiynau i'w 
gofyn i ti. 

Ffrwd. Na, 'rwyf mewn brys i gyfarfod miloedd lawer o'm 
chwiorydd sydd, fel fìnnau» ar eu taith i'r môr mawr. Ond coíìa, ty 
firynd, yr wyt ti ar dy daith i íôr anfeidrol fwy. 

Bachgen. Ah ! Gwelaf at beth yr wyt yn cyfeirío fy sylw, — 
tragwyddoldeb. O am fod mor barod a chymwys i fynd iddo ag 
wyt ti i fynd i Fôr y Werydd. Bydd dy wersi caredig, ond pwysig, 
yn gymorth i mi ar fy nhaith tuag yno. Diolch i ti am danynt, 
dirion Ffrwd. 

Ffrwd. Croesaw, croesaw. Ffarwel, fy ffrynd, ffarwel. 

[^Fn myned ymat'ih.'] 
Bachgen {yn canu), — 

Tragwyddoldeb mawr yw d'enw, 

Ti, mae*n ddiau, yw fy lle ; 
Huriwr un diwmod jáwjt, 

Fry mae*m cartref yn y ne* ; 
Mae'm diwrnod bron a gorffen, 

Mae fy haul bron mynd i lawr, 
Mae pob awel yn fy chwytbu 

Tua'r tragwyddoldeb mawr. 

Tre/eiNi) Blaenau Ffestìniog. EjeL Ben Jonss. 



CYMRU'R PLANT. 



DIARHEBION Y TyWŸDU A'R TIR. 



WELE nì yn dychwel- 
yd at ddoeth eiriau 
profìad yr hen oe&au gynt. 

"Ob jm mla Chwefroi y tjí y 

Trwy'r fiwyddyn «edyn nl 
thyí ef fawr," 

Mae'n debyg mai y 
syniad yna ydyw, os 
dechreua'r borfa dyfu yn 
rhy g^nharol, a chyn i 
rew deifìol y gaeat gilìo, 
na bydd fawr o grytder yn 
y g^elUyn wedyn ; oblegid 
braidd yn sicr daw rhew- 
oedd caled wedyn yra 
Mawrth, ac feallai yn ddi- 
weddarach na hynny, ac a 
ladd y borla ieuanc, fel na 
bydd ynddi fawr o ynnì 
a nerth í dyfu dracheln. 
" Popeth yn ei amser pia 
hi," meddai hen air aralì. 

Ac onid yw hyn yn wir- 
ionedd am y mwyafrit mawr 
o blant, hefyd, fo'n ymagor 
yn rby gyaaar,— y plant precocious yn ol lerm y Sai& ? Credaf ei 
fod. Eithriad yw y genius, ac eithríadot yw ei ddadblygÌBd cynar- 
dwl. Vn ol fy syniad i, cam dybryd â'r plentyn yw ei symbylu i 
ymddadblygu yn rhy ieuanc,— hyd yn oed trwy eiriau teg, a chanmol, 
a gwobrwyo, a gwneyd math o srddanglio&iad o hono, gyda'r 
amcan o gael ereill i'w ganmol a'i edmygu ; creulonder anfaddeuol 
yw i neb ei yrru, ei ddirgyraell, ei orfodj, i ymddadblygu yn tore yn 
H flwyddì tyner. 

Cof rennyf am blant ddygwyd i fyoy yn yr un eglwys a mi, fyddtí 
yn gyrru y sociíiy i syndod gan rif yr adnodau, penodau, a salmau 
cytlawn, a draddodent i'w cof. Byddwn i, fel pob plentyn arall. 




{OtmM.) 



214 



CYMRU'R PLANT 



SLg eithrio y cewri cofíadurol hyn, yn foddlon ar ddysgu ac adrodd 
//;/ adnod yn dda. Ynghyd a'm tasgau ereiU, teimlem fod hyn yn 
liawn ddigon inniy/<?/ r/ieoL Gyda dtogelwch gellir cymeli a denu 
plant mawr, a'r giasianciau, i drysori penodau a Salmau cyflawn yn 
eu cof. Ond yn bendifaddeu, nid doeth yw ''fforsio" a beichio cof 
y pientyn byclian yn y duli yna. 

A gawn ni tod yn ilai doeth, yn f \vy creuiawn, at y pientyn, nag 
at yr eboi ieuanc meddai ac eiddii ? Os am farcií cryf cydnerth o'r 
el>oiy byddwn yn aros biynyddoedd er mwyn i'w esgyrn gaei amser 
i galedu, a'i ewynau i wydnu. Yr un fath yn union gyda'r pientyn, 
—rhoddwn amser a hamdden i'w ymenydd ymaeddfedu, ac i'w 
goríf meddai ac eiddii ym^ryfhau. le, dyma firwyth fy syiwadaeth 
parthed y piant hengaii hirgof hynnyy—ni weiais yr un ohonynt 
wedi tyfu i fyny yn wŷr ac yn wragedd eithriadoi o gofus, nac o 
rinweddoi; ond yn hytrach y fiordd araii, goiwg henaidd, ddi- 
hysbyddoiy oedd iddynt, fei rhai wedi treulio eu nerth yn rhy gynnar. 
Yn ddiauy " Soft and fair goes far," ie, andfarthest, 

Dywedodd y gwr mawr, y ^wr cadarn odidog hwnnw, John 
Bright, air bach byrr, ond cyflawn o ddoethineb, — '' Force is no 
remedyy Nid eii gorfodaeth ; ni weiiheir ciwy â dyrnod ; ni orfodir 
o anfodd ; gyda dyn rhaid enniii yr ewyliys. '< Wrth fy modd, wrth 
fy modd," dyna i chwi iineU sydd mor beraidd-gadarn a dafn o win 
o phioiau aur y nef,— y mae yn hud-ddenu dyn i wynfyd y gwir 
fywyd, a hynny heb sarnu ar ei ddynoiiaeth. Y gwinfaeth gore i 
bientyn yw esiampl dda. 

Na, ni ddaw fawr dda o '' fforsio " na'r borfa na'r biodyn, yn 
Chwefroi, gan fod " yn y drefn " fis Medi melyn, a Hydref cnydfawr, 
i bob un a aned o wraig, naiU ai Yma, neu ynte Acw. 



CWMNI'R ISSU. 



AF jug nghwmni anwjl lesu 
I ty hunell dros y nos, 
Fel caf weld y nef yn gwenu 

Pan y tyrr y wawrddydd dlos ; 
Os daw awel pryder heibio, 

Gan ddod at f y ngwely cu ; 
Ni bydd eisiau ofni honno 
Os bydd lesu gyda mi. 

Oydoan.— Af yng nghwmni'r lesu, 

Éhodicä Iwybrau'r gwir, 
Lle mae blodau Duw yn 
gwenu 
Hyd y piydferth dir. 



Af dan ganu gyda*r lesu, 

Dringaf ar byd lethrau'r Bryu, 
Mi gaf yuo ddechreu dysgu 

Oerddi'r nef, cyn croesi'r Glyn ; 
Dyro, lesu, nerth i lynu 

Wrth y Groes ar Galfari, 
Lle mae'r cymyl dua'n chwaln 

Yn ngoleuni 'th wyneb Di. 

Oydoan. — Af yng nghwmni'r lesu, 

Êhodiaf Iwybrau'r gwir, 
Lle mae blodau Duw yn 
gwenn 
Hyd y prydferth dir. 

S. D. Llotd. 



CYMRU'R PLANT. 215 



DYCHMYOION JËDSYRN. 

[Cefais a ganlyn o enau y diweddar Richard Morris Boberts, Meiinydd Edeym. prydydd 
parotaf ar a welais erioed, chwedleuwr digymar, a physffotwr na wel Cymru, frwlad 
y genweirwyr, mo'i hafal y rhawg. Heblaw'r campau da sydd yn gweddu i'r 
Cymry, yt oedd yn saer tra chelfydd, yn beiriannydd athnrlithgar, ac yn chwim a 
pnob I>yfais. Daw dogn o'i hanes eto rywbryd.— J. (ílyn Dayieb.] 

I. 

TINO, tinc yn y coed, 
Pedwar llygad ac wyth troed. 

Oabbo a Chyw. 

Ty bach haiarn, a drws ar eì dalcen ; 
A dau ddyn poeth yno ío*n byw. 

Haiarn Smwddio. 

'R own i ddoe yn pasìo'r Fedrog, 
Gwelwn un o'r saith rhyfeddod ; 
Wyth pen a saith tafod, 
A byw yn y marw yn gwaeddi am ddiod. 

Wyth adsryn mewn fsnoloo. 

T bol o faen, y troed o bren, 
A chap du bychan ar ei ben. 

£lRXN MOCH. 

Beth sydd wedi ei ladd ac wedi ei flingo, 
A chaiio corff ac enaid eto P 

ESOIDIAU. 

Tra 'r oeddwn i*n pasio gwinllan o goed, 
Gwelwn ryfeddod fwya* fu 'rioed ; 
Gweld plant bach yn marw o henaint, 
A'u tad a'u mam yn ddigon ifane. 

DaIL Y COED YN 6YRTHIO. 

Beth eiff drwy'r clawdd, a gadael ei chynffon ar ei hol P Nodwydd ddur. 

Beth eiff yn hwy wrth doni ei phen ? Ffos. 

Beth mae brawd ynghyfraith i frawd fy mam yn berthyn i mi ? Tad. 

Y byw yn y blaen, 

Y marw yn y canol, 
A'r corff a'r enaid ar ol. 

Dyn yn aredig. 

Ledi wen lan yn eistedd wrth tân, 

Heb figwm nac asgwm na thropyn o waed. 

ToRTH Gbirch. 

Beth eiff i fyny yn felyn ac i lawr yn wyn P Yd yn y feliv. 



2i6 CYMRU'R PLANT, 

Beth sydd yn wyn wyn fel 7 gwlan, 
Tn ddn ddu íel y frân, 
Tn uwch na march, 
Ac yn Uai na lljrgoden ? 

EmiNBN. 

Beth eiff am dro ar y llawr, a myned i'r gongl i orffwys ? Tsoub. 

Beth sydd yn yr afon ar le sych ? (Ar les ých). Dwb. 

Mewn dau gorfE un enaid fu 
Mewn mudan yn llefaru. 

JONA. 

Milgi bolwyn brych, 

Llydan ei gefn, a mawr ei wrych 

Ac wrthych chwi rwy'n dweyd fy nghyfEes, 

Ac enw*r ci, mi henwais deirgwaith. 

Ac. 

Dyn yn hau, ac yn siarad ag ef ei hun, — 

*' Os na ddôn nhw, mi ddôn, ac os dôn nhw, ni ddôn nhw ddim." 

Bbain ac yd 

Dau ddyn yn cyfarfod ar y Ifordd, ac wyau ganddynt. Ebe un wrth 7 
Uall,—** Dyio imi wy, fel bydd gen i yr un faint a thydi." " Na," ebe'r llall, 
** dyro di un i mi, imi gael mwy o'r hanner na thydi.'^ Faint oedd gan bob un P 

Saith a phump. 

ii. dychtmyo oan richahd mobris b0bbbt8. 

Oddiwith pwy ciliodd Tspryd yr Arglwydd am iddo ddweyd y gwir t 

Sambon. 

RHIGWM WRTH CHWARE MIÖ. 

Uygoden bach Iwyd, 
Lle bynnag yr wyt, 
Tmguddia'n ffast, fEast, 
Rhag ofn 'ti gael cast. 



F GI,OYN BYW. 

Gwiw gennad, yn dwyn gogonedd, — yr Haf , 
I'w rwysg a'i anrhydedd, 
Tw*r Oloyn bychan glanwedd 
Wêl ei lun ar ddail ei wledd. 

Ffaíri Bryncir, W. Owbn. 



CYHRU'R PLANT. 




2l8 



CYMRU'R PLANT. 



OARDD YR lESU. 



DOH E|^. Oweddol gfi/lym. 



H. Brtthon Huohes. 



:d 


n :n 


|n :r 


n :8 |— 


:n 


8 :n |8 :n 


r :— 1 


:8, 

l.Yng 
2.Yr 

:n 


d :d 

ngardd < 
les - u'i 

8 :8 


|d :t, 

ìin hanwyl 
hun yw'r 

|s :s 


d :d 1- 

Arglwydd, 
Garddwr, 

8 :8 I — 


:d 

Dro8 

A'u 

:8 


r :d |d :d 

wyn-eb dae - ar 
gwylia hwy bob 

8 :8 |8 :s 


t, :- 1 

gron, 
awr; 

s :— 1 


:d 


d :d 


|d :s, 


d :n 1- 

t 


:d 


ti :d |n :d 


Si : 1 


:8 


1 :f 


Id' :1 


1 :s 1- 


:n 


r :f |ti :r 


d :- 1 


:d 

\fae 
Mae'n 

:8 


d :d 

blodau 
car-u'r 

f :1 


|d :d 

fyrdd yn 
li - li 

|s :f 


d :d 1- 

ty-fu, 
fechan, 

f :n 1- 


:d 

Gan 
Fel 

:s 


li :li l8i :si 

wenu'n deg a 
y gedrwydd-en 

f :r jr :f 


s, :~ 1 

llon. 
fawr. 

n :— 1 


:n 


f :f 


In :f 


d :d 1- 


:d 


fi :fi |8, :8, 


d :- 1 



3 Plant bach y byd yw'r blodau, 

A gerir ganddo Ef — 
Plant bach pob oes, pob teymas — 
Plant bach y wlad a'r dref. 

4 Mae'n caru'r coch a'r melyn, 

Plant duon gwledydd pell ; 
Mae'i gariad fel yr heulwen, 
Yn gwneyd pob peth yn well, 

5 'Does 'run rhy fach, nac eiddü, 

I dynnu 'i sylw Ef ; 
Na 'run rhy wael a Uwydaidd, 
Na wrendy ar eu Uef . 

6 Mae'r plant yn anwyl ganddo, 

Ehai bychaiii f el nyni ; 
Daeth er eu mwyn i Fethl'em, 
A dringodd Galfari. 

7 'Eoedd rhaid eu cael i'w freichiau, 

Pan yma ar y Uawr : 
Nid nef f'ai'r nefoedd Iddo 
Heb blant, ryw dyrfa fawr. 

8 Os yw yn caru'r blodau, 

Nid yw yn caru'r chwỳn : 
! gwna ni'n blant bach duwiol, 
A golch ni'n hyfryd wyn. 



EfeU H. B. HroHES. 



CYMRU'R PLANT. 219 

MORDAITH OAPTBN OOOR. 

(t bsdwabbdd otf&bs.) 

VII. TIRIONDBB A 60LBUNI. 

TAD. Pa le y i^adawsom ein archwilwyr Prydeinig y tro 
diweddaf, Ifor ? 

Ifor. Ar draethell New Guinea, fy nhad, yn gobeithio na buasai 
yn rhaid iddynt wrthsefyll yr ynyswyr. A gymerodd hynny le, fy 
nhad? 

Tad. Do. Ond y mae yn dda gennyf allu dy hysbysu, er i'n 
dynion orfod eu dydirynnu, nes peri iddynt ffoi fel am eu bywyd, 
ni bu dim mwy na hynny. Dechreuad y ffrwgwd oedd, i dri o'r 
anwariaid ruthro allan o'r goedwig tuag at ein dynion, gydag 
ysgrechfeydd anaearol. Ac wrth redeg, taflodd y blaenaf rywbeth 
tanllyd o'i law at ein boneddwyr, yr hwn oedd yn tanio fel pylor, 
ond heb wneyd y trwst Ueiaf. Goliyngodd y ddau arall eu saethau 
yn dra deheuig at ein morwyr. Yna, taniodd ein trinwyr arfau 
cyfarwydd atynt hwythau, ergyd o fin belenau ; ond ni bu hynny yn 
ddlgon o rybudd iddynt i gadw draw ; felly, darfu i'n dynion wneyd 
prawf beth allai un belen, oedd gymaint o fsûnt a chawod o'r rhai 
mân, wneyd. Ac ar waith y Capten Cook yn gorffen y sill 
ddiweddaf o'i orchymyn i danio, gollyngwyd y belen, ac wrth ei 
chlywed yn chwibanu heibio iddynt, ac yn chwilfriwio y llawr yn eu 
hymyl, argyhoeddwyd hwynt mai gwell na'u tân a'u saethau fuasaì 
iddynt ymddiried i'w gwadnau. Ac yr oedd eu henciliad yn un 
cyflym a thra dyddorol i edrych arno. Am nad oedd gan Capten 
Cook yr un amcan i'w ddirgymeil i oresgyn y wlad, na dim mwy na 
boddhau ei gywreinrwydd ef a'i gwmni, ac hefyd gan ei fod yn 
argyhoeddedig nas gellid ennill cyfeiiigarwch y brodorion yn y 
panh hwnnw o New Guinea. nid oedd ganddo ddim gweli mewn 
golwg na dychwelyd at y bad gyda brys. Wedi cyrraedd y bad, 
rhwyfasant ymlaen, ochr yn ochr a'r brodorion oedd wedi dyfod i 
lan y môr i gynorthwyo eu cydwladwyr. Tybid eu bod yn agos 
I gant mewn nifer. Yr oeddent, o ran eu hymddangosiad, yn debyg 
i'r New Hollanders ran taldra, a'u gwallt wedi ei docio yn fyrr. 
O ran lliw eu crwyn» nid oeddynt mor ddu ; y rheswm am hynny, 
dìgon tebyg, oedd eu bod yn talu mwy o sylw i lanweithdra na'u 
çymydogion y tu arall i'r dwfr ; ac hefyd yr oedd y trueiniaid yn 
hollol noethion. Pan oedd ein boneddwyr yn bwrw golwg amynt 
oddiar y bâd, parodd hynny iddynt grochwaeddi yn arswydus o 
fÿgythiol, a thaflu y ffaglau tân crybwyliedig fel cawodau yn dyfod 



220 CYMRU'R PLANT. 

o ddrylliau. Yr oedd y tir a welid ym mhob man ar y glannau wedi 
ei orchuddio â choed íFrwythlawn o bob math a berthyna i ynysoedd 
mwyaf ífrwythlawn Môr y De. Yn fuan wedi iddynt ddychwelyd iV 
Uong, hwyliasant i gyfeiriad y gorllewin. Yr oedd y Capten yn awr 
yn benderfynol na threuliai ychwaneg o amser yn y parthau yma 
o'r byd. 

Ifor. Beth oedd ar y coed, fy nhad ? 

Tad. Yr oedd rhai o'r swyddogion, yn arbennig, yn daer am 
anfon nifer o'r dynion i dorri i iawr gymaint a allent o'r coed 
ífrwythau oedd yn eu golwg ar y lan, er mwyn cael y gwahanol 
(frwythau oedd amynt Ond nacaodd y Llywydd hynny iddynt 
gyda'i bendertyniad arferol ; ac nid yn unig gwrthododd eu cais, ond 
rhoddodd gerydd llym iddynt yn ei ddull boneddigaidd arferol. 

Ifor. Pam fy nhad ? Oni fuasai'n ddymunol iawn cael y ffrwythau ? 
Buasai'r boneddwyr yn medru dweyd beth oedd eu natur a'u blas. 

Tad Dangosodd iddynt bod y weithred a geisient, os caffent, 
yn un anghyflawn. Drwy yr hoU daith, ni ddefnyddiodd fesurau 
gorfodol at neb ; ond ymddygodd at bawb yn deg a thirion. Ond 
buasai caniatau eu cais iV swyddogion, yr adeg yma, yn groes i'w 
egwyddorion mwyaf cysegredig; a hynriy i ddim, ond er mwyn 
meddiannu ychydig gannoedd o gnau cocoa. Hefyd, tra thebyg y 
buasai y fath ymddygiad yn arwaln I gyflafan waedlyd mewn man 
arall ar yr un arfordir, pan fuasai y cwmni wedi gorfod glanio, 
feallai, i chwilio am ddwfr, neu i adgyweirio y llong, neu i ryw 
achos arall gwir angenrheidiol. Rhoddodd y Llywydd iddynt 
amryw o resymau ereill yn erbyn eu hamcan anheg a pheryglus. 

Ifor. A aethant i dir yno wedyn ? 

Tad NaddOy gadawsant New Guinea, a buont yn morio ymysg 
y miloedd o ynysoedd, mawr a bach, sydd yn y môr hwnnw, yn 
enwedig Batavia, Sumatra, a Java. 

Ifor. Beth oedd y peth rhyfeddaf welsant yno ? 

Tad Pan oeddynt ar dueddau Java, tua deg o'r gloch y nos, 
sylwasant ar oleuni rhyfeddol yn y (Turfafen, tebyg i'r goleuni 
gogleddol {Aurora Boiealis), ond yr oedd ar brydiau, oherwydd ei 
eangder, yn gwahaniaethu'n fawr. Trwy a thu allan i'r llen goleuni. 
ymsaethat pelydrau o oleuni disgleîriach, gan fyned a dychwelyd, 
fel y gwna yr un gogleddol, ond yn hollol heb yr ymgryniad a 
nodwedda y goleuni ysblennydd hwnnw. Yr oedd coríf y goleuni 
dieithr hwn i gyfeiriad y deddwyraln i'r llong. Parhaodd heb 
arwydd o leihad hyd ddeuddeg o'r gloch. Pa gyhyd wedi hynny 
nis gwyddai y morwyr, oblegid yr oeddynt wedi myned i gysgu. 

Ifor. Hhaid i ninnau fynd i gysgu. Nos da, fy nhad. 

Dinas Morgannwg. William James. 



CYMRlíR PLANT, 



y MsitiyyDD. 




LLBNNI'r coed a'r eiddew. 



Yn dìddoa lecliu sy dd ; 
Fel pentwT o wjTddleBni, 

O bell, jmddeng^B boD, 
A'i dSr, iel genHii ogof. 

Yng ngbanol deiliog ftOD. 

Os gof jn wnel l'v pbercheii, 

Betb aUsti fod ef hoed, 
A'l f jB fe ddeDRf B iti 

Ei boedran sr j coed ; 

" Mae'n heii, mae'n hen iawn," meddai, 

A pharch jn nodi ei wedd, 
*' Uae wjrion ei hadeiljdd 

Er« pumoes jn y bedd." 

Yne ngbaDol gleanl'r elddew 

Y nytba'r derjn to, 
A thjbia nad oea fwthjn 

Diâdosach jn j fro i 
Mae'n diolch am gael njtbu 

Metrn deildj ajdd mor dlws, 
Ao am fod jmbortb blasuB 

Mor agoB at ei ddrwB. 



Mae'r olwjn fawr a'r melni 

Yn rhuo jn ddi-daw, 
Fel adsain mân daraoau 

Pan ío jstorm gertlaw ; 
Ond er j awu a't dwndwc, 

Mae'r oll jn gwnejd en rhan, 
snwd j maee ceir jmborth 

Benditbiol jn j man. 

Ni welsocb j melin jdd P 

Ni wyddoch fnth un yw, 
Na beth aydd yn ei flino, 

Nft'r fCordd jr hoEta íyw ; 
Mae'n farfog a thnwedog, 

Anaml y bydd jn llon, 
Ond calon rydd, garedÌR 

Sj'n gjtru gwaed ei íron. 

Ni wjr am Bwjulon prlod, 
Na rbwjmau modrwj 'chwaith, 

Waith teithiodd banner einloeB 
Yn seugl ar ei datth ; 



Bu ft.exiAào gatiad nnwaitb, 
A'l galon wrthi 'ngljn, 

A deil jn ddi^el eto 
I Ijnu wrtb y ínn. 

T plant, I weld y m'linydd, 

Bob djdd yu gyson ant, 
A fíwjddant wrtb ei wyneb 

Pa gToeeo ganddo gant ; 
Bu'r becbgyu wrth byBgota 

Vn rhwjBtro dwr ei lyn, 
A gwelant jn ei olwg 

Ei fod jn cofio hju. 

Ond croeao ga'r genetbod 

I groesi droB y ffln, 
Deil yntftu nn er engno 

Y mâi oddiar ei miu ; 
A gwjT pawb pam yr bo9a 

Uaël boDUO yu el gSI,— 
Mae'n uìth i rywun arall 

A garat flwyddi'n ol. 



222 



CYMRU'R PLANT. 



Pan ddelo adeg silio, 

Fe geisia pawb o*r plant 
Gymodi a'r melinydd, 

A'i barchu megis sant ; 
Nid gwell y gŵyr y gwcw 

Ei phryd i groesi'r môr, 
Nag 'gẃyr y plant yr adeg 

Gant silied wrth y ddôr. 



Hwy wyddant am y m'linydd, 

Fod ganddo galon hael, 
Ac nad yw dlg ei fynwes 

Mor f awr a gwg ei ael ; 
Mae yntau o*u direidi 

Tn sugno cudd fwynhad, 
Sydd, megis balm, yn rhoddi 

I*w galon esmwythad. 

G. 



PISTYI4I PSN BRYJS CÄRROO. 

A saif ar ochr y brif-ffordd sy*n arwain drwy Gwm Penmachno i Ffestiniog. 



HOFF Bistyll Pen Bryn Carrog, 
Teilyngi bwt o gân, 
Adfywio y búnderog 

Wna'th beraidd ddyfroedd glân ; 
Pa sawl pererin egwan 

Erioed fu'n plygu glin 
I roi i'th wefus gusan 
Tra*n drachtio'th loew wîn P 

O darddle'r Gonwy enwog, 

Ar warr y Greiglwyd f awr, 
T treig]a*th ddwr grisialog 

Drwy fron y graig i lawr ; 
A'th dafod arian draetba 

Tn gyson wersi drud, 
Er pan y cerddaist gynta 

Ar archiad Crewr byd. 

Wyt gymwynasydd ffyddlon 

Pob oes, heb un nacad, 
Caiff gwreng a bonedd ddigon 

O'th winoedd di yn rhad ; 
O'r miloedd wasanaethaist, 

Oes un all gyfri*th oed P 
O'r lluoedd ddisychedaist, 

Ni lygraist neb erioed. 

Fenmaehno, 



Pan dry yr ieuanc hoenus 

I*th lon gusanu di, 
Dy wefus bur wna'n hysbys 

Heirdd Iwybrau parch a bri ; 
Tng nghlust yr hwn sy'n diogi 

Sibryda'th fywiog ffrwd, — 
* * Segurdod sydd yn peri 

I'th arfau wisgo rhwd." 

Ar delyn meibion Uaf ur, 

Chwareuir cân o glod 
I ti am weini cysur 

I'r rhai'n, wrth fynd a dod ; 
Tm mhoethion frwydrau bywyd^ 

Pereiddi wermod siom ; 
A'th win, dan fatch o adfyd, 

Sy'n faím i galon drom. 

Drych wyt o'r pur o galon, 

Ar d'ymdaith drwy y byd, 
Er pob ymwneyd â dynion, 

Tmburi di o hyd ; 
Cyflenwir di o drysor 

Darpariaeth lor di-ffael 
I ddyu, sydd yn anhebgor, 

Drwy law Rbagluniaeth hael. 

OwAiN T. Daties {Owain Maehno.) 



Penmaehno. 



YR SH^DYDD. 

Peraidd gantor dôr y dydd, — a'i swynol 
Hosanna yw'r Hedydd ; 
Uwch llwybrau'r bannau, beunydd, 
oriel aur ei alaw rydd. 

O. T. Dayies {Owain Machno.) 



CYMRU'R PLANT. 



OTMRr ODDICARTR^F. 




'Y' GYMRU y mae Prydain yn ddyledus 
am ddau wr enwocat cyfalaf a llafur. 
Os rfaoddodd Cymru eî hapostol 
Uafur i Brydain, rhoddodd Iddi 
hetyd brìi wasanaethwr Cyfalaf. 

Ganwyd Samuel Jones Loyd, 
Medì 25. 1796 Ete oedd untg; 
fab ei fam a'i dad. Gweinido^ 
Ymndllduol, o sir Gaerfyrddin, os 
nad wyf yn camgymeiyd, oedd 
y tad Lewis Loyd. Daeth i 
Fandiester, ac yno prîododd Sarah 
Jones, merch bancer cyfoethog. 
Wedi priodi, ymdaflodd Lewls 
Loyd i fusnes y banc; daeth yn 
bartner yn Jones' Manchester 
Bank, a sefÿdlodd yn Llundain 
g^angen o Fanc Jones, Loyd, a'u 
Cwmnì. Htvn a ddaeth wedi hynny yn Fanc Llundatn a Ẃest- 
minster, — un o fanciau goreu a chryfaf y dyddíau hyn. 

Anfonwyd Samuet Jones Loyd i ysgol Eton, ac oddîyno i Goleg 
y Drindod, Caergrawnt 

Vn 1844, cymerodd le eì dad yn y Banc. Bu'n hynod Iwyddìannus 
yn ri fusnes, oherwydd ei uniondeb a'i grafider. Bu farw yn un 
o'r gwŷr cyfoethocaf ym Mhrydain, yr oedd ei eiddo personol dros 
ddwy fíliwn bunnau. 

Ond nid iddo ei hun yn unig y llafurìodd. Bu yny Seneddo 1S19 
hyd 1828, yn aelod dros Hyde. Yn 1832 methodd ennill sedd ym 
Manchester. Rhyddfrydwr oedd o gred, ac yr oedd yn daradwr 
dymunol a hyawdl, 

Ar fanciau yr oedd ei air yn awdurdod, Yr adeg honno, tin o 
brif amcanion gwladweinwyr oedd cael rbyw fodd i rwystro î 
fandau dorrí. Pan dorrai banc, ai cythrwfl drwy'r deyrnas, a 
UyRetheirid masnach gan ofn a drwgdybiaeth am flynyddoédd. At 
Samuel Loyd Jones y troaî gwŷr enwocaf y dydd am gyfarwyddyd. 
Yr oedd b»-n y bancer yn bendant. Credü fod y banciau yn 
dehiyddio gormod o arîan papur, ac heb gadw aur yn eu coffrau i 
gyfarfod a'r galw os byddai pobl yn colli eu ffydd yn y papur ac yn 



224 



CYMRU'R PLANT. 



galw am eu haur. Credaî y gallai y diífyg ffydd gael ei achosi yn 
sydyn, ac na chai'r banciau amser i alw eu dyledion hwy i mewn 
i fedru talu pan ddeuai'r galw. Felly dol drwgdybiaeth ac 
anesmwythyd i barlysu masnach. 

Cynhygiodd fod i'r Llywodraeth bennu faint o bapur {bank notes) 
fedrai banciau gynnyg i'r cyhoedd, a gorfodi'r banciau i gadw aur 
yn eu coflrau ar gyfer pob papur antonent allan. Am flynyddoedd 
Ìawer bu yn dadleu mai hyn ddylid wneyd. 

O'r diwedd, ymaílodd Syr Robert Peel yn y dasg, ac yn ol 
dysgeidiaeth Arglwydd Overstone y gweithredodd. Yn Bank 
Charter Act 1844 y gwnawd hyn. Yn ol y gyfraith hon, nid oes 
ond Ariandy Lloegr, a'r banciau oedd mewn bod cyn 1844, i gael 
defnyddio arian papur. Ac ni chaiíf Ariandy Lloegr ddetnyddio 
papur pumpunt heb gadw pum sofren ar ei gyfer, rhag y bydd eu 
heisiau. 

Y mae mwy nag un farn am y Ddeddf 1844, ^^^ rhaid i bawb 
gyfaddef ei bod wedi gwneyd Uawer i esmwythau otnau rhai sydd 
ag arian yn y banc ; rhydd sicrwydd i'r cyhoedd fod arian yn y 
banciau ar gyfer y papurau pumpunt sydd yn hyrwyddo masnach. 

Yr oedd lîawer o'r dyngarwr yn Arglwydd Overstooe. Bu o 
wasanaeth mawr i'r Orìel Genedlaethol {National Gallery), ac 
yn enwedig i Arddanghosfa Fawr 1852. 

Felly, mewn masnach hetyd, wele engraiflft o Gymro wedi codi 
i gyfoeth dirfawr ac i ddoethineb graí! a'i gwna'n enwog yn hanes 
Cyfalaf. 



AR FIN Y DON. 



BRYDFERTH ieuanc, ydwyt, donn, 
Fel genethig f wyn ei bron ; 
Dawneio'n ysgafn ar y graig 
Wnei di beunydd, awynol aig ; 
Llifo, llifo, wnei mewn hedd 
Heb ol goád ar dy wedd. 



Chwery*r awel â dy fin, 

Ai am hynny *rwyt ti'n flin ? 

Aros weithian, bydded ust, 

Dwed dy hanes yn fy nghlust, — 

Na ! paid aros ar dy hynt, 

Dos ymlaen ym mraich y gwynt. 



Trefeeea, 



Hoffaf wrando swn dy gân, 
Hoft'af wylio'th donnau mân, 
Fel y torrant ar y traeth, 
Gwynnach ynt na lliw y llaeth ; 
Hoffwn aros yma*n hir, 
Ar y lan yng nghwmni'r pur. 



HuoH Edwards. 



Gyfeirlad y golygydd yw,— Owin M. Edwa.bd8, Lincoln Colleoe, OrFOüD. 



ABOBAyFWTD A OVTHOKDDWTD OAH HUOHSB AKD 80K, 66. HOPI 8TBHXT, OWBBOBAM . 



AT V PLANT. 




AE cyfrol btydferth o emTnnan yr hen 
ddiwr^adaa wedi ai otyhoeddf. Galllr ei 
cIiKel mewn Bmleu am awHt, neu mewn 
Ulsii (yn unffarf a ChjîiOi j Fil) am 
ddennaw celnios, Mae uniTw ddarloti- 
lan jnddi o tien oiegethwyTahenâdiwjg- 
wyrOjmru. "Gwrelchiony DiwyglBdiiu" 
yw el henw, nid oes dim o'r emynn&n jn 
j llTÍran bymnati. Ceir hi o awyddfa 
Ctmbd, CBernarfon. 

AIaib. Yc «yf wedi meddwl droion am roddi 
hanea bwthynod dinod Cymm. Bydd darlun a 
hHues bwthyn Plas y Mwswm, yn «ir Benlra, yn 
y rhityn neaaf. 

L. S. Of mai arfer oaddorion yw yBffrÌfennn " chware'r 

delyn," jn lle " canu'r delyn," y maent yn jBgTffennn. yn 

angliywÌT. Y mae'r ymadiódd " chware'i delyn " mor 

hwnre com." "Canncom," "canu'r delyn," 

" tyddgywir. 

pethbychan" , 

oedd j peth bach tly»af wbIbìb i. Dywedaf withych betb oedd y pèth bach tlwa 
welals ddiweddaf . Yr oeddwn jn dringo üechwedd j Lledwjn Mawi ym mia 
Gorffennaf dìweddaf. Fan oeddwn ar jatlje glaBwelltog j mjnjdd, sjlwn fod 
"t ^TT yn bob lllw ohetwydd y aychdei, a sTnnwn at amrjwiaeth mawr y 
rn gjdjn, djna iar fjaydd yn codi, ac yn cymeryd ami fod yn gloff 

Janc ymaith. Gwyddwn fod ganddi rywbeth i'w guddio ; a thra ji oedd 

M jn celaio fy cenn i'w ailjn, edrychais yn fanwl ai yr ysmotyn y codaeaì o 
hoao. Toc, gwelwn giw iar fynydd yn Befyll yn beiffaitÛ lonydd ju j hyrwellt. 
Tr oedd ei hwian tljsion ji nn fath yn onion s lUwiau j gwellt o'i amgylch, — 
s thyhiwn na welaís beth bacb iJjsach erloed. Ni aihoBalB with ei beu jn hli, 
yi oédd mam brjderuB geillaw. Ònd teìmlwn fod UìwIbu y bjchan yn el guddio 
rhaf; trem hebog o'r Aian oedd jn jr awyr fiy. 

H. E. 1. Fel y mae'n digwydd, nid oes eisian dyblu yr un Uythjien yn yi un 
o'r tali oan 2. "YBgiifennu" ddjwed Gogleddwr; "jBgrifBnu" ddywed 
DehenwT. 3. Dylai pawb gael aUIebu fel y roynn ; nld oes elalau unffurflaetb 
■iUeba mwy nag iinffnrflBeUi aidduU. Mewu rhai o yagoUon goieu Lloegr, nl 
loddir pnya o gwbl ar siUeba nnSurf . 

Ab Cyma». Yr ydjeb jn Blcr o íod jn fwj dedwydd os sylwch ai hethau o'ch 
cwmps«. Yr wjf jn gwneyd fy ngoreu i gael jBgnfenwyr medrua, a meddwl a 
ialth glii ganddynt, ì eBbonio pethau i chwi,— megis ser, blodan, ac Bdai. Os 
bydd jr ertbyglaa yn anodd eu deaU, gwnewch jmdiech ; daw pethau yn 
olenach I chwi o byd. 



ffif'í 




(^MRU'R íPlANT. 



Ctí. XIV. AWST, 1905. 



MERCH UCBBZiWR A MERCH GWLADWR. 

AR yr unfed dydd ar ddeg o'r mis hwn, byddis yn dsthlu can- 
mlwyddìant Ann GrifHths yn LUnfyllin. Bydd pob enwad a 
phob plaid yn anton cenhadon yno. a bydd Cymru í gyd yn meddwl 
am y dyrfa yn Llanfyllin y diwrnod hwnnw. 

Pam y daw rbai o bob rhan o Gymru at eu gilydd i gofìo am 
ferch amaethwr yo sir Drefaldwyn, gan mlynedd wedi ei marw ? 
Canodd emynnau, ac y mae yr emynnau hynny wedi mynd yn rhan 
o addysg pob Cymro, ac yn faeth hytryd i'w enaid. Nid oes dim 
ya ein hiaith ni yn dangos cariad yr lesu fel y gwnaemynnau 
Ann Griflìths. 

Nid yn nhre Llanfyllin y ganwyd nac y claddwyd Ann Gf illìths. 
Y mae ei bedd yn Llantìhangel yng Ngwynfa, tua phum militir i'r 
wlad; ac y mae ei chartref, Dolwar FẂh, yn bellach na hynny. 
Ond yn Llanfyllin y cafodd greiydd. Daeth yno ar ddydd heulog 

Si yr haf i chwilìo am bleser. Cyfarfyddodd ar yr heol â hen 
rwyn i'w thad, ac aeth honno a hl i glywed pregeth gan wr 
dieitbr. Benjimin Jones, Pwllheli, oedd yn pre^ethu; ac wrtb 
wrando ar y laregeth, newidiodd bywyd Ann Gritfìths. 



228 



CYMRU'R PLANT. 



Yn y fynwent, ar ben y bryn, y gorliwys. Yn yr un fynwent a hi 
hun prydyddes Gymreig arall, sef Gwerfyl Fychan. Llais Adtywiad 
Dysfif oedd Gwerlyl Fychan; llais Diwygiad Crefydd oedd Ann 
Griífìths. Peth rhyfedd eu bod yn digwydd huno yn yr un fynwent 
wledig belL 

Canodd Gwerfyl Fychan yn odidog i Dduw a'r lesu, ond tlysni y 
byd hwn weiodd hi yn bennaf. Swynwyd Ann Griffitlis gan gariad 
ei Gwaredwr, ac y mae rhyw lawenydd sancteiddiol yn ei hemynnau 
nas gwn i am ddim tebyg Iddo yn ilenyddiaeth y byd. 

Yr oedd y ddwy yn llawn athrylith. Yr oedd Gwerfÿl yn ferch 
uchelwr, ac yn un o deulu o feirda enwog. Yr oedd Ann yn ferch 
gwladwr, a'i chartref heb fod yn anhebyg i filoedd cartrefí gwledig 
Cymru. Ond, megis mewn hanes, felly mewn Uen^rddiaeth, y mae 
cariad yr lesu yn codi'r gwan, yn rhoddi iddo gân un yn arglwydd 
ar fyd a bedd a thragwyddoldeb, — 

^* Byw heb wres na haul yn taro, 

B jw heb ofni marw mwy, 
Pob rhyw alar wedi daríod, 

Dím ond canu am f arwol glwj ; 
Noflo yn afon bur y bywyd, 

Bythol heddwch sanctaidd Dri, 
Tan dTWjniadan digymylau, 

Gwerthfawr angau Galfari." 



m^ 



GAWN NI GANU? 



OMOE felus yw clodforedd 
Adar am yr Haf a'i swyn ; 
DroB y bryniau hed melodedd 

Telyn yr awelon mwyn ; 
Llawn yw*r cread o gerddoriaeth, 

Tonni mae ei anthem gref ; 

Daw ar fynwes tonn peroriaeth, 

Hiraeth am ganîadau'r nef. 



Cân a moliant sy'n melysu 

Bywyd yr angylion glân ; 
Hedd a'i ddwsmel sy'n cysegru 

Calon dyn yn neuadd cân ; 
Ar ol gwledda ar eosaidd 

LeÌBÌau mêl y wlad a'r dref ; 
Gkiwn ni deimlo swyn angylaidd, 

Mwynder mawl emynnau'r nef ? 



Tyrd, fwyn fiwsig nef-anedig, 

Puro'r byd yw'th nefol nôd ; 
Môr o ganu bendigedíg, 

Ddylai llais ein diolch f od ; 
Oàn a gobaith fo'n tryloewi 

Bywyd heb anghydsain lef ; 
Nes daw'r bore cawn glodfori 

lesu ar delynau'r nef . 



T BoOa. 



BlCHA&D AB HUOH. 



CYMRU'R PLANT. 229 

GWIADYS A OWII,YM. 

^ II. gtda'r tylwyth tbg. 

%/r oedd wedi dychryn fcymBÌnt, tel na w/dda! yn iawn pa beth 
f[ i'w wneuthur. Meddyliodd unwdth am redeg gartref, ond 
ymwrolodd, ac aeth at y dyn bychan rhyfedd, a gotynnodd 
am ei biser. A gofynnodd hefyd ym mha le yr oedd y llall 
Dywedodd yntau wrtho ei fod wedi myned a hwnnw i fewn trwy y 
fynedfa gul oedd Grwilym yn ei gweled o'i ílaen. A.rchodd yr hen 
ddyn bach i Gwilym ei ddilyn ef, a gwnaeth yntau» a bu yn cerdded 
am hir trwy y fynedfa. Ond o'r diwedd, arhosodd yr hen ddyn bach, 
a gwelai Gwilym ef yn curo ar y graig ft'i flon wen fechan oedd 
ganddo yn ei law, a symudodd darn o'r graig, gan eu goUwng i 
neuadd eang, yr hon oedd yn rhy ddisglaer i Gwilym allu edrych 
ami. 

Dododd ei ddwylaw ar ei wyneb. Ond cyffyrddodd yr hen ddyn 
bach et ft'i ffon, a gallodd edrych ar yr hoU ysplander wedyn. 
Gwelai o'i flaen eu brenin wedî ei wisgo ft manteli las, yr hon oedd 
wedi ei haddurno ag aur, a choron o berlau ar ei ben, yn eistedd 
ar orsedd wedi ei gwisgo ag äur pur. Yr oedd yr olwg bron a 
dallu neb a edrychai amynt heb gael eu cyffwrdd ft'r ffon wen. Yr 
oedd popeth yno wedi ei wisgo ag aur, a'r bodau bychain yn 
dawnsio o'i amgylch, ac yn edrych mewn cywreinrwydd arno. 

Gofynnodd Gwilym i'r brenin yn wylaidd am ei fwyar. Ond 
atebodd y brenin eu bod wedi myned i wneyd teisen ar gyfer y 
wledd oedd i gael ei chynnal yno y noson honno, a dywedodd 
ymhellach y talai ef am danynt, ac y cai Gwilym fyned at ei fam y 
bore dilynol. 

Yno y bu am beth amser yn dawnsio ac yn canu, ac hefyd yn 
bwyta o'i fẁyar et ei hun, gyda'r rhai y bu yn cael cymaint o helynt. 
Yn swn y canu a'r dawnsio, syrthiodd Gwilym i drwmgwsg. 

Deffrodd yn y bore, a gwelai ei hun ar y twmpath y bu bron iddo 
a chysgu wrtho y noswaith gynt. Ai wedi breuddwydio yr oedd ? 
Ni wyddai yn iawn. Teimlai ei bocedi i edrych a oedd ynddynt 
ddim arian am y mwyar. Na, nid oedd yno ddim. Rhaid oedd 
troi gartrefy ac adref yr aeth gyda chalon drom, heb fwyar nac arian. 

Curodd y drws, a daeth ei fam i'w agor. O, yr oedd yn dda 
ganddi ei weled wedi dyfod adref yn ddianaf, a gofynnodd ym mha 
le y bu, a Uawer o gwestiynau ereiU, a dywedodd yntau mai chwilio 
am y mwyar, ac nad oedd wedi eu cael. Ond yr oedd yn rhy 
flinedig i ateb llawer. 

Hwyrach y bydd rhywun yn gofyn paham na fuasai yn gwneyd 
bwyd iddo. Buasai hynny yn naturiol iawn, ond yr oedd y tamaid 



230 



CYMRU'R PLANT- 



diweddaf wedi mynd, ac nid oedd ganddi ddim arian i brynnu 
ymborth. Ond y mae Uawer o wirionedd yn yr hen ddihareb 
Grymreig» — " Yr awr dywyllaf yw yr awr agosat i ddydd/' Felly yr 
oedd y tro hwn. 

Daeth Gwladys i'r Uawr. Nid oedd wedi cysgu dim, gan bryder 
am ei brawd. Yr oedd erbyn hyn yn dechreu goleuo. Edrychodd 
Gwladys ar Gwilym, a gofynnodd ym mha le yr oedd wedi cael y 
blodau hynny oedd ar ei ben. Dododd Gwilym ei law yno, a 
theimlai rywbeth oer. Yr oedd yn methu gwybod am ba ílodau 
yr oedd Gwladys yn son wrtho. Tynnodd hwy i lawr. le, blodau 
oeddynt Ond yr oeddynt yn drwm iawn. Gwelodd Gwilym mewn 
munud mai y blodau oedd ar ei ben pan yn dawnsio yn y neuadd 
danddaearol oeddynt. 

Aeth ei fam a hwynt i'r gemydd, a chafodd ddigon o aur yn eu 
lle i tyw yn gysurus ar hyd eu hoes, gan gyfrannu i'r tlawd, gan 
gofìo fel yr oeddynt wedi bod yn dlawd eu hunain. 

Yr oedd y cymydogion yn chwilio am y fynedta i'r neuadd dan- 
ddaearol yn barhaus, ond ni welodd neb hi. 

Rhosgad/an, William J. Williahs. 



CVDVMDJSIMI,AD. 



PAN oedd y flwyddyn newydd, 
Tn dechreu gyrfa dlos, 
Gwnaeth ymadawiad Evan bach 
Eich aelwyd fel y nos. 

Daeth angel prysur heibio, — 

Un cyflym ar ei droed, 
Ac aeth a'ch bachgen gydag ef 

I ffwrdd yn ddeuddeg oed. 

Bydd swnio'i enw anwyl 
Yn cynneu yn eich bron, 

Ryw hiraeth am y broydd teg, 
Uwch poenau'r ddaear hon. 

Tn Bwn afonydd daear, 
Dan bwys y ddrycin gief, 

Tn amlach a melusach daw 
Meddyliau am y Nef . 

Meddyliau am yr afon 
Sydd ger gorseddfainc Duw, 

Tn loew, bur,— ar lan yr hon 
Mae'ch Eyan bach yn byw. 



Mor nwyfuB canai yma, 

'D allesid cael ei well ; 
Ond heddyw ei eân sy'n dlysach ar 

T bryniau hataidd pell. 

Mwyneiddiach yw ei ganiad, 

Pereiddiach yw ei lef ; 
Mae cwmni'r plant yn ninas Duw 

Wrth fodd ei galon ef . 

Caiff drigo gyda'r lesu, 

A byw o dan Ei wên ; 
A bod yn ieuanc fel y wawr, 

Heb gysgod mynd yn hen. 

Os trymllyd oedd y cwmwl 

Fu'n duo ael y nen, 
Fel pe yn ymgais cuddio gwên 

T Brenin Mawr uwchben, 

Tu ol i'r amgylchiadau, 

Mae gloew lif yn dod, 
Mewn addewidion tua'r glyn, 

I ddweyd fod Nef yn bod. 

T. Ll. Jonbs. 



CYMRU'R PLANT. 




P niFFYGlO^. 

GWYDDOCH os bydd yr haul, y lloer, a'r ddaear mewn lllne)! 
unionsylh, ac os digwydd i'r lloer fod yn ei chyferbyniad 
{ofposi/ton). hl a symud drwy ^ysgod y ddaear; ond, os yn ei 
cbyswllt {conjuncíẁn) y bo'r lloer, yna teflir ei chysgod hi ar lun c6n 
main yn cyrraedd t wyneb y ddaear. 

Felly, rîs gall y lloer daflu ei chysgod sr wyneb y ddaear, oni 
fyddo hi yn unionsytb cydrfawng; yr haul a'r ddaear, neu pan fo y 
lloer yn newydd ; a dyna'r pryd 
y cuddir wyneb yr haul guì 
gorft tywyll y lloer, ac yna 
bydd dìfíyg ar yr haul. Cymer 
hyn le ar y ^oiin o'r mis hwn. 

Dibynna difTyg cyRawn yr 
haul ar y ffaith seml fod gwyneb 
y lloer yn cymwys guddio 
gwyneb yr haul. Yn awr, 
gwyddocb tod gnrynéb y llawn 
lloer a gwyneb yr liaul o'r un 
maìntioli, hynny ydyw, y maent 
yn ymddanghosol felÌy; ond 
gfwyddoch fod yr haul oddeutu 
wyth can mil o filltiroedd ar ei draws, ac nad yw y Itoer ond dwy 
fíl. Paham, gan hynny, y maent yn ymddangos o'r un malatioli ' 




{Parüal.) 



CYHRU'R PLANT. 




"Yi htral a'i goraiu." 

Gwyddoch hjm,— pellach y bo g^rthrych, Utíaf oll yw. Gan fod yr 
baul a'r lloer o'r un maint (yn ymddang«sol) i'r Hygad noeth, dyíai 
y Uoer fod yn unionsyth ar wyneb yr baul cyn y cudd hi ei wyneb 
dis^laer. Os na fydd felly, ymddeng^ rhyw gy&ran o wyneb 
tanbaid yr haul heibio iddi. Pe byddai i chwt g^ddio dimai í dimai 
araU, rhaid iddynt orwedd yn gymwys gywir, neu bydd Ued ewin 
o'r ddimai isaf yn y golw^. Yn awr, cyn dìg'wydd o hyn gyda'r 
ddaear a'r haul a'r Itoer, rhûd eu bod yn unionsyth, hynny yw, 
riiaid bod y lloer yn yr un Uìnell union a'r haul pan yn eì chyswllt; 
a chyn y gall fod felly, rhaid, o angearheidrwydd, iddi sefyll yn. neu 
yn a^s i un o'i thrawsglymau. Mae iddi ddau drawsglwm, sef 
dau bwynt Ue y croesa el chyldi hi gylch y ddaear, neu'r heul- 
rawd {eclipiic). 
Pe bai ei chylch yn wastidgylch, neu yn gf/fredol ag addo y 



CYMRU'R PLANT. 




" Codttut i enti^oh haul 60,000 o fiUttoMdd." 

ddaear, eglur yw nî lyddai trawsglwtn, ac ni fyddat un riieswm 
paham na chajd àìSyg bob treiglad o'r lloer yn fìsol ; ond nid lelly 
y mae, eithr mae rhod y Iloer yn croesi yr heulrawd yn y ddau 
bwynt B elwir y clymau, ac yn gwneyd a'u gilydd ongl 5^ o raddau 
{S^°)- Gan hynny, rhaíd ì un ihan o rod y lloer ogwyddo j^ sradd 
Ì'r defaau, a'r hanner arall gymaint i'r gogledd, wrth gwrs. Felly, 
mae y lloer yn gogwyddo un aí'n rhy uchel, neu yn rhy isel i berì 
cysg:od ar y ddaear yn amser ei chysylltiad, hynny yw, ni bydd 
diffygf cyflawn ar yr haul. 

Mae'n eglur oddiwrlh Darlun I., pan y byddo y lloer o fewn 16 
gradd i gwlwm y diffyg; jn amser ei chysylltiad, bydd y pryd hynny 
ya y faib gyflead fel y byddo ei hymyl mewn llinell union a'r haul a 
tbyw ran o'r ddaear, ac telly yn rhwystro pelydrau yr haul ddisg^n 



234 CYMRU'R PLANT. 

ar y rhan honno, gan daflu cysgod o'i hol ; a bydd y ^trigotion a 
fyddant yn y cyfryw gysgod yn gweled difiyg rhannol ar yr haul, a 
pho nesaf fyddo y Uoer i'r cwlwm, mwyaf oll ei chysgod hithau fydd 
yn disgyn ar y ddaear, a pho f wyaf fyddo yn y cysgod, mwyaf oll y 
diffyg ar yr haul. Gwel y trigoHon fo yng nghanol y c^^god, 
ddiffyg c}flawn; ac ychydig oddiwrth ganolbwynt y cysgod, gwetir 
diífyg rhannol yno 

Os digwydd fod y lloer yn ei daear beUafìant,— hynny yw» pan y 
saif hi beUaf oddiwrthym,— a hynny ai adeg y diffyg, dififyg 
modrwyol (annular) weUr; ac achosir ef trwy fod copa, neu flaen 
c6n cysgod y Uoer, yn anaíluog i gyrraedd wyneb y ddaear ; canys, 
amlwg pan fo hi bellaf, Ueiaf trwdi ei hwyneb, ac nis geiU hi guddio 
hoU wyneb yr haul, ond gadewir ef yn amgylchynedig ft chylch main 
o oleuniy tebyg fel pe dodech chwi swUt ar ddimai, ni chwbl 
guddiech hi. 

Diflyg rhannol welir eleni, ond bydd o*r dyddordeb mwyaf. 
Cuddir y bumed ran o chwech o wyneb yr haul gan wyneb dudew 
y lloer. Cymer hyn le cydrhwng hanner dydd a hanner awr wedi 
dau. 

Detiwch wydr duedig gan fwg neu barddu cydrhyngoch a'r haul, 
ac yna bydd ymyl fain o'r haul i'w weled, a chorfi tywyll y Uoer yn 
graddol deithio dros y gweddiU. Ni welwyd dififyg o'i gyffelyb er 
Uawer o flynyddoedd, ac ni weUr diflyg cyflawn yn yr ynysoedd hyn 
hyd 1927. Anfynych iawn y gwelir y diflygion yn yr un parth o'r 
ddaear; er digwydd ohonynt yn flynyddol, teithia cysgod main y 
Uoer weithiau ar draws moroedd, dro aralí ar draws cyfandiroedd, 
ymhell o olwg trigoUon Prydain. 

Felly eleni, os oes ar rai o ddarUenwyr Ctmru*r Plant awydd 
gweled y diffyg yn gyflawn ac yn ei ogoniant, rhaid iddynt 
deithio i Fau Hudson, yr Ysbaen, neu'r Aiflt ; canys dros y mannau 
pellenig hyn y tramwya cysgod y Uoer, o'r naiU ben i'r ddaear i'r 
llaU. Byddwn ni y tu allan i'r cysgod ; ond gwelwn y Uoer bron 
yn cttddio gwyneb yr haul. 

Rhydd y darluniau ryw amgyffrediad i chwi o'r hyn yr ymddengys 
diffyg cyflawn. Y prif wrthrychau welir yw y corona a'r íllamau 
bargodlyg {promtnences). Yn ol y darganfyddiadau diweddaraf^ 
credir mai nwyau taniiyd yn ymgodi i entrych corff eiríasboeth yr 
haul ydynt, ac yn gynwysedig o'r elfennau hydrogen, calcium, 
heUum, a radium, yn ddiameu. Ni welir y gwrthrychau hyn ond 
pan fo'r haul yn ddiffygiol» ohenn^d tanbeidrwydd ei belydrau 
dihafal ; felly, teithia ser^dwyr i rannau pellenig y ddaear i wneyd 
arsyUiadau arnynt, er na pharha yr un diftyg ond pedwar munud ar 
yr hwyaf. Y mae'r olygfa ar ddiffyg cyflawn yn dra hynod, ac 



CYMRU'R PLANT. 



»35 



anghyffredin iawn. Ymgfaua y blodau, peidia yr adar a chanu, daw 
llwynogod o'u (Tauau, a dychwel y gwenyn i'r cychod. Ystyriwyd y 
diítygion yn rhag-argoelion o ryw ddrychineb erchyil gan ein 
hynafíaid, ac edrychid arnynt gydag arswyd gan drigoUon byd; 
ond nid ydynt i bobl oleuedig a Christionogol yr oes hon, ond gallu 
a mawredd y Creawdwr yn ddatguddiedig yn neddfau Natur. 

SlGMA. 

I. Os hoffech wybod mwy am y dif^gion rhjríedd hyn, a'u deall yn well, y 
mae erthygl hw/ a manylach, a darluniau llawnach a mwj lliosog, yn Cticbu y 
mìfl hwn. 

n. Bjdd diffyg rhannol ar y Uoer bore y 15fed, am oddeutu dau o'r gloch 
7 bore, ond byddwch chwi jn rhyw wlad arall y pryd hynny ; ac os am ei weled, 
rhaid curo yr haul am dro. Cewch ei hanes yn gyflawn yn rhifyn Chwefroí 
diweddaf ; ndl ddarllenner ef . 



CARAF WI4AD FY NGJSNSDIGABTH. 



CABAF wlad fy ngenediffaeth, 
Gwlad Ue tyfodd coed fy nghryd, 
Lle ces dyner law fy mam 
Mor ddi-liino a di-nam, 
I f y siglo 
A fy ngwylio 
Ar yr aelwyd glyd ; 
Nid a'r wlad anwvla'n angof 
Tra bo tant ar delyn Adgof . 

Caraf wlad fy ngenedigaeth, 
Cartref tlws fy mebyd gwyn ; 
Lle y cenais felus gân 
Ddi-ofldiau, calon lân ; 
A'r twmpathau 
Bum yn chwareu 
Lawer awr cyn hyn ; 
Gwlad yr Ysool Sul a'r canu, — 
ÜRDD T Deltn a'r Gobbithlu. 

Caraf wlad fy ngenedigaeth, 
Crewyd fi yn Gymro bach, 
Bhaid, er mwyn ei charu'n bur, 
Gam Duw a dyn, yn wir ; 
Hi glodforaf , 
A gweddiaf 
Drosti'n glaf neu'n iach ; 
Myn fy awen wyl farddoni 
Telynegion gwladgar iddi. 



Caraf wlad fy ngenedigaeth,— 
Caraf iaith fy mam a nhad, 
laith y gerdd a'r emyn mwyn, 
A'r comentydd rhwDg y brwyr : 
laith meddyliau 
Eogyl-nodau 
Telyn aur mwynhad ; 
Boed i iaith fy ngwlad flodeuo 
Tra deil calon Cymro i guro. 

Caraf wlad fy ngenedi^eth, 
Sydd yn disgwyl tonad gwawr ; 
Ysbryd dyheuadau brwd 
Sydd yn effro yn y ffrwd 
O f eddyliau 
Y pregethau 
Ddena'r gwlith i lawr ; 
Swyn Efengyl gwlad fy nhadau 
Sydd yn ysbrydoli *i themlau. 

Oaraf wlad fy ngenedigaeth,— 
Gwlad y fynwent,~mangre hedd ; 
Mae ei phlant yn llon a lleddf , — 
Cân ac wylo yw eu greddf ; 
Yn ei daear 
Gu, ddi-gymar, 
Hoffwn gael f y medd ; 
Angel gobaith adgyf odiad 
Wylia feddau'r wìad anwylfad. 

S. D. Llotd. 



236 CYMRU'R PLANT. 



PSTHAU O'N CWMPAS. 

VI LLTGAID T GATH. 

yPETH nesat sydd yn gwneyd y gath yn Uyg'otreg dda yw, 
(2) £i Llygaid, Un peth sydd yn gwneyd gwahaniaeth 
rhwng llygad y gath a'ch Uygad chwi yw, y gall y gath 
weled yn Ued dda yn y nos. Sut y mae gan ei Uygaid 
y gallu hwnnwy meddwch chwi. Gadewch inni edrych i mewn i'r 
peth ychydig. 

Gwelwch tod i'r Uygad dair rhan, — (a) Pel y Uygad, yr hon sydd 
wyn; {b) Modrwy y Uygad (/m), yr hon sydd o wahanol Uwiau, 
mewn gwahanol bersonau, megis Uygad glas, Uygad du, <&?. ; 
{c) CanwyU y Uygad ^pupil\ yr ysmotyn bach crwn du yna sydd yn 
y canol. Wel, hefo'r twU bach, du, tryloew yna, yr ydym yn 
gweled pethau. Yn y ddau beth diweddaf yna, y mae ein Uygad 
ni yn wahanol i eiddo*r gath. 

Y mae canwyU Uygad pawb yn meddu y gaUu i agor ac ymledu, 
ac i gau a chulhau. GaUu bychan yn y cyfeiriad yna sydd gan 
lygad dyn ; a phan yn mwyhau neu'n Ueihau, y mae yn dal i gadw 
y ífurf crwn o hyd. Ond y mae gan lygad y gath aUu mawr i agor 
neu i gau y ganwyU. Pan fo'r goleuni yn gryf, megis ganol dydd 
ac yn yr haul, bydd y ganwyll yn myned yn fychan iawn, yn cau 
braidd yn hollol, yn troi yn rhyw agen neu resen gul» fain ; ond yn 
y nos a'r tywyUwch y mae yn ymagor a myned yn fawr, ac yn grwn, 
gan gymeryd i fewn braidd hoU wyneb y Uygad. Y mae rhywbeth 
arswydlawn i ni yn yr olwg gawn ar lygaid y gath felly yn y 
tywyllwch, — goleuant a íHachiant fel dwy lusern ! 

Gwyddoch y gall mwy o ddwr fyned trwy bibeU ^pipe) chwe 
modfedd, na thrwy un dwy fodfedd. Felly gyda'r gath ; y mae hi 
yn gallu casglu mwy o oleuni i mewn trwy dwU mawr, mwyedig, 
canwyU ei Uygad, na ni, gyda thwU y ganwyll yn tychan. 

Ac felly gyda phob creadur y mae ei reddf yn ei yrru aUan i 
chwiUo am ei fwyd yn y nos, neu yng ngwyll dechreunos, megis y 
Uew, y Uwynog, y ddallhuan, yr ystlum. y nyddwr neu'r troeUwr 
{nighi-jar or goaisucher)^ &c. Gwyddoch hefyd ei bod yn hen 
ddywediad y gall ceffyi weled yn well na dyn yn y nos, ac felly y 
mae. Edrychwch mor fawr ydyw canwyU ei lygaid ef. 

Mantais tawr, telly, i pwsi, yw gaUu gweled yn y nos ; oblegid yr 
amser honno, wedi i bethau ddistewi, a phawb fyned i'w gwlftu, y 
mae'r llygod otnog yn mentro aUan o'u tyllau a'u Uochesydd. 
Wrth gwrsy gŵyr titw hynny o'r gore. 



CYMRU'R PLANT. 237 

Peth arall (3) sydd fanteisiol iawn iddi i hela llygod y w y ffaith 
ei bod yn cerdded mor ddistaw, — nid yn ei sltppers, nac yn nhraed 
ei sanau, ond yn droednoeth I Codwch ei throed eto, a chewch 
weled pam y mae yn cerdded mor ddistaw ; y mae ganddi dan ei 
gwadnau glustogau mor esmwyth a'r melted, ac mor feddal a'r 
indìa ruhher, Rhaid iddi gerdded mor ddisŵn ag awel Mai ar lyn y 
ddôl ; oblegid clust glyw y gwair yn tyfu yw clust y llygoden I 

Enwn, yn fyrr, ychydig bethau eto sydd o fantais i'r gath i ennill 
ei thamaid. (4) Ei chlust deneu. Hen air am glyw da yw,— " Y 
mae'n clywed fel cathl" (5) Ei '^mwstas:' Mae'n debyg mai 
prif ddefnydd y trawswch hir-ílewogy milwraidd, yw rhoddi iddi y 
gallu i deimlo ei ffordd trwy Iwybrau culion yn y tywyllwch. (6) Y 
mae ganddi amynedd diddiwedd a diílino ; gall eistedd yn dawel 
ddigyftro am oriau ar ei chogwrn i wylio twll llygoden neu rawd 
cwningen. '' Time is no ohject" chwedl yr hysbysiadau newydd- 
iadurol ynal (7) A'r peth olaf wnawn enwi yw, — y mae yn 
neidiwr ardderchog ; ac wrth gwrs, y mae pwsi yn y majority ym 
mhob brwydr, ac telly byth yn colli'r dydd. 

Y mae yna un peth arall, hefyd, y carwn i alw eich sylw ato cyn 
diweddu. Pwnc yw hwn i'r plant hynat, y bechgyn mawr yna sydd 
yn dechreu ymgodymu ag AÌgebra, ac Euclid, a Groeg» a phethau 
uchel felly. Gallaswn fod wedi fìfurfío y cwestiwn a'r ateb yn 
nechreu y bennod o'r blaen fel hyn, — '' I ba beth y creodd Duw y 
gath? I ladd llygod." I ^Madd/' ai e? Duw yn Uunio creadur 
o bwrpas i ladd creadur arall, telly ? Y mae pwnc y ^' Uadd " yma 
wedi mynnu y sylw mwyaf difrifol yn ein gwlad y blynyddoedd 
diweddaf hyn ; cydwybod y genedl wedi alaru, wedi clafychu, ar y 
Uadd mawr ac erchyll sydd wedi bod ar ddynion yn y Transvaal, a 
thua Port Arthur a Mukden. 

Rhyfeloedd, a thywallt gwaed, cigyddio, a Uarpio, a rhwygo, — 
dyna hanes dyn ar y ddaear er bore'r byd. Dyna hanes y gath 
hefyd,— dant a gwefi, ewin a phalf, yn waed dyferol o'r dechreuad 
hyd heddyw. Oni fydd rhyw ias o fraw ac arswyd yn rhedeg fel 
brath cleddjrf dur trw/ch calon wrth weled y ífyrnigrwydd diefíig 
yna yn fflamio yn Ilygad y gath, y creulonder uffernol yna yn rhuad 
ei chwmad, yng nghodiad ei gw^rchyn, ac yn chwyfíad mileinig ei 
chynffon, pan fydd y Uygoden fach yn gwingo'n Uesmeiriol yn ei 
safa ? Pryd hwnnw byddaf yn edrych arni fel rhyw egwan ym- 
gnawdoliad o Deym y FaU. 

Ac onid yw yr edau goch yna yn rhedeg trwy hanes hoU Iysiau'r 
maeSy a hoU greaduriaid y byd ? Y naiU yn gwthio ac yn sathru ar 
y Uali, y naill greadur yn byw ar y Ilall ; braidd y gellir dweyd fod 



238 



CYMRU'R PLANT, 



yr un creadur hyyr nad oes iddo ei elyn marwol» na raid iddo gadw 
gwyliadwriaeth fanwl, fythol efiro, ar ei fywyd. 

Y cwestiwn yw hwn, ynte,— gan mai ** Ouw, cariad y w/' sut y mae 
cymaint o 'Madd" yng nghyfundrefn y byd grewyd ganddo ? Sut 
y mae yma gath, a llew, a blaiddj a llwynog, a neidr, barcut ac 
eryr, morgi a chledd-bysgodyn, daeargryn a llosgfynydd, — sut y 
mae i'r rhai'n eu lle yma o gwbl ? Onid gwell fuasai fod pob 
anifail o gyffelyb anian a'r fuwch a'r ddafad, a'r oen bach ? 

Yn y cysyütiad yma,— rhaid imi gael ei ddweyd, mor tendigedig 
o telus a balmaidd yw swn yr adnod honno, — ''A gorchymyn 
newydd yr wyf yn ei roddi i chwi, ar garu o honoch eich gilydd." 

H. Brtthon Hughss. 



TYNGJSD 

FE íagwyd pump o adar bach 
Mewn nyth ar frigau'r coed ; 
Ond gadael wnaethant íam a thad 
Ar derfyn nn mis oed. 

Fin noB disgjnnodd un i ardd 

O flodau lawer math ; 
Rhoes ofer gri, gwnaeth ymdrech ferr, 

Cyn trengu 'mhalfau'r gath. 

Tn niwedd haf , un arall gadd 
£i draed mewn glud yn dynn, 

A chylch ei fyd fu cawell bach 
Dan nen y ty, 'rol hyn. 



YR ADAR. 

Y lleill ffeisiasant wledydd pell 
Dros aonnau'r eigion glas ; 

Cyrhaeddodd dan, ond lluddiwyd un 
Gan wanc hen hebog cas. 

Daeth un yn ol i wneyd ei nyth 
Dan newydd ddail y coed ; 

Pan aeth ei nyth yn ysbail plant, 
Bu farw yn ddioed. 

Fe hoffodd un yr ardal bell, 
Ac yno gwnaeth ei nyth ; 

Ac ni chadd awydd dod yn ol 
I'w hen gynefin bytb. 



G. 



«►^»^ 



HA^ CSIST YN CARU CFMRU. 



MAE Orist yn caru Cymru, 
Hoff gartref mawl a chân, 
Y wlad y rhoddwyd iddi 

Yr enw Cymru Lân : 
Ei pheraidd fawl a'i gweddi 

Adseinia drwy y nen, 
Nes denu'r nef i garu 
Ein hanwyl Walia wen. 



Mae Críst yn gofyn Cymru, 

£fe a'i pia hi, 
Ei fy wyd rodd am dani 

Ar fynydd Calfari ; 
Os na cha*r lesu galon 

Hen Gymru, gwlad y gân, 
Yn eisiau yn ei- goron 

Bydd un o'i gemâu glân. 



Aherpennar, 



Mae'n rhaid i Grist wrth Gymru, 

Mae'n dotio ar ei dawn, 
I'r lesu heb ei chwmni 

Ni fyddai'r nef yn Uawn ; 
Pa wlad ddaw i Galfaria 

A mwy o'r nefol dân, — 
Neu i sèÌDÌo Haleluwia 

Mor bêr a Chymru lânP 



Dbwi Dudoch. 



CYMRUR PLANT 239 



OYMRY OBDICARTRSF. 

Y^ YIII. T CADFRID06 NOTT. 

MAE Cymry wedi enwogi eu hunain ar faes y frwydr ac ar 
donnau'r môr, yn ^stal ag yn y Uys a'r areithfa. 
Ganwyd WiHiam Nott yn Castellnedd, lonawr 20, 1782. 
Cafodd ei addysg yn ysgol y Bont Faen. Aeth i wasanaeth 
Cwmni'r India Ddwyreiniol yn 1800, a buan iawn y daeth ei egni 
a'i ddoethineb i sylw. Tra yr oedd yng ngwasanaeth y cwmni yn 
Calcutta, daeth galw am wirfoddolwyr i ymladd ft môr-ladron 
beiddgar, — ^yr oedd nyth o honynt gerllaw. Ymysg y dewraf a'r 
galluocaf ^ymerodd ran yn yr ymgyrch hon yr oedd William Nott. 
Erbyn 1826, yr oedd wedi gwneyd ei ffortun. Daeth adref i Gymru, 
a phrynnodd ystad i tod yn gartreí iddo ei hun ger Caerfyrddin. 

Ond nid oedd i gael aros. Torrodd banc yn Calcutta, a chollodd 
Nott ei arian. Trodd ei wyneb i'r Dwyrain drachetn. Yn 1837 y' 
oedd yn brif swyddog Catrawd 38, a gwnaeth hi yn un o gatrodau 
brodorol goreu'r India. Yn 1838 ete oedd llywydd ail fyddin yr 
Indus, a thynnodd sylw'r byd trwy y duU medrus a chyflym yr 
arweiniodd ei fyddin ar daith o fuvy na mil o fíUtiroedd. 

Yr adeg honno yr oedd Llywodraeth India wyneb yn wyneb â 
chwestiwn dyrus iawn. Yr oedd byddinoedd Rwsìa yn dod yn nes 
nes at derfynau India, ac ofnid y meddiannai'r Czär fynyddoedd 
mawr a glynnoedd cuUon Afifghanistan ; yna byddai'r India at ei 
drugaredd. Yn 1839 rhoddwyd y fyddin ar ymylon Affghanistan, 
tan lywyddiaeth Nott, i'w harwain i Affghanistan. 

Feallai tod gwladlywiaeth y Llywodraeth yn un ddaU. Ond ni 
fu paU ar welediad clir Nott ; trwy anhawsterau fíloedd ymladdodd 
ar hyd llwybr buddugoUaeth, a rhoddodd ei ysbryd di-droi-yn-ol 
i'w fyddin. Cymerodd amddiflfynfa gadarn Khelat. Erbyn lonawr, 
1841, cyrhaeddodd Candahar, a bu yno yn rheoU am flwyddyn. 
Cauodd byddinoedd yr AflFgtianiaid gwyllt a dewr am dano, ond 
eniUodd trwydr ar ol brwydr. Mynnai Llywodraethwr Gyífredinol 
yr ladia iddo giUo'n ol. Yn Ue hynny, aeth ef a'i fyddin fechan i 
wyneb y tân. Gyda deuddeg cant o fílwyr, aeth i wyneb deng mil. 
Wedi cytres o fuddugoUaethau cymerodd Ghuzaee, eniUodd trwydr 
ceunant Medan, a gweithiodd ei ífordd i ddinas Cabul. 

Daeth yn ol i Gaerfyrddin. Yr oedd erbyn hyn wedi prynnu ei 
gartref yn ol. Ond ni chatodd fyw ond pedwar mis yn ei gartret 
newydd. Bu farw lonawr i, 1846. Ac yr oedd ete yn un o'r gwŷr 
mwyaf glew a medrus fu'n ymladd dros ei wlad erioed. 



CYHRU'R PLANT. 




GLAS Y DOltLÄN. 
(Kingösber, Alcedo ispída.) 



CYMRU'R PLANT. 241 

YM MVD VR ANIFAII,. 

YII. rr LACH LIWIAU TANBAID. 

FFLACH o liwiau tanbaid, yn chware yn yr awyr, — beth oedd ? 
Ai comed fechan ? Na, glas y dorlan ar un o'i wib-hediadau 
sydyn, chwim. Mae'r adeiyn prydterth hwn yn debycach i drigol- 
ion gwledydd heulog y daaear ; mae ei liwiau yn ei wneyd megis 
estron yn ein hinsawdd oer ni. Ac eto y mae yn un o drigolion y 
wlad hon. 

Sait ar gangen uwchben afon neu lyn, oherwydd pysgotwr yw. 
Erys yno yn amyneddgar am oriau, Pan wel b/sgodyn wrth ei 
fodd yn y dyfroedd clir odditano, ymsaetha i'r dwfr gyda chyflymder 
mellten. Daw a'i ysglytaeth i fyny yn ei big hir a chref. Cydia 
yn y pysgodyn gerfydd ei gyníFon, a thery ei ben yn erbyn y gangen 
neu yn erbyn carreg, gan ei ladd ar unwaith. Neu hwyrach mai 
gelod neu rai o bryted y dŵr gymer yn giniaw. Beth bynnag yr 
hedy ato, y mae bron yn sicr o'i ddal. 

Lliwiau glas y dorlan yw ei brit hynodrwydd. Mae'n amhosibl 
peidio ei adnabod. Mae rhan uchaf y coríF yn las, gyda gwawr 
felen; y rhan isaf yn llwyd felyn. Mae'r llygad yn llwydgoch, y 
big yn oleugoch, a'r traed yn gochion. 

Mae pen glas y dorlan yn fawr, ond nid yw can galled a llawer 
aderyn. Mae ei edyn yn fÿrion, ond yn gryfìon iawn. 

Ar lan afon y gwelir ef, ac aderyn unig iawn yw. Nid oes 
ganddo gân ond pan yn magu ei gywion, — ^rhyw gri sydyn ydyw, 
melodaidd iawn i'r rhai bach mae'n sicr, oherwydd dywed fod eu 
dnio'n dod. 

Cymer ei nyth ar wyneb torlan afon. Nîd yw ond pant bychan 
ar lethr. Bj^d pum wy neu chwech ynddo, o liw gwyngoch 
prydferth. Y mae'n hoff iawn o'i gywion ; a chlywch hwy weithiau 
yn trydar ft'u holl nerth o'r dorlan, yn ei ddisgwyl ft physgod 
iddynt. 

Rhyw chwe modfedd a hanner yw hyd glas y dorlan. Deuddeg 
pluen yw ei gynfifon» modtedd a hanner o hyd. Disgleiría ei getn 
fel arian, mae ei fron yn esmwyth fel sidan. Gall blymio i'r aton, 
a dod allan, heb wlychu ei blu. 

Erys glas y dorlan yn y wlad hon drwy'r ílwyddyn. Yn yr hat, 
ceir ef yn pysgota yn nentydd y mynydd a'r ddôl. At y gaeat hed 
yn is i lawr, a'i hoff fan i twnj/r gaeaf yw rhyw aber ger y môr. 

Ceir ef bron ym mhob rhan o Ewrop, oddigerth ymhell i'r 
gogledd ; ceir ef hefyd mewn llaweroedd o wl^ydd yn Asia ac 
Aífrig. Aderyn yswil iawn yw, ond yr wyt yn gobeithio y cewch 
oU gyfie i'w weled ryw dro. 



242 

Cyflwynedigr i 
Blant y Diwyfflad. 



CYMRU'R PLANT. 
PWY? 







X 




DOH F. Moderato, 


("RHODD MAM,'» Pen. V.) Gutyn Arfon. 


M .,v\ iv\ .r 


|d .r :n .,n 


F .n :r .d |d :t. 




D .4 :d .t, 


|1, .ti :d .,d 


D .d :t, •d,l,|8i :8, 




l.Pwy an-fon-odd Duw i*r byd I 

S .,8 :8 .f |n .8 :8 .,8 


ach-ub pech-ad - ur - iaid ? 

F .8 :8 .8,f|n :r 




D .,d :d .8, 


|1, «8, :d .jta. 


L, .8, :f, .n^f^ls, :8, 




c.t. 

•D' ..d' :d' .t 


f.P. 
11 .t :«'8 .,8 


L .,1 :s .d jr :n 




*,M ..n :n .r 


|f .f :"t," *.,t. 


D .,d :d .1, |1, :t, 




Pwy ad-aw - ai'r 
>^S .,8 :8 .8 


Nefoedd glyd 

|s .8 :^r .,r 


Am grwydredig ddef - aid? 

R .,f :n .n jl :8e 




•,D .,d :n,f.s 


|8 .8 :^8, .,8, 


F, .,f, :8, .1, jf, :n, 




mf 

:M .n 


n : 


- |d :8 


r 

.8 

5 - 8U 

•f 


D.C./^ 

8 :- 1- :- 

Ghist. 

n :n .r,d|ti :— 




Ie - 8U 

:D .d 


Grist, 

d : 


li 
|8, :pi 




• 
• 


• 
• 


8 .8 |n : 


:8 .f,n|r :f 




• 
• 


Ie - 8u Grist, 

:d .d |d 




Ie - 8U Gai8T, 

:8| «8, 1 s, : 


i 


Y pennill olaf. i 

d :- |r :- 


mll. e dim. ^^ 

n :— |— :— 




d :1, 

Ie - 

n : 
1. :- 


It, :- 

8U 

|8 :- 
|8, : 


d :- 1- :- 

Grist. 

8 : 1 : 

iV-^--- 


4 


Pwy fu'n gorwedd yn y bedd 
Er mai'r Bywtd ydoedd ? 

Pwy esgynodd fry mewn hedd 
I eiriol yn y nef oedd ? 
Ie8u Grist, &c. 





Pwy 8y*n Dduw a djTi, yn Frawd, 

Ac yn Gyfaill goreu ? 
Pwy*n y preseb — faban tlawd — 

Ddodwyd mewn cadachau ? 
Iesü Grist, &c. 

Pwy fu'n dioddef loes a chur — 

Dirmyg a threialon ? 
Coron d(&ain a hoelion dur — 

TywalU gwaed Ei galon ì 
Ie8U Grist, &c. 



5 Enw pwy sy'n ddigon mawr — 

Digon mawr ei haeddiant 
I dylodion daear lawr 
Dderbyn rhad f addeuant ? 
Iesu Grist, &c. 

6 Rhown ein hunain iddo Ef — 

Rhoddwn flodau'n dyddiau ; 
Boed i aur delynau'r Nef 
Fythol chwyddo*r seinîau, — 

Iddo Ef, Iddo Ef, — ^Iesu Grist. 



Copyriffht, 1905. 



CYMRU'R PLANT. 243 

BJBCHGYN DJSWR. 

Y^ l. ACHUB FT MAM. 

N ymyl y Ue y cychwynnodd y Diwygiad presennol, cafẁyd 
golygfa dra dyddorol yr wythnosau cyntat. Ynghanol 
y gwres dwyfol, gwelwyd crwt naw mlwydd oed yn 
gwthio drwyV dorf i gymeryd rhan yn y gwaith. Ymaflodd 
yn y Beibl, a darllennodd gyfran o hono, gan bwysleisio y geirìau 
fel gwr profedig. Rhoddodd bennill i'w ganu, ac aeth ar ei liniau 
bach. a gweddiodd weddi'r Arglwydd, gan ychwanegu, — 
" Arglwydd; achub fy mam." 

Y noson ganlynol gwelwyd y fam yno, ac aeth ymlaen, a darllen- 
nodd ran o'r Ysgrythyr, yna aeth y crwt i weddt, a dywedodd, — 
"Diolch i ti, Arglwydd, am achub ty mam, — achub fy nhad eto, 
os gweli fod yn dda." 

Y drydedd noson, fe ddaeth y tad a'r tam i'r cwrdd, a darllennodd 
y tad ran o'r Ysgrythyr, ac aeth y fam i weddi. Yna, aeth y crwt 
ar ei liniau, a gweddiodd, — " Diolch i ti, Arglwydd, am wrando fy 
ngweddi Dyma fy nhad a mam wedi eu hachub. Achub finnau yn 
awr, Arglwydd " 

Codwyd gwres y cytartodydd i uchder anarferol. a chanwyd 
tonau'r Diwygiad gyda grymusder. Mae ugeinìau o blant y Ue 
wedi ei efelychu erbyn hyn. Hir oes iddo i tod yn ddefnyddiol yng 
ngwinllan ei Arglwydd. 



II 6W£0DI'r SGLWySWR BACH 



Nid un o blant y Diwygiad oedd Harri bach. Cafodd ef ei eni 
yn Lloegr, ac Eglwyswr bach selog ydoedd; oblegid gwelid ef 
bob Saboth yn myned i'r Uan yn llaw ei fam nes cyrraedd ei dair 
ar ddeg ped. Yna, dechreuodd ar frwydr bywyd i ennill ei fywol- 
iaeth. Cyflogwyd et gan amaethwr parchus ymhell o'i gartref i 
tugeîlio gwartheg ac anifeiliaid ereill, am gyflog isel i ddechreu. 
'Roedd yn bur hapus yn ei swydd ar h/d yr wythnos; ond pan 
ddelai y Sul, teimlai yn dra chwithig pan glywai gnul y gloch yn 
gwahodd i'r eglwys, aç yntau yn gorfod bugeilio ar y Saboth. 
Hefyd, enynnai chwithdoid yn fwy pan welai ei feistr a'i deulu yn 
myned yno, ac yntau yn gorfod aros ar y caeau. 

" Mi wn beth a wnaf/' ebai wrtho'i hun, *< mi at i'r coed acw, ac 
mi gynhaliaf gwrdd fy hunan." I fFwrdd ag ef, a gadael i'r 
anifeiliaid ofä4u am danynt eu hunain am ennyd. Aeth i tewn i 
ogpf fechan o goed blodeuog a gwyrdd-ddeiliog, ac aeth ar ei 



244 



CYMRU'R PLANT. 



liniau, a dywedodd yr A B C yn Saesneg i'r diwedd, gydag Amen 
bwysleisioL Yna cododd, ac aeth ^n ol i fugeilio, a theimlai 
esmwythad yn ei fynwes ei íod wedi gwasanaethu Duw. Felly y 
parhaodd bob Saboth heb neb yn aflonyddu arno. 

O'r diwedd, tynwyd sylw rhai o'r llandau direidus ato» a methent 
a deall beth oedd yn wneyd yn y coed bob Saboth, rhagor na 
rhyw ddiwrnodiau ereill. Aethant i wylio, ac ymguddîasant tu ol 
i'r llwyni. Daeth Harri bach fel arfer y tro hwn eto» ac ymgrym- 
odd ar ei liniau. ac aìl adroddodd yr A B C i'r diwedd. Yna^ 
rhuthrodd y llanciau, gan ofyn,— " Beth wyt tl'n neyd, Harri ? " 
" Gweddîo/' ebai ef. '' Qweddio yn wir/' ebai un ohonynt, " ond 
dweyd yr A B C wnest." " Ond mi gwedes hwynt yn iawn ond do ? " 
" Do/' oedd yr ateb. " Wel/' ebai Harri, " dyna fi wedi gweyd 
bob ílythyren yn yr iaith wrth fy Nhad netol. Mae ef yn gwybod 
ifordd i'w taclu gyda'u gilydd yn well na íì. Mae wedi dweyd, 
' Treigla dy ffordd ar yr Arglwydd, ac efe a'i dwg i ben.' " 

S. Rbes. 



HIRAMTH A GOBAITH. 



YNG nehanol dwndwr gofal bjd, 
Â.'i heljnt blin ar dro, 
Uwchlaw ei niwl ehed ein bryd 
I gliriach, gloewach bro. 

Llyfr adgof egyr f ebyd oes, — 

Oes y teganau íu, 
Pan rodiem gyda bron ddiloes, — 

ddedwydd gyfnod cu. 

Wrth ddál i syllu fel mewn drych, 

Ar adgof dyddiaa gynt, 
Siom ddaw a4 ddeifìol wyntoedd sych 

1 chwytìiu ar ein hynt. 

Haws gennym edrych ar y prudd 

Tn hanes dyddiau draw, 
A llawer awr o boen fu'n gudd, 

Ymrithiant law yn llaw. 

T cestyll godwyd ar ein taith 

Mewn distaw fyfyr cain, 
Maent heddyw'n garaedd sieryd iaith, 

Dwys hiraeth yw ei sain. 

Hiraethwn am yr adeg fu, 
Tr hafddydd gwyn ei wedd, 

Fan oedd awelon gobaith cu 
A'u su yn Uawn o hedd. 

Mhastriiifan, 



Hiraethwn am wynebau Uon 

Gollasom ennyd awr ; 
Ni rodiant mwy y frodir hon, 

Bÿw maent mewn nefol wawr. 

Paham y wylwn ddagrau'n lli f 

Paham y byddwn drist ? 
Fe'u codwyd fry o ing a'i gri, 

Fry, fry, at lesu Grist. 

Gan hynny, syllwn fry i'r ne£, 

Eu dedwydd gartref mwy, 
Lle maent yn chwyddo'r anthem gref^ 

Heb arnynt glais na chiwy. 

Maent heddyw'n iach a hardd eu gwedd 

Mewn hyfryd nefol wlad, 
Heb f riw na phoen, — ^tu hwnt i'r bedd,. 

Tu draw 1 dwyll a brad. 

Aelodau ynt o'r nefol gôr, 
Mewn hwyl yn moli'r Oen ; . 

Eu mawl ymdonna fel y môr, 
Âx delyn hedd mewn hoen. ( 

Mae gobaith eto cawn cyn hir 

Eu owmni yn y nef , 
I uno yn yr anthem bur 

foíiant •* Iddo Bf." 

HX7W J. HuwB. 



CYMRU'R PLANT. 245 

MORDAITH OAPTJBN OOOR^ 

(t BBDWA&BDD OTFBB8.) 
VIII. Y BYD NEWYDD. 

TAD. A wyt ti yn coíìo, Ifor, beth oedd dan sylw ddiweddaf 
gennym ? 

Ifor. Son yr oeddech, fy nhad, am faint New HoUand. 

Tâd. le, gwlad anferthol o tawr yw honno hefyd, na welodd 
llygad yr un Europead hi yn ílaenorol i Capten Cook a'i gwmni. 
Ar y fordaith honno, yr oedd y Capten wedi cymeryd amryw o 
leoedd arbennig ; ac wedi codi baner Prydain ar bob un ohonynt ; 
a'r adeg yma cymerodd íeddiant o'r oll, o gwrr i gwrr, yn enw ei 
fawrhydi y Brenin Sior y Trydydd, ac enwodd y darn eang a 
chyfoethog yn Ddeheudir Cymru Newydd. Wedi myned drwy y 
ddefody taniasant dair ergyd o'r drylliau ; ac atebwyd hwy â*r un 
niter o'r Uong. Yna, wedi cyílawni yr un ddefod ar yr ynys a 
enwyd ganddynt yn Possession Island, rhwyfasant yn y baîd tua'r 
Uong, a digwyddodd hynny pan oedd adlif y Uanw yn eu herbyn ; 
yr hyn a barodd anhawsdra caled a blin iddynt ar eu ffordd at y 
Uong. Ar yr ^^ain, yr oedd amryw o arwyddion, ag oedd i un 
cyfarwydd fel Capten Cook, yn cadarnhau ei dyb; sef eu bod ar 
gulfor oedd yn agorfa ddirwystr i New Guinea, yr hon oedd yn cael 
ei ôurfìo ar y naiU ochr gan gyfandir Deheudir Cymru Newydd, a'r 
tu arall gan dwrr o ynysoedd a enwodd y Capten yn Prince of 
Waies' Islands; y rhai y tybid eu bod yn cyrraedd hyd New 
Guinea. Yr oeddynt yn gwahaniaethu yn fawr, o ran maint, ffurfíau, 
ac ansawdd eu harwynebedd. Yr oedd Uawer ohonynt wedi eu 
gorchuddio â llysiau a choedwigoedd ; ac nid oedd un amheuaeth 
ym mam ein dynion nad oeddent wedi eu poblogi. Yr oedd y 
Capten yn bamu fod mynedfeydd rhagorol rhwng Uawer o'r 
ynysoedd, çystal a'r un yr oedd yr Endeavour arni ar y pryd, a'r 
^orchwyl o hwyfio i mewn iddynt yn Uai peryglus oa'r rhan 
luosocat o'r hoU forgilfachau y buont yn morio arnynt yn flaenorol. 
Oherwydd cjílwr Srywiedig y Uong, gorfu i'r Capten adael y 
Ueo^d dyddorol hynny heb eu harchwiUo yn ol ei fanylrwydd 
arferol. Enwodd y culfor rhwng Deheudîr Cymru Newydd a New 
Guinea yn Endeavour Straits. 

Ifor. A ydyw New Guinea yn fwy na Deheudir Cymru Newydd, 
fy nhad? 

Tad. Nac ydyw. Yr wyf am i ti ddeall, Ifor, maî dam helaeth 



a..^ 



246 CYMRU'R PLANT. 

o wlad anferthol o fawr, a elwir Awstraliay yw Deheudir Cymru 
Newydd, yr hon hefyd sydd fwy na bod yn gyfartal i holl Ewrob. 
Hon yw y wlad eangaf yn yr hoU íyd, nad yw'n cael ei chyfrif yn 
gyfandir. Y mae yn fwy na New Guinea tua saith o weithiau. 
Yn ol amcan gyfrif ein boneddwyr, nid oedd nifer ei brodorion yn 
gyfatebol o lawer i faint y wlad. Ni chanfu ein morwyr gymaint a 
deg ar hugain ohonynt ynghyd, ond un waith ; sef yn Botany Bay, 
pan oeddent wedi ymgynnull gyda'r amcan o wrthsefyll ein morwyr; 
ac nid oedd ond hanner eu nifer y pryd hwnnw yn rhyfelwyr ; ac yr 
oedd yn amlwg nad oedd rhif y bwthynod a welwyd yn dyrrau 
gyda'u gilydd, ar hyd y glannau yn ddigon i gynnwys ond niter 
bychan ohonynt. Yn ol pob tebygolrwydd, nid oedd ond ychydig 
o lannau yr ynys wedi eu poblogi, a hynny yn deneu iawn ; a bod yr 
eangdir anferthol o fawr, o'r glannau dwyreiniol i'r gororau 
gorllewinoly yn anchwiliedig, os nad yn anghyfannedd hollol. Nid 
oedd y brodorion a welwyd gan ein boneddwyr yn meddu dim 
tebyg i fasnach yn eu duíl o fyw; ac nis galiodd ein mordeithwyr 
gyflwyno iddynt y drychfeddwl am drafnidîaeth o gwbl. Cafwyd 
gan y brodorion yn y parthau yma i dderbyn yr amrywiol bethau 
oedd gan ein dynion tel nwyddau masnachol; ond heb ddeall 
arwyddion y Saeson eu bod yn disgwyl nwyddau yn gyfnewid 
oddiwrthynt hwythau. 

Ifor \ oedd gan y brodorion fedr at rywbeth ? 

Tad. O oedd. Yn y parth yma o'r byd, medrent gynyrchu tftn 
at eu gwasanaeth gyda rhwyddineb rhyfeddol A dau bren, drwy 
ddal un ohonynt yn gadarn yn un llaw, a'i rwbio ft'r darn oedd yn 
y Uaw arall, cyflawnent y gorchwyl yn llwyddiannus, mewn llai na 
dau funud. 

Ifor. A oedd ein morwyr yn deall eu hiaith ? 

Tad. Dyna oedd yr anhawsder. Methodd y morwyr, er pob 
ymdrech, a dysgu nemawr o'u hiaith. Ac eto, er ei tod yn orchwyl 
cywrain ac anhawdd ei gyíliwni, hyd yn oed i'r mwyaf dysgedig, 
deallent fod tebygolrwydd cryt rhwng y gwahanol ielthoedd 
glywent. Trwy gymorth Tupia, cymharasant wahanol dafod- 
ieithoedd brodorion ynysoedd Mor y De, a thrwy hynny, deallasant 
mai pobl o'r un cyff wedi ymwasgaru oeddent ; a bod yn ddichon- 
adwy cyrraedd gwybodaeth hefyd am darddiad brodorion Deheudir 
Cymru Newydd drwy yr un cynllun ; a gwnaeth ein boneddwyr 
ymdrech ganmoladwy tuagat hynny. Ond nid yw yr hanes yn 
dweyd iddynt Iwyddo. 

Dinas Morganmug. William Jamrs. 



CVMRU'R PLANT 




//V\ 



HANSS RHAI PLANT. 

MERCH i Mr. J. G. Thomas, athraw ysfol Cwm y Glo, yw 
Katie E Thomas. Daethum i wyb<^ am yr eneth tach 
selog a flyddlon hon adeg casglu at gofgolofh Thomas Ellis. 
Medrodd hì gasglu sofren gyfan ; ac aeth i'w chadw-mi-gei î dalu 
chidiad y sofren, rhag torri honno. Yr wyf yn dymuno iddi hir oes, 
ac yn rboddi ei darlun yn eneth fach brydferth yma i gofìo iddi hì, 
ac i gofìo i ereill, ei sfwaith da dros el ^wlad pan yn blentyn. 

Y mae Ceridwen Parry yn byw yn South Poultney, yn nhalaeth y 
Bryn Gwyrdd (Vermont), yn yr Amerig; ac nid oes blentyn yn yr 
Ameríg yn medru siarad Cymraeg gwell na hi. Y mae hanes 
rhyfedd iddi. Ni ẃyr neb pwy yw ei thad, na'i mam, na'i chenedl. 
Ryw Nadolig, bump o'r gloch y bore, clywû boneddwr swn cerbyd 



CY^RU'R PLANT. 




yn dod at e! dŷ, yr hwn a safodd am ychydig Tunudau wrtb y drws. 
Clywaì gnro wrth y drws. Cododd yn elrwydd, ac aeth i lawr. 
Pan agorodd y drws, gwelaî y cerbyd yn g^yrru ymaith. Wedi 
edrych o'î ddeutu canfyddaí gist fechan, acynddi yr oedd baban. 
Geneth fach oedd, mewn gwìsg g^ynnes, a chyda photel sugfno o 
laeth wrth ei hochr. V diwedd oedd iddi gael ei mabwysiadu gan 
Gymry calongynnes, gŵr a gwraìg. Gobeithio y caiR flynyddoedd 
lawer i dalu i'w noddwyr carediif. 

Mab hynaf Mr. a Mrs D. R. Morris, Glandwr, Dyfed, oedd 
Willie Grifíìth Morrts. Hunodd yn dawel yn yr lesu, dydd lau, y 
nawted o Fehefín, 1904, ar ol c>studd bltn a chaled, ac yntau ond 
dwy ar bymtheg oecL Dioddefai yr oll yn dawd, ac yr oedd 



CYMRU'R PLANT. 




yn nodedig: mewn amynedd, ac mewn Rÿdd yn lesu Grist. Djrwed^ 
r^ dydcUau cyn iddo farw, — " Fel y mynnot, lesu anwyl. ac nid fèl 
y mynwyf fi." Yr oedd yn teimlo yn anwyl at ei Waredwr. Bodd- 
íon yda«dd g^da'r lesu ym mhob man; a chyda'r lesu y inae 
beddyw. Bachgen ieuanc addfwyn, tyner, a charuẁdd ydoedd. 
Nis gellid ei adnat>cid heb eì garu hefyd. Yr oedd yn aelod o 
Urdd y Delyn er y cychwyn. HofF iawn ydoedd o ganu, ac un o'i 
hoff emynnau yn ei gystudd oedd, — "Mae'r lesu'n derbyn plant," 
ac aml, aml y byddai yn eì sisial-ganu. 

Derbynlwyd ef yn aeiod crefyddol gan « weinido|r> y Parcb. 
O. R. Owen, cyfaill calon i blant, a bu'n ffyddlon a selog^ weddiil 
tí oes fer. 

Wtllte bawddMT, gwj^ vw'th tjwyd, Oana wneat i'r addfw;ii leau, 

Tu 7 aefoedd Úd awGhben, A.i'a fwy aawyl it iẅb dydd, 

Ar ol profl oar ac adCyd, Heddyw'r ydwjt yn ei gwmDt, 

'Nawr tl gei y goron wen ; Heb un deigryn ar dy rudd." 



250 CYMRU'R PLANT. 

GWRJSS. 

[LlythTT 7Bgrìfennwjd gan Golyddan at ei ddwy chwaer. T tad j cyfeirìr ato 
jw Gweirjdd ap Rhys. I Mr. Eyan Eliis, Bethesda, yr ydym yn ddyledus 
am j Uythyr.] 

Rhos t Gakr, Holthead, 

Chwefrol 8/ed, 1858. 
Fy anwyl Gatrin a Grace, 

Yr ydych yn gwybod yn awr, os nad oeddych yn 
gwybod cynt, beth ydyw'r achos fod y mwg >n myned i fyny ac oV 
golwg. Yr ydych yn gwybod rhywbeth am gas neu nwy, ac y gellir 
gwneyd popeth yn nwy, o'r dwfr hyd yr adamant a'r aur, gyda thftn. 
Beth ydyw tân, a pha fodd y mae yn gwneyd popeth yn nwy fel yna P 
Neu, yn hytrach, beth ydyw yr elfen, sef gwres ? Canys nid ydyw 
tân ond effaith gwres ar rywbeth, fel glo neu ganwyll ; a'r achos ein 
bod ni yn gweled glo yn goch pan y mae yn boeth, ac yn wyn pan y 
mae yn boethach byth, ydyw am fod pob sylwedd pan y mae yn 
ddigon poeth yn rhoi ailan beth arall hollol wahanol, sef goleuni. 

A welaist ti wres erioed, Catrin ? A fiiost tí erioed yn gafael 
ynddo, fel gafael mewn marblen, ac yn ei droì yn ol ac yrolaen i 
edrych o'i gwmpas, Grace? Naddo erioed; ac eto yr ydych yn 
sicr íod y fath beth, a'i fod yn chwareu yn eich dwylaw a'ch traed, 
ac yn dyfod allan gyda'ch anadl, ac yn eich gwneyd yn ddifyr o 
amgylch. Os daliwch eich llaw o ílaen y tân, yr ydych yn gwybod 
fod yna rywbeth yn dyfod i'ch llaw, ac eto ni fedrwch ei weled, ni 
fedrwch deimlo ei ronynnau; ac os ceisiwch gael allan ei natur, 
mae'n debyg iawn mai ceisio ofer fydd, — ni wyddoch ddim am dano 
ond oddiwrth ei eíFeithiau, ac ni fedrwch wneyd dim ond rhoi enw 
iddo, a'r enw hwnnw yn Gymraeg ydyw " gwres." 

Wel, pa beth ydyw gwres? Ni ^fr neb ddim yn sicr; ond y 
farn gyffredinol yw mai rhyw hylif teneu, teneu, teneu, ydyw, sydd 
yn trìgo ym mhob peth, fedr redeg trwy'r pethau caletaf cyn 
rhwyddedy neu rwyddach, na thrwy'r pethau meddala^ fedr symud 
o'r naill fan i'r llall gyda chyíl/mdra goleuni, ac sydd yn gwneyd 
rhyw gyfnewidiad ym mhob peth yn ol fel y bydd ychydig neu lawer 
o hono yn bresennol yn y peth hwnnw. Nid ydyw oerni yn ddim 
byd ond absenoldeb gwres, ac ni ellir tynnu yr hoU wres o ddim 
byd sydd ar y ddaear trwy unrhyw foddion. Y mae mor ysgafn fel 
nad effeithia ddim ar y cloriannau mwyaf cywir ; ac mor deneu fel, 
pe medrid ei gasglu mewn crochan o aur, fti alian o'i garchar drwy 
ronynnau yr aur, ac ehedai at y pethau nesaf ato nes gwneyd pob 
man o'i gwmpas yr un faint yn union o boethder. Ond er ei fod 
mor deneu ac ysgafn, mae'n debyg ei f od yn myned â rhywf aint le. 



CYMRU'R PLANT. 251 

Pan y mae gwres yn myned i unrhyw beth, y mae'r peth hwnnw 
3m dechreu chwyddo. Ond, er teallat fod yn rhaid l'r gwres gael 
rhywfalnt o le, mae'n debyg mai nid swm y gwres yn unig sydd yn 
gwneyd i rjnwbeth chwyddo, ond fod y gwres yn rhoddi tuedd yn y 
gronynnau i fyned oddiwrth eu gilydd. Mae hyn yn cael el gymeryd 
yn ganiatâoly ond nid wyf í! yn gwybod am reswm dros wneyd hynny. 

Wel, yn awr, edrychwch pa fodd y mae gwres yn gweithio. Y 
mae yn gwthio ei hun i rew, er esiampT, ac yn cymeryd ei le 
rhwng gronynnau mân y rhew, nes y mae pob gronyn fel yn rhydd 
oddiwrth y llall, nes y gellir ysgwyd mân ronynnau y peth oedd 
gynneu yn rew yn ol ac ymlaen, heibio'u gilydd groes yng ngroes ; 
ac telly y mae y rhew, chwi welwch, wedi troi yn ddwfr. Yn awr, 
rhoddwch ychwaneg o wres yn y dwír, a y gronynnau ymhellach 
oddiwrth eu gilydd byth, chwydda y dwfr dipyn bach i ddechreu, ac 
yna a ei ronynnau mor bell oddiwrth eu gilydd, ac mor ysgafn o 
achos hynny, nes codi i fyny yn yr awyr ar ddull agerdd. 

Dywedais wrthych fod gwres ym mhob peth. Er esiampl, pe 
cymerech haiarn cyn oered a rhew, a phe curech ef â morthwyl cyn 
oered a rhew am hir amser, ai y ddau mor boeth fel nas galiech 
gyffwrdd ft hwy. Yr ydych drwy hyn yn gwasgu y gwres allan o 
honynty drwy yrru gronynnau yr haiam yn nes at eu gilydd. Ond 
pe curech yr haiam yn araf dég, cnoc heddyw a chnoc arall yfory, 
nid ai yn ddim poethach er eich bod yn gwthio y gwres allan o 
hono. Erbyn y gnoc yfory bydd y gwres ydych yn wthio o'r haiarn 
heddyw wedi ffoi i wneyd popeth o'i amgylch yr un faint o boeth 
a'u gilydd. Felly rhaid i chwi yrru cryn gwrs o'r gwres allan, a 
hynny yn sydyn, cyn y teimlwch yr haearn yn ddim poethach. 

Gellwch dynnu tftn o rew trwy ei daro yn sydyn â dur. Trwy 
hynny byddwch yn gwasgu darn o rew yn sydyn iawn, a thrwy 
hynny yn gwthio y gwres allan. 

Yr un fath y mae carreg dân yn gweithio. Yr ydych yn gwthio 
y gwres allan yn sydyn trwy daro'r garreg, a gwthio ei gronynnau 
yn nes at eu giíydd. 

Yr un fath y mae'r Indiaid yn cael tftn trwy rwbio dau bren 
ynghyd. Dywed rhai fod gwres yn cael ei atdynnu at ddau wyneb 
fyddo'n rhwbio yn eu gilydd. Ond y gwir ydyw, yn cael ei gnocio 
allan o'r pren y bydd y gwres. Ped edrychech gyda microscope ar 
wyneb llyfnaf prennau felly, gwelech lympiau mawr fel mynyddoedd 
arao. Y mae rhai'n yn anweledig bron i'r Uy^ad noeth ; ond eto, 
y gwir 3rw, y mae gwyneb llyfnaf y pren yn frith o bonciau a 
phantiau, a phan rwb'er y ddau bren yn brysur yn eu gilydd, y 
mae'r ponciau yn curo eu gìlydd yn sydyn a phrysur iawn, a thrwy 
hynny yn gwasgu y gwres allan. 



252 



CYMRU'R PLANT. 



Wel, dyna i chwi ddigon am y gwres y tro yina. Y mae gennyí 
lawer iawn i'w ddweyd am dano eto, ond mi af at bethau ereill yn 
gyntat. Feallai, os darllennodd nhad y llythyr hwn a'r llythyr o'r 
blaen, y dywed na fydd merched yn y byd yn dysgu llawer ar b^au 
fel hyn. Wel, nid ydyw hynny ddim byd. Y mae arnaf fí eisieu i 
chwi wybod rhywbeth am y pethau sydd o'ch cwmpas. Ni fedraf 
fì ddysgu French, a thynnu lluniau, a chanu i chwi, ac yr ydwyf yn 
disgwyl eich l>od wedi dysgu y pethau ereill y bydd merched jm 
gyffredin yn eu dysgu ; ond pa amhriodoldeb sydd i ferched gael 
gwybod beth yw yr achos fod pwys o blwm yn llai swm na phwys 
o wlan, a pheth ^rw yr achos fod yr un o honynt yn pwyso at i lawr 
mwy nag at i fyny, a pheth 3nv yr achos o'r gwynt, a'r gwlaw, a'r 
taranau, a'r mellt, a mil a myrdd o bethau nas gallant beidio eu 
gweled os byddant byw hanner blwyddyn ? 

Ydwyt 

Eich anwyl 

lOAN. 



BWTHYm BACH FY MAM. 



DA rwy'n coflo, bore mebjd, 
Lle chwareawn gynt yn Ìlon, 
Tng nghjmydogaeth fach Llanddewi 

Heb un gofìd dan ty mron ; 

Mynd yn ddyddiol taa*r jsgol, 

G«n hydera na chawn gam, 

Fe wnawn frys i fyned a^ef 

I hen fwthyn bach fy mam. 

Ar yr aelwyd hon y cly wais 

Son am farw Oalfari, 
A bod gobaith i blant bychain 

Gael meddiannn'r wlad sydd fry ; 
Olywed hanes Abram dduwiol 

Yn aberthu 'i fab di-nam, 
O mi goflaf hyd fy meddrod 

Am hen fwthyn bach fy mam. 

Ond daeth adeg gadaw'r bwthyn, 

Byth mi goûaf am y tro, 
Fan yn cychwyn i Gwm Rhondda, 

Y waith gyntaf i'r pwll glo ; 
O mor anhawdd oedd ymadael, 

Gorfod ce&iu gam 'r ol cam, 
f e hoff wn dreâio mywyd 

Tn hen fwthyn bach fy mam. 

Cîomamany Aberdar. 



Ooflo mam y bore hwnnw 

Tn ymaflyd yn f y llaw, 
Gweld y dagrau gwlyb yn dìsgyn 

Dros ei gmddiau megis gwLäw, 
Ooflo am ei chyngor olaf, — 

" Faid a dìlyn Úwybrau cam," — 
'Hoedd fy nghalon bron a thorri 

Pan yn gàdael bwth fy mam. 

Mi ddychweles 'nol i'r bwthyn 

I roi tro mewn blwyddi rai, 
Ond yr oedd fy hen gyfeillion 

Wedi mynd yn llawer llai ; 
Fle mae'r ienctyd teg a hawddgar P 

Wedi gwasgar draw. Paham P 
0, y cyfnewidiad weles 

Yn hen ardal bwth fy mam. 

Troes yn araf fy ngherddedìad, 

I henafol gladdfa'r plwy, 
Lle y gorwedd hen gyf eillion 

Na chaf weld eu gwyneb mwy ; 
Ond trwy ffydd, iyii welaf fore, 

Fryd y codir, heb un nam, 
Rai fu'n cychwyn gyrfa bywyd 

Gerllaw bwthyn bach fy mam. 

Watkik Llotd. 



CYMRU'R PLANT. 253 

EHAI O ADAR CYMRU. 

I. YR ADAR TN TR HAF. 

DAETH yr Haf, sry<lA'î arddangosfa a'i gantorìon swynol. Mor 
hardd yr ediych y dyfiryn yn llawn o geinion amrywiol, y 
dolydd yn eu gwisgoedd goreu, a'r meusydd dan gnwd toreithiog 
o wair ac yd,->cynhaliaeth dyn ac anifail. Y mae'r gwrychoedd yn 
eu lih-ai, a'r grug porflíoraidd yn ymylon Vr corsydd brwynoe. 
Mor gywrain y gweîir ol bysedd natur ar waith y greadigaeth, o r 
blodeuyn bychan a'r planhigyn eiddil, i fyny i'r dderwen gref 
ganghennog ; ni ílina y llygaid wrth syllu ar dlysni anian, y mae 
gan hyd yn oed y blodeuyn bychan ei neges i'w thraethu wrthym. 
Mor dlws yw blodau'r hat. Maent megis botymau aur ac arían yn 
addumo*r dolydd a'r meusydd. 

Er mor swynol a hardd yw y rhai hyn, ni fyddai eu prydferthwch 
mor sw^mol pe unwaith y diílannai y cantoríon dengar o'r llwyni a'r 
meusydd. Nid yn unig eu miwsig melodaidd yn Uanw'r awyr, sydd 
yn gwneyd i ni eu hoffi gymaint ; ond hefyd y mae eu symudiadau 
buan o'r naill frigyn i'r Uall yn creu bywiogrwydd yn y fangre 
fwyaf unig, ac anhawdd fyddai desgrìíìo eu habsenoldeb. 

II. ADAR AR DDIFLANNU. 

Y mae Uawer o adar prydferth Cymru wedi diflannu yn llwyr 
erbyn hyn, y mwyaírìf ohonynt yn adar rhaib ; a hynny fealiai am 
fod ceidwaid helwriaeth yn hoff o'u saethu o achos y (Ufrod wnant 
ar y petris a'r ieir mynydd. Bu rhai ohonynt mor niferus, fel y 
cylchwerthid hwy. Y mas yn drueni gweled yr adar hyn yn cael 
eu llwyr ddinistrío, rhai oeddynt addurniadau hen ddyfTrynnoedd a 
chreigiau rhamantus Cymru. Fe erys ychydig ohonynt eto, ond 
mae'r ychydig hynny bron a diflannu, — sef y Barcud (Kùe)y Cudyll 
Coch {Sparrow Hawk)j Crynfarch {Hobby), Hebog {Restrel^ Falcon\ 
a'r Ddalihuan ( Owl), 

Aderyn o ymdddngosiad hardd a mawreddog yw'r Barcud, gyda 
chynffon hir-fiorchog. Ymbortha ar nadroedd, Uyffeint, adar, ŵyn 
bychain, a dywedir ei fod yn hoff o mushrooms, a dyna paham y 
gelwir mushrooms yn Gymraeg yn "fwyd y barcud." Daw 
barcutanod hefyd at dai, ac ymosodant ar y da pluog ; fe ddywedir 
fod ganddynt y fath nerth yn eu cylfìn a'u traed, fel y dadgymalant 
g'readur mewn ychydig funudau. Buont yn niferus iawn yng 
Nghymru ílynyddau yn ol, ond ychydig iawn yw eu nifer heddyw. 
Dywedir eu bod yn adar hawdd eu dofì» ac fe fyddai gan amryw, 
flynyddau yn ol, farcut yn pet, ond addefír mai un pur ffymig fyddai. 



2S4 



CYMRU'R PLANT. 



Y mae y Cudyll Coch yn dal ei dir yn weddol dda yng Nghymru; 
feallai mae bychandra ei gorfl sydd yn amddiffynfa iddo. Adeilada 
ei nyth yn aml tu fewn i hen un perthynol i'r frân, a dywedir fod y 
rhai bychain beunydd yn ganibaliaid dydirynllyd ; ymosodant ar, 
a bwytant eu brodyr bydiair, a gwae i'r cyfryw tra parhaont yn y 
nyth gyda'u chwiorydd. Y mae y fenyw yn liawer mwy na'r gwryw, 
ac yn debygol o tod yn gryfach aderyn. 

Ý mae y Crynfarch yn debyg o ran ei gorf! iV Hebog, ac yn 
aderyn mudoL Dychwel atom r^rwbryd yn yr hat, ac ymbortha ar 
adar bychain, ac ymddengys fod yn rhagorach ganddo yr hedydd- 
ion na dim. 

Un o adar rhaib mwyaí cyffredin Cymru yw yr Hebog, ond 
anaml iawn y gwelir yr aderyn hwn yn awr ; yn niwedd yr haf y 
byddai'r Hebogiaid i'w canfod yn fwyat lliosog, ar ol i'r yd gael ei 
gario i'r ydlan, a'r maes-lygod wedi gwneyd eu hunain i fyny yn 
gysurus dros dymor y gaeaf yng ngodreu'r teisi. Fe wna yr 
hebogiaid lawer o ddaioni i'r amaethwyr drwy gadw y Uygod i 
lawr, ac yn y ^orchwyl hwn fe'u cynorthwyir gan Ddallhuan yr 
Ysgubor {Bam Owl), 

Llanystumdwy, Maggie Griffiths. 



JSNNIIS ANWYÍ. 

Jennie Williams, Plas Colwyn, Beddgelert ; yr hon a hunodd yn yr leeu, Medi 
19eg, 1902, yn 9 mlwydd oed. Yr oedd yn llawn sel am gael adrodd ei 
hadSiodau a'i hemTnnau yn yr Tsgol Sol. Yr oedd yn aelod o Deml Ddirwestol 
j plant. Yr oedd yn hoff iawn o gasglu blodau y meusydd. Tlws ydyw 
edrych ar blant bach yn hoffi blodau. Clywodd Jennie swn canu angylion, 
ac aeth adre, ac erbyn hyn y mae ei theulu wedi ei eangu hyd y nefoedd. — 
Ap Gelert. 



JENNIE anwyl ! Mae fy mynwes 
Heddyw'n gartref cur i gyd, 
Adar ing a hiraeth heda 

Dan fy mondo i glwydo o hyd ; 
Mwy*n Mhlas Colwyn nid oes i mi 

Un boddhad, enethig dlos» 
Ti fu*r haul a wynnai *i aelwyd, — 
Ti fu'r seren lonnai 'i nos. 

Yn swn hen emynnau Cymru, 

Bendith oreu mam a thad, 
Cynnar ymagorodd d'enaid 

Ar wyn Iwybrau'r nefol wlad ; 
A phwy wyr na bu rhyw adnod 

Neu ryw bennill ddysgaist ti, 
Yn dy ddenu'n eneth nawmlwydd, 

Droion i weld Cálfari. 

Garn, Dolbíntnaen. 



Glân a siriol oedd dy fywyd 

Fel yr eira ieuanc, gwyn, 
Glanach na phob un o'r blodau 

Gesglaist oddiar ddôl a bryn, 
O mor ddistaw oedd dy natur 

Llyfn fel gwawrddydd ar y ddôl^ 
Gwn nad yw y nef yn synnu, 

Wrth weld galar ar dy ol. 

Ffarwel bellach ! Jennie anwyl, 

Croesaw i dy haf o hedd, 
Blodion parch a brieill cofion, 

G«idw*n wyrdd dy dawel fedd ; 
Ar draethellau Tragwyddoldeb 

Derfydd amser, — trenga cur ; 
Dros fynyddau*r nef mae'n llifo 

Hinion anfarwoldeb pur. 

H. Ertri Jonbs. 



CYMRU'R PLANT. 



DIAEHSBIOS ¥ TFWFDD A'R TIB. 




FEL hyn y rhed Ilinell- 
aa nesaf yr ben 
ganiad, — 

" Ob ym MiWETH f tjf j ä.AS[, 
Girellr llâwndid h el ol ; 
ŴW711 ẁi byd oe Ebbill 

anryn 
A wl^ y llawT, B gwTjBg y 

UW711; 
M*i gwlybyrog, gantho oaÌT 
Llwyth ar dir o ya a gwair ; 
UlB Ubhbtih, Bvych ob daw 
Peth yn ayclt b pheth yn 

Owanwyn blin i'r march a'r 

Mls OoRi'i'BtiHi^ na fo sych ; 
AwBT, oB ceit yn anian Bych, 
A wna i Gjniro gaun'n wych ; 
Hanner Mani 'n syoh a wua 
Sjngell" lawn o gwrw da." 

Y peth sydd yn taro y 

I dyn cyffredin, y gŵr nad 

1^1 yw yn amaethwr, wtth 

' { ddarllen y llìnelUu yna. 

- ydyw, — rhyfedd peth mor 

g^mWeth yw t/wydd, dyma 

(Cwmwl Blew Gaiír.) ffainc w ybodaoth na ŵyr 

y MeUorologùi dysgedicat 

fawr am dani ; nid syndod fod pob dyn wedi gwneyd mwy o gynnydd 

yn ei grefft na Phroffwyd y Tywydd, druan hach o hono. 

üwìr a ddywed y Pregethwr, — " Y neb a ddaiio ar y gwynt, oi 
haua; a'r neb a edrycho ar y cymylau, ni feda." Gan hynny. gan 
fod pwnc y tywydd yn beth mor ddyrus, ac awchlaw deall, gan 
bynny, " Y bore haua dy had, a phrydnawn nac alal dy law, canys 
nl wyddost pa un a ffynna, ai hyn yma, ai hyn acw, ai ynte da a 
tyddant iii dau yr un ffunud." 

le, yn ddiau, dyna'r ddoethlneb uchat i'r amaethwr, - ac o ran 
hynny, i bob dyn byw,— yw taro ati, a dal ati, i weìthio, boed y 



2S6 CYMRU'R PLANT. 

ty wydd y peth y bo ; gwened neu gwged yr awyr, canlyn ymlaen 
gyda'r gwaith yw'r peth callaf i ni. Y mae yna ryw gymaint o le, 
er mai cyfyng yw, i ddyn arfer ei synwyr, ei reswm, i gerdded ac 
ymddwyn yn ol addysg ei broíìad, hyd yn oed parthed peth mor 
anseíydlog a chyfrin a'r tywydd. 

Wrth eárych ar y ílwyddyn ar ei hyd, yn ddios, y mae yna ryw 
rawd rheolaiddy setydlog, dianwadal, a dealledig i'r tywydd. O 
oerfel ílerrol a marwol y Gaeat, y mae'r ddaear yn graddol ddad- 
mer ac ymddeffro dan dyner a chryfhaol heulwres y Gwanwyn. Y 
mae Uanw hyvryd yn dyfnhau, yn ymledu, ac yn ymddyrchafu dan 
euraidd dreiddiol rym pelydron haul Haf, yn hardd-rywiog ym- 
addfedu dan raslawn des Hydref fẃyn gyfoethog, ac yna yn 
esmwyth luddedig syrthio i lesmair y Gaeaf, i fagu gwaed newydd 
ar gyfer tymor arall o waith. 

Fel y Pendragon Mawr, Duw sydd yn gosod i lawr brif linellau y 
cadgyrchiad, ond y mae'n ymddiried gweithiad allan yr is-linellau 
i'r is-swyddogion a'r milwyr cyfiredin; tra mai ei ysprydiaeth Ef 
sydd yn cyniwair trwy hoU rengoedd y fyddin, y mae yn gadael 
atrifed fan bethau i ddoethineb ac initiatẁe pob milwr, l>oed fawr 
neu fach, o'i mhewn. 

Tybier am foment mai fel arall y mae pethau,— fod pob amaethwr 
yn meddu Uawn awdurdod i reoli y tywydd ar ei dir, ei ffarm ei 
hun; y fath '*lopscows" o dywydd fyddai hi yn y plwyf yma. 
Gwarchod ni I byddai pawb o honom ym Medlam cyn diwedd y 
ílwyddyn. O na, nid yw ein Duw ni yn myned i ymddiried awenau 
cerbyd yr haul i law neb dyn,— fel ApoUo i Phaethon gynt yn y 
ddameg Roegaidd. 

Ac mor wir yw hyn hefyd mewn perthynas i ílwydd-dymor dyn 
ar y ddaear. Nis gwyddom ni yn y byd sut dywydd fydd hi arnom 
ni yfory, na'r wythnos nesat, na'r ílwyddyn nesaf. Sicr ydym, y 
daw inni ddyddiau duon, geirwon, a thymhestlog-ddyddiau i brofí 
ein fiydd, i ddadblygu ein hymddiried, i ddwyseiddio ein cariad, i 
blygu ein balchder, i ysgubo ymaith y pethau dianghenraid, i 
dyneru ein calon, i rymuso, dyrchatu» gloewi a nefoleiddio ein holl 
ddyndod. O dawl fe ddaw yn ddiamheuol, ddyddiau o hinon 
hataidd <<hirtelyn tesog"; daw tywelon yr awelon balmaldd i 
sychu'r deigryn, cftn yr adar i lonni'r galon triw ac ysig, sawr a 
gwén myrdd o ílodau i baradwyso daear goíìd, a threm o draw ar 
Groes Calfaria wna i'r wyneb ymleueru fel gwyneb Moses gynt. 

B^" OTfeirUd 7 folygydd 7W,— Owur M. Bdwa&db, Lulnuwchlltn, t Bala.. 

AROBÁFrWTD ▲ OSTHOIDDWTD GAH ■UaHM AITD BOH* 66. HOPH BTUST, «WKWXA]f. 



AT Y PLANT. 



MIaoMI. Ob bfdd toìmlsd, b7W7d, a hrawdledd 711 r 
I (lurlDniad, f ■"Be ojrmalnt o groeuw i hanes 
bwtbyn CymNÌg, tlodaldd, ag Bjdd 1 bTraimdlaa 
^^^ __ . b\ d-enwog ji Ailtt. T nuM «wTn ibTfádd mewu 

^^^^^H|H^^Sk. I tiinbell ddarlonjad CTwlr a goneat o fjWTd tenln 

^^^^^^^^^^^ë^k ' nii'wn bwtbjn. Gwellgeniolrhalnlianeibwtbjn- 

^^■^^HnâMKj^;m wyr Cymru, na darllen bane« bi^nbi&oedd j 
■^^^^^^^B|^M|I dd')<-ar. 

jdHBB^^^^^^^^^j Glv:.ÂDiB. 1. Yr an TW jstri Owen a Blancbe. 

| B!^B^^& '. ~ ^4^ I " ATglwjddeB. " uen " an ja rheoli ewlad " yw 

I^BS^^— ^'■|'Vi3lR-^^ vHtyr 7 gair OwladjB. T mae jr enw äws bwn 711 

BBH^HL^^^^yl^— I íwy oyBrídin, f«l 7 mae'r gwaetbeJ, ja Lloegr 

^BBA^a^^BBj^^ iiiig 7T)g Ngh^mm. 3. T mae £n!d 7U enw 

Sa^^l^BM^^^^ iySredin iawn yu Lloegr hetyd, ao mae'n anodd 

^^y^^^^^fc™^ I cin'l ei bolfach. 

Oj.owk o's Bhohdda. Pwy fedr eih^Bbysn lle cyhoeddlr gwatth loan HaetblaF 



Llaib Lliwbiobdo. Bjddaf, fel chwitbBn. jn ho& coflannan plant bycbstn. 
Ond rbaid ooBo mai oyhoeddii^ 1 blant yw hwn : a chilia pbint yn reddtol o 
gyBgodion ji yw. Y mae'r cyhoeddlad yu mynd, wrtb ei üloedd, I yBgolioa 7 
wlad.; a Tbaii chwilio am 7 pethR,a mwrof cytaddaa 1 belpii atbrawon ddettro 
meddwl pUnt. Y mae pob athiaw gyfarfyddaÌB ^n condemnio'r coflannau plaut 
iryf mor faoff o Toddi. Er ^71107, nld wyf am eu gwrtbod yn llwyr. Ond rhaid 
iddynt tod yn fyTÌan ac yn daiawiadol. Cefais nftelniau yagrifaa, a dim 
yndâyut ond y ddwy ffaitb ]Tna,— íod 7 bachgen yn ddawlol »c jn daiìleu 
Ciiuin'B Plant. Pa beth eaìlíir wrth gyhoeddi fim ond hynny ? 



Y lUB dwy yBtorÌ yn dechiaa yn y ihlfyn hwu. Bum yu hji yu metbn 
pendertynn a rown yaton "^Twmi Bach Bengoch" i'r plaat, oberwydd el bod 
mor gTflrons «0 eTch^Il. Ond y mae mor wir ac mor daraẅtadol, tel y pender- 
frnBla ei ihoddl, wedl I mi ddarUen hanea y daiicbwa alaetbua ddlweddat yu ; 
Bhondda. Mae'n iawu i'i plant wybod am berygloa melblou llafui. 

Thtbo yigritan Oyhru nesaf , 7 m 
welìr oddlat Fynjdd Selon ; 
Hydref Tug Ngbjmru. 

Stlwch ar 7 Pleiadea, "j BAÌth Bereu," 7 mìe hwn. Ni welwcb ond chwech 
ohon^nt ì'rll^gad noetb. Úoent íel Bwp o ddetald yu bel at en gUydd pau to 
ẅona yn onro amynt. Pw7 faidd Cymraig gauodd am y aftith aeren I IJe moe 
Mm am danynt yn j Beibl î 




^..•»;v?' v\» f 




YMRU'R JPlANT. 



Ctf. XIV. 



MEDI, 1905. 



Rhif 165. 



BAJ, A MBM. 







I. TMADAWIAD MAH. 



oedd y gloch chwech wedi gorffen 
canu, a'r gweithiwr olaf wedi gadael y 
gwaith, tra y safai dau o blant bychain 
ar gamfa yng ngwaelod cae, yn edrych yn 
ddyfal i gyfeiríad trofa. Heibio i hon disgwyl- 
ient weled eu tad yn troi tuag adref. Nid 
dyma y noswaith gyntaf iddynt fod yn disgwyl 
fel hyn. Na, yr oeddynt yn bur gynefín ft'r 
gwaith. Ac er nad oedd y bachgen ond pump 
oed, a'r eneth ddwyflwydd yn ieuengach, eto, 
yr oedd y siomedigaeth a'r prudd-der oedd 
wedi eu stampio ar eu hwynebau, megis, yn 
ddigon ar unwaith i brofí nad oeddynt wedi eu geni i gysur a 
digon. Wedi blino yn craffu, ac wedi i'r eneth fach lawer gwaith 
g'amgymeryd a dweyd, — " Dacw fo tada," gataelodd y bachgen yn 
ei llaw a dywedodd, — 

''T/d adra, Mem, ddaw o ddìm heno eto." 
Ac felly cychwynasant yn araf tua'r bwthyn bychan gwyn, a alwent 
yn gartref, oedd ychydig bellder o'r gamfa. Wedi cyrraedd drws 
y ^ŷ' agorodd y bachgen y glicied isel yn ddistaw, ac aeth i mewn 



a6o CYMRU'R PLANT. 

i'r gegin ar flaenau ei draed, a'i chwaer fach yn ei ddilyn. Mor 
fíian ag y daethant i mewn, y mae drws y siambar yn agor yr un 
mor ddistaw, a merch ieuanc landeg yn dyfod allan atynt, ac yn 
gofyn mewn sibrwd i'r bachgen, — 

«'Welaisttídydad, Dal?" 

<' Na, ddim golwg arno fo," oedd yr ateb. 

Dyfnhaodd yr olwg boenus oedd ar wyneb y ferch ieuanc wrth 
glywed hyn, ac ocheneidiodd. Yna eisteddodd, a chymeródd Mem 
ar ei glin, a cheisiodd dwymno ei dwylaw bychain ft'i dwylaw cynnes 
ei hunan. Yr oedd yn dywyll yn y gegin erbyn hyn, ac er cael 
ychydig o oleuni, rhoddodd Dal goîed ar y tân, a goftynnodd, — 

"Oes gin mam dân, Sis P" 

*' Oes," ebai hithau. 

" Lwc i mi gael y glo yna ar lawr, ynte ? 'Rydw i am wylio y 
drol bob nos/' meddai Dal. 

*<Ie/' ebai Sis, <'ond cofía oiyn i'r dyn gei di y glo fydd yn 
disgyn." 

**Mì ddaru mi," ebai Dal, "a mi ddeudodd y cawn i bob dap 
wneith syrthio o'r drol." 

Ar hyn, y mae llsûs gwannaidd o'r siambar yn galw ** Sis/' ac 
ymaith a'r tri at y sawl oedd yn galw yn yr ystafell honno. 

Yno, ar wely tlawd ond glftn, gorweddai dynes ieuanc gyda 
gwedd gystuddiol ar ei gwyneb prydferth ac addfwyn. Pan welodd 
y plant, gofynnodd, — 

*' Dal, ple buost ti a Mem bach mor hir ? " 

'* Mae nhw yn y tŷ ers meityn, ond doeddwn i ddim yn leicio dy 
ddeffro," ebai ei chwaer. 

<'Yn gyíwr tada buo Dal a fí, mami," ebai Mem^ <'ond doth o 
ddim. Mae tada Bessie yn dwad bob nos, a mae o wedi prynnu 
doli fawr, iawr, yn medru canu iddi hi. Pryd daw tada fí ? " 

Nid oedd Mem bach druan yn gwybod fod pob gair a ddywedai 
yn myned fel cyllell i galon dyner ei mam. Nid oedd chwaith yn 
sylwi ar y dagrau lanwai ei llygsûd. Ond gwelodd Dal hwy, a 
gwelodd Sis hwy hefyd, ac meddai, — 

" Dowch i'r gegin rwan i ymolchi, mae yn amser gwely." 

Fel y bydd plant yn gyfírediny nid oedd y ddau fadi yn foddlon 
myned i'r gwely, ac ebai Dal, — 

''O, gawn ni aros dipyn bach, Sis ?" 

'le, gad iddyn' nhw aros típyn eto," ebai eu mam, "a t/d a'r 
dẃr ymolchi i mewn yma, Sis." 

** Wyt tí yn siwr," gofynnai hithau, «' wneiff y twrw mo dy flino di ? " 

"O na wnaiff," oedd yr ateb, <<'rydw i yn teimlo dipyn gwell heno." 

Felly, cafodd Dal a Mem dreulio rhyw chwarter awr melus yng 



CYMRU'R PLANT. a6i 

nghwmiii éu mam, yr hon oedd en dyddiau bron yn rhy wan i agor 
ei llygaid; ac wedi eu cusanu drosodd a throsodd^ gwnaeth idd^t 
benliniOy fel y byddent arfer a gwneyd cyn iddi fyned i orwedd, ac 
adrodd Gweddi yr Arglwydd gjrda'u gilydd, ac ar ei hol gweddi 
fach arali oedd hi wedi ei dysgu iddynt» — ** O Arglwydd, gwel yn 
dda gofío tada, a'i ẁneyd yn ddyn da, er mwyn lesu Grist. Amen." 

Yna, cariodd Sis hwy bob yn un ar ei chefn i'w gwely yn yr 
ystafell gefn. Bob tro y cawsai gyfle, byddai Sis yn arfer gwneyd 
hyn er pan oedd Dal yn ddigon hen i roddi ei ddwylaw bychain am 
ei gwddfy ac yr oedd yr arferiad yma, ynghyda liawer o arferion 
caredig ereill, yn ei gwneyd yng ngolwg y plant yr oreu, ac eithrio 
eu mam, ar wyneb y ddaear. Credai eu niam yr un modd hefyd am 
dani, ac nid heb achos, oblegid nid unwaith na dwywaith yr oedd 
Sis wedi aberthu llawer o bleserau, ac yn wir o angenrheidiau, er 
mwyn gallu cynorthwyo ei chwaer, druan^ oedd mewn rhyw drwbl 
neu gilydd yn barfaaus. Yn anSortunus» yr oedd mam Dal a Mem 
wedi gwneyd y camgymeriad mawr o briodi yfwr cymedrol o'r ddiod 
feddwol, ac wedi cymeryd ei pherswadio ganddo y byddai iddo droi 
yn llwyr ymwrthodwr ar ol priodi. Ond, fel llawer o'i flaen ac ar 
ei ol, wedi iddynt briodi, aeth yr addewid yn hollol ddirym yn ei 
olwg. Yn wir, o ddydd ei phriodas hyd yr amser y torrodd ei 
hiediyd i lawr» nid oedd yn gwybod beth oedd treulio un diwrnod 
hollol ddibryder, ond gwyddai yn dda beth oedd llawer o dd^rddiau 
blin a nosweìthiau digwsg.. Gyriedydd mewn gwaith yn ymyl ei 
chartref oedd ei phrìod ; ond yn fiian wedi iddynt briodi, oherwTdd 
meddwdod, collodd ei le. Mewn canlyniad i hyn, treuíiodd lawer 
o'i amser yn crwydro o fan i fan, ac aeth unwaith mor bell a'r 
Deheudir, a bu yno am dymor yn gweithio ; ac yn hytrach nag anfon 
d enillion i gynnal ei deulu bychao yn y gogledd, yn eu gwario ar 
ofereddy a thrwy hynny yn suddo yn is i lygredigaeth. Nid oedd hi 
wedi gadael ei hardal enedigol o gwbl, oblegid gwyddai yn rhy 
dda beth oedd dibynnu ar un mor anwadal, a phan y dechreuodd 
d hiechyd dorri i lawr, dychwelodd yntau i'w gartref, a chafodd le 
er ei mwyn hi i wneyd rhyw fftn swyddi yn y gwaith yr oedd gynt 
wedi bod yn dal swydd gyfrifol ynddo. Nid rhyfedd fod y cyngor 
hwn o eiddo ei fam wedi ei swnio yng nghlust Dal drosodd a 
throsoddy — " Godiel y glasiad cyntaf." 

Wedi dychwelyd, parhau i lynu wrth ei hen arferion yr oedd, a 
myned dynnadi i'w gafaeL Nid oedd cystudd ei wraig na thlodi 
ei deulu yn cael un effaith amo, os nad ei galedu. Yr oedd wedi 
mviied mor bell i afael ei chwant, fel y byddai mor aml yn cysgu 
oddicartref ag y byddai yno. 

Ar y çynta^ byddai Dal lK>b nos, gwlaw neu hindda, yn myned 



262 CYMRU'R PLANT. 

i'w gyfarfod o'r gwaith, ac yn ceisio ei ddenu gartret heb droi i'r 
King's Head. Ond erbyn hyn, ni feiddiai fyned ymhellach na'r 
gamfa yng ngwaelod y cae. Oblegid tra yi oedd yn ddyn eithaf 
caredig pan yn sobr, fel llawer ereill, unwaith yr elai y ddiod 
felldigedig dros ei enau, byddai ei natur fel pe yn myned drwy 
gyfnewìdiad. Elai yn groes, yn greulon, ac yn hoUol ddi*reswm ; 
yn gymaint felly, fel y bu Sis lawer gwaith yn talu am lety iddo, yn 
hytrach nag iddo ddyfod i gyffroi ei chwaer yn ei ch^rstudd. 

Wedi i'r plant fyned i orffwys, gwnaeth Sis damaid o fwyd 
blasus a maethlon i'w chwaer, ac meddai, — 

<« Ty'd. Nel bach, profa hwn ; mi wneiff les i ti." 

" Beth sydd gen ti» Sis ? " 

" Tamad o'r bwyd yrrodd meistres yma," ebai hithau. 

^' Wneiff" o les i mi, wyt ti yn meddwl ? " 

*'0 gwndfl^" ebai Sis, "mae o yn un o'r pethau gore at gryfhau." 

Er mwyn plesio Sis, gwnaeth ymdrech i'w brofí ; ac yna rhodd- 
odd ei phen ar y gobennydd, gan addaw cymeryd rhagor yn y bore. 
Wedi hyn, syrthiodd i gysgu, a phan ddeffròdd, gofynnodd yn 
sydyn am ei phriod. 

«'YdiIfanwedidwad?" 

«< Naddo eto/' ebai Sis. 

" Wel dos i'w nol/' meddai, '' mae ama i isio i weld o." 

Ceisiodd ei chwaer ei pherswadio i aros tan y bore, gan nad oedd 
yn hoffì ei gadael ei hunan. Ond nid oedd perswadio ami, yr oedd 
yn rhaid iddi fyned i chwilio am dano. Tarodd hithau shawl am 
ei phen, a rhedodd am oddeutu chwarter milltir o ffordd i'r tŷ y 
byddai Ifan yn arfer aros ; ond er ei gofíd, erbyn cyrraedd yno, nid 
oedd gwraig y tŷ wedi ei weled ers dau ddlwrnod ; ac o dosturí at 
Sis, gwisgodd am dani, ac aeth yn ol gyda hi. Pan ddaethant i'r 
iŷ, cawsant y wraig druan yn cysgu, ac yno y buont nes y torrodd 
y wawr, yn eistedd mewn distawrwydd trwm a phrudd. 

Pan agorodd Dal a Mem eu Uygaid yn y bore, yr oeddynt yn eu 
hagor ar fyd Uwm a gwag. Nid oedd byd llwm yn beth dieithr 
iddynt, mae yn wir, ond hyd yn hyui yr oedd caríad mam rhyngddynt 
a'r gwaethaf bob amser; ond yn awr, wele y cysgod wedi ei 
gymeryd ymaith, a'r ddau fach» i olwg y byd, ond nid i olwg y 
nefoedd, wedi eu gadael fel dau blanhigyn eiddil at drugaredd pob 
awel. Yr oedd y ddau yn rhy ieuanc i amgyffred y goUed yr oedd- 
ynt wedi gael, na maint ei chariad tuag atynt. Pa fodd y gwyddent 
hwy am y dagrau oedd wedi eu colli o'u hachos, yr eisieu bii^ a'r 
eisieu cynhesrwydd ddioddefodd er eu mwyn ì Yr oedd pob 
diUedyn oedd ganddi, ond yr ychydig garpiau oedd am dani, wedi 
eu torri i wneyd diUad iddynt hwy; ac wrth wisgo rhyw bethau 



CYMRU'R PLANT. 263 

teneuon am ei thraed, er mwyn i Dal gael trwsio ei esgidiau, yr oedd 
wedi cael yr anwyd ddechreuodd ei hafìechyd poenus. Druan 
o honi, nld oedd ei bywyd ond un yn rhagor at y miloedd sydd fel 
colofnau yn dyrchafu eu pennau yn uchel, ac arnynt yn argraff- 
edig, — " Gochelwch y ddiod feddwol." 

Diwmod o ílaen cynhebrwng eu mam, daeth dyn dieithr i gartref 
Dal a Mem. Yr oedd y ddau yn chwareu o flaen y drws pan 
ddaeth, ac wrth ei weled yn aros yn hir yn siarad & Sis, aeth Dal i 
mewn, a safodd wrth y palis oedd yn ymyl y drws i wrando arno. 
Er gwrando, nid oedd ond prin ddeall yr hyn a ddywedai y dyn 
dieithr, ond wrth glywed y gair "wyrcws/' aeth rhyw deimlad 
rhyfedd dros Dal, a meddyliodd, am y tro cyntaf erioed, — beth os 
oedd yn rhaid i Mem ac yntau fyned i'r wyrcws ì Mor fuan ag yr 
aeth y dyn dieithr allan, aeth at Sis, a gofynnodd, — 

" Ydi y dyn 'na am fynd a Mem a fí i'r wyrcws ? " 

Nid oedd Sis wedi ei weled yn gwrando, a chyffròdd wrth eì 
gwestiwn. Yr oedd ers dyddiau yn ceisio dyfalu pa fodd i barotoi 
y ddau fach ar gyfer hyn ; ond gan fod Dal wedi dechreu, teimlai yn 
haws i fyned ymlaen, ac meddai, — 

" Fasat ti yn leicio mynd, Dal ? " 

'*0 na faswn," ebai yn ddibetrus, <*byth, byth." 

'* Mae yno le glân, dîgon o fwyd, a phobol ffeind i edrach ar ol 
plant badi/' ebai Sis. 

** Does 'na le glân yn tŷ ni hefyd, a well gin i Sis/' ebai Dal. 

"Ond," ebai Sis, ''rhaid i mi fynd yn ol. Mae ar meistres fy 
isio fí, rhaid i mi fynd i gael bwyd ac arian i brynnu diUad, ac i 
brynnu presant i Mem a chditha." 

" Bâ brynnwch chi ? ' ebai Dal, am y foment yn anghofío popeth 
arall. 

" Be leici di gael ? " gofynnodd Sis. Wedi meddwl am funud, 

" Cefîyl," meddai. 

'' 0*r gore/' ebai hithau, " mi fydda i yn siwr o brynnu un i ti pen 
tymor nesa'. Ei dithe i'r wyrcws yn hogyn da." 
. Ymlidiodd y gair " wyrcws " y Uawenydd diniwed oedd yn Uygaid 
Dal wrth feddwl am y ceffyl, ac meddai, — 

<' Well gin i'r tŷ yma, mi na i a Mem yn iawn, a chithe ddwad 
yma i edrach am danon ni." 

"Ond fedrwch chi ddim byw heb fwyd/' ebai Sis, ''rhaid i ti 
gofío, Dal, na tydi mami ddim yma rwan i olchi, a dyna tada wedi 
mynd nad ŵyr neb i ble, a fasat ti ddim yn íeicio byw hefo fo 
dwi'n siwr." 

" Na faswn wir," ebai Dal, " wedi iddo feddwi beth bynnag ; mi 
fydda isio nghuro i o hyd| ond fel bydda mami yn i rwystro fo." 



264 CYMRU'R PLANT, 

** Wel, chdth neb dy guro di yn y wyrcws, ei di yno i mhlesio i, 
Dal ì " 

Wedi ychydig o ddistawrwydd, atebodd Dal, — 

'' Mi a i i'ch plesio chi, Sis." 

" Dyna hogyn da," ebai hithau, *' mi gei di geffyl mawr gin i pen 
tymor, a Mem ddoli neis/ 



f» 



Yr oedd yn dda iawn gan Sis weled Dal yn syrthio i mewn a'r 
cynllun. Nid oedd dim arall i'w wneyd a'r plant, a gwell oedd eu 
gweled yn myned o'u bodd nag yn erbyn eu hewyllys. Wedi cael 
Dal i gydsynio, galwodd Sîs ar Mem, a cheisiodd egluro iddi 
hithau fel yr oedd pethau yn sefyll. Yn ei diniweidrwydd a'i 
hawydd i tyned gyda Dal i ba le bynnag yr elai, boddlonodd Mem 
ar unwaith» a gofynnodd, — 

"Prydyrawn nî?" 

'* Diwrnod ar ol fory, mae yn debyg," oedd yr ateb. 

Ar hyn, daeth cymydoges i mewn a phapur newydd yn ei Ilaw, 
ac meddai wrth Sis, — 

** Dyma'r papur i chi weld hanes y meeting, Fel hyn mae ò yn 
deud." A darllenodd yn uchel, — "Pasiwyd i gymeryd David a 
Mary Jones, plant Evan Jones, Tyddyn Du, i mewn i'r tŷ." 

Edrychai Dal ar y wraig tra y darllenai, a gẅrandawai yn astud 
arni. Ond nis gallai ddeall yr hyn a ddarllenid. Yr oedd yn 
gwybod mai Evan Jones oedd enw ei dad, ac mai Tyddyn Du oedd 
enw ei gartref ; ond pwy oedd David a Mary Jones ? Nis gwyddai 
y bychan mai dyna enwau priodol ei chwaer ac yntau, am y rheswm 
da nad oedd erioed wedi eu clywed o'r blaen. 

Drannoeth ddaeth, a chladdwyd eu mam. Y diwmod canljmol, 
aeth Sis a hwythau ill dau i'r tloty. Wedi cyrraedd yno, cymerodd 
un o ferched y lle Mem ar ei glin, a cheisiodd dynnu sylw yr eneth 
fach drwy ganmol ei gwallt modrwyog a'i gwyneb prydferth. Ond 
safai Dal a'i law yn dyn yn Uaw Sis, a'i ddau lygad mawr yn 
perlio arni, a'i wefusau bychain fel pe yn gloedig. Yr oedd rhyw- 
beth yn ei lygaid yn myned trwy galon Sis, a thybiodd mai y ífordd 
ddoethat iddi oedd brysio ymaith cyn torri i lawr yn eu gwydd. 
Rhyddhaodd ei llaw yn araf o law Dal, a chusanodd ef a'i chwaer 
fach. 

" Ta, ta," ebai, ''cofíwch fod yn blant da," ac ymaith a hì. 

Wrth weled y drws yn cau ami yn y pellder, torrodd Dal i wylo, 
a wylodd Mem. Ond yr oedd Sis yn rhy bell i'w clywed. 



CYHRU'R PLANT. 



>6S 



^p. 


^ 


■PBl^iB!^'-^' T 


1 


Eî' 1 


l^^^^^^^^^^^^' >.í..j><mI 


1 



PJC.AS F AfffSWif. 

ÜN o fythynod Cymru, a adeiladwyd ers can mlynedd ]m ol ar 
dìr y Glog, yw Plas y Mwswm. Saif yro mhlwyf Clydai, yn 
sir Benfro, — plv^ ag eglwys hyntfol, a llawer o enwogrwydd 
yn perthyn iddi. 

Gwn y bydd yn dda gan blant Cymru gfael darlun o hen fwthyn 
Cymrei^, a breswylid gan dylodlon Cymru ers trigain mlynedd yn 
ol. Nid oes un enwogrwydd yn perthyn i'r hen fwthyn, na dim yn 
dra hynod yn y teulu a godwyd ynddo ; ond eu bod yn deulu digon 
gonest, dedwydd, a bucheddol. John Evan5 oedd enw y tad, ac 
Ann oedd enw y fam. Yr oedd John yn meddu ar alluoedd cryfíon, 
yn gofiadur da, yn meddu ar reswm parod. Un o symudiadau 
cyflym, o ran meddwl a chorfí, oedd Ann. Bu iddynt ddeuddeg o 
blant. Bu diwedi ohonynt feirw yn eu babandod, a dwy fercb 
tua'r ugain oed. Tyfodd pedwar o r bechgyn i oedran gwŷr ; ond 
y mae dau ohonyot wedi meirw erbyn hyn. Dafydd oedd un, a hi 
larw o gwmpas y trigain oed, yn meddu ar elfennau ei dad a'i fam. 



266 CYMRU'R PLANT. 

yn meddu ar alluoedd cryf a chyflym, ac yn gymeriad gonest. Y 
llall oedd Arthur, a fu yn weinidog yn Gosen, H hymni. Pe daliasai 
i redeg yn deg, diameu y buasai yn addurn i'w genedl heddyw; 
ond y ddiod fu iddo yn fagl. Syrthiodd yn anamserol i fedd y 
meddwyn. Pe yr ysgritennid ei hanes, buasai fel ífug-chwedL 
Am hynny, gwell gennym dynnu y llen dros ei hanes. Mae dau eto 
yn aros hyd yn hyn, sef William Evans, Treorci, a minnau. Yr 
ydym ni ein dau wedi magu tyaid o blant, ac y mae un o blant 
William yn chware rhan bwysig yng Ngaliffornia 

Danfonwyd i mi ddarlun o'r hen fwthyn y'm magwyd drwy'r post 
gan gyfaill. Adnabyddids ef. Daeth miloedd o adgofíon maboed 
gartref i mi pan agorais yr amlen. Mae'r bwthyn wedi ei dynnu 
yn hollol fel yr oedd. 

Wrth y talcen uchaf gwelir tomen rwbel, /tps chwarel lechi y Glôg. 
Mae yr hen fiordd yn pasio ei dalcen uchat wedi ei chuddio gan y 
domen rwbel. Yr oedd hon yn hen flíordd Rufeinig, o gyfeiriad 
mynyddoedd Presseli. Yr oedd yr hen bobl yn ei galw yn " Ffordd 
y Lladron." Ei chyfeiriad oedd i Gaerfyrddin» drwy Gwm Llwyd, 
heibio i hen waìth mwn Rhufeinig Llantyrnach. 

Mae adgofìon lawer am yr hen fwthyn, a'r flrydlif a welwch yn 
rhedeg o'i flaen. Yn y bwthyn hwn y bu fy nhad farw, a'm chwaer 
Rachel; ynddo y mae gennyfy cof cyntaf. Rhyw ddeg llath y tu 
arall i'r flrwd a welwch o'i flaen y cefais fy ngeni, yn Cwm Gigfran, 
yn y flwyddyn 1844. Ond y mae yr hen dŷ yn adfeilion erbyn hyn. 
Wrth ei dalcen uchaf yr oedd tŷ Sarah Waters, yr hon a gawsai y 
gaîr ei bod yn medru rheibio. Cyflwynaf ddarlun o'r hen dŷ, Plaîs 
y Mwswm, i blant hof! Cymru ; a chredaf tod ganddynt oll well tai 
i fyw ynddynt nag oedd gan blant Cymru drigain mlynedd yn oL 

Häos Inn, Clynderwen, Thomas Evans. 



<•> 



I^LWYDDIANT Y GWAR^DWR. 

"O lafar ei enaid y gwei, ac 7 diwellir." — Esaiah liiì. 11. 

M. 15. (8.8.8.) 

OLAFÜIt dwjB ei enaîd pur, Boddlonir lesu yn ei saint, 

Drcs euog rai, O ddirfawr gur, O ddedwydd hâd ! Pwy ^jr eu 

Yr lesu wel ryfeddol ffrwyth ; braint P 

Bhyw luoedd maith o'u rhwymau'n Gan's tebyg fyddant ìddo ef ; 

rbydd, Estynnir dyddiau'i ras yn hir, 

Yn rhodio'n deg wrth oleu dydd, — I'w dwyn i gyd o'r aniid dir, — 

Drwy'r byd s?i bobl o bob Uwyth. I ddinae Duw, yn n^ y nef . 

Abthuk Eowlands {Ab Ulhr.) 



CYMRU*R PLANT. 267 

II^SUAD NAWmS OI,VU. 

GWYDDOCH chwl, yn anad neb» am leuad nawnos oleu. 
Buoch yn s^^thio yttg nffoleu hon cyn hyn. 

Wrth ymdrin ft llanw a thrai, d^rwedals fod y Ueuad yn codi yn 
agos i dri chwarter awr yn hwyrach bob dydd yn olynoL Digwydda 
hynny oherwydd fod y Ueuad yn myned rhagddi bob dydd yn ei 
chwyltrylchy ac o achos paham rhidd i unrhyw linell canolddydd 
(mendtan) ar y ddaear wneuthur mwy nag un tro c>f1iwn cyn y delo 
hi drachefn i*r un sefyllfa o ran y lleuad af^ yr oedd hl ynddi'n 
ílaenorol. Gwna hyn wahaniaeth yn ei chodiad o 50 munud bob 
dydd. 

Tebyg yw hyn i deithiau bysedd awrlais. Pan ar hanner dydd, 
saif un bys uwch y llall ; cyn bod ohonynt felly drachefn, rhaid i'r 
bys munudau wrth dro cyílawn a rhaifor. 

Mewn lleoedd o gryn ledred {latitudé) gogleddol neu ddeheuol, 
y mae cryn wahaniaeth yn bod yn amser codiad y lleuad. Yr 
amserau y mae mwyaf o wahaniaeth gyda ni yng Nt^hymru, a 
mannau ereiU o'r un lledred» yw y misoedd Awst a Medi, pan fo y 
lloer yn llawn yn arwyddion y Pysg a'r Hwrdd. Pan yn yr arwydd- 
ion hyn, nid yw y gwahaniaeth yn amser ei chodiad ddim dros 
^ugain munud hwyrach ar y naill ddydd na'r Uall dros amryw 
ddyddiau neu nosweithiau yn olynol; ac felly mae yn caniatau 
yspaid hwy o oleuni ym mis Medi nag un mis arall yn y ílivyddyn ; 
er y mae'n wir fod y Ueuad yn myned trwy'r arwyddion yma bob 
mis, ond nid yw yn digwydd bod mor llawn yn myned drwyddynt 
un amser ag yn y rhan olaf o Awst a'r rhan ílaenaf o Fedi. 

Trwy ganlyn yr haul yn y modd hwn cyn darfod y cyflychwyr, mae 
y lleuad yn hwyhau y goleuni, er Ues y rhai ar y pryd a fyddant yn 
<:asglu ynghyd íirwythau y ddaear. Am hynny, gelwir y llawn Uoer 
agosaf i Medi 2iain yn Ueuad Fedl, Ueuad gynhaeat, neu yn lleuad 
fiawnos oleu. 

Yn awr, y prif achos fod cyn lleied o wahaniaeth rhwng amser 
•codiad y lleuad dros amryw nosweithiau yn olynol yw, fod rhôd 
{prhit) y lleuad ar y prydiau hyn agos yn gyfochrog a'r terfynlìn 
{horizon). Pan aifi y lleuad trwy arwyddion y Pysg a'r Hwrdd, nid 
yw ei rliôd yn ogwyddol i'r terfynlin, eithr y mae'n agos gyfochrog 
neu'n gyfredol a'r terfynlin, yr hyn sy'n peri fod cymaint o rôd y 
lleuad yn codi mewn dwy awr i olwg ein gwlad ag a deithia y lloer 
«newn chwe awr. Gan hynny, tra byddo y Uoer yn myned trwy 
arwyddion y Pysg a'r Hwrdd, nid vw y gwahaniaeth yn amser ei 
chodiad am nosweithiau'n olynol ddim dros ddwy awr mewn chwe 
Aos, sef ugain munud bob noS| yn lle 45 munud. 



2»6S 



CYMRU'R PLANT. 



Ni fẁynheir y Ueuad Fedi gan drìgolion y çyhydedd {eguaior) 
ac nid yw h^mny ýn rheidiol chwaith, canys yno gorwedd pegwn y 
gogledd a phegwn y de ar y çyhydlin, gan hynny gwna rhôd y lloer 
yr un ongl (angle) a'r terfynlin, pan y cyfyd yr Hwrdd» ag a'wnaiff 
hi tua'r gogledd pan gyfyd y Fantol; a éaBn yt ymddibyna y lleuad 
Fedi ar yr onglau gwahanol yn y sawl y cyfyd gwahanol rannau 
o'r heulrawd, amlwg yw nas geiU fod dim Ueuad nawnos oleu 
yno. Yn y pardiau hynny, nid yw y tymhorau na'r tywydd yn 
amrywio ond ychydig ; nid buddiol iddynt hwy gan hynny, oleu Uoer 
i gynnuU íTrwyth y ddaear. 

Y mae dynion a drinlant oruchwyUon amaethyddol na sylwant ar 
y Ueuad gynhaeaf, ac na ystyrient hi yn arwydd o ddaioni y Duwdod. 
Ond nid yw plant Cymru yn ameu nad trefniad a bwriad doeth y 
Crewr, er eu lles a'u gwasanaeth hwy, yw y Ueuad naw nos oleu. 

SlGMA. 

Gewch weled 7 lleuad gynhaeaí, ond i chwi Bylla tiia*r dwyrain wythnos 7 
llawn lloer ; cjtjá 7 naîll iioswaith wedi'r Uall am oddeutu w^thnos c^n hanner 
nos, h^d onid tìStjn hanner llawn. Tna tr^ ei ch^m tua'r gorllewin h^d onid 
aiff 7n new^dd, 7na b^dd ei chTm tua'r dw^rain. Páham 7 mae fell^ ? 



«^-< 



O ARWAIN FI. 



OARWAIN fi, Greawdwr doeth, 
I deimlo'th f awredd yn d^ waith ; 
Mae tl^sni b^w d^ ddelw'n noeth, 

Ar fron 7 greadigaeth faith ; 
Blodeua'r byd, serena'r nos 

I wne^d Ú^thrennau d'enw Di ; 
I weled d7 ddarlunf a dlos, 
Tn nhe^mas Anian, arwain fi. 



arwain fi, G^nhaliwr mawr, 

I ganmol seigiau pêr d^ fwrdd ; 
Mae'r pryíjn bach s^'n llw^bro'r llawr» 

A Ghibriel, wrtho ^n c^d gwrdd ; 
Felused 7W d^ wleddoedd hael, 

I'r adar ganant glod i Ti ; 

1 chw^ddo'th fawl ar del^n wael 
Vy niolchgarwch, arwain fi. 



F Bala. 



arwain fi, Waredwr mw^n, 

H^d Iw^brau b^w^d, gam 'rol cam ; 
Bho imi help d7 law i'm dw^n 

g^rraedd drain pob drwg a nam ; 
T7neru gw^nt hélbulon b^d, 

Mae gwenau haul d^ gariad Di ; 

1 f7th"«^rrdd héf d^ gartref d^d, 
f'th foli'n felus, arwain fi. 

BlOHABU AB HUGH. 



GWAÍIA. 

OwLAD gw^dd a doljrdd deiliog, — gwlad enwog, 
0170., anw^l, odidog ; 
Gwlad 7 gân, ie, gwlad 7 gòg, 
Ydj-w Gwalia deg heulog. 

ISTLOO. 



CYMRU'R PLANT. 




DAI'R GWAS BACB. 

III. HTMD ADU AM DRO. 

„ -í i^^ä R o^àA i gwymp Dai el oUon, fel 

'^n%ü^^ 'L r ^Ib "'^'^ cwymp araU. Pan gylododd, 

^ 'f^nLc I -ilr cafodd fod llaid ar ttì wisg, a gwaed 

ar ei ddwylaw. Edrychodd oddeutu 

am Derby. Ond yr oedd honoo 

wedi dianc tua thre. Parodd hyony 

aflonyddwch mawr i'w feddwl. 

Cysurù ei ■ gyteillion ieu^nc ef trwy 

ddweyd y byddai'n sicr o aros I bori 

glaswellt ffos y clawdd. Ond er y cyfan, 

golwg trist oräld ar Dai. 

"Beth ddywedaf wrth fy meistr," 
meddai yn sydyn, "bydd yn sicr o ofyn 
lieth ddigwyddodd." 
"Dywed wrüio," meddiù'r hc^yn hynaf, "fod 'rhen Dderby wedì 
dy daflu i lawr, ac fod pren sennyt yn barod î'w churo." 

"Ns," meddal Dai, "byddal bynoy yn anwiredd. Dywedodd 
mam wrthyf am ddweyd y gwir, pa beth bynnag ddîgwyddù. Nîd 
ar Derby yr oedd y bai, ond amom ni." 

Ffwrdd yr aeth Dai tua tbre, a phryderon lu yn Ilenwi ei galon 
ieuanc. Dycfamygai weìthiau weled Derby yn y golwg draw, ond 
trodd yn domiant bob tro. 

Dacw Dai ar y buarth, yn cael ei hoii gan ei feistr, yr hwn oedd 
ddyn caredig ac addfẁyn. Catodd Dai neith i ddweyd y gwir. 

Mor hapus y teimla Dai yn awr. Nìd yw yn hidìo am y Uald 
sydd ar ei wisg, na'r gwaed sydd ar et ddwylaw. Mae éi gydwybod 
yn dawel, a'i galon mor ysgafned ag erioed. 

Yn hwyr y dydd, cafodd Dai ganiatad gan el feistr i dalu ymwel- 
iad i'r tẃthyn bychan oedd yr ochr arall i'r brya, ar aelwyd yr hwn 
y magwyd tíí. 'Roedd meddwl am y diüth honno yn gwneyd ì D^ 
brancio tel yr oenig ar y ddöl feillionog. 

Cydiwynna yn hapus, yng ngwmni ei Garlo. Dringa lecbwedd 
y hrya yn rhwýdd, am fod gwén ei fam yn ei dynnu. Dacw Dai ar 
ben y bryn, yng ngolwg y bwthyn. Érys yno mewn myfyrdod, 
Gwel y mŵg yn arafesgyn o'r sìmne. Clyw swn y plant yn chwareu. 
Mae'r lleddf a'r Ilon yn terfysgu eì fÿnwes ieuanc. Tafîa'r faaul d 
belydrau olaf amo, ac fe gana'r adar eu hwyrol gerddi ìddo pan yn 
nesu at y bwlhyn bacb Ue y magwyd et. 
lÀwynyr Swrdd. S. Psbkihs. 



CYMRU'R PLANT. 
NVTHOD AC ADAR. 




HWHG y glsBweUt jn y pant 
Owelalií ti;th at Gn 7 nant, 
Cododd HBDiDD rAcu o'i lle 
A dlhldlodd giu o'r ue. 

Droíon FefalB uwch el phen 
Tra'í abedydd yn y nen, — 
Hollaia wylìo cartFef pni: 
Yi ebedydd lacb yn hii. 

Ond ryw nawnddydd ee yn biodd, 
Treìglodd dtigiyn dros ij Dgindd,— 
Twll jn nnig wélwn 1 
Lle btt'r njtti a'r wyan cu. 



Gwelnis yn ; goedlan 
Falaa awen, bedd, a cheidd, 
Nyth drwBÌÂdaa gwlan a pbln, 
Caitieí teg y binc mor gn. 



PbU o Bwn y byd moi fawr, 
Cefata nyth ai hapuB awr, — 
Kyth ehedydd ienanc, Uon, 
Heb 'run tttstwch tan y íton. 

Gwlycha'r edjn yn j gwUth 
Wn^'i ehedydd ger y nyth ; 
MawT oedd braint 'i adeiyn ibydd, 
Tno'n dawel diwy 7 dydd. 
Trilitrbtrt. 



Fu'n lladiata 



í y°Id6Î, 



Dan y cUwdd yn dwt nn nawu 
Njtíi y dr^w a ges yn Usim 
lai lenainc, mín, di-nom, 
Owir anwyliaid tad a mam. 

Pfwrdd a'i fam 1 fôn y berth ! 
GwjUtiodd, hedodd yn A nerth ; 
Dyna beit yw adai bäch, 
Bywyd hii i'i tenlu iach ! 



Eeddjw 'n dynei odai mftn 
Bjdd yn Uanw't cwm ä'a cän, 
Telynoilon tlyeion sydd 
Yn datganu yn y gwjdd. 



Uewn nnigiwydd dwye yn bjw, 
Oan glodfóii enw Unw,— 
Oanu, moU wrtho'ì hua 
Heb flinderaa bywyd djn. 

Wiih deloii'i gKn moifwya 
Deuai'i aeinlau 'n Uawn o awja,— 
Esgyn, dÌBgjn, wnal o hjd, 
Hwnt i ddwndwi ben y bjd. 

HuoB Edwabm. 



CYMRU'R PLANT. 



271 



•'GYDA'R lESU." 



BicHABD AB HuoH, Y Bala. 

O GymruW Pìant, Mawrth 1904. 

DOH AtZ. 



Arthuh Williams, Garth, 
Llangollen. 



8| :-.li|8i :d 


d :- |t, 


l — 


r :-.n |r :8, 


n :- 1- : 


l.ühodio gyd-a'r 

pii :-.f||ni.fi:8,.li 


le - su, 
8, : |8, 


•— ^ 


Yw y ff ordd i 

8, :-.8,|8, :8, 


fyw; 

8. :— 1— : 


d :-.d |d.ti:d.f 


n :— |r 




t, :-.d|t,.d:r 


d :- 1- : 


2.öweithio gyda'r 


le - su, 




Yw einbrainta'n 


cân, — 


d, :-.d||d,j:,:n,.fi 


8, : |8, 




8, :— .8, 1 8i.i,:t, 


d :- 1- : 


d :-.r |d :li 


r :n |f 


:r 


n :— |fe :— 


8 :— |— : 


Treul-io oes i'w 

1. :-.l.ll. :1. 


gar-u,— 

1. :-.8,|fi 


mor 

:8, 


an - wyl 

8i :— |d :— 


yw; 

t. :- 1- : 


d :-.f |n :-.d6 


r :dB |r 


:t, 


d :— |r :— 


r :— |— : 


Pur-o'rbyd, a'i 


fyn-nu yn 


bar - 


ad - wys 


lân, 


1, :-.li|l, :s, f, :n, |r. 


:8, 


d :- 11, :- 


8. : 1 : 


n :-.r |d :t. 


t, :- 11, 




f :-.n |r :d 


t. :- 1- : 


Tlys-ni yw F.i 

d :-.t,|l| :8e. 


wisg - oedd, 

se, :— |li :— 


Swyn enein - ia'i 

1. :-.li|l. :1. 


wedd, 

8, : 1 : 


8 :-.f |n :r 


r :- |d 


. 


r :-.8 |f :n 


r :— I— : 


Tynnu'r drain sy'n 

d :-.8,|li :n. 


at - al 

f. :- If. 


• 


Tilwydd Ei deymas 

r, :-.n,If, :fe, 


Ef,- 

8, : 1 : 


8 :-.f |n :r 


d :i<i 11 


:s 


f :- |r :- 


d :- 1- : 


Or - iau Uon y 

d :-.d|d :t, 


nef oedd Gawu yu 

d :ta, 11, :1, 


haf Ei 

1. :- It, :- 


hedd. 

d :- 1- : 


8 :-.l |8 :f 


n :d |d 


:de 


r :- |f :- 


n :— |— : 


Plan-nu yn yr 

n, :-.f,|8i :8ei 


an-ial, Rob 

1, :d |f. 


a 

:1. 


Lü - i'r 

r, :— |8, :— 


nef. 

d, :- 1- : 


3 Gwledda gyda'r . 

Gtawn (fîwy'i a 
Arlwy f awr Ei d< 

Yw grawnsypìi 
Bywyd sydd yn - 

V^n Ei groesaw 
Cariad pur sy*n ^ 

Gwin cwpanan 


lesu 

ngeu loes ; 
íulu 

Eiu'r groes ; 
heulo 
Ef : 
fwrido 
L'r nef. 




4 Canu gyda'r le 

Wna bob sto 
Huna poen wrt 

Tant Ei ange 
Llithred tywod 

011 dan ein 
Tonni byth wn 

Mawl telynai 


su 

rm yn f ud ; 
h ganu 
íu drud ; 

amser 

traed, 
a mwynder 
a*r gwaed. 




TE HEBOGYDD. 



CYMRU'R PLANT. 273 

FJf JfFD VR ANIPAII,. 

Ym YII. FFRWTNO ANIAN RHAIB. 

MAE dyn wedi dofí llawer o adar rhaib ac aniteiliaid 
ysglyfaethus, gan wneyd iddynt hela ìddo ef. Mae wedi 
dysgu'r d ddal yr vsgyfarnog iddo, mae wedi dysgu'r 
cheeiah buan-droed i ddal yr iwrch. Y mae hefyd, ers 
canrifoedd, wedi dysgu'r hebog ddal adar yr awyr. 

Y mae heboga yn hen chware. Yr oedd yn hoíT chware hen 
dywysogion Cymru. Y mae yr hebogydd yn un o'r gwyr llys yng 
nghytraith Hywel Dda. Yr oedd i ddilyn y brenin, a'i hebogau 
S^dag ef. Ac os daliai ei hebog un ò'r tri aderyn enwog» — 
chwibanogl fynydd neu grychydd neu y bwn,— anrhegai y brenhin ef 
â'i law ei hun. Yr oedd yr hebogydd i fod yn ofalus iawn ; nid oedd 
1 yfed medd, rhag iddo fynd yn ddiofal o'r adar ; yr oedd i aros yn 
yr ysgubor, nid yn y neuadd, rhag i'r mŵg ddal ar lyg&id yr adar. 
Yr oedd yn bwysig iawn fod trem yr adar yn glir, er mwyn medru 
gpweled eu hysglyfaeth yn yr awyr fry, Nid oedd dim, hyd yn oed 
y march, y cymerid cymaint o ofal o líono, yn amser y tywysogion, 
a'r hebog. 

Dywed Gerald Gymro lawer am yr hebog. Cwyd yr hebog, ar 
ei adenydd cryfíon, i fyny, i fyny i'r awyr, hyd nes y bydd uwch ben 
yr aderyn geisia ddal. Yna try mewn cylchoedd eang yn yr awyr, 
uwch ben ei ysglyfaeth. Toc ymsaetha i lawr, tery ei ysglyfaeth 
druan ft'i fron nerttiol, a rhwyga ef wrth ddisgyn â'i ewinedd cryfìon. 
Weithiau ceisia'r ysglyfaeth ddianc. Ehed yma, acw, i'r ochr hon, 
i'r ochr arall, a'r hebog cyflym a didrugaredd yn dilyn pob tro iddo. 
Odditanodd byddai'r bobl yn gwylio'r helfa, ac yn bloeddio eu 
liawenydd wrth weled cyfíymder y naill aderyn wrth geisio dianc, a 
chyfíymder ofnadwy yr hebog wrth gejsio ei ddal. 

Mae'r hebog yn hollol ufudd i'r hebogydd. Os dengys ,iddo 
aderyn yn uchder yr awyr, ymsaetha yr hebog ato ar unwaith. Os 
geilw ef yn ol, daw yn ufudd i sefyll ar ei ddwm. 

Y mae deheudir Penfro yn hynod heddyw am ei fíloedd adar. 
Yn y canol oesoedd, yr oedd yn hynod am ei hebogau. Yr oedd 
Harri'r Ail ar ei ffordd drwy Ddeheudir Cymru i'r Iwerddon 
unwaith ; ac, yn ol ei arfer. yr oedd ganddo aml hebog a chudyll 
gydag ef. Tra'n aros ym Mhenfro, ac yh cymeryd ei bleser wrth 
heboga, gwelai hebog gwyllt ardderchog yn sefyll ar graigyn ei 
olwg. Aeth ar gylch y tu ol i'r graig, a'i gudyll Norwegaidd ar ei 
arddwm aswy. Pan ddaeth i olwg yr hebog drachefn, gollyngodd 
ei gudyll ato. • A bu brwydr ardderchog yn yr awyr. Ceisiai pob 



274 



CYMRU'R PLANT. 



ttn o'r ddatt aderyn godi ttwchlaw y llall, er mwyn medru taro ei 
elyn. Wedi cylchdro ar ol cylchdro, yr oedd yr hebog yn uchaf. 
Ymsaethodd at gudyll y brenin, tarawodd ef ft'i ewinedd, a g^l- 
odd y brenin ei luleryn yn syrthio yn farw wrth ei draed. O hynny 
allan, mynnai Harri'r Ail gael ei hebogau i gyd o greigiau ^lan 
môr Dyfed, gan eu bod yn well ymladdwyr na dim hebogau ereiU. 

Bu rhyfel unwaith rhwng y brenin John, mab Harri'r Ail, a 
Llywelyn Fawr. Daliodd John esgob Bangor, a gorfod i Lywelyn 
dalu dau can hebog am gael ei esgob yn rhydd. 

HofF waith preswylwyr y cestyll oedd dod allan i heboga. Ac yn 
aml iawn byddai ymryson rhwng arglwydd ac arglwyddes, pob un 
a'i hofF hebog. 

Ychydig o amser at bethau felly oedd gan y bobl gyffredin. 
Treth arnynt hwy oedd yr heboga. Gelwid arnynt i wneyd pont- 
ydd beunydd, fel y mednü'r uchelwyr ddilyn eu hebogau heb 
wlychu eu traed. Dyna pam y dywed un o adnodau Magna Charta 
nad yw'r brenin i orfodi'r bobî godi pontydd ond yn ol yr hen arfer. 



<•> 



F PI^ANT SY'N CARU ISSU. 



MAE*r plant sy'n caru leBU 
Yn llawen árwy y dydd ; 
'Dy w'r nefoedd byth yn gwgu 

Ar neb o deulnfr ffydd ; 
Ac yn y teulu dedwydd 

Mae plant o G-ymru lân, 
Yn uno mewn llawenydd, 
I Beinio'r nefol gân. 

Mae'r plant sy'n caru lesu 

Yn ufudd iawn a da, 
Yn uf ndd i'w rhieni, 

Byth ni ddywedant " Na ; " 
Ond parod ydynt beunydd 

I wneyd pob dim sydd iawn, 
A gwnant yr byn orchmynnir, 

Gan roi ufudd-dod Uawn. 

Mae'r plant ey'n caru lesu 

Yn siarad iaith y nef , 
Gof alant am eu geiriau 

Rhag brìwio'i galon Ef ; 
Os daw rhyw air anheilwng 

I'w mheddwl ambell waith, — 
^* O, lesu anwyl, maddeu 

Ty mhechod," yw eu hiaith. 



Mae'r plant sy'n caru lesu 

Yn hofP o'i eirfau drud, 
A dysgant fyw eu hystyr 

Yn hyf ger bron y byd ; 
A thra bydd plant bach duwìol 

Fel hyn yng Nghymm fad, 
Ni chollir geirìau'r Bywyd, 

Na'r son am Feddyg rhad. 

Mae'r plant sy'n caru lesu 

Yn brysur nos a dydd. 
Yn ceisio dwyn rhai ereill 

I garu Gwrthrych ffydd ; 
Ac O, mor Uawen ydynt 

Wrth ddwyn y perlau by w 
I'w rhoi yng nghoron lesu, 

Sdf Brenin Nefoedd Duw. 

Mae'r plant sy'n caru lesu 

Yn dyfod cyn bo hir 
Yn debyg iawn i'w Harglwyddy. 

I garu'r da a'r gwir ; 
Gweddiwn, blant, l'r Athraw 

Ein gwneyd bob un yn Sant» 
Os byddwn blant yr lesn 

Bydd lesu'n lesu'r plant. 

B. G. NioHOLaoN 



CYMRU'R PLANT. 275 

TWMI BACH BSNGOOH. 

Gan T. H. Thoica0, b.ca. {ArUmydd Pênygam,) 

^ I. BORS TN6 NGWLAD T GLO. 

^/R oedd bore dydd lau, Mai 2, tua 3-30 o'r glocfa, yn oer a 
g llaith. Yr oedd wedi gwlawio trw/r nos; ac yr oedd 
cymylau wedi eu pentymi yn yr awyr ond yn y dwyrain, lle 
y gwahenid yr awyr Iwyd oddiwrth y bryniau tywyU gan agoriad o 
oleu melyn. Yr oedd eto'n dywylL Gwelid goleuadau'n íHadiio 
yn ífenestri bychain bwthynod Bryn y Frftn ; a chlywid swn marwaidd 
symudiadau, — y gwragedd yn galw ar rai godi, atebion cryglyd gan 
y gwŷr» llais plant yn chwerthin neu'n wylo» — ond y cwbl yn aneglur» 
ac fel pe'n dod o bell. Yr oedd yr awel yn y fiordd elai trwy'r 
pentret yn llem, ac arogl gymysg o fwg a thail y gerddi yn yr 
awyr. Yn fiian daeth y swn yn gliriach, yr oedd y gweithwyr wedi 
dod i lawr y grisiau, ac yn bwyta eu brecwest; clywid y drysau'n 
rhugno ar y oerrig wrth agor a chau, y mae merched yn mynd yn 
ol a blaen yn awr ac eilwaith. Toc, wele'r dynion a'r bechgyn yn 
dechreu ymddangos, oll yn lowyr, yn eu dillad gwaithi pob un a'i gan 
bwyd a'i botel de dros ei ysgwydd, a phawb yn tanio ei getyn, os 
nad oedd wedi gwneyd yn gynt Ysgrechiai'r merched gyTarwydd- 
iadau neu ysmaldod ar y gwŷr, y rhan fwyaf ohonynt yn setyll ar 
risiau'r drws, gan blygu eu pennau a'u ysgwyddau ymlaen allan. 
Yr oedd llawer o chware digon garw ymysg y gwŷr ieuainc a'r 
bechgyn, a rhyngddynt a'r merched ieuainc a'r genethod. Yr oedd 
llawer o'r hen ddynion yn pesychu'n ddolefus, ac yn poeri, ac yn 
sugno eu catiau, wrth gymeryd y ífordd i gyfeiríad Pwll LÌeidiog, 
yr hwn oedd bedair milltir yn nes i lawr, ond a guddid o'r golwg 
gan haen dew o darth a lenwiü*r dyffryn. 

Ymysg y bechgyn yn y ilordd yr oedd Twmi Bengochi Uanc cryf 
a gwyneb coch. Y prif beth yn ei wyneb oedd ceg eang, a'r 
gwefùsau mawrion yn symud yn barhaus; yr oedd y Uygaid a'r 
trwyn yn anamlwg, ond coronid y cwbl gan dyfìant o waült ífl amgoch. 
Gallwn feddwl ei fod oddeutu pedair ar ddeg oed. 

Tra yr elû heibio wyneb un o'r bwthynod, safal geneth tua'r un 
oed yng nghanol gardd fechan newydd ei phalu. Ym mron ei ífrog 
garpiog yr oedd ganddi rosyn gwyn, un o'r rhai hynny dyf ar 
fryniau Cymni, ac a ilodeua cyn ei amser yn aml. Wrth i Dwmi 
basiOy dechreuodd ryw hanner ddawnsio, a hanner ganu'n uchel, — 
"Twmiy Twmi Bengoch, Twmi Bengocfa." Gwenodd Twmi wên 
fewr, chwarddodd, neidiodd dros y mur, a rhedodd i fyny'r ardd; 



276 CYMRU'R PLANT. 

tarawodd hi yn ei chanol ft'i ben, dpiodd y rhosyn o'i fiirog wrth 
iddi syrthio, a rhoddodd et yn ei gap ; rhedodd yn ol i'r fforddy a 

gidawodd hi ar ei heistedd yn dal i ganu, — "Twmi» Twmi 
en^och." • - 

" Be 'roeddet ti'n rhoi cnoc mor arw i'r eneth, y cenaw ? " ebai 
James Evans, yr hwn oedd wedi gweld y cwbl. Unig ateb Twmi 
oedd, ''O'r hen ddiacon/' a hynny mewn tôn heb fod yn rhy 
barchus. 

Cerddodd y ddau gyda'u gilydd yn gyfeillgar am tua miUtir, a 
gwelent gaseg gloff yn pori yn ochr y ffordd. Gryda blpedd, 
taflodd Twmi ei hun ar gefn y gaseg, ac aeth felly tua'r pwll glo» 
fel y desgrifíai ei hun, '* fel y Prins of Wels." 

Eir i'r pwU hyd «'slip," nid trwy siaffit; hynny yw, ar hyd 
goriwared serth, disgyniad o tua thri chwarter miUtir, nes cyrraedd 
pwynt yn y ddaear tua phedwar ugain llath is wyneb y ddaear. 
O'r pwynt hwn, ymwahana ffyrdd y lofa. Rhed tramiau, a elwir yn 
** siwrneuon/' i fyny ac i lawr ar hyd y llethr yn is, gan gludo dynion 
i lawr, a dod a glo i fyny. 

O gwmpas t/r lampau a cheg y Slip, saif tyrfa o ddynion distaw, 
didaro, yn siarad ambell air ft'u gil)fdd. Arhosodd Twmi nes y 
daeth ei gyfaiU y diacon Aethant i gyrchu eu lampau gyda'u 
gilydd, a rhoddodd y dyn lampau ungoes eu rhif i lawr, sef 141 a 
142. Yna aethant i lawr y '<siwmei" rh-rh-rh a whîzz-z, a thyna 
hwy i lawr fìUtir a hanner olaf eu siwme at eu gwaith. 

II. SWN. 

Am 1-18, dywodd pawb o fewn tair milltir i BwU Lleidiog swn 
dieithr prudd. Nid oedd yn uchel, ond ni fedrai neb beidio ei 
glywed. Deffrôdd bobl oedd wedi ymgolU mewn myfyrdod; 
coidodd pob glowr oedd yn cysgu yn ei weiy wedi gweithio trwy*r 
nos, ar ei eistedd, yn berffaitii effro. Clywai pobl oedd yn ffraeo 
ef, uwchlaw eu Ueisiau dig, ac eto yr oedd yn swn mor fychan fel y 
ceisiau pobl gredu nad oedd ond swn ysten yn syrthio yn y bwthjpn 
nesafy neu rywbeth feUy. Ond gydag ef yr oedd ycfaydig gryndod 
yn y ddaear a'r awyr; fel y swn, nid oedd ond ysgafe a gwan, ac 
eto ni fedrai neb beidio meddwl am dano. 

Ar eiUad, yr oedd pawb^ ond y rhai oedd yn wael neu yn eu 
gwelyau, yn eu drws yn gofyn i bawb oedd yn mynd heibio, — 

" Lle mae o ? " << O ba gyfeiriad y daeth ? " A thra'n gofyn y 
cwestiwn, trosd gwŷr a gwragedd eu cyfeiriad tua PhwU Lleidiog. 

Yno yr oedd y swn fel swn tanio gwn mawr tan y ddaear, yr 
oedd y cryndod yn fwy; ac wedi eiUad, daeth pwff tew o fwg o 



CYMRU'R PLANT. 



277 



dynel y Slip, ac o hwnnw daeth cawod o fân bethau, g^an chwalu fel 
bwledau yn erbyn y peiríandy; ymg^ordeddai gwifrau'r tramiau yn 
ddi-ddefnydd, wedi eu torri yn rhywle yn is i lawr; a syrthiodd 
trawstiau a pharwydydd gyda swn mawr. Yr oedd y peiriannydd 
yrrai'r peiriant oedd yn tynnu'r tramiau i fyny yn ddu gan y mẃg» 
ond meddiannodd ei hun fel ag i fedru dal gafael ar ei beiriant 

(1 hcurhau.) 



UNDSB F DDRAIG GOCH. 

Enwau yr TMOEiewTB Llwyddianmus, 1905, 

Gwelír manylion 7 gjstadleuaeth yn Ctmsu Gorffennaí. 

Owobr Gyntaí, £1, Miss L1zzie Kate Eyans, Bradíord HoiiBe, Penmachno. 

Ail Wobr, 15/-, — Bobert Roberts, Shop, T^dweiliog, Lleyn. 

Trydedd Wobr, 5/-, — Morris W. Hamphreys, Hafod y Groeswen, Dolgellau. 
5/-, — Meirìon Lloyd, LlTÍrgell, Blaenau Ffestinìog. 

Pedwaredd Wobr,— 5/-,— Johnie Heath, Yoel Shop, Garthbeibio, T Trallwm» 
(WelBhpooí.) 
5/-,— D. J. WilliamB, Tj'r Capel, Corris. 

Fumed Wobr, 5/-,— John Hughee, Public Hal], Treboeth, Abertawe (SwanBea.) 

Ohweched Wobr, 2/6,--Griffith Hopkin, Ynystredeg, Upper Cwmtwrch, Swaneea 
Yallej. 
2/6,— Tom Parrj, 5, Pump Street, Mill Bank, Caergybi (Holyhead,) 



YMLABJN. 



YMLAEN gorymdeithiwn yn hyf , 
Er gwaethaí y gelyn a*i wg, 
£in rhengau sy'n unol a chryf 
I ymlid byddiuoedd y drwg ; 
Ni blannwn ar gopa pob bryn 

Lawryfon yn gof am y Groes, 
Oyf odwn o waelod y glyn 
t«Htì brodyr i rinwedd a moes. 



Ymlaen heibio Uygredd y byd, 

Ein Uwybiau gan flodau f o*n wyn» 
Fel cluda'r awelon i gyd 

Eu sawyr ar wasgar 'rcl hyn ; 
Mae gobaith yn gwenu o draw, 

Yn emcBt o'r goncwest a fydd, 
Nid ofnwn y pethau a ddaw, 

Trwy gadw yn gadam ein fifydd. 



Lletÿf Henfeddau, 



Ymlaen gyda lluoedd y nef , 

Ymladdwn yn enw yr Oen, 
Yn llawen dyrchafwn ein Uef 

Dros donnau gofidiau a phoen ; 
Pelydrau y wawrddydd'a gawn, 

Tywyllwch y nos sydd yn ffoi, 
Mae Duw o*i addewid yn llawn, 

Tra'i engyl o'n cylch sy'n crynhoi. 



T. R. Davib8. 



»78 



CYMRU'R PLANT. 




UAGOIS MAUD JABSBTT. 

Blaea j Cinii, Cwm Prfsor, TrawafTHjdd. 

~1 ORAU ddTHMUiiad tj nghalon, Boed ^enaa ; natoedd jn twunn 

T I Maggie Manâ anw/l bob dydd, YuddÌBglaer at gamniD ti hoes, 

Yw graa «an jt lor ta ei clif onat Yr lesu jn wrthtTäi et chulBd, 

ArlWfbrauhBiddcrefyddyiithjdd ; A'i hyinffroBtfo cietjdd 7 gioes. 

CnBBWTwnr. 



G" 



F GtOG PAWR. 



b glwya ddeiliog d 
Ar ei beu, i'r awenjdd, 
Hedd s gwfn. adlonaidd ejdd. 



CYMRU'R PLANT. 279 

MORDAITH OAPTSN OOOE. 

(r BBDWASBDD OTFBB8.) 
IX. CYFOETH AC AFISCHTD. 

TAD. Ym mha barth o'r byd yr oeddem y tro dtweddaf, Ifor. 
Nid wyF fi yn sicr ty nghot y tro hwn. 

Ifor Yr oeddem, o ran ein meddwl, gyda Capten Cook^ yn 
morío rhwng New Guinea a Java. 

Tad. Da iawn, Ifor. Wedi myned heibio i Timor, gwelsant 
ynys yng nghyfeiriad y de orllewin. Ar y cyntaf, tybiodd Cook eu 
bod wedi gwneyd darganfyddiad ; ond wedi dyíod yn agos at y 
parth gogleddol iddi, cawsant ardrem ar dai prydferth a sylweddol, 
a chyflawnder o'r coed cocoa; ac er eu syndod a'u boddhad, 
amryw o ddeadelloedd o ddefaid. Ar yr adeg honno, yr oedd 
nifer mawr o'r morwyr yn wael eu hiechyd, ac amryw ohonynt yn 
antoddlawn na buasai y Capten yn glanio yn Timor. Ond 
manteisiodd ar y c>fleustra hwn, a glaniodd, oblegid y rheswm 
digonol bod yno gyflawnder o nwyddau yr oedd y morwyr yn sefyll 
mewn gwir angen am danynt. Enw y lle yw Savu, lle yr oedd yr 
Isellmyn wedi sefydlu gwladychfa iddynt eu hunain. Prif amcan y 
Capten wrth dirio yno oedd pwrcasu yr angenrheidiau gofynnol. 
Wedi ychydig o anhawsder, sef drwgdybiaeth mewn perthynas i'w 
neges wrth lanio ar yr ynys, llw)rddodd, drwy ddylanwad Mr. Lange> 
Üywydd y wladychfa, i gael cyflawnder o bopeth a geisiai, set naw 
o ychen, chwech o ddefaid, tri o foch, 360 o wyau, nifer o gnau 
cocoa, a rhai cannoedd o alwyni o palm syruf, ac amryw o bethau 
ereill. Wrth bwrcasu y nwyddau am brísiau rhesymoi, catodd ein 
dynion gymorth neillduol o garedig gan ynyswr oedrannus, yr hwn 
y tybid ei tod yn wr o awdurdod o dan frenin y wlad. Cafodd y 
Capten a'i gyfeillion wahoddiad i wledd i blas y brenin, a chawsant 
yno roesaw lletygar anghyíTredin. O ran ei golygfeydd, — yn 
goedwigoedd, dyfFrynnoedd, mynyddoedd, Uynnoedd, blodau, 
poríeydd brefsion, aniteiliaid, hinsawdd, tai a thrígolion, — ni welodd 
ein boneddwyr, ar eu cylchdaith eang, yr un wlad yn agos a bod 
yn gytartal iddi fel trígfan ddymunol i ddyn. Yr oedd y Capten jm 
synnu yn fawr na buasai wedi gweled darlunlen jm dangos y fan y 
mae yr ynys ardderchog hon yn gorwedd. Dywedodd am dani fod 
ei hardderchogrwydd uwchlaw yr hyn a ellir ei ddesgrifío mewn 
hanes. Adroddodd Mr. Lange am foesoldeb ymddygiadau y 
trigolion at eu gilydd, eu diwydrwydd, eu glanwdthdra, a'u teym- 
garwch i'w brenin; a dywedai eu bod, gyda rhyw ychydig o 



28o CYMRU'R PLANT. 

^thriadau, a'u dwylaw'n lân oddiwrth agos yr hoU droseddau sydd 
yn pardduo yn drwm wledydd ereill y byd. Pan godai ang^hydfod 
o bwys rhwngf rhù o'r deiliaìd a'u gilydd, cytunent i'r achos gael 
ei benderfynu gan y brenin; rhag iddynt hwy, wrth ymdrìn ft'r 
mater, demtio eu gilydd i dymer ddrwg, ac achosi ymrafaelion 
cJbwerw a niweidiol. 

Ifor. A oedd ar y morwyr hiraeth am gartref mewn ynys mor 
-ddymunol ? 

Tad Oedd. Nid oeddynt wedi dywed oddicartref ers tair 
blynedd. Yr oedd y llong wedi mynd yn fregus hefyd, a phender- 
lÿnodd y Capten aros ym mhorthladd Batavìa. Aeth Mr. Banks 
i'r ian, a gwnaeth gytundeb am dŷ bychan iddo ef a'i gwmni ; ac 
wedi ymsefydiu yn eu hannedd newydd, anfonodd am Tupía, yr 
hwn oedd yn parhau yn wael ar y bwrdd. Wedi gadael y Uong a 
myned i'r bad, ymddanghosai yn hynod ddi-fywyd a digalon. Ond 
wedi glanio, ymddanghosai fei wedi cael bywyd newydd. Yr oedd 
y goiygfeydd mor new)rdd ac anghyffredin o ryfedd iddo ef nes ei 
orlenwi â syndod, — y tai, y cerbydau, pobl o wahanol genedloedd, 
a Uiaws o wrthrychau na welodd efe o'r blaen, megìs yn rhuthro 
amo ar unwaith, nes cynyrchu arno ryw efiaith cyffelyb i swyn- 
gyfaredd. Yr oedd y llanc Tayeto hefyd, yn arddangos ei syndod 
a'i edmygedd gyda fiurf mwy perlewygol na'i dad ; dawnsiai rhag 
ei íiaen wrth fyned drwy'r ystrydoedd mewn math o lesmair llon» 
gan archwilio yn fanwl bopeth a welai gydag awydd a chywrein- 
rwydd pleserus. Tynnwyd sylw Tupia yn fawr at yr amrywiaeth 
gwisgoedd a welai gan y Uiaws oedd yn myned heidio. Wedi cael 
ar ddeall fod pawb yn Batavia yn gwisgo yn ol dull y gwledydd 
oeddent yn perthyn iddynt, mynnodd yntau ymddangos yng ngwisg 
Otaheite. 

Ifor. A oedd Batavia yn lle dymunol i fyw ? 

Tad. O nag oedd. Pan oedd ein morwyr wedi bod ond tua naw 
-diwrnod yno, dechreuasant deimlo efieithiau marwol yr hlnsawdd. 
Ar ol Uawenydd cynhyrfus Tupia, dechreuodd yntau suddo i fwy o 
^endid, gan fyned yn is is bob dydd. Ymosodwyd ar Tayeto gan 
«nyniad yr ysgyfaint. A chafodd Mr. Banks a Dr. Solander ryw 
fath o dwymyn, cryd poeth a blinderus. 

Ifor. Beth a wnaethant, fy nhad ? 

Tad Gadawsant borthladd Batavja, yn ynys fawr Ja^a, a hwyl- 
iasant i'r gorllewin. Yna troisant i'r de, trwy Gulfor Sunda, rhwngf 
Java a Sumatra, ynys fwy fyth. Daethant at ynys fechan, ar lun 
hanner lleuad, a chawsant wahoddiad i blas y brenin. 

DtnaSy Rhondda. William Jamks. 



CYMRU'R PLANT. 28t 

CTMST ODDICASTSSF. 

IX STB HBNBV UOBOAM. 

, the Dne fiffure of heroio pcoportionB. in 
«. —W. Lltwblíií Wiuuhb. 

M ddau can nilynedd bu Spaes 
ya ffrewyll i'r byd. Hì oedd 
meistres Ewrob, hi oedd fllan^ll 
brodorìon y byd newydd yr ocbr 
arall i'r Werydd. Yr oedd 
creulondeb ei mjlwyr ym Mex1co 
a Peru, a chreulondeb ofleiriaid 
ei ( hwìlys yn Ewrob, yn ennyn 
ca&ineb ati ym mhob man. Yr 
oedd rhyddid a chretydd dwy 
wlad, yn neillduol, mewn perygl 
oddiwrth ei rhaib a'i pbenbôethni, 
Y ddwy wlad hynny oedd Prydtüo 
a Holluid. Wrth ymladd yn 
erbyn y gorthrymydd y daeth y 
ddwy wlad yn gartrefi Thyddid. 
Yn yr ymìaàá hwnnw hefyd y daeth eii nerth yn amlwg, sef eu 
nertta ar y môr. Ar y môr yn unig y gallent ymosod ar eu gelyn 
creulawn, — ar ei llongau, ar ei thrysor longau, ac ar rì dinasoedd 
cytoethog ar draethau'r Amerìg. A ^aeth cenedl o bysgotwyr yn 
genedl o forfìlwyr a morladron; a gwibiai lierwlongau Prydeinig 
ar ol y Spaenwr cyfoethog i bób morgilfach yn y byd. Ac o'r 
herwyr hynny y daeth y gallu milwrol cryfaf yn y dyddiau hynny, 
y peth a elwir yn " allu'r môr" {seapaioer). 

Ymysg yr herwyr hyn yr oedd Cymro o'r enw Henry Morgan, 
Anwylid enw y môr-leidr beiddgar a dewr ym Mbrydain oherwydd 
ei fod yn fSangell yr Yspaenwyr ; casheid ef yn Spaen fel dinistrydd 
trefydd goludog canol America. 

Ganwyd Henry Morgan yn 1635, yng Ngwent. Y mae bron yn 
aicr ei fod yn un o Forganiaid Tredegar. Pan oedd y wlad dan 
de^ymasiad Cromwell, a morwyr Prydain yn dod yo enwog trwy'r 
byd, trodd Henry Morgan ei lygaid tua'r môr. Daeth i borthladd 
Ue yr oedd aroryw longau yn angori, ar hwylio i ynys Barbadoes, yn 
yr Indla Orllewinol. Yr oedd Cromwell, erbyn hyn, wedi rhoddi 
cychwyn i'r pelh elwir heddyw yn " Ymehangìad yr ymherodraeth 
Brydeamg; " a denid yr ieuanc udielgeisiol gan ynysoedd prydFerth 




282 



CYMRU'R PLANT. 



yr India Orllewinol,— gan eu cyfoeth, gan eu dieithrwch, gan y 
cyileustra roddid i ymladd yn enw crefydd a rhyddid ac elw. 

Bu Henry Morgan yn Barbadoes am saith ml)medd. Yr oedd 
yn fôMeidr wrth natur, — yn ddewr, yn fentrus, yn llawn o deimlad 
çynhyrfus, wedi ei eni i arwain. Yr oedd Jamaica wedi dod yn 
gartref ymosodiadau ar Spaen, ac yno trodd Henry Morgan ei 
wyneb. Daeth yn fôr-leidr medrus ac enwog ar ychydig o dro. 
Buan y medrodd gael gwiblong ei hun, a chasglodd griw o ladron 
nad ofnent ystorm na llid y Spaenwr. Ystyrrid ef y blaenaf a'r 
enwocaf o fôr-ladron CuUor Mexìco. 

Y mae hanes Henry Morgan, — ei frwydrau. ei deithiau, ei 
beryglon, — ^ym mysg pethau mwyat cyffrous hanes eìn gwlad. 
Llosgi dinasoedd, cludo aur ac arian yr Ysbaeniaid i Jamaica, 
ymlid llongau, -yr oedd llawer o greulondeb a chamwri yn ei yrfa ; 
ond amser rhyfel oedd, ac ni ddioddefodd y Spaenwr y ddegfed 
ran o'r dioddefaint roddodd ef mor hael yng nghwpan brodor 
Peru a Mexico. Ei ymgyrch enwocaf, hwyrach, oedd yr ymgyrch 
yn erbyn Panama, y dref oludog y dylifai aur Peru ac arian Potosi 
iddi. Nid oes dim yn nofelau Mayne Reed a Michael Scott sydd 
yn fwy rhamantus na hanes gwirioneddol Henry Morgan. 

Prif anhawsder Henry Morgan oedd hwn, — yr oedd heddwch 
rhwng Prydain a Spaen yn dod yn agosach bob dydd, a hen 
gasineb cenhedlaethau'n darfod. Galwyd ef adref i Brydain 
unwaith, am na pheidiai ymosod ar y Spaenod ; ond cafodd groesaw 
yn llys Siarl yr Ail, ac anfonwyd ef yn ol gyda mwy o awdurdod 
nag erioed. Er hynny, nid oedd mor llwyddiannus mewn hedd ag 
mewn ystorm. Yr oedd ymladd yn ei anian, ac fel môr-leidr 
beiddgar y cofìr ef gan genhedlaethau o fechgyn tra pery cariad at 
berygl a beiddgarwch. 

Bu farw yn Awst, 1688, a chladdwyd et yn Jamaica. O'r Cymry 
adawodd gymaint o enwau sir Forgannwg a sir Gaerfyrddin jm 
Jamaica, Syr Henry Morgan yw'r enwocaf. 



«•» ^^ 



O FF IJ^SU. 



OFY leBU, paid a'm gadael, 
Djro olwg bach i mi 
Ar dy gariad a'th dosturi, 

T711 fi'n agos atat ti ; 
Maddeu mai, a chhria mhecbod, 
Mae'nt hwj'n aml ac yn ddu, 
Ond mae digon eto o rínwedd 
Yn 7 gwaed a gollaist ti. 

Llanruff. 



O tj lesu, paid a'm gadaèl, 

Djro olwg bach i mi, 
Ar y clwyfau ddioddefaist 

Pan yn marw droso' fi, — 
Yn dy ddwylaw 61 yr hoelion, 

Ar dy ben y goron ddrain, 
Ar dy gefn y cwjrsaU trymion, 

Yn dy ystlys bicell fain. 

G. E. J0NB8. 



CYMRU'R PLANT. 



383 




PJSTHAU O'N CWMPAS. 

Tll. STNWTB I OATB. 

ON am synwyr cyiTredin, medd y 
g&Üi grya lawer o hono, a ^ailu i 
ymresyinu a dealt pethau. Dar- 
llenais am gath yn gallu agor y 
drws, trwy godi y gliced ; un araii 
yn canu y gloch ganol nos, am tod 
arni eisìau myned allan ; cath arall 
yn curo cnoce)! y drws i ofyn am 
gael myned í mewn i'r \f. Yr 
oedd gan y gath oIa( hon gyfaill o 
gì ; ac er i'r ci weld y gatb ýn curo 
y drws lawer gwaith, ni ddysgodd 
wneyd hynny ei hunan o gwbL 
Pan fyddai ar y ci eisiau cael agor 
y drws i ^ed i mewn, ai i chwilio 
am pwsi; a gwnai hithau hynny 
i'w loddio I Sìcrheir gwiredd yr 
hanesyn olaf yna gan Dr. W. H. 
K.esteven, yn y papur Saesneg, Nature. 

Dyma un eto allan o Naíure, dan law Mr. W. Brown, Greenock, 
Ryw ddîwmod yr oedd gwraig y ty yn llenwi'r llusern ag olew, a 
syrthiodd peth ar gefo y gath. Aeth y gath at y tän, a syrthiodd 
marworyn ami, nes yr aeth ar dln. Beth teddyliech chwi wnaetb 
pwst 7 Rhedodd allan o'r tŷ, ac i'r heol, ac ni safodd nes dod 
at gafn dwr mawr ; ac ynddo yr oedd wyth neu naw modfedd o 
ddwr ; ac er cased gan y gath wlychu, neîdiodd yn ddioed i'w ganol, 
nes diffodd y tän. 

Beth ddylai plentyn wneyd, tybed, pe cydiai y tín yn ei ddillad P 
Gwylltto, 8 choUi arnynt eu hunaìn y bydd plant yn y cyfTredîn, a 
rhedeg allan i'r gwynt. Byddai yn amhosibl i chwi wneyd dim 
mwy ynfyd a pheryglus na hynny ; gwna rhedeg trwy'r gwynt 
achosi i'r tän losgi a chynneu yn waeth o lawer. 

Dymaddylid wneyd,~taflu shawl, mantell neu gôt, yr hearthrug, 
neu ryw d'lilledyn, am y ptertyn, a'i lapio yn dynn ynddo; diffydd 
hynny y fHamau ar unwaitb. Ond os na fydd neb yn ymyl ar y 
pryd, tafled y plentyn ei hun ar lawr, gan ymdreiglo hyd y llawr. 
Cofìed y plant hyn, oblegid clywir llawer am blant bacb yn llosgi y 
dyddiau byn, yn enwedig plant yn gwisgo fianneleites. 

Feallai fod rhai ohonoch wedi clywed am Syr Isaac Newton, un 



284 



CYMRU'R PLANT. 



o'r seryddwyr enwocaf welodd dn gwlad erioed. Wel, yr oedd 
gan Syr Isaac gath ; ac yr oedd yn hoS iawn o honi, a hithau o 
hono yntau ; o ganlyniad cai ddod ato i'w ehrydfa {study), Rywdro 
digwyddai fod gan pwsi gath fach, a byddai ami eisiau cael myned 
yn ol a blaen i'r ystafell ato yn lled aml, i mewn ac allan o hyd, — 
mewian yr odbr yma, a cArafu yr ochr arall yn ddidor, ac aílonyddu 
yr athronydd yn ei astudiaeth, eisiau codi i agor y drws i Mrs. a 
Miss Pwsi o hyd. 

O'r diwedd, tarawodd ar gynllun i gael tipyn o lonydd a heddwch; 
a beth feddyliedi chwi oedd cynllun y gŵr mawr a dysgedig hwn, 
gŵr oedd yn gallu mesur y pelider i'r planedau, a phwyso jrr haul 
a'r lleuad yn ei fi^loriannau ? Welý dyna oedd, — torri dau dwll yn y 
drwsy un mawr vt gath fawr, ac un bacfa i'r gath fach 1 A ásweáir 
na welodd yjoke, nes gweled a'i lygaid ei hun mai trwy'r twll mawr 
y mynnai y gath fach ddod i mewn bob tro wrth gwt ei mhami. 

H. Brtthon Hughss. 



F BWTHYN YNO NGODBJRU F COMB. 



PèlS oeddwn yn blentyn bach nwyíos 
At aelwyd fj mam a íy nhad, 
A*m bywjd yn Uon a chjsaras, 

Heb iddo ei ail yn 7 wlad, 
Mor ddedwydd 7 b^ddwn ^n chwareu, 
Gan redeg ^n ^sgafn ij nhroed, — 
Ni welaifi ystorm^dd 
Yn 7mlid llawen^dd 
0*r bwth^n ^ng ngodreu 7 coed. 

Arferai Í7 nhad a bugeilio 

Yn ddif^r h^d lethrau 7 Cefn, 
Tra mam oedd mor ddiw^d ^n gweithio 

Er cadw'r hen fwth^n mewn trefn ; 
Ni threuliaÌB fl^n^ddau dif^rrach 
Ar w^neb 7 ddaear erioed, 
Na'r amser a dreuliw^d 
Dan f endith hen aelw^d 
Y bwth^n 7ng ngodreu 7 coed. 

Trw7*r meus^dd ^n heini mi rodiwn, 

Nes Uanw f7 mron â mw^nhad, 
Dan suon ^r awel mi ganwn 
Felusaf alawon f^ ngwlad ; 
Y meillion ^n sirìol ^mgodent 
Ble b^nnag c^feiri^m f^ nhroed, — 
Ymdorrai tj nghalon, 
Pe coUwn d^ sw^nion, 
Hen fwth^n ^ng ngodreu 7 coed. 
Tanygrisiau. 



Yn gadam ^mgodai 7 ooed^dd 
O amg^lch 7 bwthTn di-nam, 
Ghin selÿll i herio'r ^storm^dd 

Rhag derb^n hono un cam ; 
Pob 'der^n adwaenai 7 brig^n, 
Lle carai gael cann erioed 
Ei Bw^nol alawon, 
Er llonni pob calon, 
O'r bwth^n ^ng ngodreu 7 coed. 

Er gweled 7 plasau gorw^chion 

kt lethrau m^n^ddau f^ ngwlad, 
Pr^dferthach oedd muriau bach g^^n- 
Hen f wth^n tj mam a f 7 nhad ; \xotl 
¥j serch fel ^r eiddew 87*n d^mu 
Am dano mor d^nn ag erioed, — 
Er oolli anw^lion, 
Oedd im f el ang^lion, 
O'r bwth^n ^ng ngodreu 7 coed. 

Na holwch 7 dagrau 87' n treìglo, — 

Fe ddywed adgofion paham 
Mae gwen ar tj nghrudd pan 7n wylo, 

Yng ngolwg 7 bwth^n di-nam ; 
Dan g78^od gweddiau f^ rhiaint, 
Yn umon c^feiriaf f^ nhroed, — 
Nes c^rraedd at lesu, 
I gwmni hen deulu 
Y bwth^n 7ng nghodieu 7 ooed.. 

JOHN W. JOITBB. 



CYMRU'R PLANT. 285 




F SAITB SSRSN. 

WEDI madilud haul, ar Doswaith dyner dawel ym mls Medi, 
ewch allan i'r meusydd, oddeutu deg o'r glodi, a syllwch 
tua'r dwyrain draw, a chewch weled y seren g^ochllw ddisgflaer, 
Aldebaran, yn codi. Enw Arabaeg ar sereo o'r mEÜntloli mwyaf 
ydyw ; gelwìr hi gaa yr Arabiaid wrth yr enw Ain al Thaur, hynny 
yw, llygad y Tarw. SíUr yn mhen arwydd y Tarw, swp o saith 
seren, yr hwn a elwìr yr Hyades ; a'r seren Aldebaran yw y loewaf 
obonynt, ac am hynny, selwír hi gan seryddwyr Arabudd yn 
" Llygad y Tarw." 

Yn nepell oddiwrthi ^elwch y Pleiades, y swp ser fel eu gelwir, 
Gwyddoch am danynt, bid siwr. Dywed rhai mai ystyr y gair yw 
hwylio, neu ynte liiaws. Gelwir y swp gan rai yn saith seren. 
Myn rhai a olrheinìant yr enw, i'r ser hyn gael yr enw am fod eu 
bymddanghosiad yn y gwledydd dwyrùnîol yn nodì yr adeg pan 
fyddù ystormydd y gaeaf wedi myned heìbìo. Dywed ereiU i'r ser 
gael yr enw am eu bod yn ymddangos yn swp gyda'u gilydd." 

Gwyddoch y sonnìr am eu hymddanghosìad yn Llytr Job. Pan 
godent yn y dwjrrain, gwyddai yr hen dadau fod dyddiau medi 
gerllaw, a phan ddisgynnent dros orwel y gorllewin, oddeutu deg, 
l^daì y regan rych a'r gôgwedi cyrraedd o wlad y de. 

'Dyiredli betfd am y Pleiadea, mai Baítli merch Atlaa a Pleioue ydynt, 
wedi ea iiaralln jn ser, ac mai eu benwau yw Ast«rope, Caloeno, Electra, 
3IaÌB, UeTúpe, Haldone, a Taygete. Uelwlr mi y PleîadeB wrtli jr enwan 
bya gan atirjádwjt ityd IieddTw. 



286 GYMRU'R PLANT. 

Yn ymyl Pleiades ac Aldebaran, dacw seren ddisglaer I Bron 
nad yw ddisfj^leiríed a seren yr hafiüdd hwyr, Pnin ydyw ? Dyna'r 
blaned lau (Jupiter)» cawr ein cysawd. Dywedais am dano mis 
Medi diweddat. Sigma 

■> — 

BJSTH GOSTIA'R DDIOD. 

(dabn i'w adrodd.) 



'D 



Wr geiniog y glasiad ! *' Oee rhywun yn tybio 
Mae dyna yn unig mae'r ddiod yn gostio ? 



'' Dwy geiniog y glasfad ! " Feallai medd rhywun, 

" 'Dyw hynny dcUm llawer i'w roi am ddyferyn." 

Wel, na, ni ddy wedwn fod hynny*n werth sylw, 

Ac eto, mae'n ormod iV wario am gwrw. 

Ni íuasem yn grwgnach rhyw lawer, 'rwy'n credu, 

Pe buasai y ddiod yn costio ond hynny. 

Ond beth gostia'r ddiod P Ceir ateb yn ddiau 

I'r cwestiwn, yng nghelloedd dihedd ein carcharau. 

Anrhydedd, gwirionedd, a phurdeb cymeriad, 

Gk>ne8trwydd, a rhinwedd, tynerwch a chariad, 

Gtoirwitedd, diweirdeb, gobeithion ieuenctyd, 

A'r awydd i geisio rhagori mewn bywyd, — 

Ah ! dyma'r trysorau aberthir yn gyson 

Ar allor y ddiod, gan lu o'n cyd-ddynion. 

" Dwy geiniog y glasiad ! " Yn wir y mae Satan 
Tn chwerthin wrtji weled ieuenctyd yn sipian 

Y ddiod ofnadwy ; oblegid mae'n gwybod 
Na dda^r dim daioni wrth yfed y ddiod. 

Os hoffech chwi wybod y pris mae rhai dynion 
Yn dalu am borthi eu nwydau afradlon, 
Ymwelwch â cbartref truenus y meddwyn, 
A syllwch yn fanwl ar dlodi y bwthyn. 
Golygfa ddifrifol yn wir a getr yno, 
Heb wely i orwedd na thâu i ymdwymno ; 
Ffeuestri rhidyllog, a moel yw y muriau, 
Heb gadair i eistedd, a gwag yw'r cypjrrddau ; 

Y wraig sy'n ddiysbryd, a'i gwisg sydd yn garpiog, 
A'r plant bach diniwaid sy'n noeth a newynog. « 
Ow ! resyn, fod dyníou trwy'u gwanc am y ddiod, 
Yn tynnu eu hunaiu a'u teulu i drallod. 

" Dwy geiniog y glasiad ! " Pe hynny f'ai'r cyfan, 

Ni fuasai yr aberth yn ddiau ond bychan ; 

Nis gellir cymbaru yr arian a werir, 

I'r cyni, y gofid, a'r poenau ddioddefir. 

Rbyw drlstwch ddilyna'r gwirodydd bob amser, — 

Ah ! gymaint mae'r ddiod yn gostio i lawer. 

** Dwy geiniog y glasiad ! " Oes rhywun yn tybio 
Mai dyna yn unig mae'r ddiod yn gostio P 
Llanfairfechan, £. Joneb. 



CYMRU'R PLANT. 287 



BHSOI,AV lAWN YMBDFGIAD. 

yMA.E Ue i ofni fod ymddygiad moesgar a boneddigaidd yn 
cael llawer iawn rhy ychydig o sylw yn y blynyddoedd 
hyn. Yn y rhsd mewn oed y mae'r yspryd Uednais, sydd yn 
beth mor swynol mewn dyn neu ddynes, wedi ei lindagu a'i 
ladd yn y cydymgais ffyrnig am gyfoeth a safle íydoL Os bydd 
gan ddyn arian, agorir iddo bob drws mewn byd ac eglwys. 1 fel 
y mae dyn yn dirywio, yn suddo, pan yn mabwysiadu ideals isel ac 
anheilwng o urddas ei ddyndod. 

Clywir yn gwyn gyfiredin tod plant yr oes hon yn Iwy anfoesgar 
na phlant yr oes o'r blaen, fod yspryd parch wedi ei Iwyr golli o'n 
plith, eu bod yn haerllug ac anufudd tuag at rai mewn oed, yn 
ddiystyr o bopeth, ond eu cysur a'u mwyniant eu hunain, <fec. Ond» 
'' fel y ddafad, felly'r oen." Beth yw y bachgen ond drych o'i dad, 
a'r lodes ond eilun o'i mham ? 

Nid oes dim cryfach yn natur plentyn, na'r duedd a'r gallu i 
efelychu erelU ; y mae efelychù mor naturiol iddo ag anadlu, braidd 
y gall ymatal pe celsiai ; dyna sy'n rhoddi cyfríf fod y bychan yn 
ddysgwr mor gyilym. Os felly, mor dra gofalus ddylai rhieni fod yn 
eu hoU weithredoedd. '< Felly y byddai nhad yn gwneyd," meddai'r 
bachgen. '< Felly y byddai mam yn dweyd," meddai'r ferch. Ac y 
mae'r <<feUy" jrna, fel angel gwyn neu fel ellyll du, yn eu canlyn 
hyd derfyn oes. Pan ddaw cariad at y da a'r rhinweddoli a chas 
at y drwg a'r aflan, i flodeuo mewn moesgarwch a boneddig- 
eiddrwydd yn y rhai mewn ôed, tyf y plant bach i fyny yn gysur i'r 
cartref, ac yn addurn i'r wlad unwaith eto. 

Y gallu uchaf a chryfaf o lawer yw gallu esiampl, — ^y bywyd 
beunyddiol, y fuchedd arweddir o ddydd i ddydd. Ond gan fod yr 
esiampl, yn hyn o beth, fel y dywedwyd, wedi myned yn beth lled 
brín, da meddwl fod yna un gallu arall all fod o gryn leshad. — 
gallu cyngor. Ac felly, dyma i*r plant restr o ryw ugain o gynghor- 
ion gwir dda, gafwyd mewn darllenlyfr Seisneg. 

1. Bydd foesgar yndy ymddiddan. Er esiampl, pan yn gofyn 
am unrhyw beth, dywed, " Os gwelwch yn dda." 

2. Bydd foesgar pan ar y flordd. Os cwrddi a'th athraw neu'r 
gfweinidog, dy feistr neu'th feistres, moesgyfarch hwy'n barchus, 
trwy jrmgrymu, neu mewn rhyw dduU arferol arall. 

3. Bydd foesgar ar heol y dref,— cadw ar y dde, ciUa ychydig 
pan yn cwrdd ft dinesydd, paid se^Uian ar ganol y dramwyfa, ciUa 
a rho fiordd i rai hŷn na thi. 




(^MRU'R JÎLANT. 



Ctf. XIV. HYDREF, 1905. 



TSGOL TAN F ORISIAU. 

RHAN o Flaenau Frestintog yw Tan y Grisiau. Ardal y llechi 
yw Ffestíniog, ac y mae erbyn hyn yn twy ei phobiogaeth 
aig un ardal yng Ngogledd Cymru, oddigerth Gwrecsam. 

Plant chwarelwyr yw'r plant sydd yn y darlun, a gwelir fod 
ganddynt wynebau deallus iawn. Sicrha'r athraw fì fod llawer 
ohonynt yn blant allu anghyffredln. 

Ar y chwith yn y darlun, gwelir y prifalhraw, Mr. R. WilUams. 
Ar y dde y mae ei tab hynaf, Mr. Edward Morgan Williams, B.A., 
ŵyr i Edward Morgan y Dyffryn. 

Y mae i Mr. Williaois le anrhydeddus yn hanes sir Feirionnydd. 
Y mae'n dysgu ei phíant ers un mlynedd ar bymthe^ ar hugain; 
ac y mae Ilawer o'i ddisgyblion, — oU yn ddiolchgar iddo am eì 
ymroddiad a'i irydymdeimlad, — mewn satleoedd pwysig heddyw. 

Ddiwedd 1869 y daeth Mr. Williams o Goleg Normal^dd 
Bangor, acyn nechreu 1870 agorodd Ysgol Frytanaidd gyntaf yr 
Abermaw. Plant direol a gwyllt oedd plant yr Abermaw yr adeg 
bonno, wedî eu hesgeuluso yn hollol dan yr hen dreẅ.' Ond, o 
dipyn i beth, cawd trefn weli arnynt. Disgybl-athraw cyntaf Mr. 
ẀUiams oedd Robert Owen, y barad ieuanc gobeithiol fu farw'n 
aoamserol. Ymysg yr ysgolheigion yr oedd geneth ieuanc bryd- 
weddol, o'r pymtheg i'r deunaw oed, ac y mae caneuon Robert 
Owen i honno ymysg ceinìon yr iaîth Gymraeg. Gwelais lythyrau 



292 



CYMRU'R PLANT. 



Robert Owen at ei hen athraw, ac y maent yn taflu goleuni 
prydferth ar gymeriad y naiU a'r llall. 

O'r Abermaw aeth Mr. Wiiliams i'r Dyífryn, lle'r oedd y Parch. 
Evan Jones (Caemarfon yn awr) yn ilywydd y Bwrdd Ysgol. Bu 
yno o 1873 hyd 1877. Yn 1877 symudodd i'w ysgol ym Mlaenau 
Ffestiniog, ac yno y mae yn awr. 

Y mae Ffestiniog wedi bod yn gartref da i wladgarwch a llen- 
yddiaeth Cymru. Mae ysbryd Cymru yn byw'n hawdd yn awel 
iach y mynydd yno. Mwyn tyddo Cymraeg, ac iraidd fo ysbryd y 
to s/n codì, fel y byddont ddiiynwyr teiiwng i bobl ddeallus ac 
eangfrydig' chwarelau Meirion. 



«» 



F RHOSYN QWYN. 



OROSYN tlws, mae*n daear ni 
Tn dljsach gjda'th gwmni di ; 
Dywed dj dljsni wrth ein drws, 
Dljsed yw'r nef , mae Duw yn dlws ; 
Os impir fì ym marwol glwyf 
Tr lesu, er afianed wyf , 
'Rwj'n disgwyl cjrraedd nefol wlad, 
Tn rhosTn Üws yn llaw fj Nhad. 



Rosyn pêr, anadla'n f wyn, 
Dj berarogledd gyda swyn ; 
Offrwm dj foliant pêr yn Uawn, 
Peraidd yw mawl holl flodau'r lawn; 
A welir fi, 'r ol dyrus daith, 
A llygredd yr anialwch maith, 
Tn offrwm diolch am lanhad, 
Tn rhosyn pêr yng ngardd ty Nhad ? 



YB<üa, 



Rosyn ffwyn, mae'th wyneb glân, 
Tn wawrddydd gobaith i fy nghân ; 
Wynned y cedwi'th wisg wrth fyw, 
Gwynnu mae'r sant dan wynder Duw ; 
A welir fi, bechadur du, 
A gurwyd gan dymhestloedd lu, 
Tn gwenu'n fythol ar ol hyn, 
Ar fynwes Duw yn rhosyn gwyn P 

RlCHÂRD AB HüOH. 



«» 



«»- 



DAII, YR HYDRBP. 



YN chwithig y mae'n chwythu 
Tn hanes byd y dail ; 
Tn raddol oll cyrhaeddant 
I'r ddaear bob yn ail. 

£u safle oll a syflir 

Gan bwysau grymus wynt, 
Fe'u hyrddir oll i feddrod 

Wrtn droed lle tyfent gynt. 

Rhyw ddeiliach ydym ninnau 
Tn gwywo bob yr awr, 

Am dymor ar y ddaear 
Oyn tragwyddoldeb mawr. 

Waân/awr. 



Tr hen wr weithiau'n aros, 
Tra'r ieuanc blyga'i ben, — 

Esboniad ar yr yda 
A gawn tu draw i'r llen. 

I'r beddrod syrth dynoliaeth 
Fel dail yr Hydref gwyw ; 

Pridd i'r pridd yn dychwel 
Tw hanes dynol ryw. 

boed ein cymeriadau 

Mewn crefydd, rhin, a moes, 
Tn weision ffyddlon cywir 

I'r Gwr fu ar y groes. 

0. J. {Olffnh^n). 



CYMRU'R PLANT. 293 

GWSLJSD A 8YLWI. 

ONID yw y llaw yn offeryn ardderchog at waith ? Ac onid oes 
llaw dday g^wrain ei ffwneuthuriadt g^ bob un ohonom ? 
Ac etOy y fath wahaniaeth, antesurol braidd, sydd rhwnr y defnydd 
tedr un wneyd o honi, chwaithach y Uall. Edrychwdi ar iaw y 
plentyn bach yn ceisìo ysgrifennu am y waith gyntaf, mor afarosgfo, 
musgrelly a (Ëamcan y mae'n ymsymud; ac yna« edrycher ar y 
bwjfntel yn liaw yr ariunydd enwog. 

Edrychwch ar y bachgen bach yn oeisio meistroli ei wers gyntaf 
ar y berdoneg; a sylwch wedyn ar wib a dawns ryfeddoi bysedd 
memion gwisgi y proffeswr meistrolgar. Feliy hefyd am allu 
clywedol y glust, am allu caniadol y iiais, <fec. Feiiy hefyd am 
wahanol gynheddfau'r meddwl; galluoedd ydynt sydd wedi eu 
hymddiri^ i ni i weied l>eth a wnawn ft hwy. 

Ryw fore, dacw fachgen ìeuanc o efrydydd yn myned i mewn i 
weithfa pioffeswr Americanaidd enwog, gan ddweyd ei fod wedi 
dod yno i ddechreu astudio gwyddoniaeth naturioi. Cwestiynodd 
y proffeswr ef parthed beth yn neiiituoi oedd amo eisiau ei ddysgu ; 
a chan ei fod wedi ei foddhau gan yr atebion, dacw fe yn tynnu ì 
lawr globen o gostrel wydr oddiar yr astell, yn çynnwys engreifftiau 
o wahanol greaduriaid wedi eu dodi i gadw mewn gwirod. 

'^Cymer y pysgodyn hwn/' meddai, "ac edrych amo; ymhen 
tipyn deuaf atat i ofyn l>eth welaist." Yna, rhoddodd iddo ryw fân 
gytarwyddiadau sut i gadw spedmens, gan syiwi, '' nad oedd neb yn 
gymwys i fod yn naturiaethwr os nad oedd yn gwybod sut i gadw 
a gofalu am engreifftiau/' — ac ymsùth ag ef. 

wedi ei adael wrtho'í hun feliy gyda'r pysgodyn, yr hwn yr oedd 
i'w eneìnio yn rheolaidd gyda'r gwirod drygsawr hwnnw, dechreu- 
odd y llanc a'i astudio. Ymhen rhyw ddeng munud, gan y teimlai 
yn berffaith sicr ei fod wedi gwel^ popeth oedd i'w weied arno, 
ffwrdd ag ef i chwiiio am y profieswry ond cafodd fod hwnnw wedi 
myned aUan. 

Dychwelodd at y pysgodyn, a dechreuodd eilwaith ag edrych 
arno. Daliodd i syilu amo am oriau bwy giiydd, gan ei droi o 
gwmpasy ac edrych amo o'r tu ol ac o'r tu blaen, odditanodd ac 
oddiaraodd, nes yr oedd wedì dechreu alaru yn deg ar yr olwg amo. 

Gan deimlo ei bod hi yn Uawn bryd iddo gael tipyn o orffwys a 
thamaid o ginio, aii-ddododd y pysgodyn yn ofalus yn ei ol yn y 
gostrel, ac aeth allan am awr. Pan ddaeth yn ei oC cafodd fod 
y Proffeswr wedi bod ì mewn pan oedd efe alian, ac na ddeuai yn 
oi am oriau. 

Unwaith yn rhagor tynnodd yr efrydydd ieuanc yr hen bysgodyn 
atgas o'r gostrel, a dechreuodd lygadu arno drachefn g/da dwfn 



294 CYMRU'R PLANT 

ddiflasdod a mwrn enaid. Nì chaniateid iddo ddefoyddio unrhyw 
oSeryn i na mesur nac archwilio, a theimlai ei fod eisoes wedi 
ffwneyd gymaint fÿth ag a fedrai, Ond yn sydyn, tarawodd i*w 
fôddwl y çallai dynnu ei lun ; ac felly fu, a chanfu lawer o bethau yr 
oedd wedi methu eu canfod o*r blaen, 

A dyna'r ProíFeswr yn dod i mewn. ''Da iawn/' meddai, **y 
mae'r Dwyntel yn un o'r llygadau goreu." Yna, gwrandawodd tra 
yr oedd yr efrydydd yn adrodd y gwahanol l>ethau yr oedd wedi eu 
dysgu wrth sylwi ar y pysgodyn. 

Modd bynnag, nid oedd y Profleswr wedi ei Iwyr foddioni, ac 
meddaiy mewn tôn o siomedigaeth, — "Nid ydych wedi edrychyn 
ofalus. Yr ydych wedi methu canfod un o nodweddion pwysicaf y 
pysgodyn, peth sydd yn eglur ddigon o flaen eidi liygaid. 
Edrychwcíi eto." 

Er wedi llwyr ddifiasu ar y gwaith, dechreuodd y gwr ieuanc 
wneyd felly unwaith yn rhagor, a chanfyddodd amryw bethau 
newyddion, y náill ar ol y llall. Llithrodd y prydnawn heibio yn 
gyflym, a phan o'r diwedd y gofynwyd iddo gan y Proffeswr, — 
'^Gawsoch chwi hyd iddo bellach?" rhaid oedd cydnabod na 
chawsai. Ond dymunai gydnabod ar yr un pryd ei fod wedi cael 
allan mor ychydig a wyddai o'r blaen. 

Yr oedd y Proffeswr wedi ei fawr foddhau wrth glywed hynny» a 
pharodd iddo roddi'r pysgodyn o'r neilldu a myned adref, gan sylwi 
y byddai iddo ei holi ymhellach yn y bore. Ac felly, trwy gydol 
oriau'r nos, yr oedd yn moedro'i ben gyda'r hen bysgodyn, gan 
geisio dod o hyd i'r peth oedd wedi dianc ei sylw yn y prydnawn. 

Bore drannoeth, dyna'r Proffeswr yn ail-ddechreu ei arhoHad amo, 
a chadd allan, er ei ddirfawr lawenydd, fod y Uanc wedi darganfod 
o'r diwedd y peth yr oedd wedì bod yn cyfeirio ato y dydd o'r blaen. 
Ond pan ofynodd y gwr ieuanc iddo beth oedd i'w wneyd nesaf,— 
" O/' meddai yntau, ** dal at dy bysgodyn." 

Ac felly, am dri diwrnod hirfaith yn ychwaneg, bu raid ail-ymaflyd 
yn yr archwiliad Uygadoi o*r hen bysgodyn drewilyd ; ond tri-nydd 
cyfoethog fîi y rhai hynny, gan ei fod yn parhau i ddarganfod rhyw 
newydd-beth yn barhaus ddidor. 

Do, dysgodd y Proffeswr wers iddo nad aeth yn anghof byth. 
Faint o honom, v/ys, sydd yn gweled i bwrpas ? Sawl mil sydd 
yn beunyddiol deithio trwy ganoi amgueddfa ryfeddol Natur, fei 
hanner deillion, yn gweled, ond heb ganfod ? — heb ganfod, am eu 
bod heb ddysgu sylwi. 

Na, ni chaiff y liygad ddigon o weled, os bydd enaid iach» 
tyfiannol, y tu ol iddo. 

H. Brython Hügms. 



CYMRU'R PLANT. 




CLOD F DBWS. 

LAWER meddwl, nid oes neb yn ddewr 
ond mltwr; nìd oes lle i ogonîant a 
dilod ord maes y grwaed. Nid telly y 
mae. Nid oes eisiau pluen cliwifiol 
a dwyfronne^ loew ì ddangos arwr ; 
gall ptentyn yn eí garpiau tod yn 
^malnt arwr a milwr ar ei wychaf. 

Y mae tlawer plentyn wedi achub 

bywyd un arall, er mentro ei fywyd ẅ 

buD. Dẃr, tän, a'r BKicr ear yw prif 

beryrlon ptant yn ein dyddiau ni. Yn 

ystod wythnosau poethion yr haf a^h 

heíbio, bu llawer o blant mawn perygl 

mawr wrth ymdrocfai. Mentro'n rhy 

ttell oedd y drwg, a mynd o'u dyhidt^. 

Ond, yn aml íawn, achutiwyd hwy trwy 

wrhydrì rhyw gydymaith. 

Daeth brawd a chwaer, Hywel ac Énid, o un o drefydd Lloegr i 

aros mewn ardal wtedig yng Ng^ymru. Dau amcan eu tad a'u 

mam wrth eu hanfon oedd, — tddynt gael awyr iach y mynyddoedd, 

ac iddynt rael cyfle i siarad hen iaith eu tadau. Yr oedd y plant 

wrth eu twdd yn y wlad. Cysgent yn drwm t>oh nos, chwareuent 

ar hyd y dydd, a daeth gwrîd iechyd i'w gruddiau, Yr oeddynt yn 

faoS iawn o'u gitydd, ac yr oedd Hywet yo ofalus iawn am ei cbwaer. 

Ond, rhyw ddiwmod, daeth rhyw m-ae rhyngddynt. Digiodd 

Enid. Ac yn Ue mynd gyda'i brawd i chware, aeth ei hun i'r caeau. 

Dedireuodd Hywel chware ei faun o gwmpas y tŷ. Ond, ymhen 

hir a fawyr, btînodd ar cfaware ei hun, a meddyllodd mor ddedwydd 

fiiasw pe doi Enid i chware fet c^t. Daeth rhyw ofn drosto liefyd, 

rhuf fod d chwaer wedl myned i ryw lierygt. 

XI oedd pont ar eu tlwyfor i'r pentreí, ac yr oedd y ddau blentyn 
wedi sefyU tlawer ar y bont i weled y dẁr tlonydd, a'r brithytliiud 
yn cfaware mor hoew ynddo. Yr oeâd wedi gwtawio'n drwm y 
noson o'r blaen, ac yr oedd dwfr yr aber yn rhedeg yn gryt a 
chwym, — dyna ddywedtü Bob y gwas. Ac aedi Enid i wetd y dẃr. 
Aeth Hywel hyd y UwylM- ar d hoL Toc, daeth i olwg y bont, a 
gwd^ Emd yn sefylt a'í chetn ar un o'r cantlawíau pren. " Pùd 
a phwyso ar y ganttaw, Enid," gwaeddû, "mae'r pren wetU pydni, 
ac y mae'a wa»." Ond ni cbtywodd Enid ef, gan swn y dŵr, Oyá^ 
fod Hywet wedi çyrraedd pen y bont, torrodd y ganUaw, ac wele 
Enid yn cydío yn y dam pren am ei bywyd, ac yn syrthio i'r dŵr. 



CYHRU'R PLANT. 




Cafòdd Hywel afael ynddi pan oedd y dŵr ar ei chipio ymaith i'r 
ìbm islaw. Yr oedd y ddau yn y dwfr; ond, yn ffodus, medrai 
Hywel gy&o yn un o byst y Iwnt Daliodd ei oreu, a gwaéddai am 
hdp' Cyn i'w freichiau blinedl^ ollwng, teimlai freichiau cryfion 
Bob y gwas yn cydío ynddo ef ac Enid oddiar y bont, ac yn eu 
tynmi'i fyny 1 adiogelwch. 



ÇYMRU'R PLANT. 297 

TWm BACH BSNOOCH. 

Gait T. H. Thomab, b.c.a. {Arìmydd Pênyŷom,) 

III. AI TWMI OSDD ? 

AETHUM ar fy nhraed ar hyd y tynel ddisffynnai at enau PwU 
Lleidiogy gyda glowr esgymog. Toc^ dechreuodd y rhaffau 
weithio, a dyma siwme'n dod i fyny. Codasom ein lampau i weld 
yr orymdaitb brudd yn myned heibio i oleu dydd. Ar bob tram yr 
oedd bag tarpaulìn du hir, wedi ei gylymu yn y ddau ben. Ymhob 
un ohonynt yr oedd gweddillion maluri€»dig glowr. 

Pan oiedd y tram olaf yn myned heibio, acShom i mewn. Giowyr 
byW| a'u Uygaid yn ffljchio trwyr tywyllwdi yng ngoieu gwan y 
lampau, oedd yno. Nid oedd yn y tram hwn ond un bag tarpauUn, 
ac yr oedd hwnnw yn un bychan iawn. 

'' Wely Ifans," oedd cyfarchiad fy nghydymaith i un o'r giowyr. 

<< Wel, Wiliiams," oedd yr ateb galarus a liesg. 

'' Mynd i fyny, Ifans ? " 

'< le, wir. 'Rw/n sal, ac wedi bUna" 

^' Pwy yw'r rhai s/n y siwme hon ? " 

Dywedodd Ifans enwau rhai o'r meirw, ac ychwanegoddi — 
<< Wyddon ni ddim pwy yw'r UeiU." 

<< P'un yw hwn ? " gan gyfeirio at y bag bychan. 

^' Twmi bach Bengoch," ebe Ifans. 

'' Dywst I " atebai WilUams. 

" Nage'n wir/' ebe un o'r glowyr y tu oL 

''Rnyn dweyd mae ie," ebai Ifans. <<Mi welas i wallt e'n 
disgleirio fel weir bres wrth i ni godi'r cyríF." 

<< Nage/' ebe'r Ilall," yr oedd bechgyn codiion ereill yn y pwU. 
Ac yr j^ych chwi'n dweyd nad ei lamp ef oedd yn ei ymyL" 

'< Mae'n ediych yn fach iawn/' ebe WilUams. 

"Ydyw," ebe Ifans mewn Uais bloesg, "mae wedi ei falu'n 
ddamau." 

Erbyn hjm, yr oedd y tram wedi ein hysgytio i fyny i oleu dydd. 
Yr oedd y gwlaw yn tywaUt, ond yr oedd torf brudd yno,— yn 
disgwyl eu meirw i fyny. 

Wedi Uawer golygfa dorcalonnus, agorwyd gorchudd Twmi bach 
Bengoch. Yr TOdd dadl boeth rhwng Ifans a'r d^n arall oedd yn y 
tram, pa un ai gweddiUion Twmi oeddynt ai peidio. Yr oedd Ifans 
yn sicr mai ychydig weddiIUon Twmi, dman, oeddynt ; daUai y Ilall 
i ameuy gan ddal y lamp i fyny (rhif 51, nid 142), ac ail ddweyd fod 
bechgyn cochion ereill yn y pwil. '' A ydych am anfon i'w fam," 
gofynnai, '^ weddiUion rhyw blentyn ond ei phlentyn ei hun ? " 



298 



CYMRU'R PLANT. 



" Pwy oedd yn 'nabod Twmi'n well na mi ? " gofynnai Ifans. Yn 
sydyn, plygodd a diododd rywl>eth o'r pentwr erchyll, ac aeth allan. 
Wäi iddo fyned, dywedodd ei gydymaith am danòy — <<Dyh da 
iawn, ond ystyfnig." 

Ar y gair, dyma Ifans yn 0I, yn wylo, ond a rhyw fath o 
fiiddugoliaeth ar ei wyneb, — 

** Gwelwch chwi/' ebai^ gan ddal ar ei law bieth o rywbeth yn 
disgleirio fel wihr bres, '* o^d gan rywun ond Twmi wallt fei hyn ? 
A gwelwch eto/'— gan agor y ilaw arali, a dangos dalennau 
gwynion rhosyn oedd newydd olchi, — mi welas Twmi'n cymeryd 
hwn oddiar ferch y go y bore/' 

Estynnodd pob un o'r glowyr ei fys du i gyffwrdd ftV dalennau, 
gan ddweyd, ''Duw/' ''Crist/' neu ''Jowl/' yn ol y duwoeddyn 
addoli. 

Cytunwyd mai hwnnw oedd Twmi bach Bei^di. Rhoddwvd y 
gweddillion gyda'u gilydd. Dewiswyd arch bychan, a rhoddwyd 
hwy ynddo. 

''Mae ei fam wedi bod i lawr ddwywailh/' ebe rhywun, ''ond 
gwnaeth y merched iddi fynd yn oL" 

" Awn ni ag ef adre/' ebe amryw, a cbodasant yr arch ar eu 
hysgwyddau. Yna, yn unfryd, rhoddasant yr acch i lawr» gan 
ddweyd, — 

*' Wneiíl hyn mo'r tro, mae mor ysgafn a phlüón.'- 

Agorwyd yr arch. Rhoddwyd ^urnau o haiam ynddo, nes oedd 
y pwysau fel v dylai fod. GoIIyngodd y diacon Itans y tusw o wallt 
melyngoch, a r dalennau rhosyn gwyn, i'r arch. 

Yna, ail gydiwynnodd yr orymdaith faoh brudd i. gyfeiriad 
Bryn y Frân. 



MAM DUW YN BOD. 



DWED cân y deryn mwjn, 
A ddaw i'r gluBt o*r Uwyn,— 
** Mae Duw yn bod ; *' 
A'r finiog loew nant, 
With lifô átwy y pant, 
A ddywed wrth y plant, — 
*' Mae Duw yn bod." 



Fe ddwed pob blodyn hardd 
Sy'n gwenu yn yr ardd,— 

** Mae Duw yn bod ; " 
Wrth syllu'r noB uwch ben, 
Fe ddwed pòb seren wen, 
Sy'n pefru uwch.fy mhen,— 

" Mae Duw yn bod."- 



Mountain Ash. 



Cydẁybod ynnwyf &ydd 
Yn BÌBÌal noe a dýdd,— 

" Mae Duw yn bod ; *' 
O Âri;lwjdd, dena *mryd, 
Fel gailo pawbvdrwy*r byd- 
Adnabod with tv ngwiid, 

Fod Duw yn bob.. 



DeWI DüDOCfi. ' 



CYMRU'R PLANT. 299 

MORDAITH CAPTSN OOOR. 

(t BBDWAREDD 0TFBB8.) 
Xi TR TNTS OLAF. 

IFOR. Yr oeddych yn son am Capten Cook, a rhai o'r Ueill, 
Iwedi myned i dalu ymweiiad a brenin rhyw ynys. 

Tao. O ie. Arweiniwyd y Capten, Dr. Solander, a Mr. Banks, 
at l)ennaeth Prinoe's Island. Cymerodd hynny le lonawr 5, 1771. 
Eu prif amcan wrtb lanio ar yr ynys oedd cael cyflawnder o ddwfr 
a choed, ac i bwrcasu adtywioi luniaeth i'r cleifíon, llawer o'r rhai 
oedd wedi gwaethygu ar ol gadael Batavia. Wedi cyfaiewid y 
moesgytarchiadau arferol gyda'i fawrhydi, dyma'r morwyr yn ceisio 
cychwyn masnach ft'r brenin. Ond methasant a chytuno am bris 
/ur/le. Buont yn liwyddiannus i gael digonedd o ddwfr. Ar eu 
gwaith yn myned ymaith, cvnhygiodd y brodorion werthu iddynt 
dri fufile, ar yr amod na tyddai i'r brenin gael gwybod am y 
drafodaeth. Ar y diwrnod canlynol, agomt^ masnach gyda'r 
ynyswyr, ar delerau y Saeson ; felly, erbyn y nos, yr oedd ganddynt 
gyflawnder o'r /ur/les. Cyn cael y tri y diwmod blaenorol, yr 
oeddent wedi bod yn agos i bedwar mis heb gael y cyfiryw luniaeth 
anhebgorol. Ar brydnawn y 28, talodd Mr. Banks ymweliad â'r 
brenin yn ei blas, yr hwn oedd yn sefyll yng nghanol cae o reis. 
Ar y pryd yr oedd ei fawrhydi wrthi yn diwyd ddarparu swper iddo 
ei hun ; ond ni rwystrodd hynny ef i roddi derbyniad boneddigaidd 
a pharchus i'r boneddwr Prydeinig. Drwy y dyddiau canlynol, yr 
oedd y fasnach rhwng y brodorion a'r morwyr yn dra bywiog ac 
amrywiol ei nvryááau,^/ur/les, dofednod, pysg, epaod, ewigod, a 
Ilysiau. 

IroR Yr oedd popeth yn ddymunol ar yr ^mys hon felly. 

Tad Oedd, ond ar un achlysur. Pan aeth y Capten i dir ar yr 
II o Chwefrol, i edrych pa fodd yr oedd y rhai a anfonwyd i 
gasglu ynghyd y pethau angenrheidiol ar gyfer y fordidth nesaf yn 
Uwyddo, hysbyswyd ef fod bwyall berthynol i'r Uong wedi ei Iladrata 
gan un o'r brodorion. Er mwyn rholddi gwers iddynt ar y fath 
arferíad drwg» oedd mor gyífredîn yn yr ynys, anfonodd at y brenìn 
i gelsio iawn am y fwyall. Ac wédi ilangos ychydig o'i anfoddlon- 
rwydd i gais y Capten, antonodd y brenin yn ol i'w sicrhau y 
buasaì'r offeryn yn cael el ddychwelyd drannoeth, a hynny a fu. 

IroR. Gwyddai'r brenin hwn pa fodd i ymddwyn. 

Tad. Gwyddai. Cyn yr adeg y bu ein morwyr ar yr ynys, bu 
Uongau gwahanol genedloedd yn talu ymweliadau mynych a hi, a 
rhai.LIo^^. hefyd yn cyrchu yno mor aml ag unrhyw longau, neu 



300 CYMRU'R PLANT. 

yn amlach fealbd. Ond gadawyd morío i'w phorthladd agos yn 
Uwyr. 

Ifor. Beth oedd yn peri ymweliadau mynydi gwahanol forwyr 
â'r ynysy fy nhad ? A phaham y gadawyd yr ymweliadau ft'r porth- 
ladd mor llwyr ? 

Tad. Cynhyrchion rhagorol y wlad oedd yn denu y morwyr i'w 
phorthiadd mor ami. Amhurdeb ei dwfr á yr achos i'r morwyr 
adaei troi i'r ynys. Ond am Capten Cook, nid peth hawdd ganddo 
oedd troi ei gefai ar unrhyw rwystr, heb wneyd ei oreu i gyrraedd 
y pleser o'i orchfygu. Wedi caeí sicrwydd fod y dwtr yn hoiiol 
anôhur yn y man yr arferent ei godi, diwiUodd natur y ffrwd yn nes 
i'w tharddiad, a phrofodd hynny fod y dwfr yn hoiíol bur. Wedi 
deaU hynny, bament mai Prince's Island oedd yr oraf o'r hoU ynys- 
oedd cýmydogaethol i longau i droi i mewn am angenrheidiau 
mordeithio. 

Ifor. Wrth eich diiyn ar y map, gwelaf fod y Uong yn gadael 
yr ynysoedd yn awr, ac yn gwynebu i For yr India. Nid oes ond 
mor mawr^ mawr o'i biaen. 

1 Ao. Paratoi ar gyfer y fordaith honno yr oeddynt. Wedi caei 
popeth yn barod, cychwynnodd y Uong i'w mordaith tua Phenrhyn 
Gobsûth Da. Er fod y morwyr yn gwynebu tua'u cartref, yr oedd 
tristwch yn lianw eu calonnau, oblegid yr oedd hadau y clefyd 
marwoi a gafwyd yn Batavia yn amlwg yn ei effeithiau ar lawer, ac 
yn cyflym ddarostwng amryw ohonynt i gyflwr o wendid. Nid oedd 
y ilong ar y pryd yn ddim gweii nac ysbyty, yn yr hon yr oedd rhai 
yn cerdded o amgyich ar y bwrdd, yn analluog i weini ar y rhai 
oedd yn gorwedd yn glaf. Rhag om fod y dwfr a gymerwyd i'r 
Uong yn rrínce's Isiand a rhan yn yr anhwyldeb bUn, gorchymynodd 
y Capten iddo gaei ei buro â chalâi ; ac hefyd, er godbelyd yr hsJnt 
gafaelgar, gorchymynwyd golchi pob man rhwng y byrddau ft 
gwinegr. Yr ocdd y ciefyd wedi gwreiddio mor ddwm nes perí ei 
rod yn anhawdd ei ddiwreiddio. Bu Mr. Banks mor waei yn y 
clefyd nes y tybid am ysbaid nad oedd gobsdth am ei welihad; 
ac mor farwol y bu y defyd i ereili am ddyddiau yn olynol, tel yr 
oedd ciaddedigaeth rhywun yn cymeryd lie bob nos, am yn agos i 
wythnos. Bu farw, mewn ystod chwedi wythnos, dri ar hugain, 
heblaw y saith fuont farw yn Batavia. Sicr y darfu i'r adfyd hwnnw 
efteithio yn drwm ar feddwl a dialon gwr o dynerwch Capten Cook. 
Bemir i'r heiynt bUn hwnnw ddeffroi ei feddwl i tyfyrío deddfau 
iechydy ac i wneyd popeth a fedrai i'w ddiogelu. A'r canlyniad o 
hynny fu ilwyddiant, agos perffaith, ar y mordeithiau canlynol, mor 
beU ag yr oedd iechyd yn y cwestiwn. 

DinaSy Rhondda^ William Jambs 



CYMRU'R PLANT. 




M&b WfllÌAm sc EUen Oven, EmiTB ViUa, UantBlrfechan. Bn fBnr'HydTef li, 
1S04, jn 4 mlwTdd a 4 mÌH oed. 

ÓAtliU PÍSNTFN. 

'ETH yw'r byd g^wacach o goÌU plentyn bach P Ysgrifenna gẃr 



B' 



duedd athronyddol, ac o fywyd cystuddiol, atáf i ddweyd 

fod plentrn pedair oed yn gwmni ac yn gysur iddo. 

Y niae pleotyn badi da, ùrìol, caredig, yn berl. Lle bynnag y bo, 
yn y byd neu yn y nefoedd, y mae'n berl prydferth. 

Y mae riiywun yn g^elthio i enniU díllad a bwyd ac ysgol î'r 
bydian, ac 1 gadw cartref cysunis iddo, y mae rhywun yn gotalu am 
dano mewn sercdi o byd. Y mae yntau yn talu trwy garu y rhai sydd 
o'i gwmpas, ac y mae carìad plentyn yn ua o bethau melusaf y byd, 

Aeth Hughie Owen o ^wes ei dad î'r nefoedd. Felìy yr a plant 
da, ya hwyr nen'n hwyrach, oddiwrth rai yn eu caru at rai s/n eu 
caru'n Iwy. Sddo y rbal byn yw teymas nefoedd. 



302 



CŸMRU'R PLANt. 



''Anweledig! 'rwy'n Dy garu. 



>> 



n 



WiLLiAMs, Pantycelyn. 

DOH F. Moderato. 
mf 

s. ; |n :f 

l l.An - wel - 

s. |d :r 

I 2.'Chlywodcl 

c. |d :8| 



W. Lloyd Thomas, Glanrhyd. 



ed - ig ! 

d .,ti :d 

clust, ni 

8i :li 



|r ;d ,ti 

'rwy*n Dy 
|t, :8, 

wel - odd 
|8| .,fi :"! .fi 



gar 
8i 

iiyg 
n, 



:d 

ad, 

:ni 



II 

Rhyf 
Id 

Ac 
|f. 



:8 

edd 

:d 

ni 

:ni 



8_Mf :n_£ |n :r 

yd - yw nerth Dy 

d .,r : d .t, jd :d 

ddaeth i ga - ion 

ni.,fi:8, |fe, :fe, 



ras, 
t, 

dyn, 
8, 



|n :1 
'Dyn - nu 

jdjb, :d 

I ddych- 

|s, :f. 




ym - yg, 

W|.»fi!Bi 



if 

1 

it, 

nac 
|8, 



: n .r 

mor 

:d 



1 

:1 



n :n 


Ir 


:pi 


hyf-ryd 

d :d 


O'i 
It, 


bles 

:d 


dde - all, 


Nat 


- ur 


8, :8| 


|8, 


:Bi 



f .,n :r |n .,r :d .t. 



i>i 



er - au pen - na'i 

r^.4 :t, |d :s, 

D'hänfod Di Dy 

8, : 8, I S| :s, .11 



d :- 

maes ; 

«I :— 

Hun ; 

"i :— 



Ir 

Ti 
It. 

Et 

Is, 



- .r 

wne'st 
-.ti 



o'r 



- .8, 



r :r jr 

fwy meẃn un 

li :d |t, 

yd - wyf yn 

fe, :fei Is, 



18 

ínun 

:t, 
:8i 



8 .,f :n 

ud - yii 
d .,r :â 



! 



ar • u 




1 



:s 



Is 



wuaethai'r byd 

d .t > :d |d 

dim s^'dd is 
fi :ni |li 



:fe 

o'r 

:r 

y 
:d 



s 

bron- 

r 

rhod, 
ti 



In 

£n 

|d 

A 

|d 



- .f 

niU 

- .d 

thu 
-.1. 



:d 



8 

it' 
d 

hwnt i 

n, :li 



eis 

:d 



|r .,n :f 

tedd - f a 

|t^^:r 

ddim a 
|S| :8| .1] 



f :rt 

daw - el 

r .,tf:d 

glyw-ais, I^reu 
8, :s, |S| 



nd ìibé 

|f :n 

Yn 

Id 



:^d 

a 

:8, 



CYMRU'R PLANT. 



yss 



Refrain. Coii moto. 



n .,r :d 


|r .,d :t, 


d :- 


8 :- .f 


f :n |n 


:- .r 


ga - lon 

d .,ti:d 


gar - reg 

|t,.,8,:8i 


hou. 

8i :-- 


Ti wne'st 

n :- .r 


fwy mewu uu 

r :d.ti|d 


iiiun' 

:- .t, 


wel - ai8 

Si :li 


et - 

|8i.,ni:f, 


'rioed. 

n, :— 


Et - o'r 

d :- .8, 


yd - wyf vn 
8, :8, |8, 


Dy 

:- .8, 



r :d \n 

ud - uu Nag 

t, :d | d .t i 

gar - u 'N fwy 
8, :1| |1| .86, 



creê 

- .n 

a 

- .t, 

ua 

- .86, 



:n 



II 



wuaethai*r byd 

d :d_T |n 

dim sydd is 

li :l..t, |d 



:8e 


1 : 


o'r 


brou— 


:n 


n :- 


y 

:n .r 


rhod, 

d :- 



tnf 



Ì8 

Eu 

In 

A 

Id 



- .8 
nill 

- .n 

thu 

-.d 



s_.^ :n |f :n 

it' eis - tedd - fa 

n^^ : d .t, |d :d 

hwnt ì ddim a 

d :8, |1, :8| 



r_.A :r 

daw - el 
t, .fli^t, 

glyw-ais, 

8, :8, 



|r 

Yn 
|t, 

Neu 
|8, 



:n 

y 
:d 

a 

:8, 



rÜ. 
f^^n :r |d .,ti:d .r 

ga - lou gar - reg 

r_.4 : ti.8, |8| : 1, .t i 

wel - ais et - I o 

8, :8, .f, In, .,8,: 8, 



n :— 

hou, 

d :- 

*rioed, 

8f .d :tai 



^^^ slower, 

|d •d :d .d 

Yu y ga-lou 

jd .d^i:l| •d 

Neu a welais 
|l|.ni :fi .li 



n 

gar 
d 

et 
S, 



Ir 

reg 
|t, 



o 
|S, 



Si 



h 



d 

hon. 
8, 

*rioed. 

*i 

n, _s_ 



3. Uchder uefoedd yw Dy drigfau,' 

Llawer uwch na meddwl dyu, 
Miunau mewn iselder ^aear, 

Bechadurus, waeiaf un ; 
Eto, agosach wyt ^'nj. henaid, 

A*th gyfeillach bur sydd fwy, 
A chau' gwell, pau fyddost bellaf , 

Na'u cyfeiUach bennaf hwy. 



CYMRU'R PLANT. 




COBFRA.IN lJatkdíiioê.) 



CYMRU'R PLANT. 305 

FJf JfFD VR ANIBAII4. 

^ IX GALLU I DDTNWARSD 

^LA MAE, ym myd yr anifail, lawer tylwyth íedr ddynwared 

W Uais dyn. Ymysg teulu deallus a siaradus y brainy y 

JL gorfran yw'r rayaf dymunoL Ei henw Saesneg yw 

jackdaw ; a geilw Uawer Cymro hi yn << jac y do." Ar y to 

y saif yn ami, yno y nytha, ac yno y clywir hi'n clegar trwy gydol y 

dydd. Penfeddwi y buasech chwi, onite, pe ceisiech chware ar y 

'pigynnau uchel acw. 

Aderyn bychan, y lleiaf o'r brain, yw'r gorfran. R hy w ddeuddeng 
modfedd yw ei h^fd ; wyth modfedd a hanner yw hyd ei haden» a 
phum modfedd yw hyd ei chynffon. Mae ei phig yn gref a berr, 
a'i Uygad vn graff i ganfod ei bwyd. Pryfed a malwod yw ei phrif 
fwyd ; medr fwyta Uyeod hefyd, ac adar Uai, a wyau ; mae'n hoff 
hefyd o wreiddiau a dail ; piga ffrwyth o'r gerddi weithiau, rhaid 
cyfaddei 

Penddu iawn yw'r gorfran, a gwarr Iwyd-ddu, a chorS glas-ddu. 
Mae'n duo wrth fynd yn hen. 

Ceir y corfrain bron ymhob man yn Ewrob, ac mewn rhannau o 
Asia. Ymadawant o'n gwlad ni yn niwedd yr Hydref, ac ant i 
wledydd çynhesach ; ac ni ddeuant yn ol tan f o ymheU vn y gwan- 
wyn. Wáli dod yn ol, dechreuant nythu,— mewn clochdai, ar 
bennau tai^ mewn hen gestyil, ar bennau creigiau, neu ar bennau 
coed. Nytti digon di-lun ydyw, y tu aUan yn briciau neu weUt,.y tu 
mewn yn wair neu blu. Dodwant bump neu chwedi o wyauy-^rhsû 
Uai, gwynnadi, a llai spotìog na wyau brain. 

A dyna Ue bvdd siarad wrth wneyd y nyth, a firaeo, a Uadrata 
oddiar eu giiydd. Mae'r trydar yn ddiddiwedd, a gaUech feddwl 
nad yw'r adar yn blino byth. Ond nid crawc aflafar yw eu swn, 
mae eu Ueisiau'n esmwyth ì'r glust, ac nid yw'n undonog. 

Gofalant yn dyner am eu rhai bach« ChwiUant am bryfed Uyfn- 
dew iddynt. Amddifiynnant hwy rhag pob cam. Beth pe bai 
dyUhuan yn dod at y nyth ? Gwarchod ni I Doi hoU gorfìrain y 
gymydogaeth yno. Amgyldiynent y ddyUhuan, codai eu plu a'u 
£adenydd mewn çynddar^d, a hyawdl fyddai'r blagardio. Dilyn- 
ent hì am bellder, gan adrodd ei hanes iddi. 

Prif elynion y gorfran yw'r gath, y carlwm, a'r hebog. Hyd yn 
oed ar eu taith hirfaìth dros y môr, srmosodìr amynt weithiau gan 
adar rhaib. GelUr eu dofí, ac y maent yn gymdeithion difyr iawn. 

Gwyr y corfrain am ddireidi plant drwg. Dyna pam y gwnant 
eu nythod mor uchel. Dodwant weithiau ar feini uchel Stonâenge, 
yr hen deml baganaidd enwog honno. 



3o5 CYMRU'R PLANT. 



ÍIYPRAU NSWYDDION. 

GWREIGHION T DiwTOiADAu.* Gasgliad o 3S0 o emynnau Diwygiad '59 
lediwjd gan jr hen bregethwTi, yw hon. Garneddog gasglodd y gyfrol* 
T mae ynddi ddarluniau o lawer o'r hen bregethwyr. Dy wed Mr. £yan Boberts 
iddo gael gwledd ragorol wrth ei daTllen ; djwed íod j gyírol yn cyf eirio j bobl 
i'r deyrnas, a*i bod wedi tyíu o dan wlith j nef. 

FLAm Bbabbrb of y^JOjsB. HiSTOHT.t Hanes Gymru, o 460 i 1485, o amfler 
Gnnedda hyd goroniad Harri'r Seithfed, wedi brwydr BoBworth, ydyw hon. 
Owen Ehosoomyl, milwr a hanesjdd, yw ei hawdwr. 7 mae'n llawn bywjd a 
thân, ac 7 mae'n sicr o fagu gwladgarwch iach ym mynwesau plant ein hysgol- 
ion,— ar eu cyfer hwy, yn bennaf, yr ysgrifennwyd hi. Mae ynddi ddarlunian 
lUwiedig prydferth. 

GwAiTH Olan t Gors.} Gasgliad o grarddi Glan y Gors, fa mor boblogaidd 
nnwaithyjpw y gyfrol fechan dlos hon. Gameddog a'u casglodd; ei waith ét, 
hefyd, frw'r nodüidau a'r bywgraffiad. 

Oabìdiff Beoobdb. Gyf Y. Y gyfrol olaif o bum cyfrol ardderchog, yn 
cynnwys defnyddiau hanes Gaerdydd, yw'r gyfrol fawr hon. T mae'n glod i 
Mr. J. H. Matthews, ei golygydd, ac I Gorfforaeth Gaerdydd am ei gwladgarwch 
goleuedig. 

Mobladron Mbihion, neu Gymru cyn y Diwygiad.§ Ghwedl fuddngol 
Eisteddfod Lerpwl yw hon, o waith Mr. Eyan R. Evans. Rhydd drem ar lannau 
moroedd ìfeirion pan oedd Uongddrylliadau'n aml, a smyglo'n beth cyfEredÌD, a 
son am Howel Harris a John Wesley yn dechreu cyrraedd y Gogledd. 

'0 GoRLAMNAU T Dbfaio.? Nofel yw hon, o waith Gwyneth Yaughjem, jji 
desgrifto ardal yng Nghymru yn amser Diwygiad 1859. Y mae dycmymyg a 
gwirionedd, y ddau'n darawiadol, yn y rhamant. Mae'r cymeriadau'n tyw, 
adwaenîr lliaws ohonynt. Y mae gair o glod yn ddyledus i'r argraffydd am á 
waith tlws a gUn. 

Gtmraeg i'a Safonau.II Llyfr I. Dyma lyfr ar gyfer yr ysgolion eifennol, 
i helpu'r athraw ddysgu Oymraeg fr plant. Y mae'r cynllun yn gampus, dyagir 
y plant i siarad ao ysgrifennu'r iaith fel iaith fyw. Bydd cynnydd eu gwybod- 
aeth yn gyflym ac eglur gyda llyfrau fel hyn. 

EiN FOBL iBUAiNc.** Llyfryu bychan o bedair pennod yw hwn, ar gymeriad 
pobl ieuainc, a'u lle mewn cymdeithas. o waith y Parch. 0. Gaianydd WiUíams. 
Y mae'n Uyfr bach meddylgar, cyfoethog. Y mae ei ardduU yn gain a syml, a 
gwna gydymaith dyrcbafol a phur. 

HosANNAR Mtntdd SBioN.ff Un o blaut y Diwygiad newydd ywhwn; sef 
casgUad o emynnau newýddion, o waith Beren, ynllawn hwyl.a gorfoledd. 
Adlais ydynt o weddiau y Diwygiad, ac y mae ysbryd yr hen emynnau ynddynt. 

» > ^_^_ __^ »4 

■; ■■■! ■■ 1 . .1 . ■■ ■ ■ I .^ii;ii j,|^ i 

* Gellir ei gaéí o Bwyddfa* GTMBtT, Caeraarfon. Ei bris yw swUt mewn amläi, 
deunawinewu flian fel rhwymiad Cyfres y Fil. 

tTlie Welsh Educational Pabllshing Company, Merthyr Tydfll, 5/-; argraffiad 
^ysgol. 1/6. ^ 

t R. E. Jones a'i Frodyr, Conwy , neu Ab Owen, Llanuwchliyn, 1/6. 

§0. Littler, Baniÿor. Amlen, 132 t.d., 6ch. 

1j W. SpurreU. CaeríyEddin, Llian, 268 t.d. . i/6. 

il J. E. Bouthall, Dock Street, Casnewydd. Amlen, 36 t.d., 4c. 

mB.'E. Jonesa'iFrodyr, Oonwy. Amlen,S2t.d.,8c. ....,• 

tt Beren, öallt y BereD, Pwllheli. Amlen, 28 t.d., 3ic. 



CYMRU'R PLANT. 




F BX,ANBD lAU. 

OS syllwch tna'r dwyrftin, oddeutu deg o'r gloch y tnis bwo, 
canfyddwch seren ddisgflaer, dlos, yn graddol esgyti y nel 
serenawl. 

Pa un ydyw, tybed í Nîd seren yr hataidd bwyr, ai e ? 

Gwyddoch yn dda am dani. Y blaned lau yw, — cawr y (^awd 
beulog bach yr /» ni yn trigiannu o'i fewn. Dywedais am lau 
flwyddyn yn ol, am ei wregysau {M/s), ac am y lleuadau bychain 
sydd o'i gylcb. Os syllwch ar y Ueuadau prydferth byn trwy 
dremiadur bychan, cewch weled rhai o'r àìRygìoa arnynt, hynny yw, 
cuddir bwynt yng nghysgod yr lau mawr ei bun, a tbró ar^ ant ar 
draws wyneb y blaned, a thanant eu cysgod ar lun ysmotyn du ar ei 
wyneb disglaer. 

Mae y golygfeydd yma i'w gweled drwy dremiadur grymusyn eu 
hoU amrywiaetbau a'u mawredd; ond beb offeryn o'r latl^ nis 
canfyddìr ond y blaned ei hun. Heblaw fod y difiÿgion ar leuadau 
lau yn rhoddi dyddordeb mawr i'r arsyllydd, y maent hefÿd o 
ddefnydd neiUtuol ì'r seryddwr, fel prawf o gyflymder symudìad 
goleuni; ac i'r daear-lenyddiwr i bendertynu hydred (longitudé) 

Cyn dargan^iUad Ileuadau lau, ac wedi bynny flynyddau smryw, 
lüd oedd gan wyddonwyr un math o brawf o symudiad goleutü; ni 
wyddent a ellid desgriiìo symudiad goleuni yn nbermau amser o 
gwbi, Ì>ìsgyn yr anrhydedd o ddarganfod y dirgelwch yma yn 
deiiwng i'r enwog seryddwr Roemer, yr hwn, yn 1675, a ganfii maì 
yr.achos fod diifygìon lleuadau lau yn cymeryd lle tua 16 munud yn 



3o8 



CYMRU'R PLANT. 



gynt yn ol cyMíìad {calculatiom) pan y byddai y ddaear a lau mewn 
cysylltìad a'u gilydd {conjunctton), na phan mewn cyferbyniad 
{opposítion) i'w ^lyddy oedd, fod goleuni vn cymeryd cymaint a 
hynny o amser i deitfaío tryfesur rhod y ddaear. Gwelai Roemer 
fod íleuadau lau yn hwy o i6 munud yn eu hymddangosiad pan y 
byddai y ddaear a lau yn wrthgyferbyniol, na phan y byddent mewn 
cysylltìad; hvnny yw, mae ein daear ni yn nes i lau o hanner 
tryfesur ei oìwylgyldi pan fo hi rhwng yt hanl ag lau, na phan y 
bo'r haul yn y canol, a'r blaned yn un pen, a'n daear ni yn y pen 
arall. Naturiol iddo gredu, gan hynny, mai achos y gwahaniaeth 
crybwylledig yn amser y difiygion oedd, gwahaniaetìi pellder lau 
a'r ddaear (Hldiwrth eu gilydd A gwiriwyd hyn, o'r pryd hwnnw 
hyd heddyw, trwy aneirif brofion o'r un natur. 

Yn awr, yst)rrrir y darganfyddiad hwn o eiddo Roemer yn ddar- 
ganfyddiad o un o ddeddtau anian, sef fod goleuni yn teithio 
gyda'r çyflymder aruthrol o 186000 o fíUtiroedd bob eiliaid, a chyn 
i chwi sibrwd y gair Ctmru'r Plant, te aiíT pelydr o hono o gylch y 
ddaear saith gwaith. 

Os yw'r haul 93,000,000 o filltiroedd oddiwrthym, pa ysbaid o 
amser gymer ei belydrau i gyrraedd y ddaear bore fory ? 

SlOMA. 



CAnRSAI^nM, F PORTHIADD CI,YD. 



CAWN lanio yn y porthladd, 
O íewn Y neí cawn gwidd ; 
Os cief 7w'r '^storm, nao ofnwn, 

Mae'r Oadben ar j bwrdd ; 
Mae stormydd jt anialwch 

Yn caro ar bob tu, 
O am gael diogelwch 
Tn llaw ein Oeidwad cn. 

Otdoan,— Cawn weld gogoniant Seion, 
Cawn glTwed iaith 7 nef , 
A gwrando melns s^imiion 
fewn Caersalem dref. 

Mae'r awel jn ein chwythn 

I fewn i'r porthladd clyd ; 
Cawn yno bjth gçrtrefu 

UwchhiW gofidian*r byd ; 
Ni raid dim ofni yno, 

Demtasiwn, poen, na chlwy, 
Ond cann heb ddiff ýgio 

Bjth am ei farwol glwy. 



Mae'r 'storm yn gref, — ond ymladd 

Bechadnr, ynddo cred, 
Mae'r leeu yn y porthhidd, 

A'i ddwylaw pnr ar led ; 
Cawn rodìo pyrth Paradwys 

Tng nghwmni engyl nef, 
A chyda'r lesu orffwys 

Byth ar ei ddélw Ef . 

Mae myrdd o blant yn moli 

O f ewn y nef yn awr, 
Fu'n canu am yr lesu 

Yng ngwlad y cystudd mawr ; . 
Maent heddyw'n mhlith angylion 

Yn chwyado*r anthem gref ; 
Ond nodau'r gwaredigion 

Sydd uwch ar dannau'r nef . 

Ctdoan,— Oawn weld gogoniant Seion, 
Cawn gly wed iaith y nef » 
A gwrando mduB swynion 
O f ewn Oaersalem dref • 

Baillwtdoh. 



CYMRU*R PLANT. 309 



BNW WABN 0¥NFI. 

DYWED rhai fod y gair Cynfì yn tarddu oV gair çyni neu 
cwynfan. A'r rheswm am y cyni neu'r cwynfan hwn, medd y 
traddodiad, oedd canlyniad y frwydr waedlyd gymerodd le rhwng 
y Cymry, dan arweiniad' Caswallon Law Hir aV Grwyddelod, dan 
arweiniad Serigi, oddeutu'r fan saif y wal derfyn rhwng Mawnog 

£gOf a Mawnog Llandeafai. Brwydr galed a gwaedlyd iawn oedd 
on, ond y Cymry a eniuodd y dydd ; ond profodd yn ddrud iddynt, 
oherwydd oollasant lawer o fywydau. Dechreuodd y Gwyddelod 
Û0Ì9 pan orfii y Cymry, i'r fan a elwid heddyw yn Fryniau'r 
Gwyddelod. Ond yr oedd yn rhaid i'r Cymry gael eu herlid oV 
wlad yn gyfangwbl, a pharhiusant i'w herlid dros afon Menai i Fon, 
hyd y fÌBUi a elwir hyd y dydd hwn yn Grerrig y Grwyddel, gerllaw 
Caergybi ; ac yn y fan hon y Cymry a gafodd Iwyr oruchafiaeth 
amynt Lladdwyd Serigi, eu cadlywydd, a diangodd yr ychydig 
weddill drosodd i'r Iwerddon. Mae Ue arall yn myned dan yr enw 
Pen y Biyn Grwyn, heb fod ymhell o Fawnog y Gof a Mawnog 
Llandegai ; ond yn ol traddodiad, Pen y Bryn Cŵyn yw yr enw 
príodol, oblegid dywedid fod y gwragedd a'u plant yn edrych o'r 
fán hon ar eu hanwyliiûd yn syrthio yn yr ysgarmes. Ac os gwir 
hyn, príodol iaẁn y canodd rhyw hen fardd, — 

" Oljwyd cant o wiagedd a phlant 
Tn cwTníaii yng Ngwaen GjnÂ.** 

Y traddodiad arall yw, fod y gair Cynfi yn tarddu o'r geiríau 
Cefo Hir ; ac yn wir, felly mae y Waen o ran el ffurf ddaearyddoL 
Dywed ereill mdi Uygríad o'r gair Cynfil ydyw ; ond nid yw hyn ond 
symud o un tywyliy^ i un llawn mor gaddugol. Dywed liawer, 
wedyn, ei fod yn tarddu o'r gair cneifio, ar y sail mai yn y Waen yr 
oeddent yn cneifio y defaid. 

Yn oìaf, cawn y gair Cynfai yn cynnyg ei hun i'n sylw, Byddaû 
ein henafiiûd yn gyrru y defEÛd (y mamogiaid), i lawr o'r Waen 
Gynfi i'r Waen-ẃyna; ac yma megid yr ẃyn ar y cyntaf ; byddent 
yn gofolu am wn^d hyn ym mis Mawrth, ac yn nodedig o fanwl 
am yrru y gwartheg i fynny i'r Waen Gynfi cyn i fís Mai ddod. 

Nis gwn faint o gywirdeb nag anghywirdeb sydd yn y traddod- 
iadau uchod; bamed y darllenydd drosto ei hun. Gresyn fody 
gwiríonedd mor anhawdd ei ddewis o draddodiadau o'r fath ; ac eto» 
nid yw hyn heb ei fantais, oblegid y mae yn symbylu y cywrain i 
edrych a chwilio i mewn i hanesiaeth a hynafiaeth ei wlad. 

Rhodfdr Faenol, Waen Gynfi. W. Williams. 



CYMRU'R PLANT. 




(O'r Hjtr newydd,— " Gwaith Glan y Gorp.") 



Gi^AJV F GO£S. 

GWYR pawb pwy yw. Dic Sion Dafydd, — y g;wr dirm^rus 
hwnnw sy'n gwadu ei fod yn Gymro, neu yo gwadu eì lod yn 
medru siarad Cymraeg. P^ry ond bawddyn fuasù'n teîmlo fod 
iaith ei fam yn ddianrhydedd iddo t Ebe Syr Walter Scott,— 

" Breatbee tbere a man, with soul »o d^aâ, 
Who neyer to himHBlf hath Bnid, — 
' Thifl ia my own, mj natÌYe land ' f " 

Ac ebe'r ddiareb Gymraeg', — " Cas gẃr na cbaro'r wlad a'i maro." 
Yr oedd, ysjrwaeth, gan mlynedd yn o), Gymry yn mynd i drefydd 
mawríon Lloegr, yn codl yn y byd, ac yn gwadu eu gwlad a'u 
hi^th. Nîd felly y mae'n awr. Pan a Cymro yn enwog neu'n 
gyfoethog, ymfalchia yn hen wlad y mynyddoedd, a dengys ymbob 
man y medr síarad eì hiaith. 

Gwawd gŵr ieuanc o Gerrig y Dnidion wnaeth lawer i gocU 
cywìlydd ar rai oedd yn gwadu eu gwlad. Gwnaeth hyn ärwy 
ddesgrifio creadur ynfyd o'r enw Dic Sion Dafydd. Mab Hafoty'r 
Mynydd Mawr oedd Dic, heb ddysgu dim ond gwau a chárdîo a 



CYMRU'R PLANT. 311 

cbodi mawn. Medrai swagro mewn ffair hefyd, a bygwth p^iffio 
Gadawodd ei gfartref, ac aeth i yrru gwartheg i LundaÌD, — 

" A'i drwjn lewn Uathen at gjnfCon Uo." 

Wedi cyrraedd ^o, cafodd le i gario rhyw geriach i'w gwerthu hyd 
y strydf — ** careiau neu ryw binnau bach/' O dìpyn i l>eth, medrodd 
gael siop ei huo, ac ai Dic yn grandiach, grandlach, — 



n 



Er 7 gwyddai'r cryddion a'r teüwriaid 
Mai mewn djled 'r oedd 7 dyn." 



Ryw dro, yn Uawn brol a ffrost, aeth i weled ei hen fam yng 
Nghymru. Teithiai mewn cader, yn ol duü y mawrion yr adeg^ 
honno. 

*' Âc wedi gwneyd ei hun i tjnj, ** A Lowrí a ddanfonai'n union, 

I wlad G^mru aeth bob cam, Am j person megis Pab, 

Tn ei gadair yn ergjdio, A íedrai grap ar iaith j SaesoD, 

Tn gwaeddi ' Holo' wrth Foty ei fam. I siarad rhwDg 7 fam a'r mab. 

" A Lowri Dafydd ddwedai ar fyrderj *' Yna*r persoD, 'nol ymbleidio, 

' Ai machgen anwjl i wjt ti ? ' A*i tarawodd gyda ffon, 

' Bachgen ! tim Cymraeg ! hold your Nee oedd Dic yn dechrea bloeddio, 

bother, * O ! iaith íj mam, mi fedraf hon.' *^ 
Mother, yon can't 8peak'with me.' 

John Jones, Glan y Gors, oedd y bardd ieuanc wnaeth Dic Sion 
Dafydd yn destyn chwerthin canrit gyfan. Sẃì amaethdy Glan y 
Gors ar ochr y fibrdd fawr, o Lundain i Gaergybi, yn ymyl Cerrig y 
Drudion. Yno, yn y flwyddyn 1 767, y ganwyd John Jones. Yr oedd 
yn enwog fel líardd'pan yn ieuanc gaftref. -Ond wedi symud i 
Ii^ndain y canodd eî ganeuon mwyaf poblogaidd. Cadw gwesty y r 
oedd yn Lluodain^ dan gysgod St. Paul's ; a bu'n gymwynasgar iawn 
i Gymry ieuainc ddeuai i Lundain yn y dyddiau hynny. 

Nid canwr cerddi digrif yn unig ocídd John Jones. Yr oedd yn 
ilawn awydd i wasanaethu ei wlad. Yr oedd yn wladgarwr, ac yn 
ddyngarwr. Yn y dyddiau hynhy, y mawrion oèdd yn rheoli. 
Mynnent hwy ryfel, a threth ar yd; ond yr oedd y bobi yn dlodion 
iawn. Cododd john Jones ei iais dros y tlawd, mewn llyfr o'r enw 
" Seren tan Gwmwl. Gorfod iddo ffoi o Lundain i ymguddio. 
Dywed rhai mai yn y mynyddoedd unig/ rhwng y Baia a Cherrig y 
Drudion, y bü'n liechu: * Dỳwed ereill iddo gaei Uoches yn y 
Graienyn, är y Uetbr uwch Llyn Tegid/ gyda'r hen fardd Rowland 
Huw. Mentrodd yn ol, ac wedi hynny ysgrifennodd lyfr arail dros 
ryddid, o'r^enw ^^Toriad y Dydd.", ^ . , 

Jua.çhao mlyfiedd yn^pl, yr oedd-Çyfriry .pybyr yri amddîffýn eu 



CYMRU'R PLANT. 




/OddlisrM ddarluu gan FriOi. £lìtate./ 
Ba OLm f Oora tyw rhEm fw^af ei oea dan ei chjagod. 

faiaith a'u gnnrlad, ar adeg y dirmygid gwlad ac ifûth Cymiu. Yn 
eu mysg yr oedd Dr. Owen Puw, lolo Moreannwg, Owen Myfyr, 
Twtn o'r Nant, a Glan y Gors. Pob parch iddynt an eu caiìad a'u 
llafiir yn codi ^n gwlad a'n cenedl ni. Glan y ûors wnaetb y gftn 

a ganent yn eu cytarfodydd, — 

" Bjddira jn imtijd, pob gwjaîjä. a gawn, 
I sddDmo Bg addfBg (heb dwíjeg) bob dawn ; 
Eln meddwl jw cjnnal ax ein dadl bob djBS, 
Hebddynion aflonjdd, ^aa ea 'menydd, rD.m7sg; 
Pob dyn a fo doetb, a gai yn iawn y gwir yn noeth, 
Uae'n harddocb na'r celwydd mewn gwieg o anr coetb. 
Btbdwn, — A dwcdwn 1 gyd, hardd Irodji au fijd, 

Eiu iaith B baihao, a Ilwyddiant a'i cadwo, 
Heb losa, trwy bob oea, tta bo byd.'' 

Bu Glan y Gors forw yn iSsi, a diladdwyd èf yn un o eglwysi 
Lliindain. Gwelodd, cya ei iárw, ddechr«i toriad dydd ar Gymni. 



CYMRU'R PLANT. 



313 



DAI, A MKM. 




« 



II. PLANT T WYRCWS. 

ORE drannoeth, aeth Dal i'r ysgoL 
Yr oedd wedi bod yno rai troion o'r 
blaen, ac adwaenai rhai o'r plant ef, 
a bu ambell un ohonynt yn ddigon 
angharedig i ediiw y iloty iddo, ac i waeddi ar 
ei oi "Dal wyrcws." Gwyddai Dal mai y 
íiordd oreu gydá bechgyn a'r Eath oedd peidio 
cymeryd sylw ohonynt, a chyn hir, peidiasant 
a'i flino, a chafodd lonydd fel plant ereill. 
Wedi Vt tyw^rdd gynhesu, cafodd Mem y 
pleser o'i ganiyn ì'r ysgol, a mawr oedd gofad 
ei brawd biaich am dani. Fel hyn aeth amser 
heibio heb i ddim anghyffredin ddigwydd yn eu hanes. Un waith 
bob wythnos deuai Sis i edrych am danynt, a phan ddaeth pen 
tymor, dygodd yr anrhëgion addawedig iddynt. Grwyr pawb y 
pleser rydd tegan newydd i bleatyn, yn enwedig pan y mae wedi 
bob yn hir ddisgwyl am dano, ac hefyd pan y mae tegan yn brin. 
Os nad oedd Dal wedi breuddwjfdío ddegau orweithiau gyda y 
ceffyl, nid oedd wedi breuddwydio yr un waith ; a Mem yr un modd 
gyda'r ddoL A phaii ddaethant i'w meddiant, nid oedd ball ar eu 
hedmygedd ohonynt 

Yn fuan wedi ẃ/^ aeth meistres Sis i fyw i Loegr, a phersWad- 
lodd yr eneth, oedd yn ei gwasanaeth ers amser» i íyned gyda UL 
Nid oedd yn hoffi myned ar y cyntaf, ond gan ei bod yn ddigartre^ 
a'r un lle arall i'w gael ar y pryd, nid oedd dim arall iddi wneyd ond 
myned gyda'i meistres Un o ddyddiau tywyli Dal a Mem oedd y 
dydd yr aeth Sis i ffwrdd ; ac ar aml i dd^d Mercher wedi hyn, bu 
y ddau fach a'n gwynebau rhẁng y railtngs oedd rhyngddynt a'r 
ffordd fawr, yn edrych yn hiraethus i'r cytdriad o'r hwn y byddai 
Sis yn arfer dyfod. 

Hwyaf yn y byd oedd Dal yn aros yn y tloty, mwyaf oedd yr 
awydd ynddo am gael myned oddi yno i ryw le arall i fyw. 
Feallal ei fod yn gweled plant ereill yn cael mwy o ryddid, a phwy 
nad oes yn hiraethu am hynny ? Beth bynnag am hynny, hiraethai 
Dal am gael myned o'r tŷ; a phob cyfle gawsai» codai yr un aw^rdd 
yn Mem. Dyfnbawyd yr awydd yma pan aeth un o'r bechgyn 
mwyaf i weini át amaethwr, ac y daeth yn ol ymhen rhai misoedd 
ytí edrych yn dda ac yn hapus. Wrth fiarwelio â Dát meddai^^ 
*' Brysia brifio, Dal, i ti gael dwad i weini flarmwrs." 



3t4 CYMRU'R PLANT. 

Ond ni fu raid i Dal aros nes bod yn ddigon hen i weini ffarmwrs. 
Pasiodd y gwarcheidwaîd tí fod ef a'i chwaer i gael eu rhoddi i hen 
wraig yn byw yn y pentref, o'r enw Alsi Jones, i orífen eu magu; 
ac er syndod i'r ddau, dyna y newydd a gawsant un prydnawn, fod 
yr hen wraig yn dyfod i'w nhol bore drannoeth. Fel y bydd plant 
yn colli golwg ar bopeth arall wrth gael rhyw un dymuniad, felly yr 
oedd Dad a Mem. Nid oedd ystyriaethau ereill yn cael Ue o gwbl 
ganddynt, megis, — pa ie yr oeddynt yn myned, at tiwy, a fyddent 
yn hapus yno, a'r cySelyb; nid oeddynt oll ond pethau dibwys yng 
ngolwg yr un ffaith fawr eu bod yn cael gadael y tloty. 

Bore arannoetb, daeth Alsi Jones i'w c^rrchu i'w cartref newydd. 
Cyn iddvnt gychwyn, rhoddodd y feistres y ddol a'r ceffyl iddi mewn 
papur ifwyd, a tharodd hithau hwy o dan ei mantell mewn modd 
barodd i Dal ofei fod ei geffyl yn cael cam. Trigai ychydig bellder 
o'r pentret, mewn bwthyn oedd yn bopeth ond glân, tu fewn ac 
alian. Safoi ar lecyn Uwm, gyda chraig fawr o'r tu o! iddo : ac yr 
oedd wedi ei amgylchu, nes ei guddio bron, a gwrychoedd trwchus. 
Yr oedd rhyw ddam byohan o dir glas, oedd yn y ffrynt» wedi ei 
adael at wasanaeth yr ieir. Adn&b^did hi yn y pentref fel *^ Aki 
Jones yr olchrag." Ni wyddai Dal a Mem ddim am dani, ond 
amheuodd Dal nad ydoedd yn ddynes garedig iawn, wrth yr olwg 
oedd ar ei gwyneb, ac hefyd^ am nad oedd yn siarad )rr un gair â 
hwy wrth geräded o'r tloty i'w chartref. Wedi cyrraedd y fan 
honno, ac wedi iddi dynnu ei bonet a'i ^hawl^ estynnodd biser, ac 
meddai wrth Dal,— 

^''HMrday gna dy hun o ryw iws ì mi, dos i'r ffynnon tu 'nol i'r tŷ i 
nol dwr." Ac ebai wrth Mem, — ''Dos ditha i diwUio am brida yn 
y fosged yna." 

MeddyUodd Dal y buasiû yn helpu Mem i gasglu y pridau, a 
çhychwynodd i ^meyá hynny wedi dychwelyd gyda'r (rfseriad dwfr ; 
ond galwodd Alsi Jones ar ei olt ac meddai, — 

'' Aros, mae isio i tî lenwi y badell yna." 

Ac felly cadwyd y ddau fach yn brysur hyd o fewn ychydig i ddau 
o'r gloch, pryd y cawsant damaid o f ara llaeth a thrlagl yaddo. Y 
noswaith honno, anfonwyd Dal ar neges ddieithr iawn iddo, sef i 
nol chwart o gwrw i'r Kìng's Head. Yr oedd dan ei rybudd nad 
oedd i ddweyd ei neges wrth neb ar- y ffordd, ac i lechu yn ymyl 
coeden wrth ddrws cehi y dafieurn, tra byddai y forwyn yn estyn ei 
neges iddo. Nid oedd Dal wedi anghofìo fel y byddai yn myned 
i'r fan honno i chwiUo am ei dad» ac yr oedd atswyd ac ofn y Ue yn 
glynu wrtho byth er hynny. Ònd k>eth a wnai?. Rbaid oedd 
ufuddliau i Alsi Jones, a gobeithiai yn fawr na iyddai raid.iddo byth 
fyned ar y neges yma wcäl y noswaitti honno.. Ond drùan o hono. 



CYMRU'R PLANT. 3«S 

daeth i wybod cyn pen ychydig^ fod chwart o gwrw bob nos, a dau 
chwart bob nos Sadwm, mor angenrheidiol yng ngolwg Alsi Jones 
a dwhr i bysgodyn. Bore Sul, cysgodd yn hir iawo, a phan gododd^ . 
yr oedd ei swper y noswaith cynt wedi ei wneuthur yn groesach 
nac ydoedd cyn myned i'w gwely. Gwnaeth gwpanaid o dé ac wy 
iddi ei hunan, a Uond dwy fowfen o fara a dwfr i'r ddau blentyn. 
Yna, anfonodd hwy i gasglu brigau, ac aeth i'r drws i'w cyfarwyddo 
hyd Iwybr» fel na byddai i neb eu cyf arf d. Yn y prydnawn, gwisg- 
odd am danynt i fyned i'r Ysgol Sul, ac yno rhoddwyd bwy mewn 
dosbarth gydag aẃrawes garedig. Llwyddodd i wneyd i'r ddau 
fach swil deimlo yn gartrefol ymysg y plant, ac yn hoS o'r 
Ysgol SuL Wrth eu hoU, cafodd wybod eu henwau, a pha le yr 
oeddynt yn aros, a gofynnodd i Dal a ddeuai ef a'i chwaer fach i'r 
Band of Hope. Nid oedd Dal.yn gwybod beth oedd Band of Hope; 
ond, gan dybio ei fod yn lle braf, addawodd fyned iddo. Soniai yr 
athrawes am gadwraeth y Saboth, a dysgai y plant beth oeddynt i 
wneyd» a bedi oeddynt i beidio wneyd, ar y dydd sanctaidd hwnnw. 
A gofynnodd un eneth fach, — 

" Oes drwg hel blodau ar ddydd Sul ? " 

"Oes/'ebai hithau. 

Synnodd Dal wrth glywed hyn^ a gofj^nodd, — 

'' Oes drwg hel prida ? " 

"Oes," oedüyr ateb. 

Edrychodd Dal ar Mem fel pe buasai yn dweyd, — <'Wyt ti'n 
clywed ? " Amheuodd yr athrawes fod rhy wbeth yn bod, a gofyn- 
nodd, — 

" Pam 'r ydach chî yn gofyn ? " 

" Mi fîio fi yn hel rhai bora/' ebai yntau. 

"Diar mi/' ebai hithau, "peidiwch a mynd eto. Ddaru Alsi 
Jones y'ch gweld chi ? " 

" Do," ebai Dal, " hi gyrrodd fi." 

Ni chymerodd yr athrawes sylw o hyn, ond dywedodd, — '<Mi 
ddof i edrach am danoch yfory." 

Pan aeth y plant adref, dywedodd Dal .wrth Alsi Jones, — 

"Mae y ddÿnas oedd yn dysgu ni yn deyd daw hi yma yfory i 
edrach am danon ni." 

u pygfy y^ honno, sgwn i ? " ebai hithau. 

" Dwn i ddim. Miss EUis oedd plant yn galw hi," ebai Dal. 

*' O9" meddai Alsi, ac ychwanegodd fel pe wrthi ei hunanyr— '' ro'n 
i yn meddwi basẃn i yn plesio wrth i gyrru nhw i'r Ysgol Sul." 
Drannoeth, aeth y plant i'r ysgol y bore a'r prydnawn, am y rheswm 
da fod yr hen wraig wedi ei dyfarnu i'w hanton yn gysoq, Ac 
ymhen ychydfg ar ol tè. daeth Miss EUis yno, ac am y tro cyntaf 



Ji6 CYMRU'R PLANT. 

gwelodd y plant rhywbeth tebyg i wén ar wyneb Alsi Jones. Wedi 
siarad ycnydig am amgylchiadau yr hen wraig, gofynnodd Miss 
EUis beth oedd oed Dal a Mem, ac ychwanegodd, — 

'' Rydw i wedi dwad yma yn bennaf heddyw i ofyn newch chi 
adael iddyn nhw ddwad i'r Band of Hope bob nos Fawrth. Rydan 
ni yn dechra am chwech, a mi of alwn ni gymi nhw adra mewn pryd 
i chi." 

*' Diolch yn fawr i dbì," ebai Alsi, *^ mi fydd yn dda iawn gin i os 
ca nhw ddwad atoch cbf, i chi rhoi nhw ar ben y ífordd, 'n enwedig 
yr hogyn 'ma. Rhyw bíant fel hyn, wyddoch chi, wedi i Uuchio a'u 
tafluy a bod yn y wyrcws hefyd, a mae yr hogyn yma yn un penstiff 
na weisoch chi 'rioedsiwn beth. Mae arna i ofn y ca i fyd heto nhw, 
a wir, fasa dim ond y nhlodi i yn peri i mi cymyd nhw." Ysgydwai 
Alsi ei phen yn arw wrth ddweyd hyn, fel pe i roddi mwy o rym yn 
ei geiriau. Gwrandawai Dal a Mem arni gyda gwynebau difrifol 
iawn, ac nis gallai Dal yn ei fy w ddeali y gair *' penstiff," ond yr 
oedd ganddo ryw syniad bychan mai nid gair i'w ganmol ydoedd. 

Y Saboth dilynol, dywedodd Aisi Jones wrthynt am fyned i 
gasglu brigau, fel y Saboth cynt, ond nid oedd Da! yn foddlon i 
fyned wedi cfywed yn yr Ysgol Sul fod y plant oedd yn gwneyd 
pethau cyífelyb yn digio lesu Grist. Wrth ei weled yn oedi 
cychwyn, meddai yr hen wraig,- 

*' Wyt ti yn mynd, i wneyd rhywbeth am dy damad ? " 

"Mae Miss Ellis wedi dweyd Su! dweutha," ebai Dal, <<mai 
plant drwg sy'n hel prida ar ddydd Sul." 

Gwylltiodd Alsi pan glywodd hyn, ac meddai, gan ysgwyd Dal â 
holl nerth ei braich esgymog, — 

" Ddaru ti ddeyd wrthi hi mod i wedi dy yrru i hel prida ar y Sul, 
y gelach cegog. Dwad rwbath o'r tŷ yma eto ydi y gora i ti." 

Yna rhoddodd hergwd iddo nes y tarawodd ei daicen ym mhost y 
grisiau. Er fod Dal yn fachgen bach gwrol, ac anfynych iawn jm 
ymroddi i grio, parodd y loes a'r dychryn iddo lefain dros y tŷ, ac 
yn naturiol iawn, Uefodd Mem hetyd. Ond ni chymerodd yr hen 
wraig sylw ohonynt o gwbl. Ychydig wedi un o'r gloch, gwnaeth 
uwd iddynt, a pharotodd hwy i gychwyn i'r ysgol. Wrth oTchi Dal, 
gwelodd fod cnwc mawr ar ei dalcen, ac meddai, — 

** Os gofynith rhywun i ti be ydi hwn, dwad mai syrthio ddaru ti." 

Wedi iddynt gyrraedd yr Ysgol Sul, y peth cyntaf ofynodd Miss 
Ellis i Dal oedd,— 

'* Beth ydi hwn sydd ar eich talcen, machgen i ? " 

<<Lwmp,"ebai Dal 

'' le," ebai hithau, '< ond sut y daeth yna ? " 

Nid oedd Dal am ddweyd ma! wedi syrthio ^rr oedd, am y gwyddai 



CYMRU'R PLANT. 317 

y buásai felly yn dweyd anwiredd, ac nid oedd am ach¥fyn ar Alsi 
Jonesy rhag ofh y buasai yn dyfod i wybod ei fod wedi gwneyd. 
Felly, er i'r athrawes drio pob ffordd, ni diafodd wybod yr achos o 
hono. Wrth eu gollwng alian ar ddiwedd y prydnawn, dywedodd, — 
''Còfiwch am y Band of Hope chwech o'r gloch nos Fawrth." 

Nis gwyddai Dal a Mem pa fath le oedd yn y Band of Hope, ond 
credent fod yno le difyr iawn, wrth fel y soniai plant ereill am dano. 
Ac beblaw hynny, byddent yn arfer caei té parti ddydd Nadolig, a 
chyfarfod agored ar ei ol. Ac yr oedd y ddau fach yn cofìo mai y 
diwmod hapusaf gawsant yn y tloty oedd dydd Nadolig,— diwrnod 
y tê parti a'r Christmas tree, Fei pan ddaeth nos Fawrth, nid 
rhyfedd oedd eu gweied yn sefyll o flaen drws ysgoldy y capel 
ymheli cyn chwech o'r glocb. Yn ystod y cyfarfod, siaradodd un o'r 
dynion oedd yn cymeryd gctfal y Band of Hope, ar y pwysigrwydd 
fod plant y Band of Hope yn peidio smocio, rhegi, dweyd anwiredd, 
nac yfed y diodydd meddwol, nac ychwaith fynd i'r tafarnau i nol y 
ddiod i neb arall. ( Yr oedd hyn cyn i'r ddeddf dda honno sydd yn 
gwahardd gwerthu diod i blant dan un ar bymtheg oed gaei ei 
phasio). C yn ei fod wedi bron gorffen dweyd hyn, mae un o'r 
bechgyn oedd yn y cyfarfod yn codi ar ei draed, ac yn dweyd, — 

<' Mi fydd Dal, sy'n byw hefo Alsi Jones, Tandderwen, yn mynd 
i'r King's Head bob nos i nol cwrw." 

Ar hyn, dyma bob llygad oedd yn y lle ar Dal druan, ac yntau 
a'i wyneb yn liawn dagrau. Ac ebai y gwr oedd yn annerch y 
cyfarfod yn llawn tosturi at y bachgen bach, — 

« Os bydd un o honoch chwi a rhywbeth i achwyn ar eich gilydd 
fel hyn, peidiwch a gwneyd fel y gwnaeth Bobby heno, ond dowch 
aton ni sydd yn gofalu am danodi chi, i ddeyd cyn y cyfarfod neu 
aroL" 

Yna aeth y cyfarfod ymlaen, ac ar y diwedd galwodd Miss Ellis 
ar Dal a Mem i aros am ychydig ar oi, a gofynodd iddynt, — 

« Fyddwdi dii yn mynd i'r King's Head i nol cwrw i Alsi Jones ? " 

'' Bydda," ebai Dal, yn grynedig, ond eto gan edrych yn myw ei 
Uygaid. 

" Bob nos ? " 

« le." 

"Wel," ebai Miss Ellis, ''mae yn rhaid i mi ddwad acw i siarad 
hefo Alsi Jones." Ac wedi ystyried am foment, ychwanegodd, — 
** Dowdiy mi ddo i hefo chi hena" 

Synodd Alsi yn fawr pan welodd Miss Ellis yn dyfod at y tŷ gyda'r 
plant ac medd^ wrthi ei hunan, — 

" Wedi cambyhafìo mae nhw mi wn, mae hi yn dwad yma i ddeyd 
¥nrtha i am i cadw nhw adra*, dedn i " 



3i8 



CYMRU'R PLANT, 



Pan ddaeth y ferch ieuanc at y drws, aeth i'w chyfarfod, ac 
meddai, — 

" Ydyn nhw wedi bod yn blant drwg, Miss Ellis ? " 

" Nac ydynt, Alsi Jones/' ebai hithau, " ond dwad yma i ofyn i 
chi ddaru mi heno, l>eidio gyrru Dal yn rhagor i nol cwrw. Mae-a 
wedi dwad i berthyn i'r Band of Hope rwan, a does yr un o blant y^ 
Band of Hope i yfed y ddiod feddwol nac i'w chario i neb arall. 
Peidiwch a meddwl mai Dal ddeudodd y bydda fo yn arfer mynd^ 
ond un o'r bechgyn ddeudodd ar goedd y cyfarfod heno. A 'rwan^ 
Aisi Jones, wnewch chi addo na wnewch chi byth yrru y plentyn ar 
y neges yna eto ? " 

Newidiai gwyneb Alsi ei liw lawer gwalth tra bu Miss Eliis yn- 
siarad; a pne buasai rywun arall, buasai wedi dweyd wrthi ers 
meityn am fynd ynghylch ei busnes ; ond yr oedd yn rhy gyfrwys i 
hyn, buasai ei digio yn peri coUed i Alsi mewn mwy nag un ffordd* 
A chan guddio ei gwyneb yn ei ffedog, dechreuodd wylo, yr hyn^ 
allai wneyd pan y mynnai, ac meddai, — 

"Na i ddim yn wir, m'am, am bod chi yn gof^." 

*' O'r gore," ebai Miss Elíis, '< nos dawch/' ac ymaith a hi. 

Ond mor fuan.ag yr aeth o olwg y tŷ, rhoddodd y ffedog i lawr, 
a dechreuodd ei galw wrth yr enwau gwaethaf allai feddwl am» 
danynt, acanfonodd Dal a Mem i'w gwely heb damaid o swper. 
Er hynny, ar ol hyn, ni bu raid iddÿnt gasglu rhagor o frigau ar y 
Saboth, na myned yn rhagor iV King's Head. 



F I,l,WyBR TÜWŸ Y COJ^D. 



MOR áàifyi yájw rhodio 
Y llwybr trwy y coed, 
Tra'r glaswellt mân a*r mwsog 
Tn orchudd tan fy nhroed ; 
Cael syllu 'n llygaid blodau, 

A sugoo'u sawyr mwyn ; 
Á. gwylio'r dlos wenhyneu 
Yn chwilio gylch pob deilen, 
Am gyfoeth mêl y liwyn. 



Mynd heibìo'r dderwen freiniol,. 

Heb wybod faint ei hoed, 
Deyrnasodd genedlaethau 

Yng nghjnulleidfa'r coed ; 
O dan el ilydain gangau 

Oeir lloches heb ei hail, 
Tra natur, trwy'i cherddorion». 
Yn tywallt cynghaneddion 

Oddiar ei liwyfan daìl. 



Pen y Oroes, 



Wrth syllu oddiamgylch 

Trps gyrrau'r goälan fer^h, 
Geir gweld portread cjflawn 

O fywyd yn ei werth ; 
Boed Uwybr fy mywyd innau 

Yn lân o dan fy nhroed, 
Yn dirwyn ei droiadau 
Ithwng cân a mêloiosynau, 

Fel llwybr trwy y coed. 



Dbrwyn- 



CYMRU'R PLANT. 319 

OTMRY ODDICARTRBF. 

X. JAMSS HOWSLL. 

DYWEDIR mai James Howell oedd y cyntaf ym Mhrydain i 
enniU ei fywoUaeth trwy ysgrifennu Hyfrau. Yn ystod yr ail 
tanrif ar bymtheg, ceid Cymry bron ymhob man, — yn ymladd âV 
paenod ac a'u gilydd, yn tarnwyr ac yn for-ladron, yn gyfreithwyr 
ac yn llenorion. 

Ganwyd James Howell yng Ngheín Bryn, yn Llangamarch, sir 
Fiycheiniogy yn 1591; ond treuliodd ei febyd yn Abemant a 
Chynwil Caio, yn sir Gaerfyrddin. Aeth i'r ysgol i Heníiordd, 
ac oddiyno» yn 1610, i Goleg yr lesu» Rhydychen. Yr oedd yn 
efrydydd dded, a da^ yn un o'r gwŷr mwyaf gwybodus yn y wlad. 

Yn i6ig, dechreuodd deitbio, a bu yn Holland, Fflanders, Ffrainc, 
Spaen, a'r Eidal. Wedi dod adre, ysgritennodd lyfr o sylwadau ar 
y gwledydd hyn ; ac y mae ei ddarluniadau o ddulliau gwahanol 
genbedloedd yn hs^ìàs dros l>en. Ysgrifennodd hanes Fenis hefyd, 
y ddinas ryfedd oedd yn brwydro â'r Twrc. Hi oedd «'priod y 
môr/' a hi yh bennaf oedd neii^d enniU brwydr fawr Lepanto, lle 
Uethwyd galiu'r Twrc ar y môr. 

Yn 1623, anfonwyd ef i Spaen, i geisio gan frenin y wlad hohno 
ryddhau llong a ddaliesid gan raglaw Sardinia. Yr oedd ym 
Madrid pân ddaeth Siar],T— wedi hynny y Siari Frenin a ddienydd- 
iwyd gan ei Senedd, — ^yno ar ymdaith ynfyd i chwiUo am wraig 
iddo d hun. 

Gwnawd ef yn fifynurawd o Goleg yr lesu yn 1623« ac yn Aelod 
Seneddol yn 1626. Yn 1630, cawn ef gyda larU Leicester yn 
Copenhagen, prìfddinas Dettmark, yn areitUo yn Lladin o flaen y 
4>renin, ac yn dandwyro'r Uywodraeth i wrando ar gwynion 
masnachwyr Pryddnig. 

Wedi'r trataeUo a'r gwibio, yr hoU a'r gweled, cafodd y Cymro 
bychan» bywiog, ei hun yn gorfod cyme^^l gorSwys. Trwy ryw 
anffawdy aeth i ddyied. Tynged y dyledwr yn yr oes honno oedd 
aros yn y carchar nes talai. Ac yn y carchar y bu James Howell» 
tel aderyn yn ei gaweU, tra bo tymestl y Rhytel Mawr yn codi ac yn 
iorri o'i gwmpas. Yny carohar, ac wedyn, eniUodd ei fywoliaeth 
trwy ysgrifennu Uyfrau; cyhoeddodd ohonynt rhwng hanner cant a 
thrigain. O'r rbai hp i gyd, ei lythyrau, — *< Epistolau Hy wel," — 
yw'r mwyaf diddan a r mwyaf enwog. Y maent yn Uawn o ysmaldod 
^yr, o sylwadau tarawiadol, ac o wybodaeth ddvddorol. Nid 
gormod yw dweyd y byddant yn rhan arhosol o lenyddiaeth Lloegr 
ymhoboes. 




320 CYMRU'R PLANT. 

Yn 1660, gwnawd James Howell yn hanesydd i'r brenin Siarl yr 
Ail, oedd newydd ddringo gorsedd ei dad weidi marw Cromwell a 
chwymp y Weriniaeth. Arhosodd yn y swydd honno liyd ei farw 
yn 1666. Claddwyd ef yn y Temple yn Llundain. 

Y mae araliedd, chwilfrydedd, ac athiylith y Cymro enwog hwn 
yn gwneyd ei lyfrau yn ddarllenadwy iawn. Rhydd aml ddarlun 
tarawiadoly ac aml drem werthfawr, ar hanes rhyfedd y dyddiau 
ystormus hynny. 



YR BNSTH A'R RHOSYNAU. 

un o lyfrau awdures Seisnig bobiogaidd, 
cawtt hanesyn bychan tarawiadol iawn, 
neu yn hytrach draddodiad. Dychymyg 
yw, vn ddiameu; ond y mae, er hynny, yn 
ddychymyg a gwirionedd tlws yn gorwedd dano. 
Yng ngwiad yr Eidal, trigai geneth ieuanc bur 
a rhinweddol ei chymeriad. Yr oedd yn amddiEad 
o dad a mam. Fe'i gadawyd yn unig yn y byd, 
heb berthynasau na chyfeiilion ; ond, yng nghanol 
ei huhigrwydd, yr oedd ganddi un peth a garai 
yn fawr, set pren rhosynau. Ei hunig gysur oedd gofalu am y pren ; 
ac un diwrnody fe ganfyddodd flodeuyn jrn ymafifor o'i fynwes. Er 
çymaint oedd ei hawydd am gadw y blodeuyn iddi ei hun, yr oedd 
ei chariad at lesu Grist yn fwy; ac fe roddodd y blodeuyn ar 
ddarlun o hono Ef oedd ganddi, fel arwydd él bod yn ei gyflwyno 
iddo. Ac fe wnaeth yn gyíTelyb gyda phob blodeuyn a gafodd. 

Ond un diwmod, bu yr enetti farw. Wedi ei mynediad i'r 
nefoedd» fe ddychnlygir ei bod yng lighanol )rr angylion, wedi oolU 
ei flordd. Ond yn fuan, fe ganfyddodd o'i blaen Iwybr yn cael el 
amgylchu gan flodau. Daeitti angel atì, a dywedodd,--'' Dyma y 
blodau a rc^daist i'r lesu ar y ddaear, ac y mae wedi eu gwneyd 
yn llwybr i'th arwain at y rhai a geri." Yna fe ganlynodd yr eneth 
y llwybr, ac fe gyrhaeddodd yn ddiogel at ei hanwyliaid. 

Beth pe byddai i bob un ohonom ddilyn yr esiampl roddodd yr 
Eidales fach i ni, a chyflwyno i'r Arglwydd lesu flodau prydfertb 
rhin a moes. Os y gwnawn, fe fÿddant wedi eu pabnantu yn 
]lwvbrau disglaer, i'n harwaln yn ddiogel ato. 

Petmachno, LizziK K Evans. 

» » 

B^* OTfeiriad 7 golygydd tw,— Owsn M. lDirAia>8, 8, Clarsndon Yilulb, OrroBD. 




ABOaÂWWTD ▲ OSTBOBDDWTD CI4R ■UGHM AND 80N, 66. HOPN BTBNBT. dWB B OM M . 




AT Y PLANT. 



« Hr. Rlcbord Uorea 
llyh: l bUnt ycíror i 
j plant jn darllen , 
llyfr liwnnw ;n ji jBgolÌon, a deuaDt 1 
adnabod pob adcijn jn dda. Feuuad o'r 
Ujfr newjdd jw htuteB j ji'blno jn jr 
TÌàtjnhwa. 

E. J. Tmae cylch mwj o waBan&eth yn igor 

(, Baen jí Yegol Sol. Yn j djddlau tn, yr oedd 

yn fbaid iddi ddjsgu plant 1 ddarllen Cymneff, 

^au fod yr juolion d jddiol yn eBfteuIaso j gwaiui 

tmii yn boÛol, er oywiljdd iddjnt. Ond yn kwt 

djBgir í'r plant lidallíen Cjnuaeg yn yr ysgi lion dyddìol ; a gitU 

yr Ysgol Siil g!i''l ei hoU amBer at egwyddoii plant mewn moeB a 

lÀinljdd, a thrw jtbo powb jn jsb^ y Beibl. 

J. B. FiBCATOB. Bhald t'r ertbjel tod yn ddyddorol, jn 
ogyetal ag jn nddlúl. Y mae jHcilfenna eitbjBl i blant yn UaweT mwy 
übawdd uag yBgiifennn ertbygl ì bobl mewn oêa. T mae'n gofjn cymaint o 
fedr a medi j pjegotwr witb ddetrÌB a tbiefna ei bto. 

Ap Li.sk. T nae lalth j traefbawd yn ihy cbwyddedig. Gall ejlwedd j 
deoddeg tndalen fjnd i nn jn bawdd. Cefriwcb eì y^rri'ennu oll mewn geiiian 
nuBiU ueu ddenBÌU. Peidiwcb oful bod yn rby glii. Öocbelwcb oimod defnjdd 
0*1 geiilau "cael" ao "allan." 

Gwn.. Fellj flnnan, buasal'n dda geunyf weled pob tiwydded 1 weitha diod- 
jdd meddwol jn cael ei galw'n ol yíoiy ; na, heddyw, Ond j mae nn petb jn 
pBit llawenydd imi. Y mae'r tafatnau jn llawer gwell nag y bjddent, yn 
«nwedig takman jmjlon y ifoidd. Eu prif gwBmeriaid jw teithwyi. ir gel^l 
haìarn nea geibjd baiam. Äm twjd maetblou y galwant hwy, nid amddiod 
aflach. Mae ugeiniau o dafamau yu troi'n ddlrwestai, ac md jw eu trwjdded 
ond colled iddjnt. Tn j trefjdd jr erje j diotal. 

AiHnAw. " Ä ddjUd djBgu cietrdd yn ji jBgol ddyddtoIF" Oweetlwu rhy 
■■--"- ' — ' îj^° ynddo'u awr. Ond yr wjf jn gofán iboddl jmhob rhifyû 
f gallwcb eu darllen i'i plaat yn yr ysgol. 

Ap Maidwth. Nid jdyw BmjnnBu Änn GilfBtbfl wedî en cjhooddi fel ji 
jBgrifennodd hi hwy. Gwnawdllawer o gyfnewidiadau gan oljgwjT; j mae'i 
emjnuaa fel yi jBgiifeunodd hl bwy jn Uawer tlysHch a mwy tarawìadol. 
OjaoeddÌT bwy fel ji yagiifenwyd hwy yn un o gjlrolau nBsaí CyfreB y FU. Yu 
yr un ^FÍioì Djdd gwaiüi cjfoedlon Anu GriíBthH, ibai oedd yn pertìmi i'i un 
•eÌBt B hi. Yn en mjBg j mae Jobn DaTÌes, y cenbadwr enwog aeth S r eteugyl 
i Tẃîti ; B John Hngbes, Pont Hobeit, nn o djwjsogion pulpud Ojmru . 



,i gjdii 




<*^^V..ví 



TE ASGBLIi FRÄITH. 




(^MRU'R J>LANT. 



TACHWEDD, 1905. Rh» 167. 



DYMA. ni ya y wlg, Ue mae coed masarn, ac ynn, a chyll, a 
drain gwynion, a drain duon, ac aml i Iwyn arall yn tyfu. 
Mae adeiyn bychan, brith ei liw, yn hedeg yn syth heibjo i ni, ac 

Sdisgyn ar Iwyn o'n blaen gan waeddi, " Pinc-pinc, pinc-pinc." 
ae yn bedeg i Iwyn arall ac yn gwaeddi yno yr un fath, " Pinc- 
pinc, pinc-pinc." Ydych chwi'n adnabod yr aderyn ? WeÌ, dyna'r 
ji-binc. Enw bach digri, onide ? Dyna fel y galwem nì ef pan yn 
blant ^artref yn Nhal y Bont, Enw plant Llanarmon arno ydyw 
" spinc." Cafòdd yr enwau yma am ei fod yn gwaeddi " pinc-pinc," 
neu " spinc-spinc," o hyd pan wedi cael ofn, neu wedi ei gyffroi. 
Ei ofn-gri roddodd iddo yr enwau. Mae enwau Cymraeg ereill 
amo. Dywedaf wrthych beth ydynt yn nes ymlaen. Eí enw Saes- 
neg cyftredin ydyw chaffinch, — Mr. Chaf Finch ; ond y mae arno 
enwau lleol, megís "spink." "spinx,""twincV'"charbob," "tinli," 
a " pinl(-pink." 



324 CYMRU'R PLANT. 

Gadewch i ni 'rwan edrych ar ei liwiau, tra y mae yn ein hymyl. 
Mae ganddo yntau wasgod goch, — gwasgod goch o liw'r gwin, nid 
o liw'r orangâ fel un robin. Pa un o'r ddwy yw'r ddelaf, dywedwch ? 
iyfae ysmotyn du rhwng bôn ei big a chopa ei ben. Llwyd-las yw 
ei ben a'i warr ; lliw cnau ceífylau sy ar ei gefai, a gwyrdd yw ei 
fontin. Du yw ei gynffon; a duon yw ei edyn, gyda dau ribyn 
gwyn fel arian ar draws pob un. Dyna i chwi siaced dlos firaith 
roddodd Duw i'r aderyn 1 

Am fod ei edyn yn /rü/i o ddu, a gwyn, a melyn, gelwir yr aderyn 
mewn Uawer o fannau yn '* asgell firaith/'— enw digon tlws. Am 
fod dau ribin gwyn mor loyw a'r arian ar bob un o'r edyn gelwir 
ef weithiau yn ''asgell arian," — dyna'r enw tlysaf. "Ji-binc"yw 
fy hoíf enw i arno, am mai dan yr enw hwnnw yr wyf yn cofío'r 
aderyn gyntaf. 

Edrychwch. Mae'r aderyn yn hedeg o'r Uwyn i frígyn uchaf 
onnen sy gerllaw, ac yn dechreu canu ei gftn serch dros yr hoU le. 
Gwneir ei gftn i fyny o ryw hanner dwsin o nodau byríon. Mae y 
nodau cyntaf yn union yr un fath, a'r un hyd. Ar y nodyn olaf ond 
un mae yn codi ei lais fel pe buasai mewn hwyl fawr. Ar y nodyn 
olaf mae yn gostwng ei lais yn raddol, fel mai prin y clywch 
ddiwedd y gftn, — mae yn ymdoddi yn naturiol i'r awyr. Cana'r 
nodau ar draws eu gilydd, yn gyflym gyflym fel y gwynt. Mae yn 
eu "rattlo" aUan ar un anadl. Yna mae yn cymeryd ei wynt am 
eiliad neu ddwy, ac yn mynd dros yr un gftn drachefn, dro ar ol 
tro, heb symud o'r fan. 0*r diwedd dacw fe yn cymeryd ei aden 
ac yn hedeg ymaith chwap o'n golwg. Yr ydym yn bloeddio ar ei 
ol,— '* Diolch i ti, ji-binc, am dy gftn. Dyro i ni dinc eto toc." 

Nid yw cftn y ji-binc mor dyner a chftn robin. Cftn fyw, iach, 
hoew ydyw, fel ding-dong, ding-dong cloch priodas. Mae cjm 
sionced a'r ji-binc ei hunan. Ar ol ei chlywed unwaith cofír hi'n 

Íir. Nid yw'r ji-binc yn canu yn y gaeaf, ond os gwelwch yr 
deryn y tymor hwnnw daw ei gftn yn fyw i'ch meddwl, a byddwch 
yn barod i waeddi, — <<Dyro i ni gftn 'rwan, ji-binc." Ond wnaifl e' 
ddim. Mae ei deiyn aUan o diwn y pryd hwnnw. Ni fedr ji-binc 
ganu ond pan yn caru. 

Aderyn bychan sionc yw'r ji-binc. Mae wrthi o hyd ac o hyd. 
Nid yw byth yn segur. Mae yn hedeg ac yn picîo yma ac acw 
beunydd a byth. Nid yw yn gwybod beth yw dìogi. Yn y gaeaf 
daw at ein tai fel robin i ymofyn am damed. Ond cyn pigo dim 
mae yn edrych i bob cyfeiríadi ac yn gwyUo a gwrando a oes 
perygl. Os clyw ddim ond cnoc isel yr awel ar y ífenestr, neu 
rugi y ddalen leiaf draw, mae ar ei aden mewn eiUad, a'i galon yn 
ei wddw. Os daw at eich tŷ i fegian teflwch damed iddo yntau. 



CYMRU'R PLANT. 325 

'Rwyf yn gwybod atn nyth ji-binc dipyn yn uwch i fyny, mewn 
draenen wen. Awn yno i'w gweled, — mae yn werth edrych ami. 
Dyma'r llwyn. Mae'r deryn wedi cuddio'r nyth mor gyfrwys, 
rhwng y cangau a'r dail, fel nas medrwn ei gweled heb fyned 
i'w hymyl yn glos. Awa yn nes. Gyda ein bod yn cyffwrdd y 
Uwyn, ac yn cael cip ar y nyth, mae'r aderyn,— yr iar. — ^yn picio 
o honi yn wyllt, ac yn gwaeddi» <'Pinc-pinc, pînc-pinc." Gyda 
pinc-pinc cyntaf yr iar, wele'r ceiliog yn rhuthro i'r lle o rywle, 
yntau yn gwaeddi, '* Pinc-pinc, pinc-pinc," fel pe y gotynnai, — '' Be' 
s/n bod, gariad ? Be' s/n bod ? A oes yna elynion ? " " Pinc- 
pinc, pioc-pincl" ebe hithau, fel pe yr atebai, — '*Oes, oes; dacw 
nhw ; cadw draw, da thi I " Mae'r ddau dderyn wedi gwylltio yn 
deg. Hedant o Iwyn i Iwyn, ac o gangen i gangen. Maent 
weithiau yma, maent weithiau acw, ac yn gwaeddi " pinc-pinc " yn 
fyddaroL Daw adar ereill i'r lle i edrych beth yw'r mater, ac unant 
hwythau bob un yn yr wbwb. Wel, dyma fíril ''Tewch, adar 
bychain/' meddwn, ** wnawn ni ddim byd i'ch nyth. Nid oes eisie 
arnom ond jus^ edrych arni, - mae son am dani, — ^i weled eich 
gwaith. Awn ymaith yn union wed'yn." Ond waeth beth a 
dd)nvedwn, pinc-pincio wna'r adar ofnus o hyd. Felly wnawn ni 
ddim aros gyda'r nyth ond cyn fyrred ag y medrwn. Waeth i ni 
heb boeni yr adar, druain, yn rhy hir. 

Dodwyd y nyth, fel y gwelwch, ar florch uchel yn y llwyn. Mae 
cangau cas, pîgog o'i hamgylch. Gwnawd hi o fwswgl, a 
gwreiddiau mftn, a glaswellt sych. Mae wedi ei leinio ft gwlan, a 
rhawn ceífylau, a phlu ; a'i thu allan wedi ei frychu ft chen arian y 
coed. Mae'r ji-binc, chwi welwch, yn grefftwr dan gamp, — un o'r 
crefftwyr gore ym myd yr adar. A welwyd erioed nyth harddach 
na hon ? Edrycha fel pe buasai wedi ei moldio gan mor fedrus y 
mae y mwswgl, a'r gwreiddiau, a'r gwellt wedi eu gweithio i'w 
gilydd. Mor grwn a llyfn yw ei hystafell a chwpan; ac mor 
esmwyth a glwth. BuV adar bythehios gron yn ei gwneyd, y 
ceiliog yn cario'r defìnyddiau, a'r iar yn eu gosod wrth eu gilydd. 
Oni fuasai yn dro gwael ei thorri ar ol trafierth fawr yr adar yn ei 
Uunio ? Wrth godi ar ílaenau ein traed, ac edrych iddi, gwelwn 
fod ynddi bump o wyau. Rhyw Ifts llwydaidd yw eu lliw, ac wedi 
eu ysmotio ft llwyd dwfn, a choch i liw'r gwin. 

Cyn myned oddi yma edrychwch unwaith eto ar y nyth. Onid 
yw yn dwt ? Onid yw yn dlos rhwng y dail ? Onid yw yn rhyfedd 
fod aderyn bychan wedi medru gwneyd gwaith mor gampus, heb 
erfyn ond ei big, ac heb gwmpas ond ei fron ? Nis medrai dyn, pe 
buasai wrthi drwy ei oes, wneyd nyth aderyn. Ac onid yw yn 
rhyfedd fod cywion blwydd yn medru gwneyd nyth y tro cyntaf 



326 CYMRU'R PLANT. 

mor berffaith a chryno a hen adar sy' wedi bod wrth y gwaith am 
flynyddoedd ? Pwy sy' yn eu dysgu ? 

Pw7 ddysgodd yr edn i wneyd ei nyth 

fwswgl, a gwlan, a chenn P 
Pwy a'i dysgodd i'w hulio â phluf a rhawn, 

A'i ohuddio rhwng cangau j pren P 

Onid Duw a greodd 7 deryn hardd P 

Onid Ef wnaeth ei edyn brith P 
Wel, yr Hwn roddodd iddo wiag mor ddel, 

A'i dysgodd i Innio ei njth. 

Y Duw roddodd liw 7 wawr ar ei fron, 

Ac a diwniodd ei delyn fw^n, 
A'i d^sgodd i osod cr^d ei rai bach 

Tn ddirgel dan ir-glog 7 llw^n. 

R. MORGAN. 



AWMJ4OI9 HIRAETH. 

" 'T)^^^ m^nd, 'rw7'n m^nd," medd ^r heulwen dlos, 
Xl; Dan wrido'r gorwel ar fln nos ; 
M^n gludo Uawen^dd i'r m^rdd 87' mhell, 
Ond dTwed wrth f achlud am dd^dd s^dd well ; 
0w7d 7nnom awelon o hiraeth b7w, 
Am hafdd^dd tragw^ddol Paradw^s Duw. 



<( 



t< 



• 

'Rw7'n m^nd, 'rwy'n m^nd," medd ^r hafdd^dd llon, 

A delw'r nefoedd ar ei fron ; 

Mae'i del^n a'i flodau ^n m^nd i ffwrdd, 

Ond gwenau ei fendith 7W gwledd efn bwrdd ; 
Ow^d 7nnom awelon o hiraeth b^w, 
Am hafdd^dd tragw^ddol Paradw^s Duw. 

'Rw7'n m^nd, 'rw^'n m^nd," medd 7 wennol fw^n, 

A goleu dw^fol greddf 'n ei dw^n ; 

Birn Uonni ein calon o flaen ein dôr, 

Ond chwilia am nefoedd haf dros 7 môr; 
Gw^d 7nnom awelon o hiraeth b^w, 
Am hiädd^dd tragw^ddol Paradw^s Duw. 

" 'Rw7'n m^nd, 'rw^'n m^nd,'* medd pererin blin, 

A " Phen Oalfaria '* ar ei fln ; 

Mae'n canu'n ei garpiau,— '' Dal fl i'r lan," 

Ond gwisgoedd gogoniant gaiff ^n 7 man ; 
Gw7d 7nnom awelon o hiraeth b^w, 
Am hiädd^dd tragw^ddol Paradw^s Duw. 

T Baia. Bicha&d ab Huoh. 



CYMRU'R PLANT. 3^7 

OTMRT ODDIOARTRBF. 

XI JOHN 6RIFFITH. 

'^ Gwyn eu bjd y rhai addfwyii, canjs hwy a etiíeddant 7 ddaear." 

YMIS diweddaf adroddais hanes un o lenorìon enwocaf Prydain, 
a'r mis cynt hanes un o forladron mwyaf beiddgar y moroedd, 
y mis hwn dywedaf hanes un nas gŵyr y byd odid ddim am dano. 
Mae ei enw bron a llithro o gof, ond y mae yn un o'r gweithwyr 
dyfal a gostyngedig hynny s/n wir halen y ddaear. 

Ganwyd John Grìffith, Mai 21, 1713, yn sir Faesyfed. Yr oedd 
ei rìeni yn bobl dduwiol iawn, ac yn Grynwyr. O'r seithfed flwydd 
ymlaen, yng nghwmni ei rìeni, teimlodd y bachgen John Grìffith 
garìad Duw. Pan oedd yn dair ar ddeg oed, daeth cyfaill i'w 
gartref oedd wedi byw yn Pennsylyania, a chododd awydd mawr 
ynddo am ymfudo, er fod ei dad hofF yn erbyn iddo adael ei gartref. 
Yn 1726 cymerodd long yn Aberdaugleddyf, a bu wyth wythnos ar 
y môr. Daeth ewythr iddo o'r enw John Morgan, oedd yn byw ger 
rhiladelphia, i'w gyfarfod; ac ymgartrefodd gyda modryb iddo, 
gan ddilyn ei grefi fel gwehydd. 

Aeth yn ddifater am ennyd am grefydd ei dad a'i tam. Ond, pan 
yn bedair ar bymtheg oed, dwyshawyd ei feddwl ; teimlodd yn ei 
enaid y gallu s/n abl i newid dyn. Wedi Uawer o ing meddwl am 
ei gyflwr, daeth i'r goleuni, ac ynddo y rhodiodd mwy. Teimlodd 
awydd i gasglu defaid i Fugail Israel» ac aeth i'r byd a'i enaid yn 
llawn o hedd yr Ysbryd Glân. 

Cafodd lawer traUod, curodd ystormydd enbyd amo, ond yr oedd 
y goleuni hwnnw yn goreuro pob cwmwl ac yn rhoddi ystyr newydd 
i ^b peth. Teithiodd ymysg ei gydgrefyddwyr, ac ymysg Pres- 
byterìaid bucheddol Lloegr Newydd, a erlidiasent ei frodyr gynt. 
Weithiau yr oedd ganddo genadwrì anorchfygol, dro arall byddai'n 
hoUol ddistaw yng nghanol y cannoedd ddaethent i'w wrando. 

Yn nechreu Hydref. 1747, hwyUodd yn ol i Brydain. Yr oedd 
yn rhyfel rhwng Prydain a Ffrainc, a gwelent long rhyfel Ffrengig 
yn eu hymUd. Oherwydd difrawder eu capten, daUwyd hwy, a 
chymerwyd hwy i Bayonne. Gwrthododd y Crynwr dynnu ei het i 
neb, gwrthododd fynd i'w <<temlau eilunod," dadleuodd yn selo;^ yn 
erbyn eu hoffeirìaidi ond catodd gyrraedd Lloegr erbyn dydd 
cyntaf 1748. 

Aeth adref i sir Faesyfed, wedi pedair blynedd ar hu^ain o 
absenoldeb. Yr oedd ei anwyl dad wedi marw ers tair blynedd, 



328 



CYMRU'R PLANT. 



ond yr oedd y cyfarfyddiad rhyngddo a'i fam fel cyfartyddiad Joseph 
a Jacob. Yr oedd ei fam yn orfoleddus falch o'i weled, yn enwedig 
gan ei fod yn dod adre i bregethu'r efengyl. 

Ymdaílodd i'r gwaith o adfywio cynulleidfaoedd gwyw y Crynwyr 
drwy'r ynysoedd hyn. Gwaith caled oedd eu galw oddiwrth y 
bydolrwydd a'r esm^iTthyd oedd wedi llithro drostynt, a chodi eu 
Uais yn ddewr yn erbyn y rhyfela, a'r cyfreithio, a'r rhagrithio oedd 
mor boblogaidd yn y blynyddoedd hynny. Weithiau dirdynnid ei 
enaid, ac ni fedrai ddweyd gair ; eisteddai'n fud a thruan ynghanol 
cannoedd ddaethai i'w wrando. Dro arall byddai'n orfoledd mawr 
amo. Weithiau cyhuddai gynulleidfa o fydolrwydd a chaledwch; 
dro arall condemniai ddyn wrth ei enw. Unwaith daeth dros y 
mynydd o Faesyfed i Geredigion, a chondemniodd grefyddwr uchel 
ei brofTes, er na welsai ef erioed o'r blaen. Danghosodd amser ei 
fod yn iawn. 

Teithiodd ar hyd ei fywyd, nid oedd taith o fìl o filltiroedd yn 
ddim iddo. Yn ystormydd Cymru a Gogledd Lloegr, yng ngwlaw 
yr Iwerddon ac yn nhymhestloedd y Werydd, cawn ef yn myned, 
weithiau i draethu ei genadwri, weithiau i <<roddi esiampl o 
ddistawrwydd." 

Pan yn drigain oed, yr oedd yn rhy fethedig i deithio ychwaneg. 
Eisteddodd i lawr i adrodd helyntion ei yrfa, mor arw y bu arno, ac 
mor dda y bu Duw wrth ei enaid. Yna, yn ebrwydd, hunodd, 
Mehefín iy, 1776; a chladdwyd ef ym mynwent y Crynwyr yn 
Chelmsford. 

Mae enwau milwyr yr oes greulon a rhyfelgar honno ar gael yn 
y Ilyfrau ysgol ddarllennir gan ein plant. Nid yw mynwentydd y 
Crynwyr ond Ilanerchau gwyrddion anghofíedig. Ond eiddo eu 
pregethwyr diflin, egwyddorol, ac addfwyn hwy fydd y ddaear, 
mor sicr a fod y da yn graddol orchfygu'r drwg. 



JSMYJN. 



IESÜ croeshoelìedig, 
Mae áj gariad &\iá 
Wedi rboi'n garedig 
Fywyd i'r hoU îyá, 

Ti all ennyn jnnom, 
Awydd caru 'nol ; 

Gwrando'n dyner amom, 
Oymer ni rth gôl. 



Gwna'n calonnau'n gynnes 

Atat, er pob loes, — 
Ar dy dawel fynwes, 

Dysgwn iaith y Groes. 

Gwna'n calonnau euog 

Fel dy galon di ; 
Hyn yw'n gweddi ffyddiog,— 

Gwrando ar ein cri. 

B. G. NicHOLSOif. 



CVMRU'R PLANT. 




SBB 6WIB. 

BUOCH aml dro, ar noswaìth dyner, dawel, rewllyd, a chlir, yn 
syllu o'r tywyllwch dudew ar afrífed ser uwchben, a neb ond 
y chm a'r dylluanod pell yn torri'r distawrwydd. Ond O, dacw 
seren dlos yn syrthio o g^anol yr awyr, neu'n g^ibio tua'r gorwel 
draw, a chynfFon ddisE;laer o'í hol Beth yw, tybed } Seren wib 
sydd hof! enw ami. Ond i chwi ddyfal syllu aro ysbaid o atnser, 
cewch weled llawer o honynt yn saethu, un yma ac un acw, o 
wahanol bwyntiau ya y nef serenawl. Pe gwelech y darn bychan 
o fater o'r hwn y mae'r seren wîb yn gyfansoddedig, synnech at ei 
fychander. Nìd yw fwy na dwrn feallai; ac yn aml y maent o 
faînt {rronynau gwenith neu dywod glan y môr, ac y maent mor amled 
a'r tywod o ran hynny. 

Dywed seryddwyr wrthym mai damau o fater neu gymys^edd o 
fetaloedd ydynt, cyffelyb i fetaloedd ein daear n), sef h^am, nickel. 



330 CYMRU'R PLANT. 

cobalt, a llawer ereiU. Nid oes un gronyn o fater yn y gwagle 
diderfyn yn sefydlog; pe felly y bae, byddent yn hoUol groes i 
ddeddftau anianyddoL Symud ar ei daith, o'r naiU gwr i'r UàSì, 
wna pob demyn, mewn ufudd-dod i ddeddf Newton, boed y 
demyn mater gymaint a'r haul ei hun, neu ond brycheuyn anweledig. 
Llenwir y gwagle anherfynol ft'r darnau mftn hyn, gwibiant yma ac 
acw, o'r naiU fan i'r Uall, ft chyflymder mellt. Ambell dro daw 
rhai o honynt i gymdogaeth ein daear ni, a deUr hwynt gan y 
ddaear ei hun, hynny yw, mae atdyniad y ddaear yn drech na hwynt, 
a ther^ant eu hoes ar noson dawel Pan gantyddwch chwi y 
seren dlos, dyna'r pryd y c^rrhaeddant y ddaear, rhuthrant drw/r 
awyrgylch ft chyflymder bwleden o gyflegr, arafír eu cyflymder gan 
awyrgylch y ddaear, hyd oni chyrhaeddant hanner íFordd drw<Kld, 
troir hwynt yn ronynau llwch. 

Pan weUr seren wib gyntaf gan drigoUon y ddaear, dechreua ei 
thaith yn uchelderau yr aw^nrgylch, yna teithia drwodd yn belen o 
dftn disglaer, a gweUr y Uwch yn y gynflon wedi diflannu o'r seren 
yn Uwyr Nid pelen o dftn yw yn y gwagle, twymnir a thennir y 
mater yn ei daith drw/r awyrgylch, oherwydd fod á ysgogiad 
chwym yn gwneyd iddo rwbio yn erbyn yr awyr. 

Mae cymaint o ser gwib yn y gwagle ag sydd o benweig yn y 
môr ; rhuthrant yma ac acw ft chyflymder oTnadwy, hyd oni rwydir 
rhai ò honynt gan awyr deneu ein daear ni. Disgrifir eu gwibiadau 
yn brydferth gan y baîrdd Emrys, — 

'* Dirif gomedau ar hynt, 
Heibio'r ser a brjBiirant ; 
GenhadoD gloewon drwy neiüog leoedd, 
A'r wibiadau'n ymweled â'r bydoedd ; 
Gan gTfarch ser fil miloedd— ymwibiant, 
Teithiant, a chwalant drwy'r holl ucheloedd." 

Os bydd y mater metalaidd o faint anferth cyn cyfiwrdd ftg awyr 
y ddaear, geiU derayn o hono gyrhaeddyd y ddaear cyn dadfdlio 
o hono'n llwyr. Cafwyd nifer luosog wedi taro y ddaear, er mai 
ychydig vw nifer y rhsû ganfyddwyd yn disgyn. Gwlawir hwynt 
wrth y miUynau ar y ddaear yn ddyddiol, yn Uwch ar dir a môr. 

Ar adegau o'r flwyddyn aiff y ddaear drwy filiwnau o'r mftn 
gerrig hyn, y rhai a deithiant yn eu cylch rheolaidd o gwmpas yr 
hauL Aiff heibio Uu a elwir y Leonidiaid y mis hwn, delir hwynt 
yn awyr y ddaear cydrhwng y i2fed a'r ijfed; ac ond i chwi s]^lu 
tua chydser y Llew yn y dwyrain oddeutu dau y bore, ond odid na 
welwdi nifer o'r gwib ser prydferth hyn yn gwibio yma a thraw. 

SlGMA. 



CYMRU'R PLANT. 331 

TWMI BACH BBNGOOH. 

Gaw T. H. Thomas, b.c.a. {Arhmydd Pmygofm») 
iy. 6WAEDD DDISITHR. 

AETHUM innau gyda'r orymdaith. Cerddai y dynion yn 
Sfyflym. Nid oedd Twmi, druan» a'r damau haiarn, ond 
baich bychan iddynt hwy. Wrth basio pob bwthyn ar ochr y ffordd, 
deuai'r un cwestiwn ac ateb, — 

" Pwy yw e ? ' 

" Twmi bach Bengoch." 

" Dyn anwyl I " 

Yn fuan yr oeddym yn agoshau at gartref Twmi, bwthyn gwyn- 
galchog to gwellt, a golwg hynafol arno, a gardd o'i fl^en, lawn o 
flodau hen ffasiwn. Yr oedd cenhadon wedi mynd o'n blaenau i 
ddweyd wrth fam Twmi ei fod yn dod. Gydag ychydig ymdrech» 
a thipyn o ddilynwch, daeth y dynion â'u baich i'r ty, a gosodasant 
ef ar hen fwrdd ddarparesid iddo, fel pe buasai'n taich trwm. 

Eisteddai'r fam yn syth yn ei chadair gegin, ac edrychai ar y 
cwbl heb ddeigryn. Dynes fechan deneu oedd; ac yr oedd ei 
gwallt eto'n ddu, er mai plentyn ei chanol oed oedd Twmi. Yr 
oedd ei gwyneb yn felyn a chreithiog, a llygaid duon ymhell yn ei 
phen ; yr oedd ei dwylaw bychain, a gwythiennau mawr yn croesi 
eu gilydd ynddynt, ar ei gŵn du, oedd wedi wisgo ar ol ei hym- 
weliad cyntaf âV pwU. Er ei bod ar y pryd wedi ei pharlysu gan 
ofíd am ei hunig blentyn, a'i hunig berthynas (canys nid un o'r ardal 
hon oedd), yr oedd yn amlwg ei bod yn wraig o ynni. O'i chwm- 
pas gwibiai geneth ieuanc, a gwallt du garw, a Uygaid cochion 
iawn, yn ceisio gwneyd cymwynasau mewn duU anwybodus a dilun ; 
y hi cíedd Mary Edwards y go, a'i rhòsyn gwyn hi oedd Ifans y 
diacon wedi roi yn arch Twmi. 

Eisteddodd mam Twmi yn ei chader, gan bensynnu, nes daeth 
Ifans i me vn. Dechreuodd sîarad âg ef mewn Uais isel iawn, gan 
ofyn iddo, fel y dywedodd wrthyf wedyn, adrodd iddi yr hoU hanes 
am fel y cawd Twmi. Gofynnodd iddo yn enwedìg a oedd wedi 
brifo yn arw, ac a oeddynt wedi ei adnabod ar unwaith. Teimlai 
Ifaas fod yn iawn iddo roddì tipyn o ddychymyg yn yr hanes ; ac 
erfynîodd arni beidio meddwl am weled ei mab. Dywedodd mai 
peth ofer oedd hynny, a dolurus iawn i deimlad. 

** Yr ydych wedi helpu Twmi a minne bob amser/' meddai, ^' a 
rhaid i mi wneyd fel yr ydych yn dweyd, a pheidio ei weled." 

Yna, am eiüad, wylodd yn chwerw, gan siglo ei hun yn ol ac 



332 



CYMRU'R PLANT. 



ymlaen ar y gader. Yna, gyda'r un sydynrwydd, peidiodd a wylo, 
sychodd ei dagrau ft'i harfledog, ac ertyniodd ar bawb eistedd i 
lawr a chymeryd bwyd. Gwrthododd pawb, — ^yr oedd rhywbeth 
yn ddìeithr yn y wraig unig fedrai feddiannu ei hun mor dda, — ac 
aethant allan bob yn un, heb ddweyd dim, ond gan edrych yn drist. 

Arhosodd Ifans a'i wraig, — yr hon oedd wedi dod i mewn, gyda 
hi ; a gwnaeth Mary Edwards ei goreu i wneyd te, gan adael i 
bethau syrthio, ac ysgaldio ei dwylaw ft'r dwfr poetb, a wylo o hyd, 
hyd nes y gyrrodd Mrs. Ifans hi adre'. 

Daeth y nos. Gwrthododd y wraig fach felen gynnyg Mrs. Ifans 
i aros gyda hi, er taered oedd. Gwrthododd hefyd, yn groes i bob 
arfer, gynnyg ei chymdogion i wylio'r coríf. Ac o'r diwedd cauodd 
y drws ar yr olat o'i chyfeillion, ac eisteddodd i lawr i deimlo 
chwerwder unig ei chalon ei hun. 

Yr oedd y pentre'n llawn o alarwyr. Mewn llaw^r bwthyn 
gorweddai'r enillwr bara'n farw. Mewn rhai ereiU eisteddai 
gweddwon, yn disgwyl swn y Uuaws traed yn dwyn newyddion 
drwg neu ddarnau maluriedig eu gwyr. Yr oedd goleuni yn 
ffenestr pob bwthyn, a galaru. Na, ni welid goleuni yng nghartref 
Twmi bach Bengoch. 

Tua thoriad y bore, daeth un ysgrech galonrwygol ar hyd yr 
heol. Nid yw gwaedd sydyn gwraig yn beth anariferol ar adegau 
fel hyn; ond gwnaeth y waedd ingol hon i lawer godi, a mynd 
allan o'u tai. 

Meddyliai rhsd i'r waedd ddod o'r bwthyn tywyll, a churasant y 
drws ; ond ni chawsant ond ateb fod popeth yn iawn yno. Ac ebe 
hen wr, — " Y cyhiraeth oedd e'." 



DYMUNIAD. 

CyflwTnedìg i Miss Lizzie Williams, Ty'm 7 FÍTnnon, Nant Peris, ar ei 
hTmadawiad i Lnndain, Tachwedd 15, 1904. 



LIZZIE fâd, a'i Uygaid Uon, 
Hoff eneth o Tj'n y Ffynnon ; 
Hael ei gwên, un anwyl gu, 
Wech wyryf hawdd ei chani ; 
Nid un o ffyrdd hoeden ffol, 
Ond menyw dra dymunol. 



Hon yn wir siriolai'n Nant, 
Wyl eneth, o'í hadloniant ; 
Ehyw le dwl. er haul y dydd, 
Heb honna, f^dd i*n beunydd ; 
dy goUí, Lizzie lon, 
Goelia, bydd hiraeth oalon. 



Boed i ti, fy Lizzie lon, 

Oes euraidd, lawn cysuron ; 

Mwyniant i ti ddymunaf, 

A hir oes o dyner haf ; 

Rhodded lon o hinon haf,— ar dy ben, 

'N fywyd Uawen heb y gofíd Ucoaf . 

0. H. J0NE8. 



CYMRU'R PLANT. 333 

Y^ GJBORGM NIDiyJSR. 

MAE myrdd o bethau gwych yn digwydd yn rhyw gilfach 
dawel, rhyw lannerch anghysbell, nad yw Uygad daear 
fawr byth yn eu gweled. Nofiant foment, fel y cwmwl 
gwyn, ar lasfaes amser, ac yna, sydyn ddiflannant i'r difancoU, 
heb adael y cysgod Ueiaf o'u hol, oddigerth yng nghalon a bywyd 
rhywun. 

Draw, draw, yn eithafoedd yr Amerig, yng nghanol gwyUt-leoedd 
mynyddig CaUflornia, yr oedd gẃr o'r enw George Nidiver yn hela. 
HeUwr ydoedd wrth ei alwedigaetb. Yn ei ddilyn yr oedd bachgen 
bach o Indiad digartref, yr oedd ef wedi dod ar ei draws yn rhywle, 
yn rhai o'i grwychriadau di-ddiwedd ; ac yr oedd calon Niaiver wedi 
cynhesu at y croengoch bychan amddifad ; oblegid crwydryn unig 
digon digartref j^yw yr heUwr ei hunan, yn y mynyddoedd 
ysgythrog ac anghysbeU hynny. 

Yn sydyn rhyw ddiwmod, pan oedd y ddau yn mynd i fyny trwy 
ryvf fwích cyfyng, a'r creigiau serth yn ymgodi fel muriau casteU o'r 
ddau tu, dyna ddwy arth anferth, — ^y grtzzly beary—y ffyrnicaf a'r 
creulonaf o'i thylwyth, yn dod ar ruthr i'w cyfartod yn y ceunant cul. 
A chwimder iwrch» ac ft bloedd o ddychryn, dyna'r bachgen yn troi 
yn ol ac i lawr y cwm am ei ^wyd, a'r blaenaf o'r ddwy arth ar ei ol. 
Ond yr oedd gaUu dianc oddiar y grtzzly yn beth Uwyr amhosibl, 
oblegid teithiant fel y march buanaf, a dringant fel cath. 

Gan Nidiver, druan, nid oedd ond un ergyd, — ^yr un oedd yn y 
gwn. Heb betruso moment, trodd, a chydag aneUad cyflym, 
marwol, goUyngodd y fwled ar ol erlynydd mileinig y bachgen. 
Yna, trodd i wynebu yr ail, oedd yn dod yn safnrwth am dano 
yntau, — a dim ond y gwn gwag yn ei law. Dim ond y dryll gwag, 
a'r dwylaw moelion. Do, trodd, a satodd yn ddigryn i wynebu y 
grizzly felly; safodd, gan edrych ym myw ei Uygaid. Arafodd yr 
arthy gan syUu'n syn ar un feiddiai ei gwynebu hi ; ac wrth weled ei 
osgedd ddiysgog a thawel, safodd hithau. Daliai Nidiver i syllu'n 
ddewrfodd yng ngwynn ei Ilygad Uidiog, er fod ei galon yn curo fel 
tabwrdd. AiI-g(^odd yr art^ ac sül-ddynesodd, fel un rhwng dau 
feddwl, ac yn methu dirnad pa her-feiddiol elyn oedd y gwr tawel 
hwn. Ond ni symudai Nidiver fodfedd ; ac felly y bu yn syU-dremu 
ennyd, ond Uygad y gwron a'i gyrrodd ar ffo, — do, trodd yn arat yn 
ei holy ran gynymu i fyn/r cwm. Ac onid oedd George Nidiver 
yn haeddu byw ? Onid oedd ei ddewisiad yn un arwrol,— yr unig 
twled i achub y bychan, doed a ddelo. 

Llanwch eich calon, a'ch cof, mhlant i, a darluniau fel hwn yna, 
ac ni fydd fyth amgen amoch fyned i'r National Gallery i Lundain 
i weled gweU. H. Brython Hughes. 



334 



CYMRU'R PLANT. 



"NEB OND Tl." 



Y Geirìaa gan 
J. Lloyd, TrefÇrnnon. 

DOH Atl. Arafa thyner. 



S. 
S. 
A. 



n 

Neb 
Si 

Neb 
d, 



- :r 

ond 

- :f. 

ond 

- :d. 



Ti, 
1. 



Ti, 

d. 



:n 

War 

.ti :d 



War - 

— :Si 



Y Gerddoriaeth gan 
R. W1LLIAM8, Portdinorwic. 



n 


:r 


ed 


. 


1. 


; — 


ed 


. 


s, 


:f. 




8 :— 


:f .n 


s : 


Dyg - 

n :— 


aist 

:r .d 


Ti 

n : 


Dyg-aist 

d, :d 




Ti 

d : 



n 

Pwy 

d 

Pwy 
81 




sydd 

:d 

sydd 

:f. 



ren 



gen 
1. 



— ; f .n 

— ; r .d 

— :d 



— :n 

nyf 

- .ti :d 

nyf 
— :8, 



:n 



Uwyr 

ti :d 

Uwyr 
Si :— 



n 


:r 


1. 


j — 


yn 
8i 


:f. 



:f 

:r 

fj 
:si 



y 
:li 

7 
:f. 



n :— 

mryd; 

d :— 



d .di :n, .8, 

yn llwyr f y mryd ; 




d 

nef 
8i 



nef 
"1 



- :t. 



oedd, 

-•fe, :8i 



oedd, 

- .re, :r, 



s 

Pwy 

n 

Pwy 
d, 



8i 
Ti, 



— ; f .n 

a'm 

— :r .de 

a'm 

~ .S| : li .tfti 

pwy, pwy a'm 



8 

har 

de 

har 
li 



r 

Neb" 

f. 

Neb 



rit, 

xî_A 

wain 

:r^ J, 

wain 

:li.fe. 




- .1. :t, 



ond 



- :fi 



d 

Ti, 



cres. 



ni :8, .8, 



8i 



ond Ti, 



Neb ond Ti, 



PP 



S, .8, 

Neb ond 



CYMRU'R PLANT. 



335 



f :- :f 
r :— :r 


f 

r 


:n 
:d 


Neb ond 

ti :- .1, :ti 


Ti, 

d 


• 


• • 




• 




Pî 



d •— •— 



/ 




8 :— 


:1 


Dyn 

n :— 


er 

:ie 



Neb ond Ti, 



tempo. 



r .d :f, .1, 



Sf 

Neb 




ni .f| :ni 



ond Ti. 



Neb ond Ti ! ni fynnaf araU— 
'Rwyt yn fwy na'r oll i mi : 

Bywyd, iechyd, neu gyBuron, — 
Bhoddaf bopeth i'th gael Di. 
Neb ond Ti, &c. 



Neb ond Ti ! yr Hwn a*m gwelodd, 
Ceisio'th weled yr wyf fl ; 

Tra estyna ffydd i fyny 
Fyth i fyny atat Ti. 
Neb ond Ti, &c. 



GWSDDI AM OWMJSrR IMSV. 



OAM Rwmni'r addfwyn lesn, 
Ar ìj nhaith trwy'r aoial fyd, 
Am ei Yabryd i'm goleao 

Trwy fy mywyd ar ei hyd ; 
Credu ynddo, gorff^rys amo, 

Bhoi fy hnnan iddo'n Uw^rr, 

Byw yn hollol i'w waa'naetha, 

f oreaddydd hyd yr hwyr. 

Gẅaied fl, Arglwydd graaol, 

Bhag i'm wyro yma a thraw ; 
Gwna fl'n gryf yng ngwyneb pechod, 

0, yma£i yn fy llaw ; 
DyBg fl greda'th addewidion, 

Bob yr an, heb amea dim, 
Pwyso amynt yn f eanyddiol, 

Hyn a rydd adedwyddwoh im. 

(kfn Coéd, 



Dyro imi ffydd ddiysgog, 

Ffydd a'm deil mewn stormydd cry, 
Dysg fl 'mostwng i'th ewyllys, 

Byw i'th ogonedda Di ; 
Dros brydnawn y bydd wylofain, 

'Ghydig iawn fydd ei barhad, 
Fw gymara â'r gorfoledd, 

Ghawn fwynhau yn nhy ein Tad. 

'Bwy'n hiraethu ar adegau 

Oael mynd yno í blith y llu, 
011 mewn gwisgoedd gwynion, disglaer, 

'N molrr Oen fu ar Galfari ; 
Maent tu draw i farw yno, 

üwchlaw cwyno, — neb yn brudd, 
O mi fydd yn ogoneddus ; 

Gwawria, gwawria, hyfryd ddydd. 

M. Daties. 



ii6 



CYMRU'R PLANT. 




CYMRU'R PLANT. 337 

YN F DSMTASIWN. 

^ " Yn Dy law j gallaf Befyll." 

^/r oedd bachgen ieuanc wedi ei tagu ar aelwyd grefyddol. 

jK Yr oedd y cynghorìon a'r addysg dda, oedd wedi gael ar yr 
aelwyd, yn tarddu yn rhosynau prydferth yn ei fywyd 
Meddai deimladau tyner ac yspryd Uednais a gostyngedig. Ym- 
agorai ei fywyd moesol hardd yn addawoL Tynnai gynlluniau 
teilwng i lK>b dyn ieuanc eu hefelychu, a ffurfìai benderfyniadau 
teilwng o bob crefyddwr. Yr oedd wedi penderfynu na chai yr un 
dydd basio heb iddo ef neiUduo rhyw gymaint o hono i gymdeithasu 
â Duw mewn gweddi; ac yr oedd ganddo le neilldueidig i fyned 
iddo ar awr neUlduol bob dydd. 

Ymhen yspaìd o amser, y mae y gwr ieuanc yn cefhu ar ei hen 
gartref am y waith gyntif erioed, i ymdrechu ennill ychydig gyflog 
er ceisio cynorthwyo ychydig ar ei rieni, oedd yn yr ymdrech yn 
magu tyaid o blant, dan amgylchiadau digon cyfyng. Mae wedi 
coUi gofal tad a mam, ac wedi coUi y ddyledswydd deuluaidd hwyr 
a bore, ac y mae hefyd allan o gylch yr egwyddorì yn hanesion y 
Beibl. 

Gwas oedd mewn tŷ tafam yn y wlad, lle, a dweyd y gore am 
dano, pur anfanteisiol i ddyn ieuanc ddatblygu mewn bywyd moesol 
a rhinweddol. Nid oedd dim i'w weled yno ond cyfeddach a 
meddwdod, ac ni chlywid yno ond Uwon a rhegfeydd. Ond dyma 
Ue y mae, fel Joseph yn yr Aifft, a'r llanciau yn Bâbilon, wedi dod i 
deimlo oddiwrth nerth Uygredigaeth. ac yr oedd yr ymdre'^h yn 
myned boethach, boethach, y naiU wythnos ar ol y UalL 

Yng ngesail y bryn y tu ol i'r tafarndy, yr oedd pistyU o ddwfr 
rhedegog yn tarddu o'r ddaear. Byddai y llanc yn awr ac eilwaìth 
yn myned at y pistyU i ymofyn piseraid o ddwfr at wasanaeth y tŷ. 
Ar un ochr i'r pistyll yr oedd agen mewn craig, Ue yr arferai y 
Uanc, tra fyddai y piser yn cael ei lenwi, fyned a syrthio ar ei liniau 
yn yr unigedd, ac agor ei fynwes gerbron ei Dad oedd yn y nefoedd 
mewn gweddi. Arferai wneyd hyn bob dydd am ysbaid o amser 
Ued faith. Mewn canlyniad i hyn, mae yn cadw ei gymeriad yn lân, 
ac yn teimlo ei fod yn cael nerth i fyw yn grefyddol o dan y fath 
anfanteision, heb gydymflurfìo ft'r arferion isel a Uygredig yr oedd 
yn byw yn eu canol. 

Ond, ryw ddiwrnod, y mae yr ystafell fechan yn y graig yn cael 
ei hesgeuluso. Drannoeth, mae gormod o euogrwydd yn ei fynwes 
i droi iddi, am yr esgeulusdra y dydd blaenorol. Erbyn y trydydd 
dydd, nid oedd yr arferion isel a llygredig ddim yn ymddangos mor 



338 



CYMRU'R PLANT. 



ddrwg ag y meddyliodd ar y cyntaf eu bod. Mae yn raddol yn dod 
i allu cellwair gyda themtasiynau cymdeithas y dafarn, a bob yn 
dipyn, cymerai ran yn yr arferion oedd ychydig yn ol yn gashau. 
O'r diwedd, mae yn anghofío yr ystafell weddi ddirgel yn y graig, 
ac yn cael pleser mewn canu caneuon masweddol, er boddi swn ei 
gydwybod oedd yn ceisio tynnu ei sylw i'r ochr arall i'r pistyll. 

Ymhen amser, cawn ef yn dod i dŷ ei dad, ar noson y gyfeiUach 
greiyddoly yn feddw. Y gofìd i'w rìeni ac i'w geraint oedd gweled 
y bachgen ieuanc addawol wedi myned i rodio ífordd galed trosedd- 
wyr,~ ni fedr neb ei theimlo ond a ŵyr. Ond nid o^d yr addysg 
grefyddol a dderbyniodd wedi colli ei gafael a'i dylanwad yn hollol 
arno, a daeth çyn hir i fod yn wr ieuanc defnyddiol a chrefyddol 
drachefn. 

Mor ddifrifol y mae y Beibl yn rhybuddio crefyddwyr ieuanc, i 
ochelyd canlyniadau ofeadwy meddwdod, a pheidio cellwair a 
themtasiynauy a chadw yn glir â'r dechreuad cyntaf. " Na ddos 
i Iwybr yr anuwiolion, ac na rodia ar hyd ffordd y drygionus; 
gochel hi, na ddos ar hyd-ddi ; cilia oddiwrthi hi, a dos heibio." 
Mor chwym a thanbaid ydyw y rhybudd hwn. Y mae fel cennad yn 
dyfod i mewn, ac, heb roddi i ni amser i ateb, yn gafael ynnom a'n 
tynnu o gyrraedd y perygl. 

Blaenau F/estiniog, Owbn T. Jonss. 



«» 



4»- 



ÄU^, WBNI^I^IAN. 



HUN, Wenllian, hûn, un anwyl, 
Hûn, mae mami yma'n ymyl ; 
Mae jr adar mân yn cysgu 
Er 78 oriau heb un Iwli, 
Namyn Iwli Iwl awelon 
Ail i osle bêr ysbrydion, 
Hwythau'r ŵynnos, hunant weithian, 
Wedi chware'u hunain allan, 
Huna Doli wedi blino, 
Huna'r byd ond babi heno; 
0, 'r un oreu, hûn yrwan, 
Hûn, un anwyl,— hûn Wenllian. 

Hûn, Wenllian, breuddwyd gwynnaf 
Sy'n dy lyfraìd duon, dyfnaf, 
Flannodd Ebrill ddwy fríallen 
Ar dy raenus ruddiau, dloflen, 
Ac O, miwsìg mwynaf imi 
Yw y mwmian, — ** Mami, mamí," 
Delw dadi wyd, y dirion, 
le, a nelw innau'n union. 



Nid oes geneth fach yng Nghymra 
Ail i Wini lon, lygad-dau ; 
üwch dy gi^d f e hoffa engyl 
leuainc wylio*n anwyl, anwyl ; 
Hûn, O, hûn, a dyro gusan 
Owsg i mami,— hun, Wenllian. 

Hûn, Wenllian, hûn, un anwyl, 
Yn dy feddrod bach, yn ymyl 
Mae dy fam yn torri '1 chalon 
Am yr oreu o'r goreuon ; 
Dyry'r adar mân eu dyri, 
Ond ni eüw Wini, " Mami ; " 
Hûn, Wenllian, dan y blodau, 
Blodyn cariad mam wyt tithau ; 
Hun, a*th ddwylaw wedi'u croesi 
Ar y fonwes wen sy'n oeri, 
Mae dy ddillad bach yn segur, — 
O, fy Nuw, dilea 'nolur ! 
Hûn, O hûn, ond nid oes cusan 
Owsg i'm heno,— hûn, Wenllian. 

Af Osrbdioion. 



CYMRU'R PLANT. 339 

EHAI O ADAR CYMRU. 

Ym III. ADAR CRWYDR. 

MAE Uawer o adar yn aros gyda ni trwy'r flwyddyn, tra y 
mae ereiU yn ein gadael am wlad tiy heulog i fwrw'r 
gaeaf. 
Y mae gennym ddau fath yn perthyn i'r dosbarth crwydr. 
Un math yw y rhai a ymwelant a ni yn y gwanwyn, gan ẁì i^adael 
ar ddiwedd yr haf am hinsawdd dyner y gwledydd peU. Y math 
arall yw y rhiù a ymwelant ft ni ddiwedd y cynhaeaf, gan aros dros 
dymor y gaeaf, a'n gadael drachefn ddechreu y gwanwyn. 

Y mae'n debyg mai'r achos fod cynifer o adar yn ein gadael 
ddiwedd yr haf yw, am fod arnynt ofn oemi y gaeaf, tra y mae y 
rhai hynny sydd yn cymeryd eu lie trwy ymweled a ni ddechreu y 
gaeaf yn dyfod o hinsawdd oerach, o gwrr eithaf y gogledd. 

Er crwydro dros foroedd, trwy ryw reddf ryfedd fe ddaw pob un 
ohonynt yn ol i'w hen gartref i nythu, ar ol i'r hin degeiddio. 

Nid un dosbarth o adar yn unig sydd yn ymfudo, ond ymfuda 
adar ereiU hefyd ar rai adegau, pan ddigwydda i'r gaeaf fod yn 
erwinol; ar dymor felly fe aiíf Robin Goch, y mwyaf cartrefol, mor 
bell ag Aflrig i chwiiio am ei damaid. 

Ymysg y rhai sy'n mudo dros y gaeat y mae'r Goor neu'r Cethl^dd 
(CucÂoo), V Wennol {Swallow) Telor yr Hel/g {Wülow Waròler), 
yr Eos {Ntgh/tngale) yr Enedydd {Zark), ynghyda iiiaws ereiti. Ÿ 
Gog a'r Wennol gaiíf fwyaf o'n syiw o'r hoU adar crwydr. 
Gwyddom i'r dim adeg dytodiad ac ymadawiad y rhai hyn. 

Dychwel y Gog i Gymru tua chanoi Ebrill, ac ymadawa yn fiian 
ar ol i'r cynhaeaf gwair ddechreu ; y mae yn ddringwr da fel y 
GnoceU, ac ni aiíf i draíferth i adeiladu ei nhyth, ond gadawa ei 
hwyau yn nythod yr hedyddion bach, a chant hwythau y drafferth 
o'u deori a'u magu. Y mae y gog fechan yn un pur ymladdgar, ac 
o duedd hunanol, a thrwy hynny, ceisia feddiannu yr oU o'r nyth 
oddiar ei maeth chwiorydd a brodyr bychain, yr hedyddion. 

Aderyn pur fychan yw'r Wennol, ei chefn yn ddu, ac odditani yn 
wyn, mae ei chynffon yn florchog, a'i hadenydd yn bur hirion. Mae 
ei thraed a'i choesau yn hynod fychain ac eiddil, a thrwy hynny ni 
ali gerdded ond ychydig Ond gall aros ar ei haden rai oriau bob 
dydd. Dychwel i Gymru ddechreu Mai, ac ymadawa ddiwedd 
Medi. Ei hoff fan i nythu yw hen feudy neu ysgubor. 

Aderyn bychan, Uai na'r cyífaredin, yw Telor yr Heiyg. Dychwel 
i Gymru ddechreu EbriU, ac ymadawa tua diwedd Medi. Y 
mae yn aderyn bychan hynod o nwyfus a sionc, o liw Uwyd-wyrdd, 
gydag ychydig felyn o amgylch y Uygaid. 



340 CYMRU'R PLANT. 

Aderyn o liw Uwyd tywyll yw'r Eos, gyda bron wen, ac yspotiau 
arniy a chanddi gorí! pur hir. Y mae yn aderyn hynod brydferth, 
ond yn aderyn pur yswil ; felly, antynych iawn y gwelir hi yn ystod 
y dydd. Y mae yn gantores ardderchog, heb ei chyffelyb, y mae'n 
ddiameu. Fe ddywedir am un yn canu'n dda ei tod yn "canu fel yr 
Eos." Tâl ymweliad ft Chymru ddechreu Ebrill, ond nid wyf yn sicr 
a yw yn talu ymweliad a rhyw ranbarth o honi erbyn hyn. 

Dywedir fod Uiaws mawr o wahanol fathau o hedyddion, ond y 
mwyaf hysbys i ni yw yr "Ehedydd Bach/'— canwr ardderchog. 
Erys ar ei aden rai oriau, ac ymgoda i fyny i'r awyr ymhell o olwg 
llygaid dyn, gan byncio ei nodau melus a melodaidd. Ymfuda 
lliaws ohonynt, ond erys y mwyafrif gyda ni trwy'r gaeaf. 

Y mae yn ddrwg gennyf nad oes gennyf enwau Cymreig i'w 
rhoddi ar yr adar neiUduol a phrinion a eilw y Saeson yn Ruf! a 
Reeve. Yr aderyn gwrryw a elwir yn Ruff, o achos fod ganddo 
dorch o blu hynod hardd o amgylch ei wddf, a'r rhai hynny wedi 
eu chwyddo allan nes edrychant yn debyg i bluf gwddf ceiUog pan 
yn ymladd. Parha gwddf-dorch y Ruf! yn ei harddwch dr i m\s, o 
ddechreu Ebrill hyd Gorffennaf, sef yr adeg y byddant yn cymharu ; 
yna cyll y pluf addurniadol hyn yn Uwyr. Y mae y Ruff yn un 
hynod gwerylgar, ac ymladd yw ei hoff bleser. Cyrchant at eu 
gilydd ar y morfa, ac ymladdant mewn cylchdro, nes y byddo^ y 
ddaear wedi ei Uyfnhau gan ol eu traed. Y mae y fenyw (Reeve) 
yn edrych yn fwy digyffro na'r gwrryw, ac nid oes ganddì addurn- 
iadau o gwmpas ei gwddf. Y mae yr adar hyn yn amrywio yn eu 
Uiwiau, gymaint felly, fel na cheir dau ohonynt yn hoUol yr un fath. 

Buont unwaith yn niferus iawn yng Nghymru, fel y gwerthid hwy 
yn y marchnadoedd ; ond heddyw fe'u rhestrir yn y dosbarth 
prinnaf. Dywed Uawer mai'r adar hyn yw cornchwigl y Beibl, ac 
nid yr aderyn a elwir gennym ni yn gornchwiglen. 

Yn perthyn ì'r dosbarth crwydr dros yr haf enwaf ddau yn unig, 
sef y Soscan {Fieldfare, Aderyn Eira), a'r Dreiniog {Stsktn), 
Dychwel y Soscan i'r wlad hon tua chanol Hydref, a'r Dreiniog 
ddechreu Tachwedd. Er mai ymwelydd gaeafol yw y Dreiniog, fe 
ddigwydd i aml un ohonynt aros dros gydol y flwyddyn. 

Ti'r Bach^ Llanystumdwy, M. Richards. 



F BARRUG. 

Abaul glôg, berlog, biirlaji, — yn wen Oer yw arwr y weiros, — i lysiau 

wnìadwaitli anian ; [od, Mae loesion o'i aclios ; 

Piydf erthír 7 doldir dẃ Tebygol rannol ronos 

Wasgariad j wisg eiiian. I fanna nef yn 7 nos. 

TmWàlU. GWBLLTYN. 



CYMRU*R PLANT. 34i 

MORDAITH OFNTAF OAPTBN OOOR. 

(t BBDWABBDD OTP&B8.) 
XI. CTRRASDD ADRB. 

IFOR. Hanes y llong yn gwynebu ar ei mordaith hir ar draws 
Môr yr India oedd gennych, fy nhad. 
Tad. le. Ar ddydd Gwener, y ijeg o Mawrth, cyrhaeddodd yr 
Endeoüour ar gyfer Penrhyn Gobaith Da; ac wedi angorì, anfonodd 
Capten Cook at y llywodraethwr i hysbysu diben ei ymweliad a'r 
Penrhyn. Wedi cyfarfod â'u gilydd, a chael tipyn o ymgom, 
sicrhaodd y Uywodraethwr y Capten y cawsai bopeth angenrheidiol 
at ei wasanaeth ag oedd yn y wlad. Cais cyntaf y Capten oedd am 
le addas i osod y cleifìon ynddo, y rhai erbyn hynny oeddent yn 
IHosog. Ymgymerodd y Uywodraethwr ag edrydi fod hynny yn 
cael ei ddwyn oddiamgylch, gyda'r gofal a'r brys mwyaf ; a Uwydd- 
odd i gael noddfa ragorol i'r trueiniaid, am y pris rhesymol o ddau 
swUt y dydd yr un. Ar y daith o Java i'r Penrhyn, ni ddarganfydd- 
odd Capten Cook ond ychydig o bethau gwerth eu cofhodi o fantsds 
i fordeithwyr a haneswyr y dyfodol. Arhosodd ein morwyr ar y 
Penrhyn hyd y i^eg o EbriU ; erbyn hynny, yr oedd y Uong wedi ei 
hadgyweirio, ac yn cynnwys pob angenrheidiau gofynnol i'r daith, 
a'r cleifìon wedi gweílau, a'r hoU gwmni dan fesur o lawenydd, wrth 
deimlo yr hen long yn dechreu ymysgwyd i'w dwyn yn ei mynwes 
gartref. Ar y ^gain, croesodd y Uinelî a groesasai ar y cychwyn i 
gyfeiriad y gorUewin,— w€KÌi cylchdeithio y byd o ddwyrain i 
orllewin, gan dalu ymweUadau a hoU ynysoedd Môr y Deheu, 
a Uiaws ereiU ar eu dychweUad yn oL Tra thebyg nad oedd y 
fordsûth yn llai na phedwar ugain mil o fìUtiroedd. Ar y cyntaf o 
Fai, cyraeddasant St Helena» ac arosasant yno hyd y 4ydd, er cael 
rhyw bethau angenrheidìol i orífen y dsdth. Yn y cyfamser, aeth 
Mr. Banks o amgylch yr ynys, gan archwiUo pob man a phopeth 
gwerth sylw. Ar y 4ydd» ymadawodd y Capten o St. Helena, yng 
nghwmni y Portland, ac amryw longau rhyfel erelU. Gyda'r Uynges 
honnOy hwyUodd yr Endeavour hyd y lofed o Fai. Gwelodd y 
Capten nas gallai ei long ef, oherwydd ei chyflwr dirywiedig, gyd- 
deithio gyda'r llynges herfeiddgar, a gwnaeth arwydd i'r rhai oedd 
ar fwrdd y Poriland ei f od am siarad â'r Capten. Yna daeth Capten 
HalUott i'r bwrdd, ac ar ol ychydig ymddiddan, cyflwynodd y 
Capten iddo lyfr Uong, a dydd-lyfrau rhai o'r swyddogìon. Dilyn- 
odd yn araf ar ol y llynges, hyd nes yr aeth o'r golwg ar y 23ain. 
Yr oedd yr Endeavour ar y pryd hwnnw mewn cyflwr mor wael, nes 
yr oedd rhyw ddarnau o honi yn ymoUwng yn feunyddiol. Er eu 
bod yn tynnu yn agos i'w cartref, yr oedd popeth dichonadwy yn 



342 CYMRU'R PLANT. 

cad eì arter ganddynt er g^woeyd y Uon^ yn ddlogel. Ar y lo'ed 
o Mebefìn, darganfyddw^ y Lrz%rd Point, ar ororau Cemyw, gan 
Nicholas Young, y bachgennyn a ddarganfyddodd New Zea]and 
gyntaf. Yna, hwyliodd y - apten ì fyny ar byd y Slanel, ac erbyn 
chwech o'r gloch y bore canlynof, yr oedd wedì myned heîbìo 
Beachy Head; ac ar brydnawn yr un dydd, angorasant yn y Downs, 
a thiriasant yn Deal. Felly y gorflenwyd mordalth gyntafyr enwog 
Capten Cook o amgylch y byd ; drwy yr hon y cafodd yr anrhydedd 
a'r pleser o archwìlío nifer lìosog o wledydd y blaned ddaearol; 
ond nid heb ymfrwydro & channoedd o beryglon dychrynltyd, a'u 
gorchfygu oll, yr hyn sydd wedi profí yn ddiamheuol ei gymhwysder 
godldog fel mordeiiMwr. 

XII ADDEWID. 

Ifor. Deallaf fod yr ystorí ar ben. A oes un araU gyfTelyb 
gennycb, fÿ nhad ? 

Tad. O oes. Bu Capten Cook ar ail daith o amgylch y byd, a 
daeth yn ei ol, a chyflawnodd hanner trydydd daìth; ond y tro 
hwnnw collodd ei tywyd drwy ddwylaw gwaedlyd barbariaid y 
Sandwich Islands. 

Ifok. Fy nhad, gan y byddaf yn myned o gartref i'r ysgol, 
byddaf yn colli y dyddordeb o wrandaw yr hyn oeddwn yn hoS 
îawn o bono. 

Tad. Os boddloni i mi anton ychydig o'r hanes i tí, yn awr ac yn 
y man, gwnaf hynny. Ond cofìa mai ycbydig linellau a fyddant, 
rhag i mi dy rwystro gyda gwalth yr ysgol. 

líOR. Os gwnewch hynny, ty nhad, byddaf yn dra diolchgar i 
diwi 

Dinas, Rhondda. Williah Jajiss 




CYHRU'R PLANT. 




F TVLWVTH TBO. 

iJYLWYTH Teg, yr ydym I gyd erbyn hyo 
yn gyfarwydd iawn a hanesion y bodau 
bychain hyn, ac wedi darllen llawer 
ystorì ddìfyr am danynt. 

Yr oeddynt yn hoff iawn o bres- 
wylio yn ardal Tregaron. Meddylia 
rhai y gellir ffweled eu cylchau h^ y 
dydd hwn ar nyd meusydd y gymdog- 
aeth. Yn ol em hen deîdiau, rallesid 
gweled Uawer o dadau yn dwyn eu 
plant ya y bore i weled lle yr oedd y 
Tylwyth T^ yn byw, a byddent bob amser 
yn rhoddi gorchymyn i'w plant ofalu cadw yn 
ddigon peu oddiwrth y cytchau, neu buasent 
yn sicr o gael eu cario gan y bodau bycbain 
I w gwlad dan-ddaearol, sef Gwlad Hud. 
Er mor boff o'r rhan hon o'r wlad oeddynt, 
nid oes gennym fawr o banesion am danynt Ni ddarfu i mi eríoed 
glywed ond yr un a ganlyn. 

Un noson dywell, ers oddeutu 60 i 70 mlynedd yn ol, pan oedd 
gwas flerm gerlisw y dref yn myned adref oddeulu deg o'r gloch 
o'r dref, clywaì swn canu períùdd mewn cae yn ymyl y ffordd, yn yr 
hwn yr arteraì bechgyn y dref cbwareu pel droed. Ẃrth glywed y 
canu, aeth i mewn dros y clawdd i'r cae, gan feddwl mai y bechgyn 
oedd yno'n chware. Aeth yn ei fiaen at ganol y cae. Ond, er ei 
íam syndod, dì fedrai weled neb ; ac eto nid oedd yn foddlon rhoddi 
i fyny nes gweled pwy oedd yno. O'r diwedd, er ei hoU ymdrech i 
ddytäiwelyd, nis medrai; oherwrdd yr oedd y canu yn ei dynnu ato 
fel maen ^n yn tyimu darn o ddur. Wedi myned ymlaen am 
ychydig ymhellach, cafodd eì hun yng nghanol y bodau bychain yn 
dawnsio a chanu, a buont yno am gryn amser. 

Yn ddisymwth, fitirfìasant yn orymdaith, a flwrdd a hwynt dros 
gloddiau a pherthi, gan ei garìo eí ganddynt. Wedi myned gryn 
Dellder, tarawodd ef yn erbyn rhjrwbeth, a safòdd. Dihunodd, a 
cbafodd ei hun yn gaíaelyd am goeden oddeutu hanner milltir ì 
gyfeiriad arall o'r Ile yr aeth i mewn i'r cae. Aetfa y rhai bychain 
yn eu blaen yn eu holl nerth. Pan aeth efe adref, yr oedd rywbryd 
ar y bore, er nad oedd eî gartref ond ychydig o fTordd o'r dref. Y 
cwbl ddywwdai am danynt oedd eu bod yn rbai bach pert, a bod eu 
dillad o liw cocb fel dillad ndlwyr. 



Tregaron. 



J, IsLWTN Etans. 



CYMRU'R PLANT. 




CTDyMDBIMI^AD. 

YMAE tad Gwen a Bob, plant amddifad, yn mynd o'r golwg yn y 
llong sydd yn y pellder draw. Y mae'r ddau fach yn cysuro eu 
gilydd. Y maent yn hoff iawn o'u tad. Daw eto'n ol, wedi enniU 
arian i gael bwyd iddynt o ganol tonnau'r môr. 



CYMRÜ'R PLANT. 



345 





DAL A MBM. 

III. JIM Á DAN. 

\N ddaeth yr haf ac adeg y cynhaeaf, 
byddai Alsi yn eu gadael o fore hyd 
nos bron bob dydd, er mwyn myned i 
weithio i'r gwair. A phan ddaeth 
gwyliau'r haf yn yr ysgol, byddent hwythau yn 
myned gyda hi; ac am y mis hwnnw, beth 
bynnag, yn cael digon o fwyd. Methodd Sis 
a dyfod i edrych am danynt yr hat hwnnw fel 
yr addawsai; ond byddai yn gofalu anfon 
U>thyrau yn aml atynt, ac ychj^ig o siamps 
ym mhob un. Ond byddai rheiny, yn ddl- 
eìthriad, yn fieindio eu ffbrdd i boced Alsi. 
Ar ol y cynhaeaf bob amser tybiai yr hen wraig ei bod wedi 
gweithio yn ddigon caled i gael rhyw drêt, a dyna fyddai hwnnw, — 
cael mwy nag arfer o'r King's Head. Nid oedd Dal a Mem, wrth 
gwrs, yn gwybod am yr arferiad yma ; ond yr oeddynt yn sylwi fod 
Alsi Jones yn groesadi nag arfer ers dyddiau. 

Un diwrnod yr oeddynt yn dytod i'r ty o'r ysgol i chwilio am dê, 
a chawsant hi yn cysgu yn drwm ar y gadair, a mwg a glas gwâg 
yn ei hymyl ar y bwrdd. Nid oedd yr un pentewyn o dân yn y 
graty ond yr oeddynt yn reit gynhefìn â hyn. Mor wahanol i gartrefí 
plant bach ereiU oedd yn rh^eg o'r ysgol ar ddiwedd y prynhawn. 
Nid oedd wiw ei deffro, ac felly aethant aUan. Yn ffortunus anfon- 
odd rhyw wraig hwy ar neges» a chawsant frechdan bob un am 
fyned. Ym mhen ychydig ar oí hyn, wrth ddychwelyd o'r Band o/ 
Hopt. cawsant lii yr un fath yn cysgu, a'r mwg a'r glas gwag yn ei 
hymyl ; ond yn ydiwanegol at hyn, y noswaith honno yr oedd arogl 
ysmodo yn Uenwì y ty. MeddyUodd y plant ar y cyntaf fod rhywun 
wedi bod yn galw gyda hi, ond er eu syndod, wedi dyfod at ei 
hymyl, gwelsant hen getyn du ar ei gUn, a phwrs yn Uawn o 
dybáco. Ni anghofìodd y ddau byth yr olwg gawsant arni. Yr 
oedd ei gwaUt gwyn, byrr» yn disgyn ar ei hysgwyddau, ei gwyneb 
hagr heb ei olchi ers dyddiau, a'i genau yn agored yn ddigon 
Uydan nes yr oedd ei thri dant mawr i'w gweled yn amlwg ; hen 
ffedog frasy fudr, o'i blaen ; a'r clocsiau oedd am ei thraed heb eu 
cau. Gan ei bod yn dywyU» nis gaUasent fyned i'r.drws i chwareu, 
feUy aeth Dal yn ddistaw i'r cwpwrdd a thynnodd aUan ei geffyl a 
doU Mem, a dyna Ue buont am amser yn chwareu yn ddifyr ft'u dau 
degan. Ond yn anffortunus coUodd Dal reolaeth ar ei geffyl, aeth 



346 CYMRU'R PLANT. 

yr anifail yn erbyn y gadair, a'r gadair yn erbyn y g^siau, ac yn y 
twrw deffrodd Alsi Jones. Nid ydyw dweyd ei bod mewn tymer 
ddrwg ond ffordd eiddil iawn o'i disgrifio. Nid rhyfedd fod Dal a 
Mem yn crynu o'i hofn pan welsant hi yn agor ei llygaid. Mae 
Uawer un hŷn na hwy wedi cael achos i grynu ac arswydo wrth 
weled dyn neu ddynes yn deífro o gwsg y ddiod feddwol. Wedi 
agor ei Uygaid, edrychodd arnynt am ydiydig yn hurt a swrth, a'r 
plant erbyn hyn yn sefyU wrth y grisiau ac yn ^afael yn dynn yn eu 
gilydd. O dipyn i beth daeth yn ddigon eSro i sylwi ar y ceffyl a'r 
ddol, ac meddai, gan regi ac ysgwyd ei dwm yn fygythiol» — 

'<Pwy rodd gennad i chi dynu y rhar'n o'r cwpwrdd, tybad? 
Ydw i adim yn gweithio'n ddigon csdad i gael tipyn o seibiant pan 
Ucia i ? Ydw, mi rydw i ; a fynna i mo fy neflro gyn bethe fel hyn." 
A rhuthrodd at y ceffyl a'r ddol, a rhoddodd hwy yn y grât, yna 
tywalltodd paraffìn arnynt, a Uuchiodd fatchen wedi ei goleu i'w 
canol. 

Rhoddodd y plant ysgrech pan welsant eu teganau, eu hunig 
deganau, yn y fflamau, — y ceffyl aUasai wneyd popeth fiiasai yn 
cael ei gynnyg gan ddychymyg Dal, a'r ddol fel canwyU Uygad 
Mem. Ond nid oedd eu dagrau heilltion yn cael yr un effaith ar 
galon galed, feddw, Alsi, yn hytrach rhoddodd hwth iddynt i'r 
siamber Ue yr oedd eu gwely, a chlodd arnynt. FéUy nid oedd 
dim iddynt wneyd ond tynnu am danynt goreu gallent, a mynd i'w 
gwely. Llawer diwmod wedi hyn bu hiraeth dwfn ar Dal a Mem 
am y ddol a'r cefltyl, ond nid oedd modd cael rhsA yn eu Ue, a bu 
raid i hen ffon wneyd y tro yn gefiyl i Dal, a charreg las wedi ei 
golchi lawer gwaith drosodd, a'i chuddio â chlytiau, yn ddol i Mem. 

Yn ffortunus iddynt hwy, darfyddodd eniUion Alsi yn y gwair, a 
bu raid iddi foddlonl ar y chwart bob nos fel arfer. Ond pe buasai 
^n gwneyd chwareu teg â bwyd y plant, ni buasai ganddl geiniog 
1 warìo amo o gwbL Breuddwydiodd y ddau fach lawer am yr hen 
deganau anwyl ; ond, druain, mewn breuddwyd yn unig y byddent 
yn eu meddiant Mor fiian ag y byddent yn deffro, byddid y cof 
am danynt yn y íflamau yn chwerwi eu hoU freuddwydion melus. 

Ychydig cyn calan gaeaf symudwyd hwy i gysgu o'r siambar 
firynt i'r siambar gefn. Nis gwyddent paham ; nl b^dai Alsi Jones 
byth yn siarad â hwy ond i'w tafodi neu eu gorchymyn. Yr amser 
hynny soniai y plant yn yr ysgol lawer am "ddiwmod ffair Clan 
Gaea'/' y diwmod dedwydd hwnnw y byddent yn cael gwario 
ceiniog wrth y ''stondin india roc." Yr oedd gwarìo dimiù neu 
gelniog ar felusion yn beth mor ddieithr i Dal a Mem, fel y synwyd 
Dal yn fawr pan y gofynnodd bachgen bach yn yr ysgol iddo 
ddiwmod cyn y ffair, — 



CYMRU'R PLANT 347 

*" Gei di geìnìog i warìo fory, Dal ? " 

** Na cha i/ ebai DaL 

''Geididdima'U?" 

** Na cha i ddim dima chwaith." 

'' Well i ti ofyn i Alsi Jones," meddai y bychan, ** mi fydd pawb 
fory yn sipian, ac yn codi blys arnat ti." 

'Roedd clywed peth fel hyn yn gwneyd Dal yn reit ddigalon, a 
theimlai y buasai yn dda iawn ganddo weled drannoeth drosodd. 
Ond daeth yn well ar Dal nag oedd yn meddwl. 

Y noswaith honno, pan yr oedd Mem ac yntau yn parotoi i fyned 
i'w gwely, sylwent fod Alsi Jones wedi golchi ei gwyneb» a rhoddi 
ffedog lân o'i blaen, yr hyn oedd yn beth pur anghyliredin yn ei 
hanes, ac yn myned i'r drws yn aml, tel pe buasai yn disgwyl rhyw 
un. Yr oedd ganddi dftn mwy nag arfer hefÿd yn y grftt, a'r tecell 
yn berwi wrth ei ochr, a llian gwyn ar y ford. Toc dywent hi yn 
dweyd, — 

"Ddoist ti, Jim. machgan i ? " 

'' Sut wyt ti, nain ? " gofynnai liais dieithr. 

A dyna Alsi Jones i mewn, yn cael ei dilyn gan fachgen ieuanc 
oddeutu dwy ar bymtheg oed, a pharsel dan ei gesail. Crafiodd 
ar y plant oedd yn eistedd ar yr aelwyd yn ceisio datod eu hesgidiau, 
a gofýnnodd, — 

" Pwy ydi rhai'n ? " 

** Of" eÌMÂ hithau, *'rhyw ddau blentyn gymes i o'r wyrcws." 

" Fel y cymast ti finna/' ebe y llanc ; ac ychwanegodd, ** Wyt ti 
yn o ffeind wrthyn nhw ? " 

** Ffeind/' ebai hithau, *' ydw i, ydw decin i wir, fel ro'n i wrthat 
tìtha" 

** Paid deyd celwydd, mi fyddat yn nghuro i yn gynddeiriog, ond 
waeth heb godi hen glowsia 'rwan." 

Synnai Dal a Mem yn fawr fod y bachgen dieithr yn siarad fel 
hyn ftg Alsi Jones. 

*' Tyd yma, boy bach/' ebai wrth DaL Aeth Dal ato. 

** Tyd ditha, hogan bach/' ebai wrth Mem. 

Ond nid ai Mem. Yr oedd yn fwy ofnus ac yn fwy swil na'i 
brawd. 

*' Dos i nôl hi/' ebai wrth DaL 

Aeth Dal ft hi yn ei law at y bachgen dieithr. Cymerodd yntau 
hi ar ei ììn, ac meddai, — 

'*D/ma y plant bach clysa' ddoth o'r wyrcws 'rioed, nain." 

Ond nid oedd ei nain, fel y galwai hi, er nad oedd yn berthynas 
iddo o gwbl, yn gwrando arno. Yr oedd wrthi yn datod ei barsel, 
ac yn edmygu y wianen gartref ddygodd yn anrheg ìddi. 



348 CYMRU'R PLANT, 

''Beth ydi'ch enwau chi?" gofÿnnai i'r plant. Wedi cael 
gwybod, — 

<* Dau enw digri/' meddai. '* Beth ydi'ch enwau yn iawn ? " 

Tra yr oedd Dai yn ceisio dweyd, agorodd Mem ei cheg fel pe 
eisieu cysgu neu eisieu bwyd, a thynnodd ei ilaw fach deneu drwy 
wallt crych Jim. Aeth hyn drwy galon dyner y bachgen, a gwnaeth 
yr eneth fach yn anwyl iawn yn ei olwg, ac meddai, — 

" Wyt ti ddim am neyd swpar, nain ? Mae'r hogan bach yma 
jest a Uwgu, a mae arna inna hefÿd isio bwyd. Oes gin ti rwbath 
yn tŷ, ne dyma i ti arian i fynd i brynnu rhyw scram, ond paid ti a 
phrynnu cwrw." A rhoddodd drì neu bedwar swllt yn ei ílaw. 

** 'Rydw i yn mynd 'rwan/' ebai hithau. " Ond gad i*r plant yna 
fynd i'w gwely." 

"Na, mae'r plant i gael swpar hefo ni, mae tamad blasus yn 
ddigon 'mheuthyn iddyn' nhw, mi wn, fel bydda fo i minna/' ebai 
Jim. 

Aeth Alsi Jones allan heb ddweyd dim yn erbyn hyn. Gwyddai 
fod ganddo arian, ac telly nid oedd mewn brys i'w groesi. Wedi 
iddi fyned allan, holodd y ddau blentyn yn fanwl am eu rhieni a'u 
hen gartref, ond ychydig oeddynt yn gofìo, ac am hynny ychydig 
oedd ganddynt i'w ddweyd. Pan ddaeth yr hen wraig yn ol yr 
oedd y plant ac yntau yn gyfeiUion mawr, a chawsant y swper goreu 
gawsant erioed ; ac wrth iddynt fyned i'w gwely, addawodd Jim 
gymeryd eu gofal yn y ffair drannoeth. Nid oeddynt wedi teimlo 
mor hapus o gwbi yn nhŷ Alsi Jones a'r noswaith honno, a chodasant 
yn fore drannoeth, gan fawr obeithio y cawsent dreuUo y prynhawn 
yng nghwmni Jim. A phan ollyngwyd plant yr ysgol ailan yn 
gynnar bore drannoeth, ac yr hysbyswyd hwynt nad oeddynt ì 
ddyfod yn ol hyd y bore diiynol, nid oedd neb yn fwy llawen na 
Dal a Mem. Yr oedd yn hawdd gwybod, pan oeddynt yn cychwyn 
gyda Jim, nad oedd Alsi Jones yn foddlon iddynt gael y trêt yma, 
a phan oeddynt yn myned un bob Uaw iddo drwy y gât, galwodd 
arno, ac meddai, — 

'' Paid a gwarìo dy bres ar 'nialwch i'r plant yna; 'does 'na ddim 
Ue iddyn' nhw tod yn sal yn fan hyn." 

*' Paid a poeni, nain/' ebai yntau, *' mi ofala i deith y plant bach 
ddim yn sal." 

Fu erioed y fath ddiwmod i Dal a Mem. Aeth Jim a hwy at bob 
stondin, a phrynnodd rywbeth bach iddynt oddiar bob un. Gan fod 
Jim yn fachgen tal a chryf, yr oedd yn gallu ymwthio ymlaen drwy 
y dyrfa tyddai o'u cwmpas ; ac wrth fod Dal yn gafael yn dyn yn ei 
got: yr oedd yn gallu cael golwg iawn ar bob un. Cariai yntau 
Mem ar ei fraich, gan ei bod mor wan ac eiddil. Yr oedd Uawer 



GYMRU'R PLANT. 349 

o gyfdlllon Jim yn y ffàìr, ac wrth weled Mem ar ei traich, parai 
lawer o ddityrrwdi iddynt, a gwneld aml i gellwair arno, fel, — 

'* Wyt tl wedi cyflogi yn nurse, Jira ? " 

Ond nid oedd yn malio dim ynddynt. Yr oedd gweled gwyneb 
siriol Dal a Mem yn fwy na'r cwbl, ac yn ddig^on o dftl ganddo am 
ei garedigrwydd. Pan ddaethant at yr «Mndia roc/' gadawodd 1 
Dal dreio y *'puU away" ei hunan, ac yn rhyfedd iawn, er mawr 
ddifyrrwch a syndod i'r rhai oedd yn sefyll o gwmpas, daeth yr 
'* india roc " mwyaf i ran D&l. Pan ar ddiwedd y prynhawn yr 
oeddynt yn troi tuag adref, yr oeddynt yn llwythog o felusion a 
theganau, megls melin wynt, cap ffwl, òalloons, ac yn well na'r 
cwbl, ceffyl a dol. Nid oeddynt gymaint a'r lleill oedd Alsl wedi 
ddinistrio, ond yr oeddynt yn llawer gwell na'r hen ífon a'r garreg 
las. Nid Jim oedd wedi prynu y cyfan ; yr oedd el gyfeillion, er 
gwneyd hwyl o hono, wedi cyfrannu at ddifyrru ei gyfeilHon ieuainc. 
Yr oedd Jim wedi cuddio y melusion cyn cyrraâd y ty, ac wedi 
rhybuddio Dal a'i chwaer nad oeddynt i son am danynt ẅrth Alsi 
Jones. Pan welodd hithau yr hoU bethau ganddynt o'r ffair, cododd 
ei dwylaw, ac meddai, — 

** W>t ti wedi gwario y cwbl beUach ? 

*' Na, mae gen i geiniog^ a dima eto, 'dw i yn meddwl/' ebai Jim ; 
ac ychwanegodd,—** Ydi'r tê yn barod ? " 

** Ydi," oedd yr ateb, " ac mae bara Uaeth y plant yna yn barod 
hefyd." 

''Dim bara Uaeth i'r plant tra bydda i yma," ebai Jim; ''at y 
ford, blant bach." 

Ar ol té aeth Alsi i'r ífsdr, ac wedi iddi fyned yn ddigon peU, 
tynnodd Jim yr holl felusion o'i bocedau ar y bwrdd, ac aeth i 
diwilio am botel a morthwyl. Yna malodd yr india roc mawr, un 
darn o hono yn ddarnau mân, gymaint a siwgr Iwmp, a rhoddodd 
hwy yn y boteL Cadwodd y darn arall iddo ei hunan, ac meddai, — 

** 'Rydw i am fynd â hwn hefo fì i'm Ue, er mwyn i Wil, y gwas 
arall, a fìnna, gael amball i joi wrth fynd i'n gwely." Yna rhoddodd 
y gweddìU o'r melusion yn y botel, ac meddai, — "'Rwan, boy bach, 
paid ti a byta rhai'n i fynd yn sal. 'Rydw i am i cuddio nhw, mewn 
Ìle na ddaw nain byth o hyd iddyn' nhw, a mae ama i isio titha 
addo peidio byta nhw hefo'u gilydd, ond cymyd un bob un, chdi a 
Mem, bob dydd." 

Addawsant hwythau y buasent yn cymeryd un bob un, a dim 
rhagor, ac aethant allan gyda Jim i'w weled yn eu cuddio. Cudd- 
iwyd hwy mewn twU yn y wal yn ymyl cwrt yr ieir mewn Ue reit 
hawdd i Dal allu estyn atynt 

Ym mhen ychydlg ddyddiau ar ol hyn aeth Jim i'w le, a wylodd 



f» 



3SO CYMRU'R PLANT. 

y plant wrth ei weled yn cychwyn. Nid oedd ei lygaid ynta« 
chwaith yn sych, ac meddai, wrth ífarwelio â^ Alsi, — 

" Cofía fod yn fieind wrth y plant bach, nain." 

Ond wedi i Jim fÿned yr un oedd Alsi yo union. 

Y peth nesaf i edrych ymlaen ato oedd dydd Nadolig, a thê partí 
y Band of Hope. Yr oeddynt yn dechreu dysgu carolau yn barod» 
ac yr oedd un o'r athrawon wedi addaw y cawsai Dal ganu carol eí 
hunan yn y cyíarfod nos Nadolig, wrth fod ganddo lais mor swynoL 
Rhedodd Dal o'r cyfarfod y clywodd hyn i ddweyd wrth Aisl Jones 
a Mem. Yr oedd Mem yn falch iawn, ond meddsd yr hen wraie, — 

'* Canu ar ben dy hun I Gei di nybath am neyd, tybad ? Tasa 
nhw yn rhoi amball ddilledyn i ti. O ble mae nhw yn meddwl ca 
i ddillad i'ch gyrru chi i'r bando-ho a'r Ysgol Sul ? Mi fydd rhai 
'na sy gynnoch chi yn gria cyn hynny; mae nhw yn ddigon carpiog 



rwan." 



Ac felly, yn wir, yr oeddynt, heblaw tod dillad Dal yn edrych yn 
llawer rhy tychan iddo. Nid oedd Dal wedi meddwl am hyn, er 
fod plant angharedig yn yr Ysgol Sul ers amser bellach yn gwneyd 
gwawd o hono am ei fod yn ei "ddillad gwisgo." Felly, pan 
glywodd hyn, taflodd ddwfr oer ar el holl lawenydd. Dywedodd 
wrth Mem ei helynt, ac meddai hithau, gan teddwl el gysuro mae 
yn debyg,— 

<<Mae yna ddiUad neis yn si p gornel; ty'd i gweld nhw." 

Aethant, a dyna lle buont am amser o flaen siop dilledydd yn 
syllu ar ac yn edmygu deiw o fachgen bach o'r un daldra a Dal» 
mewn siwt o felfet du, colar wen, /ü prj dferth, a cap scoách. Pan 
yn y fan honno, a'u trwynau yn fflat ar y gwydr, mae bachgen 
ychydig yn hŷn na Dal, ond yn llawer mwy, yn dyfod heibìo dan 
chwibianu. Pan welodd hwy, gofynnodd, — 

<* Be' wyt ti yn neyd tan hyn, Dal ? " 

** Spio ar hwn/' ebai Dal, gan gyfeirio â'i fys at y bachgen yn y 
ffenestr. 

** Wyt ti ddim yn weld o yn debyg i Sami, Cae Isa, pan tydd o yn 
mynd yn Uaw ei fam ddydd SuL fel tasa fo wedi'i starchio i gyd^ a 
ddim yn spio ar neb?" Cyn i Dal gael amser i ateb, ydhwanegodd, — 
''Ddoi di hefo fì i'r Bryn i negas i John Evans, bwtshar, a mi gei 
hanner o beth bynnag ga i." 

FeUy aeth Mem adref, ac aeth Dal i ganlyn y bachgen. Dan 
oedd enw y bachgen hwn. Yr oedd yn fwy amddifad na Dal, nid 
oedd ganddo dad na mam. Ond yr oedd yn (ael ei faj^u gyda 
d>nes hollol wahauoi i Alsi Jones,— rdynes dlawd, ond d>nes lân a 
hynod o garedig, ac yr oedd Dan fel canwyll ei líygad. Nid oedd 
bUntyn ^nyrardal nad oedd yn adnabod Dan; yn wir, edrychid 



CYMRU'R PLANT. 35» 

arno fel arwr ym mysg y plant Ond credai rhai rhieni mai bachgen 
drwg oedd Dan, a rhybuddient eu bechgyn i gadw draw oddi wrtho. 
Ond po fwyaf y gwaharddai y rhieni, mwyaf yn y byd oedd yr awydd 
yn y plant am gael myned ato i chware, oblegid yr oedd mwy o fynd 
ym mhob chware pan y byddai Dan yn un o'r parti Nid wyf yn 
gw}''bod pa íodd y daethant i'r casgliad ei fod yn fachgen drwg, os nad 
oeddynt yn ei famu yn ol ei aoigylchiadau. Ond yr oedd Dal yn hoíf 
iawn o hono, oblegid yr oedd wedi ei arbed lawer gwaith rhag cael ei 
guro gan blant y rhieni gofalus, a phob amser yn barod i'w adael i uno 
yn y chware pan y byddai ambell i blentyn arall yn edrych arno braidd 
yn ddiystyrllyd. Peth arall, ni byddai Dan byth yn tynnu nythod, byth 
yn rhegi, na dweyd anwiredd Yr oedd yn onest fel y dur, ac nid 
oedd erioed wedi curo neb Uai nag ef ei hunan, ond byddai bob amser 
yn barod i amddiffyn bechgyn bach fyddai yn cael cam. Wrth ddyfod 
yn ol o'r Bryn, dechreuodd Dan son am y Band of Hope, ac meddai, — 

** Wyt ti yn cael canu ar ben dy hun, Dal, nos Nadolig?" 

** Na," meddai Dal, " mae Alsi J ones yn deyd bydd y diUad yma 
yn rhy rags." 

Safodd Dan, a gafaelodd yn ysgwydd ei gydymaith, ac wedi edrych 
yn graff o'i goryn i'w sawdl, ebai, — 

" Ydyn, mae nhw yn o fler hefyd Oes gen ti yr un arall? '* 

** Nac oes," ebai Dal 

"Weli di rhai'n," ebai yntau, gan ddatod ei gol a'i wasgod, " dyma i 
ti siwt iawn, a mae gin i lawer o rai tebyg yn ty. Gin Mrs. Davies, 
Adwy Wen, bydda i yn cael rhan fwya, a merchad sy'n byw yn y 
Terrace." 

Yr oedd ganddo siwt dda am dano, ond ei bod yn Uawer rhy fawr 
iddo ; yr oedd y trowsus yn cyrraedd yn bell dros ei liniau, ac yn 
ddigon uchel nes gwneyd i ffwrdd â*r angenrheidrwydd am y wasgod 
ddwbl breast oedd ganddo, a buasai y got oedd am dano yn ffìtio 
bachgen llawer hŷn. Ni welodd neb Dan mewn diUad rhy fach, ond 
bob amser mewn dillad rhy fawr. Pan glywodd Dal fod ganddo siwt 
allasai spario yr oedd yn falch iawn, ac meddai, - 

" Wyt ti yn siwr chei di ddim drwg am roi siwt i mi ? " 

"Dim peryg," oedd yr ateb, "mi gei un a chroeso, os doi di i 
nhol hi " 

Addawodd Dal fyned yn sicr, ac aeth gartref y noswaith honno, gan 
deimlo yn fwy hapus nag oedd wedi wneyd ers dyddiau, a rhoddodd 
y geiniog a dimai gawsai gan Dan ana fyned i'r Bryn i Alsi Jones. 

Ddeuddydd cyn y Nadolig aeth i chwilio am ei gyfaill, ac wedi 
chwibanu o flaen y ty yr oedd yn byw ynddo am amser, daeth Dan 
allan, ac meddai, — 

"Chdi sydd yma, Dal? Tyd i mewn, 'does 'ma neb 'ma ond fi. 



352 CYMRU'R PLANT. 

Mae modryb wedi mynd allan ; 'rwan ydw i yn cael te, wedi bod yn 
negas i Mrs Jos, Terrace. Gymi di frechdan ? 

Yr oedd brechdan menyn yn beth ddigon amheuthyn i Dal, felly 
cymerodd hi yn ddiolchgar, ac meddai, — 

'* Oes gen ti hen ddiUad, Dan ? " 

" Oes," ebai yntau, " tyd i'r Uofft i ti gael gweld nhw." 

A chychwynnodd i fyny y grisiau, ac aeth Dal ar ei ol. O hen 
gwpwrdd yn y fan honno tynnodd nifer fawr o hen ddillad allan, a 
dyna Ue buont am hir amser yn ceisio dod hyd i rywbeth fuasai yn 
gwneyd y tro i Dal. Ond, yn anffortunus, yr oeddynt yn rhy fawr, ac 
yn rhy fawr o lawer. 

" Wel," ebai Dan, "'does dim i ti wneyd ond cymyd yr un leia, a 
throi y trowsus i mewn, a blaena llewys y got. Dyna fydda i yn neyd," 

*' Nei di i mi? " gofynnai Dal. 

"Gna i." ebai yntau, a dechreuodd ar y trowsus mewn dull dyn 
hoUol gyfarwydd â'i waith, ac ychwanegodd, — 

" Well i ti roi y got am danat, mae y wasgod yn siwr o ffitio," 

Rhoddodd Dal y got. 

" 'Rwan," ebai Dan, " Ue mae dy law di," gan edrych arno yn graff, 
a'i ben ar un ochr. 

" Dyma hi," ebai Dal, gan ddangos â'i fys, yr hwn gyrhaeddai y 
man y byddai penelin ei pherchennog cyntaf yn arfer bòd. Crafodd 
Dan ei ben fel pe mewn dyryswch, ac meddai, — 

" Mae hi yn rhy fawr i droi mewn, rhaid torri tipyn arni hi." A 
rhedodd i lawr i'r gegin i nol siswrn. Wedi dyfod yn ol torrodd 
ddarn helaeth o*r llewys, a fu ond y dim iddo dorri gormod, er ei 
waethaf áeth un llawes rywsut yn Uai na'r llall. 

" Na feindia," ebai wrth Daí. " Neith neb sylwi ond i ti roi un llaw 
yn dy bocad o hyd, neu roid y ddwy os lici di." 

Ond yr oedd Dal yn rhy falch o honynt i dalu sylw i hynny bach ; 
ac wedi eu gwneyd yn barsel rhedodd â hwy gartref. Pan aeth i mewn 
i'r ty cafodd fod AÍsi Jones wedi myned allan, a Mem yn cysgu wrth 
y tân Deffrodd hi, a dechreuodd ddatod y parsel, ac meddai, — 

" Dyma nhw y dillad ges i gin Dan, Mem." 

" Wela i monyn nhw, mae'n dywyll," ebai Mem, gan rwbio ei llygaid. 



OTfeirUd y golygydd tw,— Owsn M. Bd-w-ards, 8, Olabsndon Yillas, Oxford. 



AHaRAn'WTD ▲ OHTHOIDDWTD OAH HUOHSg AITD SOHt 66. HOPS 8TKaiT, «WBaOBAM. 



Y PLANT. 



MoRPUDD JoNES. Bjdcl robin yn dod f ediych am danaí finnau weithiau. 
Cerddodd un i mewn trwy'r ffenestr agored ddoe, fel pe buasai bia efe j Ue. Cafodd 
friwedonyn groesaw. Toc, ceisiodd iTnd i yBtaiell arall trwj ddrych oedd ar j 
mur. Wedi hir guro yn erbyn j gwjái, daeth a saf odd ar gomel 17 mwrdd gan 
édijch arnaf yn geryddol ddimrol, feí pe'n dweyd, — ** Does dim posìb i'r un 
deryn call ddeidl eich tỳ chwì.'* Toc, safodd ar tj mhensü, trodd honno dano^ 
fflapiodd ei edyn yn wyllt, ac edrychodd fel pe'n dweyd, — *' Bobol anwyl, dyma'r 
lle sobraf y bum i ynddo erioed." 

Blaen y Owm. 1. Tr oedd y cacwn llesg a welsoch oU yn aros angeu, lleddir ' 
hwy gan Iwydrew Hydref . 2. Gofynnaf i rywun cyferwydd â chacwn ysgrifenna 
eu * * hanes a'u gwersi ' ' i chwi. IJnwaith gwelais gacynen wedi suddo 1 ddysglaid 
ojam. Oodaishi oddiyno, a rhoddaÍB hi ar y gUswellt. Tr oedd ei phen, ei 
hadenydd, a'i thraed wedi eu llenwi â siwgr gwlyb. Ni f edrai symud na lluBgó ei 
hun ; ac y mae amaf ofn iddi gael ei Uadd gan ei gormod g^lud. Gwn am lawer 
ddynion y mae hynny wedi digwydd iddynt. 

B.OFF o Ddablun. GaUaf, gaUaf ddweyd pa ddau ddarlun oedd y rhai 
pruddaf welais erioed. T cyntaf oedd darlun o ddafad yn sefyU ger ei hoen 
marw yn yr eìra, a chylch o frain o'i chwmpas. (Rhaid i chwi goûo mai hen 
fugail wyf). Tr aU oedd darlun o fachgen afradlon yn sefyU a'i bwys ar goeden 
yn yr eira o flaen tŷ anghyf annedd ; yr oedd wedi dychwelyd adref ynrhy 
ddiweddar, y drws ynghlo/ a'r ffenestri'n dywyU. 

• GwsN T Gabth. T mae gweled colomen yn dod adre yn un o'r pethau . 
piydferthaf . Nid oes lawenydd mwy na Uawenydd colomen wrth gyrraedd ei 
hen gartref . Gwelais golomen lân yn cyrraedd ei chartref mewn hepl f udr yn i 
Birmingham unwaith ; ac yr oedd rhyw fflach ddisglaer o lawenydd fèl pe'n dod \ 
gyda hi pan ddisgynnodd. i 



T Plant Fptddlon. T mae Uawer o'm darUenwyr, erbyn hyn, yn tyf u jp 
ddynion cryûon ac yn wragedd golygus. Mae rhai yn y gwaith a rhai yn y l^p,- 
rhai yn y maes a rhai ar y môr, rhai ar y mynydd gyda'r defaid, a rhai ar^y 
gwastadedd gyda'r aradr, rhai yn y pulpud a rhai yn yr ysgol. A wnant hwy 
ddal i gofio am danaf P Bydd y gyfrol nesaf yn weU ac yn fwy dyddorol na'r un 
aeth o'i blaen. Oeir ynddi erthyglau ar hanes y ddaear, wna i'r plant ddeaU y 
creigiau ; ac ar adar, a wna iddynt adnabod aderyn a'i gân ; ac ar y ser, sy'n 
gwenu mor fwyn amom yn y nos. Bydd ynddi hanesion lawer hefyd, wedi eu 
casglu o bob gwlad, a hanesion ein tadau ni. Bydd hanes Oymry ynddi, nid rhai 
enwog hwyrach, ond rhai wnaeth ddaioni a gwrhydri yn eu dydd. 

Oyfarwtddwtb TsGOLioN. T mae Oyngor Addysg sir Gaemarfon, y mwyaf 
egniol ac effro yng Nghymra, yn cymeryd Otmrtj'r Plant wrth y cannoedd i 
ysgoUon y sir. A gaf fl ofyn 1 gyfarwyddwyr ysgoUöii y slroedd ereiU wneyd yr 
un peth P Gwneir ymdrech i wneyd rhifynnau'r flwyddyn ne^af yn wir foddion 
âddysg. .-.; '-^ > 

Nadolig Dedwydd, Blwtddyn Newtdd Dda. 




(I^MRU'R JPlANT. 



Cw. XIV. RHAGFYR, 1905. 



ROBIS OOCB. 



M 



'AE pob un o honodi, 'rwy'n sicr, yn adnabod RoUn, ac jn 

Sfÿnd iddo. Cdt Iwyd sy am ed geín ; ond y mae ganddo 

wasgod ffoch, dlos, o lìw'r auraral (oratigt). Mae Rotnn yn Falch 
t/ì wa^;od B^odi, ddeL Mae y cocfa gloew yma sy ar ei frón wedi 
rini enw (^mra^ arall amo, sef "brongodi." Enw plant y 
Saeson amo yw "Robiii red-breast" Gahnrant ef wdthlau yá 
" Bob," a " BobroUn." 

Welsoch chwi nytb RoUn erioed ì Mae yn d gosod mewn 
lleoedd od wdtfaiau. Wa^ ganddo yn y t^ p'le, os ca dwU 
qragwlol i'w rfaoi. Gwd^s un Itynedd \ẃdi tà gosod mewn hen 
tîotel; gwel^s tun un wedi ei gwneyd inewn hen esgid; ac un 
aratl mewn faen ffocs triscets ; ac un arall mewn pot bltäau. Ond 
mewn twll yn y dawdd, neu mewn ceulan, y cewcb nyth Rotdn 
amlaf. Sut y mae yn tà gwneyd ì Mae yn rhoi ychymg o ddail 
crin ar geg y twll, ac ydiycOg ar tí waelod ; yna, pletba y nyth yn 
dwt dan do y twtl, o wellt sydi, a mwswgl. Hulia ìû o'r tu mewn 



356 CYMRU'R PLANT. 

ft gwlan, blew, a rhawn, i'w gwneyd yn esmwyth i'r cywion. Wedi 
ei gosod mewn twU fel hyn, mae yn anodd i wlaw íynd i mewn 
iddi. Syrthia'r gwlaw dros fondo'r twU fel dros fargod tŷ. Onid 
yw'r deryn yn ffel yn gwneyd nyth mor ddel mewn Ue mor ddiddos ? 
Pe buaswn i yn gyw aderyn, mewn nyth feUy yr hofiwn lechu yn 
glyd a chynnes dan aden fy mam, — mwswgl hardd o'm hamgylch, a 
blodau ac ir-ddail o'm blaen. 

Mae Mrs. Robin Goch yn dodwy pedwar neu bump, neu weithiau 
chwech, o wyau. Gwyn gwridog yw eu lUw, ac wedi eu brychu ftg 
ysmotiau cochion. Edrydiant fel perlau ar waelod y nyth. GaUw(£ 
edrych arnynt; a thynnu un aUan yn ofalus, — ddig^a Robin ddim, 
ond •' oddwd^ ef yn ol. Peidiwch byth a thorri nyth, peidiwch byth a 
chymeryd cywion ymaith. Sut y buasedi chwi'n teimlo pe buasai 
rhyvìm yn eich cipio chwi o'ch tŷ pan fiiasai eich rhieni oddicartref ? 
Oni fiiasai eich càlon yn curo ? Oni fiiasech yn Uefain ? Âc oni 
fuasai eidi tad a'ch mam yn wylo gan hiraeth mawr ar eich hol ? 
Mae'r adar bach, cofiwch, yn teimlo yn unlon yr un fath. Mae 
arnynt hw^au ofid a hiraeth wedi colU eu gîlydd. 

Hen dro sal, hen dro creulon, yw dwyn adar bach o'r nyth. 
Dyma i chwi hanesjm ddarUennais ddoe. 'Roedd brongoch yn dod 
yn ol a thamaid yn ei phig i'w chyẁion. Pan gyrhaeddodd ei 
chartref, cafodd ei nyth yn wag. 'Roedd rhyw blant drwg newydd 
gymeryd y rhai bach ymaith. Beth pe gwelech ei gofid pan welodd 
eu coUi ? Beth pe cly wech hi'n cwyno ac yn cwynfan ? Dechreuodd 
chiHâUo am danynt yn y Uwyni gerUaw. Galwai arnynt yn ddolefus. 
Cadwai y bwyd yn ei chylfin o hyd ; ond pan welodd nad oeddynt 
yn ateb, agorodd ei phig, a gadawodd i'r tamed syrthio i'r Uawr, a 
hedodd ymaith o'r Ue, a'i chalon yn drom. Ychydig cyn hynny, ^ 
Ue hwnnw oédd y Ue mwyaf hoflus ganddi ar y ddaear; ond we(U 
colU ei rhai badh, y Ue gore oedd y Ue pellaf oddiyno. 

Mae Robin yn ganwr swynol dros ben, — un o'r canwyr gore. 
'Does ryfedd, canys y mae yn perthyn yn agos i'r eos, y gerddores 
ore yng nghor y wig. Cana Robin yn y gaeaf, pan mae'r adar 
ereill, bron i gyd, yn ddistaw fel y bedd. Mae ei delyn bob amser 
mewn tìwn, pan mae'r adar ereiU wedi rhoi eu telynau i gadw. 
Cana pan mae'r barrug Uwyd ar y Uawr; cana pan mae'r eira'n 
drwch ar y ddaear ; a chana pan mae'r gloew-ddwr wedi ei gloi gan 
rew. Be waeth gan Robin am oerfel, os ca ddigon o fwyd ? Onid 
yw ei g)og Iwyd, glyd, a'i wasgod goch o Uw'r tân, yn cadw'r oerni 
draw ? Ac onid y w ei goesau mor feinion, fel nas gall na rhew nag 
eira fennu arnynt ? 

Glywsoch chwi Robin erioed yn canu? Naddo? Wel, ewch 
allan i wrando arno y cyfle cyntaf gewch. Mae'n hofi o ganu gyda'r 



CYMRU'R PLANT. 357 

Uwydnos. Pan fyddwch ar y ffordd, disgyn, feallai, yn sydyn, ar 
Iwyn yn y gwrych yn eich ymyl, a chana nos dawch i chwi pan 
fyddwch yn ei basio. Cwyd ei ben i'r nefoedd, agora ei big, a ílifa 
allan o honi ffrwd o fiwsig melús fel mél. Bryd arall, chwydda allan 
dros yr ymyl fel bwrlwm ffynnon. Wedi iddo fynd dros ei dôn, 
byddwch yn barod i waeddi,— '' Wâll done, Robin 1 Cerdd drostì 
eto. Encore / " Ac efe a ä. 

** Cerdd drosti eto, dderyn mwyn, 
Mor f awr yw awyn dy delyn ; 
Bho eto donc, aderyn sionc, 
Eneore ! Wel, campus Bobin ! " 

Cymerwch ddwy garreg fechan o faînt cneuen goUen ; cnociwch 
hwy yn eu gilydd cyn ffested ag y gallwch, a chewch swn, — " lit-it- 
it-it," — tebyg iawn i'r swn wna Robin pan y ca fraw. Dyna ei ofn- 
gri {alarm'Cty),-^^' iit-ît-ît-it," cyflym a distaw. 

Ar dywydd caled, pan fo'r rhew wedi cloi ei gwpwrdd, ac eira 
wedi ei guddio, daw Robiu at ein tai i chwilio am damed. Peidiwch 
bob yn gas wrtho y pryd hynny. Teflwch iddo ychydig friwsion, a 
chrystiau wedi eu mannu yn fftn. Bydd yn ddiolchgar am bob 
tamed a ga, beth bynnag a fo ; a byddwch chwìthau yn teimlo'n 
hapus o wneyd tro caredig ft'r deryn. 

Ni welwch ddau Robin byth gyda'u gilydd yn y gaeaf. Drwy 
gydol y tjrmor hwnnw, mae pob Robin, iar neu geiUog, yn byw 
bywyd unig, ar ei diriogaeth ei hun. Efe yw pen Robin y lle 
hwnnw, ac ni feiddia un Robin arall ddangos ei big ynddo, heb iddi 
fynd yn helynt a tharo. Os digwydd i ddau gwrdd a'u gilydd rywle 
ar ffìn eu cartrefi, neidiant i yddfau eu gilydd yn union, ac ymladd- 
ant hyd farw, oni wel un mai'r peth gore yw cilio. Gyda dechreu'r 
gwanwyn, — tymor serch yr adar,— gwelir tri neu bedwar, weithiau, 
yn canlyn eu gilydd, — dau neu dri o geiliogod yn dilyn yr un iar, ac 
yn ymryson am dani. Dipyn ymhellach ymlaen, ni welir ond dau 
efo'u gilyddy— ceiliog ac iar, wedi ymbriodi dros dymor byrr. 

Mae Robin a'i wraig, ar ol dysgu eu cywion i hel eu bwyd, a'u 
magu vn adar digon cryfíon i ymladd eu flordd, yn eu gyrru o'r hen 
gartref9~-yn eu troi dros y drws, megis, — i chwilio am gaitrefí iddynt 
eu hunain, ymhel! o'r hen. Fel pe y dywedent, — *' Dyna ni wedi 
gwneyd cymaint ag a fedrwn i chwi. 'Rwan mae'n hen bryd i chwi 
fynd i fyw ar eich footing eich hunain. Welwch chwi'r drws acw ? 
Ffwrdd a chwi drwyddo, a pheidiwch byth a dangos eich gwynebau 
yma mwy. Os gwnewch, bychan fydd eich croeso. Cerddwch I " 
Heb fod yn hir wedyn, ymadawant hwythau â'u gilydd, i fyw fel y 



3S8 



CYMRU'R PLANT. 



gwnaent cyn cyplu» yn weddwon, pob un yn ei gartref d hun, heb 
gftr na pherthynas ar y cyf^L Yr adeg honnOy ni feiddia hyd yn 
oed un o'r plant, pe byddai hwnnw y ^cyw noelyn ola," fynd yn agos 
i gartref y naill na'r llall ohonynt Pan yn weddwon fel hp, syr 
bach taiog yw Robin, a ladi fach daiog ydyw hithau. Ond nid oes 
gandd^t mor help. 

Ond dyma i chwi ystori fach dlos iawn am Robin» ystori a wna i 
chwi anghofío ei hou ffaeleddau. Dyma hi. Pan oedd lesu Grist 
ar ei ffordd i'r groes, ac wedi ei wisgo ft choron o ddrain, disgyn- 
nodd aderyn hycban ar ei ben, ac ft'i big, tynnodd allan un oV pigau 
hirion oedd wedi myned i mewn i'w dalcen. Tasgodd y gwaed o'r 
briw» gan gochi bron yr aderyn. Robin oedd yr aderyn bychan 
hwnnw, medde'r stori, a thyna pam mae ei fron o hyd ac o hyd yn 
goch. Dysgwch y pennill tlws yma o eiddo Elfed, — 



** A'i waed sjdd o hyd ar áy íron, — 
T gwaed oedd ddrutach na'r bjd ! 
Wrth goflo'r traddodiad, daw tonn 
O w^radwydd dros í'enaid i gyd." 



R. MORGAN. 



CANU YN Y STORM. 



08 oollwyd melodedd j garol 
Ghwibanai y fronnaith Tn llon, 
Os denwYd y gwcw a'r wennol, 

I chwuio am hâf dros y donn ; 
Mor swynol yw miwsig tymhestloedd 

A lanwant ein CTmoeda â'u llef ; 
O fwYned yw moliant corwyntoedd 
Sy'n canu yn orièl y nef . 



Os ciliodd yr hir-ddydd a'i wenau 

A mwynder awelon hin braf ; 
Er colli'r gwyrddlesni a'r blodau, — 

Coronau aradumol yr Haf ; 
Mor nefol yw'n hanwyl tynyddoedd^ 

Dan f antell o eira tu a wr ; 
O dlysed yw'r goedwig a'r gwryòhoedd, 

Mewn gemwaith o farrug i'r llawr. 



TSala. 



Oeir wdthiau rosynau Üws hawddfyd, 

Tn wylo'n storm adfyd a phoen ; 
A dianc o rewynt oer drygfyd, 

Mae adar haf bywyd a hoen ; 
Mor ddwyfol yw'r purdeb sy'n tyfu 

Tn dlysach drwy'r stormydd i gyd ; 
O lonned, felused yw canu 

T nefoedd yng ngaeaf y byd. 

BlCHABD AB HüOH» 



F GA^AF. 

Anián a'i 8wyn sy'n huno, — a'r gaeaf 
Oer gwywol yn gwiago 
T wlad Tn wyn,— bryn a bro 
Mewn alaeth trwm yn wylo. 



Ibtloo. 



CYMRU'R PLANT. 




ANPSJDXOÍ KHASODSIt. 

CLYWSOCH am y Cymro atfarylith^, a'r seiyddwr byd-enwog, 
Dr. Isaac Robeits. Mae dynion tel efè, a Uawer ereill ym 
nieu^rdd ffwyddonlaetb, y lii^ sydd a'u bryd a'u serch ar ẃangu 
<^ch gwntodaeth, yn fwy o riod i'w gwlad na'r dydon y mae 
âtíẅaa onommt i'w cael ar hyd a Ued y wlad, — na wnaethant ond 
Hadd «1 cyd-àá<púon ar faes y frwydr. Y mae rwiûtfa y diweddar 
Isaac Robérts yn ddihafal ym myd seryddiaetÌL tìì chyfaoedfUr un 
üyfr seryddol o fiawr bwys heddyw nad oes cyftíriad anrhydeddus 
yn cael ei woeyd ynddo at lafur tín cydwladwr. 
Sdf Isaac Roberts yn y rfaeng naenaf o'r seryddwyr gwawl- 



mdol {thetographie) / ac yn y rheng honno y mae dynion megis 
Syr W. Huffgins a Dr. Common o Loegr, y ProfT. W. H. Pickei1ng, 
yn yr Ameiig, a Syr Dav!d GÌU ym Mfaenrhyo Gobùth Da. 

Dyma i chwi ragraiflt o w^th ŵa cydwiaidwr, sef gwawl-lun o'r 
cwmwl ser anfértfa yn Andromeda. Can^dir rfayw wawr wan o 



360 



CYMRU'R P1J\NT. 



hono â'r Uygad noeth, ac y mae darluniau lawer wedi eu tynnu o 
hono mewn Uyfrau seryddol ; ond gwahanîaethant ryw gymaint yn 
ol maint y pellwydr ddefnyddir i edrych arno. Bu y cymylau ser 
yn wrthrychau dyrus i seryddwyr bob amser; ac er maint y 
péUwydrau a droid amynt, a'r dyfalu meddylgar fii amynt, dieithr 
ydynt eto.-»^DaUai Laplace, yn 17961 mai o'r defnyddiau hyn y 
ffurfìwyd ÿr haul a'r planedau ; ac y mae gwawl-elfeniad {spectrum 
analysis) yn profi eu bod jm gyfansoddedig o nwyau poethion 
gẃynias, neu ddamau o fater sylweddol, megis yr honna Lockyer, 
a'r damau yn taro yn erbyn eu gilydd yn yr eangder, gyda'r fath 
rym, fel ag i'w gwneyd yn chwilfariw mân, a'u troi yn nwyau 
disglaér tanUyd. 

Ond i chwi syllu ar y darlun, dengys i chwi pa fodd y mae 
cyfundrefnau heulawg yn cael eu ffurfìo. Yn awr, gwyddom nad 
yw ein haul mawr ni ond seren fach ; gwyddom y try bydoedd 
anferth mewn peUterau, am y rhsû nad yw ein hamgyffa'ed ond 
bychan. Pan gofiwn fod pob ysmotyn bach yn y darlun yn seren 
ynddo ei hun, ac yn ol pob tebyg yn goleuo i fydoedd cyfaneddol 
sydd yn troi o'u cwmpas; pan gofiwn y geiU fod pob seren cyn 
belled oddiwrth eu gilydd ag yr ydym ni oddiwrth y seren agosaf 
atom ; a phan gofiwn f od y cymylau ser jm troi yn yr eangderau 
gyda chyflymder anirnadwy,— tarewir ni, fel y Salmydd, ft syndod, 
Tod Duw 3m sylwi ar greadur o ddyn yn ei fychander, yr hwn a 
drigianna ar y <' mymryn Uwch a elwir y Ddaear." 

SlGMA. 



HYFRYDOl, DDYDD. 



HYFRYDOL ddydd bendigaid 
Yw dydd Nadolig gwiw, 
Dydd clywodd 7 bugeiliaid 
Am Gîeidwad dynol ryw ; 
Yng ngbanol dwys unigrwydd 

Ar f eusydd Betblem dref , 
Fe dorrwyd eu distawrwydd 
Gkin angel gwyn o'r nef . 

A dyna oedd ei gennad, — 

' * Nac ofnwcb," meddai ef, 
''Gan's ganwyd i cbwi Geidwad, 

Gydgenwcb mewn un Uef ; 
A bwytbau mewn gorfoledd 

A aetbant oU yngbyd, 
I weld y Oeidwad rbyfedd 

Oedd yn ei isel gryd. 

Cwmamm. 



j» 



Dydd torrodd gwawr-dçLydd gobaith 

I blaut daearol rawd/ 
Dydd cafwyd gwaredigaetb 

Drwy'r lesu yn y cnawd ; 
Ei orsedd wen gadawodd 

Am dlodi daear lawr ; 
Ef e a ymddatododd 

O'i boU ogoniant mawr. 

Dydd clywed y gerddorf a 

Felusaf yn y nef , 
Dydd daetìi boU ei^l Gwynfá 

Iganu^'IddoEf;" \ 
Cyd-foled plant dynoliáetb 

Y Ceidẁad mawr a gaed, 
Am rasol iacbawdwriaetb 

A gafwyd trwy ei waed. 

Datid Daties [Derwydd), 



CYMRU'R PLANT. 




B 



rS YSOUB NADOtlO, 

YDD plant bach caiedig DeiiiDaik yn cadw ysgub yd twyat a 
goreu y flwyddyn yn ofalus. Ni chaiR y dyrnwr na'r craswr 
na'r melinydd mohoni. Ònd, fore Nadolig, dygir hi i'r golwg. 
Chwtlir am ysrol hir. Wele Hans wedi cyrraedd pen y tỳ, ac wedi 
tí gosod yn odìogel yno, a'r tywysennau aeddfed, llawn, fel coron 
aur ar ei phen. A'r bachgen î lawr toc ; a daw ugeiniau o adar 
bach hapus i wledda ar yr ysgub Nadolig. Prun hapusa, — y plant 
ai yr adâr î 



363 



CYMRU'R PLANT. 



©apol JSTadolig 

(Bhìf 14.) 

" Grist, ai er fy mwya ! ? " 



JoHN M. HowELL, Aber Aeron. 
DOH El^. 

:8| n :- :n |r :n :f 

:8i d :- :d |ti :d :r 

:8 8 :- :8 |8 :8 :8 

:8, d :- :d |d :d :d 

O Grist, ai erfymwyni 
W.t. 

- :r |r :r :r 

- :1.|1.:1.:1. 

- :f |f :f :f 

- :r, |r, :r, :r, 

Droslwy - br Tin-ig a blin, 



L. J. BoBRRTS, T Rhjl. 



8 :-! 


1-1-! 


î-:n 


n :-! 


!-|-! 


î-:d 


d':-! 


!-|-! 


!-:$ 


d :-! 


!-|-! 


!-:d 



d :d :d | r :d :r 

d :d :d | t, :1, :t, 

n :n :n |8 :- :8 
8, :8, :8, |8i :- :8, 

T daethost o dỳ 



n :-: 


:-|-: 


d :-! 


î-h: 


s :-! 


î-h: 


d :-: 


;-|-: 



dj Dad, 
i.W. 



:n 


»r : 


:d 


"1.: 


:8 


«f : 


:d 


'ir,: 



d :-! 


ì- 11,: 


:-:l. 
:-:n, 
:-:d 
:-:!. 


1.:-! 
n :-! 


!-|-! 

:-|d! 


1.:-! 


:-|-! 



le, :1, :t, |1, 


:- :ie, 


i,n :-:- 1-: 


n, :n, :n, |n, 


:- :n, 


«,t, :-:-!-: 


t, :d :r |d 


:- :t. 


^8 :-:-!-: 


n, :n, :n, |n. 


:- :n. 


i,n :-:- 1-: 



Tn faban, í es - tron wlad? 



:n 
:n 
:n 
:n 



n :- 
n :- 
n :- 
n :- 



Daethllu 



:njn |n 
:li.t,|d 
:n.8e|l 
:d.t,|l, 

oangyl 



:- :n 


n :-: 


:- :d 


t, :- : 


:- :1 


«e:-; 


:- :d 


n :-: 



I- :- :n 
|- :- :n 
|-:-:n 
|-:-:n 



8 :- 

8 : 

8 :- 

8 :- 



:8.8 |8 
:d.r |n 
:8.t |d* 
:nj: |d 



:- :8 


8 :-î 


t-l-: 


:- :n 


r :-; 


:-|-: 


:- :d' 


t :-i 


:-|-: 


:- :n 


8 :-: 


;-|f: 



- ionglân, 



I'th heb-rwng hyd at 



y cryd- 



:8 

: t,j 

:8 

:f 



d' :- :d' |d» :d' :t 

d :- :d |r :r :r 

8 :- :8 Ise :8e :8e 

n :- :n |n :n :n 



1 



d 
1 
f 



- :- |r :- :n 



- :- I- :- :d 

-:-|-:-:l 

— *— I— *— *iii 
• I • •« 



f :-.8 :f |n :n :r 

d :- :d |d :d :t, 

1 :- :1 |8 :8 :8 

r :- :r |8 :8 :f 



8 :-: 
d :-! 


!-|-: 
:-|f: 


8 :-! 


:-|t: 


n :-: 


:-|r: 



Ond nid oedd croesaw na chân. 



:8 

:f 
:t 
:r 



d' :- :d' Id' :d' :t 


1 : 


!- :- |r :- ;n 


n :- :n |r :r :r 
d' :8 :8 |«e :ie :ie 

d :- :d |n :n :n 


d : 

1 ! 

f ! 


!- :- 1- ;- :d 
:-:-|-:-:8 
:- :- |- :- :n 



Ond nìd oedd Groesaw na chân, 



Na lle mewn llety drwy'r byd, 

f :8 :f |n :n :r 

d :- :d |d :d :t, 

1 :- :1 |8 :8 :f 

r :- :r \b :b :8, 

Na lle mewn Uety ârwy'r byd. 



d:-:-|-! 


:- 


d :- ;- 1- : 


;— 


n :-:-!-: 


•- 


d :-:-!-: 


•~ 



CYMRU'R PLANT. 



363 



Otdoan. Tn fwy urdäoêol ac yn fwy araf. 



d» :- :d' |d« :t :1 

n :- :n |f :f :f 

ÿ :- :8 11 :t :d* 

d :- :d |d :d :d 



:8 
:8 
:8 
:8 

O Geid-w«d diolch i Ti, 



s :-! 


î-l-î 


:- :n 


n :-! 


1-1-! 


!- :d 


d':-! 


:-|- ! 


;- :n 


d :-! 


!-|- : 


!- :d 



\ 



:r 
:t, 
:8 

A 



r :-! 


!-|-: 


t,:-! 


!-|-: 


8 :-! 


!-|-: 


81 :- ! 


!-|-: 



r :n :f j n :f :8 

ti :d :d |d :- :d 

8 :8 :1 | ta:l :ta 

f :n :r |8 :f :n 

diolelL o hyd a wnaf, 



1:-! 


n\ 
!- Id' ! 


!-:U 

:-:» 
:- :U' 
;-:fè 


d:-! 


:-|r i 


1:-! 

f :-! 


!-|-: 
:-|íéi 



1 :1 :1 | 8 :f :n 

d :d :d |r :- :d 

n :n :n | r ;8 :8 

li :1| :li |ti :- :d 

Am ddyfod mor beU, morbell; 
ara/. 

8 :d' :f |n :- 
n :d :d |d :~ 
d' :8 :1 |8 :- 
8 :n :f |8 :- 

Tn awr, ac mewn gwlad sydd well. 



:r 


d :-; 


!-!-! 


[— 


:t, 


d :-! 


!-|-! 


\ — 


:f 


n :-i 


:-|-i 


;— 


:8, 


d :-! 


:-|-! 


j— 



1 f\ GRIST, ai er f y mwyn i 
\J Y daethost o dỳ Dy Dad, 
Dros Iwrbr unig a blin, 

Tn faban, i estron wlad P 
Daeth llu o angylion glân 

I'th hebrwng hyd at y cryd — 
Ond nid oedd croesaw na chân, 

Na lle mewn llety drwy'r byd. 

Cydgan — 

O Geidwad, diolch i Ti, 
Am ddyfod mor bell, mor bell; 

A diolch o hyd a wnaf , 
Yn awr, ac mewn gwlad sydd well. 

2 Ni wyddai neb ond Dy Dad 

A thithau, mor bell y daith, 
Ac wedi cyrraedd ein bro, 

Mor galed, mor ddwys y gwaith ; 
£r hynny, deuaìst Dy Hun, 

I Fethl'em a Chalfari— 
Ni feddaf fi fawr— ond hyn— 

Mi roddaf fy hun i TL 

3 O lesu, diolch i Ti, 

Am ddyfod mor bell o dref ; 
I'n gwa'dd drwy gariad mor fawr, 

I*th gartref Di yn y nef , — 
Rho'th gwmni, Fendigaid IJn, 

Rho fynych weled Dy wedd — 
Yr ydym yn dyf od i gyd, 

Drwy'r preseb, a*r groes, a'r bedd. 



eaner— 

i :n 
<1U 



n :- 


:n 


hjii - 


ny 


d' îd' 


:d' 



In :n :n In :- 
denaist D7 Hnn, 

Id' :- :t II :- 



:- r 



feddaf fl fawr— ond hyn, 

f :-j:f In :- :r Is :- 
roddaf f 7 hnn i Ti. 



:-l 



caìur — 



{:„ 



:§ i *i :i 



Rho fyn - ych wel-ed D7 wedd, 
:ì Id' :d' :d' Id' :d' :t |1 :- :- Ir 



Tr yd^m yn dTfod i g^d, 



{:„J; 



:n If :-j:f In :- :r li :- :- 
Drwy'lr pTeseb,a'r groes, a'r bedd. 



364 CYMRU'R PLANT. 

DAl'R GWA& BACH. 

IV. GARTRIF AM DRO. 

CAWN Dai ar aelwyd ei rieni, aV plant o'i gylch fel gwenyn o 
gylch rhosyn haf. Danghosant iddo'r teganau a'r campau 
diweddara i gyd. Mawr yw'r dyddordeb gymer Dai ynddynt. 

(^yn hir, daeth y fam i mewn, a thra yn syllu ar ei bachgen Uon, 
treiglai dagrau o lawenydd dros ei gruddiau mwyn. Wedi peth 
ymddiddan, gofynnodd y fam,— ''Welaist ti dy dad, Dafì?" 
« Naddo/' meddai Dai, << ble mae wedi mynd ? " " O, aeth i'r siop 
yn fy lle, gobeithio daw adre cyn hir, mae yn edrych yn debyg iawn 
i daranau." Gyda'r gair, dyna swn ei draed yn dynesu at y drws, a 
dacw'r plant yn cyd-redeg i'w gyfarfod, a Dai yn eu plith. Gloeẁai 
Uygaid siriol Dai wrth edrych ym my w Uygaid ei dad. A gweUd ei 
aeUau mawrion yntau yn pruddhau wrth roddi ei law ar ben çyrUog 
ei blentyn anwyl. 

Gyda bod y tad wedi cymeryd ei eisteddle ar yr aelwjrd, dyna 
fflachiad meUten, a swn brochus y daran yn ei ddilyn, nes credai'r 
plant fod y bwthyn bach yn cael ei ddryUio'n ddamau mân ar 
unwaith. " 'Rwyt wedi bod yn anlwcus wrth ddewis noson i ddod i 
edrych am danom. Oes rhaid i ti fyned yn ol heno, Dafi?" 
gofynnai'r fam, mewn Uais tyner. <'Dwn i ddim/' meddai Dai, <'os 
byddaf 'nol erbyn cyrchu'r gwartheg bore fory, tebyg y bydd popeth 
yn dda" ''Wel ynte, rho dy feddwl yn dawel. Cei ddringo'r 
bryn gyda hedydd cynta'r bore, os cawn ein diogelu gan y Nef i 
weld y wawr yn torri." 

Cyn myned i orífwys, daeth y fam a'r Beibl mawr i'r bwrdd, — hen 
Feìbl a thân yr aUor deuluaidd wedi Uosgi ymylon ei ddail. Agor- 
odd y tad eí, a darUennodd y drydedd Salm ar hugain yn bwyUog. 
Wedi adrodd adnodau, aethant ar eu gliniau i gyd. Ol olygfa 
fendigedig. Dychmygaf weled angylion gwynfa yn syUu ami yng 
ngoleuni'r mellt, ac yn gwenu mewn boddhad. Wedi'r weddi, 
dyma'r fam yn taro un o donau'r diwygiad, sef ** Diadem/' gan ofyn 
i'r nefol gôr i gytuno i ganu mai " Cariad ydyw Duw." 1 ganu 
soniarusl 'Roedd ganddynt gyfeilydd nefol, eisteddai ar firon y 
cwmwl du, tynnai ei fysedd gwynion dros y tannau duon. Dyna 
slun'o wedyn. A theby^v n fod Gabriel yn canu ei delyn jm uwch 
i'r lan, gan fod ambell î fflach o ddisgleirdeb yn dod i'r aelwyd» 
Disgleiràeb y delyn oeda fflachiad y feUten i'r teulu bach y noson 
honno yng nghwmni cariad Duw. 

Mae cyfrifoldeb Daî ýn fawr, wedi eî fagu ar aelwyd grefyddol. 

Llwyn yr Hwrddy Penfro, S. Pkrkins. 



CYMRU'R PLANT. 373 

TWMI BÁCH BMNGOOm 

Gan T. H. TaoMA«, B.c.Á, (ArUmydd Pinygam,) 
IV. claddu'r MSIRW. 

AR y Sul y daddwyd meirwon PwU Lleidiog. Gwelid tyrfaoedd 
yn cyrchu i'r mynwentydd Ue y bu y torwyr beddi mor brysur. 
Yr oedd çyfarfod gweddi trw/r nos yn rhai o'r capelau, yn enwedig 
yng Nghapel Bedyddwyr Rhyd y Meirch. 

Meddyliais y mynnwn weld claddu Twmi, druan. Yr oedd amryw 
yn y bwttiyn pan eis yno, yn barod i gludo Twmi i'w fedd. Yr oedd 
ei fam wedi ymwisgo mewn du; ac edrychai'n llai ac yn felynach 
nag erioed. Siaradodd wrthyf am Twmi, — " Y bachgen goreu a 
ffeindia fii erioedy"— ac yr oedd rhyw flinder yn ei Uygaid, a rhyw 
anesmwythyd yn ei dwyfaw o hyd. Clywais lais yn dweyd o'r 
siambar Ue'r oedd Twmi,— 

'' Ben, 'diw^r hoéUon yma ddim wedi eu sgriwio'n iawn." 

'' Nag ynt,' oedd yr ateb," ond ti gofi y ffwdan yr oeddym ynddo 
wrth hen y pwU." 

Daeth y fam i'r çynhebrwng, a Mary Edwards y go, — ^yn wylo o 
hyd. Ar y diwmod heulog hyfryd, clywid sain pruddglwyfus yr 
emynnau, a genid o gÿlch y beddau yma ac acw. 

Daeth Edwards, y diacon o gapel Rhyd y Meirch, i gyfarfod Twmì. 
G^eddiodd yn ddwys, a siaradodd yn hyawdl wrth y bedd. Yr 
oedd ei brofìad, — dianc o'r danchwa, yn arwain y gwaredwyr yn ol 
i'r pwU, ei ymdírech i wared y byw a darganfod cyrff y meirw, — ^yn 
rhoddi rhyw awdurdod rhyfedd ì'w eiriau. Yr oedd yr oU wedi ei 
rag-ordeinîo. ebai ef ; yr oedd Yspr^d Duw ym mhob cornel dywell 
yng nglofa PwU Lleidiog, nid oes dim nas gwyr Et am dano, fod 
popeth yn cael ei wneyd yn ol cynllun, — gwyr Ef pryd y genir ni, a 
phryd y byddwn farw, ac ym mha fodd, a chyfrif Ef bob deigryn 
syrth i'n bedd. 

Yna» wedi blino'n cerdded o Fryn y Frftn, wedi mynd trwy gymaint 
o drallod, cododd y fam, druan ohoni, ei Uais, — ^yr un waedd hir 
ddolefus oedd wedi dychrynnu'r pentref yn y nos. Syrthiodd ar ei 
gwyneb, ac oni buasai am ddwylaw estynedig ei chymdogion, 
syrthiasai i'r bedd. Cariwyd hi i d/r capel; nid Uewyg yn unig 
gafodd, yr oedd fel pe mewn ymdrech rhwng by wyd a marwolaeth. 
Pan ddaeth y meddyg yno, agorodd ei diUad i ryddhau ei gwddf 
a'i mynwes téneuon ; ac wrth wneyd hynny, torrodd linyn oedd am 
ei gwddf, a thaflodd i'r naîU ochr fag sidüo bychan brau, fel a wisgir 
gan faban. Rhwygodd ef wrth wneyd hynny, a sytthiodd o hono 
dusw o wallt melyngoch fei gwifrau pres, ac ychydig ddaU rhos, — 
tebyg i ddail rhosyn gwyn wedi gwywo. 



374 CYMRU'R PLANT. 



OVMRV ODDICAMTMBF. 

XII. SDWARD LLWTD 

NID wyf yn sicr ai un o blant Bro Morgannwg, ynte un o blant 
Cerecugiony . oedd Edward Llwyd. Daeth yn enwog yn ei 
ddyddy ac y mae ei glod yn dod yn fwy disglaer bob blwyddyn, fel 
hynafiaethydd. Crwr tlawd oedd, a dewisodd fod yn dlawd ar hyd 
ei fywydy oherwydd ei gariad at wybodaeth. 

Daeth i Rydycben yn niwedd Hydret, 1682. Ddwy flynedd wedyn, 
cafodd le fel isgeidwad Amgueadta Ashmole, ac ymhen y chwe 
blynedd daeth vn bencadwu. Yr oedd y lie wrth ei fodd, er nad 
orad cyflog iddo, — dim ond yr arian dalai ymweiwyr. am weied y 
pethau. 

Yr oedd yn llawn awydd gwybod hanes Cymru, Yr oedd vn 
llawn awydd gwybod o ble di^th esgym creaduriaid i greigiau. Yr 
oedd yn uawn awydd gwybod hanes geiriau^ a sut yr oedd ieithoedd 
yn perthyn i'w gilydd. Erbyn heddyw» ystyrrir ei enw yn un 
anrhydeddus iawn yn iianes Daeareg a Geiraarddiaeth ; taflodd 
oleuni ar Iwybrau'r dyfodol i fỳfyrwyr ddeuai ar ei oL 

Tdtliiodd lawer i gasglu gwybodaetht yn enwedig vng Nghynuru, 
Cemyw, a Llydaw. Aeth i G^rayw yn 1 700 i ddysguT laitti, — ^yr oedd 
y Grmy weg yn fvw yr adeg honno ; tybid mu s^imiwr oedd, a 
daliwyd ef lel liddr. Ni fii fymryn gwelf amo yn Llydaw y flwyddyn 
wedyn ; daliwyd ef fel ysbiwr yn St Pol, bu yng ngliaraiar Brest 
am ddeunaw diwmod» ac jma dywedwyd wrtho am beidio dod i 
Lydaw byth mwy. Ac eto ni fii neb erioed yn fẃy diiüw^ — chwilio 
am wybodaeth yr oedd. 

Wedi casglu'r wybodaeth, yr oedd yn rhy dlawd i ffyhoeddi ei 
lyfrau. Yr oedd ganddo lyfr ar ffbsylau, ond ni cfayhoeddai y Brif- 
ysgol ef ; a thrwy haelioni Syr Isaac Newton y gwelodd y llytr oleu 
dydd. Trwy gael tanysgriíẁyr y cyhoeddodd ei waith mawr, yr 
ArchaBolog^ Ëritannica, yn 1707; ac er v golud o driau a hanes 
sydd yn y üyfr, cwynai rhai o'r tanysgnf^i^ am nad oedd üuniau 
anghenfìlod ynddo. 

Ysgrif-lyfrau oedd holl olud Edward Llwyd. Pan fu farw, 
Mehefìn 30, 1 709, aeth y llyfrau oü ar wasgar^ oherwydd un di-deulu 
oedd Edward Llwyd. Claddwyd ef yn eglwys St. Michael, yn 
Rhvdychen. Y mae cyírolau o lythyrau anfonwyd ato yn y Bodleian ; 
a diredaf, trwy haelioni y gwladgarol Syr John ẀilliamSy y daw 
llawer o'i ysgrif-lyfrau i Lyfrgeü Genhedlaethol Cymra. 

Pob dod fo iddo. Dioddefodd dlodi yn ddirwgnach. Iddo ef, 
gwybodaeth oedd y gwir olud. Rhoddodd gyfoeth i'w wlad» trwy 
ä lafur a'i grwydriaaau, ac efe'n dlawd ei hun. 



CYMRU'R PLANT. 



JBSSI8, TAFAMN PAIG. 




F 



gáiou 

bdBU 



lORE S«both y NadoUí 

dlweddaf, yn Ysgoí 

Sabotbol Pant Glas. yr oedd 
rhyw wedd ddieithr ar wyoeb- 
airr gynuUtídfa, yr l^ a 
dystìal'n atnlwg fod yno 
lonnau tralloctedig a theim- 
ÌBU dwys. Ac wrtìi ganu 
emyD nâlltuol o Dafl» 
Cymanb Eifionnydd, treigliü 
y danau grloe«ran i lawr 
grudmau y Uiaws, ac nld 
oedd eiaiau gçfyn yr adioa, 
oherwydd y noswwi cynt yr 
oedd un o fiyddloniúd yr 
Ysffol Sabothol, ac un a 
fewai le anwyl yng ng^alon 
el diydnabod, wedi cau ei 
llygaid am byth ar bawb a 
phopeth amser. Unig eneth 
Mr. B Mrs. Jones, Tatam 
Faig, PantGlas, oeddjennie;. 
ac er nad oedd hyd ei hoes 
ond tair ar ddeg o flwyddl, 
'roedd ei hymlyniad wrth y 
gwdr, d thuedd at y da, 
yngbyd ft'i gaUu gwreiddiol, 
wâi ennill iddi sylw arliennig 
yn ei hardaL Gweithiai yo. 
ufudd ac egniol yn ei dosbarth yn yr Ysgol Sabotbol, a meddai 
wybodaetb eang o'r Bdbl; dysgodd ugeinlau o adt^odau ac 
emynnau ar « chof, a tbrwy y cyfan saẁi yn ddieithriad yn y rheng 
flaenaf yn y gwahanol arhofiadau. Ond y gailu netlltuol a berthynd 
Ìddi oedd y gaUu i adrodd damau barddonol ; adroddai ddemyn 
gyda mynegiad cywir o ystyr pob brawddeg heb gymorth ungwr, 
weA edrÿch drosto ychydig weitUau; ac enillodd nifer Uosog o 
wobrwyon yn y gwahanol gyrddau cystadleuol gjmhelid gylch ei 
bro. Ônd we^ ^gwyl a gobefthlo am ddyfodol dlsglaer 1 Jennle, 
domwyd y (ŷfan. Un o ddyddiau olaf y flwyddyn, gwelwyd ẅ 
gwedálUon yn cael eu cludo ar ysgwyddau caredigion, yn swni 
emynan'r Dîwygìad, i hen fynwent gysegredig Taìduon. 



376 



CYMRÜ'R PLANT. 



'Roedd eira'r Nadolig yn gwyniiu'r 
ffjrdd, 

A'r wlad yn ei llawen hwyl ; 
A'r plant oedd yn gwisgo eu celyn 

I ddathlu'r fendigaid wyl. [gwyrdd, 

Ond taenodd newydd,— a newydd di- 
wên, — 

Fel cwmwl dros fryn a phant ; 
A daeth a (Ufrifwch i wyneb jr hen, 

A deigr i Ijgaid j plant. 



Oherieydd mae'r bywyd f o'n fywyd pur 
Tn enniU serchiadau a pharch ; 

Un felly oedd Jennie, a chalon mor 
glir 
A'r addum ar gaead ei harch. 

Ob ydoedd yr eira yn wyn, yn wyn, — 

Ei oemi arwyddai glwy ; 
Ob oedd y gelynen yn werdd pryd 
hyn, 

Ei cholyn gadd ystyr fwy. 

D. Derwyn Owen. 



YSGOIé GVNGOR F GARN. 

YN wyneb-ddarlun i'r rhifyn hwn ceir darlun o rai o blant ysgol 
y Garn, o waith Mr. W. Jones, Blaenau Ffestiniog. 

Pentref gwasgaredifi^ ydyw y Garn, ar lechweddau rhai o hryniau 
uchaí Eifíonnydd, y rhai sydd yn gysgod iddo rhag gwyntoedd 
oerion y gogledd a*r dwyrain. Tua'r de a'r gorllewin, ymestyn 
gwastadedd tra ffrwythlawn, tu draw i'r hwn yr ymleda Bau A.berteifi 
tel cynfas enfawr; a gellir canfod o'r pentref y llongau, megis plant 
direidus yn chwareu ar ei wyneb. Fel y gellir tybio oddiwrth eu 
sefyllfa, y mae y pentref a'r ardal yn hynod am eu hawyr iach, fel y 
tystia gwynebau rhosynaidd y plant. 

Yma y cafodd Pedr Fardd gryd, a gerllaw saif cartref yr anfarwol 
Dewi Wyn. Yn ysgolion cyntaf y Garn y cafodd rhai o feirdd a 
llenorion enwog Eifíonnydd eu haddysg foreuol. 

Agorwyd yr ysgol hon oddeutu deng mlynedd ar hugain yn ol. 
Y Prifathraw cyntaf ydoedd J. Lloyd Williams, Ysw. (yn awr o 
Brifysgol Cymru, Bangor), yr hwn a weithiodd yn egniol mewn 
gwahanol gyfeiriadau, am yr ysbaid o ddwy flynedd ar bymtheg. 
frifathraw yr ysgol gymysgedìg yn awr yw Mr. W. F. Williams, 
brodor o Drebortb, Bangor. Daeth yma oddeutu deuddeng 
mlynedd yn ol. Prifathrawes ysgol y babanod ydyw Mrs. WilliamSy 
ei briod. Y mae y ddau, gyda chynorthwy yr is-athrawon a'r 
athrawesau, wedi bod yn hynod Iwyddiannus yn eu hymdrechion» 
tel y tystia adroddiadau blynyddol yr arholwyn 



P GWÍITH. 

Peblog ddagrau porlan,— yn hardd osgoidd, 
Ddisgyn o'r nef eirian, 
Er bendith y w'r Gwlìth i'r glân, 
I eneinio holl anian. 

ISTLOO. 



CYMRU'R PLANl, 377 



BRWYDR TR SPA A'R CRANC. 

[DerbyniaÌB drì o Ijírau bychain o Japan j dydd o'r blaen, sef rhif 1, 2 a 3 ; 7 
rbai a gynhwyBaiit ** Ohwedlau Tylwjth Teg " j wlad honno, ac yr wyf yn 
CTnnyg rhyda gyfleithîad o'r rhif 3, mewn treüi i chwi gael cipdrem ar 
chwedSaa y Japaniaid. Maent wedi eu hargraffu ar bajpur tra hynod, — 
tebycach i lian nag i bapur, ac ar an tu i bob dalen, y rhai ydynt feddálion 
ac ystwjth, ac wedi eu haddumo â Uythrennau ac è darlaniaa Japanaidd.] 

CYFARFYDDODD Epa a Chranc unwaith wrth íyned o amgylch 
mynydd. Yr oedd yr Epa wedi codi hedyn persimmon, ac yr 
oedd gan y Cranc ddarn o gacen reis neu deisen gibli. Pan welodd 
yr Epa y deisen hon, dymunodd gael rhywbeth y gallasai ei droi i 
ryw bwrpas ar unwaith, a dywedodd» — " Atolwg, c^newidia y gacen 
reis yna am yr hedyn persîmmon hwn." Rhoes y Cranc y deisen iddo 
ar unwaith, a chymerodd yntau yr hedyn persimmon, ac a'i planodd. 
Tyfodd yn y tan. ac yn fuan yr oedd wedi dyfod yn goeden mor 
uchel, fel yr oedd yn rhaid i un edrych i fyny i weled ei brig uchaf. 
Yr oedd y goeden yn llawn o bersimmon, ond nis gallasai y Cranc 
ddringo i fyny y goeden. 

O ganlyniad, eíe a ofynnodd i'r Epa ddring^ i fyny, a dyfod a 
phersimmon iddo. Wedi i'r epa fyned i fyny, efe a ddechreuodd 
fwyta y persimmon. Taílsd y persimmon anaeddfed i lawr i'r 
CranCy ond rhoddai yr holl rai aeddfed yn ei goden ei hun. Yr 
oedd y Cranc o dan y goeden yn cael ei daraw yn giaidd ar ei 
gragen, fel y bu rsùd iddo fyned i'w dwU, lle y gorweddai mewn 
poen, ac nis gallasai godi. 

Yn awr, pan glywodd teulu a pherthynasau y Cranc pa fodd yr 
oedd pethau yn sefyll, yr oeddynt yn ddig, ac wedi synnu, a 
chyhoeddasant ryfel yn erbyn yr Epa, ac ymosodasant arno. Ond 
casglodd yr Epa ei ganlynwyr, a rhoisant her i'r Cranc a'i gyfeillion. 
Pan welodd y crancod eu bod yn rhy weiniaid i wrthsefyll ymosod- 
iadau yr epaod, hwy a enciliasant i'w tyllau i gynnal cyngor rhyfel. 

Yna daeth y mortar reis, pestl, gwenhynen, ac wy, i roddi eu 
pennau ynghyd, i ddyfeisio cydfrad i ddial ar y gelyn. Yn y Ue 
cyntaf, yr oeddynt yn dymuno ar i heddwch gael ei sefydlu rhwng 
yr epaod a'r crancod ; a Uwyddasant i berswadio brenin yr epaod i 
ddyfod i'w twU heb osgordd, a rhoisant ef i eistedd ar y ddaear. 
Gan fod yr Epa yn meddwl nad oedd un fradwriaeth yn bod, efe a 
gymerodd y pocer {hibashi) i ystwrio y tân, oedd bron a "myned 
i'r tŷ nesaf/' pryd yr ergydiodd yr wy, oedd wedi ei guddio yn y 
liudw, ac y Uosgodd fraich yr Epa, yr hwn, yn ei syndod a'i 
ddychryn, a drochodd ei fraìch yn y twb piclo, oedd yn y gegin, i 



373 CYMRU'R PLANT. 

leddfii ei boen. Yna daeth y wenynen» oedd wedi ei chuddio yn 
agos i'r twb, ac a'i pigodd yn ei wyneb, yr hwn oedd yn wlyb gan 
ddagrau. Yn ei traw a'i ddychryn, efe a ruthrodd ymaith oddimth 
y wenynen, dan lefain vn ddychrynliydy rhyngddo a drws v ce&L 
Ond cyn iddo ei gyrraedd, fe lithrodd ar swm o wymon. A phan 
oedd ef ar ei hyd ar lawr, fe gwympodd y mortar aV pestl oddiar 
silfl^ a rhywbeth araü oddiar ben y porth, amo, fel y torrwyd 
asgwm ei gefh, ac ms gaUasai gyfodi. Yna daeth y crancod ymlaen 
dan orfoleddup ac ft'u bodiau gwnaethant gorff yr Epa yn ddigon 
mftn i fod yn fwyd iV bnûn.* 



•» m ^ 



CPJPIJSITHU. 

DDOE yr oedd y plant yma yn myned i gystadleuaeth cyfíeithu 
ar gyfer Cyfárfod Lienyddol y Nadolig, a daeth hen wraig 
ataf, agos i 80 mlwydd oed, gan ddweyd,— " Dysgais innau gyfìeithu 
«rs talwm, a dyma fo,— 

'' Man yôì djn, a ffìow ydi maneg, 
A handtême lats jôì geneth landeg ; 
Bob jôí Bobert, a Jack jôi Joluiy 
Stonâ jôì carregy a stick jôì ífon, 
JSye jàì lljgad, a hand jôì llaw, 
Fimr jài pedwar, a mne jôi naw," 

Galliu i chwi ei glywed o'r blaen^ ond yr oedd yn newydd i mi. 

ElNION. 



m^ 



tíYFRAU NBWYDDIOJS. 

Tb Hen Ddoctob. Gan lan Madaren. Wedi ei Gymreìgio gan B. H. Jones. 
Llian, darlnniaa, 124 tad., 2/-. Hughes, Gwrecsam. Oyfieithiad da iawn, mewn 
-Oymraeg natoriol a darllenadwy, o ddarlaniad lan Maclaien o feddyg gwlad. 
Bhydd j lljfi fwynhad i bob darllennydd, a hwyrach 7 temtia ambeU lenor 
Oymreig i dreio ei law ar ddarlonio cymerìad tebyg. 

Emtnwtb Gwtnbdd. Oan J. D. Dayiee, Harlech. Amlen, 104 tod., 1/-. Y 
Bala, Dayies ac Byans. Traetliawd dyddorol a meddylgar ar emynwrr Gk)gledd 
Oymra, o Bdmand Prys i'n dyddiaa ni. Bhydd ^r awdwr gipdrem ar ddatblygiad 
yr emyn, a'a lle priodol ynddo i'r rhai ganodd ein hoff emynnau. 



* Fel yr awgrymwyd, fe gynhwysa y llyfraa ddarlaniaa, na welir mewn 
Uyfraa yn ein gwlad ni ea cyfíeîyb. Ar y tadalen cyntaf,— nid yw'r dalennaa 
wedi ea nhodí o gwbl,— fe geir darlan o Epa a Ohranc ; yn y darlon arall y mae*r 
Epa ar y goeden wrth y gwaith o lachio ei fErwyth caledion ar gragen y Oranc, 
nes ei friwio*n dost ; ac ar y ddalen olaf , f e gár amryw lythrennaa Japanaidd* 
Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda i ddarllenwyr ieoanc a hen 0TicRt7*& 
Flaiit, medd Hmr Wb Llwtd. 



CYMRU'R PLANT. 



379 





••á?v3í 



* •> 



DAÍ A MBM. 

IY. DTCHWBLIAD TAD. 

HODDODD Dan broc yn y Ud, a goleu- 
odd y ganwylL Yna, tynnodd ei hen 
ddillad oddi am dano» a rhoddodd y 
dillad oedd yn y parsel yn eu lle. 
Dyma y tro cyntaf iddo gael trowsus a 
phocedau ynddo, ac wrth gwrs, nid oedd ar 
feddwl tynnu ei ddwylaw ohonynt ond pan 
fvddai raid. Safodd o flaen Mem, gan 
adisgwyl ei chlywed yn canmol y siwt, tra yr 
edrychai hithau amo yn ^raS, wodi cwbl 
ddef&ro erbyn hyn. Ond nis gálìai Mem ei 
chanmol; yr oedd rhyw syniad bach yn ei 
meddwl yn rhywle fod Dal yn edrych yn od. Mor widianol ydoedd 
i'r bechgyn bach yn flfenestr y siop ddillad. Wrth ei gweled yn 
edrych, ac eto yn dweyd dim, gofynnodd ei brawd, — 
" Wyt ti yn leicio nhw, Meoi ? '' 
" YdWt" ebai hithau, '' oes gin ti bocad yn y wasgod ? " 
''Oes/' oedd yr ateb^ ''mae yna ddwy bocad yn y gôt, pocad 
cesail, dwy bocad trowsus. a dwy bocad wasgod, dyna i ti ; un, dwy^ 
tair, pedair, pump, chwech, saith." 
'' Dyna lot," ebai Mem. 

Ar hyn, daeth Alsi Jones i mewn, ac meddai, — 
" Be ydach chi yn gola y ganwyll ? A phasa chi yn cadw tftn ì 
Ff wr tip hogyn, i nol glo. Tynn ditha am dy draed» Mem." 

Doedd wiw i Dsl, druan, ddeyd fod ei ddillad newydd am dano, 
a mawr oedd ei oâü rhag eu baeddu wrth fyned i'r cwt budr yn y 
tywyllwch i chwilio am lo. Wedi iddo fyned, sylwodd Alsi Jones 
ar ei ddillad ar y Ilawr, a gofynnodd, — 
" Bedi rhain ? " 
''DiIladDaI,"ebaiMem. 

" Wely be sy gyno fo am dano ? " gofÿnnai hithau. 
" Dillad neiii^d," ebai Mem. 
A dyna Dal i mewn. 

Ediychodd yr hen wraig amo, a gofynnodd» — 
" Ble cest ti rheina ? " 
'' Gin Dan/' oedd yr ateb. 

" Of" ebai hithau, " mae yn debyg bydd i fodryb o vma cyn hir 
yn nhol nhw." Ac yna estynnodd fasged oddiar y bwrdd. 



3«0 CYMRU'R PLANT. 

'^Hwdiwch," meddaí, '^cymwch frechdan bob un, i'r ieir y cés i 
nhw, ond mae nhw yn Iftn, ac yn ddigon da i chitha." 

Chwiliodd Dal am y frechdan deueua i Mem, cymerodd un ei 
hunan, ac yna aeth y ddau i'w gwely. Drannoeth yr oedd gwyliau y 
Nadolig yn dechreu yn yr ysgol. Érbyn hyn, yr oedd y tê parti a'r 
cyfarfod agored yn ymyí, a mawr oedd pryder Dan ynghylch ei gân. 
Elai iasau cymysg o lawenydd ac ofn drwyddo wrth teddwl am 
sefyll ei hunan o flaen y bobl. Dlwrnod o flaen y Nadolig, clywodd 
ef a'i chwaer am y tro cyntaf am Santa Claus gan blant bychain 
fyddai yn arfer chware ft hwynt. Nid oedd Dal yn credu ar y cyntaf 
fod y fath un yn bod, am nad oedd erioed wedi cael dim ganddo. 
Ond dywedai y plant ereiU mai y rheswm am hynny ydoedd, am nad 
oedd erioed wedi hongian ei hosan, ac enwent y pethau oeddynt 
hwy wedi eu derbyn ganddo y naiU Nadolig ar ol y Uall. Yr oeddynt 
mor sicr, fel y daeth Dal i gredu yn Santa Claus, ac y deuai heibio 
ytìtau; ac wrth fyned i'W wely y noswaith honno, gofalodd am 
hongian ei hosan ef a'i chwaer wrth bost y gwely. Yr oedd amynt 
dipyn o ofn y gŵr dieithr, ond syrthiasant i gysgu wrth feddwl am yr 
anrhegion, a dyfalu beth fyddent. Ond, druain bach, hosanau gwag 
oedd yn eu disgwyl bore drannoeth, a gofynnai Mem yn brudd, — 

<< Pam na fasa fo yn dwad yma, Dál?" 

" Wel," ebai Dal, gan geisio ei chysuro, er fod rhywbeth yn ei 
wddf yntau bron a'i dagu, " ella fod arno fo ofo Alsi Jones." 

Y diwmod hwnnw, gwahoddodd rhyw deulu caredig yr hen wraig 
a hwytbau i gael cinio, ac oddiyno aethant i'r té parti. Yn y fan 
honno, chwarddodd rhai o'r plant am ben diUad Dal ; ond yn fuan 
daeth o hyd i Dan, ac yn ei gwmni ef ni feiddiai yr un ohonynt 
wneyd gwawd o'r bachgen bach tlawd. 

O'r diwedd, mae amser dechreu y cyfarfod yn dod. Yr oedd 
rhieni bron yr oll o'r plant yno, yn mwynhau yr olwg Uon a hapus 
oedd arnynt ar y Uwyfan. Yr oedd pob un yn ei ddìUad goreu, a'r 
rhan fwyaf o'r genethod ft rubanau newyddion yn cylymu eu gwallt 
Yr oedd y Uwyfan addurnedig, y gwahanol lìwiau, a gwynebau siriol 
y plant, yn rhywbeth gwerth edrych arno. Yna, y mae y cyfarfòd 
yn dechreu, ac yn fuan daeth yr amser i Dal ganu, a dyma rywun 
yn ei estyn o'r tu ol yn rhyw le i'r ffrynt. Pan ddaeth, aeth gwên 
dros bob gwyneb yn y gynuUeidfa, gwên o dosturi dros wyneb 
ambell un, ond ychydig oedd y cheers oedd yn derbyn Dal ; ond yr 
oedd un yn y gynuUeidfa yn curo ei ddwylaw ft'i hoU egni, — ei gyfaiU 
Dan. Ond pan ddechreuodd Dal ganu, aeth y diUad o'r golwg, 
gwrandawai pawb yn astud ar y garol syml a genid mor swynoi 
gan y bachgen bach, — 



CYMRU'R PLANT. 



381 



<< Hen%ch i'r dydd a*r awr 

Gadawodd lesu gwiw, 
Holl gyf oeth nefoâd íawr, 

I daod at ddynol ryw ; 
Fe ddaeth i Fethlem dref , 

Tn f aban çwan a thlawd, 
Er mwjn i m gael mynd i'r nef , — 

Er mwyn i ni gael brawd. 



*^ Mewn preeeb, ryfedd ffaith, 

T gwelodd lefiu ddydd, 
Pan grntaf ar 7 daith, 

I ollwng ájn yn rhýdd ; 
TJwchben 7 santaidd fan, 

Fe ganodd engyl nef, — 
' Te ngnefedd i bechadur gwan, 

Gogonîant iddo £f .* 



' « Wel, iddo b7ddo clod, 

OÓgoniant b^th a mawl, 
Drw7 bob man is 7 rhod, 

A thrw7 ororau gwawl ; 
Fe wrend7 ^n 7 nef 

Ar blent;^ b^chan tlawd ; 
Diolchaf flnnau iddo £f 

Am fod i mì 7n frawd.'* 

Ar y cyntaf, yr oedd fel pe ya ofnus, ond fel yr elai ymlaen, collai 
ei ofo, a thelorai ei gftn, fel un o gantorion asgellog y wig ar fore 
heulog yn yr haf. Cafodd y fath gymeradwyaethi fd y bu raid 
iddo ail ganu. 

Mewn comel yn ymyl y drws yr oedd gŵr ieuanc yn eistedd. Nid 
oedd neb yn cymeryd fawr sylw o hono, os oeddynt yn ei adnabod ; 
ac nid oedd yntau yn cymeryd sylw nac yn dweýd dim wrth y rhai 
oedd o'i gwmpas. Yr oedd fel pe yn mwynhau yr adroddiadau 
pert a'r canu swynol o'r dechreu ; ond nid oedd dim yn anghyffredin 
yn y mwynhad. Ond pan ddaeth Dal ar y llwyfan, gwelodd y dyn 
lygaid rhywun arall yn y llygaid disglaer, a cîilywodd lais rhywun 
arall yn y llais peraidd ; ac ft chefn ei law galed, sychai y dagrau 
gloewon oedd yn mynnu disgyn dros ei ruddiau. Wedi i'r plentyn 
orffen canu yr ail drO| cododd, ac aeth allan yn ddistaw. Yn y drws, 
ocheneidiodd, a chododd ei olwg tua'r nen. Yr oedd yn noswaith 
gymylog, ond sylwodd fod y cymylau yn dechreu chwalu a chilio, a 
gjwelai y Uoer yn dyfod i'r amlwg rhyngddynt, ac fel pe yn edrych 
yn dosturiol arno ; ac yn ei galon teimlai fod y cymylau yn dechreu 
chwalu oddiar ei fywyd yntau^ ac fod goleuni gwell na goleuni 
naturiol yn dechreu tywynnu amo. Aeth ar ei union i'w lety ac i'w 
wely, er syndod i'w lety-wraig; ond nid i gysgu, oblegid y noswaith 
honno yr oedd tad Dal a Mem, trwy gymorth Duw, yn troi dalen 
yn ei íywyd. Yr oedd fel yr afradlon gynt, yn teimlo ei fod yn 
marw o newyn, ac fod cibau y wlad bell yn anigonol i'w ddiwallu, ac 
am hynny, ^' cododd, ac aeth at ei Dad." 

Bore dránnòeth, yn gynnar, aeth at ei hen feistr i ofyn am rywbeth 
i wneyd yn y gwaith. Nis gallai ofyn am ei hen le yn ol, yr oedd 
ei ymddygiadau yn y gorffennol yn rhy fyw yn ei „gof i hynny. 



38a CYMRU'R PLANT. 

Synnodd ei hen feistr pan welpdd ef, yn enwedig pan welodd yr 
olwg wylaidd, ddwys-fymol, oedd arno ; ac wedi siarad am awr 
neu ddwy ftg ef, dealloda fod Evan Jones ar y flFordd i fòd yn ddyn 
newydd, ac yn ei lawenydd addawodd y cawsai, nid iliyw jẃ yn y 
gwaith, fel yr oedd ef yn goiyn, ond y caẃid eto ei swydd fel 
gyriedydd. Y diwmod wedi hyn, aeth yn ol i*r Deheudir i gasglu 
ynghyd yr ychydig bethau oedd ganddo yna Nis gwyddai Dal a 
Mem fod eu tad yn yr ardal o gwbl. Yr oeddyrenwtadysyddmor 
lawn o swyn i blant yn gyfhredin, yn cynhyrcdiu ohi ac arswyd yn 
Dal bob amser, tra yr oedd Mem, o ran ei hunan, wedi ei Iwyr 
anghoíìo. Nid oedd, pan yn ymweled a'i hen gartref, yn bwriadu 
ymweled ft'i blant. Tybiai eu bod yn y tloty, ac yr oedd yn rhy 
folch i ymweled ft hwy yno, ond, '' nid eiddo g^ ei ffordd.'' 

Wedi i'r Nadolig fyned drosodd, rhifai Dal a Mem y dyddiau o 
hynny hyd ddydd Cwui, y diwmod y byddai plant yn myned o 
gwmpas i gasglu calennig, a bwrìadent godi yn fore, fore, er mwyn 
bod allan o flaen plant ereill. Ond y diwmod olaf o'r hen flwyddyn, 
yr oedd y ddau fach yn dyfod i'r 1ŷ amser t^ yn oer a newynog, a'u 
gwynebau bychain, gwelwi yn tj^tio yn groew y fath fagwraetb 
oeddynt yn gael. Yr oedd Mem yn wyb oherwydd y winthrew 
oedd ar ei dwylaw, a Dal yn chwythu ar ei bysedd mdnion cyn 
cyrraedd y tŷ, rhag i swn Mem yn wylo gyffroi tymer Alsi Jones I 
waeth c^rwair nag arfer. Fel yr oeddynt yn cyrraedd y drws, 
clywent swn siarra ^ y tŷ^ yr hyn oedd yn profi ar unwaith fod yno 
rywun dieithr. Onibai am erwinder yr hin, ni buasent yn myned 
i mewn ; fel yr oedd, nid oedd (Um arall i'w wneyd. Yr oedd y 
drws yn arwsdn i'r gegin^ a phan aethant i mewn, gwelent Alâ 
Jones yn eistedd wrth y tftn, a dvn a dynes ddieithr yn eistedd ar el 
chyfer. Mor fu&n ac y gwelodd Alsi y plant, meddai, — 

''Dyma nhw, dowch at y tftn, mhluit i, mae goìwgjìu/ a starfio 
amo<» chi." 

Ni symudai y plant, ond edrych yn syn ar Aìsi^ a cheisio dyfalu 
beth oedd yn peri ei bod yn eu cynurch mewn dull mor garedig, am 
y tro cyntaf erioed. Ediychai y dyn dieithr yr on mor syn amvnt 
hwythau, a galwodd arnynt at y tftn. Yna cymerodd un ar bob glin, 
ac medd^, a'i ddagrau yn redeg, — 

" Wyt ti ddim yn nabod tada, ngwas i ? " 

" Nag ydw/' eoai Dal, a braw lond ei Iygaid. 

" O, mi ddaw i nabod tada gyda hyn/' ebal y ddynes ddieithr, ac 
ychwanegodd, wrth weled fel yr oedd tdmladau Ëvan Jones bron 
a'i orchfÿgu, — 

'' Waeth i ni fÿnd, Evan Jones/' ac meddal wrth y plant,— 

" Deudwch £farwel wrth AIsi Jones, mhlant i, rydach chi yn dwad 
ata i i fyw rwan." 



CYMRU'R PLANT. 3^3 

Syndod ar syndocL 'Doedd y plant yn deall dim o hyn. Eto nis 
gaUai Mem b^bio tdmlo vn llawen, a gwasgai law y ddynes 
ddidthr yn dynn, tra yr oedd Dal wedi ei feddiannu yn hollol ean 
ryw deimlad brai a iiapus. Fel yr oeddynt yn myned allan, gofyn- 
nodd y wnüg ddaethai gyda'u tad, — 

'' Oes yma ddillad ne rwbath i'r plant, Alsi Jones ? '* Cyn iddi 
gaelateb, 

'' Oes/' ebai Dai, ** mae nillad gora i yn y bocs, a'r petha gaethon 
ni gan JinL" 

" Dos i nol nhW| machgen i," ebai y wraig ddieitlir. 

Ni fu Dal ond ychydig hmudau cyn dy(»welyd gyda'r diUad y 
meddyliai gymaint ohonynt, ac fel y plygai Alsi Jones hwy, deuai 
mwy o ddagrau o lygaid ei dad. Pan oädynt ar garreg y drws, 
rhoddodd Alsi ei ffedog ar ei gwyneb, a gwnaeth swn fel pe yn crío. 
Yr oedd y plant yn mraiu deafi paham y wylai, nes iddi ddweyd, — 

*' 'Rydw i yn siwr o dorri nghaion ar i hola nhw." Yr oedd hyn 
tuhwnt i'w dimadaeth. Ac mradai y wraig ddieithr wrthynt, — 

''Mi ddowch i edrach am Alsi Jones yn aml. yn dowch dii ? " 
Ond ni atebodd yr un o'r ddau^ yr hyn barodd i'r wraig wenu a 
chychwyn oddiwrth y tŷ. 

Nis gwyddent i ba le yr oeddynt yn myned, nes iddynt gyrraedd 
tŷ mawr yn eu golwg hwy, yn yr heol yn ymyl v capel. Yr oedd 

În andwg fod gẁr y tŷ yn eu disffwyl; oblegid yr oedd bwyd yn 
arod iddynt i ^d ar y bwrdd. Y nth gyfnemliad i Dal a Mem I 
Yn y tŷ yma yr oedd dodreEn hardd, digon o fẃyd, digon o dân, a 
llenni claerwyn ar y ffenestr. Wedi iddynt fwyta, cawsant eu 
goldii yn Iftn gan v wnug garedig, ac yna aeth a hwy i siop i 
brynnu diüad prydferth a chynnes iddynt Drannoeth, yr o^d 
plant y pentref yn íbre o gwmpas y tŷ yn gwaedcU, — 

" Blwjddjn newydd dda i ohwi, 
Olaiinlg, dennig i mi." 

Ond nid oedd Dai a Mem yn eu mysg. Yr oedd yn well ganddynt 
hwy aros yn y tŷ i fwynliau y calennig gawsant y noswaith gyn^ y 
calennig gore allasai ddyfod i'w rhan. Nid oedd ball ar y mwynlant 
roddai y diUad newydd, a'r teganau newyddion gawsant, ac yn 
bennaf y mwyniant oedd i'w gael yng nghwmpdni eu tad, ^'a fii 
goUedig ac a gaed" 

Cyn pen hir, yr oeddynt mewn cartref cysurus eu hunsûn, a Sis 
yn byw gyda hwy. Ymhen ychydlg wythnosau wedi iddynt adae 
Alsi Jonesy dywsant ei bod, wrth ddychwelyd o'r King's Head un 
noswaith, wedi syrthio, colli ei chwrw, a thorri ei choes. Gan nad 
oedd ganddi gyfeiUion na pherthynasau, cludwyd hi i'r tloty. 



3»4 



CYMRU'R PLANT 



Pan ddaeth Calanmai, nid oedd neb yn yr hen fẁthyn i dderbyn 
Jim. Ond nid oedd tad a modryb Dal a Mem heb glywed trosodd 
a throsodd drachefii am ei garedigrwydd tuag atynt y pen tymor 
cynt, ac fèl cydnabyddiaeth am hyn, cafodd ddyfod atynt i dreulio 
ei ben tymor. Nid yn unig hynny, cafodd cyn hir le yn y gwaith 
gyda'u tad, ac er mawr f oddhad iddynt, cafodcf ddyfod i'w cartref i 
letya. Ar aml i brydnawn dydd Sadwm, geliir gweled Jim, Dal, a 
Mem yn myned tua'r Üoty gydag anrheg fechan i Alsi Jones. Yr 
oedd yn dipyn gwell ei thymer yn awr, ond yn y g^rffennol yr oedd 
wedi achosi cryn lawer o ddagrau i'r tri fel eu gilydd ; ond yn awr 
yr oeddynt yn ceisio maddeu iddi, a thrwy hynny yr oeddynt yn 
cyílawni y gorchvmyn dwyfol, — " Bendithiwái y rhai a'ch melldiái- 
iant; gwnewch clda i'r sawl a'ch casftnt" Fannt Edwards 



ìt I ii:i 



:tii I' jhi,iiiii:!i iii<iiiii<iiii'i|iJ'ii:ii"iiiiiii>ii.'iiii:«i>i t nn i*' luiiiiitiniiiiiiiiiiuiiiiniiiiuiiiiiiiRiiniiuiiiiiiiiiiiiniiiiiiMiinuiMiiumi'^ 



<8í CEROYf^ Í^HOOLieì 






v«î a> 



J J^darllenyi^yr **Qymru"r plant 



»» 



Boed elch Nadolig 

Yn gan i gyd; 
Eira neu beldlo, 

Gwyn fo eich byd ; 
A byddwch yn blant 

I'r hen Ddraig Goch,— 
Yn Gymry pur 

Lle bynnag y b'och. 

EIFION WYN. 



î 



g 



t\ — 

•1.1 I I I II II II II I i.iiiiiiiiiiii'iiii iiiii i'iiiiii III 1 1 iiiii inri.i I I i 1 I I I riiiiiiiii i'iNiiiiiiiiiiilitiiiiiiiiiiniiii 



C]rfelrÌMl y golygydd yw,— Owkn M. Bdwa&db, S, Clahs^don Yillas, Oxforp. 



ARORArrWTD ▲ 0KTHOKDDWTD 0411 HUOBM AIID 80N> 66. HOPK ■»■■*« «WBMUJI. 




ÜRU'R 
PLANT, 



CTFROI. XV, 



í OLYGIAETH 



Owcn ^. Edward^, M-H., I^hydycheri. 



V GERDDORIAETH DAN OLYGIAETH 



L. J. ROBERTS. M.A., RHYL. 



GWRECSAM : 
A'l FAB, Se, MEOL EBTYN. 




ffítJ.. -»"-« 



RHAGYMAPROPP. 

m 



MAE plant yn dechreu adrodd hanes Cymru wrth eu ^ydd. 
DjBgant ef yn yr ysgol, ac y mae yr ysgol yn dod yn lle mwy 
difyr iddjnt o hjd, Mae eu meddwl yn deffro, ac y maent yu 
Bicr o wneyd mwy o dduoni nag- a wnawn ni, ac nag a miaeth 
y rhai a aeth o'n blaenau. Y mae oea aur ein gwlad i wawrio eto ; y mae 
Cymm i ddod yn enwog iawn. 

Y mae rhyw yabtyd newydd wedi anadln £ir Gymru. Y mae y Cyinro 
yn codi ei ben. Y mae ei obaith yn fwy gloew, ei gàn yn fwy siriol, a 
thelyn ei fywyd ya rhoi swn mwy hapiis. Anodd jw deall o ble y daeth yr 
ysbrjd newydd hwn; fel y gwynt, y mse'n ohwythu ile j mynno. 

Ond y mae wedi dod, nis gall ueb beidio gweled hyniiy. A'n dyledswydd 
ni yw ufnddliau i alwad yr ysbrjd newydd, a llawenhau ein bod wedi ei 
glywed. Nia gwn am wlad dan haul sj'n derbyn rhoddion mwy gwerthfawr 
uag a dderbyn ein gwlad ni heddyw. Y niae yabryd gwladgarwch ac ysbryd 
diwygiad yn y tir. Cjn hir, daw plant Cymru i gyd yn eiddo'r lesu. Cyn 
hir, bydd dyagu Cymraeg ym mhob ysgol yng Nghymru, — 



J Cymraeg ; yr hen bobl yu 
Ond, erbjn hjn, y mae'r 



IV. KHA.OyMADUODD. 

plant yn teimlo awydd gwybod iaith eu tadau; a chlywir y Gymraeg 
eto mewn ardaloedd a*i halltudiodd unwaith oddiar ei haelwyd ac o'i 
chysegr. Nid oes neb yn meddwl anghofio ei Saesneg, ond y mae'r plant yn 
galw am gael gwybod a darllen a siarad yr iaith Gymraeg. Ac os yw'n 
iaith gwerth i estroniaid ei dysgu, yn sicr y mae'n werth i blant Cymry 
Hafren a öwy droi'n ol ati. Ac y maent yn gwneyd hynny. 

y mae'r iaith Gymraeg yn foddion addysg a diwylliant ynddi ei hun. Taith 
cenedl athrylithgar a barddonol, dyner a llednais, ydyw hi; ac y mae 
dychymyg chwim a charedigrwydd heulog ein cenedl wedi eu trysori ynddi 
hi. Ysbryd hen genedl foesgar a boneddigaidd sydd ynddi, a rhydd ei hastudio 
yr ysbryd dymunol a gwerthfawr hwn i'r neb a'i deisyfo. Os mynnai plentyn 
tlawd gael y boneddigeiddrwydd a'r goddefgarwch sy'n perthyn i rai wedi 
cael addysg ddrudfawr, astudied yr iaith Gymraeg,— y mae'r iaith a'i llenydd- 
iaeth yn sicr o roi boneddigeiddrwydd urddasol a swynol natur iddo. 

Mewn Uyfr gwerthfawr sydd ar fin ei gyhoeddi, dywedir mai dychymyg 
yw prif elfen Uwyddiant ; ac mai cyf uniad o ddychymyg a dyf albaihad sydd 
yn cyfrif am Iwyddiant masnachwyr Cymreig, — dyweder dilledyddion 
Lhmdain. Nid y dwl a'r dall ei ddeaÛ Iwydda hyd yn oed yn y byd hwn. 
Deffroer y dychymyg, rhodder aden iddo, yn y plentyn ; daw a dedwyddwch 
i'w fywyd, daw hefyd ag aur i'w boced. 

Amcan CYMttu'a Plant yw bod yn gydymaith i fechgyn a genethod 
ysgol Cymru,— yn gydymaith ffyddlon a difyr, yn help iddynt garu eu gwlad 
a charu eu hysgol, yn gyd-chwareuwr gyda hwy, ar yr amod fod pob gair i 
fod yn air caredig, a fod pawb a'i iaith yn wir a'i eiriau'n bur. 

" Gwnewch y coleg yn ddigon mawr." ebe rhyw blentyn wrth anfon ei 
geiniog at adeilad newydd Coleg y Gogledd, "mae llu ohonom yn dod." 
Mi glywaf swn llu o blant Cymru, yn y blynyddoedd hyn, yn dod ac yn 
dringo, i wneyd gwell gwasanaeth i Gymru a'r byd nag a wnaeth hyd yn 
oed dewrion Llywelyn a Glyn Dẁr. 

OWEN M. EDWARDS. 





CYHHWY5IAP. 

í t í 



ptiiir Cntiic - 






GwrHnfodH-ntw 






3t 


Uen ddulliau cosb 








Het. Fwlbyn Cymrelí 


BhosyBol 




■ ^' 


IsiroFBrdd 


Yboouon Cykbv,- 






LlanyacuRidwy . 

NnsonrawUydoleu 


pirróro.; ,:: :: 


:;; 


. 88 


?Ä«RS.i ::: 


Rboa y Bol 

TalthYsitûlSul 


;;; 


; wS 


Pmwf DÌoSloiiDHfydd ... 

Í^Hmnel Roberts 


YaBold.i bychHÌB Cym 


ruwen 


150 


•p.luVRhent :: 

YCreuddyn 


Onam a'i Btwyd,— 






YrlulthOymrseB 


B»l»deulyn 




■ " 


O Ddinodbi>d I Fei, - 








i, RhBuymsdrodd 


iËli~ :; 




: iM 


IfÊÍÄ,. ::: 


Cynwn 

Cynhaea(i.yr Dyffryn H»fieii 


m 


\'. SHmúai Robèrts :;; ::. 

»1. Ji.hn IJníleB 


DlnsB Dlnlle . 








OaeafFiThlodl 






HWIAHOEEDDI,— 










Gwslthwyr OwUn Lla 


idlo^ 


: 858 


Edayrn 



Moesaarwrh 

Napoleon Pan v Btyn 

TedlaToli 

ymsoa yr amddifai 

Eb Cof,- 
[Yíhyilltc bliclon o lawer lawn a dder- 

byniwyd.] 

C. M. Parry, LlaiillFchid 

E. 0. JonoB, LLeARullen 

Uwendolen Jon(>s, Llanuwchllya 
Ma«gÌB Edwards.Porth DiiiorwlH 

Nelîie Wyn ... ... 

R. M. J. MoiTis, Bryneglwya 

GWYBODiD,- 

Erthyglau H. Brython Huffha. 

Ager-belriaiit ealanT 

8ÍRnal-boxe» ein rheilllyrdd 

Llf'r Ddaenr 173, îas 

YMedilwl 

ErihÿgUití Sìffma,^ 

i. Pwyso'r Dd(b«r 

íl. Pellder yr Haul 

lU. YSecHiaHosaf 

iv. Seraii yn HhdI 



m. Hae . 

i«. Yr Haenaii ÌBHl 

V. Haenau Oambria a Siliirla 

Ti. Yr Hen Dy wodtaen Goch 

rti. YGarregGaloh 

viii. CyfnodyGlo 

IX. CreiiiiAu Perm 

X. Y Dywodfaen Gocli Newydd 

xi. Cyf nod yr Wytaen 

jiii. OyfnodyBialo 



Brjallen gyntii'r ti 
CawsLlyífaut ... 
Crafanc yr artb 
Croeso^oytaiil ... 

Cwow'l'ly*'M?n"íî' 
Gold y Ôov9 ... 



. Anwylyd Bach Muli 




Bywto yb AjnriiL,— 



CaHEUON CUtF¥DD A MOB 

BettaywAdnod? 

Byddwii barod 

Cerdyn NHdoliR 

Canu iddo Bf 

Creaealoulán 

Cyfeíliioii ym nl 
Cyfi-inach 
Oyntchorion 1 blentyn 



OTNHWTSIAD. 



vii. 



Emyn y Diwygiad 

Gadael cartref 

Gweddi plentyn 
Gwelais Dlentyn bychan 
Hotfiis lesu 
Mae'r lesu'ii caru plant 

Lìwybr Bywyd 

Llygad cariad 

Mae r lesu'n hoffi 
Mae teymas nef 
Myfl y w bara y bywyd 
Os wyt am ddod jm gawr 

Wrth y ff y unon 

YGobeithlu 

Tmweliad yr lesu 
Ymweliad yr Ysbryd... 

Gansuon Gwladoabol,— 

Bethagaraf 

Cymrugaraffl 

Men wlad fy ngenedigaeth 
laith anwyl ein tadau 
Mae Meirion sm anwyl 

Adoofion Mebyd,— 



xxCL^OX ••• ••• ••• •■• 

Gartref 

Darlun fy Mam 

Panddawynos 

Y goeden a blannodd fy mam 

Y plentyn bach amddifad ... 
Yserenunig 



Ganbdon Natub,— 

Gnuiadau 

Gan yr adar 

Groesaw, ddifyr Ragfyr 

Groesaw'rhat 

Dy ddiau' r Misoedd . . . 

Uaulablodau 

TrEhedydd 

LleddfaLlon 

Mawrth 

Toriad y wawr 

Y blodeyn a'r gwlith ... 

Y Gog 

Y öwttHWj'n ddaeth ... 

Y Gwlith 

Emtnnau Anwtl,— 

i. Rhagymadrodd 

ii. Y Pren Hardd 

iii. Gorcìiudd y Mynydd 

iv. Emyn BuddugoUaeth 

V. Emyu Heren Bethlehem 



Ganeuon Bichaed ab Huoh,— 

i. HirnosGaeaf 

ii. Dychweliad hen gyfeiUion 

iii. YrHedydd 

iv. "^' Dry w Bach 

▼. Tyf blodyn gwyn 

vi. Disgwyl am y ílanw 



TUDAL. 

20 
292 

63 
142 
282 
865 
222 
304 
256 
17» 
122 
186 

50 

200 

338 

8 



168 
104 
154 
814 
332 



184 
160 
330 
82 
216 
376 
164 



251 
268 
362 
214 

32 
282 

92 
320 

79 
152 
246 
178 
116 
24, 187 



49 

60 

91 

207 

869 



8 

30 

68 

101 

132 

164 



vii. Bore o haf 

viii. Ar y Mvnydd 

ix. YTymnorau ... 

X. Gan jrr Ysgol ... 

xi. Mae gweitnred dda. 

xii. Ganwch Wyntoedd 



Daenau i'w Hadeodd,— 

Gynhaeaf Gwair (Eben Fardd) 
Gwaith a Gwén a Ghàn 
Merch y Gapten... 

Y brenin a'r tonnau 

Y farchnad Gymreig 

Y gwydryn cyntcif 
Yrangeibacn ... 

Y Tad a'r Plentyn 

Bywtd t Byd. - 



Bywydyr Aiflt... 
Gyrraedd Nazareth 
Rhaeadr y Niagara 
Teithio yn yr Aifft 
Tynged yr Hilda 



TUDAL. 

196 
232 
260 
292 
326 
856 



199 
116 
288 
336 
802 
144 
92 
62 



326 
267 
196 
803 
18 



Mordaith Capten Cook, — 

(Gyfres V. Gan W. James, Dinas' . 



i. Tua Phegwn y De ... 

ii. Llwybrarall 

iii. Dychrynfeydd y Pegwn 

iv. Brodorion New Zealand 

V. Chwilio Môr y De ... 

vi. Peryçrl y ddwy long 

vii. Brenin swil 

vüi. Brenin Haheine 

ix. Ynysoedd Dyddorol 

X. Pegwn y De 

xi. (/rwydro'r Moroedd 

xii. Bedd Gapten Gook ... 

HANE8I0N,— 

Barf y Pennaeth 
Breuddwyd Gwen 
Breuddwyd Muriel 

Genflgen 

Git 

Glycíiâu'r Tylwÿth Teg 

Gyngor olaf mam 



21 
51 
85 
117 
165 
189 
223 
271 
309 
339 
339 
340 



... 246 

... 169 

212 

• • • • Ooa 

315, 347, 371 

69, 125 

311 



Chìoedlau Japan, — 

(Gyf. R. Evan8. Yalley.) 

i. Gane a Cho 

ii. Y Rhaeadr Hudolus 



Chwedlau Lloeçrf — 

1. Docthion Gotham 
ii. Bidnnen . 
iii. YWraigWen 



39 
99 



161 
293 
323 



vüî. 



CYNHWY8IAD. 



166, 219, 
208, 



235, 279, 



T)alen yn y Lofa 
D^ledswydd ac Angeu 
cìira>.. ••• 

Etelina 

Gwerth y Ghwibanogl 

J:*lasyDŵr 

Taith Beti Lewia 

Y bachgren gafwyd ar lawr... 

Y ddamwain ar yr heol 

Y Ddinas Wen 

Y Gwyddel a'r ysbryd 
YTriBrawd 

TONAU,— 

Y Gwanwyn 

Dilyn lesu 

Y Merlyn Bach Melyn 
Croesawu'r Gog 
flroesaw-gan i'r Gwcw 

Coflo'r lesu 

Cwymp Babilon 

Dilyn lesu 

Nannie 



TUDAL. 

••• 56 

... 132 

253,285 

831, 360 

... 69 

... 870 

307,329 

... 247 

72 

139, 179 

... 152 

148, 191 



47 
78 
110 
119 
146 
174 
207 
2!*8 
274 



lesa mewn gogoniant 
Rwy'n aml yn gweddio 
Plant yn caru'r lesu .. 
YDrywBach .. 

CaroliBlant 

Öyda'r lesu 

Carol Nadolig 

Ubdd y Delyn,- 

Y Rheolau 

Ffrwd, Aber Pennar ... 
Yn Llanafan 



TUDAL. 

298 
310 
344 
328 
844 
281 
867 



20,296 

71 

... 10 



I'W DDABLLBN YN DDIPYFYB ... 187, 380 



TlPYNAU 



64, 94, 96, 128, 169, 256, 266 



At Y Plant,'- 
1, 33, 49,65, 97, 129, 161 ,198, 226, 257, 289, 321 ,85S 




AT Y PLANT. 




M 



OBFUDD. Daffdd Ddn Eryii jBgril- 
ennodd " Fj &iiw;l Fam n Hnoan." 
T DiBe'n debjrg mai yn "etraeon y 

"- '-' " — - — '--cìi 



Daírdd Ddn. 

0. T mae Mr. Bnb«rt Bryan jn yi Aifft, ac 
yn gwells. CetaÌB air oddlwttho'n ddiweddai o 
AlexandTÌB, yn dweyd um drorr aDial yn 
gyfannedd, ac atn ddiuaa y meìiw ddargantydd- 
wyd dan y ddaeai, ac iud y Llyn Haleu. OÍid y 
mtie'n addaw anfon yagTÌfau oyn hir. 

Täd Bob. Beth feddylieoh chwi am y misolyn 
OtMHuF Oeìeir ei wueyd yu anrbydedd i'n 
gwlad, heb atbed tnul na tbiaffeith. Cyohwyn- 
~ ~ r flwyddyn newydd, yn el ddegfed cylrol a~ 



OrifBtha, a thaâu goleuni ar han 
darluD hoff emjnyddes Cymra 
cbartref, wynebau el pheithycBB 
meddwl f od Uyfr yn cynnwys t , 

ys llawn tudalen, wedi ei gynnyg yng Nghymru erioed o'r blaen am swUt 
mae'i ertfayglau oU gan lenorion medrua, a rhoddant ddarìun hyfryd, o alr Dr«f- 
aldwyn yii enwedig, o fywjd Oymru ju j ganrlf o'r blaen. Daw darlnDÌan 
tebyg o bob Edr yn ei tbro. SwUt jw pria ihitjn dwbl lonawr, chwe chelniog yr 
nn yw'r rbifjnnau ereill. Byddaf yn ddiolchgar iawn 1 chwi ac ereill am 
gymoTtb i ddwyn Otued 1 aylw. Nid wyf Q'u cael dim am el olygn, y mae'n 
dieth drom ar fy amser a'm poced bob blwyddjn. Oud yr wjf yn teimlo el fod 
yn gwneyd lles, ac jr wyf yn apelio am gymorth yn hydeiuB. 

Li.. o'a Llwyh. Tsnnyson yBgrifsnnodâ ' ' The Ohalgs of the Light Biigade." 
Nld dyohymyg yw, ond ffalth. Dailnniad ydyw o walth catrawd a bic«Uwji 
Prydeuiig yn rhnthio i ganol byddin y Bwélaíd jn BalaclnTa, Camgjmeiiad 
oedd eu gyrni ar antuiiiieth moi ofnadwj ; yr oedd magaelau a gynnau bjddin 
gyfan yn tywallt eu tin amjnt. Tr oedd y cadfridog wedf tyblo fod y BwBÌaid 
yn encilio, ac yr oedd am i'w bicellwyT iwystro iddynt fynd fi'u magnelau gjda 
hwy. Ymysg y melrciifllwjr garlamasant "straight into the jtwH of death," yr 
oedd lei;^ uu Ojmro. Da genuyf weld ei euwi'n gyutal ar restr y rhai anrhyd- 
eddodd Mr. Balfoui cju ^idaeí el swydd. Ar^wydd Tredegai jw, Oymro 
gwladgaiol, un yn disgyu o Ifor Hael. 



ac emyu. Lle mae peu at breueth oc emyn, mae pen at b^eth. Bhof èieui 
hsueB Oymiy ddaeth yn enwog tel dyfeÌBwyi a pheirlanwyr. Gall Oymro wneyd 
luuhyw betD m oted ynddo « hnn. 




(3'MRU'R ^LANT. 



lONAWR. 1906. Rh» 169. 



F MBDDWÍ. 

AYDYCH clnri wedi myfyrio erioed am y Mxddvl, — y peth 
hwnnw sydd yn grwahaníaethu dyn oddiwrlh yr anìfùl, y petb 
hwnnw tedr ehede|r heb yr un aden, yn gynt na'r eryr cyflymaf, a'r 
hwn all fyaú i lawr i eigion y môr a dod 'nol heb wlychu, yr hwn all 
sefyll ynghanol y flwrnes heb losgi, yr hwn all wneyd ei nyth ar 
fynyddorad o ia heb rynnu, yr hwn all gamu moroedd i weld 
anwyliaìd a dod yn ol heibio Seren y Gogledd, wedi ralw i ofyn 
hynt y Lleuad, — a jcwneyd yr oll mewn llai na thrigain ^iad ? 

O dyma un cyflym. A rhyfedd, onide? le'n siwr; a hwn, 
g^obeithlo, i raddau helaeth yn élch meddiaot chwL Ond fe ddichon 
nad ydych wedi synied am dano, nac eríoed, feallal, wedi diolch 1 
Dad yr holl drus^areddaa am roddi i chwi y peth mawr hwn. Os 
oad ydycb, gellwch yr eiliad hon ddefnyddio üch meddylìau bychain, 
a daafión sMth-weddi, ar aden ffyád, ì ddiolch am eich bod, drwy 
gyfrwag meddwl, yn gallu cymdeithasu, nid yn ìinìg ft dyn, ond 
hefyd a'r Duw tragwyddol. 

Ond wedi inni gael y meddwl yn iawn ac yn ei le, rhyfedd mor 
anhawdd yw rhoi mynegîad clir i'r byd o'n meddw). Mae geiriau 
yn mynd yn tethiant mor aml. Mae rhywbeth mwy hyd yn ein 
meddiant nas gall geiriau ei ^fleu, 

Daeth meddylrych ardderchog un tro i feddwl bardd ieuanc. 
Gwisg^odd yntau ef ft gwtsg o'r gemau goreu, a chyflwynodd ef yn 
dyner i'r byd. Ond methat'r byd ei weld na'l ddeall. Yr oedd yn 
rhy arucbel iddo Ond fe syrthiodd rhyw berganiedydd mewn cariad 
l'r meddwl. Rhoddodd dannau arían fìwsig nef-anedig iddo, a 



4 CYMRU'R PLANT. 

daeth y byd i'w ddeall rywfaint yn well. Ond yr oedd eto haenau 
lawer i'r meddwl heb eu troi ac heb eu deall. Ar hyn, daeth 
arlunydd enwog ymlaen, a thaflodd y meddwl mewn lliwiau 
ardderchog ar y canfas. Safodd y byd ychydig i edrych amo yn 
synfyfyrioL Gwelodd rywbeth ynddo nad oedd wedi ei weld o'r 
blaen, a bu y darlun yn allu mawr er daioni, a dylanwad dyrchafol 
i'r byd. Ond yr oedd rhywbeth eto heb ei ddweyd. Ac O, mor 
anhawdd oedd ei fynegu. Llechai o'r golwg, heb gyfryngau i'w 
ddatguddio. Wedi hynny, dacw gerfiwr yn ymhyfrydu yn y meddwl. 
Ceisiodd yntan ei egluro, a llwyddodd i raddau. Dacw'r meddwl, 
bellachy yn sefyll o flaen y byd, wedî ei gerfio yn ysblennydd, a 
golwg ardderchog arno ; a bu bron i'r byd gredu tod y ddelw yn 
anadlu, ac yn siarad ft'r dyrfa. Ond wylai y cerfíwr, druan, mewn 
anobaith yn ei hymyl, a gwaeddai,— '< Ni fynegwyd mo*r hanner." 

Onid felly bu meddwl y Duw mawr, '<yr Hwn feddyliodd 
feddyliau o hedd am danom ni cyn ein bod ? " 

Bu'r naill ar ol y llall yn ceisio egluro meddwl Duw i'r byd. 
Bu'r bardd a'r perganiedydd yn ceisio ei roi ar gftn. Bu pwyntil 
dwyfol ysbrydoliaeth yn tynnu llawer darlun o hono. Bu'r tadau 
a'r proffwydi yn dweyd llawer am dano, mewn Uawer dull a modd. 
Er hynny, methu ei ddeall yr oedd y byd o hyd. '*Ond yn y 
dyddiau diweddaf hyn, Duw a lefarodd wrthym ni mewn Mab." 
Dyma'r ddelw ddwyfol, bellach, yn sefyll o flaen y byd, — " Gwir lun 
ei berson," a phictiwr anflaeledig o'r ewyllys anfeidrol. " A'r gair 
a wnaethpwyd yn gnawd, ac a drigodd yn ein plith ni; a ni a 
welsom ei ogoniant Ef, gogoniant megis yr unig-anedìg oddiwrth y 
Tad, yn llawn gras a gwirionedd." lesu Grist yn unig eglurodd 
i'r byd Feddwl yn ei berfleithrwydd ac yn ei gyflawnder, a hwnnw 
yn feddwl y Duw goruchaf. 

Ymddiriedwn yn yr lesu, ynte. Taflwn awenau ein bywyd i'w 
law. Dechreuwn y flwyddyn yn ei oleuni ef; yna gallwn fod yn 
sicr y bydd y flwyddyn hon yn ** Flwyddyn new^rdd dda " i, bob un 
o honom. 

Pen V Parc, Aherieifi. M. H. Charles 



<( 



CR^A YNNOF GAI^ON I,AN. 

Y mae gan 7 llwynogod ffauau, a chan adar 7 nefoedd n^thod," &c. 

YMAE ffauau i Iw^nogod Nid oes le i*r gwir Bresw^l^dd, 

Aflan 7n íj nghalon i, Mab 7 D^n, roi *i ben i lawr, 

Ac i adar drwg mae nTthod Oalon wedi 4 chreu o'r new^dd 

Rhwng ei dirgel gangau hi ; Moes i mi, O lesu mawr. 

G. W. FSANOIS. 



CYMRU'R PLANT. 



PMNFMI^YN. 



** Ob torrî di nyth penfelyn, 
Mi gei gorco yn dy goffin." 

DYMA enw dws arall, ar un o'r adar tlysaf. Mae'r aderyn yn 
adnabyddus i chwi i gyd, 'rwy'n sicr. Enw arall amo, tiysach 
fyth, y w *' peneuryn." Yr eurbinc a dan yr enw yma mewn rhai^ 
mannau ; ond hid yw yn gweddu i hwnnw, fel yr awrgymaîs. Y 
penfelyn a'i pia, ac iddo ef yn unig y mae yn ílìtío. Enwau ereill 
arno yw " llinos felen," ** melyn yr eithin/ a *' melynog/' — enwau 
tlysion i gydy tlysach na'i enwau Saesneg. Enwau mwy adnabyddus 
y Sais arno yw "yellow hammer," ac **yellow bunting;" ond y mae 
amo liaws mawr o lysenwau ac enwau anwes, megis ^<skite/' 
" gladdy/' " gooler," " gool-finch/' " yeldrîn," «* yeldrock," " yold- 
ringy" " yoit," " yeilow yite/' a rhyw ddau neu dri ereill y caf 
gyfeirio atynt yn nes ymlaen. Ond yr enw mwyaf diofal o'r cwbl 
amo yw, — "A little bit of bread and no cheese." Efelychiad 
dychmygol o'i gân yw yr enw digri yma, fel y cawn weled. 

Ond awn i'r wig i ymorol am yr aderyn. Chwi a'i hadwaenoch 
wrtti ei weled. Ond a adwaenoch chwi ef wrth ei lais? A 
adwaenoch chwi ef wrth ei gftn ? Prynhawn braf ydyw yn y gwan- 
wyn. Mae'r ir-lwyni oll mewn emerald. Ust I " Widi I " Dyna 
lais yr aderyn, — " Wich I " Mae ar yr onnen o'n blaen, yn eistedd 
yn glos a swrth ar gangen, a'i bluf yn anhrefnus, fel pe buasai yn 
cael/or/y wmks yn y tes, a dim i'w aflonyddu ond anadl y chwa, a 
dalen yn nodio'n gysglyd yn ei ymyl. " Wich I " Y wich fain, 
ddiog yma yw ei grwndi, nid ei gftn. 

Ac efe yn gwichio fel hyn o bryd i bryd, ac yn aros yn ei unfan, 
gadewch i ni edrych ar ei wisg drwy'r ysbienddrych yma. Mae yn 
ei gwrych, mae'n wir, ond medrwn weled ei lliwiau. Melyn del yw 
ei hron, a'i beni a'i wddw, fel aur dilyn, gyda rhesi bwaog, o liw'r 
gneuen, yn ei groesi. Llwyd, gyda gwawr goch, yw godre ei wisg, 
a phlu ei fol sy'n aur-felyn. Tywyll y w ei gynfron, gyda gwyn ar ei 
cbyrrau allanol, fel cwmwl dwl, ymyl arian. Onid ydyw ei glog yn 
oludog ? 

Eto fyth. *' Wich 1 " Wflt iddo I " Mae'n gomfforddus yma," 
meddai. ''Wichl" Gyda'r gair, tarewir y gangen gan bwff o 
wynt chwareus; rho baflìad i'r aderyn; neidia yntau areidraed; 
egyr ei lygaid yn llydain ; a gwel ni. " Holo 1 " ebe fe, " pwy ydych 
chwi ? Be chwi'n wneyd yma ? " Ac ysgydwa ei hun i roi ei bluf 
mewn trefn. Disgleiria'r haul arni fel ar yr aur gloewaf. ''Be 
chwi'n son am eich gwisg/' meddai, " dyma i chwi wisg hardd sy 



6 CYMRU'R PLANT. 

gen i I " A thry oddiamgylch i'w dangos. ** Welsoch chwi iywbryd 
wisg dlysach na hon ? Mae bron bod yn aur i gyd." '' Nid pinc, 
ond peneuryn/' meddwn ninnau, gan nesu ato. *' Yr oeddech yn 
ddigon agos yn barod," meddai» ** mae'n bryd i mi fynd," ac ymaith 
ag ef. Ganfyddwch diwi'r gwyn íüoew sy ar ddwy ochr ei gynffòn ? 

Yr ydym yn symud. Ar Iwyn ar ein de cana broníraith, '* Shir- 
ỳp, shir-ŷp, shir-ŷp I How d'ye do, how d'ye do I " " Go lew," 
meddem ninnau, <• sut wyt ti ? " Hedodd ymaith pan glywodd ein 
llais. Ar Iwyn, heb fod nepell, mae penfelyn a thamaid yn ei big i'w 
gywion. Ciliwn i gysgod Uwyn o'i olwg, i'w wylio. Yn union hed 
i bren arall, ac edrycha i bob cyfeiriad. Tr/r ffordd yma, a thry'r 
ffordd acw. Mae'n mynd i gychwyn. Mae'n rhoi herc, — mae'n 
rì oì toSy—Uama o'r gangen ; hed yn simsan, a disgyn fel carreg ar 
lethr bryncyn, gan ddiílannu rhwng y glaswellt a'r manwydd. Fan 
acw mae'r nyth. Awn yno. Yr ydym yn cyrraedd y Ue; a thyna'r 
deryn allan heb ddim yn ei big. Wele'r nyth ar lawr, mewn ceuedd 
bydian, dan gysgod boncyff mwsoglog, ac irwellt hir yn ymhongian 
drosti fel rhubanau emerald. Y tu ol i'r nyth mae draenen wen, 
wrth ei thraed tyf mantell Fair, a glesyn y coed, a Uysiau f anwylyd ; 
ac ar y borfa las o'i blaen gwena huttercups aurtelyn ; a chwardda 
milfìl o lygaid y dydd. Ar ddwy ochr y nyth disgleiria'r syfí fel 
liliau, ac yn ei hymyl cana clychau'r eos hwian-gân i fabanod y 
penfelyn. 

Mae yn y nyth dri o gywion di-bluf, heb agor eu Uygaid i weled 
y prydferthwch sy o'u hamgylch. Ni welsant eto na daear werdd 
nac awyr las. Ni welsant eto na Brenin Uachar y dydd na Brenhines 
glaerwen y nos. Toc, ymranna emrynt eu llygaid. Ac wedyn I 
Byddant ^rn rhyfeddu pan welant y bloaau. Byddant yn synnu pan 
welant fantell werdd y Uwyni. Edrychwch. Agora'r pethau bychain 
eu pigau am damed. Ond 'does gennym ddim ar ein helw a wna 
damed iddynt. 

Sylwn ar y nyth. Mae ei muriau allanol wedi eu gwneyd o faes- 
wellt, a chyrs ystwyth, a gwreiddiau meinion, a mwswgL Rhawn 
sy yn ei hulio o'r tu mewn. Mor ddestlus mae wedi ei osod 1 
Holo! dyma wy clwc,— cloncwy, — ar waelod y nyth. Tynnwn ef 
allan. . Rhyw wyn budr yw ei üw, wedi ei frychu a'i farcio â Ilinellau 
ceimion o gochlwyd tywyll. Croesa y llinellaú yma eu gilydd, heb 
reol na threfe, ac edrychant dipyn oddiwrthynt fel ysgribl plentyn 
pan y ca bapur a phensil i'w law. Oddiwrth yr ysgrìbl yma, llys- 
enwir y penfelyn yn "scribbling latk," a '< writing lark/' a '* writing 
master." Dyna i chwi enwau digri ar aderyn I 

Ond edrych dipyn yn nes ar yr wy, cawn fod y lUnelbu meinion, 
troellog, igam-ogam yma yn debyg i greaduriaid bychain nad ydym 



CYMRU'R PLANT. 7 

yn hoffi eu gweled. Edrychwch ar y plisgyn, a gwelwch arno y 
pethau tebyca'n fyw i nadroedd, a seirff, a geneu-goegiaid, a phen- 
byliaidy a rhyw haid o bethau hyll felly. Os yw eich dychymyg yn 
weddoí gref, gallwch dybio fod y giwed i gyd yn fyw, ac yn ym- 
wingo, ac yn ymwau drwy eu gilydd fel nythaid glos o fân ymlusgiaid 
gwrthun wedi eu haíionyddu. Pan yn blentyn, bron nad ofnwn roi 
ìy mys ar wy penfelyn; a phan fentrwn wneyd hynny'n gynnil, 
tybiwn y clywn rywbeth yn fy rhybuddio, — " Gwylia, wnei di. 
Gwylia na chei di golyn ! " A buan y tynnwn fy mys ataf. 

Bu'r lluniau yma yn achlysur i godi chwedl gas ar y penfelyn. 
Dywedir, — pobol yr Alban sy'n dweyd, — ei fod yn ífrynd â'r diafol ; 
fod y diafol, ar fore o Fai, yn rhoi i'r aderyn ddyferyn o'i waed 
liwio a marcio ei wyau ; ac i dalu'n ol iddo, fod y penfelyn dan 
addewid i regu pob dyn a gwrddo drwy ganu, — ** Deil, deil, deil, 
deil tak'ye! Deil, deil, deil tak'ye!" hynny yw,— <'Y diaíi a'th 
gipio I Y diaíl a'th gipio." A thyna ei gân, ebe'r Albanwr. Ond 
stori gwneyd ydyw hon. 

Nid ydym wedi clywed cân y penfelyn eto. Ni raid i ni fod yn y 
wig yn hir cyn ei chlywed, — '< Sht-sht-sht-sht-sht-sht-shi-i-i-i I " 
Dyna hi ar y gair. Onid yw yn gän od anghyíhredin ? Gwneir hi i 
fyny o ryw hanner dwsin o nodau byrion, pob un yn eco o'r llal), ac 
yn cael eu dilyn gan nodyn hir, main, j^n7/ wylofus, rhyw dôn a 
hanner yn is. Pan fÿdd yr aderyn yn canu eto, — fÿdd e ddim yn 
hir, — canwch chwithau, — ** A-little-bit-of-bread-and-no-cheese/' 
gydag ef. Dyna fe. Rwan, — 

** Sht-8ht-sht-8ht-sht-sht-8hi-i-i-i! '* 

** A-little-bit-of-bread-and-no-chee-e-e-8-e I " 

Dyna. Oni fedrwch ddychmygu fod yr hyn a ganwch chwi yn 
debyg i'r hyn a gân yr aderyn ? Mrs. Ffansi ddychmygodd hyn 
gyntaf Gallwch diwithau ddychmygu yr un fath. A Mrs. Ffansi 
a roddodd yr enw, *' A little bit of bread and no cheese/' i'r aderyn. 
Un ysmala yw Mrs. Ffansi. 

Yr ydym dipyn ymhell oddiwrth yr aderyn. Symudwn fel y 
gwelom ef. Dacw fe ar un o gangau ucha'r pren, yn edrych yn 
union yr un tath a'r penfelyn hwnnw ganai ei grwndi gynneu. Nid 
yw yn symud ferr tra yn myned dros ei gâni dro ar ol tro. Eistedd 
yn hurt, fel pe buasai wedi ei swyno gan ei delyn ei hun, — ** Sht- 
sht-sht-sht-shi-i-i-i I " Cymer ei anadl, rhydd herc foddhaus i'w 
gynffon. «'Dyna dda/' meddai, a theifl ei olwg i lawr arnom, fel 
pe y gofynnai, — '^Glywsoch chwi gân fel hona o'r blaen ? Hoffech 
chwi ei chlywed eto?" Ac ail ddechreua, <* Sht-sht-sht 



8 



CYMRU'R PLANT. 



Dyna ddigon. Diolch i ti, aderyn mwyn, am dy gân ddigri. Dydd da. 
Wedi i ni droi dn cefnau, a myned encyd o ftordd, wele'r pentelyn 
yn galw arein holau. "Be sy amat ti eisie? Beth?" '«Deil, 
deil, deil, deil, tak'ye I " 'Roedd wedi anghofìo ei addewid i'r 
diafol, mae'n debyg. Ffwrdd a ni yn ein blaenau, a phan ydym yn 
cyrraedd y tŷ, clywn ef yn gwaeddi dracbefn, — ** Ddl, deil, deil, 
deil, tak'ye I " Cato pawb. 



Adwaenoch chwi lais j penf elyn P 
A ddaethoch eiioed ar ei draws 
Pan 7 canai ar uchaf j brigyn, — 
** Bh7w-damed-o-fara-dim-caw8 
Dim-caw-w-w-8 P " 



A frlywsoch chwi'r penaur yn pyncio 

Ei ddyri ddiofal, áôìtryB, 
Gan hercian ei gynffon, a nodio, — 
** A-small-bit-of-bread-and-no-cheefle, 
No-chee-e-e-e-se P *' 



(( 



Gwnaeth yr eurben addewid i'r diafol 

I regu pwy bynnag a gwrdd, — 
Y diafl, y diafl à*th gipio, 
Y diafl a»th gipio i fEwrdd. 
I ffwr-r-r-r-dd ! " 

R. MORGAN. 



^f^ m ^ 



HIRSOS OAMAF. 



ODIOLCH i'r nefoedd am «urtref 
clyd, 
Ar himos y Gaeaf o'r storm i gyd ; 
Mae'r rhewynt yn udo yn nhwU y clo, 
A dawnsia y cenllysg ar ben y to ; 
Goleuni yr hirnos fo serch ar dân, 
A thelyn yr aelwyd fo calon lân. 

Yr eira yn ddistaw a'i fyddin fawr, 
Sydd wedi goresgyn ein gwlad yn awr ; 
A wylo eu hiraeth mae coed di ddail, 
Am Wanwyn a blodau, a Haf a'i haul ; 
Goleuni yr hirnos fo serch ar dàn, 
A ihelyn yr aelwyd fo calon lân. 

Y Bala, 



Y corwynt weryra yn entrych nef , 
Nes deffro ysprydion y storom sréf ; 
Swn drycm i glustiau y nos a doaw, 
A brenin y bryniau yw ofn a braw ; 
Goleimi yr himos f o serch ar dân, 
A thelyn yr aelwyd fo calon lân. 

Mae newyn yn gwasgu yr hedydd 
Uwyd, 

A thlodion yn wylo heb dân na bwyd ; 

O cofiwn yr adar i'r storm sy'n wawd, 

A'r alaw felusaf y w rhoi i'r Üawd ; 
Gk>leuni yr himoe fo serch ar dftn, 
A thelyn yr a^wyd fo calon lân. 

RlCHAHD AB HUOH. 



YMWJSLIAD ¥R YSBRYD GhAN. 



OARGLWYDD, diolchaf iti, 
Am anfon i ni'n rhad 
Y Gwir Ddiddanydd hwnnw 
Sy'n argyhoeddi'n gwlad ; 
Mae miloäd 'nawr yn dyfod 

Yn isel wrth dy draed, 
Gan ofyn am faddeuant, 
Yn haeddiant dwyfol waed. 
Talysam. 



O dyro eto i ni, 

O wenau'r Ysbryd Glân, 
I'n trwytho yn fwy helaeth, 

Gyn dyfod diluw dân ; 
O bydded i ti aros 

Yn rymus gyda ni, 
Nes cael hoU Gymry'r ddaear 

Yn eiddo byth i ti. 

Gk)ROirWT J, ROBERTS. 



CYMRU'R PLANT. 




Ar fli bedd jn LlBnflhangel jng Hgwynfa, Haldwjn. 
COPGOtOPNAU CìrMRU. 

I. COrGOLOFN AMN GRIFFITHS 

IUN ferch yn unl^ y codwyd cotgolobi yn^ Nghymru eto. Merch 
amaethwr oedd, a bu tarw heb feddwl eTÌoed y byddai neb ond 
rbyw ychydl^ yn meddwl dim am danî. Mae wedi ei chladdu ers 
can mlynedd i As Aw$t dlweddaf, ond y mae Cymru ì gyd yn cofìo 
am dani, ac ^m anwylo ei choffadwriaeth. Pam ? Am iddi ganu 
emynnau melus am yr lesu. 

Merch Dolwar Fach, Lianfìlian^ yn; N^ynfa, sir Drefaldwyn, 
.oedd Ann Grif&lhs. Ganwyd hi, treuUodd ei bywyd tiyrr, a bu 



lO 



CYHRÜ'R PLANT. 



farw yn Nolwar. Ac y mae'r llecyn tawel neiUduedig yn anwyl i 
genedl y Cymry erbyn hyn. 

Tua 1864 gweithiwyd yn egniol, yn enwedig gan y diweddar 
John Jones, LlanfyUin, a'r Parch. Francis Jones, Abergele, — i godi 
coígolofh ar fedd Ann Grîiìiths ym mynwent Llanfìhangel yng 
Ngwynfa. Dadorchuddìwyd y gofgolofh Awst la, 1864. Gwenîth- 
faen goch ydyw, bymtheg troedfedd o uchder. Y mae'r geiriau 
hyn arni, — 



EB COF 
AK 

ANN GRIFFITHS 
o 

DDOLWAB FBCHAN. 

Ganwyd 1776, 
Bu farw 1805. 



Y llynedd, Awst 12, dathlwyd canmlwyddiant ei chladdu mewn 
cyfarfod mawr yn Llanfyllin, y dref y catodd droedigaeth ynddi. 

Cadwyd emynnau Ann Griílìths ar gof ei morwyn Ruth, gwraig 
y Parch. John Hughes, Pont Robert Ond y maent i'w cael 
yn debycach i'r fel y canodd yr emynyddes hwy, yn Uawy sgrifau 
John Hughes. Rhof ddau i chwi yma, fel y canodd Ann Grifüths 
hwy. Cydmerwch hwy a'r fel y maent yn eich llyfr hymnau, a 
bernwch prun yw'r ffurf oreu. 



Bererìn llesg gan rym y Btormydd, 

Owyd dy olwg, gwel yn awr, 
Yr Oen yn gweini'r 8wydd gyfryngol, 

Mewn gwisgoedd lleision hyd y llawr ; 
Gwregys euraidd o f^^ddlondeb, 

Wrth ei odreu cylcnau'n llawn 
O swn maddeuant i bechadur 

Ar gyfri yr anfeidrol lawn. 



Adduma'm henaid a dy ddelw 

Gwna û*n ddyohryn yn dy law, 
I uffem, llygredd, anuwioldeb, 

Wrth ediych aniaf i gael braw ; 
O am gymdeithasu â*r enw, 

Enaint tywalltedig yw, 
Tn hallt i'r byd, gan beraroglau 

O hawddgar ddoniau eglwys Dduw. 



URBB V DMI^YN YN UANAFAN. 



SBFYDLIAD uwch ei gymar 
Yw Urdd y Delyn f wyn ; 
Mae fel yr huan dlos uwchben, 
A'i gwenau'n llawn o swyn. 

Gawn ganddi ẃd. hyff orddi 
I d(&ngo llwybrau clod ; 

A'r oll tr^ gyfrwng y Gyioraeg, 
Y buraf iaith sy'n bod. 

Llariàfan, 



Mae gallu ürdd y Delyn 

Yn fawr iawn yn ein tir ; 
A myn ddyrchafu'n gwlad a'n hiaith 

I ben tŵr bri cyn hir. 

Mawrhawn ein bndnt f od gennym 
ün o'i changhenau gwiw, 

Yn iraidd yn yr ardal hon« 
Lle'r ydym ni yn byw. 

J. A. P. 



CYMRU'R PLANT. 




ArbMwI Bji H. CHTendlfh. 



PWTSO'R DDABAR. 

ONI cblywsoch atn yr athroaydd 
Archimedes ? Honnaì el y 
medrai symud y ddaear, os cai fan 
i bwyao'i drosol amo. Onid yw yn 
syn, ynte, lod g^yddonwyr wedi 
Uwyddo i bwyso y ddaear ? Ydyw, 
y mae. Oad mae'r peth, o rao 
egwyddor, ya bur hawdd ; yr 
anhawster ydyw cailo allan yr 
^fwyddor yn ymarferol gya& 
cnywlrdeb. Ar un olwg, y mae yn 
ymddangos yn orchwyl anorfòd i 
ryw wybedyn fel dyn bwyao y 
ddaear y mae yn ei chyfaneddu, 
pan gofìwn et lychander ef mewn 
cymhariaeth a'i maint hî. Cyfrifìr 
ei phwysau yn 5^ o wtítliiau yn drymach na dwfìr; hynny yw, y mae 
hi gymaint a phump a hanner o weítfalau'n drymach na phe byddú 
yn gyfansoddedtg oU o ddwfr yn unig. Neu, y mae hi hanoer cyn 
drymed a phe byddai yr oll o honi yn gyfansoddedig o blwm. 

Beth sydd y tu fewn i'w chrombii sydd bwnc nas geliir ond dyfalu 
ac ymresymu yn ei gylch. Bdm rhai ydyw, nad yw y grawen ond 
teneu, Hawer teneuach na phlisgyn wy, mewn cyfartaledd i'w maint, 
a bod y canol yn hylif toddedig eiríasboeth. Barna eráll yn 
wahanoL Er fod pob sicrwydd o'r ystad eiriasboeth y sydd y tu 
fewn, er hynny, gan fod y cyfanswm o'r ddaear yn d^mach na'r 
cerrlg trymaf ar ei gwyneb, rhaid fod y canol dan dirwasgiad 
anferth y rhannau uchaf, ac felly yn debyg o tod yn drymach na'r 
arwynebedd. Ceídw y dirwasgiad hwn ganolbarth y ddaear rhag 
toddi ; er, yn ol pob tebyg, y mae y parthau hynny yn wynias. 

Yn awr, un ftordd i bwyso y ddaear ydyw hon. Gwyddoch y saif 
ystyllen blwm {plumi-line) yn unionsyth, pa le bynnag y bo ; ond, os 
bydd dwy ohonynt yn sefyll bellder odoiwrth eu gilydd, ni fyddant 
yn berff^th gyfochrog, canys bydd y nalll a'r ilall yn cyfeirio i 
ganolbwynt y ddaear, a pho beilat y byddont oddiwrth eu gilydd, 
mwyaf oU yr ongl {angU) a wnant. Felly, pe delid ystyllen blwm yn 
un man o'r ddaear, a phe symudech dros chwarter cylch y ddaear 
oddíwrth y Ue at ystyllen blwm arall, cyfeiriai y naíU a'r UaU at 
ganolbwynt y ddaear, wrth gwrs, a gwnant felly ongl ft'n gìlydd o 
90 gradd (90"). 

Eto, pe'r elid i hanner y peUder, yna 45 gradd ^d^ yr ongL 
TyUwch fòd €^000 droedfeddi yn gwahanu y ddwy ystyllen blwm, 



12 CYMRU'R PLANT 

a bod mynydd mawr yn y canol cydr^wng y ddwy, yna y mae yn eu 
tynnu yn nes at eu gilydd yn ol deddf atyniad. Hawdd pwyso y 
inynydd, ond cymeryd ei faint, a phwyso darnau penodol o'r cerrisr 
sydd yn ei gytansoddi. Pe bae y mynydd o'r un drymder {density) 
2lr ddaear i gyd, fe ellid yn hawdd cyfrif faint ddylai mynydd o'r 
maint a'r maint dynnu y plwm o'r naill du. Ond nid yw y mynydd 
byth yn tynnu gymaint ag y ddylai ; a chan y gellir cyfrif pa taint yn 
llai y mae yn eî dynnu, na phe buasai o'r un drymder a'r ddaear i 
gyd, gellir trwy hynny gyfrif pa faint yn llai ydyw pwysau y mynydd 
na phwysau y ddaear, yn ol eu maint cymhariaethol Gwnaed 
arbrawfìon i'r perwyl hwn yn yr Ysgotland, yn ymyl y mynydd 
Schiehallion, a chaed fod y ddaear yn pwyso 5^ o weithiau pwysau 
dwfr. 

Gwnaed prawf arall gan y gwyddonwr Syr Henry Cavendish, ond 
mae'r canlyniad yn lled debyg i'r arbrawf yr ydym eisoes wedi ei 
egluro. Y mae'r prawf hwn yn un dyrus i'w esbonio, ond gwnawn 
eln goreu gyda'r darlun. Crogir dwy belen fach o blwm, A a B, 
ar ddau ben i fion fain ysgafn, yr hon a dry ar ei chanolbwynt 
{centre of gtavity) Yna, deuir a dwy belen fawr o blwm. E ac F, i 
gyffìniau y peleni bychain. Gwyddoch am ddeddf atyniad, y mae 
pob gronyn o fater yn atynnu eu gilydd. Soniais lawer am dani yn 
yr amser a fii, a da y gwnewch ei hail astudio. 

Wel, mae y peleni mawr yn atynnu y peleni bychain atynt eu 
hunain ; ac os symudant, rhaid i'r ífon fain symud, a po fwyaf bo'r 
peleni mawr, mwyaf oll ydyw symudiad y ífon. Os gellir mesur 
atyniad y belen fawr ar un o'r rhai bychain, ac os gwyddis pa faint 
yw yr atyniad, gorchwyl hawdd ydyw gwybo d pa faint yr atynnai y 
peleni mwyat pe baent o'r un maint a'r ddaear. Gwnaed hyn, a 
chafwyd y tynnaí pelen blwm gymaint a'r ddaear y peleni bach 
ft nerth ddwywaith gymaint ag atyniad y ddaear, fel y mae hi yn 
awr. Ond, dwysder plwm ydy w 1 1 *5 ; hynny yw, mae unwaith ar 
ddeg a hanner o weithiau'n drymach na dwfr, ac os yn atynnu 
ddwywaith gymaint a'r ddaear (hynny yw, y mae'r ddaear blwm yn 
atynnu ddwywaith gymaint a'r ddaear fel y mae) ; yna rhaid fod 
dwysder y ddaear yn hanner dwysder plwm, neu 5^ o weithiau 
pwysau dwfr oddeutu. 

Y mae'r arbrawf hon yn gofyn gallu a chywreinrwydd dihafal, os 
am Iwyddiant i'w dilyn. Mesurir symudiad y peleni bychain o'r 
pellder, a hynny trwy bellwydr (telescope), rhag i symudiad troed y 
gwyddonwr grynu'r Uawr, rhag i'w anadi eu symud. 

Dyna fe, dacw'r arsyllydd yn edrych drwy'r pellwydr ar y peleni 
bychain. Pe gallai edrych arnynt heb ei anadl, diau y gwnai, ac 
wedi'r hoU ddyfalu, y mae yn cael allan fod y ddaear y mae ef yn 
igiannu ami yn pwyso 6,o69,ooo,ooo,ooo,ocx),ooo,ocx> o dunelli. 

S16MA. 



CYMRU'R PLANT. 13 



han:bs y ddasam. 

I. CWESTIYNAU. 

PA.M y mae rhai cerrig yn hawdd eu hoUtl, a'r UeiU nas gellir 
ond eu malu? Pam y mae cregin mewn crelgiau ar ben 
mynydd ? Pam mae Uun ser ar ambeli garreg ? Pam mae Uun dalen 
o ryw goeden anhysbys, rhy gain i law'r glowr mwyaf ei athrylith 
fedru ei gerfìo, ar glap ambell glo ? Pam y ceir carreg, weithiau, 
ag ol troed rhyw anghenfìl ami, neu q\ defnyn o wlaw, neu ol tonn 
y môr? Pam y ceir, ambeli dro, esgym rhyw greadur aruthrol, 
rhyw aderyn cawraidd, rhyw bysgodyn dleithr, na welodd neb eu 
tebyg erioed, — yng ngraian ein dyffrynnoedd ? Pâm y mae mŵg a 
thftn yn dod o gopa ambeii fynydd ? Pam y mae ambeli ynysig yn 
suddo'n sydyn yn y nos, íei na wel neb byth mohoni mwy ? 

II. C&EIGIAU DW& A CHRSIGIAU TAN. 

Y mae dau fath o graig,— y graig ddwr a'r graig dftn. Y mae'r 
graig dân yn risialaidd, nid oes ol bywyd Uysieuyn nac anifail ynddi, 
ac nid ydyw yn haenau, megis y wenithtaen. Y mae'r graig ddwr 
heb risial ynddi, y mae oi bywyd ynddi, ac y mae'n haenau, megis 
y garreg las a'r dywodfaen goch. 

Gwnawd y ddwy grai{? gan ddau allu gwahanol, — a'r ddau allu 
hynny yw dwr a thân. Gadewch i ni gymeryd golwg ar y ddau 
allu ar waith. 

Ddydd ar ol dydd, a nos ar ol nos, am fìloedd ar fìloedd o 
flynyddoedd, y mae aton fach yn cludo llaid i lawr i waelod y llyn. 
Weithiau cluda blanhigyn, neu ddarn o bren, gyda hi. Neu, 
hwyrach, a corff rhyw aderyn neu ymlusgiad gyda'i dwfr i'r llyn. 
A bydd pysgod yn marw, genhedlaeth ar ol cenhedlaeth, ar waelod 
y llyn. Bob yn ychydig, rhyw hanner modfedd neu lai bob 
blwyddyii, y mae gwaelod y llyn yn codi. Bob blwyddyn taena'r 
aber fach ddiwyd haen arall o laid ar y gwaelod. 

Cyn hir, bydd pwysau mawr ar yr haen isaf. Dan y pwysau hwn 
ymgaleda'r Uaid. Os bydd y pwysau yn ddigpn, ymgaleda'n g^aig. 
A bydd haenau'r llaid yn aros yn haenau'r graig, a gellir hollti'r 
graig yn rhwydd. Erys yr esgyrn gludwyd i'r llyn hefyd, fel pe 
wedi eu gosod yn y graig; a gelwir hwy yn ffosylau. Yn araf, yn 
dawe), felly, y gwneir y garreg ddwr, ac nid yw mil o flynyddoedd 
ond megis un dydd yn ei hanes. 

Ond, yn sydyn, gyda thwrf ofnadwy a gwres a goleuni, yr 



CYMRU'R PLANT. 




CYMRU'R PLANT. 



IS 



ymddengys y gralg dftn, gan rwygo'r creigiau dwr, a gwasgaru 
difrod a dinistr Ue y dêl. 

Nid yw amwisg y ddaear ond crystyn. Y mae y tu mewn iddi, — 
creigiau, aur, arian, plwm, pob elfen, — yn eiriasboeth. Nid yw 
pawb yn unfiýd wrth esbonio pam y mae canol y ddaear yn chwil- 
Doetb. Dywed rhai mai byd tanliyd wedi ymdaílu o'r haul yw'r 
ddaear, ac heb orffen oeri. Dywed ereill mai ymfiurfìo a wnaeth o 
nwyon tanllyd oedd unwaith ar wasgar yn yr ehangder mawr, a tod 
eichanoiheb oeri eto. Dywed ereill mal y dirwasgiad enbyd, y 
pwysau aruthrol, sydd yn gwneyd canol y ddaear yn sylwedd eirias- 
boeth. Ond, beth bynnag ydyw'r esboniad» addef pawb tod canol 
y ddaear eto'n dán enhuddedig. Ac weithiau tyrr y tftn hwn allan 
trw/r crystyn, gan ffurfìo mynydd o ludw o'i amgylch, a galwn hwn 
yn Uosgtynydd. 

Ymwthia y graig dân i fyny, gan wneyd Ue iddi ei hun drwy 
haenau'r graig ddwr, a gwasgu honno, druan, nes y mae ei haenau 
weithiau'n igam ogam. Felly, ceir y graig dán yn aml ar t)ennau 
mynyddoedd, a'r graig ddwr fel manteii am dani at ei hysgwyddau. 

Dro arall, gwisgìr y graig ddwr teddal i ffwrdd yn llwyr gan 
wiaw miliynau o flynyddoedd, nes y bo'r graig dán galed yn y golwg. 

Aç feliy y mae gwahanol fathau o greigiau o'n cwmpas. Y mae 
olion gwahanol iysiau a gwahanol anifeiliaid, gwahanol bysgod a 
gwahanol adar, yn yr haenau. Y mae i'n daear ni hanes rhyfedd 
a dyddorol. Ac yr wyf am geisio ei ddweyd wrthych. 



«•^ 



BAI^ADEULFN. 



HEN ardal Baladeuljn, 
Wyt swynol i ty mryd, 
Mwv anwyl yw dy fryniau 
Na holl fynyddau'r byd ; 
Dy ddyf roedd gloewon peraidd 

Sy'n iraidd iawn a glan, 
A chanu dy rinweddau 
Wna pawb yn ddiwahan. 

Ho£E bentref Baladeulyn, 

Dy fechgyn sydd yn lân, 
A aerch dy f erched tirion 

Wna gfüon pawb yn dân ; 
Anadlu dy awelon 

Bydd i fy mron iachad, 
Hen fangre f endigedig 

Yw cartre mam a thad. 

NantUe, 



Hardd lannerch deg a sirioli 

Dymunol d^ fwynhad, 
Mwy difyr drmgo*th lethrau 

Na moethau goreu'r wlad ; 
Fy nghalon sydd am aros 

Tra ber-oes, ynnot ti, 
Alawon dy aberoedd 

Fydd hedd fy mywyd i. 

Tra côr y wîg fo'n canu 

I'n llonni yn y llwyn, 
Yn anwyl bydd dy hanes 

O gynnes wladgar swyn ; 
'Rwy'n hofla d'olwg glanwedd 

Mewn hedd ar lan y Ui, 
Tm golwg, bentref gwìw-lwys, 

Paradwys ydwyt ti. 

Llew Dultn. 



CYURU'R PLANT. 



w 



NSPOI^^ON PJSW F BRTN. 

'ELE frwydr ar ei dianol. Y mae ymberawdwr Awstria, 
brenin Prwsia, a czar Rwsfa yn yniDsod ar Napoleon ; ac 
yn cyciiwyn dringo'r bryn i herio ei allu, ac l'w ddadymchwel. Mae 
ymherawdwr Awstría a brenin Prwsia wedi dechreu taflu eu hergTd- 
Ìoa cyntaf ; ac y mae czar Rwsia yn parotoi ei gfad-ddarparìaethau. 
Yr oedd Awstria wedi ei churo ym mrwydr Austerlìlz, Prwsia ym 
mrwydr Jena, a Rwsia ym mrwydr Eylau ; ond wele hwy eto yn ^l 
rychwyn yr ymdrech fawr. Pwy enilla, tybed ì Mae gorthrwm 
Napoleon wedi mynd yn anioddeiol. Mae wedi meddlannu HoUand, 
mae wedi bradychu'r Eidat, mae'n llethu'r Ysbaen. Mae wedì caa 
marchnadoedd y cyfandir fel na cha nwyddau Lloeg^rfynd Iddynt; 
mae porthladdoedd Hamburg a Lisbon yn wag. Mae wedi rboi'r 
g;wladgarwr i farwolaeth, ac wedi condemnio'r bardd. I lawr 
agefl 




CYMRU'R PLANT 




Yn dawel a herieiddiol wele Boni ar ben y bryn. Pletha ei 
frûchiau, hería ei elynion ! ddod ymlaen. Y tu ol iddo y mae 
Talleyrand gytrwys, y gwladwelnydd medrus, a dîm ond ei lygaid 
yn y golwg. Draw y mae'r cadfridogion Ney a Soult, y dewraf o'r 
dewr, yn chwilio am fìlwyr. 

Bob Pen y Bryn yw Napoleon. GruffCoed y Pant yw Talleyrand. 
Cadwalad y Werddon yw Ney, ac Owen y Gors yw Soult leuan 
Bron y Goedwig, Llywelyn Pant y Blodau, a Rhys Cwm Ffynnon 
yw Awstria, Prwsia, a Rwsia. 

Chwareawch, blant dedfmld, nes bo'ch gwaed mor gynnes fel 
na theimlwch oerni'r eira. Mae eisiau i chwi fod yn gryfion ac yn 
iach ; & gore po fwyaf o chware dedwydd a gewch. Daw amser 
gwdthio' cyn hìr, a bydd raid i chwi fod wrthi ft'ch hoU egnî. 
Wrth diware ac with weilhio. byddwch yn egniol ac yn garedlg. 



CYURU'R PIANT. 




TYN6BD TR HILDÁ. 
^ R fore Sadwrn oer a gaeafaidd a 
thymhestlog, y deunawfed o 
Dachwedd diweddaf. hwyliodd 
y lloRg Hilda o Sotithampton. 
Yr oedd i groesí'r culfor, ac i 
hwylio rhwng y creigíau peryglus 
i b rthladd St. Malo, yn Llydaw. 
Yr oedd 128 o eneidiau ar â 
bwrdd, — 82 o Lydawiaid yn 
dychwelyd adret a'u harian, wedi 
bod am wythnosau yn gwertbu 
wjmwyn yn y wlad hon; 29 o 
forwyr, a 17 o deJlhwyr, deg 
ohonynt yn wragedd a phlant. 
Caeodd y storm am danynt. 
Yr oedd Capten Gregory yn un o'r morwyr mwyaf medrus a mwyaf 
gofaluB, ac wedi croesí'r culfor garnoedd o weitbîau. Ond ni fu 
erioed mewn storm fel hon. Ni allai'r gŵr oedd wrth y llyw weled 
dim. Yr oedd yr eira fel cynfas drostynt. Yr oeddynt yn nesu at 
y tir. Traeth creigíog, peryg! yw hwnnw. Y mae goleudai yno, 
ond nís gellid gweled yr un trwy'r mwrllwch otnadwy. lybed a 
fedr y morwyr gael yr afforfa drw/r creigiau daneddog i'r hafan î 

Aeth y llong ddeg llath o'ì llwybr, dìm ond degUath. Hyrddiwyd 
hi yn erbyn y graig. Taflwyd goleuadau i fyny ar unwaith, i 
ddangos fod y llong mewn perygL Ond pwy fedrasal ddod ati 
trwy'r dymhestl erwin honno 7 Yr oedd tua deg o'r gloch y nos 
pan darawodd y llong y graig. Ar y lan draw yr oedd mam a dau 
blentyn, a phan welsant y goleuadau, ebe'r fam, — " Dacw long 
tada'n dod i'r porthladd, bydd gaitref gyda nl erbyn y bore." 

Y munudau hynny yr oedd y llong yn mynd yn ddrylliau ar y 
graig. Ysgubwyd y capten i'r môr, yn gyntaf un, dan waeddi, — " Y 
gwragedd a'r plant i'r cychod yn gyntaf." Ond pa gwch tedrai 
fyw ? Hyrddid ef yn chwiltriw yn erbyn y creigiau mewn ychydig 
eîliadau. Nid oes ond ychydig funudau. Y mae'r llong yn mynd i 
lawr. Mae plentyn bach yn wylo'n uchel. Mae'r Llydawiaid 
caredig yn rhoi pob Ufe-belt fedrant gael am y gwragedd a'r plant. 
A dyma'r llong yn suddo yn y tonnau cynddeirlog. 

Pan dorrodd y bore, nld oes ond rhal o hwylbrenni'r Ilong uwch* 
law'r dwr. Mae amryw todau dynol yn cydio am eu bywyd ynddynt 
Mae rhai ohonynl yn llonydd yn angau, wedi rhewi i farwolaetb. 



CYMRU'R PLANT. 19 

aV eira rhewedis^ ar eu gfwynebau ; ac yn eu mysg y mae cyrS 
rhewedig dau Lydawr b^Mian, un yn bedair ar ddeg oed, a'r Uall 
wedi marw tra'n wylo. Yr oedd ereiU wedi goUwng eu eafael yn 
y rhaffau, ac wedi syrthio i'r môr, y naiU ar ol y UaU. Ond yr oedd 
rhai eto'n fyw, — un morwr a phum Llydawr, dim ond chwech o'r 
cant a'r wyth a'r hugain. 

Aeth y newydd prudd dros Lydaw fel meUten. Yr oedd Uawer 
teulu tlawd yn dibynnu ar arian eu w)rnwyn i wynebu'r gaeaf. Yr 
oedd symiau o aur yng ngwregysau'r Llydawiaid,— o ugiûn punt i 
ddau gant o bunnau,— ond ni roddodd neb law anonest ar eiddo'r 
marw. Y mae'r Llydawiaid, íel y Cymry, yn bobl onest iawn. 

Erbyn bore dydd Mawrth, yr oedd y môr creulon wedi gosod y 
meirw oU ar y traeth. Ar ol i'r storm dawelu, dechreuwyd eu 
casglu ynghyd. Ar ben bryn uwchlaw'r creigiau y mae hen eglwys 
St Cast Yno gosodwyd y meirw i orwedd, yn ddwy res hir. Yr 
oedd gwên ar wynebau'r Llydawiaid bron i gyd. Yr oedd eu 
meddyUau olaf, ond odid, am gartref. Neu hwyrach fod Ceiriog 
yn iawn pan ddywed, — 

' ' Pan f o'r ÌIotí^ yn teimlo'r creigiaa, 
Daw meddyliaa am 7 neí." 

Yr oedd yno un foneddiges a phlentyn yn ei breichiau. Felly yr 
oedd y môr wedi eu gosod ar y traeth. Cu fiiont i'w gilydd yn eu 
bywyd, ac yn angeu ni wahanwyd hwynt Yr oedd dau blentyn 
bach Mrs. RooRe,- y bachgen yn satth oed, a'r eneth yn ddeg, — 
yn gorwẁdd yn glos wrth eu gilydd, fel pe wedi eu gosod yn glyd 
yn eu gwely Gorweddai eu mam gerllaw. 

Erbyn bore dydd Mawrth, deuai perthynasau'r Llydawiaid i 
weled eu marw. Y mae'r Llydawiaid yn caru eu gilydd yn angerddol, 
ac yn hiraethu bob amser am eu cartref. Cerddodd un wraig bob 
cam o RoscoS, pelider o 130 militir, i weled corff ei gwr ; a gwerthai 
lysiau ei gardd i gael Uuniaeth ar y ffordd. Daeth dau fachgen i 
weled eu tad o'r un pellder. 

Trist iawn yw eu gweled yn dod i'r eglwys. Wylant wrth ddod ; 
a dyna ochenaid a diri wrth iddynt ganfod eu hanwyliaid. Dacw 
hen wraig yn cusanu gwyneb oer ei hunig fab, a dacw wraig yn 
edrych yn syn ar ei gwr a'i thri brawd. 

Y mae cydymdeimlad y Llydawiaid calon-gynnes yn ddwys iawn. 
Y maent wedi rhoddi baner Prydain a baner Ffratnc gyda'u gilydd 
ar ben yr eglwys. Ac y mae'r plant wedi cyfrannu eu ceiniogau i 
gael tordi ardderchog o ílodau i roddi o gwmpas y plant bach. Y 
mae ysgrif gyda'r bl<Hlau gwynion, — 



20 CYMRU'R PLANT. 

Aux peiiU enfants naufragéeê, des enfanU de l*ile de St. Caet, 
" I'r plant bach llongddrjllieâig, oddiwrth blant ynys St. Caflt." 

Blaiìt bach Cymru, dysgir hanes Prydain a Fírainc i chwi yn yr 
ysgol. Dywedir hanes y gwŷr bwa Cymreig ym mrwydr Cressy, 
ac ymgyrch y meirch-fìlwyr ym mrwydr Agincourt, aV saethu 
ohiadwy ym mrwydr Waterloo. Ond a wnewch chwi gofio, wedi'r 
wers, am blant bach tyner a charedig St. Cast? Yr ydym yn 
perthyn yn agos i'r Llydawiaid o ran gwaed a iaitb. Dwyshaed 
yr hanes prudd hwn ein cydymdeimlad. 



••te 



ÜRDD Y DBLYN. 

Y RHBOLAU. 

1. DjBgu fliarad ac ysgrìíenna Oymraeg; darllen rhan o'r Beibl 
Oymraeg, neu ryw lyfr Oymraeg araJl, bob dydd, ac ysgriíennn Ojm- 
raeg o'i gyíanfloddiad ei hnn. 

2. Astndio hanes Oymru, a gwneyd ei oreu 1 godi ei wlad, fel y byddo 
Oymru fydd yn well na'r hen Gymru. 

3. Dysgu canu'r delyn, os bydd hynny yn y cyrraedd ; a dysgu alai»on 
Oymreig. 

4. Byw, hyd y gall, yn ol dysgeidiaeth yr hen Gymry gynt, mor bell 
ag y mae'r ddyflgeidiaeth honno'n un a dysgeidiaeth Oiist. T mae'i 
ddysgeidiaeth honno'n gofyn purdeb, cariad at addyag, caredigrwydd at 
ddyn, addfwynder at greadurìaid direswm, iaith ddihalog. 



BMYN Y DIWYGIAD. 

(Gweddi am fwy o'r Ysbryd Glân.) 

TYBED, ysbryd graa a gweddi, O dychwela'r byd yn gyfan 
Yn fwy helaeth ar y byd ; I folianu'th enw gwiw ; 

Fel y delo'r holl genhedloedd Lladd yr hunan gyfanedda 
I gofleidio Orist mewn pryd ; Yng nghalonnau dynolryw, 

Llanw eu bywyd, Gwna hwy'n dannau 

A Dy bethau dwyfol Di. Yn dy delyn, lesu mawr. 

Diolch am yr hyn a wnaethost 

Ar dylwythau daear las ; 
Gwasgar o'th oleuni llachar, 
lianw fwy âg Ysbryd Grâs, 

Fel bo rhinwedd 
Yn blodeuo yn y tir. 
Llanrwst, T. H. Huohes. 



CYMRU'R PLANT. 21 



AIL FORDÂIIH CAPTJSN COOK. 

I. TUA PHSGWN Y DS. 

AR yr 28ain o Dachwedd, 1771, penodwyd Capten Cook yn 
llywydd ar y Resolution. Y tro hwn yr oedd i fyned mor 
agos ag y medrai i Begwn y De. Ar y i^eg o Orflfennaf, 1772, 
hwyliodd o Plymouth, ac angorodd ger Funchal, porth yn Madeira. 
Ar ol cael yno gyílenwad o ddwr, ac angenrheidiau ereill, gadawsant 
yr ynys, a hwyliasant i gyfeiriad y deheu. Wrth fyned ymlaen ar 
y fordaith, daeth yn amlwg nad oedd ganddynt ddigon ddwr, am 
ÿr amser a gymerai iddynt i hwylio i Benrhyn Gobaith Da, heb or- 
brinhau rhan pob un o'r morwyr. Penderfynodd y Capten droi i 
St. Jago, un o ynysoedd Cape de Verd, am gyílenwad; ac ar y 
7fed o Awst angorodd yno; ac erbyn y i^eg, wedi cael popeth 
angenrheidiol hwyliasant rhagblaen. Ar yr 8fed o Fedi, croesodd 
ein morwyr linell y cyhydedd, heb i ddim neilituol gael ei ddar- 
ganfod. Dywedasid wrth y Capten Cook, cyn cychwyn o hono o 
Loegr, ei fod yn gwynebu ar ei fordaith ar dymor amhriodol ar y 
flwyddyn, ac y buasai yn debyg o gyfarfod a hin dawel ac anfanteisiol 
i forio yn hwylus. Gwir y digwydd felly ambell waith, ond croes i 
hynny yw y rheol gyffredin, meddai morwyr o brofìad. 

Ar y 29ain o'r mis, rhwng wyth a naw o'r gloch y prydnawn, 
gerllaw y penrhyn, yr oedd yr holl fôr o'u hamgylch, mor bell ag y 
medrent ganfod, yn oleu bywiol disglaer. Yn ílaenorol i hyn, 
profwyd yn eglur i'r Capten, gan Mr. Banks a Dr. Solander, mai 
trychfìlod bychain, hunain oleuedig, oedd yn gwneyd y fath oleuni; 
ac er argyhoeddi rhai o'r boneddwyr oedd yn methu credu'r 
dystiolaeth, gorchymynnodd y Capten i rai godi dau gelwrnaid o 
ddwfr i fyny, yr hyn a sicrhaodd bawb fod Banks a Solander yn 
gywir. 

Ar y 3oain o Fedi, angorodd y Resolution a'r Adventure yn 
Table Bay. Yn fuan aeth y Capten i dir, yng nghwmni Capten 
Fumeaux a'r ddau Foster, i dalu ymweliad a Baron Plattenburg, 
llywodraethwr y Penrhyn, yr hwn a'u derbyniodd gyda'r moes- 
garwch teilwng ohonynt. Popeth oedd yn eisieu arnynt ar y pryd, 
gofalodd y bonéddwr eu bod i'w cael yn ddirwystr. Efe a'u hysbys- 
odd gyntaf i forwyr Ffrengig ddarganfod tir yng ngradd 41 yn y 
iledred deheuol, tuag wy& mis yn ílaenorol, o gylch yr hwn yr 
hwyliasant ddeugain milltiry nes dyfod ohonynt at forgilfach. Pan 
yn cyfeirio i fyned i mewn iddi, gyrwyd eu llongau heibio gan 
gorwynt nerthol ; mewn canlyniad i hynny, coliasant nifer o'u badau 



CYHRU'R PLANT. 




CYMRU'R PLANT. 23 

a rhai o'r dwylaw anfonwyd o'u blaen i blymio. Hefyd, hysbysodd 
Plattenburg i ddwy long arall» o ynys Mauritíus, fyned heibio ym 
mis Mawrth, ar eu ffordd i ddeheubarth y Môr Tawel, i wneyd 
darganfyddiadau, o dan lywyddiaeth Capten M. Marion. 

Ar yr 22ain o Dacbwedd, tiwyliodd ein mordeithwyr o'r Penrhyn 
ymlaen i chwilio am gyfandir ym mhellafoedd Môr y Deheu, yn ol 
cyíarwyddyd eu huwchafìaid Prydeinig. Y tir c^mtaf oeddent i 
fyned i gyffyrddiad ftg ef, wedi gadael y Penrhyni oedd Penrhyn 
Enwaediad. Gan y gwyddai y Capten Cook y buasent yn cyrraedd 
i hinsawdd oer cyn hir, gorchymynnodd roddi liodrau i bob un 
oedd mewn angen am hynny, ac i bawb yr hyn oedd yn eisieu i 
wrthsefyU gerwinder yr hin. Ar y ^çaîn, cynhyddodd y gwynt o'r 
gogledd orllewin yn dymhestl gret, yr hon a barhaodd, heb ond 
ychydig eithriadau, hyd y chweched o Rhagfyr. Yr oedd y gwlaw, 
y cenllysg» a'r gwynt yn gwneyd yr olygfa ar y pryd yn un fygythiol 
iawn. Yr oedd yr ystorm mor gref yn fynych, fel nas gallai y 
Ilongau gario eu hwyliau. Gyrwyd y morwyr ymhell o'u ífordd 
íwriadedig, i gyfeiriad y dwyrain, fel nad oedd gobaith bellach 
iddynt ddyfod i gyíiyrddiad a Phenrhyn Enwaediad; ac hefyd buont 
mor anflíortunus a choUi nifer fawr o'r creaduriaid goreu oedd gan- 
ddynti yn cynnwys defaid, moch, a gwyddau, Ac hefyd yr oedd y 
morwyr yn methu diodde cyfnewidiad mor sydyn o'r hin deg 
hinsawdd eithafol o oer a gwlyb. Gwnaeth y Capten bopeth a allai 
er Ileddfu eu dioddef aint. 

Ar y lofed o Rhagfyr, cyfarfyddwyd ag ynysoedd mawrion o ia; 
yr oedd un ohonynt yn dra anamlwg i'r morwyr, oblegid yr oedd y 
gwlaw a'r niwl yn cynhyrchu rhyw gaddug tew, a hwyttiau yn hwylio 
yn union i'w chyfarfod, ac heb ganfod y perygl, nes dyfod o fewn 
miUtir iddo. Bamai y Capten fod y darn tua 50 troedfedd o uchder, 
a hanner milltir o amgylchedd, ac yn Ilorweddol y tu uchaf iddo, a'i 
ochrau yn unlonsyth. Yr oedd y môr yn ymdorri i uchder aruthrol. 
Yr oedd y tywydd yn parhau yn niwliog, ac oherwydd y fath rwystr 
i wynebu perygl mor fawr, yr oedd gofal a doethineb y Capten ar 
ei eithaf yn ddiorffwys. Ar y i2fed o Rhagfyr, aeth chwech o'r 
ynysoedd nofìadol heibio; yr oedd rhai ohonynt tua dwy fìlltir o 
amgylchedd^ a thrigain troedfedd o uchder. Yr oedd y tonnau mor 
uchél a nerthol, nes oeddynt yn medru crychneidio i ben y clogwyni 
anferthol. Yr oedd yr olygfa yn un ramantus anghyflredin, ac ar 
yr un pryd yn eithafol o ddychrynllyd ; oblegid pe digwyddai i'r 
llongau fyned i'r ochr nesat i'r ystorm i un o'r ynÿsoedd hynny, 
dryllid hwynt mewn eiliad. 

Ar y i4eg, gorfu i'r llongau sefyll, oblegid y maes anferthol o- 



24 



CYMRU'R PLANT. 



eang oedd o'u blaen o ynysoedd ia, yn cyrraedd i'r dwyrainy 
gorllewin, a'r deheu, tuhwnt i'w canfyddiad; ac ambell un ohonynt 
yn debyg i íynydd-dir uchel. Ar fore y iSFed, cafodd ein morwyr 
eu hunain wedi eu cau rhwng yr ynysoedd ia ofnadwy, fel nas 
gallent symud oddiwrthynt i unrhyw gyfeiriad. Felly yr oedd y 
llongau yn cael eu cario ymlaen rhwng banciau peryglus yr ynys- 
oedd tramoraidd hynny ; y rhai oeddent yn parhau i gyd-symud i'r 
un cyfeiriad ; felly yn peri bod y llongau yn cad eu hamgylchynu 
gan ber^rglon arswydus, fel yr oedd y mater o ochelyd dinistr yn 
ymddangos yn hollol anhawdd. OAd er cymaint oedd y peryglon 
yn ymddangos, yr oedd rhagluniaeth yn ddiamheu a'i llaw wrth y 
llyWy yn diogelu ein morwyr yng nghanol y creigiau nofíadol, fel y 
galwai y Capten hwynt. Bemid fod darnau o'r math hynny wedi 
cael eu ífurfìo mewn cilfachau ac afonydd. Felly tybiai y Capten y 
rhaid nad oeddent ymhell oddiwrth dir ar y pryd, a'i fod yn gorwedd 
y tu gogleddol i'r ia. Wedi iddynt hwylio dros 90 o fìlltiroedd i 
gyfeiriad y gorllewin, ac heb gael agorìad i'r deheu, penderfynodd 
gyteirìo y llongau tua'r dw)nrain, er chwiiio am agorìad ; ac os na 
t^^dai iddo ddárganiod tir wrth wneyd hynny, ei gynllun nesaf oedd 
ceisio gwneyd ei ffordd i'r tucefn i'r ynysoedd ansetydlog, difirwyth, 
a didretn, gan obeithio ennlU buddugoliaeth arnynt drwy ei 
gynllun anturiaethus. 



F GWLITH. 



TAHTH anian ydyw'r gwlìth, 
Tn troi'n daefnynnau mân, 
Disgynna oddi íry 

Tn berlau gloew, glân ; 
Tnüonna'r ddaear mewn mwynhad, 
Wrth dderbyn ei íendithion rhad. 

O dan beljdrau'r haul 

Disgleiria'r gwlithyn gwiw, 
Mil harddach ydyw ef 
Na gemau o aur liw ; 
Ond teym j dydd a tyrm ei gaeli 
A sugna ef i*w fynwes hael. 



Pan gilia'r gwlaw i ff wrdd, 
T gwlithyn bach a f ydd 
Tn nerthu'r Uysiau gwan, 
Sy'n wyw gan wres y dydd ; 
Fel hyn mae'r gwlith yn rhoddi nerth, 
Ac yn adfywio'r ddaear ferth. 

T dderwen frigog, gref , 

A'r lili fechan wen, 
Sy'n derbyn maeth o hyd 
A nerth o wlith y nen ; 
Fe wywai anian dlos i gyd, 
Pe oiliai'r gwlith i ffwrdd o'n byd. 



Z lanfairfeehan . 



Tn ddi8glaer ac yn bur, 

'Eun fath a'r ir-wlith mân, 
Dymunwn i gael bod 
Tn loew ac yn lân ; 
Fy holl gymeriad fyddo*n llawn 
O bob rhinweddau hyfryd iawn. 



E. J0NE8. 



CYMRU'R PLANT. 



DDINODSDD I PRI, 

I. SHAOIHADIIODD. 

LA,WER, nid oes bri ond mewn 
perygl, anturíaetfa, neo ryfel. Pob 
parch i'r dewr, sydd wrth d fodd 
mewn peryg'l, s/n hofi o ddringo 
mpydd na ddringwyd gan neb 
enoed o'r blaen, neu roi el draed 
mewn gwlad na fu dyn grwyn erìoed 
ynddi, neu ymwthio ymhellacfa na 
neb arali i eira ac ystormydd y 
pegynau. Pob pardi he^d ìr 
dewr amddiffynno ei wlad mewn 
rhyfel, un enillodd frwydrau 
rhyddìd, ac a ostyng^dd falcnder y 
gortfarymwr. Ond, i mi, yr arwr 
mwyaf yw hwn. - un fedr fynrrio am 
flynyddoedd ag amynedd digwyoo, 
i chwilio am ryw ddytais wna'i gyd- 
ddynion yn well ac yn faapusach, 

Nid ar frì y mae ei fryd, ond ar wasanaeth. Er faynny daw bri iddo. 
Yr wyf am osod ger elidi bron hanes rfaaì Cymry esgynnodd o 

ddinodeidd i frî, a hynny oherwydd rhyw gymwynas i ddynol ryw. 

Dechreuwn gyda hanes bachgen o Ddyfíryn Clwyd. 




II. ROBERT GKIFFIXH3. 

Ganwyd Robert Grìfliths yn amaethdy'r Lleweni, Rhagfyr i3eg, 
iSoj,— dros gan mlynedd yn oL Ond erys ei ddyftí^adau, yn 
enwedlg ynglŷn & gyrru Uongau mawrion, faeb wella arayat hyd 
heddyw. 

Yr oedd yn fachgen o duedd fyfyrgar. Ymfaoífa] yn enwedig 
mewn peirìant o bob matb. Ac felly, yn Ile mynd yn ffarmwr, aeth 
yn saer coed. Tra eto'n tachgen, cerfìodd goed mewn dull deheuig 
Ìawn yng Nghetn Meirìadog. Gwnaeth daìr telyn helyd ; canai'r 
delyn yn dda. 

Gadawodd Ddyffryn Clwyd a'r coed, a tbrodd ei wyneb at yr 
haiam a Birmìngfaam, Ue'r oedd ewythr iddo'n byw. Cafodd le 
mewn gwûth petrlannau; a chododd eiddigedd ymysg y IleiU, 
oherwydd fod y Cymro dinod yn codi o swydd i swjrdd. 

Ond yn fuan iawn yr oedd Robert Grìfüths ymhell uwchlaw 



26 GYMRU'R PLANT. 

çystadlu a'r gwŷr eiddig. Yn 1835, yr oedd el ddyfáis gyntat wedi 
ei gorffen, sef peiriant I wneyd rybedau {nve/s). Y flwyddyn 
wedyn, wele ddwy ddyfais arall, — peiriant cywrain i lyfehau a 
chaboli gwydr, a pheiriant i wneyd pennau hoelion wyth ochr. 
Cyn pen y deng mlynedd, yr oedd wedi gorffen amryw ddyíeisiadau 
ereilt oedd yn werthfawr iawn i wneuthurwyr Syrdd haiam. 

Yn 1845, yr oedd iechyd ei wraig yn pallu. Er ei mwyn, symud- 
odd yntau i awyr sychach Ffrainc. Ymsefydlodd yn Havre. 
Tynnodd lawer o weithwyr medrus o Brydain ato, ac efe wnaeth 
reiliau y ffordd haiarn o Havre i Paris. Ond yr oedd cymylau 
drycin ar wybren Ffrainc. Yr oedd cynnwrf y Chwyldroad 
Ffrengig wedi treio, ac wedi rhoddi lie i orthrwm newydd. Daeth 
trai ar hwnnw hefyd; ac yn 1848 daeth chwyldroad newydd, a 
dyryswyd masnach y wlad. Aberthodd Robert Grîffiths ei hoU 
eiddOy er mwyn digolledu ei weithwyr. 

Daeth yn ol, a rhoddodd ei hun i'r gw£Üth o ddyfeisio gyrrwr 
llongau {screw propeller), Yn 1849, 1853, 1858^ ac 1878, daeth 
cynliun perfieithiach a rhatach bob tro,— llafnau gwahanedig, llai o 
gryndod, mwy o symlrwydd. Yr oedd ei ddyfeisiadau yn amhris- 
iadwy o werthfawr i'r llynges, ac i longau mawrion masnach. Ac 
hyd heddyw, ffrwyth mytyrdod y bachgen o Gymro o Ddyffryn 
Ciwyd yw'r peiriannau heiyrn sy'n gyrru pob lefiathan o long ar y 
moroedd« Ac onid oedd hyn yn wasanaeth mawr i fasnach y byd ? 

Bu Robert Griftìths farw ym Mehefín, 1883, ond erys ei fh. 



BBTH YW ADNOD? 

BETHywadnodP Seren oleu BethTwadnodP NefoldelTn 
Ddisglaer wjn, Bêr ei thant, 

Sy'n disgleìrío draw ei goreu Sy'n meljsu'r chwerw nodyn 
Yn y glyn. I bob Sant. 

Beth yw adnod P Ca genhades Beth y w adnod P Emyn angel 
Nef i'r byd ; Gara'r byd ; 

Draetha wrth y tlotyn hanea Oadw*r nef tu yma 'r gorwel 
Crist o hyd. Wna o hyd. 

Beth y w adnod P Biliau cariad Beth yw adnod sydd yn arllwyB 
lesu Grist ; Hedd i ddyn P 

Balm i glwyfau pob amddifad Dafn o felus win Paradwya 
Blentyn trist. Ar ei ân. 

Beth yw adnod P Oraìg safadwy 

Ddeil bob ton ; 
NÌ8 gall Dydd y Fam ofnadwy 

Siglo hon. 
Manehester, Owbn 0. Huohbs. 



CYHRU'R PLANT. 




J. MoftlUB, Oa8 UaWB, BBYNEOLWyS. 

HDnodd ya yr I«bu, Oorffennat S, 

SBCHGYN GWSSTB SV CABÍ. 
" ITR oedd ya ddyn ieuanc i'r ddau fyd, — yn dda ar y flann ac yn 
X dda yn y capel," — gwyn fyd na ellid dweyd hyn am bob 
bachgen ieuanc yn ein hanwyl wlad. Peth hawdd ìawn yw 
breuddwydio am fod yn arwr ; gwneyd dyledswydd pob dydd sy'n 
^ainp. Y mae llawer un yn breuddwydìo y bydd yn rhyw Napoleon 
neu Nelson ; nid hwnnw sy'n werth ei gael mewn ardal. Y bechgyn 
y mae pawb yn holl ohonynt yw'r bechgyn o gymeríad glán a 
oilychwin sy'n foddlon i wneyd y daioni sydd yn eu cyrraedd. 
Penderfynant wneyd eu gwaith, beth bynnag fyddo, cystal ag y 
geUir ei wneyd. A pha gyfleustra bynnatr sydd yn eu hymyl,— 
ysgol, capel, gobeithlu, seiat, cyfarfod ^eddi, cyfartod llenyddol, — 
daliant amo. Byddant yno, a theimlîr fod gobaith yr>rdal yn 
dibynnu amynt. 




CYMRU'R PLANT. 



pJl BlÜHARD AB HUOH, 



"Gyda'r lesu," 

EvAN J. R0WLAND8, Abergynolwyn. 



i«^«. zn ysgajnt ù 


ic n%a yn rny gypym^ 








n :re :n |d :- :r 


n :- :- |s :- :- 


s :f :n |r :- :re 


n :- :- |r :- 


; — 


d :- :d |d :- :d 


d :- :- |r :- :- 


d :- :d |d :- :d 


d :- :- |t, :- 


• — 


Rhod - io gyd - a'r 

s :fe :s In :- :f 
Id :- :d |d :- :d 


le - 8U 


Yw y ffordd i 


fyw; 




s :- :- |s :- :- 


n :1 :s |fe:- :fe 


s :- :- |- :- 


j— 


d :- :- |t, :- :- 


d :- :d |1, :- :1, 


m • •_! •-_ 

B, • • 1 • 


;- 


O.t. f.F. 




n :re :n |d :- :r 


«1 :- :- |t :- :- 


d':t :1 |s :- :r' 


í's :- :- 1- :- 


j— 


d :- :d |d :- :d 


df :-:- |s :- :- 


s :- :f |n :- :f 


n, :- :- 1- :- 


j— 


Treul-io oes iV 


gar - u,— 


mor an - wyl 


yvi\ 




s :fe :s |n :- :f 


•d':- :- |r':- :- 


d' :- :d' jd' :- :t 


difl ._ •_ 1- •_ 




B • . 1 • 




d :- :d |d :- :d 


íf :-:-|f :- :- 


n :- :f |s :- :s 


"8, :-:-!-:- 


j— 


f :n :r |n :- :f 


8 :- :- |s :- :- 


s :f :n |f :- rs 


1 :-:-!-:- 


; — 


ti :- :ti |d :- :d 


d :- :- |d :- :- 


d :- :d |d :- :d 


d :-:-!-:- 


;— 


Tlys - iii yw ei 


wisg - oedd, 


Swyn en-ein - ia'i 


wedd; 




• «0 B «- «0 


s :- :- ta :- :- 


1 :- :s |f :- :n 


f :-:-!-:- 


; — 


Si :- :s, d :- :r 


n :- :- |n, :- :- 


ii • .laiii, . \ , 

' .Bi 


f.f- * ' • 


j— 


• • 

/^ ralL ad íib. 




d' :t :1 |s :- :n 


1 :- :- Id' :- :- 


d :s :f |n :- :r 


d :- :- 1- :- 


; — 


d :- :t, |d :- :d 


d :- :- |d :- :- 


d :- :d |d :- :t, 


d :- :- 1- :- 


; — 


Or - iau llon y 


nef - oedd 


Gawn yn haf ei 


hedd. 




I :s :s |s :- :s 


f :- :n |re :- :- 


n :- :1 |s :n :f 


n :- :- |- :- 


; — 


f :- :r |n :- :d 


f, :- :- |fe,:- :- 


s, :- :S| |s, :- :s, 


d :- :- 1- :- 


;— 


Gweithio gyda 'r lesu 


Owledda gyda *r lesu 




Yw ein braint a*n cân, — 


Qawn drwy 'i angau loes ; 




Puro'r byd a*i fynnu 


A.rlwy fawr ei deulu 




Yu baradwys lán, — 


Yw grawnsypìau 'r groes ; 




Tynnu 'r drain sy 'n atal Bywyd sydd yn heulo 




Llwydd ei deymas Ef , — 1 Yn ei groesaw Ef ; 




Plannu yn yr anial Cariad pur sy *n gwndo 




Ros a lili 'r nef . Gwin cwpanau 'r nef . 




Canu gyda 'r lesu 




Wna bob etorm yn fud ; 




Huna poen wrth ganu 




Tant ei angau drud ; 




Llithred tywod amser 




011 dan ein traed. 




Tonni byth wna mwynder. 






Mawl telyna 


u 'r gwaed. 







CYMRU'R PLANT. 



ROBIN OOCH. 

OBIN goch yw aderyn gwyliau llon y 
Nadolig a'r Calan, ac y mae llun y 
peth bach piydfertb ac urddasol ar 
fìloedd o gardiau y tymor. Er na 
chatodd plant tlodton y treíi mawrion 
y fraint o weld robin yn fyw erioed, — 
yn ysbondo yn ei afìaith hyd lóen 
cloddiau y wlad, — fe gant hwythau 
fwynhad wrth syllu ar ei osgedd 
fonheddigf, dotio at liwiau tanbaîd eí 
bluf, ac edmy^ y mftn ystoríau a 
chanigau pert a draethir am dano, a 
hynny yn ffenestri y siopau. Tyl^ed 
a ydyw plant ffodus y cymoedd a'r 
penlrefì yn cymeryd y sylw ddylent o'r 
gwir robin ? 

Y roae yn un o'r adar bach cyntaf i 
deimlo oddìwrth fin oemi y gaéaf, ac 
nis gall oddef fawr o angen bwyd ; 
ond rheoleiddir ei reddf gia raddau 
amlwg o ddoethineb, os nad cyfiwys- 
dra, ì ddod yn agosach at ein cartrelì 
na'r un aderyn arall. Bydd ar ei ore 
yn enniU sylw i dderbyn tamaid; a 
phan fydd yn bur gyfyng arno, le gura 
ei big egwan yng ngwydr ffenestr y 
gegin neu y parlwr, yna neidia yn 
sydyn oddiar yr astell i ben clawdd y 
drws, gan ymsythu yn dalog, a rhoî 
rhyw acenaid gwafriol, groesawgar. 

Y mae'n hoff dros ben o fara ac 
ymenyn, yn enwedig os y taenwcb ychydig ffil neu ùwgr arno. 

Ar ddyddiau eiraog câled, nis gall aros yn hir ar frigau moel y 
berth neu'r llwyn. Ond ymlecha yn nhyllau y cloddiau a muríau 
hen adeiladau, yn ddìgon isel ei ysbryd yn aml. Ond pan ddaw'r 
haut i dymheru min yr oerni ar ganol dydd, daw allan o'i ym> 
guddle, gan ymbincio o'n blaen fel tywysog bach del, a'n han- 
rhydeddu ft'i ganig soniarus. A chan fod y cantorion goreu yn fiid, 
neu wedi fToi, bydd ei oraíon'o yn Ilawer mwy derbyniol gennym. 

Ystjnrir robin yn gantor gwych, ac ystyried ei fùnt. Ond 




30 CYMRU'R PLANT. 

hwyrach nad yw ei gân mor hoenus a Ilawer o'i gymjfdogion. Ond 
dywedir fod y ddau ryw yn gantorion, yr hyn nid yw yn beth 
cyfiredin ymysg yr adar. Bydd y swyn perthynol i'w ganig yn 
ymddibynnu llawer ar ansawdd ei dymer a grym y tywydd. 

Byddai ein hynafíaid sylwgar yn cymeryd y robin, fel y wennol, 
yn hin-fynag. Dyna eu crediniaeth, — os y dywir ef yn canu yn 
siriol ac uchel ar ol ysbaid o dywydd gwlyb, bydd hynny yn arwydd 
sicr o ddechreu cyfnod o ddyddiau braf ; ond os y gwelir ef yn 
dwydo ar ddyddiau heulog, cynhesol, gan drydar ei gftn yn ddi- 
galon a pliruddaidd ym m6n y gwrychoâd, argoelia hynny gyfhod 
o ddrydn hirfaith. 

Grwnaiff y robin ei nyth o fẁsog, gwynweUt, mftn ddail sychion, a 
weithiau gwlan, gan ei leinio â phluf. Gosoda ef fynydbaf mewn 
gwrych, neu berth llawn o lasweUt a dail, a hynny dipyn uwdilaw y 
ddaear. Ond fe wnaiff y rhai mwyaf dof a henffel eu nythod mewn 
Ueoedd hynod iawn, sef mewn hen degellau, bocsus Uythyrau, a mil 
o wahanol leoedd digrif yn agos i dai. Y maent yn or-hoff o'i 
wneyd hefyd mewn rhyw hen efEÛl gof, mewn Ue digon cynnes» ac 
fel pe am gyffwyno eu hwyau nes deor i ofal eu caredigion dynol. 

Dodwya fel rheol o bump i saith o wyau, ac y maent o Uw Uwyd- 
wyn, gydag ysmotiau melyngoch gwan, neu hanner tywyll, ar hyd- 
ddynt. Pan fÿdd y par yn neshau at y nyth, fe roddant ffordd i'w 
teimladau, eu pryder, a'u gofal, gyda rhyw nodyn liirsain, dieithrol, 
yn tebygu i swn gwybed. Maent yn deor ddwywaith neu dair mewn 
tymor ^addas, a byddant yn eistedd yr ail dro yn aml çyn Yt un 
aderyn araU eistedd y tro cyntaf. 

Amser cymharu, oddeutu diwedd yr haf, fe giUant am ychydig i 
ganol y coedwigoedd tewaf, a phan ddychwelant, fe gant yr hen 
gywion yn meddiannu eu cartrefì. Yna, uff yn ^mladdfa fawr 
rhyngddynt am dano» a phery y frwydr fiymig weithiau am gryn 
ddyddiau. A bron bob amser fe orchfyga yr hen adar, ac fe ym- 
Udiant eu plant mewn modd di-drugaredd dros y drws i wynebu 
brwydr bywyd eu hunain, druain bach. Tybia Uawer eu bod yn 
ffoi i wledydd ereiU, ac mai ychydig ohonynt a ddychwel byth i hen 
fro eu genedigaeth. 

Er eìn hoffder diarhebol o hen eilun ein plentyndod, cas iawn yw 
dweyd fod ochr ddu i'w gymeriad yntau, obiegid aderyn nwydwyllt 
a chreulon odiaeth ydyw. Ni fedr fyw yn heddychol a'i dylwyth ei 
hun, ac fe ymladda dau robin uwchbien crystyn bron hyá farw. Os 
y gwelwch robinod ger eich bwthyn, byddant ymhob comel o'r ardd 
neu'r cae, ac os y digwydd î ryw un neu ddau eiddigus arall ddod i 
fewn i'w tiriogaeth hwy, yna bydd ffraeo ac ymladd dibaid. 
'' Trechaf treisied " yw hi. GweUr eu cyrff yn aml, ond ychydig a 



CYMRU'R PLANT. 



31 



ŵyr pwy yw y gwir lotniddion. Druan o'r titw a'r wenci» cant 
lawer o ^am o'r herwydd. 

Anaml y gwelwch lawer o robinod eío'u giljfdd, dim ond y gŵr 
a'r wraig ; a byddant yn ysgwrsio yn ddiddan â'u gilydd o dipyn o 
tieUder oddiwrth eu giljfdd, fel pe mai hwy yw ymherawdwyr y lle. 
Os y trenga un o'r rhai carìadus hyn, íe dyrr y llall ei gsdon o 
hiraeth ingol ar ei oL 

Y mae llawer o ofergoelion a chwedlau Uafar o bob math ynglŷn â 
robin, a hynny ymhob gwlad. Fe'n djrsgir i'w garu o'n mabandod 
am ei garedigrwydd tuagat ein Gwaredwr, trwy ei waith yn tynnu 
un o'r pigau drain miniog roed yn y goron ddrain a roed ar ei ben. 
Wrth gyflawni'r fath arwraeth, fe ystaenwyd ei fron fach â gwaed 
y « cyfìawn lesu." Y mae Elfed wedi cyíleu'r hanes yn dyner, — 



** Pa ryfedd i íeddwl rhyw oes 

Dirionach, ieuengach ei threm, 
Dy weled, beth bach, wrth 7 groes, 
Yn adwj 7 dymhestl lem. 

* * Yn ymyl dy Grewr, a'th ben 
Yn oeisio lliniaru ei glwy, 
Pan ydoedd cynddaredd y llu 
Yn gwneuthur ei adfyd yn fwy. 



* * A*i waed sydd^o hyd ar dy fron, [byd, 
Y gwaed oiedd yn ddruteich na'r 
Wrth gofio'r traddodiad, daw tonn 
O w'radwydd dros í*enaid i gyd. 

** Yn swn 7 traddodiad mae'n dod 
Rhyw furmur di eiriau i lawr, 
Pa beth all aderyn bach f od 
Yn nhey mas Oreawdwr mor f awr P' ' 



Clywsom hefyd ar ddyddiau cyntaf myned i'r ysgol ddyddiol, am ei 
gymwynas tuagat " Y babanod yn y coed/' a'r modd y cuddiodd eu 
cyríT bychain â chwrlid o ddail a blodau. 

Y niae llen gwerin y pagan yn llawn o hanes robin, a'r meUdith- 
ion a gyferfydd y sawl a gyifyrdda ag ef mewn creulondeb, neu 
chwalu ei nyth. Y mae gan y Cymry lawer mwy na neb bron 
ohonynt, — 



f< 



A dynno nyth bronrhudden, 
Gaiff rodio 'ngwaelod uffem." 



<< A dynno nyth y goch gam, 
Ni chaife weld ei dad a'i fam." 



** 'R hwn dynno nyth y robin 
GhiifC deimlo blas y cortyn." 

Dyma rai o fÿgythion gwledydd ereiU eto, — 

** Os y dygwch un o wyau robin, byddwch yn sicr o dorri un o'ch aelodau yn 
fuan.'* 

" Os y byddwch yn greulon wrtho, ac iddo ddigwydd marw ar gledr eich 
llaw, bydd y llaw honno yn sicr o gael ei tharo yn ddiffrwyth gan y parlys.^' 



Oherwydd yr ofnau hyn, bydd nyth robin yn cael Uonydd gan 



32 CYMRU'R PL^NT. 

bawb, tra y tymiant gartrefì yr holl adar ereîll yn chwilfriw. Bjfdd 
pob Ileiddiaid adar yn gwylio cyflfwrdd â roUn ; ac ni ddychmygodd 
yr un ledi fálch, rodresgar, am gael yr un o'i bluf tanlliw i addomo 
boneti eu penglogau gweigion SoL 

Dywed Macgillivray íod ei waed mor chwerw, fel nas gall yr un 
creadur ysglyfaethus twyta ei ^g. Yr ydwyf yn ameu hyn ar dir 
sicr. Ofoir robin mewn dullweddau rhyíedd ereill gan y gwahanol 
genhedloedd. Dyma rai dyíyniadau, — 

'* Os 7 daw i mewn i rjw dŷ lle 7 bjdd baban, a thijáai ei bruddsain, b^dd 7 
Imban ^n sicr o íarw." 

" Os CI7W rh^w glaf robin ^n canu gerllaw ei ffenestr, rh^dd ei hunan i iyiìj 
i íarw ar unwaith, ac ni b^dd iachad iddo." 

' ' Y mae'r ffaith ddarfod idd^nt ganfod robin goch ^m mhwll glo Llanbradach, 
7 danchwa ddiweddar, 1901, wedi cr^fhau ac ehangu ^r hen d^biaeth 
ofergoelus o anlwc ^mýsg 7 mwnw^r O^mreig." 

Y mae y beirdd Cymreig wedi moli llawer ar robin. Dyma 
deymged Machreth a Phedrog, — 

** Arbennig gerdd robin goch, ** Na thôn d^ beroriaeth íach, — awen- 

Rh^dd ârdngerdd 7 frongoch, gar 

 'i £U}enaid ^onc anw^l Frongoch, beth s^dd hoffach P 

O dan 7 waen, — ffr^dia'n W7L" Trw^ddi ceâii'n ^sgafnach, 

Dr^bini b^d, robin goch." 

Gwel pob plentyn, bellach, nad aderyn cyflfredin a dinod yw 

" Robin goch 87' ar ben 7 rhiniog, 
A*i ddw7 aden ^n anw^dog." 

Cofìwch daflu briwsion i'r hen ffrynd bach egwan ac ysmála. 

Carnsddog. 



MFSR DYDDIAU Y MISOSDD. 

MAE d^ ar hugain d^dd 7r unwedd 
Tn Ebrill, Mehefln, Medi, a Thachwedd ; 
Mae 7n 7 lleill un d^dd jn rhagor, 
Faith eu nifer, heb fls Ohwefror, 
Ei dd^ddiau ef 7W w^th a dau ddeg, 
Bob blw^dd^n naid caiff un ^n ohwaneg. 
Horeh, M. Thomas. 



B^* CyfelrUd 7 golygjdd tw,— Owu M. Bdwammi, 8, Cla.rxndov Yiujlb, Oxfo&d. 

ARGBAITWTD A OSTHOSDDWTD «AM HUOHM AITD SOM, 66. HOPS naSR. «WMOBAM. 



AT Y PLANT. 




SIULAF flonaii fod rbifynnau Cymbu'b 

Flaht je Uawra prjdferthacli paii ga'r 

derbynjdd doni'r daleniian ei hnn. Ob 

toTTir hwy gan beiriant jn j awjddta, j 

f iDjl wen 711 nivnd ;a gnl uiwn, hc ; 

le'n anodd iawn i'r ihwjmwr rwjmo'r gytrol 

brjdferth gjda mot jcbjdig o jmjl. 

_ ifjnnwch i'ch doBbartbwr gael eich copi a'i 

jmjlon heb eu torrí, bjdd jn hawdd iawn ei 

ga^ fellj. 

J, M. 1. le, "cljohan," ac nid "ojlchan" 
ddjlalfod jn Uinell Ann Oritatha,— " Wrtb el 
odreu clychan'n llawn,"— jny rbifjn dlweddaf. 
KÌB gwn pa todd 7 diangodd j gwall, 2. Swuir 
y gair Arcbimêdes jn hollol fsl galr Cjmraeg. 
'i. Awst 11, Bid 12, oedd j diwmüd j duthlwjd 
canmlwjddlant Ânn OrifBths. 

Cljw, 
tErw 
wjil duínd ddu, arleriii borri ar j Uethr uwchben Nant J 
Barcild a Chwm Ffjnnnn, ao aeth gyda gjrr o'r un 
mjDjddoedd tuor bell a Cbaint. Yn j wlâd bell, dBeth hiraeth mawr droB 7 
ddamd ddn am ef ben botfa; a medròdd, ryv aut, grwjdro ai drawB Lloegr, a 
diTrraedd el ohartref jn ol. A. galwjd j Ile y porai. o hjnDj allan, jn Êw'r 
Ddafad. Y mae'n fwj na thebjg mal jetorl I esbonio'r enw jw bon, Beth, 
dttb7g«oh ohwi, jw jatj' 7T enw Braicb ;r Hwcb, cefnaD o ^njdd ejdd yn 
ymjl Erw'r Ddafad F 

L. ab Hähki. Y mae'n anodd dwejd beth 7W "camrau hachgen 1 fawredd" 
mewn ychydig linellau. Ond j mae ar fy meddwl ddwejd beth niid ydynt 
rieiau i íjny. Dyma dair, — I. Yamygu (raae'r pen yn rhy wsn i ddringo). 
II. Chware cardiau (gffaBtreffir yi amser gwerthfawr ddjlìd gjmeTjd i BBtiidio'r 
Horddì. HI. TreulTo mwy nag awr yn yr wjthnoB yn y cae pel droed (coUir j 
golwg ar 7 gwahaniaeth rhwng gwaitb a chware). 

Uui. Nì ddjlal merohed oríod aefyll ar eu tnied drwy'r dydd mewn BÌO)iau : 
j mae'n andwyo iecbyd wyth bob deg ohoDjnt. PHSiwyd meBur drwy ei aU 
ddarlle&lad, jn yetod gweinyddíaeth Hi. Bnlíoar, i ortodl BÌopwr i roddl 
jBtollon 7 tu ol i'r cownter ; oud gwrthododd j Lljwodraeth roddi amBer 1 
wnejd y meanr yn ddeddf. Ni byddaf jn delio yn yr nn fiop Ue gwelai uad 
oea ysttdjon I'i merched ay'n gweini ar j cwBmeriaid. 

B. J. Yr haliedydd goreu i blant welals erloed, heb eltbrio byd jn oed '■ Khodâ 
Uam," yw "Arbol^dd Dirwestol" Buddug. Y mae cyullon i'r Ilytr, acbynllnn 
1 bob pennod. Oewch ef am geiníog oddiwrth Ura. O. Fiitchard (BucUug), 
Bodawen, Oaargjbl. 




(^YMRU'R jPlANT. 



CHWEFROL, 1906 



ADJBRyS F TO, 



B Ui Bf rth i 
nrinnmt Hr v rifijiMtr hnn At<>h 'i^nri nhwi.'' 

^/CHYDIG amser yn ol, rhoddais y gofyDÌad a gaiilyn i 

ir ddosbarth o blant yn yr ysg«I, — " O'r holl adar y gwyddoch 

chwi am danynt, pa un yw'r mwyaf adnabyddus, neu â pha un 

yr ydych chwt yn fwyaf cyfarwydd ? " Rhoisant eu hateb ar bapur, 

heb fod un yn g^eled ateb y llall. Edrychaís ar y papuran. 

"Aderyn du" oedd ateb dau; "ctirlew" meddai un, mewn 

cellwalr, yn ddiau ; "robingoch" oedd ateb rhyw hanner dwsln; 

ond ateb y rhan fẃyaf oedd " Aderyn y to." Pe rhoddwn yr un 

gotyntad i ddosbarth o blant mewn ysgol yn y dre, eu hateb hwy Ì 

gyd fyddai " Aderyn y to." Eto, pe rbown y ^ofyniad i blant holl 

wledýdd Ewrob ac Asia, a'r rhan fwyaf o Aflríca, " Aderyn y to" 

uasai ateUad y mwyafrif ohonynt hwythau. 

Pan ymsefyolodd dynion o'r wlad yma gyntaí yn Ameríca ac 



36 CYMRU'R PLANT 

Awstralia, a New Zealand, nid oedd adar y to yno. Yr oedd y 
dynion yma a'u teuluoedd wedi gadael hen gartrefì, lle y gwelent 
adar y to bob dydd, ac y clywent eu debar fawr lM>b hwyr a bore, — 
yr oeddynt fel rhan o'r teulu. Daethant i deimlo'n chwith hebddynt 
yn y wlad belL *' Wyddoch chwi beth,'' ebe un, *' mae'n rhaid i ni 
gae\ adar y to yma ; mae arnaf hiraeth ar eu hol, y pethan bydiaitt 
díeberog." "Felly fiqne/' ebe un aralL «'Wyddoch cfawi be 
wnawn ni ? Mae hwn a hwn yn son am ddwad drosodd, aníonwn 
ato i ofyn iddo ddod a rhai gydag ef." Felly y gwnawd. Awd a 
hwy drosodd fel hyn mewn cewylL GroUyngwyd hwy yn rhydd, 
hoffasant y wlad ; ac ymhen ychydig o ílynyddoedd, aethant yn Ihi 
mawr, — ^yn genedl gref ym mhob un o'r gwledydd Cyn hir, nid 
oedd tŷ ar nad oedd adar y to wedi gwneyd eu cartref ar d gyfyL 
WeL rwan, pe gofynwn i blant y gwledydd hynny, - ^' Pa adar sy'n 
fẁyaf adnabyddus î chwi, neu pa adar a welwch chwi amlaf?" nid 
wyf yn sîcr nad "Adar y to" fuasai eu hateb hwythau. Chwi 
welwch, gan hynny, eu bod wedi ymledu dros bob cyíandir. Wrth 
ystyried hyn, a chofio eu bod bob amser yn gwneyd eu cartref wrth 
dai annedd, o dan lygaid dynion a phlant megis, nîd oes amheuaeth 
nad adar y to y w yr adar mwyaf adnabyddus yn y byd heddyw. 

le, o'r holl adar, aderyn y to adwaenir oreu o iawer gennych 
chwi, blant y dre fawr. Mae aderyn y to yn gwneyd ei gartoref 
mewn tref, — **trefìad" yw un o*i enwau Cymraég, — a chewch ei 
gwmni drwy gydol y fìwyddyn. Gwelwch ef ym mhob heoL yn 
hwbîan yn ddigri Iwyr ei ochr, ac yn pigo tamed, waeth faint o 
draed to yn ei basio. Clywch ef yn " shir-ypo " ac yn clebran, 
ac yn dwrdio ar y to ac ar fyrddau'r Senestrí, ac ar bob man y medr 
sefyll Gwelwch ef yng ngorsaf y rheilffordd, yn Uawn trwst a 
phrysurdeb, mor drystiog a phrysur a'r poriers, Gallech feddwl 
mai un o weision y cwmni ydyw. Disgyn i blith y teithwyr ddaw i 
mewn gyda'r tren, cerdda rhwng eu traed wysg ei ochr, gan 
glebran ei chalon hi, fel pe'n gofyn i hwn ac arall, — '' Ga i gario 
eich hag chwi, syr ? Ga i garìo eich parsel chwi, ma'am ? " A 
phan to'r trên ar gychwyn, cewch ei glywed yn y fan draw yn uwcfa 
ei gloch na phawb, fel pe yn gorchymyn, — ''Take your seats, 
please, take your seats." Mae Mr. Llwyd yn greadur bach od. 

A chwithau. blant y wlad, onid aderyn y to, o'r holl adar, wdwcfa 
chwithau amlaf, a chymeryd y fìwyddyn ar ei hyd? Daw robin, 
mae'n wir, at eich tŷ yn aml, ond dUa ef weitlüau am amser hir, yn 
enwedig pan fo'n caru rhwng y Uwyni, neu yn magu teulu. Ond y 
mae aderyn y to yn aros gyda chwi beunydd a byth. Mae yn 
casglu ei twyd yn ymyl eich drws, — ^ydych chwi'n tafìu tamed iddo 
wdthiau ?--^ac yn njfthu mewn twU ym muriau eich tŷ, — a fuoch chwi 



CYMRU'R PLANT. 37 

yn torrí ei njrth eríoed ? — ac yn credu fod g^anddo gymaint o hawl ì'r 
Ue a chwithau. Mae Mr. Llwyd yn greadur bach digrí. 

Mae yn cysgu dan yr un gronglw^ a chwi, mewn twU dan yr un 
bondo. Cwyd yn fore, tore, pan fo'r wawr yn torrí ar y mynydd- 
oedd; a chlywch ef yn dwrdio'n glochaidd a didaw oddiallan,— 
** Codwch, blanty 'Rwyf fì wedi codi ers oríau, ac wedi cael ty 
mrecwest ers meityn. Codwch. Pe buasech yn mynd i'ch gwely'n 
gynarach, ac vn codi'n foreuach, buasech yn Uawer iachach. 
Codwch I " Mae Mr. Llwyd yn greadur bach ysmala. 

GoeUwch chwì mai un o'r Pincod yw aderyn y to ? Dyna ydyw, 
dan enw amgen na Mr. Pinc, sef yw hwnnw, Mr. Llwyd, -nid yr 
un Llwyd a Mr. Llwyd y Berth. Cartref teulu yswil y Pincod 
yn gyífredin yw Uwyn, a gwig, a choed. Pam mae adar y to, yn 
wahanol i'w teulu, yn gosod eu pebyU yn ymyl tai annedd, ac yn 
hoffi dyn yn gymydog ? Mae'n debyg mai lleoedd coediog oedd 
cartret adar y to hefyd ; ond eu bod, amser mawr yn ol, ar dymorau 
celyd, wedi heidio at dai am luniaeth. Gwelsant fod yno ie da, 
Uawer o fwyd wrth law,~dim ond ei bigo. O ganlyniad, pender- 
fynasant aros yno. Wrth newid eu cartret fel hyn, newidiasant eu 
harferion, a'u duU o fyw ; ac o newid rheiny, newidiasant eu nhatur, 
nes royned, yng nghwrs amser, mor anhebyg i'r Pincod ereiU, feí 
yr ydych bron yn methu credu fod unrhyw t>erthynas rhyngddynt 
a'r Pincod. Ond boed hynny tel y t>o, yng nghymydogaeth tai y 
mynn adar y to gartrefì ; ac ym mha le bynnag y triga dyn y trígant 
hwythau. Dywedant wrtho yn eu hiaith,—'* Pa le bynnag yr elych 
di yr af fìnne ; ac ym mha le bynnag y Uetyech di y Uetyat fìnne." 

Aderyn llwydy to. Ond nid mor Uwyd ydyw, o edrych arno'n 
agos. Mae wedì ei farcio'n bur dlws, — y ceiliog wyf yn feddwl, 
canys digon Uwydaidd yw'r iar. Ym myd yr adar, y ceiliogod sy 
wedi eu gwisgo dlysaf. Pam ? Wel, yr iar, pan ddaw adeg cani, 
sy'n dewis ei chymar. Neu, mewn geiriau ereill, yr iar sy'n dewis 
ei gŵr, ac nid y ceiUog ei wraig. Fellyy ctiwi welwch, mai'r 
ceiUog raid wisgo'n ddel, er mwyn denu llygaid yr iar. Ym myd 
dynion, y merched sy'n gwisgo dlysat, am mai'r mab sy'n dewis ei 
wraig. Felly 'r merchâ raid ymbinclo, er mwyn denu Uygaid y 
meibion. EreiU yw arterîon adar, ac ereill yw arterion meibion a 
merched dynion. 

Ond gadewch i mi ddangos lliwiau Mr. Llwyd i chwi. Mantell 
wineu sy ganddo am ei gefn, wedi ei rhesu â du. Cap llwydlas sy 
ar ei t>en, fel ei gâr, y ji-binc. Mae cengl wen, o Uw'r arían, yn 
croesi ei edyn, tel y ji*binc eto. O gil ei lygad, yn groes i'w wddw, 
hyd at fôn tí aden, rhed cengl o wineu, o'r un Uiw a chnewyli 
addted cnau ceflylau. Yn cychwyn o fôn ei big mae ysmotyn du 



38 CYMRU'R PLANT. 

mawr, yn edrych fel cadach gwddw. neu '' bib " yn ymledu dros ei 
íynwes. Nid yw'r iar yn gwisgo'r «<bib"yma. Ynygaèaf, cyU 
yr ysmotyn lawer o'i dduwch; ac edrycha fel cadach du wedi 
Uw^o; ond gyda dyfodiad tymor serch, mae'n duo eilwiûth, ac 
ymddengys íel cadach newydd spon o'r sidan duai Mae'n rhaid 
mai " cadach caru " ydyw ; onide, pam y diílanna hron bob gaeaf, 
ac y daw i'r golwg yn ei holl brydferthwcfa bob tro púì ddaw adeg 
caru oddiamgylch ? 

Nid cyn llwyted Llwyd a'i enw. 



M 



/) Ÿ CHWJ^IélA D HBN GYFBILLWN. 

AE ooflo mwynder cwmni llon, Owjd Ghranwyn eto*r llygad dydd 

Cyfeillion bach yr Haf , 0*1 wely ar y bryn ; 

Yn deffro hiraeth yn fy mron A*r briall aur a'r meillion fydd 

Am wenau*r tywydd braf ; Ymylwe*r gloew lyn ; 

Mor felus, yn y Gaeaf du, Mi ganaf , orynned storm fy nrws, 

Yw son am ddyddiau gwell, Am bfrai*r grug a*r drain ; 

Daw*r blodau tlws a*r adar cu, A ohofio gemau*r effros tlws, 

Yn ol o wledydd peü. Dry*r Uaea'n hafddydd cain. 

Gân bronfraith eto yn y llwyn, 

Nee 8wyno*r wlad fel cynt ; 
A*r hedydd gyda*i delyn fwyn, 

Bydd fawl ar donnau'r gwynt ; 
Daw*r wënnol anwyl adreii ol, 

I lonni'n calon glaf ; 
A chrwydra*r gwcw gwm a dôl, 

Yng nghwmni*r hyfryd Haf. 
Y Bala. Biohabd ab Huoh. 



>«fr 



PÍANT CR0B80R. 

WELE, ar wyneb-ddarlun y mis hwn, ychydig nifer o blant 
ysgol Croesor. Miss WìUiams yw eu hatfirawes, a hoff 
iawn yw y plant o honi. Y babanod a Safon I. yw y rhai hyn. 

Saif Croesor yn ddyíÜTn cul rhwng dau o íynyddoedd Meirion. 
Chwarelydd llechi ydyw prif ffynhonnell cỳfoeth yr ardal. Y mae 

Si gwm neiUtuol o brydferth yn nechreu haf. Bu ŷr ymherodres 
elen yn tramwyo trw/r ardal, medd traddodiad, a bedyddiodd un 
ff^rnnon â'i henw. Tua chan mlynedd yn ol, byddai cerbydau yn 
myned o Faentwrog i Feddgelert trwy'r ard«J. Y mae olion 
flordd Rufeinig i'w gweled yma. 



CYMRU'R PLANT. 39 



CANJ^ A CHO. 

CHWSDL TTLWTTH TKO JÂPAN. 

ÜNWAITH-yr oedd dau frawd. Yr oedd yr hynaf yn ddyn 
gonest, ond yn bur dlawd, tra 3rr oedd yr ieuengaf yn 
anonest a dirintachlyd, a thrwy hýnny wedi casglu llawer o gyfoetfi. 
Enw yr hynaf oedd Cane, ac enw yr ieuengaf oedd Cho« 

Yn awr, fe aeth Cane i dŷ Cho un diwrnod i fenthyca ychydig o 
had reis ac wyau pryfaid sidan, oblegid ei fod wedi bod yn 
anffortunus, a'i tod yn awr mewn angen am y ddau beth hynny. 
Yr oedd gan Cho gyílawnder o reis ac wyau pryfaid sidan, ond yr 
oedd o'n fath gyb)^d, fel nad oedd yn dymuno rhoi echwyn. Yr 
un pryd, yr c^d amo ormod o gywilydd i nacau cais ei frawd ; o 
ganlyniad, rhoes iddo reis pur wael, ac wyau y teimlai yn sicr na 
ddeorent o gwbl. Ni feddylíodd Cane fod ei frawd wedi gwneyd 
tro mor anfrawdol âg ef, leììy^ rhoes ddigon o ddail y merwydd 
hefo'r wyau, mewn trefn i'r pryfaid sidan gael digon o fwyd pan 
ddeuent i'r golwg. Daethant, a chynyddasant, a thyfasant yn 
rhyfeddol, yn llawer mwy felly na rhai ei frawd crintachlyd, yr hwn 
oedd yn ddig ac eiddigus pan y clywodd hynny. 

Aeth Cho i dŷ Cane un diwmod, a chan nad oedd ei frawd adref, 
ete a gymerodd gyUell, ac a laddodd yr hoU bryfaid sidan, drwy 
dorri pob un ohonynt yn eu haneri ; yna dychwelodd adref heb i 
neb ei weled. 

Wedi i Cane ddychwelyd adre^ yr oedd ef yn ddigalon iawn wrth 
weled ei bryfaid sidan yn y fath gyûmt ond ni feddyliodd unwaith 
pwy oedd wedi gwneyd y weithr^ anfrawdol. Gwnaeth gais i'w 
bwydo â dail y merwydd fel o'r blaen. Daeth y pryfaid yn fyw 
drachefn, ac yn ddwbl y nifer; oblegid yr oedd pob hanner ohonynt 
wedi dyfod yn fyw. Tyfasant a chynyddasant, ac yr oedd y pryfaid 
sidan yn ddwbl yr hyn a ddisgwyliasai Cane« Yn awr yr oedd 
Cane yn dechreu llwyddo. 

Pan welodd Cho hyn, efe a dorrodd ei bryfaid ei hun yn eu 
haneri. Ond Owl ni ddaethant yn fyw drachefo; o ganlyniad, 
collodd lawer iawn o arian, a daeth yn fwy eiddigus nag erioed. 

Hauodd Cane y reis hefyd, sef y reis a echẅynasai ef gan ei 
frawdy a daethant i fyny, a blodeuasant yn well o lawer na reis 
Cho. Addfedodd y reis yn rhagorol, a phan oedd ef ar fìn eu medi 
a'u cynhaeafu, fe ddisgynnodd miloedd o adar y to ar y cnwd ac a'u 
bwytasant Yr oedd Cane wedi synnu'n ddirfawr, a gwnaeth 
gymaint o dwrw ag oedd yn bosibl i geisio gyrru yr adar ymaith. 



40 CYMRU'R PLANT. 

Aethant ymaith, ond dychwelasant yn fiian. Gwnaethant yr un 
modd drachefh a thrachefn. O'r diwedd, ymUdiodd hwy i faes lle y 
collodd olwg arnynt. Yr oedd o erbyn hyn mor boeth a blinderog, 
fel yr eisteddodd i lawr i orffwyso. O dipyn i beth, fe ddechreuodd 
ei Iygaid gau, a rhoes ei ben i lawr ar dopyn o fwsogl, a syrthiodd 
i gysgu. Yna, efe a freuddwydiodd fod bagad o blant yn dyfod i'r 
cae dan chwerthin a gwaeddi, Ile yr eistâdasant yn gylch ar y 
ddaear, a daeth yr hogyn mwyaf ohonynt yn agos i'r fan Ue y cysgai 
ef, a chyfododd garreg fawr yn agos i'w ben, o dan yr hon yr o^d 
gordd bren fechan. 

Yna, gwelodd Cane yn ei freuddwyd y bachgen yn sefyll ynghanol 
y cylch gyda'r ordd bren yn ei law, ac yn gofyti i'r plant o un i 
un,— '' Beth garech chwi i'r ordd ei ddwyn i chwi ? " 

Atebodd y bachgen cyntaf, — *<Barcuten bapur.'' Ysgydwodd y 
bachgen yr ordd, ac wele farcuten a chynflíon a lUnyn hir. Dywed- 
odd yr ail, — "Pel-gip," a daeth Ilawer o beli. Yna, dywedodd 
geneth fechan yn swil, — "Dol." Ysgydwodd yr ordd, a safodd 
gerbron jrr eneth ddol wedi ei gwisgo yn hardd iawn. ''Mi a 
garwn gael holl Iyfrau chwedlau Tylwyth Teg a ysgrifenwyd yn yr 
holl fyd/' meddai geneth Iygad-Ion a deallgar arall, ac nid cynt 
yr oedd hi wedi datgan ei dymuniad, nad o^d pentyrrau o Iyfrau 
ardderchog yn dyfod i'r Ile. Cafodd pawb ohonynt eu dymuniad, 
ac arosasant yn hir yn y maes gyda rhoddion yr ordd. O'r diwedd» 
bUnasant arnynt, ac aethant oll i'w cartrefi. Cuddiodd y bachgen 
yr ordd o dan yr un garreg, ac aeth i'w ffordd ÿn llawen. 

DefTroes Cane, ac yn raddol daeth i gofìo ei fìreuddwyd. Ac yn 
agos 'fr man y gorweddai yr oedd carreg fawr, fel a welsai ef yn ei 
freuddwyd. ** Rhyfedd iawn/' meddai, a chododd y garreg, ac o 
tani yr oedd yr ordd I Cymerodd hi adref gydag ef, a gweithredodd 
hefo hi yr un modd ag yr oedd ef wedi gweled yn ei freuddwyd. 
Ysgydwodd hi, a galwodd yr un pryd, — " Aur " neu *' Reis " neu 
*' Sidan." Pa beth bynnag a alwai efe am dano, neidiai aUan o'r 
ordd yn y fan ; o ganlyniad, caffai bopeth a fyddai arno eisiau mewn 
Uawnder. 

Gan fod Cane erbyn hyn yn ddyn cyfoethog, yr oedd ei frawd 
Cho yn eiddigeddus wrtho, a phenderfynodd gael gwybod cyfaredd 
yr ordd oedd wedi gwneyd cymaint erddo O ganlyniad, daeth at 
Cane, a benthydodd had reis ganddo. Hauodd a gofalodd am yr 
had yn fanwl, ac hyderai y tyfai ac yr addfedai yn fuan. Tyfodd 
ac addfedodd y reis yn fuan fel y gobeithlai, ac edrychád yn 
ddyddiol am ymddangosiad yr adar to ; ac er ei ddychryn, efe a 
wetodd un diwrnod haid ohonynt yn disgyn ar y maes reis, ac yn 
dechreu eu bwyta. 



CYMRU'R PLANT. 41 

Yr oedd Cho wrth ei fodd, a gyrrodd yr adar ymaìth, ac a'u 
herlidiodd gan belled a'r maes yr oedd ef wedi gweled Cane yn 
gwneyd â hwy cyn hynny Gorweddodd yno, a phenderfynodd 
gael cynt-hûi, tel yr oedd ei frawd wedi gwneyd, ond po fwyaf y 
ceisiai efe gysgu, pellaf yn y byd yr oedd cwsg yn cadw oddiwrtho. 

Yn fiian, daeth bagad o blant i'r lle, dan brancio a ** neidio yn 
nwyd-wyilt/' a chauodd yntau ei lygaid, gan gymeryd arno ei tod 
yn cysgu, ond gwyliai drwy yr holí amser pa beth a wnelai y plant. 
Eisteddasant yn gylch fel o'r blaen, a daeth yr hogyn mwyaí yn 
agos at ben Cho, a chododd y garreg. rhoes eî law i gymeryd yr 
ordd, ond nid oedd yr ordd yno. D/wedodd un o'r plant, —'' Dichon 
fod y flermwr diog hwnnw wedi cymeryd yr ordd," 

Felly, gafaelodd yr hogyn mwyaf yn nhrwyn Cho> yr hwn oedd 
yn Ued hir, a phinsiodd o yn bur dda, a gwnaed yr un peth gan bob 
un o'r plant, a daeth y trwyn ei hun yn hwy ac yn hwy, a chyrhaeddai 
hyd ei én, yna lawr ei tron, ac i lawr hyd ei liniau, ac hyd yn oed at 
ei draed 1 Protestiai Cho ei fod yn ddieuog, ond ni choeliai y plant 
mo hono, eithr hwy a barhaent i binsio a thynnu yn ei drwyn, a 
dyrnent ef hyd fodd eu calonnau, yna dawnsient o'i amgylch, dan 
waeddi a chwerthin, a gwneyd gwawd o hono tra y buont yn y maes. 

Gadawsant Cho yno wrtho ei hun, yn ddigalon a digUawn. 
Daliodd ei drwyn i fyny á'i ddwylaw, a cherddodd yn araf i dŷ ei 
frawd, lle y dywedodd ef yr holl heiynt a ddigwyddasai iddo, o'r 
diwrnod yr oedd o wedi gweithredu mor anfrawdol hefo'i frawd pan 
yr aeth ato i fenthyca had reis ac wyau pryfaid sidan. Crefodd yn 
ostyngedig ar ei frawd faddeu iddo ; ac, os oedd yn ddichynadwy, 
wneyd ei drwyn yn debyg i'r hyn oedd cyn i'r plant ei dynnu. 

Tosturiai Cane galon feddal wrtho, a dywedodd, — ^* Yr wyt ti 
wedi bod yn anonest ac isel, hunanol a chenfìgenilyd, a dyna y 
rheswm dy fod yn cael dy boeni Os addewi weithredu'n well 
yn y dyfodol, mi wnaf fy ngoreu glas i ti." 

Cymerodd Cane yr ordd, a rhwbiodd drwyn Cho gyda hi yn dyner, 
daeth y trwyn yn raddol yn fyrrach, fyrrach, nes o'r diwedd y daeth 
yr un fath a'r trwyn cynt- O hynny allan, os digwyddai Cho 
dueddu at fod yn gybyddlyd ac anonest, fel y gwnai 'nawr ac 
eilwaith, fe ddechreuai ei drwyn deimlo a llosgi, nes ei yrru i 
feddwl a theimlo y byddai ei drwyn yn tyfu. A chan y dychrynnai 
wrth feddwl am drwyn at ei draed, buan y troai i fod o ymddygiad 
da. 



CYMRU'R PLANT. 43 



HANISS F DDASAR. 

III. HASNAU. 

yMAE'R ddaear yn haenau,~haen ar haen wedi eu gosod 
yn brydferth ar eu gilydd gan alluoedd diflìno, sydd yn 
ífurfío ac yn newid wyneb y byd ers miloedd ar filoedd o 
flynyddoedd o amser. 
Ddoe yr oeddwn yn edrych ar fagwyr o ddaear, oedd wedi ei 
thorri wrth gefn ty, er mwyn cael Ue rhydd i'r awyr iach fynd at 
wal gefn y ty. Gẅelwn haenau yn drefnus ar eu gilydd. Yn uchaf 
yr oedd daear lawn o wreiddiau, bron oU wedi ei ffurfio o wreiddiau 
a dail pydredig. Yn is i lawr yr oedd haen o ddaear ffoch. 
" Fedr gwreiddiau gael dim maeth o'r haen yma, os dont mor isel i 
lawr/' ebe'r cloddiwr. Yn is i lawr wedyn yr oedd clai gwynlas, 
a chydiai pig y caib yn dynn ^rnddo wedi ei fwrw iddo, gan wydned 
oedd y clai Yn is na hyn yr oedd craig las, craig feddal oedd hi» 
ond eto craig. Nid oedd dim is na hon yn y golwg. 

Wrth durio i chwiUo am lo yn sîr Fynwy aeth y cloddwyr trwy 
haenau fel hyn, — 

Tywodfaen goch newjdd 21 troedfedd. 

CÍai gwynlas \ 

Tywodfaen wen galed, ag olion pUnhigion ynddi, ^^ troedfedd. 
Briwgreigiaa coch tywyll - - - - - í ^ 

Briwgreigiau llwydion - - - - - J 

Glü Ttroedfedd. 

Weithiau, Ue mae afon wedi torri nant ddofn, neu Ile mae'r 
ffordd haeam wedi gwneyd toiiad, gallwch weled yr haenau yn 
amlwg, heb orfod mynd i'r drafferth i gloddio dim. 

Erbyn hyn, y mae daearegwyr wedi darganfod beth yw trefn yr 
haenau ym mhUsg y ddaear. O'r pridd tyfiannol ar y wyneb, i 
lawr i'r clai, oddiyno i'r glo, oddiyno i'r Uech, ac oddiyno i'r 
wenithtaen, gaUant ddweyd beth sydd i'w ddisgwyl wrth gloddio i 
lawr. 

" Pa fodd y daethant o hyd i'r wybodaeth hon ? A gloddiasant 
dwU yn rhywle i lawr i ganol y ddaear ? '* Naddo. Cawsant eu 
gwybodaeth, bron i gyd, drwy syllu ar wyneb y ddaear. 

Nid yw'r haenau yn hoUol reolaidd ymhob man. Weithiau y 
mae cynnwrf yng nghanol y ddaear wedi gwthio y creigiau isaf, — 



44 



CYMRU'R PLANT. 




BHAI O ANIFEILIAID T PBDWUTDD OmrOD. 



PJ2IF HAJ^NAU'R DDAEAR, 



Hanesiol 

Uaearn 

Pres 

Arf au Cerrig 

Gaboledig, 



Diweâdar 



ArfanCerrig 
(iei 
Y Rhew mawr 



oawr ; ««*wo^«»* 



Y 

Pedwbbtdd 

Cyphod. 



Creii-'iaii Norfo]k 
Craiíf Goch 



joi- 



wawr 



Clai Llnndain, ftc. Cyn-wawr 
Tywodfaen Werdd î ^^^ 



} 



Y 
Tbydtdd 
Cttnod. 



Craií<r Portland 
í'lai Rhydychen 
Wyfaen Uchaí 

„ Isif 
Lias 



i 



Wyfaen 



Yb Ail 
Gtfnod. 



Marl Goch \ 

Tywodfaen Gtooh f Goch 

Newydd ( Newydd 
Creigìaa Perm / 



Glo 

Grut 

CarreiBr Galch 

OHrreir Goch 



l'Garbon 



OHrreir Goch \ ■n,^»,-^* 

Tywodíae„0^hJ(^^t) 

Creiíri»ui Lndlw 
Calch Wenlock , aii«-s» 
CreiírÌHu'r Bala ì 8^«"» 
Creigiau Llandeilo 



CreigiauHarlech, |c^^^^^ 



Y 

Otfnod 
Ctntap. 



'Vfaen 
''siau 



\ 



Oerrig 
Tän 



} 



Hen 

Gtfnod. 



Historíc 
Iron 
Bronae 
Neolithic 



PalaBolithic 
Glacial 



>Recent J 
|pielstoo«n« ! 



Norwich Cracr 
RedCraiT 

London Clay, ftc. 

Ghalk 
Greensand 

Kimerídire Clay 
Oxford CJa^ 
Upper Oohte 
Lower Oolite 
Lias 

RedMarl 
New Red Sand- 

stone 
Permian 

Ooal 

MUlstone Grit 
Limestone 



I Pliocene 
OliRocene 



|- Cretaceons 



Oolitic 



( 



Red Comstone ) 
Old Hed Sand- \ Deyonian 
stone) 



Uil 



Ludlow Rock8 
Wenlocfc Lime- 

stone >Silarian 
BalaRockfl \ 

Llandeiio Fiags ; 

Harlech Rock8,^^ ( cambrian 



Granite, &c. 
Trappean Rocks 



> 

\ 



-NewRed 



ÌCarbon- 
iferous 



i Igneous 
S Rocks 



QDATBRirA£T 
PaiRIOD. 



( Tbbtiabt 
Pbbiod. 



Sboondabt 
Pbbiod. 



Prtmary 
Pebioì). 



Arohaean 
Pbbiod. 



CYMRU'R PLANT. 45 

y creigiau tân, — i fyny drwy'r haenau ereiU, a'u gosod yn 
fynyddoedd celyd cedym. Dro arall y mae gwlaw a rhew oesoedd 
wedi cludo rhai o'r haenau ymaith yn Ilwyr, gan adael yr haenau 
isaf celyd yn y golwg. Bu haenau o galch a glo, hwyrach, mewn 
ardaloedd lle mae'r garreg las yn ymyl wyneb y ddaear yn awr. 
ond golchwyd hwy ymaith i gyd gan fiírydiau diwyd, ac y maent 
yn awr ar waelod y môr. 

Felly y mae bron bob haen i'w gweled ar y wyneb yn rhywle. 
Ac wrth gymharu a chwilio, y mae'r daearegwyr wedi dangos beth 
yw trefn haenau'r ddaear. Nid yw pob haen ymhob man, mae'n 
wir, mae ambell blyg yngholl bron ymhobman. Ond, os byddant 
yno, gwyddom beth yw eu trefn. Felly nid aifií neb i chwilio am lo 
odditan y llechau, nac am glai o dan y dywodfaen goch. 

Yr wyt yn rhoddi, ar y ddalen arall, restr o brif gyfnodau ac 
is gytnodau yn hanes haenau'r ddaear. Yr wyf yn rhoddi'r enwau 
yn Gymraeg ac yn Saesneg. Nid wyf yn disgwyl i chwi ddeal! ua 
chofío y daflen yn awr ; ond toc, wedi i mi ddweyd tebyg i beth 
oedd pob cyf nod. a rhol darluniau o'i fywyd i chwi, daw yr enwau 
sychion yn ddyddorol iawn. 

Yn y cyfnodau uchaf yn unig yr oedd dyn yn byw. Y mae'r 
anifeiliaid a elwir mamogion, — ^rhai yn rhoi llaeth eu bron i'w rhai 
bachy — ^yn mynd yn is i lawr ; ond ni cheir hwy yn y Cyfnod Cyntaf. 
Ceir pysgod yn y Cyfnod Cyntaf, ond nid yn is i lawr na phen yr 
Isgyfnod Siluriaidd. Y mae i bob cyfnod ei tywyd ei hun, — ei 
anifeiliaid, ei lysiau, ei goed. A difyr iawn yw gwylió pryd, yn 
hanes y ddaear, y gwelwn am y tro cyntaf bysgodyn yn nofío, 
gloyn byw yn ehedeg, aderyn ar ei aden, y march yn carlamu, yr 
âb yn y coed, a dyn yn rheoli. 

Bu anifeiliaid cawraidd ar y ddaear, mae eu hesgyrn eto i'w 
gweled, ac adar anferthol. Bu anghenfílod aruthrol, bron gymaint 
a llongau'r oes hon, yn nofío'r moroedd. Bu afonydd o rew dros 
Gymru, mae eu rhigolau ar y creigiau eto, a hwy sydd wedi gosod 
y cerrig mawr sy'n britho ein Uechweddau. Bu palmwydd yn tyfu 
yn Neheudir Cymru, a llysiau mwy ardderohog nag sydd yn y 
Trofanau yn awr, a gwelir llun ambell ddalen ar y glo. le, pan 
ífurfíwyd ein cerrig dẃr caletaf, yr oedd ymlusgiaid ar y ddaear. 
Ceir y tri lobiad yn y cerrig Siluriaidd isaf, a cheir yr anelid troiog 
yn y creigiau Cambriaidd caled. 

Yr wyf am geisio esbonio, wrth fynd ymlaen, (i) pam y mae 
golygfeydd Cymru mor ardderchog, (2) pam mai Cymru sydd a'r 
ddaear fwyaf cyfoethog o fwnau bron yn y byd, (3) pam y mae llun 
dail ar y glo a chregin ar bennau ein mynyddoedd. 



46 



CYMRÜ'H PLANT. 



Y^ Gwanwyn. 



T. MoROANs, Llawr 7 Glyn. 
DOH EC^. 
mf 

d :- :r 
d :- :d 

Croes - aw 

n :- :f 



JÒHN J.' Thomas, Carmel, R.8.0. 



n : 
d : 

Ti 

s : 
s 



I 



( 



( 



d :- :d 



• 



:r 
:t, 

sy'n 

:8 

:f 



cryf. 

d :- :r 

d :- :d 

Hardd wyt 

n :- :f 

a :- :d 



f :- 
d 



• 



Ar 

f :- 
1. :- 



:1 
:d 

:f 
:f. 



• ^ 



n 
d :- 

Yn 

8 :- 

d :- 




• _ •_ M •_ •_ 

■ • I il • • 



re :- :n 
d :- :d 

wan - wyn 

fe :- :s 
d :- :d 



8 : 
d : 

Uon 

s : 

n : 



- :- I- :- 

- :- I- :- 



I- : 
I- : 



:f 
:t, 

ni 

:8 



dôl 



- :r 



n 
d 

ti 
8 

d 



I • . 



If 

|r 

II 



• _ • 



- :- |i :- :- 



8 :- :- I- :- 

d :- :- |d :- 

trwch o 

8 :- ;ta |1 :- :- 

n, :- :- |f, :- :- 



:n 


n :- : 


:r 


d :- : 


:Be 


gwan - 

1 :- : 


:t, 


1, :- : 



11 



• _ 



wjn 

Id' : 



- II. :- :- 



s 

n 

-feir 

ta 



•_ 



if 

|r 

ion, 

11 



• • _ 



de :- :- |r :- :- 



n 



d :- 



8 :- 
d :- 



s : 

n : 

mag 

8 : 
d : 



:r 
:d 

a 

:fe 
:1. 



:1 
:re 

u'r 



r : 
d 



• •. 

• • 



bryn, 

8 :- :- 



I- : 
jt, : 

|f : 



- :fe 

- :d 



s 

n : 

blod 

8 : 
d 



• •_ 



_ • 



|n 
|d 

aa 

|s 
|d 



t : 
f : 

daw 

r' : 

r 



• 



:1 


1 : 


:f 


n : 


:^d' 


fron 

d' : 


:r 


n : 



_ • _ 



8»_ ■ l_ •_ •_ 
. • • I ■ • 



;- :ta. 




d :- :- I- :- :- 




- fraith, 

- :- |t :- :- 

- :- |n :- :r 



CYMRU'R PLANT. 



47 




II 

h 

Et 
II 

|d 



O 1 

:8e 



• V| 



|n :- :r 
|d :- :d 

Pan fydd 

|s :- :f 
id :- :d 



|n :- 
Id:- 

Swyn 

|s :- 



:1 
:d 

a 

:1 



Ì8 :- :f 



' _ •-_ 



r._ ._ 

1 •_ ._ 




gwawr 

1 :- :- 
d :- :- 



s : 
de : 

hoii 

ta : 

n : 



— • _ 



_ • — 



y 
s 



• ^ 



:1 
:n 

u 
:d' 

:li 



• _ • 



• _ • 



d :- :- 



s 



yn 
t : 

r : 



ara/. 

:f 



_ • _ • 



_ •_ •f 



em 

:1 



_ •_ .f 



re 
d 

bor 

fe : 
d :- 



. _ 



• 



n :- 
d :- 

lad 



gw 
8 

S 



• 



• 

* 



:fe 
:r 

ei 

:1 
:r 



:n 
:d 

e'n 

:s 
:d 




:f 



phryd, 
t :- 



s. 



I- : 

is : 
It, : 



_ • 



_ • _ 



s 
n 

tor 

ta : 

de : 



•_ 



• •_ 



|f :- 
Ir :- 

ri. 

íl :- 
Ir :- 



• 



• 



:r 
:t, 

1 

:f 

:s, 



d 

d : 

gyd. 
n :■ 

d : 



_ • . 



:- I- 



• •. 

• • 



• _ 



Yn y gwauwyn daw y weunol 

Dros y môr o'r gwledydd pell, 
Hoff gan hon yw dod i G} mru 

Ac i ddweyd newyddion gwell ; 
A daw'r gog ar frig y goeden 

I adseinio cymau'r gíyn, 
Cana hen alawon melus, 

Fel gwnaeth lawer gwaith cyn hyn. 



BRIAI,I,J^N GYNTA 'R TYMOR^ 



BEIALLBN gynta*r tymor 
A gwyd eí phen yn llon, 
Mor Biriol mae yn edrych, 
Mae gwers i ni yn hon ; 
Pa hyd y byddi'n siriol, 

A serch yn llond dy wên ? 
Ond O, mae dydd yn dyíod 
Pan yr ai dithau'n hen. 

Llanffiitho. 



Fe welais dy óhwîorydd, 

Fel tithau, 'n hardd eu gwedd, 
Fan yma f^ynt yn gwenu 

Fel pe mewn giirlad o hedd '; ^ 
Daeth diwrtiod stormús arnÿnt, 

A marw wnaethaot hwy, — 
Ond 0, ai marw wnaethant 

I beidio codi mwy P 

Aebonwt. 



CYMRUR PLANT. 




DAI 'S GWA8 BACH. 



U, pan oedd Daì yn eîstedd wrth dftn y 
gegln un noson, i'w feistr ddyfod ato, gan 
ddweyd wrtho y byddai raid iddo fyned 
dranoeth i aredig ì Barcy Fron. 'Roedd 
Dai wedi bod yn cerdded rhwng dan gon 
yr aradr o'r blaen, ond yr oedd brei^iati 
cryfion John y gwas yn ei gynorthwyo y 
piýd hynny. 

Tòrrodd y wawr dranoetb fel arfer, ac 
yr oedd Dai yn liygad dyst o bynny. 
Cawn Dtù yn llámu o dwmpath i dwmpaui 
gan gymúnt llawenydd ei galon. GwnaeUi 
i Cario a'r gfwartheg a cbreaduriaid mftn y 
buarth ddeall i gyd fod y bore bwnaw'n 
twysig. 

Wedi boreuiwyd gwelid Dai yn cyfeirio ei gamrau i'r ystabl, gan 
gymeryd oddiyno ddau gefîÿ), Siaci a Prínce. 'Roedd yr hen 
Blaek wedi graddîo yn uchel mewn cÿsgeîdíaeth, ac yr cedd Prince 
yn ei ddilyn ers biynyddau, ac yn edmygwr mawr o hona 

Wedi cyrraedd Parc y Fron, rhoddwyd y ceffylau yn eu Ueoedd 
priodoi, yn ogystal a'r aradr, a Dai Ì lywodraethu'r oll. Cyn i'r 
orymdaith gychwyn, daeth John y gwas t edrych dros y pethau. 
Pasiodd Dai ac yntau fod popeth yn îawn. Dyma'r Jee up yn 
disgyn ar glustiau'r ceflyl du. Yntau, wedi rhagymadroddì tipyn, 
ddechreuodd dynnu, tra Dai o'r tu ol fel pe byddai yn ceisio llanw'r 
gwagle sydd rhwng y dwyraîn a'r gorllewîn. Dacw'r aradr yn 
Cffeirio ei thrwyn tuag i lawr. Bu bron m^med o olwg Dai ; ond 
wedì iddo wasgu yn drwro ar y ddau gom, ymsaethodd i'r ian í'r 
wyneb, nes gortod i D^ waeddi, " Wôô." 

"Rhaid fod rhywbeth ailan o le ar yr aradr," meddai Dai 
wrtho ei hun, ac edrychodd drosti yn fanwi. Wedi deall fod 
popeth yn iawn, dyma nhw yn ail gychwyn. 'Roedd D^ wedi 
pendertjniu dal ft'i hoil egni fei ag I rwystro'r aradr fyned ormod i 
lawr nac ormod í'r lan, Ond 'roedd honno yn anodd ei dai yn el 
lle, ac yn gwthio ei hun o'r naìll ochr i'r llall. 

"Rhyfedd fath beth," meddai Dm,adwrdiai y ceffylau ynarw. 
Ond yng nf^wyneb pob rhwystr, daliodd ati nes gorcblygu. 
Ac yn hwyr y dydd 'roedd Dai yn chwibanu buddugoliaetb nes 
^ creigiau'r fro yn adseinio. 

'òo, Penfro. S. Pibkiks. 



CYHRU'R PLANT 




BMYNNàU ANWYL. 



I. RHA&YHADRODD. 



EMYNNAU C)nnni yw gogonîant eì Umyddiaeth. Y mae mwy 
o le i'r emyn ym mywyd Cymni nag i'r gerdd, na'r arwr- 
rerdd, na'r gin serch, na'r cfawareug;ân, na'r watwarg;erdd. Dengys 
líyn mai crefydd Cymru sydd wedt gwneyd mwyaf í (aethu bywyd 
Cymru. Y mae i ni wlad dlysaf y t^d, ond nid ei pbrydferthwcti 



So 



CYMRU'R PLANT. 



hi a'n ^ deSrodd ; y mae ein cenedl yn Ilawn ynni ac athrylitb 
amrywiol, ond nid wrth wylio ein gilydd y dysgwyd ni i feddwl. 
Wrth syllu i'r byd tragwyddol, ac wrth geisio gweled Duw, y 
daethom ni y peth ydym. 

II. EMYN T PREN HARDO. 

Y mae gwlad Ann Grîffiths, sef y Ilethirau y tu yma i ddyffiryn 
Hafren yn sir Drefaldwyn, yn hynod am harddwch ei choed. 
Nid bedw cain mynyddoedd Cymru, na helyg wylofus gwastadeddau 
Lloegr, welais i yno. Y peth welais yno oedd derw henafol, ynn 
talgryfìoD, masarn tywysogaidd. Feallai ein bod yn talu rhy 
ychydig o sylw i brydferthwch mawreddog coed, — mae'r dderwen 
yn frenhines yr haf ; mae'r fedwen mor hardd hat a gaeaf, dengys 
un dlysni ei dail a'r Ilall dlysni ei changhennau ; y mae gwyrdd y 
larch yn brif ogoniant y gwanwyn. 

Yng ngwlad Ann Grîffiths, ca'r coed ddigon o haul, a chant 
ddaear ddofn ger afonydd. Ac y maent yn harddwch y firo. A 
dyma emyn, a'i fiwsig fel dylifíad afon ardderchog, yn ddarlun o'r 
pren hardd, — 

*' Gwna fi fel pren planedig, fy Nuw, 
Yn ir ar lan afouydd dyfroedd byw, 
Yn gwreiddio ar led, a'i ddail heb wy wo mwy, 
Yn ŵwytho dan gawodydd dwyfol glwy." 



«•^ 



WRTB. F FFYNNON. 



WRTH y fiEynnon fechan loew, 
Ar y bryn yng Nghymru fad, 
Mewn unigrwydd yn myfyrio, 

Treuliais oriau llawn mwynhad ; 
Gwelaf brydferth ddarlan purdeb, 

A sirioldeb yn ei gwedd, 
Clywaf ei byw ffrydiau*n sieial 
Fel rhyw fwyn genhadon hedd. 



Wrth y ffynnon fechan loew, 

Ar y bryn, o dwrf y byd, 
Lle mae natur a'í thlysineb 

Yn gwir ysbrydoli*m mryd ; 
Tra y meddwl chwai yn crwydro 

Eang faes y bywyd gwyn, 
Teimlais awydd by w a marw 

Wrth y ffyn'non ar y bryn. 



■», 



Wrth y flfynnon fechan loew, 

Ar y bryn^ yn ymyl nef , 
Gwelaf firydiau pur yn treiglo 

Fél o dan ei orsedd Ef ; 
Brysio wnant i ddisychedu, 

Ac i olchi*r du yn wyn, 
Felly hefyd ffrydieu bywiol 

Ffynnon hedd Calfaria fryn. 
Blaen y Cwm^ LlanelUyd. 



GWYNEDD FyCHAN. 



CYMRU'R PLANT. 5» 

AIL FORDAITH CAPTÿN COOK. 

Y% II LLWTBR ARALL. 

K oedd yr hin yr adeg honno yn eithafol o oer, yr hyn ar 
unwaith a achosodd i'r hoU forwyr gwyno. Gorchymyn- 
nodd y Capten i lewys eu siacedi gael eu hirhau â brethyn 
cynnes ; ac hefyd i bob un gael penwisg o'r un defnydd, 
yr hyn a barodd iddynt deimlo yn dra chysurus, a chymwys i'w 
gorudbwylion. Y pryd hwnnw oedd y waith gyntaf, ar y fordaith 
hon, y canfyddwyd arwyddion o'r scuruy ar rai o'r morwyr; a 
rhoddwyd gwraidd Uysiau iddynt i'w cymeryd bob dydd, jrn ol 
cyfarwyddyd meddyg. Ar y ^gain, wedi i'r Capten hwylio i fan 
neiUtuol, gfáàg ochr y maes gwydrol, eangfawr, cafodd sicrwydd 
nad oedd y dyb fod tir yn gorwedd y tucefn i'r ia end gwag 
ddychymyg. Hefyd, daeth yn dra sicr yn ei feddwl nad oedd yr un 
írhwystr o bw^rs iddo hwylio mor beU i'r gorllewin a nawn Uneli 
Penrh^rn Enwaediad. Pan oedd ef ar gychwyn yn ol y cynllun 
fawnnw, sef ar y 3 lain, cododd awel gref o wynt, yr hon a gynhyrfodd 
y tonnau i'r tath wylltineb, nes gwneyd sefyllta y llongau ynghanol 
yr ia yn arswydus o beryglus. Ac wrth iddynt edrych i gyfeiriad 
y gogledd, a methu cantod pen draw i'r ynysoedd aflonydd, gwelent 
fod y perygl yn mwyhau ; ac hefyd yr oeddent yn cael eu cylchynu 
gan Uaws dirifedi o ddarnau rhyddion o'r ia. Fell/, nid oedd 
amser i betruso dim, ymlusgasant i gyfeiriad y deheu ; felly, buont 
mor Uwyddiannus a chael eu hunain yn rhydd o draÚerthion byd 
yr ia, ond nid cyn i'r Uongau gael ergydion trymion ac enbyd gan y 
darnau ia rhyddion a thrymion oedd yn cael eu hyrddio ar eu traws 
gan y crÿch-donnau aílywodraethus. 

Ar ddýdd Gwener, y dydd cyntaf o lonawr, 1773, gostyngodd y 
gwynt. Ar brynh^wn y dydd canlynol, cafodd ein gwladwyr y 
dedwyddwch o weled y Ueuad, yr ' hon nas gwelsent ond unwaith 
wedi gadael Penrhyn Gobaith Da. Wrth hyn, gellir barnu yn 
weddol gywir pa fath dywydd a gawsant oddiar hynny. Cymerodd 
y Capten fantais ar y cyíleusdra hwnnw i wneyd rhyw archwiHadau 
seryddol, drwy gymorth yr haul a'r Uoer. 

Yr oeddent, ar y pryd hwnnw, agos ar y nawn-Unell y saif 
Penrhyn Enwaediad arni, a 285 o fìUtiroedd i'r deheu o'r Uedred y 
gorwedd y Ue hwnnw arnò. B jrnaî y Capten, oherwydd gloewder 
dwfr y môr yn y fan hon, y geUid darganfod tir yn y pellder o 42 o 
fiUtiroedd. Casglodd mai nid tir a welodd y mordeithiwr Capten 
Bouvet yn y cyfeiriad hwnnw, ond mynyddau o iai yn cael eu 
cylchynu gan ddarnau rhyddion o ia. 



52 CYMRU'R PLANT. 

Ynghanol y rhwystrau a gafodd Capten Cook rhwng yr ynys- 
oedd ia, y rhai oedd yn dibaid ganlyn eu gllydd, cafodd un fantais 
oddiwrúiynt, sef cael cyflenwad o ddwfr croew. Er bod toddi yr ia, 
ac ystorio y dwfr, i raddau yn waith blin ; er hynny, yr oedd y 
cynllun yn rhagorol, o dan yr amgylchiad ar y pryd. Yr oedd y 
dwfr yn dryloew a hollol buir. 

Yr oedd i'w gweled ar yr ynysoedd ia amryw fathau o adar. 
Bernid oherwydd hynny bod tir gerllaw; ond mae cynifer o 
archwiliadau manwl wedi eu gwneyd gan lawer yn y pellderau 
hynny, fel nad yw ymweliadau yr adar â'r ynysoedd crybwylledig, 
fel prawf o agosrwydd tir, yn profí dim yn uwch na dychymyg. 

Erbyn y i^eg o lonawr, yr oedd eln morwyr wedl cyrraedd 
lledred 67 gradd a 15 munud i'r deheu; ac nls gallasent fyned 
ymhellach, oherwydd yr oedd yr ia yn cyrraedd o'r dwyrain I 
orllewin-deheu-orllewln, heb yr arwydd Uelaìf am agorlad. Tyblodd 
y Capten mai nid doeth cynnyg parhau yr archwiliad yn hwy, yn 
enwedig am fod y rhan fwyaf o'r haf wedi myned helblo, ac nad 
oedd gobaith y gallent gylchynu yr ia i'r tu deheuol iddo am 
dymor hir. 

Penderfynodd gychwyn ar unwaìth i chwillo i'r cyfelrlad yr oedd 
y Ffrancod wedi darganfod tlr. Trefnodd fod y ddwy long i fod 
bedalr milltir oddlwrth eu gilydd; er mantals i olrhaln unrhyw beth 
á allai fod yn gorwedd ar eu ífordd. Ar y cyntaf o Chwefrol, yr 
oeddynt yn lledred 48 gradd, 80 munud l'r deheu, ac yn hydred 58 
gradd, 7 munud l'r dwyrain, agos ar nawn-linell ynys Mauritius. 
Hwn yw y man y dywedir y darganfyddwyd tlr gan y Ffirancod. 
Gan nad oedd yno yr un arwydd am dir, dallodd y Capten el flordd 
ymlaen i gyfeiriad y dwyrain. Capten Furneaux, ar yr un dlwrnod, 
a hysbysodd y Capten Coolc iddo weled darn mawr yn nofío 
gerllaw o wymon y môr, ac o'i amgylch lawer o adar yn hedfan, 
y rbal a elwir yn adar ymsuddo. Yr oedd hyn yn brawf sicr o 
bresenoldeb tir. Pa un ai l'r dwyrain neu i'r gorllewln yr oedd yn 
gorwedd, amhosibl oedd gwybod. Felly, penderfynodd y Capten 
hwylio ymlaen ar yr un llc^lred, bedwar neu bum gradd l'r gorllewin 
o'r man yr oedd arno ar y pryd. 

Pan yn morio yn Ymylon Pegwn y De, fel hyn, talodd Capten 
Cook sylw manwl l'r cwmpas. Gwyddoch fod nodwydd y cwmpas 
yn cyfeirio yn union a diysgog at y pegwn. Ond, mor agos l'r 
Peg\K n a hyn, wele'r cwmpas yn ansefydlog. Beth o<^d y rh^wm ? 
Beth sy'n gwneyd i nodwydd ddur y cwmpas gyfelrio at y Pegwn ? 
Peth rhyfeddach na hynny oedd el gweled yn petruso, ac yn colli ei 
sefydlogrwydd, a hwythau'n agosach at y Pegwn nag erioed a'r 

^tnas, Rhondda* VJillijm James. 



CYMRU'R PLANT. 53 



F ORBUnDTN. 



PE báwn yn gotyn ì chwi, — *' Ym mha le mae y Creuddyn ? ' — 
mae yn debyg mai ychydig fuasai yn gwybod fod y fath le 
mewn bod. Hawdd tuasai i rai farnu wrth yr enw mai lle creadig- 
aeth dyn teddyliwn. Ac yn ol ymddygiad un gẃr parchedig, pan 
ar ymweliad a rhan o'r ardal, ni buasent ymhell iawn o'u Ue. Un 
prynhawn Sul, ar ol tê, daeth y gẃr parchedig allan gyda mi, ac tel 
yr oeddwn yn dangos y nsuill le ar ol y llall o'r drws iddo, 
bloeddiodd,— " Paradwys, Paradwys." Gwelwch, felly, mai Ue 
hardd iawn ydyw; a phe bai yr afon sydd yma yn canu, fel rhai o 
afonydd ereiU yr wyf yn gwybod am danynt, byddwn innau hefyd 
yn barod i waeddi, — << Paradwys." 

Er mai ychydig o'r plant sydd yn gwybod am y Creuddyn, mae 
yn ddiameu fod y rhan fwyaf ohonynt yn gwybod rhywbeth am 
LandudnOi "brenhines glannau mòr Cymru/' yr hón sydd yn 
gorwedd ar ran o'r Creuddyn. 

Rhoddir yr enw Creuddyn ar y gorynys {pemnsula) sydd yn 
diweddu ym Mhen y Gogarth (Great Orme's Head). Y dam 
hwnnw yw o sir Gaernarfon, sydd yr ochr ogleddol i Afon Gonwy, 
a'r ochr ddeheuol i'r Afon Ganol,— hen wely Afon Gonwy, meddai 
rhai. Y mae'n amlwg fod yr Afon Gonwy wedi newid ei gwely ar 
ol penderfynu fod y Creuddyn yn perthyn i wlad Eryri, ac nid i 
wlad Hiraethog. 

Erbyn hyn, yr wyf yn sicr eich bod i gyd yn gwybod yn lle mae'r 
Creuddyn. Os nad yidych yn sicr, cymerwch eich map o Gymru, a 
thynnwch Unell o Gonwy i Golwyn, ac yna i Landudno, ac wedi 
hynny i Gonwy, a chewch driongl, wnaiff ddweyd wrthych flurf y 
gorynys. 

Nid oes eisiau desgrifìo Pen y Gogarth. Y mae wedi ei ífurfío 
o garreg galch. Ar ei ben, tua ^o troedfedd i tyny, mae hen 
eglwys Tudno Sant Gadlwch fyned o gylch y mynydd, trwy fod 
trigolion Llandudno wedi torri ífordd ardderchog i chwi a minnau 
fyned. Y mae rheilífordd hefyd yn rhedeg i'r pen. 

Yn ei gesail y mae tret Llandudno, sydd yn gymaint o atyniad i 
ymwelwyr o bob rhan o'r byd. Ond mae rhai yn cofío Llandudno'n 
bentret bychan, a dim ond mwnwyr pres yn byw ynddo. Fel 
popeth bychan, yr oedd ar Landudno awydd myned yn fawr; ac 
erbyn heddyw, mae wedi tyfu cymaint, fel y mae wedi ymledu ar 
hyd y gwddfdir (tsthmus) hyd at odrau Pen y Gogarth Fach (Little 
Orme's Head), ac wedi cael pedwar o blant, yr ochr aráll i'r bryniau 
sydd yn rhedeg o Ben y Gogarth i Ddeganwy. 



54 CYMRU'R PLANT. 

Y nesat i ni yw Penrhynside, neu tel y geilw y plant et, yr Ochr. 
Mae hwn yn edrych tua'r de, ac y mae ynddo tua saith neu wyth 
gant o drigolion. y rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yn Llandudno, 
neu yn chwarel Trwyn y Fuwch. o'r hon y mae miloedd o dunelli o 
gerrig calch yn cael eu hanfon bob blwyddyn i'r Ysgotland. Yn yr 
un plwyf y mae Penrhyn Isaf, neu, fel y gelwir ef weithiau, Klon- 
d>ke, am mai pan oedd si tawr am y lle hwnnw y dechreuwyd 
adeiladu yno. Mae'r pentret yma ar lan y m6r, ac wrth geg yr 
Afon Ganol. Chwarelwyr ydyw y rhan íwyaf o'r trigolion. MiUtir 
a hanner i'r tir. a thua'r un mesur o'r Ochr, saif hen bentref Glan- 
wydden, neu y Felin Wynt, tel y mae eto yn cael ei alw. Mae hwn 
hefyd yn un o blant Llandudno. Mae amryw oddlyma yn gweithio 
yn y dref, a mwy yn myned i'r dret bob dydd â Ilaeth, íTrwythau, 
Ilysiau, àc, Mae y pentret yma yn y dyífryn, un o'r dyífrynnoedd 
mwyaf toreithiog yng Nghymru, ac un fedrai eich diddanu am oriau 
hefo'i hanes. Onid yma y caeodd ein Tywysog Llywelyn Fawr ei 
dad yng nghytraith, y brenin loan, fel mewn blwch ? A bu yn rhaid 
iddo frwydro yn galed iawn i fedru dianc i ffordd hefo'i hoedl, tra 
y trengai ei íilẅyr, druain, wrth y cannoedd. 

Mae yma ddau hen dŷ, neu blasdai, sydd a Uawer o hen 
ystraeon difyr hetyd, set Mostyn Hall a'r Penrhyn. Nid oes 
gennym amser i aros y tro yma, rhaid dringo ochr y mynydd sydd 
rhyngom a Ilinell y rheilífordd, hyd at y Pydew. ** Pydew I Dyna 
enw rhyfedd/' meddai'r plant, *<i le ar ben bryn." Ond mae'r enw 
yn eithaf príodol. Mae'r pentref mewn math o bydew neu enau 
llosgfynydd. Golygfeydd ardderchog geir oddiyma. Pentret 
bychan ydyw. Ftermwyr, garddwyr, Ilaturwyr, ydyw y rhan fwyaf 
o'r trigolion. Oddiyma gallwn tyned trwy y coed i Lanrhos, 
Deganwy, a Lìandudno ; neu dros y bryn hyd ochr y Seguryn, i 
lawr at Landudno Junction a Chonwy. 

Ar ol cyrraedd pen yr allt, mae afon a Dyffryn Conwy o'n blaen, 
a hen gastell Conwy yn codi ei ben. Oddiyma y ceir un o'r 
golygfeydd harddaf a mwyat rhamantus yn y wlad. 

Rhaid brysio i lawr i'r Junctlon, lle sydd yn cynhyddu yn tawri, 
ac sydd wedi tytu fel mushroom, Bymtheg mlynedd yn ol, nid wyf 
yn cofìo ond un rhes bach o dai yma, ac ambell i dŷ yma ac acw. 
Heddyw, mae yma dret bwysig, a phoblogaeth o tua wyth neu naw 
cant. Ar y rheilífordd y mae y rhan fẁyaf o'r trígolion yn gweithio, 
a Uawer yn y gweîthfeydd priddfeini. Rhaid brysio dros y bont ac 
i Gonwy. Cyn dweyd " Nps Dawch/' awn am dro hýd lan yr afon, 
a^ gwelwn Ddeganwy a'r Towyn yr ochr arall yn neshau at eu 
gilydd. Rhaid aros hyd dro eto i ymweled â hen Gastell Deganwy 
ac i gael tipyn o'i hanes. T R ' 



GYMRU'R PLANT. 55 



F DDAÍMN YN Y I,OFA, 

yN aml, tynnir sylw y rhai a weithiant dan y ddaear, gyda y 
gorchwyl o dorri glo, at ryw luniau welant, mewn gwahanol 
fhiiíìau» ar y glo du. Deuir ar eu traws, yn aml, ar ol 
cwympiadau o'r nenfwd. Cymerir o^n ddyddordeb ynddynt 
gan y glowyr ; cyíFelybant hwy i redynau. neu ganghennau coed, neu 
ryw ddaiL A dyna ydynt, dail a rhedyn a choed wedi eu cadw yn 
y glo ers miloedd ar fíloedd o flynyddoedd ; rhai dieithr, ac nid oes 
rhai tebyg iddynt yn tyfu ar y ddaear yn awr. 

Ond nid at ddim oedd wedi bod yn guddiedig am fìloedd o 
fl}nyddoedd yng nghofi^rau yr hen ddaear yr wyf yn ceisio eich sylw 
yn awr, ond at ddeilen eiddew íechan. Yr oedd y ddeilen eiddew 
hon yn dal i gydio wrth ddam o bren ddygwyd i lawr i'r lofa at 
wasanaeth y glow^rr. Synwyd fi gan mor fyw yr edrychai, — yn 
iraiddy ac mor werddlas a phe bai yn tyfu ar lechwedd y bryn dan 
wén yr haul, ac fel pe yn ymffrostio ei bod wedi gafael yn dynn yn 
y dderwen oedd wedi faerio ystormydd dau neu dri chant o fiynydd- 
oedd. Meddyliais na buasai ei gwyrddlesni yn para yn hir niewn 
lle tywyll fel y lofa. Meddyliais am yr awyr amhur, a'r elfennau 
dinistrioly a'r nwyon peryglus oedd yn dod i wrthdarawiad a hi ; ac 
o'r ochr arall, fel yr oedd wedi ei hamddifadu o belydrau yr haul 
a'r awelon t^rner, a'r gwlith oedd f el pe yn golchi ei gwyneb. 
Erbyn y dydd canlynol, gwnes benderfyniad i geisio gweled os 
buasai yn dal y prawf. Ond gwywo yr oedd yn gyflym, y nàill 
ddydd ar ol y Uall. Buan y deallais nad oedd yn y pren yr ymlyhai 
wrtho ddim adgyjnerthiad bellach, am fod tywyllwch a marwola(eth 
y lofa ýn groes i'w natur yntau, ac felly yn profi nad oedd yn wì^rth 
i'r ddalen ddibynnu ámo ef mwy am ei chynhaliaeth a'i diogelwch. 
Ac erbyn pen yr wythnos, yr oedd wedi crino a s^rthio i'r llawr, a 
marw ; gan orfod ffarwelio â'r unig un yr oedd wedi. rhoddi ei hun 
i'w ofaL 

Gofalwn ar ba beth y rhoddwn ein hyder, a chwmni pwy a 
ddewiswn. Mae Uawer un yn rhoddi éi bwys ar beth nas gall ei 
gynnal, ac yn düyn cwmni sydd yn sicr o'i arwain i wlad yr hanner 
nos, lle nad oes ond gwywo a chrino a marw. Ni fedr golud a 
phleser fod o gymorth inni mewn temtasiynnau a phrofedigaethau ; 
ond medr crefydd wir. Rhown ein pwys ar lesu Grist, a mynnwn 
ei gwmni ef. 

Aher/an^ Mofgannwg, Edward Rgberts. 



46 



CYMRÜ'H PLANT. 



Y^ Gwanwyn. 



T. MoROANs, Llawr y Glyn. 
DOH EC^. 
mf 



JÒHN J.' Thomas, Carmel, R.8.0. 



â :- 
d :- 

Croes - 

n :- 



i 



( 



( 

I 



:r 
:d 

aw 

:f 
d :- :d 



n 
d 

Ti 
S 

S 



:r 
:t, 

sy'n 

:8 

:f 



cryf, 

d :- :r 

d :- :d 

Hardd wyt 

n :- :f 

a :- :d 



f 
d 

Ar 
f 



•_ 



:1 
:d 

ol 

:f 



1. :- :f, 



n 
d 

Yn 
8 

d 



•^ 



•_ 



•_ 



:n 

:r 

J 
:Be 



ì— :1», 



f :- :- |n :- :- 
d :- :- |d :- :- 



1 •_ ._ 



ti, 

Is 



• _ • 



d :- :- |d :- :- 



re :- 
d ;- 

wan - 

fe :- 
d :- 



8 : 
d : 

Uon 
S 

n 



• _ •_ 

• • 



I- : 
I- : 

I- : 



:f 
:t, 

nî 

- :8 

- :r 



dôl 



n 
d 

tí 

8 

d 



• • _ 

• • 



I _ • 



if 

Ir 
yn 
II 



• • _ 

• • 



• • 

• • 



- :- |i :- :- 



8 :- :- 

d :- :- 

trwch 

8 : 



I- : 
Id : 

o 



:ta 11 :- 



n, :- :- |f, :- :- 



n 



• _ 



d :- 

^wan 

1 :- 
li :- 



II 

|n 



wyn 
Id' : 



- II 



• . 
I • 



:n 
:d 

wyn 

:s 
:d 



n 



• 



d :- 



8 :^ 

d :- 



:r 
:d 

a 

:fe 



:1 



8 : 

n : 

mag 

8 : 
d : 



:1 
:re 

u'r 

:fe 
:d 



t : 
f : 

daw 

r' : 

r 



:1 
:f 

1 

- :d' 

- :r 



8 : 

n : 

ta : 
de : 



•_ 



r :- 
d 



• 



bryn, 



8 



' _ • . 



8, : 



• • 



8 

n : 
blod 



•_ • _ 



8 : 

d : 



•_ 



_ • _ 




• _ 



• 



f : 
r : 

lon, 

1 : 
r : 



n : 

fron 

d' : 



n 



• _ • 



• 



ti :— :— 
f •- •- 



_ • • _ 



n :- 
d :- 



au 
8 



• • 



d :- :tai 



_ •_ • _ 



•_ •. 

• • 



86 

n 



fraith. 



t 

n 



• _ • _ 



•_ 



:r 



CYMRUH PLANT. 



47 




|n :- :r 
|d :- :d 

Pan fydd 

|s :- :f 
Id :- :d 



|n 
|d 

Swyn 
|8 

Is 



:1 
:d 

- a 

- :1 



:f 



_ • 




d :- :- 



gwawr 

1 :- 



• 



s : 

de : 

hou 

ta : 



n : 



_ • . 



n : 
d : 

7 

s : 
d : 



:1 s :- 

:n |r :- 


:fe 
:r 


s :- :- 
r :- :- 


1- 
1- 


• _ 
• 

., • 

• ' 


:f 

• 

• 


u yn 

:d' t :- 
:1, Ir :- 


ei 

:1 
:r 


phryd, 

t :- :- 

Si :— *- 


|B 
Jt. 


• _ 
• 

• 

• 


• 

• 

• 

• 


:- |re :- 


:n 


s :- :- 


|f 


• _ 


• 

• 


:- |d :- 


:d 


n :- :- 


Ir 


• 

• 


• 

• 


bor - 

.- Ife :- 


e'n 

:s 


tor 

ta :- :- 


ri. 

11 


• 

• 


• _ 
• 


:- |d :- 


:d 


de :- :- 


r 


• _ 
• 


• _ 
• 


ara/. . . 

:f |n :- 


• 
:r 


• • • • 

d :- :- 


• 

1- 


• • 

• _ 
• 


• 

• _ 
• 


:r |d :- 


:t, 


d :- :- 


1- 


• _ 
• 


• _ 
• 


ein gwlad 

:1 s :- 


• 

1 

:f 


gyd. 
n :- :- 


— 


• _ 
• 


• _ 
• 


:f |s :- 


:s, 


d :- :- 


1- 


• 


• _ 
• 



Yn y gwanwyn daw y weiinol 

Dros y môr o'r gwledydd |pell, 
Hoff gau hon yw dod i Gjmru 

Ac i ddweyd newyddion gwell ; 
A daw'r gog ar frig y goeden 

I adseinio cymau'r gíyn, 
Cana hen alawon melus, 

Fel gwnaeth lawer gwaith cyn hyn. 



BRIALliMN GYNTA 'R TYMOR. 



BRIALLEN gynta'r tymor 
A gwyd ei phen yn Uon, 
Mor sirìol mae yn edrych, 
Mae gwers i ni yn hon ; 
Pa hyd y byddi'n siriol, 

A serch yn llond dy wêa ? 
Ond O, mae dydd yn dyf od 
Pan yr ai dithau'n hen. 

Llançtitho. 



Fe welais dy Chwiorydd, 

Fel tithau, 'n hardd eu gwedd, 
Fan yma í?ynt yn gwenu 

Fel pe mewn gwlad o hedd '; ^ 
Daeth diwruod Btormús arnynt, 

A marw wnaethant hwy, — 
Ond 0, ai marw wnaethant 

I beidio codi mwy ? 

Aeeonwt. 



S8 CYMRU'R PLANT. 

Wrth eu gweled yn m7nd yn lUi wedyn, fe osododd drap jn j lle, a beth 
ddaeth i*r ddalfa, fel lleidr j mefus, ond wiwer grynedig. 

* * Pan 7 caria y wiwer ryw ff rwyth a charreg Tnddynt, fe wna hynny er mwyn 
cael j cnewyllyn melus oddifewn i*r^arreg. Gan nad oes i'r mefus ond 
hadau bychain, mae'n amlwg mai*r ffrwjth ei hunan a gâr. 

•* Fe fwyta geirios hefyd weithiau. Ni chyffjrdda yn yr eirin goreu, — fel 
mae*n beth hynod, ac ni welais hwynt yn dwyn unrhyw flrwythau ereill 
o'r gerddi hyn. 

" Y mae*n hoff iawn o'r caws llyffant a elwir Boletus Edulia, yr hwn sy'n rhyw- 

, iogaeth iachus neiUtaol; fel yr awgryma ei enw. Yr unig goeden j gwna,*^ 

wiwer ddinistr dibwys arui yw y gastanwydden (a liun ^&áoì ceffyl ar eu 

dail). Torrant ryw fymryn ar eu brig, am ryw ychydig droion, pan fydd y 

rheiny yn ieuainc, o ryw dair i chwe modfedd o hyd. 

** Gwelais y wiwer yn gwneyd tipyn o ddinistr ar goed ffynidwydd Ysgotaidd, 
yn yr Alban, trwy dorri modrwy o ryw wyth modfedd o led o amgylch y 
goeden, a hynny o fewn deg troedfedd i'w brig: yna gwywai y rhan 
uwchlaw y fodrwy yn f uan. Mae*n rhyfedd eu bod yn ho£Ë dim ar y fath 
risgl cryf, a chymaint o nôdd ynddo. Ni chyffyrddant byth ond a choed 
hanner twf. Ni welais hwynt erioed yn difetha unrhyw goedydd ereill." 

Ar adegau o eira trwchus, ychydig iawn o olion traed wiwerod a 
welir ar ei wyneb, fel rhai Uwynogod, gwningod, Uygod, &:. 
Gwnant eu ffordd i'r ddaear ar hyd y coéd ; a'u difyrwaith fjrdd 
turio tunelau bychain yn yr eira wrth eu bonau. Gellir canfod y 
tyllau crynion a wnant, a'u hymylon yn lláẁn o olion amlwg eu 
dannedd mftn. 

Cadwant eu traed wrth eu gilydd wrth roi ysbonc chwimwth 
dros wyneb gwyn, oerllyd, y ddaeren, i ryw goeden gerllaw. 

Y mae'r wiwer yn ysgoi dŵr, a phan y bydd ami eisiau croesi 
aton neu flrydlif, te ddetnyddia risgl coeden fel cwch, gan arfer ei 
chyníTon fel rhwyt neu hwyi. 

Gwelais rai ystoriau rhyfedd am y duU deheuig y medr ymosod 
ar nadroedd, a'u cnoi i farwolaeth ft'i dannedd blaenllym. 
Neidia yn sydyn chwim ar ei chetn, gan ei brathu tel blaen isaeth. 
Gotala gadw 3^1 glir rhag cynflon y neidr. Neidia arni ac yn oi, fel 
pe bae yn cael ei hysgogi gan drydan. 

Dywed hen lytr melynddu deongli breüddẁydion sydd yn fy 
meddiant, mai " Arwydd o gyfoeth, sef ífortiẁn ddá, yn dilyn 
diẁydrwydd personol," yw y dynged a ddilyna gweled wiwérod 
mewn breuddwyd. Nid oes arnat eisiau i'r plant goelio rhyw 
grach ddyẁediad tel hyn ychwaith. Ond dengys betti o athron- 
iaeth coel yr hen bobl ddiniwed yng nghytnodau tywyU Cymru Fu. 

Carnbddog. 



CYMRU'R PLANT. S9 



GWBRTH F CHWIBANOGI,. 

MEWN bwthyn gwyn-galcho^ ar ben un o fryniau Cymru y 
ganwyd John, Ue llifai ffrwd o ddwfr o'i tharddle ar y 
mynydd» ỳr hon a redai yn ffrydlif fechan i lawr i'r dyífryn i&law. 
Ei brif ddiiyrion pan yn blentyn oedd gwneyd llongau bychain i 
noíìo ar i wáered gyda'r ífrydlif. Cafodd addysg dda ar yr aelwyd 
gan ei rieni, a mawr oedd gofal calon el fam atn iddo fynychu yr 
Ysgol Sul, y cwrdd gweddi, y seiat, a'r bregeth y Saboth, ac yn 
neiUtuol yr ysgol gftn, gan fod ynddo gryn hoflíder at gerddoriaeth. 

Unwaithy prynnodd ei fam iddo chwibanogl fechan. Llawenha- 
oddjohn yn fawr am hyn, a rboddodd i fyny hwylio Uongau; a'r 
chwlbanogl oedd ei brif ddifyrrwch. Ar ol hir amser, daeth i 
ddechreu meistroli yr offeryn, fel y gallai chwareu '^Gorymdaith 
Gwyr Harlech" a "Llwyn Onn" heb boeri iddi. Yn y pentref 
dwy fìUtir islaw, ffurfìwyd cwmni chwiDanogl a thabwrdd, ac 
ymunodd John yn un o'r rhai cyntaf. Yr adeg yma, gwnaeth 
gymaint o gynnydd fel chwareuwr, fel y gallai chwareu unrhyw 
alaw Gymraeg gydag amrywiaethau gyda Uwyddiant anarferoL 
Sibrydid weithlau am ei osod yn arweinydd ar y cwmni ddiwrnod y 
gystadleuaeth yn yr Eisteddfod. 

Yn y pentref y ganwyd Martha, geneth loew a phrydweddoL 
Cafodd el dysgu at waith y tŷ er yn blentyn, a rhoddwyd crefft wnio 
iddi ar ol tyfu i fyny. Ond nid oedd ynddi un mymryn o duedd at 
gerddoriaeth, er ei bod yn hynod o grefyddoL Trwy ymweUad 
John ft thŷ Ue'r oedd MarUia yn gwnio, aeth saeth serch i'w galon; 
a cfaynbygiodd am law a chàlon Martha. A chydsyniodd hithau ; 
ac feUy ni buont 3^1 hir cyn uno mewn glftn briodas. 

Wedi ymsefydlu yn y pentref, bu'r uniad yn hapus iawn am 
dymor. Deuai John adref o'r gwaith, ac ymaíliü yn y chwibanogl, 
ac lû dros yr alawon, gan ddisgwyl gwén oddiar wyneb Martha. 
Ond safai ei wraig yn syn, er siom i John. Aeth nosweithiau lawer 
heibio, a John yn parhau ei ymarferiadau, gan ddisgwyl cymeradwy- 
aeth Martha, ond i ddim pwrpas. 

O'r diwedd, dywedodd Martha ei meddwL Yr oedd hi, meddai, 
yn metbu dvfalu pa fudd a dyddordeb oedd yn gael wrth chwythu 
sŵn a sain heb sylwedd o hyd i'r hen chwibanogl honno. 

Clw^rfwyd John yn dost, ond cymerodd y cerydd yn ddistaw, a 
cheisiodd orchfygu ei deimladau ; ond buan y gwelwyd nad oedd 
cysur iddo ar ei aelwyd newydd. Rhoddodd ei chwibanogl ar yr 
hoelen yn ddigon trist FeUy, aeth ei fryd ar fyned allan i rodiana 
ar yr heolydd yng nghwmni cyfoedion ofer; ac aeth yn raddol i 



6o CYMRU'R PLANT 

lymeidian y ddiod feddwol, a daeth hi yn feistres arno. O hynny 
allan, nid oedd áìgon o frys ganret, ar ol y diwrnod gwaith, am 
bopeth yn barod iddo gael myned i ofera gyda'r cwmni. Ac yr 
oedd y chwibanogl ar y mur yn segur. 

Blin oedd gan Martha ei weld yn ymostwng i ddilyn cwmni drwg, 
ond nid oedd wiw iddi ei wrthwynebu, neu cawsai yn dál eiriau 
swrth a sarrug, yn lle geiriau tyner a chariadlawn fel cynt 'Roedd 
yn amlwg fod John ar y llithrfa, o ris i ris, i ddinistr, ac mai bedd y 
meddwyn fuasai ei dynged. 

Un bore Nadolig, pan oedd mantell o eira yn gorchuddio 
gwyneb y ddaear, aeth allan i'r tafamdy, a bu yno drwy y dydd a'r 
nos, hyd doriad gwawr drannoeth. Ac yr oedd Martha, a'i babi 
ar ei bron, bron torri ei chalon gan bryder, yn ei ddisgwyl 
gartref, — 

** Wrth ei hun, a*i baban wrth ei broo, 

Disgwyl y mae am hwyr-ddychweliad John, 
OrynHÌ, wylai, a safai'n fud 
wylio 'r hwn a'i carai gynt, — 
A'i carai'n fwy na'r byd." 

Ond toc fe ddaeth, gan daro'r drws yn agored fel bollt, a syrthiodd 
yn gelain ar ei wyneb ar y llawr. 'Roedd John >n feddw. Nis 
gallwn yn rhwydd ddarlunio teimladau drylliog Martha wrth ganfod 
y fath olygfa ; a rhoddasai y byd yn grwn, pe cawsaî, am adenniU 
serch ei gŵr. 

Noson bythgoíiadwy yn ei hanes oedd y noson honno; oblegid fe 
gafodd ei daro ft thwymyn, yr hon a fu agos i angau iddo. Galwyd 
y meddyg i'w ystafell, a dywedodd yntau, gan ysgwyd ei ben, ei fod 
yn ofnì'r canlyniadau, ond ei fod yn gobeithio'r goreu. Bu Martha 
yn ddyfal yn gwylîo ei gŵr ddydd a nos. Ymhen chwech wythnos, 
gwelwyd arwyddion o wellhad arno, a daeth yn raddol fel cynt. 
Tynnodd Martha y chwibanogl oddiar yr hoeleD, a gofynnodd i 
John ganu rhai o'r hen alawon iddi hi a'r baban. Ac wrth gryfhau, 
aii ddechreuodd lenwi'r tŷ ft cherddoriaeth, a gwelodd Martha 
werth y chwibanogl. Ac ni fu cartref mwy dedwydd 3^1 sir 
Forg^annwg i gyd • S. r„s. 



* Dylai ein merched dalu mwy o eylw i gysar yr aelwyd. Yn aml y mae 
cegin tŷ tHfani yn fwy croesawgar i weithiwr na'i aelwyd ei hun. Dylid dyagu 
merched Cymru yn well neg y gwneìr,— eu dysgu Ì goginio yn enwedig. Dylid 
eu dysgu i edrych ar ddiogi a chwedleua fel gwarth, ac ar ddarllen nofelau fel 
coll amser. Gẁyr Uawer gwraig pam yr hoffa ei g^i^r y dafarn, — nid oes ganddo 
gartref glân a siriol, ao nid oes neb ynddo fedr wneyd bwyd. 



CYMRU'R PLANT. 



COFGOÍOFIHAU CYMRU. 

II. COFCOLOFN HINRY RICHARD. 




A I MAE tri Chymro jrn 
w awr yn y Weinídd- 
W' iaeth,— Mr. D. Lloyd 
George (Arfon) yn 
Llywydd Bwrdd Masnach, 
Mr. J Herbert Lewis (Fflint) 
a. Mr. Regìnald McKenna 
(Mynwy) yn y Trysorlys 
Gwnaeth hyn i mi feddwl am 
Gymry fu'n aelodau o'r Wcín- 
yddiaeth o'r blaen, cyn dydd- 
iau T. E. Ellis. Üaeth dau 
yn fyw iawn i'm meddwl, Un 
oedd Syr George Cornewall 
Lewis, o sir Faesyfed, a fu'n 
Ysgrifennydd Rhyíel yng 
Ngweinyddiaeth Palmerston 
yn 1859, pan oedd Mr. 
Gladstone yn Ganghellydd y 
Trysorlys ac Arglwydd John 
Russell yn Ysgrifennydd 
Tramor. Y tlall oedd Henry 
Austin Brnce (wedî hynny 
Ai^lwydd Aberdâr), o sir 
Forgannwg, fu'n Ysgrifennydd 
Carlrefol yng Ngweinyddiaeth 
Mr. Gladsione yn 1868, pan 
oedd John Bright yo Llywydd 
Bwrdd Masiiach 

Yr oedd gan Syr George 

a Cornewall LewÌs feddwl 

J treiddgar ryfeddol. Y mae ei 

" Use and Abuse of Polilical 

Terms " yn werlhfawr iawn i 

efrydydd gwyddiir gwleidydd- 

Ìaeth ; ac y mae ei ' Pcrsonal 

yn un o'r llyfrau goteu ar hanes 



Administrations of Great Britain 
gwleidyddiaeth rhan gyntaf y ganrif ddiweddaf. 
Yr oedd Arglwydd Aberdâr yn wladweinydd galluog, 



: yn ddyn- 



62 



CYMRU'R PLANT. 



garwr brwd a gonest. Gwnaeth wyhydri dros addysg, bu'n garedig 
iawn wrth efrydwyr, ac ymroddodd hyd ddiwedd ei o'es lafurus i wella 
cyflwr yr hen a'r tlawd 

Ond, er eu henwoced, gŵyr Cymru fwy am Henry Richard nag am 
y ddau. Apeliodd ef at galon y genedl, a daeth yn arwr poblogaidd. 
A dyma y rheswm, — credodd yn ei genedl oherwydd iddo ei charu. 
Nid ysgrifennodd Syr G. C. Lewis ddim am ei wlad ei hun ; ni wyddai 
Arglwydd Aberdâr fawr am ei llenyddiaeth, — credai nad oedd Dafydd 
ab Gwilym yn Uawer uwch na Herrick, a dywedodd droion nad oedd 
Cymru wedi cynhyrchu neb bydenwog. Er cymaint athrylith Syr G. 
C. Lewis, er uched dynoliaeth Arglwydd Aberdâr, ni fedr yr un 
ohonynt apelio at ddychymyg Cymru fel y gŵr o sir Aberteifi. Ós na 
fedr aelod seneddol weled Cymru yn ei Uenyddiaeth, ni fydd er uched 
ei amcanion, ac er cymaint ei allu, ond megis efydd yn seinio. Pan 
gododd Henry Richard, teimlodd Cymru ei bod yn codi gydag ef. 



TAD A'R PLMNTYN. 



ÜN noson oer, dymhestlog, 
'Roedd ífermwr mawr ei baroh, 
Tn ymdaith trwj le coediog, 

I'w gartref ar ei farch ; 
Yn sydyn, er mawr syndod, 

Fe dybiodd glywed llef 
Rhyw blentyn Dach yn dyfod 
O rywle ato ef . 

Ajroeodd i glustfeinio, 

Ond syniodd mai y gwynt 
Oedd yno yn ei dwyllo ; 

Am hyn, ymlaen fel cynt 
Y ceisiodd f yned eto : 

Ond teimlai'n hynod fiin, 
Meddyliai beth pe yno 

Ei blentyn ef ei hun. 

Fath deimlad fyddai iddo, 

£i baaio f el y gwnaeth P 
Nol meddwl hyn a'i bwyso, 

Yn ol i'r Ue yr aeth ; 
£i f arch ar f rys a rwymodd 

Gerllaw wrth goeden gref , 
Ac ar ei oreu tynnodd 

I*r man y clywai'r Ilef . 

Llanafan, 



Ac yno fe wnaeth deimlo 

Rhyw wrthrych bach ar lawr^ 
Ymron a Uwyr ddiffygio 

Dan bwys y storom fawr ; 
I maes o'r Ue fe'i cludodd, 

Ac ar ei f arch i'w dỳ, 
Lle wrth y drwe y clywodd 

Fawr drwst a chwerw gri. 

'Eoedd Huw bach wedi crwydro 

Nas gwyddent i ba le, 
A methid, er pob chwilio, 

Gael gafael ynddo f e ; 
Ond trodd yn orfoleddu, 

Pan gaed mai'r plentyn mad 
A ddygwyd 'nol i'r teulu 

Yn f yw yng nghôl eí dad. 

Wrth geisio achub rh^rwun 

A fo mewn trallod blin, 
Daw bendith yn gyfEredin 

A Iles i'r dyn ei hun ; 
Mae Duw o'r nef yn sylwî 

Ar waith rhai ym mhob man, 
A geÌBÌant wneyd daioni, 

Fel estyn Uaw i*r gwan. 

J. Afan Pabry. - 



CYMRU'R PLANT. 



63 



PW,l,I,D^Jt YR HAUI,. 

ONI safasoch ar Iwyfan gorsaf y rheilffordd, Ue y pleth y ífyrdd 
haeam meffis y pleth rhwyd hela ? A chwi yn sefyll yno, yn 
disgwyl am y cerbyd, dyna gri taranol a dychrynedig y guard o'r 
tu 0I9 — ''Sefwch yn ol, foneddigion, sefwch yn 0I/' A dyna'r 
gerbydres chwimwth yn ysgubo heibio, nes perí i'r ddaear grynnu 
dan draed; ac ymhen eiliad neu ddau gwedj clirio o'r liwch, dyna 
lu crynedig yn cyrchu at íìn y llwytan gan ddywedyd, — " Dear me, 
beth oedd yna, dwedwch?" Ond draw yn y pellder dacw'r 
gerbydres yn gwneyd am drofa oddeutu miUtir i flwrdd, neu mae 
ei chwt yn diílannu yn y twnel. 

Os buoch, yna dychmygwch eich bod chwi yn y cerbyd, ac yntau'n 
teithio tua'r haul, ddydd a nos. Cymerai i chwi 280 o ílynyddau 
cyn y cyrhaeddech yno. Pe buasai Siarl I. yn ymdeithydd, tybed 
a fuasai ef ymhen ei daith erbyn heddyw ? 

le, pe diffòddai'r haul y foment hon, byddai'n ganfyddadwy i ni 
am wyth munud wedi hynny, gan y byddai goleuni, yr hwn sydd 
yri teithio yn ol 186 cxx> o fílltiroedd yr eiliad, oddeutu wyth munud 
yn croesi y gagendor rhyngom ni ftg ef. 

Gwyddoch am y giau (nerves), Os sathr rhywun ar fawd eich 
troed, ni chymer y teimlad ond y ganfed ran o eiliad i gyrraedd yr 
ymenydd. Beth pe bai gan un o ddarllenwyr Ctmru*r Plant 
fraich yn cyrraedd o'r ddaear i'r haul, a beth pe dodech eich bys 
yn yr haul, eirias-boeth ? Buasech wedi marw o ,henaint cyn y 
teimlech y llosg. 

Os cymer goleuni wyth munud i groesi y gagendor yna, pa mor 
t>eU yw'r haúl ynte ? . 

S16HA. 



GWMDDI PIM^TYN. 



IESü anwjl, gwrando 
Ar un bach £el fí, 
Sydd jn dechreu curo 
Wrth dy orsedd di. 

Gwrando 'nawr íj ngweddi, 
Eiddil yw ij nghri, 
Eho dy bur oleuni 
I tj arwain i. 

Tm y Fare, Aherteifi. 



Dysg fl rodip'th Iwybrau, 

Parchu*th Air i gyd, 
Cadw'n bur dy ddeddfau 

Yn yr anial fyd. 

By w o hyd i*th garu, 

Dan dy aden gref 
Gad im dawel lechu 

Nes cael dod i'r nef . 

M. H. Chablbs. 



CYMRU'R PLANT. 




O BOB MAN. 

I. T«BTG I BITT? 

AN oeddwn i yo facbgen, yr oedd dwy 
eneth fach yn Hafod y Plás. Yr oedd 
Myfanwy yn brydfeith iawn, ond cyn 
groesed a cbath. Yr oedd Gwen yn 
Uai glandeg, ond yr oedd ganddi 
dymer addíwyn fel yr oeo. 

" I fawy mae'r plant yma'n detiyg ì " 
ebe cyfnither i'r wraig, oedd ar ym- 
weliad ä'i hen ardal. 

" Mae Myfanwy'n dẁyg i'n teulu ni 
yn ei gwyneb, ond yn tebygu i deulu ei 
thad yn ei thymer. Mae Gwen yn 
deby^ í'w thad yn ei gwyneb, ond 
yn debyg i mi yn ei ihymer, druan." 

II PWT OEDD WAITHAr 

Ffasiwn wrthun a chreulon yw cario 
corfT aderyn ar het ; ac eto gwneir hyn gan rai sy'n disgwyl cael eu 
hystyríed yn fone'ldig'esau. Oaeth un o'r tienywod hyn unw^th i 
gytartod tyrta o fechg/n drwg, oedd newydd dynnu nyth aderyn. 
Yr oedd y nyth yn eu dwyi<iw, a'r c^wìon bach crynedig ynddo. 

" Ffei ohonoch, fechgyn creulon," el>e'r wraig, " beth fydd teioilad 
eu mam, druan, pan ddaw a bwyil iddynt ì " 

" Golynnwch Iddi," ebe un o'r bechgyn drwg, " y mae'n eistedd ar 
eich het" 

III CERYDD DOCHAN 

Pan fo'r cynhaeaf gwúr yn un gwlawog, gwneir mwdwl a hulog 
yn aml Y gamp ydyw gwneyd pen y mwdwl neu'r huiog yn y fath 
fodd tel nad a dìm gwlaw iddo Yr oedd Dochan yn cyweirio gw^r 
ar ochr y Gameddwen unwaith,— gŵr cawraìdd, a golwg byrr iawn 
oedd yr hen fardd. Yr oedd yn codl y gwair i'r gwas oedd yn 
gwneyd y mwdwl mawr. Yr oedd y gwas hwn yn meddwl y tíjfii 
ohono ei hutt, ac yn canmol eí hun yn ddib^d fel deislwr. " Dyna 
1 chwi osod iawn, Dochan," "Dyna i chwì beth ydi delsío." 
glywai'r hen wr o hyd. O'r diwedd, pan ddaeth y carraid olaf, 
go^nai'r gwas ymtrrostgar, — 

" Sut y gwna i i ben o, Dochan ? " 

"Gwna fo'n union fel dy ben dy hun," oedd yr ateb, "ac yna 
'deiff dim byd byth iddo fo." 

•V Crfatrtid r I0l7i]>dd fw.-0*IH M. Euwabihi. i, CLtBuriioH TiuLU, OlTOUi. 



AT Y PLANT. 



BOB. 1. Gwe]l geo. fmiBD weld nieijn ax J 
goeden aag mewii oaireU. Y mae gonddo 
edyn, & dengjg hynny m»I jn Thydd y djW 
fod. 2. Nld wyf yn meddwl fod "gomod o 
wybodaetb n ihy facti □ ddltyrrwoh " yu 
Cihee.'b Plaht. Cewoh banea y Tylwyth Teg a, hanee 
BdaT, ÿn ogyatal sg eBboniad &i snig a seren. 

Ap Rbidiiw- 1. Byddai'n dda gennyf pe'r yogríten- 
neoh at ŷ teetynau a nod^rch. Bn erthygt dda iawn 
Kt Jobu W. Jonea yn uu o rifyuuan dlwëadaí Cihbu. 
2. Digoa prin y mae'n iawn Gyhoeddt dainaa goren 
pijiptb nen anerohiad ; hwyrach y bydfl y pregetliwi 
anvsn qyhoeddieÌ hun ryw dro. 

A OKS HBDDWCH F Y mae gennycb ddan g^yn, sef 

(1) lod beirdd csdeÌTÌol yn ymgnuyg am wobroa o 

bannei coion mewn elBtcddíodsuneal, (2) íod pwyllgoi 

^ yn mynnn piia tocjn oddtai y baidd, diaan. tlswd. 

'^ Oni welwcbgysylltiad rhwDgy ddau gamwríf 

uuBd Bynwyr, 

J. J. E. Cyboedâwyd " Batddonlaeth Cjprddelw," dau olygtMrth loauAifoD, 
gyda tbiaethawd Spinthei, yn 18TT, gan H. HnmphiejB, ÒDNiuaifon. Wedl 
morw Ui. Hnmpbi^B, gwerthwyd ei lyfian i waËautd lj(cifeitbwyl. I gattl 
IljfiBu fel hyn, ajifoiiwch at W, H. Boberta, 10, Cedl Court, Charíng (Sow 
Hoad, Londdn ; neu Davld Boberte, Ltan FteBtiniog : nen Gorouwy WilUanii, 
Rhnâiyu ; neu P. Ciowe, Y Fuobnad, GwiecsBm. Bydd yn dda gennyf rof 
cyfeiríadau ihai eielU jn gweithu Ilyfrau ail Inw, ob aufonir hwy Imi. 

i> gjfrolan eyntaf CnmD a Ctiib.c'b Plaht, ac nia 



J. Y mae Uawer o gjboeddiadan d& i bUut yng Nghymru, a'r oU yn enwadol. 
T mae mHoedd o deuluoedd yu deibyn cylcbgiawn en heuwad, a Cthbu'b 
Plaiit hefyd. FeUy, ni ddyM yi nu pethBu fod yn y ddau. Wetthian, byddat 
ju Blgraflu d«inyn, ac ambBll dro' yn cerflo dailnu ; ond, cyu iddyut jmddaDgOB, 
gwelaf hwynt mewn oyhoeddiad araU. Pary hyn draaeith a ohost Ì ml, Oa 





(^MRU'R J)LANT. 



Ctf. XV. MAWRTH, 1906. Rhip 171. 



CROSSO'R GWANWTS. 

"i^ROESO 'r gfwanwyn " (cenhinen Pedr, âaŷoâit), medd rhai, 
\J vw blodeujm cenhedlaethol Cymni. Gwanwyn yw hi ar 
fywyd Cymru o hyd. Ni bu ein g^iad eríoed yn uwch nac yn well, 
yn fwy t\ hynni nac yn uwch el nod. Ac nl fa el phordi erioed yn 

Àr ddygfwyl De«n Sint, yr ydyin yn meddwl am a fu ac am a 
fydd. Yr ydym yn meddwl am y dewríon sydd wedi dlio o'r rhyfel, 
ac wedi croffî eu tariannau ar y mur. Yn eu mys^ y mae Wat^ 
Wyn, b«rdd naturiol, athraw l)u o feirdd a phre^tbwyr da; y 
Parch. D Lloyd Jones, un o dywysogion y pulpud, ac awdwr 
hyawdl; Hwfa ^<on, f;;we1soch ef yn hen archdderwydd yn yr 
Orsedd; W. Cadwaladr Davìes, wnaetb wrhydri dros addysg, er 
narw'n rhy ieuanc ; J. Bowen-Jones, y pregethwr da a'r g^olygydd 
medms; A. C. Humphreys-Owen, wnaeth wasanaeth (^dwybodol Ì 



68 



CYMRU'R PLANT. 



wleidyddiaeth ac addysg ; R. J. Derfely gerddodd lawer o Iwybrau'r 
gwladgarwr a'r dyngarwr. 

Yr ydym yn meddwl hefyd am y rhai sydd ar y maes ac yn dai i 
weithio. Y mae tri Chymro yn y weinyddiaeth, dau ohonynt yn 
Gymry glân gloew o iaith« Aeth Cymry ieuainc o'r newydd i'r 
Seneddy plant yr Ysgol Sul ; 3^1 eu mysg, D. Davies o Landinam» o 
deulu wnaeth lawer dros addysg Cymru ; a W. Llywelyn Williams, 
o Langadog, o deulu roddodd ddau dywysog i bulpud Cymru. 
Mae Uawer o Gymry yn y Senedd dros rannau o Loegr hefyd, 
megis Timothy Davies yn Llundain. 

Y mae Cymro'n arglwydd faer Llundiun, a Chymro'n faer 
Amwythig. Gallwn lenwi tudalennau ftg enwau'r Cymry sydd 
mewn swyddi pwysig, wedi eu iiennill trwy nerth çymeriad. 

Y mae papurau newyddion, a llyfarau newyd(fion, yn ymddangos 
ò hyd. Mae plant fu'n dechreu trwy ysgrifennu i Ctmru'r Plant 
yn awr yn awdwyr ac yn olygwyr. 

Ond am blant y dyfodol yr ydym yn meddwl mwyat. Y maent 
hwy yn yr ysgolion yn awr, neu yn eu cartrefí. Y mae gwaith o'u 
blaen hwydiau, -gwneyd eu rhan i godi Cymru'n uwch nag y bu 
erioed o'r blaen. 



YR HBDYDD. 

Alaw, — Codiad yr Hedydd, 



WI, wi, yr hedydd mwyn, 
Dihana yn dy wely brwyn, 

Mae*r Gbtea'n ffôi o*r cwm ; 
Dod, dod, mae'r Gwanwyn cu, 
Yflgydwa'r eir» o dy blu, 

A gad dy f wtbyn Uwm ; 
Oân y delyn genaist inni 

Pan oedd Ha'n addumo'r ddol ; 
T mae*r gwyntoedd eto'n ho£9 

Dwyn dy fiwsig yn eu côl ; 
Gawn bellacb ambell íore braf , 

A daw yr Haf yn ol. 

Owyd, cwyd, yr hedydd tìws, 
Mae'r awel dawel wrth ein drwB, 

Tn dweyd cei ado'r llawr ; 
üring, dring yn llon dy l«f, 
I fyny at fleneetri'r nef , 

Dan wylaidd wrid y wawr ; 



Tn y glasliw di-gymylau, 
•O dan wenau teyrn y dydd, 

Wjt ti'n dywed llaig télynau 
Plant Paradwys, anwyl, sydd 

Yn codi ynnom hiraeth am 
Rol Ihun i fyny 'n rhydd P 

Oân, cân, yr hedydd Uon, 
Dy jfelus fawl, yn v8gafn fron, 

A swyna'r byd ft'th salm ; 
D08, do8 o hyd yn nes 
I'r nef, a charia*r dwyfol wres, 

I fynwes ájtí yn f aim ; 
Ai dy gariad at ein cvmoedd 

Sydd yn ysbr^rdoli'th gân P 
Neu rhy w awydd gweld y nefoedd 

Sydd yn denu*th galon lân P 
Mwynha dy wledd uwçh daeai werdd, 

A'th ddawnsiol geidd ju dân. 

RlC&A&I) ^B HUOH. 



CYMRU-R PLANT. 




CiyCHÁÜ 'R TVI,WTTH T^G. 

I. CTKWrNAS HTWIL. 

' RA nad oedd Hywel eto ond deuddeg: 
oed, yr oedd ers blwyddyn yn was bach 
mewn amaethdy D r enw Fron, 
oddeutu talr mllitìr o'i gartref. Un 
noswaltb, ycbydig ar ol calan-maì, 
cafodd ganiatẃd ^an ei feàstr ì fyned 
gartret i edrych am ei fam. 

Yr oedd yn ooswaith dawel; a'r 
lloer, oedd bron yn ilawn, yo edrydi 
i lawr o awyr ddigyroylau, Buasal 
llíwer bachg^en yn teimio ofn ac arswyd 
wrth gerdded Uwybrau mor unijf ac 
inghysbeil, ond nid oedd Hywel yn gwybod 
beth oedd y naiU na'r UaU. El^ ymlaen yn 
hoew, gan brysuro, fel y gailai gyrraedd 
gartref cyn i'w fam fyned l'w gwely. Pan 
oddeutn hanner y ffordd, fel yr oedd yn 
nesban at ffrwd féchan, y mae yn tyUo ei fod yn dywed rfayw swn. 
Arafodd ei gamrau, a chlustfdniodd. Ond darlyddodd y swn yn 
htdiol ddîsymwih. Yr oedd distawrwydd áigymysg yn gorwedd 
dios yr holl fro, fei pe na byddaî greadur l>yw ond Hywel yn ^os. 
Felly, aii gychwynnodd, gan dybio m^ swn y ffrwd oedd wedl 
glywed, oherwydd yr oedd wedl gwiawio yn bur drwm y dyddiau 
cyn bynny^ ac teily yr oedd mwy o ddwfr nag arter ynddi. Yn fuan 
y mae yn cyrraedd byd ati, ac yn eì chroesi, drwy gamu yn ofalns 
o'r ndli garreg i'r U^ A phan ar y canol, y mae yn clywed y swn 
ditíthr eio, ac yn iiawer mwy eglur y tro yma. Wrth wrando, y 
mae yn sylwi ei fod yn dyfod o ymyl boncyff coeden oedd ychydig 
lathenni o'i flaen, ac ymaith ag ef tuag ati. Yn y ^ honno, yn 
dstedd ar y mwsog oedd o amgylch bon y goeden, yr oedd dyn 
bycban yn wylo, ac yn siglo ei hunan yn oi a blaen, fei pe mewn 
gofid mawr. Yr oedd mor hynod o íychaa, a golwg mor ryfedd 
amo, fel y bu raid í Hywei rwbio ei lyg^d rhag otn maì breuddwydio 
yr oedd. Bu yn edrych am beth amser amo yn syn, yn methu 
gwybod sut i'w gyfarch, ac er mwyn tynnu ei sylw, pesychodd. 

Tynnodd yntau ei ddwylaw yn sydyn oddiar ei wyneb, a 
pheidlodd a siglo eì hunan, ac edrychodd i fyny yn ofnus ar y 
bacfagen. Wrtìi ei weled felly, mentrodd Hywei ofyn, — 
'" Beth ydyw y mater ? " 



70 CYMRU'R PLANT. 






"O" ebai yntau, gan ddechreu wylo a siglo ei hunan drachefh, 
''fe firftn y clychau, te gftn y clychau/' 
Pa glychau ? " gofynnai Hywei. 
Y clychau arían/' ebai yntau. 

Nid oedd Hywel yn deall hyn» a meddyliodd mû y peth goreu 
iddo oedd myned yn ei flaen am ei gartref. Ond cyn cychwyn, 
gofynnoddy — 

** Oes bosibl i mi dch helpu ? " 

'< Oes, yn hawdd/' atebai yntau. 

Ac wrth feddwl am y cynhorthwy ailasai y bachgen roddi iddo, 
mae yn codi i fyny, ac yn sychu ei ddagrau, ac meddai, gan gyfeirio 
ft'i fys at glawdd uchel oedd i fyny ym mhen y cae, — 

'* Os gwnewch chwi symud y garreg fawr acw sydd ar y twll yn y 
waly mi allaf tynd adref." 

'* Sut y daeUioch chwi yma ? " gofÿnnai Hyweli fel yr oeddynt yn 
oerdded i fyny at y wal. Ac ebai yntau, — 

** Dod yma i chwareu ddarfu ni neithlwr yng ngoleu'r lleuad, ac 
wedi chwareu am ychydig, mi aethum am dro fy hunan. A phan 
ddois yn ol, yr oedd pawb wedi myned, a rhyw un wedi riioi y garreg 
fawr yma yn y fan hyn. Ac os na chaí fynd yn ol cyn i'r haul godi, 
fe gftn y clychau, ac mi goUaf fy anrheg gan y firenbines. A mwy 
na'r cwbl, ni chaf byth fynd yn ol i wlad y Tylwyth 1 eg." 

'* Beth fydd yr anrheg ? " gofynnai HyweL 

'* Nìd wyf yn gwybod eto. Ond| os mynnwcb, oewch ddod yn ol 
gyda mi, a gweld drosoch eich hunan/' oedd yr ateb. 

«OV goreu/' ebai y bachgen. 

Yr deddynt, erbyn hyn» wedi cyrraedd agoriad yn y wal, un oV 
agoriadau hynny sydd yn cael eu darparu ar s:yfer defaid. Gydag 
ond ychydig iawn o anhawsdery cydiodd Hywel yn un pen i'r 
garreg» a thynnodd hi i lawr. Dlolchodd ei gydymaith bychan 
iddo drosodd a throsodd» ac amneidiodd amo i'w ddilyn. Aeth 
yntau, gan ddisgwyl cael ei hunan yn y cae oedd am y terfyti a hwy, 
Ond yn lle hynny, cafodd ei hunan ynghanol y Tylwyth Teg/ yn eu 
gwlad eu hunain. Yr oeddent fel pe yn disgwyl eu cyfaiH, oblegid 
rhedasant i'w gyfarfod, gan ei gofleidio a'i gusanu, tra yr edrychent 
ar Hywel gyda golygon cymysg o ofn ac edmygedd. 

Holent y dyn bychan hefyd ar draws eu gilydd, — " Pa le yr oedd 
wedí bod ? " «* Sut y daeth yn ol ? " *' Pwy oedd Hywei ? " a Uawer 
o gwestiynau ereiU. 

Ar ol iddynt i gyd ei gyfarch yn y dull mwyaf serchog, y mae yn 
dweyd wrthynt am eistedd i lawr, gan wneyd hynny ei hunan, ac yn 
dechreu adrodd ei hanes wrthynt. Oddiwrth ei ddesgrifiad» gallasai 
Hywel feddwl fod y garreg oedd ar y wal fel hanner mynydd a'i 
fod ef yn rhyw gawr mawr, yn ddigon cryf i'w symud ftg un llaw. 



CYMRU'R PLANT. 71 

Fel y dywedai yr hen wr yr banesy edrychai y Tylwyth Teg ar Hywel 
yn graff» a sylwai fod yr ofn yn graddol ddiflannu o'u llygaid, aV 
edmygedd yn cynhydda, ac meddent wrtho, — 

** Mi ddywedwn wrth ein brenhines am danoch. Mae hi beddyw 
yn rhoi anrhegion i ni, ac y mae yn siwr o'ch anrbegu chwithau/' 

''Pa bryd heddyw/' ebai Hywel» ''oblegid mae yn rhaid i mi 
fynd yn ol cyn amser godro." 

'' O/' ebent hwythau/' <'mi fydd y cwbl drosodd ymhell cyn hynnỳ. 
Yr ydym yn disgwyl clywed y dychau yn canu bob eiliad, ac yna fe 
gychwynnwn at y castdl/' 

Wrdi eu dywed yn siarad ft'u gilydd, deallodd Hywel mai 
perthynasau oeddent i'r gŵr l)ychan gafodd yn ymyl y bonçyff ; ac 
er eu bod yn hynod o debyg i'w gilydd, ac wedi eu g^sgo yn 
hollol yr un ' fath, eto yr oedd digon o wahaniaeth rhyngddynt i'w 
alluogi i wybod pa un oedd y sawl oedd wedi ei arwain yno. Yn 
fuan mae swn hyfryd yn torri ar glust y bachgen, a dyna y Tylwyth 
Teg i gyd ar eu traed» gan baratoi eu hunûn i gychwyn. Ond yr 
oedd Hywel wedi ei swyno gan y miwsig peraidd« ac fel pe yn 
analluog i symud. Ac meddai un o'i gymdeitlüon wrtho yn fry siog, — 

'* Dowch ymlaen, dowch ymlaen, i diwi gael gweled y dychau," 

Aeth yntau ymlaen fel mewn breuddy^, nes y caifòdd d hun 
ynghanol cannoedd o'r Tylwyth Teg, yn sefyU o flaen castell hardd. 

Yr oedd pob ffenestr yn agored, a'r hyn oedd o'r tu fewn i'w 
weled. Nid oedd Hywel erioied wedi edrych ar y fath olygfa, yr 
oedd y castell fel nyth o drysorau. Hefyd, yr oedd v gerddi oead 
o'i fi^mpas yn llawn o'r blodau prydferthaf, wedi eu gwau yn 
draffiUh i'w gilydd, a'r rhai hynny o bob lliw allesid meddwl am 
dano, a'u harogl per yn llenwi yr awyr. 



URDD F DBléYN. 

Y Fprwd, Abb& Psnnab (Mountain Ash). 



YMAE pÌAiìt 7 Ffrwd, Mountain Aáh, yn gangen o ürdd y Délyn. Maent 
wedi ffuifio dosbarth Ojmraeg, ac wedi deiwÌB pwyUgor o*u plíth eu hunain. 
Maent yn cjfarfod bob nos liun yn 7 íeBtri, i ddarllen Chriaiu'B Plant, " Holi ac 
Ateb ar EUines O^mru," adrodd a chanu, ac ^s^ifennu C^mraeg. Maent hef^d 
7n CTmer^d gwersi i'w gwneuthur ^n ^stod yt wythnos. T brodTr canlTuol B^dd 
3m edr^ch ar ol 7 dosbarth,— D. J. Lewis (liTW^dd), William J. Bowen, P. D. 
Jones, a William Jonee. 

1857—1885. Selina Jamee, Jennie Jones, Nanc7 Jonei, Mafrgie Dayiea, PboBbe 
Whe^er, Winora Asbford, Alice Angel, Annie M. Breeze, Sallie Davies, 
Lizzie M. Wheeler, Ida Jones, Maggie Jones, Mag:gie Hatton, Maggie 
Hayaîd, Alice Williams, Agnes KÌDg> Katie WatËns, Taliesin James, 
Johnn7 PhilllpB, Morgan Griffiths, Edwin Âshford, Philip Thomas Jones, 
länlTn Griffith, Morgan Harris, Teddie WilUams. Bhai mewn oed, — 
D. J. Lewis, W. J. Bowen, P. T. Jones, William Jones. 



á 



CYMRU'R PLANT. 




Y^ Y DDAMWAIJf AR YR HSOIt. 

MAE John Davles yn fasnschwr enwog erbyn hyn, ac yn 
ddyn da a pharchus, Ond ychydig s^ld yn gwybod b^ 
oedd ei ddechreuad. 
Unwaith, aeth g^weîthíwr a'i maìg a'l faban I Lerpwl i fyw. Yr 
oedd liiyw reswm yn galw amo adael ei ardal ei hun, ac ni dilyw- 
odd d deulu byth aír am dano. Collodd ei iechyd, a bu ^w; yn 
hian iawn bu ei wraigf farw ar ei oL Gadawyd eu bachg^ i otal 
dynes a'i hanfonai i werthu blodau hyd yr heol. 

Yr oedd boneddwr a boneddÌg:es yn mynd hyd yr heol, a 
chwympodd gwlawlen o'i llaw hi. Wrth iddo geAúo ei godi iddi, 
aeth cerbyd ar draws y gwerthwr blodau bach- Anafu^ ef yn 
dost, ac aẃd äg ef i ysbyty'r plant Cofìai'r boneddwr a'r foneddiges 
aiD ei wyneb badi dwys o hyd. 

Ymwelent ag ef bob dydd yn yr ysbyty, a buont yn garedlg ìawh 
wrtho. Yr oeddynt wedi colli eu hunlg blentyn ; a chynierasaiit 
John î'w le gwag. Cafodd gartref cysurus, ac addysg dda. Tatodd 
yntau i'w noddwyr caredig, bu'n dyner iawn obonynt ÿn eu hen 
ddyddiau. Ac y mae pawb a gair uchel iawn iddo tẃddyw. 



CYMRU^R PLANT. ?3 



F WIWSR JÎTO. 

OS^ewch i'r goedwig ar ddiwmod tawel, yn enwedig yn yr 
.«^Hydrefy safẁch am ysbaid, a'ch cefh ar ryw hen goeden 
dderw neu ífawydd, yn agos i ddwy neu dair o goed íiynid^iTddy 
a chewch olygfa a rydd i chwi lawer o fwynhad. 

Ni raìd i chwi ben-synnu yn hlr iawn yn y lle, cyn i chwi glywed 
rhyw drwst sydyn yn rhywle nas gwyddoch, ar y míinud c^mtaf. 
Ac os daliwch i fod yn berffaith lonydd a distaw, cewch weled rhyw 
fôd bychan, clws, yn ymsymud ar fraich y goeden gnau draw, a 
dyna wiwer yn dod Vr golwg o'i noddfa yn ei goruwchystafell. 

Nid yw ond megis pelen gron o fán-flew coch, a'i chynffon frws 
wedi ei chyrüo yn drefhus ar hyd ei chefn. Y mae'n oifnus odiaeth, 
a saif yn stond am funud neu ddau, gan ysbio o'i hamgylch, ft'i 
llygaid mawrion, eílro, i edrych a gaif! ryddid i fwynhau ei chinió o 
gnau. Edrych i'r un cyfeiriad, ac y mae'n ameu fod rhywun yn 
ymyl. Deil i wrando, gan sefyll fel delw lonydd. Yna, yn syd]^! 
fe chwifìa ei chynffon i fyny ac i lawr, i ganlyn ei theimladau, gan 
nad yw yn berffaith siwr a ydyw mewn diogelwch. 

Ymhen ychydig, gan nad oes unrhyw arwydd o ysgytwad na 
thwrf yn agos, fe eistedda yn dalog ar ei thraed ol, ar ganol y 
gangen,— a'i chynffon fel hanner olwyn ar ei chefh. Yna, gafaela 
mewn cneuen ffreinig â phalfau ei thraed blaen, fel pe baent yn 
ddwylaw yn unìon, a dechreua dorri yr amwisg galed ft'i dannedd 
miniog. Bydd yr ysbarion yn disgyn rhwng y breichiau mawrion, 
fel pe'n gawod o genllysg. 

Cyn bo hir, fe glywch dwrw heb fod nepell oddiwrthi, a dyna'i 
chyfeilles yn ymddangos,— neu weithiau ddwy neu dair. Bydd rhai 
ereill yn agos bob amser. Anaml y byddant eu hunain heb gwmni 
o fewn cyrraédd; a phan fydd mintai ohonynt hefo^u gilydd y bydd 
paniomìme wiweraldd, mewn gwlrionedd. Rhedant i lawr y goeden, y 
nalll ar ol y llall. — rhyw hwb a naid, nes cyrraedd y ddaear. Y 
maent yn awr wrth eu bodd, ac yn eu helfen yn chware mig, neu 
ymguddio, fel plant, o amgylch corf! y goeden. Credent, yn ddiau, 
nad oes neb mewn milltiroedd Iddynt, i aílonyddu ar eu chware. 

Wedi cael digon o ysbort, ant i gael pryd gyda'u gilydd, ac y 
mae gweled rhyw bédalr neu bump o wìwerod yn cyd-eistedd ar 
g^ngen rhyw laswydden {Jarch\\ wledda ar gnau neu fés, yn olygfa 
eithriadôl o ddyddorplì edmygwyr teulu Natúr. Gollyngant gawod- 
ydd a biisg, fel y bydd y llawr yn dew . ohonynt' Wedi cael eu 
gwala, ant i cbwdre eilwaltb, gan wneyd troadau o amgylch eu 
gilyçldi ac ymryson neidìo o'r nalll gangen i'r llall. Welthiau, 



74 CYMRU'R PLANT. 

neidiant i bellder anhygoel o fawr, nes y bydd y canghennau hirion, 
ystwyth, yn plygu o dan eu pwysaui er mor ysgafn a hoew ydynt. 
le, chwedl un o'r beirdd cywrain, — 

<( Heb *ran aâen, bion na hedant.'' 

Yn awr, pe y symudecb ronyn o'ch lle, fe glywent ar unwaith y 
siw lleiaf o'ch trwst, a hynny o gryn bellder. Arafant yn eu hafíaeth 
mewn eiliad; ac fel pe o dan ddylanwad dychryn, fe red un i ym- 
guddio i fforch rhyw gangen braíi, a'r lleill i ryw ymguddfa ym 
mrig y coedydd cyfagos. Ant i ymguddio bob amser yr ochr arall 
i'r goeden i ch^iâ, ac fe arhosant yn eu lloches mor Uonydd a'r pren 
ei hunan, ac er gwaeddî, a Uuchio ambeU i garreg o ran cymhyr- 
aeth» ni symudant o'u Ue. Tasg Ued anhawdd, i'r Uygad craffafi 
fydd eu canfod o gwbl yn Uechu, gan fod y rhisgl yr unrhyw a u 
lUw hwythau. Pan ddaw y cipar neu ei feistr ar ei rawd arferol 
drwy y coed, gyda'u gwnn a'u cwn, bydd y wiwerod fel pe'n adnabod 
swn eu traed o beU, a Uechant am eu bywyd. Bydd cyfarthiad cwn 
a swn ergyd ]^ peri arswyd drwy eu cidon gynhyrfus. 

Pan gyfarfyddant arwyddion o berygl, rhoddant fynegiant i'w 
teimladau gyda chri uchelfain, — hron yn ysgrech. Mae gwaedd y 
wi wer ofnus, ddigUawn, ar rai ystyriaethau, yn ddigrifol anghyftredin. 

GwyUwch hi yrwan, a gwelwch hi yn ysboncio yn chwyrn-wyUt, 
ac yn taflu ei chynffon o ochr i ochr, ac yn curo ei thraed eiddil yn 
y pren, gan led-gyfarth yn awr ac eilwaith, mewn rhyw seiniau 
cyflym, cyfrinddulí. GwyUa gamrau yr ymyrrwr gyda dialon 
grynedig, nes y tybia y bydd heddwch yn teyrnasu yn nhueddau ei 
hen gartrefle anwyl. 

Perthyn i'r wiwer lawer o nodweddion hynod. Gwnaifi ei nyth 
tadus mewn rhyw gornel glyd ar ran uchaf y goeden, a hynny 
fynychaf wewn cysgod gwynt. Bydd ei ddefnydd o ddaii, wedi ei 
leinio ft mwsog gwyrdd cynnes, ac yno yr ymddu^ ei rhai bychain, 
gan eu magu yn ofalus, a'u dysgu i rodio a neidio hyd y coed, — 
yn ol defod ac arfer y tyiwyth doniol. 

Y mae Uuoedd o'r beirdd Seisnig goreu wedi canu moUant y 
wiwer, ond pur ychydig o sylw a dalodd rhyddodlwyr ( ymru i'r 
gyfeiUes bert. Y mae ein darluniadau mwyaf mynegol ohoni 
mewn englynion, a dyma ddwy ohonynt. Daw ereiU eto. 



it 



Y wiwer facli, un orfy w,— fu 'rioed " Un bron jm gynffon i gyd,— yw'r 

bryf wîwer 

Ar hyd bren o'i chyfryw, Hoew, sy'n llawn bywyd ; 

IJn hoyw'i naid, eon y w, Rhed fel yr awel ar hyd 

Ao od gynflonog ydy w. ' ' Y Uwyn, mewn llai na munnd. ' ' 

R. EüPTL. W. EiLiB Eyans. 

Carneddoo. 



CYMRU'R PLANT. 75 



ADBRYN F TO. 

II. 

WELSOCH chwi adar y to yn caru ? Un diwniod, y gwanwyn 
llynedd, yn sydyn disgynnodd lleisiau, — *' tshisisìsicy 
tshicicicic I " — gwyllt ac uchel haid o adar ar fy nghlustiau, — adar 
yn ymrafaelio, feddyliwn. Edrychais allan, a beth a welwn ar y 
buarth o'm blaen ond adar y to, dwrr mawr, mewn cyffro 
anghytfredin, yn tasgu i fyny, ac ]^ ymwau drwy eu gilydd, ac yn 
cilgwthio y nalll y Uall, lel pe buasent wedi hanner gwallgofì. 
Ddallais yn union beth oedd yr helynt, twrr o geiliogod yn cweryla, 
ac yn sarnu eu gilydd wrth ruthro ymlaen am y cynta i ddangos eu 
hunain i iar oedd yn eu canol ; a hynny er mwyn tynnu ei sylw. ac o 
dynnu ei sylw, enniU ei serch. Pob un ar yr un neges I Dwsin 
neu ragor o geiliogod yn ymryson am yr un iar, a phob un yn 
debran ar uchat ei lais I A thyna dduU rhyfedd o garu'r iar oedd 
ganddynt. — tarawai un yn ei herbyn, fel pe y dywedai, — <' Weli di fìy 
gariad ì" H hoddai un arall wth bychan iddi ft'i big, fel pe y dywedai, 
— *' Weli di fìnne, 'run fach ? " Rhoddai un arail bwmp iddi, gan 
awgrymu, — <''Kwyf fínne yma, cariad, ysbia." Ac felly un arall ac 
un arall; ond yr oedd pob un yn ofalus i beidio ei brifo. Ynghanol 
yr helynt, yswitiai hitìiau'n wyllt, — "tshicidcic, tshidcidc" dros y lle; 
ac weithiau gwylltiaiy achan glecian ei phig yn uchel, "gyp*gyp-gyp- 
gyp/' fel ci drwg yn rhindan ei ddannedd» rhuthrai ar un, a phigai 
ef yn dost; a chydiai mewn un arall, a rhoddai hergwd iddo, nes yr 
oedd yn glechden yn y fan draw, — pob un o'r ddau yn falch o'r 
sylw digri a gawsent. Onid yw cernod gan gariad yn well na 
llyfíad gan gâs ? Ac felly y parhaodd y miri yn hir, nes iddi windo 
ar un, tel pe y dywedsû, — " Ti yw'r deryn, tyrd o'na 1 " Ciliodd y 
Ueill. Ond dyna falch oedd y gorchfygwr. Neidiál a phrandai o 
gwmpas. Tasgai i fyny ar ei aden o un ochr i'r iar, a disgynnai 
chwap yr ochr araU iddi. Closiai yn nes ati, gan gyrfío ei ben ; 
pigai a gogleisiai hi'n chwareus, — *' Vr hen gariad I " ebe fe,— yna, 
neidiai yn ol, a throai oddiamgylch i ddangos iddi gengl arian ei 
aden, a rhiUn chestnut ei wddw, a'i gadadi du fel jet. Clywsant 
rywun yn dod. " Tshiciddc I " ebe'r ddau, ac ymaith a hwy. 
Dyna tel y gwelais i adar y to yn caru. 

Beth yw bwyd adar y to ? Bwytant íriwsioni a phob math o friw- 
fẁyd deflir aUan o dai, yn fara, ac yn gig, ac yn gaws, ac yn bwdin, 
ac yn gacen fraitb, — '< bara hen nodiant " polK>l y Rhos, — ac yn 
dwmplen, — mewn gair, * bwytant bopetb, rhywbeth sy fẁytadwy. 



76 CYMRU'R PLANT. 

Gadewch i mi ddweyd yn y fan yma msA adar hunangary greedy, 
iawn yw adar y to, ac ymladdgar yn y fargen. Eu harwyddair 
yw,— '< Y cwbl i mi, a'r gweddill i'r plant ereilL" Teflwch fwyd 
iddynt yn giprys. Lleda pob uh ei goesau am gymaint o'r bwyd 
ag a all; a hwbia oddiamgylch, wisg ei ochr, i gàw pob un.arall 
draw o'i gyfiran ef ; ac os meiddia un ddod i'w yniyl, caif! tonclust 
gas, nes y byddo'n gwaeddi '' O I " ac yn tasgu i'r fan draw. Try 
hwnnw'n ol arno» ond odid, ac a yn daro rhwng y ddau ; una y Ueili 
yn y ffrwgwd, ac aiff yn ffrae wyllt drwydai draw. Terfyna'r 
ymrafael yn sydyn, tel taro hoel mewn pren ; ac a pob un ymlaen 
a'i waith, fel pe buasai dim byd anymunol wedi cymeryd lle. 

Ond nid yw adar y to yn byw yn gyfangwbl ar y cardod estynnj|r 
iddynt o dai. Ar brydiau, troant o tod yn gardotwyr i fod yn 
Uadron Chwi wyddoch tod yn dda ganddynt yd. Blysiant et fel y 
blysia cath lefrith, — ni fedrant wrthsetýll y brofedigaeth o*i ddwyn 
os cant gyfle. Yn yr haf, codant yn tore, cyn codi cwn Caer, tel 
rhai ar ddrwg yn gyffredin, ac ant gyda'u gilydd yn haid i gaeau i 
hvyta gweniẃ, a dieirch, a haidd o'r tywysennau, a gwnant wledd 
iawn o honi. Os byddant yn liiosogy gwnant gryn ddifrod fel hyn, 
a cholied fawr i'r ffermwyr. '< Y chwiwgwn bychain 1 " meddwch, 
''mae eisiau eu saethu." Dyna ddywed y fiermwr hefyd. Ond 
cyn eu condemnio, gwrandewch ar yr ochr arall. 

Chwi wyddoch beth yw cynron, a lindys, a rhyw gér feliy, oni 
^^doch? Chwi wyddoch hefyd mai pryfed dinistriol iawn 
ydynt. Wel, rwan, y cynron a'r lindys yma ydyw bwyd cyẁion 
adar y to. Daw yr hen adar i'r gerddi i hel y cynron sy'n difa 
bresydi, a dail coed eirin mair, a chyrens, a'r *< wire-worms " — 
leather ;ackeís, — sy'n bwyta llysiau cochion (moron) ; ant i'r caeau a'r 
wig ar yr anneges; pigant y llyslau {aphides) s/n andwyo coed 
rhosyna»! a Chariant y cwbl, lond eu pigau, yn fwyd i'w rhai bacb. 
CarÌAun par ddegau, gryn 30 neu 40, bob awr i'w cywion, a hynay 
am dros ddeg awr yn y dydd. Cariant felly gannoedd mewn un 
diwmody a miioedd mewn wythnos. Dim ond un par I Os ydyw 
un par yn cario miloedd mewn wythnos, faint garia hoU adar y to 
sy o gwmpas tŷ Sarm ? Faint garia holl adar to y, wlad yn ystod 
eu tymor magu,- tymor s/n ymestya yn aml o Cbwetrol i Fedi? 
Miliynau ar fíliynau, — nis medrir eu cyfrif. Adar y to yn gwneyd 
colled ? Dyna golled wnelai'r miliynau lindys yma, onibai tod actar 
y to yn eu dita l 

Ond nid dyna'r cwbl. Ar wahanol adegau p'r Awyddynj, gwelir 
adar y to, yn hddiau yn y .ineusydd yn bwyta hadau ysgalli a inaip 



CYMRU'R PLANT. 77 

gwylltion, — bresaçh gwŷr lal, — a Uyslau difraeth ereilL Bwytant 
beth dirifedi o'r hadau yma* Pe cawsent lonydd, tytent yn chwyn 
lond y ddaear, dan sang, a byddai'r drafferth a'r draul o'u diFa yn 
enfawr. Adar y to yn gwneyd coUed eto ? Oyna goUed wnelai yr 
hadau ynna, oni buasai fod adar y to yn eu difa cyn egino ohonynt I 
Beth yw eich barn am adar y to rwan ? Beth ? ** Nid oes eisieu 
eu saethu/' 

Chwi welwch erbyn hyn fod adar y to, drwy gUrio'r tir o chwyn 
a phryfaid dinistriol ereiU, yn talu'n ol yn ardderchog i'r ífermwr 
am yr yd a ddygant adeg y cynhaeaf. Yn wir, 'does dim amheu- 
aeth nad yw'r ad-daliad yn llawer mwy na'r goUed. Pe buasai 
adar v to a'r ffermwr yn gwastadhau cyfriton, yn "sgwario eu. 
accûun/s,'* tel y dywedir, ar ddiwedd blwyddyn, cawsai'r ffermwr 
weled. er ei syndod, msü efe fuasai'n ddyledus i'r adar, aç nid yr 
adar iddo ef. 

Dysgodd y Ffrancod hyn drwy brofìad, yn wir,, ychydig 
flynyddau'n ol. Tybient hwy, fel y tybia Uawer yng Nghymru 
heddyw, nad oedd dim ond y drwg ynglŷn Ag adar y tp. Credent 
mai pla oeddent, — " Mae'n rhaid gwneyd i ffwrdd â hwy/' meddent, 
ac aethant ynghyd â hi. Mewn rhai parthau difasant hwy'n Uwyr. 
Ond bu'n edifar ganddynt. Yn uniongyrcholy Uiosogodd y Undys, 
a phryfaid dinistriol ereiU, ]^ aruthrol o gyflym. Hwynt-hẁy aeth 
yn bla, — *' Difrodwyd y maes, gwnaethpwyd difrod ar yr yd, udai y 
ffermwyr am gynhaeat y maes ; canys darfu bron am y cynhaeaf." 
Bu raid cael yr adar yn ol yn gynt na chynted gelíid, a daeth 
pethau i'w Ue. Na, nid pla yw adar y to, eithr bendìth. Ond, wrth 
gwrs, mae'n rhaid eu cadw i lawr. Os ant yn rhy lìosog, gwnant 
fwy o niwed nag o les, —** Nid da rhy o ddim." Buassû natur, yn ei 
ffordd ddistaw ei hun, yn cadw eu rhif o fewn terfynau priodol, oni 
buasai fod dynion yn torri ei deddfau. Y curyU, a'r genUi goch, a'r 
hebog, ddarparwyd ganddi hi i gadw adar ÿ to, a mân adar ereiU, 
i lawr; ond y mae rheinyyn mynd yn ebyrth i ynnau ceidwaid 
helwriaeth, am eu bod yn lladd cywion phesants y gwr boneddig. 
Onid yw yn aflwydd o beth fod y curyU coch, chwimwth, yn meiddio 
cipio ymaith phesants y boneddigion,— phesants a fegir ganddynt 
yn ddofy er mwyn cael y sport digrí o'u saethu, — yn eu hymyl ? Sut 
bynnag am hynny, eu saethu ga y curyllod, a'r hebogiaid Iwyr- 
wyneb. O ganlyniad, rhaid i'r ffermwyr fÿnd i'r draul á'r draflerth 
o gadw mftn adar i íawr,— gwaith naturíol adar rhaib pe caent 
lonydd, — ^neuoddefy goUed. Mae sport boneddigion yn costio'n 
ddrud i'r flermwyr yn aml* 



78 



CY&fRU'R PLANT. 



Cyflmynedig i Mr. Archie Jones, Cadivor Yilla, Idanon. 





**DILYN lESU/' 






J. Bbbs Jonbs, Llanon, Pedr Alaw, Mos. 
Sir Aberteifi. Llundain. 


Bac., 


DOH G. AUegretto, 




r |d .r :n .f 


n :r |1, :d 


d :t, 11, :8, 


1, :- |8, 


•— •» 
• i 


|8i :8i 


8, :8, |fi :fe, 


8, • . |n, •ri^8, 


8, :fe, 1 8, 


1 


l.Blentyn 

|n :d 


bycli-any ed - rych, 

d :t, |d :r 


gwêl Gar - iad 

n :r |d :ti 


le - 8U, 

n :r •d |t. 


1 


|d :d 


8, :8, 11, :r. 


8, : |8i :8, 


d, :r, |8, 


• 


: |li.ti:d^r 


d :t, |d.r:n.fe 


8 :— |r :n 


f :- |n 


• 




: If. :1, 


1, :8e, 11, :d 


t, :— |t, :8,.d 


d :- |d 


• 




Olyw Ei 

: |r :f 


eir - iau f el j 

n :n |d :d.r 


mêl Yn dy - 

r :— jf :n 


f er - u : 
1 :]a |8 


• 
• 




: Ir, :r. 


n, :n, jl, :1, 


8, :— • |8i :d 


f. :- |d 


• ___ 
• 




: |n :r 


f :n |n.r:r.d 


t, :- jf :n 


8 :f |f.r 


i:n.r| 


: Id :t, 


1, :8, If, :1, 


r, :8, 11, :1, 


ía. :1. 11, 


:d 


£r ein 

: 1 : 


mwjn Fe ddaeth i 

: 1 : 


lawr, I wael 

: |r :de 


fyd y cystudd ) 

de :r |r :1 \ 


: 1 : 


: 1 : 


: 1 : 


: 1 


• 


D.t. f.G. 




n :— |r :l 


1 :8 |«d'.t:l.t 


d' :- Id' :d' 


r' :- 1**8 


• . .. 

• 




t, :- 11, :t, 


d :d \àî :b 


8 :— |f :n 


f :- l"t. 


• _ 
• 




mawr, Dae - ar 

86 :~ 11 :f 


gobaith yw yn 

f :8 Pr' :r' 


awr, Drwy yr 

8 :d'.t|l :d> 


le - 8U. 

d' :-.t|*'8 


•___ 
• 




: If, :f 


f :n |'8 :8 


n :- |f :1 


8 :- 1*8, 


• 




: |f :n 


n :r |d :ti 


1, :- 11. :t, 


d :r jn 


:f j 


: It, :d 


1, :t, |d :8, 


f, :— If, :8, 


8. :t, |d 


:d 1 


Blentyn 
|8 :8 


bychan drwy dy 

f :f |8 :d 


oes, Rho dy 

d :- jd :r 


ysgwydd dan 
8 :8 |8 


'î ì 


: |8, 


:8, 1 


8, :8, |n. 


:n, 1 


f, :- Ifi :f. 


1 


n, :8, |d 


:f, ' 


f 



CYMRU'R PLANT. 



79 









ralL 


r :— |n :n 


n :r |n :f 


8 :— |8i:n 


I :- |d 


d :t. |d :ti 


d :d |d :ti 


n :r |d :d. 


d :t, |d 


groes, Rho áy 

8 :— Is :8e 


ysgwydd dan y 
1 :1 |8 :8 


groes Gyd-a*r 

8 :- |d :d 


le - su. 

1 :8.f|n 


8| :f |n :r 


d :f |n :r 


d :ti |li :1|.8, 


fi :8i |d 



/^ 



2 Blentyn, os am ^fydd bur, 

Dilyn lesu ; 
'R hon a ddeil dan bwysau cur- 

Dilyn lesu : 
Ti gei fod dan gysgod clyd 
Ei haeddiannau dwyfol driid, 
A byth decach f ydd dy bryd 

Gyda'r lesu ; 
Blentyn bychan, câr dy Dduw, 
Ceisia d' oreu byth i fyw 

Fel yr lesu. 



"•^ ^» 



CYNOHOEION I BhHNTYN IBUANC. 



CADW draw oddiwrth ddrygioni, 
Penderfyna wneyd daioni, 
Dyna ddywed Llyfr y llyfrau, 
Felly hynny sydd yn orau. 

Anrhydedda dy rieni, 
Ac fe roir hir ddyddiau ití, 
Oofia barchu dy athrawon, 
Bydd wrth bawb yn dyner galon. 

Oofia ddwedyd y gwirionedd, 
Pecbod mawr yw dweyd anwiredd ; 
Gwylia rhag lladrata'n gynnar, 
Ken dy ddiwedd fydd y carchar. 

Corris, 



Gwylia ar dy eiriau 'n wastad, 
Cymer ofal o'th gymeriad ; 
T mae Duw 'n dy weld bob munud, 
Ac yn gwrando d'eiriau hefyd. 

Penderfyna fynnu dianc 
Rhag drygioui pan yn ieuanc ; 
Mae pob un sy'n caru*r lesu 
Yn ymdrechu peidio pechu. 

Gwylia rhag y cwpan meddwol, 
Mae i fywyd yn ddifaol ; 
Os gwnei ddechreu cam*r gelyo, 
Oei dy gladdu'n medd y meddwyn. 

Dayid Wynne. 



■•fci 1»-^ 



MAWRTH. 

Gk>lygfeydd Natur, fore, nawn, a nos Gwyl Dewi, 

" Mareh many weathers.** 

NAWN. 



BORE. 

Goieoro gwawr Eryri, — â'i dwym wrid, 
T mae'i haul with godi ; 
Gwalia dawel Gwyl Dewi, — 
Mawrth, teg, braf ,— ai haf yw hi P 

líimtUe. 



Nawn, Uuwchion oerion eira, — gan 

T genhinen grynna ; [anwyd 

Hanl o'irwysg i'w weíy'r a,— tros y 

donn, 

Nawr du-hir noson wyw-oer deyrnasa. 

G. W. Fbancis. 



Éo CYMRU'R PLANT. 



OOBMITHUJ OAI^ARIA,. PBH ■ F OROSS. 

1LTN wyneb-»ddarlun, weld blsmt baéh chwaîrelwyr Dyflfryn Nantlle, 
X sef Gobeithlu Çalfaria, Pen y Groés. Gallwh ddweyd am 
danynt eu bod yn blant bach per^ yn ufudd ac ymroddgár gyda'u 
gwersi. Cynhelir cyfarfod y Gobeith)u bob wythnos ar nos Fefcher» 
pryd yr addysgir hwynt yn egwyddorion rhinwedd a sobrwydd. 
Yn y cyfarfodydd, adroddir gan y plant ddarnau o weithiau Islwyn, 
Ceiriog, Eben Fardd/ Glasynys, Cynddelw, ac ereiU; a hynnyyn 
tedrus a synhwyrol. Ceir clywed rhai ohonynt hefyd yn datganu 
yn swynol rai o'r hen alawon Cymreig; ac O, mor brydferth a 
swynol yw eu clywed yn canu gyda'u gilydd rai o emynnau a 
thonau anwyl y Diwygiad, nes peri fod rhyw naws nefoîaidd i'w 
deimlo yn y cyfarfodydd. Dechreuir a therfynir pob cyfarfod trwy 
weddi. Terfynir c^res cyfarfodydd y tymor trwy gael té i'r aelodau 
yn y prynhawn, a chyfarfod atnryẃiaethol yn yr hwyr, pryd y ceir 
ffrwyth Uafur y tymor gan y plant mewn adrodd, canu, a dysgu 
allan o'r Ysgrythyr. 

Yn y rhes uchaf yn y darlun, gwelir y rhai sydd yn gofalu am y 
plant y tymor hwn. Ymlaenaf, s^r yr ochr aswy i'r darlun, gweUr y 
Ltywydd, — Mr. G. T. Jones, Bron Llyfnwy, yr hwn sydd yn meddu 
ar ddawn neÌUtooI i addysgu plant; efé yw Arolygwr yr Ysgol Sul 
yng Nghaltaria, ac ÿ mae hêfyd yn aelpd o bwyügor YsgoUon Sul 
B^yddwyr Arfon, ac yn, gadeirydd Cÿiigor Plwyf LlanUytni. Y 
mae'n frawd i Eifionnydd, Cofìadur Gorsedd y Beirdd. Yn nesaf at 
y llywydd yn y darlun celr arweinydd y gân, sef Mr. D. S. Davies ; 
y mae yntau wedi bod yn fiyddlon dros ben am flynyddau yn 
addysgu y rhai bychain yn elfennau cerddoriaeth. Ete yw oSerynwr 
eglwys CaUaria ers blynyddau lawer. Yn nesaf ato ef cdr Mr. W. 
D. Jones^ Arddhryn, brawd ffyddlon äc ymroddgar gyda'r plant, ac 
yn Uawn sel a brwdfrydedd gyda phob adran o waith yr eglwys. 
Yn bumed o'r ochr áswy, ceir trysoryddes y Gobeithlu, sef Miss 
M. WiUiams, Garreg Wen, ceir hithau yn cymeryd dyddordeb 
mawr yn addysgu y plant, ac yn hynod ffyddlon yn y cyfartodydd. 
Yn nesaf ati yn y darlun ceir yr ysgrifenyddes, sef Miss Asneth 
Roberts. Berwynfa; dyma chwaer ieuanc eto sydd wedi ymroddi i 
addysgu y rhai bychain, ac y mae yn eglur fod ei hoU galon yn y 
gwaith ; medda ddylanwad neiUtuoI ar y plant, er eu cael i wneyd 
popeth a geisiá ganddynt. 

Wel, dyna i chwi air o hanes y rhai syddyn hau hâd gwirionedd 
ymysg plant Calfaria. Gobeithiant gael medi eto ryw ddydd. 

Trkbor' Eifion 



CVMRU'R PLANT. 




aew DDVJ.I.JAU COSP. 

yR oedd yr hen ddulliau o gospi yn farbariûdd iawn. Ond 
pan ddaeth y werin ì reoli, mynnodd y bobl roî pen ar y 
dulliau creulon a g;waradwyddu«. 
Rhoddìd dynion yn y cyfHon {síocks), a byddent yno am 
oríau lawer, drwy'r nos weithiau. Byddai'r cyfüon yn yinvl y 
^nwènt bob amser, os nad ynddî. Yn y darlun, gwelwdi gyfíion 
Gellygaer, wedi eu dwyn 1 oleu dydd i dynnu eu darlun ; a dau 
ddinesydd parchus wedi eistedd yn hen fe y drwg^-weithredwyr. 



82 



CYMRU'R PLANT. 



Byddai'r plant yn lluchip llMd al bobl yn y cyffi^n yn yr beo aoìser ; 
ond cofíai rhai y byddai'r traed yn rhyddion cyn hir. 

Rhoid pobl i sefyll yn y pilori hefyd, set pren croes ar ei setyll» a 
thwll i'r pen a dau dwU i'r ddwy law. Torrid clustiau rhai roddid 
yn y pilori. 

Rhwymid rhai wrth drol, a thynnid y drol gan geffyl drw/r dref. 
Dìosgid cefh y drwg-weithredwr, a chwipid et wrth fyned. Yr 
oedd chwipiwr trugarog yn Aberystwyth ; irai ei law ft nod coch, a 
thynnai'r chwip drwy ei íaw cyn dechreu fflangellu. Yna, tarawai'n 
ysgafn iawn, a meddyliai'r barnwyr mai gwaed oedd y nod coch ar 
gefn noeth y dyn. Ond yn aml, fflangellid o ddifrif/ a ffrydiai'r 
gwaed. 

Y mae pethau rhyfedd iawn yn y gyfraith. O dro i dro dywedaf 
wrthych am rai ohonynt. 



«^ 



^m 



DYW^DWCH Y GWIR. 



DY WEDWCH y gwir 
Tm mhob rhyw amgjlchiad, 
Boed fyrr neu yn hir, 
Yr hyn fyddo*r siarad. 

Dywedwch y gwir, 
Boed f elus neu chwerw ; 

Daw adeg cyn hir 
Bydd rhaid i ni f arw. 

Dywedwch y gwir, 

I sefyll neu syrthio ; 
Tragwyddol sydd hir, 

Mae'r dydd yn mynd heibio. 

Blaen y Cum, LlanelUyd, 



Dywedwch y gwir, 

Er Uwgr wobrwyo ; 
Y gwir saif yn wir, 

Oydwyboa sy'n tystio. 

Dywedwch y gwir, 

Yng ngwyneb digllonedd ; 
Fe arwain, mae*n glir, 

I fewn i anrhydMld. 

Dywedwch y gwir, 
Pe gwgai y bydoedd ; 

Mae*n well i ni*n wir 
Gael gwenau y Nefoedd. 

GWTNBDD FyCHAN. 



ADGOFION. 



PAN ddaw pr nos a*i balm, 
A'i Ueisiau ysgafn, tawel ; 
Ar ol i'r hwyrol salm 
Ddiweddu yn yr awel, 
Daw adgof fyw, 
Nis gwn beth yw, 
Ond rhywbeth yn f y mynwes, 
Éhyw deimlad trist 
O waelod cist 
Gorífennol pell fy hanes. 
Tawelwch nos a'i balm 

A ddaw a'r teimlad dirgel, 
Ax ol i'r hwyrol salm 
Ddiweddu yn yr awel. 
Porthmadoç. 



Hen leÌBÌau ddont yn tjw 

Ers blwyddi fuontddistaw, 
A syrthiant ar fy nghlyw 
Yn felus, a chant groesaw. 
OyfeiUion y'nt 
Hen ddyddiau gynt, 
A ddaethant i'm hadgofio 
O'r amser fu 
A cheraînt cu, 
A'r rhai bu raid ffarwelio. 
Tawelwch nos a*i bahn 

A ddwg y UeÌBÌau tawel, 
Ar ol i'r hwyrol salm 
Ddiweddu yn yr awel. 

R. G. NlCHOLSON. 



CYHRU'R PLANT. 



FJI BOO. 




RIN y mae alon yng Ngbymra nad oes 
eogfiaid {salmons) ynddi, gan mw alonydd 
o ddwfr gloewlan ydynt ; ac y mae yn rhaid 
i'r eog, tel eì gyd-ddinesydd, y brithyll, 
wrth ddytroedd glân, rhedegog^. Mewn 
afonydd telly, caifi yr hyn y mae yn « 
ymofyn, — gwelyau o raian a gralel glân 
dl-laid. 

Un peth sydd yn hynodi'r eog-, yw y 
flaìth ei fod yn gallu byw yn nwft- halft 
y mór yn ogystal ag yn nwfr croew yr afon. 
O'r ^anwyn hyd yr hydret, bydd yr eog- 
îald yn ymlwybro eanglaìlh leusydd y 
dytnior; yna, pan ddaw lllfogydd mawrlon 
Aw&t a diwedd blwyddyn i gochi a chorddi 
yr afonydd a'r ftrydiau. esgynnant yn 
uchel tua'u tarddelloedd yn y dyfjryiinoedd a'r cymoedd mynyddig. 
Wedì esgyn i fyny feliy yn uchel i'r wlad, lle mae'r afon leuanc 
yn redeg yn las-ddwr gwisgi ariannaidd, gan gar.u'n llawen fiirmurol 
rhwng y meini llylndeg mwsogwlyb, y mae'r eog a'i gydmar yn 
dewts eu gwely gro i gladdu eu hwyau. Rh^d i'r ^ely fod, nid 
yng ngwaelod du y llyn, ond yn y bas-ddwr grìsialaidd, fel y gallo 
melyn belydr hauì eu cynhesu a'u deor. Yno gellir gweled y par 
yn gytystlys, yn agor rhych yn y graean, — rhych i tod yn ^yd a 
nyth i wyau'r lenyw a Haeth y gwrryw; ac yna, a rhugl y dorr yn 
ei (rau drachefn, fel na bo i lifiad y dwr ysgubo'r cynnwys i iFwrdd. 
Buoch oll, mae'n debyg, yn bwyta penog, — ysgaden, — onid do ì 
Diau eich l>od helyd wedi sylwi lod i benwaig ddau fath o fo', — y 
*'bol grawn" a'r "bol lUdth.' Wel, y "grawn" ynaywyrwyau, — 
pob gronyn bach yn wy, tua deugain mil (40 000) obonynt i gyd ! 
A'r " boi Üaith," we), hylif itwyn fel llaeth oedd hwna cyn ei ffrio. 
Ac fel yna yn unlon gyda Mr. a Mrs, £og, y mae iddynt hwythau 
eu •' grawn " (roe) a'u " lleithon " (milt), 

Gadewcb Inni edrych 1 mewn dlpyn i banes jrr eog o'i febyd Ì 
^y ; oblegid, yn y dyddlau hyn, y mae llygad dyn yn mynnu tremio 
1 bob cilfach, yn mynnu gwybod beth sydd ym mhob congl. 

Wet, erbyn tua'r Nadolig, y mae'r eog braf, llfyndew, yn barod i 
ddodwy, — yn barod i "gladdu," ys dywedir. Y mae'r tenjrw yo 
dodwy miloedd lawer ar unwaith, sawl mll, nis gwn ; ond pan weìwch 
dlwi eog, tro nesaf, ceisiwch chwi gyfrif y gronynau fyrdd sydd ya 



»4 CYMRÜ'R PLANT. 

y bol grawD, Pethau bychain gleision {pink) ydynt, tebyg o ran 
lliw i liw cig yr eog, a thua'r un maint a physen lled fechan. 

Dechreuart dyfu ac ymddadblygu mewn modd rhyfeddoli 
yngladd felly yn y dyfroedd cynnes, dan hud a rhin melyn-wawl yr 
haul. Ar y dechreu, nid oes yna fawr o gytnewidiad yn ganfydd^ 
adwy ; ond cyn hir, daw rhyw ddau ysmotyn du bychan i'r golwg ár 
fîn y croen-blisg ; ac wrth ddal i dyfu, deuwn i weled mai dyma'r 
llygaid. Yn íuan daw ffurí y pen, a'r gweddiU o'r corff, yn twy clir, 
y cyfan yn grwn fodrwyog yn un pen i'r wy. Araf yw y twf ; ond 
etbyn y canfed dydd, y mae'r pysgodyn bach yn gallu rhwygo'r 
plisgyn, ymwingo^n rhydd o'r carchar, a nofìo ì ffwrdd yn glir 
ddilyffethsûr, — ie, yn eog bach, ryw ychydig dan fodfedd o hyd. 
Dyna ben ar gyfnod y deor, dyna ddiwedd ar sigio'r cryd, a dyma'r 
gẃr bach wedi dysgu cerddedy— nage, wedi dysgu nofìo ; peth nas 
gall liawer bachgen mo'i wneyd yn ddeg a deuddeg oed. 

O fel y mae'r pethau bach yn mwynhau eu hunain ; ymsaethant o 
gwmpas gyda chwimder a hoenusrwydd rhyfeddol. A da iddynt 
hynny; oblegid y mae iddynt dorf o elynion, peryglon ar bob llaw; 
pysgod mawr esgudnaid yn hyll-dremio yn safnrwth am danynt ym 
mhob cyfeiriad ; ac nid oes ond y rhai sioncaf ohonynt yn medru 
dianc rhag cael eu llyncu. Myrdd a mwy ]^ cael eu traflyncu gan 
y py^STod mwy bob dydd ; yn y dwr, M ar y ttr, *' byw ar eu gilydd " 
yw hi o hyd. 

Ond edrychwch ar yr eogiaid bach yma I O dan eu torr y mae 
yna fath o gwdyn hirgrwn fel wy yn gjrdiedyg; y melynwy yw 
hwnyna; nid yw amgen na thrysorfa o fwyd i borthi yr un bach, 
sydd eto yn rhy fach i borthi ei hun. O I 'r pethau bach amddifaid I 
fel cywion yr estrys, wedi eu gadael iddynt eu hunain, i ymdaro 
gore gallent. Gyda'r mwyadur {mürosfopé) gellìr gweled rhed- 
weliau'r gwaed yn ymnyddu'n gangheniiog dros holl arwyneb y 
cwdyn yna, ac yn cludo'r maeth o hono i borthi'r corff. Fel yna 
y mae'r un bach yn gorfod *' byw ar ei floneg," nes dysgu. hel ei 
damaid drosto'i hun. 

Dyna hefyd, onide, ddywedir am y crwbi (hump) ar gefn y camel,-^ 
ystorfa o frasder yw/wedi ei gronni ar gyfer ei gadw a'i gynnal yn 
y dyddiau moelion sy'n ei aros pan yn croesi anialpedd Uymion a 
dìebran y diffaethwch. Mor ddoeth a rhyfedd yw cywrain drefn- 
iadau Duw yn nghellau mwyaf cudd ei Iywodraeth. 

Ond o ddydd i ddydd y mae'r gronfa hon yn graddol gilip, gaa 
fyned lai-Iai, fel ymhen rbyw chwech wythnos ar ol i'r eog adael yr 
wy» y mae wedi diflannu yn hollol. Trwy gydol y chwedi .wythnos 
yna, nid yw wedi gallu cymeryd y tamaid Ueiaf ft'i geg. Bellach, y 
mae'wedi cyrraedd diwedd cyfhod d tabandod, i^^ amser y diddyfnu 
vedî dyfod. 



CYMRU'R PLANT. 85 

AII4 FORDAITH CAPTJSN COOK. 

ni DTCHRYNFETDD PE6WN T DE. 

AR yr wythfed o Chwefrol^ oherwydd na chawsaat arwyddion 
oddiwrth yr Adventure, ofnodd y Capten ei bod wedi cymeryd 
llwybr gwahanol i'r Resolution ; ac wedi aros dau ddiwmod, yn 
ystod y rhai y cadwasant y drylliau i ergydio, a'r:goleuadau yn y 
nos, ni chawsant yr un arwydd mewn atebiad. Yna, cychwynnodd 
y Resolution i'r un cyfeiriad, Cyn hir, canfyddasant liaws o'r 
penguiniiddy ac adar ereiil, yn heidiau, o bryd i bryd Yr oedd hyn 
yn peri rhyw obaith gwan ìddynt y gaUai tir fod gerllaw, ac yr oedd 
tybiau gwahanol yn eu plith am y man y gorweddai y tir dychmygol 
hwnnw. Ond yr oedd profíad y Capten ac ereill o gwmni y llong» 
wedi eu dysgu nad diogel iddynt roddì nemawr o bwys ar sail eu 
gobaith y pryd hwnnw; oblegid yr oeddent wedi cael eu siomi 
mor fynych cyn hyn gan y môr-adar a arferent fynychu Uedredaa 
uchel. 

Ar y iyeg o Chwefrol, yn y bore, rhwng hanner y nos a thri o'r 
gloch, canfyddasant oleuni yn y (Rirfaten, tebyg i'r goleuni. a ym^ 
ddengys ym mro Pegwn y Gogledd, sef yr Aurora Borealis. Yr 
oedd y Uiwiau a'r gwahanol ffurfìau yn gwneyd yr olygta yn un 
ardderchog. 

Ar y 2gẁì9 dychmygodd y morwyr eu bod yn gweled tir yng 
nghyfeiriád y de-orllewin. Yr oedd rhai, nad oeddent wedi bod 
allan ar y fordaith gyntaf, yn credu y buasent yn sicr. o gael prawf 
yn ftian msû nid dydiymyg gwag oedd wedi ymífurfío yn eu meddwl. 
Yr oedd y gwynt o'u tu, a phawb yn gwneyd eu goreu i gyrraedd 
glan y tir newydd.. Ond, er eu mawr siomiant, nid oedd yr hyn a 
welsent ond cwmwl wedi ei lunio gan natur ar ffurf dam helaeth o 
dir. Diflannodd yn sydyn, gan adael y rhan honno o'r ffurfafen yn 
berffaith glir ; ac nid oedd dim i'w weled yn y parth hwnnw ond 
ynysoedd iá. Yn y nos, canfyddasant yr Aurora BoreaUs, ac yr 
oedd yr olwg aroo yn ysblennydd tuhwnt i ddesgrifíad. Dechreu- 
odd ymddangos yn y gorllewin, ac ymhen byrr amser» ymledodd 
dros yw hoU ^rfafen weledig. 

. Ar noson y a^ain o Fawrth, pan oeddent yn lledred 6f y de, a 
4iydred 95 y dwyrain, cododd yn ystorm arnynt, o wynt ac eirlaw 
trwm; ẅ amgylchynwyd hwy gan niwl tew. Yr oeddynt ynghanol 
peryglon ent^d, ac yn hiraethu yn ddwys am doriad y wawr. Wedi 
dyfod y dÿdd, ni wnaeth ond ydiwanegu eu dychryn yn ddirfawr, 
drwy ddangos iddynt fynyddau aruthrol o ia. Yng ngwyneb y 
rhwystrau ofnadwy hyn, rhoddodd y Capten i fyny ei fwriad o 
gf oesi y UineU i gylch rhewUyd Pegwn y De ar y fordaith l^onno. 



86 CYMRU'R PLANT. 

Ac yn fore ar y 24ain o Ebrill, cyfeiriodd y Uong tua'r gogledd yn 
ol; a gyrrwyd hi gan awel gref, gyda chyfl/mdra anghy£redin. Vr 
oedd y môr yn ofnadwy o gynhyrfus yr adeg honno ; fel yr oedd 
darnau mawrion o ia yn cael eu Uuchio ar draws eu giiydl, nes eu 
malurio yn fîloedd o ddarnau Uai; y rhai oedl braidd yn fwy 
peryglus i'r Uong na'r rhai mawrion, oherwydd nad oedd mor 
hawdd eu canfod a'n gochel. Cyn hir, daeth y peryglon hyn yn 
bethau dibwys; oherw^d. yn un peth, cynefiader y morwyr a bwy. 
Ac hetyd talasant ryw gymaint o iawn i'n dynion ar ol eu dychrynnu, 
drwy roddi iddynt gyflawnder o ddwfr pur; ac ar brydiau, 
c^mhyrchent y golygfeydd mwyaf rharnantus ac ardderchog, pan yn 
ymrolio wrth y miToedd, dan dyw>nîad yr hauL Ymdianghosai 
gwyneb y môr am filltiroedd o'u hamgylch megis ffl imau byw ac 
aneirif o dftn ; a'r tonnau yn ymwylltio yn gynddeiriog a thrystiog, 
megls yn dianc rhag eu gilydd, i'r tyllau a'r ogofeydd rhwng y 
creigiau ia. Yr oeúá yr arddanghosfa y&blennydd yn llaow 
meddyliau ein morwyr â theimladaù çymysg o edmygedd a dychryn. 
Darlun o'r tath olygfay—nis gaUai ond Uaw paentiwr o'r radd 
flaenaf ei gyflawni. 

Wrth torio ar yr iieg o Chwetrol. hyd yr 28iin o Fawrthp 
casglodd y Capten y pryd hwnnw, oddiwrth y gwynt a'r môr 
cafnog, ddigon o arwyddion iddo ei hun nad oed tir o un pwys i'w 
gael o fewn 300 neu 350 o fíiltiroedd, o'r dwyrain i'r de-ddwyrain. 
Er ei bod yn haf yn y p irth hwnnw o'r byd, a'r hin ychydig yn 
gynhesich nag oedd yn flienorol, eto, yr oedd yn eithafol o oer, ac 
yr oedd y Uosg eira ar ddwylaw'r morwyr. Yr oedd yr haf yn fyrr 
ac yn dartod, a gwyddai'r Capten y byddai'n fuan iawn yn angerddol 
o oer. Felly, ar y 17 àg, daeth i'r penderfyniad o adael U»lredau 
uchel y deheu, a chyfeirio tua New Zealand, gyda'r amcan o 
chwilio am yr Adventure, ac adlywio ychydig ar ei ddynion ft 
Uysiau a íiirwythau y wlad gyfoethog honno. Htsfyd, teimlai 
ddymunlad cryf i ymweled ft gororau dwyreiniol Yan Diemen's 
Land, i sicrhau ei hun a oedd yn un a New South Wales ai nad 
oedd. Ond nid oedd y gwynt yn ffafriol iddo i weithio y cynllun 
bwnnw allan ar y pryd ; ^ma, hwyliodd am New Zdaland, a chafodd 
olwg ami ar y 25ain ; a'r dydd canlynol angorodd yn Duslcy Bay. 
Erbyn hynny, yr oedd ein dynion wedi l^>d 117 o ddyddiau ar y 
dwr Yn yr amser hwnnw, yr oeddynt wedi morio 10,980 o filltlr- 
oedd, beb ddyfod un waith i olwg tír cyn Mawrth 2541^, 1773. Ac 
mor iachus y bu efteithiau y Uysiau gwyrddion, a darpariaethau 
ereill cyflfelyb, — ac yn enwedig yr awyru a'r mynych lanhau ar y 
Uong gyda chysondeb, íel na fu ond un dyn, o'r hoil gwmni, yn sal, 
drwy yr hoU amser. 

DinaSy Rhondda, William Jamss. 



CYMRU'R PLANT. 87 



HANJBS F DDAJSAR. 

IY. TR HABNAU ISAF. 

RYW dro, yn y gorífennol pell, yr oedd y ddaear yn afluniaidd 
a gwag, ac nid oedd dim bywyd ynddi. Hwyrach ei bod 
yn boeth eirias, ac mai wedi iddi oeri y dechreuodd bywyd 
ar ei gwyneb. Os awn i lawr i'r haen isaf y gwyddom am dani^ 
sef i'r creigiau tân, cawn y defnydd oedd yn bod yr adeg honno, seí 
craig galed, heb haen ynddi, ac heb olion bywyd ynddi. Beth, 
tybâ, oedd yr olwg ar wyneb y ddaear pan nad oedd dim ond y 
graig hon mewn bod. Nid oedd yno goeden na llysieuyn na 
blodeuyn ; nid oedd 3mo bysgodyn, na gwibedyn, nac aderyn. 

Gwelir y creigiau hyn heddyw yn ein gwlad ni. Maent ^m galed 
a grisialaidd. Y mae gwahanol enwau arnynt. Gelwir y rhai isaf 
yn gerrig grisiau neu risgreigiau, neu golofgreig, oherwydd eu bod 
yn aml ar fiurf grisiau neu golotnau. Gelwir hwy yn Saesnegyn 
/rapp rocks, neu trappean rocks, oddiwrth air Swedaidd yn golygu 
'< grihiau." Carreg dftn arall yw'r wenithfaen, y garreg galed welir 
yn aml yn risiau neu yn lintelau yn ein tai. 

Os y rhain yw creigiau hynaf ac isaf y ddaear, o ba le y ceir hwy ?* 
Y maent ar y wyneb, ac yn aml iawn ar bennau ein mynyddoedd 
uchatt Gwthiwyd hwy i tyny gan y nerthoedd tftn sydd yng 
nghrombil y ddaear, trwy yr haenau ereill ddaeth i fod ar eu holau. 
Yr oedd Cymru unwaith yn rhes o fynyddoedd tftn, — eu pennau yn 
mygu, a'u Uwch a'u lîudw yn disgyn yn gawodydd dros eu 
hysgwyddau. Chwythai'r gwynt o'r gorllewin, a disgynnai'r 
marwor yn gawodydd ar du'r dwyrain i'r mynyddoedd. Felly, 
mewn ystormydd o dân y daeth rhai o'r mynyddoedd i'r golwg 
gyntaf, megis Moel Tryfan, y Wyddía^ yr Aran, yr Arennig. Y 
mae haenau ereill, erbyn hyn, yn wisg feddal am rannau ohonynt ; 
ond y mae'r graig gyntefig yn y golwg tua'u pennau. 

O'r graig isat un, y risgraig {írapp rock), Moel Tryfan yw'r 
enwocaf yn ein gwlad ni . Y mae'r wenithtaen yn grib i lawer o'n 
mynyddoedd,— Eryri, bryniau Lleyn, yr Aran, yr Arennig, Cader 
Idris, y Berwyn, Cefn Dîgoll, creigiau Maesyfed a Phenfro. 

Pam y mae golygfeydd Cymru mor ardderchog ? Am mal 
ynddi hi y mae y creigiau caletat yn esgyrn i'w mynyddoedd. 
Hynaf a chaletaf fo y creigiau, rhyfeddaf oli eu ffurf. Nis gall y 
gwlaw a'r rhew eu dryllio a'u Uyfnhau hwy. Arhosant yn gadam 
yn eu haruthredd. Felly, nid gwastadedd yw Cymru, ond gwlad o> 
fynyddoedd a cheunentydd gwyllt. 



CYliRU'R PLANT. 




CTMRU'R PLANT. 



8ÿ 



Dywed^ nad oedd bywyd yng ngbyfnod y creiglau tln. Tybia 
rhai fod. Tybiaot fod yn y creiglau celyd hyn ol anifBÌl syml iawn 
ei flurf ; ac yna, èbe bwy, y ceir dectheu bywyd. Ond, byd yn hyn, 
y mae decbreu bywyd mor dywyll ag erioed i l^aid Gwyddoniaeth. 



V. TB HAEHAU CAUBBrAIDD A SILUSIAIDC 

Ar sylfaen gadarn y creigiau tân, eorwedd y crelgiau elwir ar 
enwan Cyinrelg, oherwydd m« hwy yn liennat yw defnydd mynydd- 
oedd Cymni. Yr haen îsaf 
ohonynt yw Carreg Harlecb, 
yna Llechfaen Dolgellau, yna 
Llechfaen Ffestiniog, yna 
Llecbau Tremadog, yna Creig- 
iau'r Arennìg. Gelwir yr 
haenau, fel hyn, ar enw rbyw 
le y maent yn amlwg ynddynt 
. Dyna, yn ol rbai, haenau'r 
cyfnod Cambriaidd' Ceir bwy 
yn ben Gíymru Llywelyn. 
Tynner Uindl o Gonwy ì ben 
yr Arennig, aç oddiyno i ben 
Cader Idris, ceir gwlad ramantns 
y creigiau Cambrìaidd i'r gor- 
llewîn. Codant eu pennau faüi 
a rhyfedd yn sîr Benfro, ger 
Tyddewi, hefyd. 

Yn Hwch na'r rhain y mae'r 
creigiau Siiuriaidd yn eu 
gwahanol haenau o lectiau dn 
a glas, o dywodfeini llwydion a 
dugocb Gelwir yr baenau ar 
enw Llandeilo, y Bala, Uan- 
ymddyfri, Wenloclc, Ll«^lo, àc. 
Dyma'r baenau sy'n ffutfìo y rban fwyal o wyneb Cymru, — sir 
Ddinbych. dwyrain Meìrionnydd, sir Drefaldwyn, sir Faesyfed, sir 
Gaer^rddín at Fynydd Epynt, a sir Benfro at Fynydd Preseleu. 

Yn y cyhiod bwn y detáireua bywyd; a cheìr bywyd o hyd, ym 
mhob baen, o hyn i fyny. Ond, yn y creigiau ceiyd a hen hyn, 
elfennol íawn yw bywyd. Er hynny, y mae cym^nt o dlysni fhirt 
yma yn awr, ar wawr hanes bywyd, ag sydd yn y Pedwerydd 
Cytnod yr ydym ni'n byw ar ei ddiwedd. 




cnDrriL {Sea-Ulÿ). 
ün o blanhigion bynaí 7 byd. 




CYMRU'R PLANT. 

Ar waelod y ntoroedd yr oedd 

Ìbywyd s/n aros yn y crdgiau 
ya. Pan fydd Uysieuyn nea 
aaibil wedi ymraregu, gelwir ef 
yn flosyl. Cludwyd y llysiaa a'r 
aaiféiliud i'r m&r gan afonydd, a 
gosodwyd hwy ar wyneb y ll^d 
- ar waelod y mör. Yna, pan aeth 
y mwd ya sraíg, aeth y llysieasm 
oeu'r ysgerbwd yn fionrL 

Y mae miloedd o Sosylau yn y 
creiglau Cambrìüdd a Silurìmdd. 
Y mae'r crínfìl, liU'r mör, yn 
brydferth iawn. 

YsgrifeUiaid yw'r ymlusgidd 
mwyaf Uuosos;. Mae eu liesgym 
fel pe buasai rhywun wedl ys^rif- 

«inn ar lecb,— dyna ystyr eu henwau. Y mae rhai'n ddwbl, rhai'n 

droiog, rhai'n dyraidd (fei tẃ'), th^'n ddalennog eu flurf. 

Oad yr ymlusgiad rhyleddaf yw'r trílobiad, Yr oedd mewn 

gwisg atfog o gragenau mod- 

rwyog, a'r rheiny yn gysyllt- 

letUgÌ'ugilydd. Gallaiweled, 

ac y mae ei lygaid mor ber- 

flalÖi, o ran tlysni Rurf, a dim 

allu tod. Medr^ durío l'i 

ben, medrai wneyd ei hun fel 

pel, a Uurigau o gregea am 

dani. 

Yr wyf yn rhoddi darlun i 

diwi o esgym nea gregin y 

prif ymlusglaid oedd yn byw 

adeg gwneyd creì giau Gogledd 

a De Cymru. Ntd wyf am eu 

benwi na'u desgrífio i gyd ; 

ond yr wyf yn rhoi ffijyrau 

wrthynt, rtúig ohi y bydd eUÌau 

cyfeirìo at/ot eto. Sylwdi 

mor dlyslon yw ffurf y cregin, 

yn enwedlg 16. 

Nid ydynt yn fyw yn awr; 

ond y mae perthyoasau pell 

iddynt yo ein cjfiaótl ni, megls y cranc {írai) a'r ceimwdi ÌJobsier). 




CYMRÜ'R PLANT. 



9» 



SMYNNAU ANWYI, CYMRU. 

Y^ III. EMTN GORCHUDD T MTNYDD. 

MIS diweddaf soniais am goed prydferth sir Drefaldwyn, 
ac am emyn Ann GriíBths i'r pren hardd. Y tro hwn, 
croeswn y terfyn i sir Feirìonnydd, i g^ffiniau Dînas 
Mawddwy. \ma cewch fynyddoedd mawrion; a phellaf 
yr ewchy uwch yw'r mynyddoedd, ac o'r diwedd daw'r Aran a Chader 
Idris i'r golwg. Pe cerddech o Ddinas Mawddwy i Ddolgellau, 
gwelwch gwm ^m arwain o'r ffordd i amaethdy Maesglasau. O'í 
amgylch y mae bryniau a mynyddoedd, ^m ymdyrru o gwmpas eu 
gilydd bron yn ddiderfyn. Drostynt, yn aml, y mae gordiudd o 
niwl. Ond weithiau, yn erwedig yn yr haf tlws» a'r niwl ymaith, a 
Uewyrcha goleuni'r haul yn ogoneddus ar y mynyddoedd. 
Mab i amaethwr Maesglasau ganodd yr emyn hwn, — 



"Otyn 
T gorchudd 711 ▼ mTiiydd hyn ; 
Llewyrched hsul cyÛawoder gwyn 

O ben 7 bryn bu'r addfwTn Oen 
Tn dioddef dan yr hoelion dur, 

O gariad pnr i mi mewn poen. 

" Pa le 
T gwnaf fy noddfa is 7 nef, 
Ond 7n ei glwyfau anwyl ef P 

T bicéll gref aeth dan ei fron, 
Agorodd ff^nnon i'm ghinhau : 

Kw7'n llawenhau fod lle 7n hon. 



" Oc8, oes, 
Mae rhin a gr^m ^ng ngwaed 7 groes» 
I Iw^r laubau holì feiau roes; 

Ki ddw7fol loes a'i dd^fal lef , 
AAewn gweddi droaof at 7 Tad, 

Tw f7 rh^ddhad, a'm hawl i'r nef . 

*'Golchfi 
Oddiwrth f^ meiau aml eu rhi, 
Tn afon waedlyd Oalfari, 

S^dd heddyw'n lli o haeddiant llawn ; 
Dim trai ni welir ami mw7, 

Hi ber^'n hw7 na bore a nawn." 



Y mae amaf awydd dweyd hanes Hugh Jones, awdwr yr em^m 
hwDy wrthych. Ganwyd ef ym Maesglasau yn Nhachwedd, 1749. 
Catodd ei ddysgu'n dda gan gurad Mallwyd, — dysgu ysgrífennu 
Uawysgrif dlos, dysgu Saesneg a rhifo, a dysgu peth Lladin a 
Groeg. Aeth i Lundain yn athraw ; ond yno, bryniau Meirion Of-^dd 
yn ei feddwl o hyd, ac yno y cyhoeddodd ei Ìyfr cyrtaf, sef ** Cyd- 
ymaithyr Hwsmon/'yn 1774 Daeth adref, i fugeilio defaid ac i 
ysgrifennu llyfrau. Yna, ymrodd i ddysgu plant, yn siroedd Meiríon 
a Maldwyn, o 1798 fayd 1817. Yr oedd yn athraw da, oherwydd yr 
oedd yn ddyn úuwiol, a'i tryd ar wneyd daioni. 

Yn rhan olaf ei oes, rhoddodd ly frau i'w genedl. Gweithiodd a'i 
holl egni» a bron am ddim ; a daeth ei lyfrau o wasg Dolgellau, 
Caernarfon, a Dinbych. Ymysg ei brif lyfrau y mae **Gair yn ei 
Amser" a'r ''Hymnau Newyddion;" ymysg ei bríf gyfíeithiadau y 
mae'r ''Afalau Aur/' '*Hoil Waith Josephus," a*r "Credadyn 



92 



CYMRU'R PLANT. 



lachusoL" Ond nis gfwn rif y Uyfraa da a roddodd i Gymru pan 
oedd y werín heb ddim i'w ddarUen. 

Aeth Hugh Jones yn dlawd wrth gyfoethogi ereilL Yn heui yn 
dlawdy yn Uwm, yn anwydog,— lii dionodd neb gýmaint wnaeth i'w 
wlad. Yng ngaeaf 1825 yr oedd yn cyfieithu **Y Byd a Ddaẁ/' 
gwaith Dr. Watts. Ond yr oedd yn wan a thlawd iawn. Daeth i 
HenUan, ger Dinbych ; ac yno, EbriU 16, 1825» bu farw. Claddwyd 
ef ym mynwent HenUan, ord ni ẁyr neb erbyn hyn pa le y mae ei 
fedd. 

Y mae rhai sy'n hoff o'i em^mnau am roi coflech am dano ar fur 
y capeL Os hoíiwch helpu, anfonwch at y Parch. H. O. Hughes, 
HenUan» sir Ddinbycb. 



YR AHGJRl, BACH. 



YMFFROSTIA.I bftohgen caipiog 
Wrfch gjd'j8goloT mad, — 
« Fy nhad sjdd heliwr enwog, 

Y goieu yn y wlad ; 
Nhad bía'r fllast íeinwen 

Sj'n ennill ym mhob lle, 
A phàn fo nhad mewn diod, 
Bfeywbwli'rdre." 

" Ob yw*th dad di vn gwffiwr, 

Ac heliwr penna r ^ad, 
Fel Cristion a ffWeddiwr 

Ymffrostiaf n*n íy nhad ; 
Bob noB cyn mynd i gysgu, 

Trwy weddi, dyfigafi 
I garu pawb,— 'nawr Willie, 

A gaf fl'th garu di P 
Aíountain Aêh. 



I» 



" Fy nghara »," — a'r bachgen 
A io£l ochenaid brndd, 

£i galon garai*n Uawen, — 
. Daeth deigryn ar ei rudd ; 

Rhodd fraich am wddf ai gyfaíll, 
Gan sibrwd.--" WiUie fad, 

Mae gaUu cwffio ereiU 
Yn warth, nid clod, i nhad." 

A mab y cwffiwr creulon 

Qeix heddy w'n ddiwyd iaẃn 
Fel dewr genhadwT ffyddlon, 

Yn seren wen mewn dawn ; 
Ac wrth y praidd melynddn 

Fe ddwed a chalon iach, 
I angel f od yng Nghymm 

A'l enw " Wmie bach." 

Dawi DuDooH. 



^» 



J'^ JSHJSDYDD. 



D 



|Y gân, ehedydd fach, 
Wrth esgyn fry i'r nen, 
Drwy'r awel béraidoC iach, 
A bâr i*m godi mhen, 
I sylwi ar dy brysur daith, 
Yn uwch ac uwch i'r awyr faith. 

Yn wir, yr wy t ymheU ! 
Ar fynd o'm golwg i ; 
Ond ha! mi wela*n weU, 
Yn ol y deui di,— 
I lawr, i lawr, dan gúiu'n Uon, 
Nes syrthio'n sydyn ger fy mron. 
7 FrtmdÌTÌon^ Rhyl, 



By dôn a ddeü yn gref 
Pan wedi dod i lawr; 
Ar ol bod yn y nef 
'Rwyt eto'n odU'n fáwr ; 
Ni synnaf ddim os gwnei yn fwy, — 
Oest yno nerth heb loes na chlwy. 

A minnau garwn f yw 

Yn amlach yn y nef , 

Mewn myfyr am f y Nuw, 

Er cael ei gwmni ef ; 

Mü hawddach f eUy fyddai byw 

Dan groesau'r ddaear o bob rhyw. 

Abthur BowiiANDS {Ab ITthr), 



CYMRU'R PLANT. 




F GÁ.TH oonn. 

I EBLAW y gath ddof, y mae hefyd g^th wyllt, 
neu gath goed," fel y byddwn yn ei galw. 
Nid cath goll wedi mynd yn wyllt yw y wir 
gath goed." Dywed naturiaethwyr ei bod, 
o ran ffurf ei chynffon, yn ymdebygu i'r lyn^; 
fod ei blew yn dew, gwlanog, a hii ; y lliw yn 
Itwyd felyn, ac weithiau yn Uwyd-las. 

Y maent o natur a thymer erwinol o wyllt 
a ffyrnig Pan mewn tipyn o eisiau bwyd, 
ymosodant yn ddibetius ar ddynion. Darllen- 
nais yn ddiweddar am gath goed yn ymosod 
gyda ffyrnigrwydd dychrynllyd ar ddyn a 
dynes oedd yn gyrm mewn cerbyd trwy 
goedwig yn yr Amerig ; ac oni bae i foneddwr 
ddigwydd dod hcibio gyda'i wn, a'i saethu, 
buasai wedi eu rhwygn a'u maeddu ÿn erchyll. 
Sonia boneddwr o'r enw Mr. St. John, ei 
fod allan yn cerdded trwy rug uchel at ben ei lin, pan ddigwyddodd 
godi cath goed. Rhuthrodd rhwng ei goesnu, a phob blewyn ar í fyny, 
fcl gwrychyn mochyn, Torrodd y gwr ffon gref, ac aeth ef a'Ì dri 
daeargi ar ei hol. Gyrwyd hi i gornel, ac yno yr oedd yn poeri ac yn 
chwyrnu'n ellyllaídd. Wrth geisio ei chodi oddiyno, neidiodd at 
wyneb Mr. St. John dros bennau'r cwn ; ond Uwyddodd i'w tharo tra 
ar ei nhaîd, nes yr oedd i lawr i ganol y cwn ; a buan a rhoes y cwn 
ben arni. 

Gelwir hen eglwys Bamborough, ger Doncaster, gan yr hen drigolion, 
yn " E^lwys y Gwr a'r Gath." Tu fewn i'r eglwys y mae maen cof am 
farchog yn sathni cath goed dan ei draed. A dyma'r hen hanes. 

Aroryw flynyddoedd yn ol, yr oedd gwr ieuanc o deulu urddasol, o'r 
enw Percival Cresare, yn dychweìyd tuag adre o ffair Doncaster, a pban 
yn myned trwy goedwig dew o'r enw Melton Wood, yn ddisymwth, 
rhuthrodd cath wyllt arao aUan o'r coed. Ceisiodd y marchog gael 
gafael arni ä'ì law fanegog, ond yr oedd yr anifaìl yn Uawer rhy gyflym 
iddo, a rhwygai ei ddiUad a'i gnawd â'i gwinedd llymion. Daliodd yr 
ymladd fTyrnig, gwaedlyd, a'r dyn yn dal i giiio tuag adre, nes y 
cyrhaeddodd ben y bryn uwchben fìarnborough, a phan ddaeth at yr 
eglwys, gwnaeth wib am y porth ; ond daliodd y gath i'w ddilyn yno 
hefyd. Parhaodd yr ymladdfa ofnadwy yn y porth, — ymtaddodd nes 
wedi llwyr ddiffygio, yn wacd dyferol. Ac yn y porth y cwympodd, 
ac y trengodd dan glwyfau arteithiol. Ond â'í egni olaf, llwyddodd i 



94 CYMRU'R PLANT. 

gael y gath rhwng ei draed a'r mur, Ue y gwasgodd hi i farwolaeth. 
Ac yno, yn y bore, y cafwyd ef a'r gath gan y pentrefwyr, yn gelain. 

Nis gwn i a oes cathod coed i'w cael yng Nghymru heddyw, y maent 
hwy, mi gredaf, fel y blaidd, wedi eu difodi ers Uawer oes. Ond o 
fewn ychydig o ílynyddoedd yn ol, dywedir fod rhai iV cael yng 
nghoedwigoedd cilfachau mynyddoedd Cumberland a Westmorland, 
yn ogystal ag ym mharthau gwylltaf yr Alban a'r Iwerddon. Y 
maent yn gyíTredin iawn yng ngwigoedd mawrion yr Almaen a Rwsia, 
yn llochesu mewn boncyffion ac ogofeydd, ac yn byw ar adar, wiwerod, 
cwningod, ac ysgyfarnogod. le, ymosodant ar wyn bach a llydnod 

^^^''^' H. Brython Hughes. 



ARDDUI,Í GAIN. 

YR wyf ers blynyddoedd yn erfyn ar lenorion Cymru dalu cymaint o 
sylw i'w rhyddiaith ag i'w prydyddiaeth. Gwastref&r oriau 
uwchben englyn, ond ysgrifennir rhyddiaith rywsut. Ac eto, y mae 
rhyddiaith yn dod yn fwy pwysig bob dydd, fel y mae y wasg yn dod 
yn fwy prysur, a gwerin yn fwy darllengar. Ond aníonir i mi gan 
dernyn barddonol am bob un demjm o rhyddiaith. 

Wele áácmyn o Deucalion Ruskin, i ddangos fod amrywiaeth a 
miwsig rhyddiaith, pan gymerir trafferth, yn tra rhagori mewn cyfoeth 
ar mi prydyddiaeth. 

" As of all qnadruped0, fhere ìb none so ugly or so mîserable as the sloth, so, 
tàke him for aíl in all, there is none so beautifnl, so happy, so wonderfnl, 
as the Bquirrel. Innocent in all his ways, harmless in n«s fnod, playful as 
a kîtten, but wîthout cruelty, and surpassing the fantastic derterity of the 
monkey, with the grace and the brii^htneRs of a bird, the little dark-eyed 
miracle of the forest glances from branch to branch more like a sunbeam 
than a lÌTÌng creatnre ; it leaps, and darts, and twines, where it will ; a 
chamoÌB is slow to it ; and a panther, clumsy ; grotesgue as a irnome, 
gentle as a fairy, delicate as the 8ilken plumes of the rush, beautiful and 
strong like the spiral of a fem, it haunts you, listens for you, hides f rom 

Sou, look8 for you, loyes you, as if the angel that walk8 with your children 
ad made it himself for their heayenly plaything." 



•«» 



BACHAU PYSGOTA. 

GwNEiR y nifer fwyaf, a'r rhai gore, yn nhref Redditch, yn Lloegr. Y 
mae y nifer droir allan yn flynyddol tua 500,000,000, — sef tua 
10,000,000 yn wythnosol. ran maint, amrywiant o'r bach mawr, â'r 
hwn y delir y morgi {shark^, hyd at y betchyn plu at ddal mân frithyll- 
*i, un nad yw ei dryfesur ond ^^ o fodfedd, ac mor fychain, fel yr a 
mil ohonynt i wniadur. 



CYMRU'R PLANT. 95 



F SSMSN A008AF. 

OS yw'n noson dyner, dawel, glir Ddydd Gwyl Dewi, ewch allan, 
a syllwch tua'r nef. Cewch weled y wybr yn orchuddiedig ä 
tnil a mwy o berlau tlws. Mae pob un o honynt yn haul, ac aml un 

£n fwy na'ch haul bach chwi. Maent yn heuliau tanliyd, llawn 
ywyd a gwres, yn goleuo a chynhesu cytrefnau o fydoedd ereill, a 
rhaid bod creagurìaid moesol ac anianyddol yn trígiannu amynt 
Ond, maent wedi suddo yn yr ehangder diderfyn. 

Gwyddoch am t>ellder yr haul. Cymer goleuni, yr ysgogiad 
chwimwth hwnnw y gwyddoch yn dda am dano, oddeutu wyth munud 
i deithio o'r haul yma. Ond, cymer y pelydrau hynny dair blynedd 
i groesi y gagendor rhyngom ni a'r seren agosaf. Gwyddoch am 
Seren y Gogledd, cymer goleuni hanner can mlynedd i gyrraedd 
«in daear ni o'r haul mawr pell yna. 

Cynhyrchir yn ddyddioi ddigon o edafedd cotwm ym Mhrydain 
Fawr i gyrraedd i'r haul ac ya ol ; ond rhaid i hoU felinau y deyrnas 
gynhyrdiu cotwm am 400 o nynyddoedd, a gweithio ddydd a nos, cyn 
y cyrhaedda y llinyn hwnnw i'r seren Alpha Centauri, y seren agosaf • 

Beth pe'r aech ar daith i'r seren agosaf gyda'r sferbydres 
heddyw? Ceiniog y filltìr yw'r gost yma, onide? Ond rhaid 
gostwng y prìs, bid siwr, os am fyned mor belL Wel, beth pe 
cytunwn ar gant o filltiroedd am geiniog ? Pa faint. ddylierh chwi, 
gyst y daith ? A yw y Ddyled Genedlaethol (Naitonal Dehí) yn 
ddigon i'n cludo, tybed? Gwyddoch pa faint yw hon, oddeutu 
wyth can miliwn o bunnau (800,000,000). Bron nad w/n dychmygu 
«ich gweled yn cyfeirio tua'r orsaf, a'r aur yn eich llogell. Yn eich 
Uogell, yn wir, a dybiwch chwi y gaUasech gludo'r fath swm ? Dim 
o'r fath beth ; buasai'n ofynnol i chwi gael 5,000 o droliau i gludo'r 
swm. Wedi i chwi gyrraedd yr orsat, tarawid chwi ft s^mdod, pan 
ddywed y clerc nad yw'r swm ^m ddigon; mae amo eisieu can 
miliwn o bunnau yn ychwaneg I Druan o hono, fe fydd yno am 
5,000 o flynyddau ^m cyfrif y swm anferth ; a byddwch chwlthau 
yng ngorsaf Alpha Centauri oddeutu'r flwyddyn 800^001,906! 
Beth am y seren bellaf ? Sigma. 



<» 



F CYBAll^t, AGOSAF. 

Po fwyaf feddyliwn am y greadigaeth, mwyaf fydd ein syndod at 
bellder amthrol y seren oddiwrthym. Po fwyaf y meddyliwn am 
y Crewr, mwyaf fydd ein dedwyddwch wrth deimlo eì fod Ef yn 
ymyl, ac yn dod yn agosach o hyd. 

** Wrth law o hjá i wrando cri, 
Neshsa at Ddaw ej dda i mi." 



CVMRU'R PLANT. 




AMSBR ETBOLIAD. 

L BLODAU HYAWDI.BDD. 

MSl^R i ddychymyg areiihiwr fludeuo yw 
amser etholiad. "Os yw ysbryd yr oes 
am fynd yn ei flaen," ebe un areithiwr 
tanllyd ar y fyddin a'r Uynges, " rhaid 
iddo roddi ei law yn ei boced." 

Cymysgodd un arall ei fSgyrau yn 

llwyrach fyth. " Rhaid i nì wneyd 

Deddf lawti y Gweithiwr i ddal dwr 

cystal," meddai, " fel nas gall yr un 

iyfreithiwr yrru ci gerbyd pedwar ceffyl drwyddi." 

II. WRTH Y BWNDEL. 

letid y gẁr hyUyg wedi pleidieisio gyda'Ì feistr; 
ond yr oedd ei wraig yn fwy anibynnol, " Mi 
'E neiihíwr," ebe hi wrtho, ar ol yr etholiad, '' íy mod mewn 
Ac yr oeddynt yn gwerlhu dynion yno." 
"Dynion, gwerthu dynion," eber gwr syiiedig. 

" le, dynion, Yr oedd yno ddynion braf lawn yn mynd am ddeg- 
punt, a rhai go lew am wythpunt, a rhai am lai.'' 

'■ Yn wir ! Ac am faint y buase dyn bach fel y fi'n mŷnd ? " 
"0>" oedd yr ateb ysgornllyd, "wrth y bwndel yr oedden nhw'n 
gwerthu rhai fel y chwi." 

111. YR HEN JAC, 

Clywais adrodd un o slraeon Simon Jones y Bala, i ddangos fod 
naiU ai'r Ddeddf Addysg neu Ddiffyndolliaeth, nid wyf yn cofîo prun, 
yn adgyfodiad o hen beih 

Yr oedd yr hen geffyl Jac wedi mynd yn werth dim^yn rhy hen a 
dîog Ì íod yn werth ei íwyd. Penderfynodd Sion a Sian ei werthu, a 
phrynnu ceffyl newydd yn ei le. Dacth porlhmyn heibio, a tharawyd 
yr hen geffyl iddynt. Aethant hwylhau äg ef ymaith ; a thrwy gymorth 
eli a phaent, a phopeth, gwnaethünt íddo edrych fel ceffyl ieuanc. 

Aeth Sion i'r dre i brynnu ceffyl newydd. Piynnodd un, a tbybiai 
iddo weld y porthmyn o"r blaen. Eore drannoeth, aeth Sian i'r ystabl 
i weld y cefîyl newydd, a daeth yn ol yn ddigllawn, — 

" Sion," meddai, " yr wyt ti wedi dod a'r hen Jac adre'n ol." 



r* CjFfBlrlid j teljfiM ri 



f Tjlui. 0zvou. 



AT Y PLANT. 




D. T. Pbtsrs. Diolch. Yr wyf yn gobeithio y bydd 
gennyf, oyn hir, benodan ar rainadeg íydd o'r gwerth 
mwyaf i'r ysgolion. 

R. J. Oes, y mae mwy o baroh i Albanwr nag i Gymro yn 
rhai o bapuran newyddion Lloegr. T rheswm am hynny 
yw, íod yr Albanwr yn meddwl mwy o'i wlad, ac yn rhoi 
a mynnu paroh iddo ei hun. T dydd o'r blaen, yr oedd 
pobl Dumfries yn dathlu chwe chan mlwyddiant cymeryd 
y Ue gan Bobert Bruce, ac yr oedd ieirll a barwuiaid yno. 
Pe dathlai Bangor fuddugoliaeth Moel y Don, neu 
Aberystwyth gymeryd y castell gan Owen Glyndŵr, lle 
byddai'r iarll a'r búrwnig, yr esgob a'r person, ar 
ddiwmod fellyP Ac eto, synna llawer pam na cha*r 
Cymro barch. 

MmiAM Y GwBBSTLLT. T mac bam Syr Frederick Treyes, meddyg y brenin, 
yn werth ei chofnodi. <'Tr oeddwn gyda'r fyddin," meddai, ''oedd yn mynd 
i waredu Ladysmith. Tn y golofn honno o 30,000 o fllwyr, pwy syrthiodd yn 
lluddedig o'r rheng ar y d^th P Nid y dynion tal, ac nid y dynion byrion, nid 
y dynion mawr ac nid y dynion bach, ond yr yfwyr, — gorfod i*r yfwr syrthio o'r 
rheng mor sicr a phe buasai'r gair * yíwr' mewn Uythreunau breision ar ei gefn." 

0. Ar gais llawer o athrawon, gofynnais i Llew Tegid a gawn ail gyhoeddi 
'*T Merlyn Bach Melyn," gyhoeddais o'r blaen rrw dden^ mlynedd yn ol. 
Pywedir fod y merlyn bach melyn wedi mynd yn boblogaidd iawn, ac fod mawr 
eisiau pethau tebyg iddo. Gefais ganiatad parod yr awdwr caredig ac 
amryddawn. Ond cofled pawb fod hawlfraint ar y dôn a'r geiriau, ac nas gall 
neb arall eu cyhoeddi. 

Tmopynnydd. 1. Tr un peth, y mae'n debyg, yw Pencader a Phenbryn. 
Mae cader yn enw ar fryn yn aml, megis Cader Idris, Cader Beiillyn, Cader 
Fer^ryn. 2. *Ar lannau Teifl" sy'n iawn; "dyffryn Teifi" ddywedir, onideP 
3. Ganwyd Ceiriog yn amaethdy Pen y Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog ; 
gorsaf-feistr fu y rhan fwyaf o'i oes. 4. *' Corph y Gainc" (carolau, awdlau, &c.) 
y gelwir y casgliad o waith Dafydd Ddu Eryri : cywyddau i deuluoedd Cymra 
yn amser Bhyfeloedd y Rhosynau yw gwaith Lewis Glyn Cothi. 5. Daeth 
Chatterton yn enwog yn ieuanc oherwydd beiddgarwch ei athrylith. 6. Tn 
Llanflhangel y Pennant a Dyff ryn Ardudwy, Meirionnydd, y treuliodd y 
Dr. W. O. Pughe ei febyd. 

BoB. T mae'r morgrug yn cadw gwartheg, ac yn eu godro. Darllennwch 
erthygl Mr. B. Morgan yn Cymru y mis hwn. 

Llinos y Db. T mae ein glannau wedi bod yn Ue i'r erlidiedig ffoi ers 
canrifoedd. Pan orthrymir am gariad at ryddid neu am greíydd, atom ni y 
daw'r ffoaduriaid Ac y maent wedi bod o'r gwertÿ mwyaf ínni. Ond, yn awr, 

Sllir troi ffoadures o enethig yn ol, os bydd yn aflach, a gadael i'w chyfeillion 
[lio. 




(^MRU'R J)LANT. 



EBRILL. 1906. 



Rhii 172. 



r SBAIADR HUDOZ.ua. 



. (CN O CHWEDLAU TTLWTTH TIG JAPAn), 

%/r oedd unwaith wr ieuanc yn byw gyda'i dad a'ì fam. 

W Torrwr coed oedd ef wrth ei alwedlg^aeth, a ^éithiù yn 
galed bob dydd ar ochr mynydd unît;, neu yng nijhanol y 
goedwìg gysgodol. Ond, er ei holl ýmdrechion, yr oedd yn Inir 
dlawd, a methai ddod ag ond ychydig o arían adref i'w hen dad a'i 
fam. Rhoddaì hyn boen mawr iddo, waith yr oedd ef yn fab 
serchog ac utudd. Nid oedd amo ef yn bersonol eisiau ond 
ycbydig, ac jrr oedd yn hawdd ei foddioni. 

Yr wdd ei fam bob amser yn Ilon ac ar ben el digon. Fodd 
bynnag. yr oedd yr hen dad o natur hunanol, a chlywid ef yn cwyno 
yn amîfod swper reis yn waei, yn caei ei olchi í lawr â the gwan; 
neu, os byddal yr amser yn galed, hefo cwpanaid ddwfr poetb. 
"Pe caero ni ond cwpanaid o saie 'nawr," dywedai yn aml, "fe'n 
(^hesid yn ardderchog, a gwnal les i'n calonnau," Ac yna beiai 



100 CYMRU'R PLANT. 

y llanç, a dywedai, — *' Pan oeddwn i'n Uanc, gallaswn bob amser 
fforddio cwpanaid o sakg ì mì fy hun a'm firindiau/' Byddai 
ymadroddion o'r feth yn blino calon y llanc, a gyrrai ef i weithio yn 
galetach, galetach ; a gofynnai yn aml iddo ei hun, — *' Pa fodd y 
gallaf fi ennili mwy o arian, i gael tipyn o sake i'm hen dad tlawd ; 
yr hwn a ddyliû ei gael yn ei wendid ai hen ddyddiau ? " 

Tra yr oedd yn meddwl fel h^m wrtho ei hun un diwmod, fel y 
gweithiai ar y mynyddau coediog, tybiai ei fod yn dywed swn dwfr 
yn lUfo. Yr cedd wedi bod yn gweithio ^m yr un Ue lawer gwaîth 
o'r blaen, ond methai gofío ei fod erioed wedi clywed swn dyíroedd 
rhedegog ^m y lle hyd yn awr. 

Dilyncäd y swn, yr hwn oedd yn dod yn uwch, uwch» hyd nes y 
daeth o'r diwedd at raiadr bychan prydíerth. Edrycfaai y dwfr yn 
dryloew ac oer, a phlygodd wrth fan Ue rhedai y dwr yn dawel, a 
defnyddiodd ei law fel cwpan i godi peth o hono i'w enau. Yr hyn 
a'i synnodd yn ddirfawr oedd, y ffaith mai nid dwr oedd wedi ei 
ddarganfod, elthr sake ardderchog. Parodd h^m lawenydd mawr 
iddo, a brysiodd i lenwi ei gostrel, yr hon a grogai wrth ei wregys, 
ac aeth adref yn siriol, gan ei fod, o'r diwedd, wedi Uwyddo i gael 
rhywbeth da i'w ddwyn adref i'w hen dad tlawd. Yr oedd yr 
hen wr mor falch o'r sake, tel yr yfodd gwpanaid ar ol cwpanaid o 
hono. Digwyddodd cymydog droi i mewn ar y pryd, a dywedwyd 
yr hanes wrtho, a rhoed cwpanaid o sake iddo yntau^ yr hon a 
yfodd gyda Uawer o ddiolchiadau a syndod. Aeth y newydd allan 
yn fuan, a chyn y nos nid oedd dyn oV bron yn y pentref heb 
vmweied ä'r teulu i gael hanes y rhaiadr hudolus, ac i sawrío y 
llestr, yr hwn, erbyn hyn, oedd yn wag. Aeth y Uanc at ei waith 
bore drannoeth yn foreuach nag arfer, a chymerodd gydag ef lestr 
mwy, oblegld yr oedd ef yn penderfynu ymwel^ ä'r rhaiadr 
drachefn. 

£r syndod i'r gŵr ieuanc, wedi iddo ddyfod i'r lle, canfyddai 
lawer o'i gymdoglon yno yn barodi a phob un ohon^mt wedi gofalu 
am gymeryd piseri, cunogau, ystenau, <bc., gydag ef, mewn trefn i 
gario digon o sakâ i'w cartrefi. Yr oedd pob un yn credu ynddo ei 
hun mai efe fyddal y cyntaf 1 g^rraedd y rhaladr hudolus. 

Yr oedd y Uanc yn cael difyrrwch wrth weled gwynebau ei 
gymdoglon yn arddangos telmlad o siomlant a gwg, yn enwedig 
y rhal oedd yn ymyl y dwr, fel y canfyddent finteioedd flfres yn 
dyfod i'r Ue. Fe edrydiai pob un ^m anghysurus ym mhresenoldeb 
el gymdoglon ; ond, o'r dlwedd, torrodd un oedd yn hyfach na'r 
gweddiU allan I chwerthln, ac yn fìian aeth pawb ohonynt i wneyd 
yr un modd. " Dyma lle yr ydym/' meddai, ** pawb ar yr un neges, 
gadewch I ni lenwi ein Uestrl, a dychwelyd l'n cartrefi. Ond yn 



'R PLANT. loi 

gyntaty gadewdi i ni gael un blasiad ar y sake hudolus/' Plygodd 
i lawr, llenwodd ei lestr, dododd ef wrth ei wefusau. Yfodd unwaith 
a thrachefn, a thynnai wyneb hir, a gwaeddai, — <*Dwrr' yn 
ddigliawn. '<Dim ond dwr oer! Yr ydym wedi ein twyllo gan 
diwedlau gwneyd. Pa le mae'r gẁr ieuanc hwnnw ? Gadewch i 
ni roi trochiad iddo yn y rhaiadr loew hon/' 

Ond yr oedd y gŵr ieuanc wedi bod yn ddigon call i ymguddio 
o'r tu ol i graig fawr, pan y gwelodd pa fodd yr oedd pethau yn 
debyg o droi allan, ac nid oedd ef i'w weled yn unlle. 

Profodd pob un ohonynt y dwr, a thystient mBÌ nid sake oedd o, 
ond dwr cUr ac oer. Syrthiodd eu gwynepryd, ac mewn tymer 
ddrwg, dychwelodd yr oll ohonynt i'w cartrefi. 

Wedi iddynt fyned o'rgolwg, ymgropiodd y Uanc allan o'i 
ymguddfa. «'Ai gwir a ddywedent," meddai, <<ynte breuddwyd 
oedd ? Fodd bynnag/' meddai," *' mae'n rhaid i mi gael ei brofi 
unwaith yn rhagor drosof fy hun." 

Llanwodd ei lestr ac yfodd. *' Sicr iawn, y mae o'r un flas da 
a'r sake a brofais i ddoa" Ac felly y parhaodd. I'r mab da ac 
ufuddy llifai y rhaiadr yn sake gore, tra nad oedd ond dwfr oer i 
bawb aralL 

Clywodd yr Ymherawdwr y chwedl ryfedd hon, ac anfonodd am 
y gẁr ieuanc, a rhoes wobr iddo am ei garedigrwydd i'w dad, a 
mynnodd newid enw y flwyddyn o anrhydedd iddo, ac i fod yn 
argymhelliad i blant i fod yn garedig wrth eu rhieni o hynny allan. 

R. Eyans. 



F DRYW BACH. 

(Gan i blant bach, pob gair jn un sül). 

PE bawn yn íardd o ddysg a dawn, Ar fln j nant mae plas j dryw, 

Rhoi gwisg o f ri i'r dryw a wnawn ; A deg o blant tu íewn jn bjw ; 

GbtU un mor íach, a bwü, gael bod Y mae ei do a'i borth yn grwn, 

Heb neb i wau mewn cân ei glod. A phlu yw llawr j lljs baoh hwn. 

Un sionc a del jw ef allon, Pa fodd gall tad a mam mor fach 

A chân ju dod yn llif o*i fron ; [drain, Gael bwjd i lu o blant mor iach ; 

Mawl tlws i Dduw rydd dryw mewn Mae ün a glyw bob ájáá eu llef,— 

A swyn yn tjw ym mêl ei sain. Mae bwrdd y dryw yng nghof j nef. 

Gljd yw ei f wth, serch yw ei dân, Aed ofn ar ffo o dref j drain, 

Hardd jw ei wraig mewn pais Iwjd Iftn ; Lle mae 7 dry w mewn ty bach cain, 

Ni wnaf roi poen i ddau fel hyn, A boed ei gân o hyd yn Uon, 

OrwyddwyneuhwybachcochagwTn. A hedd jn haf o dan ei fron. 

T Bala. Richabd ab Huoh. 



I02 CYMRU'R PLANT. 



CTMRU. 

Ganwyd Tom EUis Chweírol 5, 1859 ; hnnodd EbriU 5, 1899. Djlid cadw pob 
pumed dydd o Ebrill yn '* Ẃyl-goffa Tom Ellis/' ì siarad wrth y to ienanc am 
ei fjwjá glân a phnr, ac am ei jmdrechion pybyr a gonest dros egwyddorion 
rhyddld ac iawnder i'w anwylaf hen wlad. Gwrandawed j plant ar sylwedd 
ei araeth ar GTmru, a draddododd yn j cwrdd mawreddog wedi*r wlŵid jm 
Maerdy Llnndain, Mai 28, 1892, pan oedd Syr David Eyans yn Arglwydd 
Faer. Onid yw ei ddarlnniad a*i siars yn brydferth a tharawiadol ? 

Carneddog. 

MWYN i mî, a braint, yw siarad dros Gymru, nid yn unig y 
wlad hardd ac anwyl sydd y tu draw i Glawdd Offa, ond y 
Gymru sydd ym mywyd a serch ei meibion a'i merched, — ^yn ninas- 
oedd Lloegr, yng nghoedwigoedd y Gorllewin pell, ar grasdiroedd 
Afiírig, yng ngorsaíoedd milwrol yr India, ac ar feusydd cenadol 
Madagasgar. 

Er ar wasgar ymysg estroniaid, y mae eu cariad dros Gymru yn 
dyfnhauy eu gobaith am Gymru yn codi, a'ii calonnau yn curo mewn 
cydymdeimlad â phob ymdrech i ennill rhyddid a pharch i Grymru. 
Gwyddant hwy, tel ninnau, fod Cymru wedi gweled Uawer dydd du, 
a drycin, llawer rhuthr a thymestl, ond 

** Mae'r heniaith yn y tir, 
A'r alawon hen yn fyw." 

Nis gall dyrnodiau trallod, na hindda a heulwen llwyddiant^ symud 
na diífodd y teimlad sydd yn ein mynwes fod rhyw anfarwoldeb 
cyfrin i enw a iaith Cymru. 

'^EnNerafolant, 
En hiaith a gadwant, 
En tir a gollant, 

Ond Gwyllt Walia. ' 

Ac o Wyllt Walia, gwneir gwlad a phobl, fel teulu trefnus» 
hapus, gweithgar, hawdd(|far, a dylanwadol ar y byd. Dyna yw ein 
gobaith ansigledig am Gymru. Gofynnir i ni,— ''Ai marw wna'r 
iaith Gymraeg ; a ddifodir hil y Brython ? " Atebwn, yn rhwysg y 
wledd, yn nhawelwch y bwthyn, ym mhrysurdeb y farchnadfa, ac 
vng nghanol urddasolrwydd y Senedd-dy, fel yr atebodd yr hen 
bennaeth o Bencader i Harri'r Ail, — "Os nad yw Uid Duw yn ein 
herbyn, ni ddifethir ni o'r tir.' 



» 



CVMRU*R PLANT. 




II. XI UUINCTrD. 

|RY bellacb i dhwilto am fwyd. O 
hyn allan y mae cyfnod ne«^d yn 
yma^or o flaen yr eog, pryd y bydd 
raid iddo sefyll ar ei droed ei hun, 
ac ennill ei damaid gore gallo. Y 
mae'n fychan druenus hefyd, onid 
yw, i ortod troì allan fel hyn i'r byd 
mawr llydan, — dim ond rhyw 
fodfedd a hanner o byssfodyn ydyw 
i gyd. Ond y mae'n wisgl odlaeth, 
yn lly^adog ryfeddol, ac yn beni- 
ffamp o ymdrechgar. A chan ei 
rod yn farus enbyd, ac iached a'r 
gleien, y mae ei dwf yn gyfl/m nodedig. 
Vn y cyfnod hwn y mae yn myned dan yr 
_ enw 'parr" gyda'r Saeson ; a thybid gynt 

m^ rhywogaeth o bysgodyn neilltuol oedd y 
"parr," ond enw ar un o risiau bywyd yr eoer yw. 

Yn y CTfnod hwn y mae o Jlw gwineu (olijje gretn), gyda rhesao 
duon llydain i lawr «à ochrau. Edrych yo debyg iawn i'r bríthyll, a 
chamgymerir ef jm fynych am fríthyll. Daliant i dyfu felly am 
ddwy, neu, o bosibl, am ddr blynedd, ac yna daw cyfnewidiad arall 
amynt. Y m..e y pysgodyn, erbyn hyn, o bump i chwe modfedd o 
hyd, ac y mae yn barwl i gymeryd ei daith gyntaf i'r môr. Newidia 
Uw gwineu y "parr" am fantell ariannaidd lachar; yr hyn a 
ddengys eî tóá wed! cyrraedd cyfnod arall yn rhawd ei ddatblygiad. 
Bellach, adnabyddir el dan yrenw "Smolt" Nisgwnaoes inni 
enw darnodiadol o'r cyfnod hwn arno yn y Gymraeg. 

Y mae'r " Smolt" yn awr yn ddigon o lanc i fyned am ei excursian 
cyntal; y mae rhyw reddf anorfod yn ei yrru i lawr yr afon,~yn éì 
orfodi i adael dyfroedd croewlan mangre'i febyd, am ddytroedd 
heilltion a thonnau geirwon y weilgi fawr. Yma, wedi cael meus- 
ydd eangach i brofì ei alluoedd, y mae'n ymddatblygu'n rhyfeddol; 
y mae'r newid wedi gwneyd lles dirfawr iddo. 

Mor debyg yw i lawer bachgen o Gymro gweiedig, newydd adael 
ysgol tedian y Uan am fywyd eang, cynhyrfus, y coleg a'r brii- 
athrob ; neu i fab neu ferch adawo y cartref badi syml yn y cwm 
tawel anghysbell, neu y pentref bach dinod a chysglyd, am ruthr a 



104 



CYMRU'R PLANT. 



thwrf, awch ac egni, y bywyd trefol, yn Lerpwl neu Lundain, yn 
Kimberley neu Yokohama. 

Erys y *' smolt " ym meusydd y môr mawr, ym mrasder y dyfh- 
for, am tua blwyddyn a hanner, neu ychwaneg; ac ý mae wedi tyfù 
a brashau yn ddirfawr, nes dod yn bysgodyn cryf, praS, a 
thywysogaidd. 

III. XI DDTNDOD. 

Bellachy ymddeSry hiraeth anoríod o'i fewn am loewon aberoedd 
yr afon» hen firo ei enedi>raeth a'i ddedwydd íáboed. Yn bedair 
oed, yn wyniedyn braf (jgrtlse yn ol y Sais), y mae'n prysuro'n 
chwim unionsyth am lydan aber yr hen afon, a'i gariad-ferch gydag 
ei Ac O I fel y mae pob peraidd ddracht o'i dyíiroedd glân yn 
dwyn i'w gof y gwely gro yn yr hen giltach heulog bry. Na, ni 
fedd holl gawraidd fwydgelloedd Neifìon yr un tameidyn folused 
aV pryf genwair hwn rannodd yn gwrtais á'i gymliares dan Bont 
Aber Ogwenl I fynyl i fynyl i fynyl Teimlai y gallai neidio 
dros gwman Pont Goetmor pe bai raid, i gyrraedd yr hen gartre firy 
yng ngheg Afon Latar. 

Yn y gwanwyn» dychwel y gwniedyn yn ol i'r môr, i dreulio ei 
wyliau haf» yn foneddwr dan gamp» yn dad cyfarifedig cenhedlaethau 
afrifed o eogiaid Ogwenaidd. 

Pan ddaw i fyny y tro nesaf, cyfrifìr ef yn eog o safle ac urddas 
diamheuol, yn un o batriarchiaid ei bobl ; ie, ei hyder yw, y caiff 
fyw i fod yn eog triugeinpwys. h. Brython Hüghes. 



CYMRU GARAF FI. 



ADGOFION am GTinni fTnjddig 
Sy'n tramwj cjírínion j bardd ; 
OTwreinrwydd ddelwedda ty meddwl 

Wrth dremio i'r wlad Bjdá fel gardd ; 
Mynyddoedd yflgythrog GwjUt Walia 

Sy n oBgordd arddunol mewn bri, 
A mnrmur j comeint trwy'r creigiau 
Bj*n cann alawon i mi. 

ünigedd barddonol áj f rynìan 

Tn orlawn sydd i'm o fwjnhad ; 
Mae blodau j grug jn coroni 

Orielau mynyddau'r Hen Wlad ; 
Dyffrynnoedd rhamantus geir ynddi, 

Ooed prydferth a blodau*n ddi-ri, 
Ac anian ar gopa brjn tlysni, — 

O Gymru, dy garu 'rwyf fl. 

Porítmoiéth. 



Mae llannercb o Gymru'n fwy swynol 

I mi na holl drysor y byd ; 
Sef godreu yr Eifl, lle y'm gonwyd, 

Lle hefyd y siglwyd fy nghryd ; 
Y wendon ar flnion y Fenai, 

A Mon By*n baradwys i mi ; 
Oyf rinion fy nghalon gyffesaf , — 

O Gymm, dy gam 'rwyf fl. 

Gwlad parch i'r efengyl yw Oymra, 

Tmdrechion dros burdeb a moes, 
Mynyddau ein gwlad sydd yn adiain 

Pregethau am rym gwaed y Groes ; 
DoB rhíagot i feithrin daioni, 

Ar wledydd y byd bydd yn ben ; 
Mae'm calon fel Oymro'n áymuno 

I'm hiaith a fy ngwlad fod yn wen. 

B. BONNRR ThOICAR. 



CYMRU'R PLANT. 




BJtODAO'R COBD. 

MAE blodau'r coed yn btTdrerth iawn y 

mìs hwn. Dyma i diwl ddarlun o ddau 

fatli o flodau coed. Ond sylwch chwi ar 

goed ereill, y mae ganddynt oll eu 

blodsu, ac y maent yn rhyfedd ac yn 

dlysion iawn. 

Edrychwch ar y g:angen Iwyfan {eìm) ar ben y 

ddalen hon. Wele arni "glysiyrau cryni<m 

rhuddgoch" o flodau porffor. Cyn diwedd y 

mis, bydd yr hadau'n dod o'r blodau, ac yn 

ehedeg gyda'r gwynt i chwilio am ddaear i 

ddechreu tyfu. 

Pa blentyn nad yw'n adnabod blodau'r helyg ? 
Onid eu tuswau melynion yw'r arwydd goren fod 
y íj;wanwyn wedi dod ? " Gwisgir hwy ig aur." 
"Cy\rion gwyddau" y galwem ni hwy pan yn 
blant, ac y mae'r blodáu'n debyg iawn 1 gywion 
gwyddau melynion bach newydd adael yr wy, a 
dod 1 lan y Ilyn yn y buarth. Y mae arogl 
hyCryd ar Hodau'r helyg hefyd ; ac y mae su dedwydd o'u cwmpas 
bron bob acoser, — murmur y gwenyn diwyd sy'n leimlo fod yr haf 
yodod. 




io6 CYMRU'R PLANT. 

ADBRTN F TO. 

III. 

ADERYN rh3ffedd yw aderÿn y to yn ei hoU fiÿrdd; oiid nid yw 
yn rhyfeddach mewn äim. na chyda'i nyth. Nid yw yn gfotalu 
rhyw lawer am d diuddio, canvs gwelwch hi'n aml yn hongian yn 
aniben dros y Ue y gosodwyd hi» fel diUad gwely wedi eu hanner 
gido dros yr erchwyn. Ond y mae yn bur ofalus i'w gosod aUan o 
gyrraedd. Pan oedd tai yn cael eu toi ft gweUt, y Ue gore ganddo 
i osod ei nyth oedd mewn twU wnelai ym mondo rheiny; ond rwan, 
pan doir tai ft Uechi, gesyd ei nyth mewn tyllau, neu rigolau, neu 
gonij^lau yn eu muriauy,cyn agosed i'r to ag y medr. Weithiau, 
adeilada ei nyth yng ngaín dwr y bondo, — yn y launders. Purion 
Ue ar hin sych; ond ar wlaw a yn ddrwe» canys gwlychir y nyth 
drwyddi, ac yn fÿnych boddir y cywion. Yn debyg fel pe buaswn i 
yn adeiladu tŷ ar wdy afon pan fÿddai'n sych, heb ystyried y 
deuai'r afon yn ei thro i hawUo ei gwely. Petti rhyfedd fod adar 
mor gyfrwys yn gwneyd peth mor ddifeddwl. " Pan gyU y call, fe 
gyll ymheU." Ond hwyrach mai gwaith dau newydd briodi ydyw, — 
gwaith par ieuanc yn gwneyd nyth am y tro cyntaf. Pwy ŵyr ? 

Os b^rdd tyUau'n brinion, gesyd Llwyd ei nyth mewn iorwg dyf 
ar y mur, neu mewn draenen uchel, neu goeden dal, ar gyfyl tŷ. 
Ar brydiau^ gyrr adar ereiU aUan o'u cartrefíy er gosod ei nyth yno, 
yn enwedij^ os bydd y cartrefí hvnny rywíe yn agos i'r bonda 
Creda, yn sicr i chwî, mai efe, fel Vswain Llwyd y To, bia'r bondo. 
Gwna feUy ftg adar yr eira; a chwery'r un gast ft'r wennol. Y 
wennol fechan folwen, gefnddu, ddaw o beUafoedd y ddaear i 
wneyd ei nhyth dan ein U>ndo» traws-feddianna nyth honno, heb fod 
ei gydwybod yn ei gnoi ! 

Oithra Llwyd i mewn i'r nyth pan fo'r wennol aUan am dro. 
Pan ddychwela'r gréadures facb, pwy fydd yn ei derbyn yn y drws, 
ac yn ei rhwystro i mewn» ond efe. Yn ei chytyngd^, hed oddi- 
amgylch, gan yswitian, a gorchymyn y Ueidr lülan. '' Tyrd allan» 
leidr 1 " ebe hi. ** Tyrd allan, greadur cas ! " Ond ddaw Llwyd 
ddim. Yna, wedi gwyUtio» hed at y nyth, crafanga am dani i ddal 
ei hun i fyny, a phiga at y Ueidr drw/r twlL Piga yntau yn ol, a 
bydd yno ddwrdio a thafodi. Oiid trwy fod pig y trdsiwr yn 
gryfach na'i phig hi, y wennol druan gaifi y gwaethaf, a bydd raid 
iddi giUo. 

Wedi cael y gwaétbaf lèl hyn, brysia'r wennol at ei chyfeiUion 
ddweyd ei chwyn. Daw rheiny yn ol gyda hi yn ddewr, gan el 
chysuro ar y ffordd. «< Ni a'i bwriwn allan," meddent. '' Cymer 
di gysur. Ni a'i gwnawn." Druain ohonynt! Pe buasent yn 



CYMRU'R PLANT. "^ '^^ 

medru ymosod arno i gyd efo'u gilydd, hwyrach y Uwyddent ; on< 
trwy ei fod ef yn Uechu yn y nyth, íel gŵr mewn castell, a dim 
ond twll bych-in y medrent ymosod amo drwyddo, waeth un 
ymosodwr na chant ; canys nis medr ond un ymosod amo ar y tro ; 
ac y mae ef, fel y gwelsom, yn ddigon o feistr ar un. 

Ond nid yw'r gwenoliaid yn myned ymaith heb wneyd cynnyg 
teg i daflu'r gwalch drwg idlan. Danghosant blwc anghyfiredin. 
Ar ol hedeg ychydig o gwmpas i edrych setyllfa'r gelyn, a chadw 
cyngor rhytel» mae'r ymosodiad yn dechre. Ymsaetha un tua'r 
nyth, gan anelu ei phig drwy'r twll bychan at ben y gelyn ; tynn 
yntau ei ben i lawr i'r nyth i osgoi ergyd a'r fath nerth y tu ol iddo. 
Yn ei phybyrwch, gwthia'r wennol ddewr ei phen ar ei ol i'r nyth, 
a bydd yno ymladd benben am ychydig. Ond buan y gyrrir y 
wennol yn ol, hithau wedi cael y gwaethaf. Rhuthra un arall wedyn, 
yr un modd, ac un aralL Ond yr un ddamwain i ddigwydd iddynt 
oU. Tra y bydd yr ornest yn mynd ymlaen, bydd Mrs. Llwyd ar y 
cyiyl yn gwaeddi <*Hwil" gyda'i gŵr ar dop ei Uais. Wedi 
ymdrech hir a glew fel hyn, ond ofer, digalonna'r gwenoliaid, ac 
ehedant ymaith, gan adael y nyth i'r trawsfeddiannwr. 

Bum lawer tro yn tosturio wrth y wennol, ac yn ei chynorthwyo i 
yrru aderyn y to allan o'i nhyth. laflwn ddyrnaid o dywod i fyny 
at y nyth, i godi braw ar y Ueidr; ond glynu yno wnelai Llwyd. 
Ond pan darawn y nyth á charreg, nes y byddai'n siglo, brysiai allan, 
gan ddwrdio'n ofnadwy, a'i wraig yn ei ddilyn yn uwch ei chloch 
nag yntau. Ond cyn gynted ag y buaswn wedi troi fy nghefh, 
byddai yn ol drachefn. Wedi cynhyrfu, cymerwn garreg fawr» a 
lliarawn y nyth á hi, nes y deuai i lawr yn ddeilchion wrth fy nhraed. 
Wel, wchwl Beth pe gwelech Llwyd yn rhuthro ymaith gan 
waeddi'n groch, wedi dychrynnu drwyddo, ac yn ei dianc hi ymaith 
am ei fywyd 1 A t>eth pe clywech ei feistres yn Uefain dros y Ue» 
rhag ofn fod ei gŵr bach hi wedi ei glwyfo I Credech na ddeuent 
wedyn ar gyfyl y Ue. Ohd, a'ch helpo ! Wedi syrthio o'r nyth, 
hwyrach y deuai'r wennol i'w hadgyweirio ; ond nid cynt y buasai 
wedi ei gorfien, nag y buasai Llvi^ yng nghafael á hi drachefn. 
'Does dim a a y tuhwnt iddo. 

Drwy gael ^u bUno fel hyn, bu'r gwenoliaid am flynyddoedd heb 
wneyd nyth dan fondo Ty'r Ysgol. 'Roedd yn ddrwg gennyf 
hynny. Gwnaeth un ei nhyth yma eleni. Ond ryw ddiwmod^ be 
welwn yn mynd i mewn iddi'n dalog, fel pe buasai wedi ei hen 
feddiannu, ond aderyn y to, ac yn tynnu gweUtyn mawr hir ar ei ol,— 
un o wellt ei wely. '' Wel wfit i t\," meddwn, '* 'rwyt yn wyneb- 
galed/' a chwerddais. Magodd nythaid neu ddwy o gywion ynddi. 
HeddyWy gweUr y gwelltyn hir yn hongian dros ei mur^ fel baner 
gorchfygwr ar gastelt a ddygodd drwy drsûs. 



y 




CYMRU'R PLANT. 

wsgl yn gwneyd nyth yw aderyn y to. Nid yw yn 
^ulu'r Pinood yn gyffiredint — "Jerry-builder" ydyw. 
- nyth moboni yn aml, ond gwely mawr gwasgarog, 
<i hymylon yn hongian yn afler dros yr erchwyn» fel yr 
ki. ,aids yn barod. Gwna ei gwaelod o wellt neu wair,— dyna'r 
'< maoras." Ar y " matras " yma mae'n gosod trwch mawr o bluf, — 
fìloedd ohonynt, — dyna'r gwely pluf. Ambell waith cymer rhyw 
chwim yn ei ben i Ugo'r pethau rhyfeddaf o'r llawr, — ede, llinyn, 
carpiauy sJutütngs^ papur, blew cath, blew d» damau o hen hosan» 
neu hen grys, neu hen fat, neu hen wrthban, i'w gosod yn ei nyth. 
Nis gwn beüi sydd yn ei gymell i gario pethau diofal fel hyn i'w 
nyth, os nad ei duedd ladronUyd. Blysia hwy, feallai ; ac o'u blysio, 
dug hwy i'w gartref i'w celdo» fel Uadron yn gyffrediny rhwng ticyn 
a matras ei wely. Wn i ddim. 

Dodwya Mrs. Llwyd y To ryw bump neu chwech o wyau, o liw 
gwyn budr» ac wedi eu brychu yn drwch drostynt ag ysmotiau 
Uwyd a gwineu. 

Ér mor farus ydynt, nid oes adar yn y byd yn dangos mwy o ofal 
am eu cywion na&f adar y to. Porthant hwy'n ddiflino, ddau pen 
dydd a'i ganol, nid yn unig pan font yn y nyth, ond hefÿd am ddyidd- 
iau wedi iddynt ei gadaeL Dygant iddynt y iii-hiis melusaf, — 
seigiau a wna i ddwr redeg o'u dannedd. Wedi hedeg dros y nyth, 
saif y rhai bach ar glawdd neu wrych, gan alw o hyd ac o hyd, tra 
yn (Usgwyl yn awchus am eu tamed. O bryd i bryd, a hynny'n 
fÿnychy daw eu rhieni, un oddiyma a'r llall oddiacw, a golwyth 
iddynt yn eu tro ; a dyf erant ef» — ^rhondin o gynrhonyn byw» feallai, 
— ^i'w pigau agoredy a gwthiant ef» wth-wth-wth i lawr eu gwddw 
cyn beUed ag y medrant ei yrru ; ac nis gwn i p'un sy'n dangos 
mwyaf o bleser, ai y cyw wrth dderbyn, ai yr hen aderyn wrth roddi. 
Wedi cryfhau o'r cywion» canlvnant eu rhieni o gwmpas, pryd y 
dysgir hwy i Ugo eu tamed, ac i ymdaro drostynt eu hunain ; a chyn 
bo hir, byddant yn medru hoU dridau'r teulu. 'Rwyf yn gaUu 
maddeu Uawer o'u flaeleddau i adar y to, pan feddyUaf am eu serch 
at eu rhai bach. 

Canodd un fel hyn, yn ol duU Mary Howitt, pan welodd nyth od 
aderyn y to yn sypyn gwasgarog ar lawr, wedi ei chwythu o'r bondOi — 



Hai ! dyma njth ían hyn ar lawr,— 
Nyth Uwyd y to, yn ejTíyn maẁr 
A ohwythwyd lawr gan gwthwn cry 
O'r caùi dwr dan fondo*r tỳ. 

Ehyw dryblith ydyw hon i gyd 
O'r stwff rhyíedda' yn y byd ; [gwyrdd, 
Blew, gwair, a ffwellt, a mwswgl 
^ phlu,— mae rheiny yma'n íyrdd. 



Chwi welwoh, rhwng y rhawn a'r plu, 
Weddillion tyllog tnuffatee; 
A than y gwellt fan hyn,— Holo ! 
Beth ydyw P Dam o gant Jim Orow ! 

Wel, dyma goes hen hoaan las, 
A brwynen hir o do rhyw das, 
A thyma fawd hen f anneg ddn 
A goilwyd, dro yn ol, o*r tỳ* 



CYMRU'R PLANT. 109 

Cewch ymagnnf o wlan jr oen, [croen, T papnr hwn, jn eáwr i chwi, 

A blew buwch frech wrth ddam o'r Ocäd ganddo jn papnro'i dŷ ; 

Ao wele glwt fn ar gwt hen sach,— Wel, naddo, welodd neb erioed 

Ar fengoGhl^Dam o'r **Faner Fach!*' 'Run nyht fel eiddo Mr. Lloyd. 

R. MORGAN. 




NOSON MUSWLIé^D, OLBU, DAWSh. 

R oeddwn ar gwrr uq o fynyddoedd cribog Arfon ar 
noswaith rewllyd, oleu, dawel. Eisteddais mewn dwys 
fyfyrdod wrth syllu ar y ffurfafen las, lachar, — 

'' Y glos loer, fugeiles lân,— O mae*n hardd 
Tm min D08 o'ì chorlan 
Yn dyfod, a'i myrdd defaid mân, 
I geisio'i gẁr mewn gwisg arian." 

Ymdrwsia y nefoedd ft mawredd ac ft godidogrwydd, ac ymwîsg ft 
gogoniant ac ft phrydferthwch. Oddiar y Uechwedd yng ngodreu 
y mynydd, ynghanol tawelwch» teymasa y distawrwydd mwyaf 
dwfndreîddiol. A chyda sydynrwydd rhyfedd, torwyd ar y distaw- 
rwydd gan fref y ddafad oedd yn pori gerllaw. Teimlwn fod hyd 
yn oed y distawrwydd "yn gy^irng o hyawdledd pur." Yng 
ngwaelod y dyffryn islaw, ymrolia swn yr agerbeiriant yn y pellder, 
ynghyda chyfarthiad ci yn ymliw ft'r adlais yn y dyffiryn. Yn awr 
ac eilwaith, clywn esgyll y gornchwiglen yn füapio ei digofaint ar 
ryw greadur oedd wedi ennyn ei Uid. Oddiar frígyn hen dderwen 
yr eisteddwn, yn ddiarwybod i mi fy hun, odditan ei chysgod, fe 
ddaeth ysgrech anaearol dylluan» a chreodd ynnof ias o ddychryn. 
A thybiais mai un o deulu Ludfer oedd, wedi dyfod i aflonyddu ar 
fÿ heddwch ; ond buan y gwelais ty nghamsyniad. 

Yn y gorwel draw» o dan lewyrch y lloer, ymestyn y môr mawr 
Uydan» a'i wyneb fel gwydr gloew. Yn hwn y mae ymlusgiaid heb 
rifedi, bwysâìlod bychain a mawríon. " Yno yr a Uongau, yno mae 
y lefìathany yr hwn a luniaist i chware ynddo." 

Yn y nant gerUaw rhed y fiynhonnau a gerddant oddi rhwng y 
bryniauy a diodant hoU fwystfUod y maes. 

Er mor farddonol ac ardderchog yr olygfa, a Uiosawgrwydd 
gweithredoedd yr lor, y rhai oU a wnaethpwyd mewn doethineb, 
rhoddodd ias oer hwyrnos gaeaf derfyn ar fy arhosiad yn yr 
ysmotyn tawel. Troais tuag adref, i gylch yr aelwyd gynnes» 
ac yr oedd i mi groesaw yno. Gwiltm ap Iorwerth. 



IIO 



CYMRU'R PLANT. 



ے 



Y merlyn bach melyn'' 



Llbw Tegid. 2 Sop. Ac Alto. 

DOH G. Dau guriad i^r mesur. Tìÿwioŷ. 



:s 

Ces 
:n 



:d 



s :n :s |s :n :8 

ferlyn bach melTn ac 

n :d :n \n :d :n 



Ces ^ f erlyn bach melyn ac 



d :d :d |d :d :d 



s :n :s |1 :- 

yegafn ei droed, 

n :d :n |f :- 

ysgafn ei droed, 

d :d :d |f :- 



:1 

Y 
:f 

Y 

:f 



ISALAW. 

1 :fe :1 |1 :fe :1 

merlyn bach tljsaf a 

fe :r :fe |fe :r :fe 

merlyn bach tlysaf a 

r :r :r |r :r :r 



1 :fe :1 |t 

welsoch erioed ; 

fe :r :fe js 

welsoch erioed ; 

r :r :r js 
d' :t :1 |t 

bed-ol fel ar- 

1 :s :fe Is 

bed-ol fel ar- 

r :r :r Is 



r' :d' 

ian, jn 

8 :s 

ian, yn 

f :n 



t :- :- 11 

mel - yn 

8 :n :8 jl 

ges gan f y nhad, 

n :d :n |f 
d' :- :- jt 

Car - lam 

1 :n :1 js 

Carlam ar 

n td :n 



sr 



n' :- :- |- 

wlad, 

d' :8 :n' jd' 

charin fi i'r wlad 

d :n :8 jd' 



:t 

Ei 
:s 

Ei 
:8 



:1 

a 



- :d 



ar 

n :8 



rlam 



d :n 



t :8 

fiewyn 

s :r 

fiewyn 

f :f 



t :d' 

loe-w 

s :8 

loe-w 

r :n 



:t 

fel 
:8 

fel 

:f 
:1 



jt 

si 
|8 

8Ì 

|f 



i8 

a glan. 

:fe Is :- 

a glan. 

:d |t, :- 



:s :t 

dan, a*i 

:r :s 

dan, aU 

:f :f 

•_ • 



ri •_ • 
• • 



ges 

1 :fe 



:1 



| r' :n ' :r' 
:fe :1 



Merlyn bach melyn a 

fe :r :fe |fe :r :fe 



r' :- :- |1 :- 



gar 
1 :f 



lam, 

:1 |f 



charia fl i*r wlad, 

f :r :f |r : 



ti 



lam 

Is :f 

Carlam ar garlam 

d :d :d id :d 



:1 

a 



n' :- :- | n' :r ' :d 

Car - lam ar 

8 :s :s |s :f :n 



o 

:d 



t :s :t |d' :- 

lygaid fel tân, 

8 :r :8 js :- 

lygaid fel tân, 

f :f :f |n :- 



Cydgan. 

n' 

Mer 

s :n :s 



- :- jn' :r' 

lyu 

|8 :n 



:d' 

A'i 

:8 

A'i 

:n 
:d' 

bach 

:8 



Merlyn bach melyn a 

n :d :n |n :d :n 



d' :- :- |t :- 



nhad, 

1 :fe 


:1 


It :- 




ges gan fy nhad, 

fe :r :fe Is :- 




r' :- 


;— 


Id' :- 


:r' 


char 

t :8 


:t 


ia 

Id' :8 


fii'r 

:t 


Carlan] 

f :f 


L ar 

:f 


garlam, 

fn :n 


a 

:r 


t :- 


•— 


11 :- 


:1 


gar 
n :f 


:8 


lam 

11 :- 






amgylch y ddol, 

d :r :n |f : 



CYMRU'R PLANT. 



II 1 



r» :- :- | r' :n ' :r' 

am - gylch 7 

ft :fe ;ft |fe :fe :fe 

Carlain ar garlam o 

r :r :r Tr :r :r 



d' :d' :- I- 

garlam, 

n :f :8 |1 

ohaiiia fl'n ol, 

d :r :n |f 






• 



•_ 



I 



:r 

a 

:1 

A 

:f 



d' :- :- | t :- 

ddol, 

fe :8 :1 Is :- 

amgyloh y ddol, 

r :n :fe Is :- 



.1 



r :- :- |r| 

ohar 

t :d' :t 



:n' 



la 

11 :t 

charlamar garlam 

8 :1 :8 |f :8 



t 

A 

8 

A 
f 

r' 

fl'n 
1 

a 
f 



d' :- :- Id' :- :d' 

char - lam ar 

8 :1 :8 jf :8 :f 

charlamar garlam a 

n :f :n Ir :n :r 



d' :- :- I- 

ol. 

8 :n :1 Is 

charia fl'u ol. 

n :d :f |n 






2 TJn newydd y w*r cyfrwj, a newydd yw*r ífrwyn, 
A newydd ei brynnu yw*r merlyn bach mwyn ; 
Mae*r merlyn bach melyn yn newydd ì gyd, 
'Rwyf fìnuau yn teimlo yn newydd o hyd. 

8 Fe red fel yr awel trwy'r caeau mor chwim, 
Heb blygu na blodyn na deilen na dim ; 
Pwy byiinag sy'n cwyno dan boenau y byd, 
'Rwyf fì a f y merlyn yn hapus o byd. 

4 Tra bydd un o houom yn llonni y llall, 
Ni ddaw i*n cyfarfod na phoenau na phall ; 
Na thrallod na gofid na chroesau na chri, 
Nis gallant hwy ganlyn fy merlyn a mi. 



1 My own little pony, my only delight, 
HÌ8 coat Ì8 80 glosay, his eye is so bright ; 

His bhoes are like silver, see how they shine, 
What pony compares with this pony of minef 

Chorus — Off with my own little pony I g^, 

Galloping, galloping, ho, ho, ho, ho, 
GallopÌDg, galloping, riding I roam, 
We gallop and gallop, then hie away home. 

2 With saddle and bridle and pony áll neẃ, 
We're out when the dawn is a-ki8sing the dew ; 
The birds on the branches awake with a song, 
Aud bid 118 *' Good day " as we gallop along. 

3 He goes like a swallow that s^ims o'er the ground, 
His nimblü hoofs patter with musical souna ; 
That drives oTery care f ar away from my mind, 
We leave all the trouble and sorrow .behind. 

4 While I and my pony together remain, 

All sadness and sorrow will 8eek us in yain ; 
From sadness and sorrow we always sháll flee, 
They caunot keep up with my pony and me. 

W^ Oellir canu y peahllUon fel êolit a'r gydgan gan yr hoU ysgol ; nea gelliT cvmeryd y penhiUion 
fel êemirf^ymu gan nifer o'r plant Tra yn canu y gydgan trydd y plant i'r dde neu i'r aswy, gui 
ddal y ddwy law o'a blaenaa fel pe yn dal y ühRryn. a chodi ar flaenau y traed gyda'r miwsig. 



CYMRU'R PLANT. 




CYMRÜ'R PLANT. 




BAIIBS F DDAEAR. 

TI. TK HKN DIWODFAIN GOCH. 

GWELSOM mai'r haen Gaaibrìaidd yw príf ddefnydd Arfon a 
Meirion, ac mai'r haen Siluraidd yw prif ddefnydd Maldwyn, 
Maesyfed, Ceredìgîon, Pentro, a Chaerryrddìn. 

Haen ieuengach na'r rhaí hyn, ond hŷn na'r calch a'r glo, yw yr 
Hen Dywodtaen Goch. Ceir hi gyàa godreu sir Benfro a sir 
Gaertyrddin, hi yw wyneb y rhan fwyaf o sir Frycheiniog, trwyddi 
hi y rhed dyfroedd cochion Wysg ac Wy. Hi sydd o dan Fôr 
Hafren, ac ohoni hi y gwneir gogledd Dytneint, dyna pam y gelwír 
hi welthiau yn Ddetonaidd. Gelwir hi yn Hengoch, oherwydd lod 
haen o dywodfaen goch arall yn uwcfa i lyny, — down at honno, 



CÍMRU'R PLANT. 




CYMRU'R PLANT. 115 

hefydy yn y maii. Rhwd haearn sydd yn rhoddi ei Uiw i'r dywod- 
f aen goch. 

Nid ar waelod moroedd heiUtìon y gosodwÿd haenau Uaid coch 
y dywodfaen^ ond ar waélod Uynnoedd enfawr o ddwfr croew. Nid 
yw cyfnod y dywodfaen wedi cynhyrchu cymaint o olud a'r cyfnodau 
cynt, — cyfnodau y wenithfaen a'r Uechau ; nid yw wedi cynhyrchu 
dim tebyg i olud y cyfnodau wed)m>— cyfnodau y calch a'r glo. 
Ond defnyddir hi'n garreg adeiladu, a gwna farmor pan ar ei 
chaletaf. Rhed drwyddi hithau» hefyd, wythienau o aur, arian, 
haeam, arian byw, ào, 

Fath olwg oedd ar y ddaear adeg ífurfìo haen y Dywodfaen 
Goch ? Y môr oedd bwysicaf yn y cyfnod hwn, fel yn y cyfnodau 
o'r blaen. Yr oedd y moroedd yn Uawn o bysg cregin,— cwrelau, 
ser-bysg, draenogîon y môr, a'r cyffelyb. Yr oedd hefyd ugeiniau 
o dylw>thau o bysgod meddal yn byw mewn dwy gragen, — rhai ar 
ffuri esgid a rhai ar ífurf ysgriw ; rhai yn Uyfn dryloew, ereiU wedi 
eu haddumo â rhigolau ; rhai'n cau fel blwch, eraill yn droiog fel 
corn; rhai'n fychain a symlt rhai'n fawr a rlíyfedd. "Nid oes 
gregin yn y môr yn awr» hyd y gwyddom ni, yn rhagori arnynt 
mewn harddwch." 

Yr oedd tylwythau o bysgod ysglyfaethus, rhai mawr iawn, yn 
cyniwair trwy'r moroedd hefyd. Kbai hyllion ac ofnadwy a 
chreulon oeddynt. Gwisgid hwy ft gemliw {enamel), cragen, a 
phigau. Hen berthynasau oeddynt i ysgorpion y môr. Ymysg 
ereill yr oedd y morgi {sharh) ysglyfaethus, — orfodir î wneyd pob 
creulondeb gan newyn parhaus, — yn bod yr adeg hon. Prin y 
medrai hyd yn oed pysgod mewn gwisg o gragen fentro ymosod 
amo ef. Dannedd, pigau, arfwisg o gragen» — y maent yn berífaith 
yn y cyfnod hwn. 

Hyd yn hyn, ni soniais am y tir sych. Yng nghyfnod yr Hen 
Dywodfaen Goch yr oedd byẅyd ar y tir yn ogystal ag ar y môr. 
Ac wele fì'n rhoi darlun y mis hwn o'r olwg oedd ar y ddaear pan 
ffurfìwyd haenau'r dywodfaen. Ni welodd yr un dyn y cyfnod pell 
hwnnw, cofìwch ; ni ddaeth dyn i fod am gyfnodau meithion wedyn. 
Ond dychmygwn, oddiwrth yr olion sydd yn y dywodfaen, mai fel 
hyn yr edrychai ein daear yr adeg honno. 

Gwelwch fod coed a llysiau yn y darhm. Nid oes prawf fod un 
goeden na Uysieuyn ar wyneb y ddaear cyn y cyfnod hwn. Y 
mathau mwyaf syml oeddynt, ond yr oedd tua chan rhyw ohonynt. 
Rhedyn, mwsogl, rhawn y march, palf y blaidd,— syml iawn oedd 
eu cynllun, ond yr oeddynt yn ddechreu. Cydmerwch yr olwg oer 
a thlodaidd oedd ar Gyfnod yr Hen Dywodfaen Goch ft'r olwg 
ardderchog sydd yn Nyffryn Gwy eleni. Onid yw'n dda fod ein 
Duw ni yn dal i weithio drwy'r canrifoedd ? 



ii6 



CYMRU'R PIANT. 



Gwelwchy ar waelod y darlun, bysgodyn adeiniog mawr yn 
gorwedd ; a'r cupressocríni yn codi eu pennau rhytedd o'i flaen ; a'r 
chymeniae yn troi cym eu cregyn i'w gyfeiriad. 

£r mai oes y pysgod» yn l^nnaf, c^d Cyfnod yr Hen Dywodfaen 
Goch, daeth bywyd ar y tir i'r amlwg. Y pryd hyn y daeth y 
trychfìiyn {inseci) i fod. '' Dyma yr adeg y torrw^ gyntaf ar ddwfo 
dawelwch coedwigoedd y ddaear gan swn creaduriaid byw ; a chan 
hymiad ac isel suad y trychfílod hâegog hyn y gwnawd hynny." 

Yn y cyfnod hwn hefyd» o rywle, y daeth yr ysgorpion. Nid 
cragen oedd ei amddiífyn ef, ond gwenwyn marwol yn ei gynSon 
golynog. Yn awr hefyd y daeth pryfed cantroed {myriapod^ i fod. 
Feíly yr oedd y ddaear yn dechreu Uenwi» yn ogystal a'r moroedd. 
Ond nid oedd palmwydden na blodeuyn, aderyn na march, wedi 
ymddangos ar y ddaear. 



■•» ^ » 



GWAITH A GWMN A CHAN. 



FORE Gwanwyn, ar y brigjD, 
Canai derjn brìth ei fron, 
Tra jr elai ieuanc lencyn 

Heibio at ei waitb yn Uon ; [fraitli, 
"Gwanwyn ydyw,'* meddai'r fron- 

** AmBer cann heddyw ddaeth ; " 
" Amser gweithio hefyd ydyw," 
£be*r lEmc, ac ymaith aeth. 

Ar y ddôl, fe dyfai blodyn 

Newydd-eni, gloew, glân ; 
Ac f e wenai ar ei oreu 

Gan na f edrai roddi cân ; 
* * öwanwyn ydyw, — amser gwenu,** 

Meddai'r blodyn tlws ei ryw ; 
** Dal i wenu," ebe'r llencyn, 

" Amser gweithio hefyd yw." 



Yn yr Hydref , 'roedd y deryn 

Wedi canu'i gerdd i gyd, 
A'r blodeuyn wedi gwenu 

Ei hunan oU i ffwrdd o'r byd ; 
Ond mae'r gân a'r wên yn aroa 

Gyda'r llencyn eto'n ol, 
Gwedi gwaith f e ddaeth cynhaeaf 

Gyda llawnder yn ei gôl. 

Erddom ni y gwena'r blodyn 

Ac y cftn yr asgell fraith ; 
T mae'n pertbyn i ni f wyniant 

Fel y perthyn i ni waith ; 
Gweithio'n ddiwyd ddwg láwenydd, 

Moliant gwyd o galon lân, — 
Trindod hyfryd yn ein bywyd 

Tdyw gwaith a gwên a chàn. 

GlLBBBT. 



Llety, Clydey. 



Y GWANWYN DDAJSTH. 

YGWANWTN ddaeth, clywch drwst ei droed, 
Tn de£Fro'r byd mewn cân ; 
Edrycha*r ddaear, er ei hoed, 

Tn ieuanc ac yn lân ; 
Mae bri tlysineb ym mhob lle, 

Mae'n wynfa ar bob llaw, 
Mae sain peroriaeth alaw gre 
Tn eilio Duw'n ddi-daw. 

T. R. Dayiss. 



CYMRU'R PLANT, 117 

AII4 FORDAITH CAPTBN COOK. 

IY. BRODORION MEW ZSALAND. 

AR y 6ed o Ebrill, tynnwyd sylw Capten Cook at yr ochr 
ogleddol i'r Uyn, Ue y darganfyddodd ogof eang, ardderchog 
yr olwg arni ; ac ar ei gwaelod yr oedd afon o ddwfr dymunol yn 
ífrydio allan, yr hon oedd yn ffurfío rhaiadrau rhamantus. Mae y 
glannau yn llethrog yn y fan honno, a gellid yn hawdd arwain 
cyfran o'i dwfr pur i long, pe dewisid. Saethwyd yno bedair ar 
ddeg o hwyaid gwylltion, a nifer o adar eraill, ac enwyd y Ue yn 
Borth yr Hwyaid. 

Pan oeddent yn dychwelyd y prynhawn at y Uong, canfyddasant 
dri o*r brodorion, — un dyn a dwy fenyw, — ac yr oedd yn hawdd 
cyfeiUachu â hwynt. Yn eu hymgais i geisio deall eu gilydd yn 
siarad, ni bu y naiU na'r Uall nemawr gwell o hynny Yr oedd gan 
yr ieuengaf o'r benywod dafod siaradus a ffraeth. Hefyd, er dangos 
croesaw a difyrru y cwmni gwynion, dawnsiodd yn ddifrifol 
anghyffredin ; tra thebyg i'r morwyr gael gwledd o adloniant, na 
ddarfu iddynt am eu hoes ei hanghofio. Yn raddol» eniUodd y 
Capten ewyllys da ac ymddiriedaeth y brodorion. Ni chafodd 
rhoddion ein boneddwyr ar y cyntaf ond derbyniad dibris ryfeddol 
gan y brodorion; ac eithrio y bwyeUau a'r hoeUon. Ary i^fed, 
ymwelodd teulu araU o'r brodorion â'n morwyr. Deallodd y 
Capten eu bod, i raddau, yn ofnus i neshau at y Uong; aeth i'w 
çyfarfod mewn bad, ac wedi myned atynt, aeth i'w cafnfad. Ond, 
er ceisio eu darbwyllo ym mhob modd i ddyfod ar fwrdd y 
Resolution, nis Uwyddwyd. Rhwyfasant ymalth i wddf aber fechan 
oedd gyferbyn a thu blaen y Uong, gan aros yno, a bod ar eu gore 
yn eu duU hwy i gyfeiUachu â'n dynion. Yr oeddent yn amlygu mwy 
o barch i raì o'r cwmni nag i ereiU ; sef i'r rhai y tybient mai 
benywod oeddent. Daethant mor gymodlawn a'r morwyr yn awr, 
fel y gwnaethant eu trigfan gerllaw y fiynnpn yr oedd ein dynion yn 
cael dwfr ynddi, sef tua chan Uath oddiwrth y Uong. Parodd 
ymweUad y Capten â hwy, wrth y ffynnon, . iddynt gymeryd at eu 
hofFerynau cerdd gyda bywiogrwydd neiUtuol. Yr oedd eu 
hofierynau yn gynwysedig o nifer o god-bibau, chwibanoglau, a 
thabwrdd. 

Ar y iSfedy gwahoddwyd y pennaeth a'i ferch i twrdd y Uong, 
gyda'r rhai yr oedd adnabyddîaeth wedi bod o'r blaen. Y peth 
çyntaf wnaeth y pennaeth, wedi cael y gwahoddiad, er dangos 
parch i'r Capten, oedd cyílwyno iddo ddarn o frethyn gwyrdd 



ii8 CYMRU'R PLANT. 

prydferth, a bwyell garreg; rhoddodd hefyd ddarn o frethyn i 
Mr. Forster» a rhodd(äd ei ierch ddarn i Mr. Hodges. Yr oedd hyn 

£n arieriad cyífredin ymhlith brodorion ynysoedd M ôr y De. Cyn 
yn, ni welodd y Capten yr arferiad yn y drefo yma, sei cyflwyno 
y rhoddion cyn derbyn y croesaw yn gyflawn. Peth arall a wnaeth 
y pennaethy cyn myned ar fẃrdd y Uong, oedd cymeryd cangen 
werddlas yn ei law, a tharawodd ochr y Mong â hi amryw o weithiau, 
gan yngan rhyw fath o weddi, mae yn debyg ; arwyddai hynny fod 
heddwch i fod rhyngddo et a'r morwyr Prydeinig oedd wedi ei 
groesawu. Yr oedd hyn hefyd yn arferiad ymhlith agos holl 
ynyswyr Moroedd y De. Wedi arwain y pennaeth i'r caban, 
sylwodd ei a'i ferch ar bopeth, gyda mesur o syndod; ond nis 
gallasent sefydlu eu meddwl ar ryw un peth am eiliad. Ym- 
ddanghosai gweithredoedd celfyddyd iddynt yn hollol yn yr un 
goleu a ch)mhyrchion natur, telly, yr oedd y naill fel y llall tuhwnt 
i'w hamgyfhrediad. O bopeth a dynnodd eu sylw ar yr Adyenture, 
nifer byrddau y llong oedd hynny. Parodd hynny syndod mawr 
iddynt. 

Fel yr oedd y Capten yn myned ymlaen yn ei archwiliad yn y 
forgilfachy digwyddodd eto gyfarfod ag ychydig o'r brodorion, a 
defnyddiodd bob arwydd a allodd feddwl am dano, er dangos 
teimlad cymodlawn tuag atynt. Ar yr 20fed, aeth y pennaeth a'i 
deulu, y rhai oedd wedi bod yn fwy cyfeiUgar â'n morwyr na neb o 
frodorion y parth hwnnw, ymaìth; ac ni ddychwelasant mwy. 
Derbyniodd y Capten fwy o roddion yn y lle yma nag yn un o'r 
Ueoedd y bu ynddynt yn flaenorol. Fel arwydd o bardi oddiwrth 
wahanol bersonau, cafodd naw neu ddeg o fwyeUau ; a chymaint a 
hynny bum waith o hoeUon mawrion, heblaw amrywìol bethau 
ereiU. Mor bell ag yr oedd y petháu hynny yn cael eu cyfrif yn 
gyfoeth yn New Zealand, nid oedd amheuaeth nad Capten Cook 
oedd y boneddwr cyfoethocaf yn yr hoU wlad honno. 

Un gorchwyl buddiol a phwysig yn y Ue hwn oedd hela anifail 
oedd o werth neiUtuol i'n morwyr ar hynny o bryd; defnyddient ei 
groen yn hwyUau Uong, y brasder yn olew i'r Uusernau, ac yr oedd 
y cnawd yn fwytadwy. 

Ar y 24ain, yr oedd gan y Capten bump o'r gwyddau a gymer- 
odd ym Mhenrhyn Gobaith Da. Cymerodd hwynt i'w gosod ar 
fan Ue'r oedd cyflawnder o ymborth amo, a dwfr he^ yn gyfleus, 
ac heb fod trigolion i'w haflonyddu. FeUy, credai yn gryf y 
buasant yn Uiosogi, ac hefyd yn ymledu dros yr hoU wlad ŷh raddoly 
i fod yn gaflaeliad gwerthfawr i'r trigoUon. Enwodd y lle hwnnw 
yn Borth y Gwyddau. 

Dinas, Rhondda, William Jambs. 



CYMRU'R PLANT. 



"9 



"Croesawii*r GÔg. 

Geiriau gan Istlog. g^ g^ j^^ 

DOH 0. Ttgafn a Uauf&n, 

f :n |r :â 



99 



W. Phillips, 
8, Greenfield Bow, Aberteifi. 



:8 

Twym 

:8 

2.Ym- 

:8 



groesaw i - ti 

f :n |r :d 

brancia*r wyn yn 

f :n Ir :d 



8 :8 



l-:8 

I 

I- :r 

nwyfus, Ar 

t, :d I- :t, 



gWOWi 

r :n 



:1 


8 :d' Id' :1 


I 
:f 


byucio áj ddeu - 

n :8 |f :f 


A 

:t, 


chrwydra'r awel 

d :n |r :r 


:r' 


1 :1 Ita :ta 


T>y 
:f 


gjnnar ledd-fol 

n :n |n :n 


**Cw- 

:t, 


cw*'ym mreichiau'T 

d :d Ide :de 


:n' 


n' :n» |r' :r' 


Bhag- 

:t 


or - i ar ber 

d' :1 |t :g. 


Y 

:8 


gAg a*i ib^l-yu 

fe :fe |8 :f 


:r' 


n' :f' |n» :n' 


Rhag- 

:1 


gor-i ar ber 

se :86 11 :d' 


Y 

:f 


gùg a*i thel - yn 

n :r |d :1 



ta :ta |1 :8 

nodau mwyn, A 

f :f |n :n 

falmaiddrydd Drwy 

r :r |d :d 



t :t I- :t 



ganig 

f :f 

aw-el 

r :r 



I- 
I- 



A 

:f 

Ad 

:r 



d' :t II :8 

gorau'r wig» Wha'tti 

8 :s fíe :f 

yn y draiu Del - 

n :r |d :t. 
n' :r' U' :d' 

gorau'r wlg, Wna'th 

d' :t II :1 

yn y draiu Del - 

M :8e |1 :s 



8 :8 |8 :m 

groe8Ì*r ton-nog 

n :f |n :r 

ysgwydd bardd y 

d :r |d :t, 
8 :d' II :r' 

llawn o swyn i 

r :n |fe :fe 

fiodau blydd y 

t, :1, |r :d 
d' :d' Id' :t 

ddyry falm i'r 

8 :8 |8 :8e 

seiniu'n awr trwy'r 

n :f |n :r 
8 :d' (d* :á' 

fiw-sig', gw - cw 
n :n |f :8 

or - a'i djii-sain 

d :1, |r :n 
d' :r' Id' :t 

fiw-8Ìg gW - CW 

1 :1 |s :f 

or-aM deu-SAÌn 

fe :f |n :r 



1 

li, 

d 

hryn, 
1. 



r' 

ni; 
8 

glyn; 
t. 



n' 

fron 
1 

wlad; 

d 

# 

lou. 
l 

mid 
f 



d' 

lon. 
n 

mad 

d 



3. Câu, câu, hofliusaf gwcw, 
Cei 8edd ar frynijiu dod, 
A chroesaw gau gHlounau lu 

Tra Cymru gu yu bod ; 
Dy fiwsig ar glyd feusjdd 
Ilydd |;a1ou bardd ar dâu ; 
:|| O câu, O câu, aderyu cii, 

Rhydd Cymru gíust ir gûn ||: 



í2ö CYMRU'R PLANT. 



O DDINODBDD I PRI. 

II. WILLIAM EDWARDS a'i BONT. 

DAETH WiUiam Edwards yn enwog trwy adeiladu pont. 
Ganwyd ef yn y Bryn, Eglwys Ilan, Morgannwg, yn 17 19. 
Amaethwr oedd ei dad, ond bu farw pan nad oedd William ond deg 
oed. Dysgodd y bachgen ddarllen ac ysgrifennu Gymraeg yn ieuanc 
iawn ; felly, rhaid fod ganddo fam gall a da. 

Ar adeiladu yr oedd bryd y plentyn. Synnai pawb wrth weled y 
muriau fedrai'r bachgen godi a thrwsio hyd y tir. Nid yw castell 
Gaerffili ymhell, campwaith adeiladwyr cestyll y canol oesoedd, a bu*r 
bachgen aiddgar yn syllu llawer ar ei furiau Uwydion. 

Daeth seiri meini i ymyl ei gartref i godi gefail gof. Yr oedd 
William yno*n selog bob dydd, yn gwylio popeth wnaent. Mynnodd 
forthwylion yr un fath a hwy, a phenderfynodd ddod yn saer maen iawn. 
Gododd weithdy saer ger ei gartref ; gwelai pawb ei fod cystal adeilad 
ag y medrai dim o'i fath fod. Cododd felin ; ac yr oedd hon hefyd yn 
felin gampus. Aeth ei glod ar led. Yn saith ar hugain oed, cawn ef 
yng Nghaerdydd, yn codi tawdd-dai ac yn dysgu Saesneg. 

Yr oedd nod uchel o'i flaen, — taflu pont dros afon Taf. Dechreu- 
odd ei bont gyûtaf, un dair bwa, yn 1 746. GoríTennodd hi, ac ystyrrid 
hi yn bont bennaf Prydain. Ónd och, wedi dwy flynedd a hanner, 
daeth diiuw o wlaw, a chenllif ofnadwy ; ac ymollyngodd y bont dan y 
baich, fel pe buasai afon Taf yn ei thaflu oddiar ei gwarr. 

Ni ddigalonnodd William Èdwards. Meiddiodd am feddwl codi pont 
o un bwa. Gorffennodd hi o fewn y dim. Ond yr oedd y ddau ben 
yn rby drwm i'r canol main. Gwasgasant at eu gilydd, a syrthiodd y 
bont i lawr yn chwilfriw. 

Ond yr oedd enaid arwr yn WiUiam Ëdwards. " Y drydedd waith 
yw'r goel." Adeiladodd y bwa eilwaith ; ond gwnaeth dyllau crynion 
drwy'r pentanau, i'r rhai hynny fod yn ysgafnach ac yn fwy cydbwys, 
Yna, safodd y bont yn gadarn. A welsoch chwi Bontypridd, neu 
ddarlun o honi ? Y mae'n bedwar cant o droedfeddi o hyd, ac yn 
ddeugain namyn chwech o gychwyniad ei bwa i'w chlo. Yr oedd> yr 
adeg honno, y bont hwyaf a rhyfeddaf yn y byd. 

Nid heb ynni a phenderfyniad mawr y llwyddodd William Edwards. 
Buasai ofn y gost yn unig yn llethu un heb ysbryd gwrol. Ond saif y 
bont, yn gof- golofn i freuddwyd wedi ei sylweddoli. 

Yr oedd William Ëdwards yn ddyn da, ac yn bregethwr yr efengyl. 
Gadawodd bontydd ar ei ol, — yn Nhreforris, Llanymddyfri, Brynbuga, 
Glasbury. Gadawodd gymeriad dyn gonest a phur. Bu farw yn 1789, 
a'i glod ledled y byd. 



CYMRU'R PLANT. 




ANGLADD V GWÍADGARWS IBUASlC. 

PRYNHAWN Mawtth y ^fed, 1905, rhoddwyd yr hyn oedd 
farwol o'r gwladgarwr ieuanc ym tnynwent aawel y Fron, yn 
nyffryn prydferth Llangfollen. Yn arwain yr angladd trwy yr 
beolýdd yr oedd Cor Meibion Llansrollen, dan arweiniad Mr. J. E. 
Morris, yn canu " Vn y dytroedd mawr a'r tonnau," ar yr hen dôn 
Alexandra. Yn eu dilyn yr oedd cynrychiolwyr y gwahanol 
gymdeithasau y bu yn aeíod ohonynt, ac yn ys^rifennydd iddynt, 

Sa y dyrfa, a channoedd o edrychwyr, a phawb yn galani wrth 
Idwl fod un mor obeilbiol wedi « dorri i lawr ym mlodau ei 
ddyddiau. 

Yr oedd yn un o'r Cymry mwyaf selog^. Carai ei wlad a'i iaîth á 
chariad angerddol. Darllennodd lawer o hanes ei wlad, a phrin yr 
oedd yr un dyn ieuanc yn y dref yn gwybod cymaint o hanes.Cymru 



122 



CYMRU'R PLANT- 



fii ag ef. Derbyniai Cymru a chyhoeddiadau ereill, a thrwy 
ddarllen taniwyd ei ysbryd ft sel genhedlaethoL 

Dioddefodd gystudd trwm a phoenus am saith misy tri mis yn 
ysbyty Caer. A phan ddeallodd nad oedd adferìad iddo, yr oedd 
ar dftn eisiau cael dod adref i'r hen wlad i farw, a thrwy drugaredd, 
catodd ei ddymuniad. Canodd lawer yn ystod ei gystudd, — 

'* Mae«maf eisiaTi marw, 
Er mwyn i mi gael bjw 
Y bywyd puraoh nwnnw 
A gaddiwyd gan íj Naw." 

Ac ar y trydydd dydd o Fawrth cafodd fynd, — aeth un o Urdd y 
Delyn i wlad y delyn aur. 

Mae parch i fechgyn gwladgar, — danghosai yr ansfladd hynny. 
Gwasanaethwyd gan y Parchedigion H. Cernyw WiUiams, D. 
WiUiams, W. J. Jenkins, a Mr. W. Pencerdd WiHiams. Ac ar 
derfyn y gwasanaeth ar lan y bedd, canodd y cor " Mor ddedwydd 

Çv y rhai trwy fFydd," a <*Chydgan y Pererinion" (-ör. Parry). 
r oedd yr angladd yn un o'r rhai mwyaf toddedìg fu yn Llangollen 
ers llawer blwyddyn. Ac fel y sylwodd un o'i hen gyfeîlüon a 
ddaeth o Fanceinion i'r angladd, '' y mae bywyd pur yn werth ei fyw, 
pe bai ond o ran y parch wrth farw, heb son am y croesawiad i 
mewn i dragwyddol hedd." 



MYPI VW BARA Y BYWYD. 



OF Y enaid, paham j gadewi 
I newyn dy dorri i Eiwr F 
O'th wendid cyfod i fyny. 

Bydd lawen, fe dorrodd y wawr ; 
Ni raid i ti bellach ddim of ni 

Am ymborth, fy enaid tylawd, 
Mae digon i*w gael yn yr lesu, 
'Rhwn i ti 8y*n gyfaiU a brawd. 

" Myfl ydyw bara y bywyd,*' 
Medd lesu, tra rhodiai ein byd ; 

** Myfl ydyw bara y bywyd," 
Medd leeu wrth Tenaid o hyd ; 

Hwn fara sydd ymborth lachusol, 
Mor llesol i*th wendid yw ef ; 

O cymer a bwyta o hono/ 

, , Fe*th nertha i deithio i'r nef . 

ron SetUofff Waenfawr. 



Mae'n fara rhyfeddol ei hanes, 

Ffrwyth carlad yn ddefnydd i gyd ; 
A rhyfedd yw haneR y caiìad, 

Mae*n tyfu cyn seiliad y byd ; 
Rhagofal am f 'enaid newynog, 

diolcb, roea fod iddo ef ; 
Fy enaid, gwna fwyta o hono, 

Hwn, cofla, fydd ymborth y nef . 

** Myfl ydyw bara y bywyd," — 

T newydd a synnodd y byd, 
A newyn y miloedd a dorrwyd, 

Sydd heddyw yn gwledda ynghyd ; 
A rhyfedd yu hanes y gwledda, — 

Mae'n wledd nad oes terfyn yn bod, 
A'i bwrdd aydd o*r nefoedd i'r ddaear, 

Awn, gwleddwn, a aeiniwn ei glod. 

OWBN OwiN. 



CYMRU'R PLANT. 



CBOSSO crpAiu,. 

RlhLLEN relen fach, croeso iti. Bu 
arnaf biraeth am danat, trwy'r ^aeaf 
oer a du. Tî yw'm cyfaìU hynaf. 
Pan yn faban, buost yn gwenu arnaF. 
Nî wnaet tì wabaniaeth rhwng tlawd 
a chyfoetho?. Ar fìn y nant, codet 
dy bén yn dy dlysnì ; a phob tro y 
deuwn atat, yr oedd croesaw synd 
cynnes yn dy w£n. 

Daetn gaeaf dros y wlad. Bum 
lawer g^aith yn chwillo am danat yn 
y fan y byddet. Ond ni welwn dy 
ben euraidd yno, nîd oedd dy ddai) 
^yrddion yno chwaith,— dim ond 
cae llwm o laswellt {fwywi a'r awel 
oer yn udo fel blaidd newynogf uwch 
y fan y cawn dy gwmni gynt. 

Ond dyma di eto I Yr un wén, yr 
un tlysnt o wyrdd a melyn, — os nád 
wyt ycbydìg^ bach yn fwy swil. Y fì 
fydd^ swiliaf eynt. 

Mor anodd oedd byw hebot I 
Clywaís fod miloedd o bobl ya tyrru 
yn Awstralia unwalth i weled chwaer 
1 tí, oedd rhywun wedi gfludo yno 
dros y môr. A dywedodd y chwaer 

fechan honno wrth bŵ un ohonynt hen hanes a hen delmladau 

mebyd. Nid oedd areithydd yn y byd yn ddigron hyawdl i ddweyd 

cymùnt. 
A oes enaid ynnot, friallen fach ? Clywtds mai genelhig wyt, 

wedi ei throi'n flodeuyn. Dywedai y Tbai gynt fod merch ieuanc 

wedi marw ar fìn el phriodas, a fod y duwiau wedi trugarhau wrth 

inff ei dyweddi, ac wedi troi'r eneth brydweddol yn friallen fyw, i 

ai(%yfodi bob gwanwyn, Ai ti yw honno ? 
Sut y doì mor gynnar, a thìthau mor debyg i'r baf yng ngolud dy 

liwìau ì Ai o wlad gynharach y deuaist yma, Ile mae'r blodau'n 

l^or yn gynt ? 

Os caf nef 1 fyw yn y diwedd, tybed a oes yno lethr laswelltog 

ger ffrydlif, Ue y ceì ditbau wenu, friallen fach ? 




124 CYMRU'R PLANT. 

SBRBN YN HAUI4. 

OS syllwch tua'r gorllewin yn union gwedi machlud haul, ar noswaith 
dyner, dawel, glir, yn nechreu y mis hwn, lle gwelwch y pelydrau 
euraidd olaf, cewch weied y seren ddisglaer Sirius yn suddo ar ei ol. 
Oni wyddoch am dani? Hi yw perl disgleiriaf y nefoedd. Oni 
chanfyddasoch hi yn codi yn y dwyrain oddeutu deg yn yr Hydreí ? 
A nos Nadolig disgleiriai'n danbaid yn y de. Yn awr, rhy ífarwel i ni 
yma, nis gwelwn hi mwy hyd Hydref, — seren hwyrnos gaeaf yw. 

Onid bach ei hysblander, o'i gymaru a'n haul godidog ni ? le, ond 
pa mor bell yw'r haul, a pha mor bell yw'r seren dlos ? Gwyddoch y 
saif yr haul oddiwrthyro oddeutu 93,000,000 o íìlltiroedd. Mae'r seren 
dlos mor bell, fel pe rhannech ei phellder i fíliwn o rannau, buasai un 
o'r cyfryw rannau yn gymaint a'r gwagle sydd rhyngom ni a'r haul. 
Pe diílannai ein haul bach ni, a phe cymerai daith i bwynt 500 mil o 
weithiau ymhellach uag y mae'n awr; neu, pe symudai hanner y ffordd 
at Sirius, diflannai o'r golwg,— seren fach o'r ddeuddegfed faintioli a 
fyddai, bron yn anweledig mewn pellwydr lled rymus, Dyna gyfnewid- 
iad, onide? Dacw'n haul bach ni yn machludo 20,000,000,000 o 
weithiau'n ddisgleiriach na'r seren dlos ar ei ol. Ond, pe'r ai ein haul 
ni i oddeutu hanner y ífordd at y seren, diflannai o*r golwg. 

O gylch y seren, try planed ddisglaer, anweledig ond yn y pell- 
wydrau grymusaf ; ond mae'r blaned ei hun seithwaith trymach na'n 
haul ni. 

'Rwyf am i chwi syllu tua'r nef, edmygu y pwyntiau disglaer, tlws, 
a chofío am eu pellder a'u mawredd aníeidrol. Ac ond i chwi gofìo 
fod y seren sy*n suddo dros y gorwel draw yn sefyll oddeutu 
93,000,000,000,000 o filltiroedd oddiwrthym, pe aech i gyfrif y fath 
fíìgyrau, cymerasai i chwi 14,000 o flynyddau i gyflawni y gorchwyl. 
Pwy ydym ni, a pha beth yw'n daear ni, o'i chymharu â'r heuliau pell 
yna ? Mae'n haul ni fìliwn a hanner o weithiau'n fwy na'n daear ni, 
ond nid yw ef ond mymryn llwch, o'i gymharu a'r haul mawr Sirius. 

SlGMA. 

^w ^» 

F WIWMR. 

* ' Wi wer f ach, 1 wys, orf yw, wech, lon, — * * By wiog, cynffonog, a phenna,— lafn- 
ysgafn, aidd, 

Wisgi, hir ei chynffon ; Fain lafnes mewn 'stwythdra ; 

Hynod yw am naid lon, Ohwim ddring^ a neidio wna 

Gwyllt fyw red frígallt y fron." T gnawes od am gneua." 

J. P. Maldwtn. Hywrl Tudub. 

** Ohwery y fach wiwer fyw,— neidia, rhed, — 
Gwna droadau amrjw ; 
Y goedwig gneuog ydjw 
Byd ei serch,— darbodus yw.'*— Gwiltm Eilian. 




CYMRÜ'R PLANT. 



CtTOHAU 'R TFÍWYTH T^O. 

II. GWOBR HTWIL. 

' RA yr oedd Hywel yn edrych o'l gwmpas, 
ac yn mwynhau ei hunan, yr oedd eì 
gyfeìUion wrthi yn brysur yn dweyd 
wrth y gweddill o'r Tylwyth Teg am 
y gymwynas wnaeth tg un ohonynl. 
Yr oeddynt oll yn unh-yd y dylâ y 
frenhines gael gwybod hyn, ac anfoR- 
wyd un ohonynt i'w hysbysu. 

Nid oedd y frenhines wedi gwneyd 

ei hymddanghosiad hyd yn hyn. Am 

hynny, aeth cyfeiUion Hywel ag ef i 

ddangos iddo y clychau arfan. Yr oedd 

y bachgen mewn brys am gael gweled y 

clychau oedd yn rhoddi y fath fìwsig, a 

meddyliai wrtho eì hunan, — " Faint o glychau 

sydd ganddynt, tybed? Pwy sydd yn eu 

canu ì Pa 1e maent yn cael eu cadw ? " ac 

felly ymlaen. Pan yn meddwl fel hyn, mae un o'i gyfeillion yn 

dwÄrd, — 

" Dyma y clycbau." 

Cododd Hywel ei olìn^, a gwelodd o'i flaen goeden fawr, tebyg 
o raa flurf i goeden dderw, yn llawn o glychau bychain arian. Fel 
y bydd coeden dderw yn yr hal yn llawn d^I, felly yr oedd y goeden 
yma, ond yn lle y dail, yr oedd y clychau yn cael eu chwafe yn 
dyner gan yr awel ysgafn. 

"Diar anwyl," ebai Hywel, gan roddi ei law ar ei dalcen, er 
gallu edrych arnynt, gan mor danbdd yr oeddynl yn dlsgleìrio, 
" ni welais erioed y fath nîfer o glychau, na ctalycbau mor brydferth. 
Ond sut na tuajent yn canu bob dydd ? " 

" Na," ebai un o'r rhai oedd gydag ef, " mae rhai o'n tylwyth ni 
yn gotalu na ^d Iddynt ganu ond pan fydd y frenfaines yn 
gorchymyn." 

"Ni welais erioed y lath ryfeddod, mae y miwug yma yn curo 
hyd yn oed y blodau yn yr ardd," ebai Hywel. 

" Fel hyn y mae," ebai « gydymaith, " mae yn well gan eicb 
U^fidd y blodau, ond y mae yn well gan eîd) clust y clychau ; a 
chan eich bod yn gwneyd defnydd o'ch clust a'ch llygùd, cewch 
weled rhagor o ryfeddodau'n gwìad. Mi awn a chwi drwy Lwybry 
Lili, a tbrwy Lwybr y Rhosynau, i lawr al Lyn y Perlau." 



126 CYMRU'R PLANT 

Ac ymaith a hwy, a Hywel yn eu dilyn. Yr oedd wedi gweled 
liliau yn tyhi yn y Uyn yn ymyl y Fron, gwelodd rai hefyd yn tyfii 
yn yr ardd o flaen y tŷ, ac yr oedd wedi gweled y lili oedd gan ei 
îeistres yn tyfu mewn pot mawr yn y parlwr. Ni byddai byth yn 
edrych ar y rhsû hyn heb eu hedmygu yn iawr ; ond nid oeddynt i'w 
cymharu â'r liliau oedd yn tyfu ar dde ac aswy i Iwybr y lîli. Tyfent 
i fyny yn uwch na phen Hywel, blodeuent o'r gwaelod i tyny. Yr 
oeddynt mor wyn a'r eira,— nid oedd yr un gronyn o Iwch wedi eu 
cyffwrdd o gwbí. 

Arweiniai y llwybr hwn i Lwybr y Rhosynau. Nid unlliw oedd y 
blodau hyn, ond rhosynau o wahanol liwiau a gwahanol faint, a'r 
rhai hynny yn tyfu mewn cyflawnder. Yr oedd y Uwybr hwn eto yn 
arwain i Iwybrau ereill o wahanol flodau, ond dywedai y tylwyth 
nad allasent arwain Hywel i weled rhagor ohonynt y diwrnod 
hwnnw, am fod yr amser yn brin. 

Felly, troisant o Lwybr y Rhosynau, ac wedi disgyn ar hyd nifer 
o risiau wedi eu gwneuthur o ryw fath o wydr symudliw, cafodd 
Hywel ei hunan ar lan Llyn y Perlau. Llyn bychan ydoedc^ ond yr 
oedd mor loew a'r grisial, a darlun o'r awyr las gUr oedd uwchben 
yn gorwedd ar ei waelod. Ond prif ryfeddod y llyn oedd y perlau 
oedd ynddo. Synnai Hywel eu bod yn gadael y fath drysorau yng 
ngwaelod y llyn, a gofynnodd, — 

' A ydyw yn bosibl i rywun fyned i lawr i'r gwaelod i nol y 
perlau yna ? " 

** O na," ebai un ohonynt, nid perlau cyffredin yw y rhain, ond 
dagrau brenhines fu ar y wlad yma ers Uawer o flynyddau. Dyma 
lie byddai hi yn dyfod i wylo pan goUodd ei choron, a'i dagrau hi 
yw y rhai yna wedî troi yn berlau." 

'* Sut y coUodd ei choron ? " gofynnai HyweL 

" Buasech yn cael gwybod, ond y mae yr hanes yn rhy faith i mi 
allu ei ddweyd heddyw," oedd yr ateb. Ac ychwanegodd, — 

" Mae yn bryd i ni droi yn ol, ac os bydd amser, dangoswn i 
chwi Lwyn yr Adar." 

Yn ffortunus i Hywel, cawsant amser, ac telly cafodd yntau weled 
a chlywed adar y Tylwyth Teg. Nid oedd y llwyn ymhell o'r 
castelì. Safai ynghanol cae, a phan aethant ato, nid oedd aderyn 
i'w weled yn agos iddo, ac ofnai Hywel ei fod yn myned i gael ei 
siomi. Ond aeth un o'i gyfeillion ymlaen, a dechreuodd chwibanu 
yn yml y llwyn, ac ar amrantiad bron, dyma adar bychain melynion 
yn ehedeg allan o'i ganol, ac yn gorffwys ar ei frigau, nes yr oedd 
wedi ei guddio yn llwyr. Yr oedd aderyn ar bob brigyn, a phob 
un yn canu fel yr eos. 

Wedi gwrando am ysbaid amynt, maent yn cychwyn at gartref 
y frenhines. Erbyn cyrraedd y fan honno, cawsant fod y frenhines 



CYMRU'R PLANT. 127 

wedi dyfod aUaiiy ac yn eistedd ar le fel esgynlawr o flaen ei chastell, 
ac yn dechreu rhannu y rhoddion i'w deiUaid. Syljvai Hywel eu 
t>od i gyd yn cael yr un rhodd, sei blwch bychan aur. Ond 
nis gwyddai beth oedd ynddo. Tra yr oedd yn eu gwyUo yn 
myned yn rheng ar ol rheng yn daclus o'i blaen, y mae un o 
weision y frenhines yn dyfod ato, ac yn gofyn iddo ei ddilyn ef ati. 
Wedi mynd yn ddigon agos ati, gwelodd fod ei gwisg wedi ei 
gwneuthur o ddefhydd mor deneu ag edyn gloewyn byw, ac yr oedd 
lliwiau y defoydd yn toddi i'w gilydd fel lUwiau yr enfys. Ar ei 
phen yr oedd coron o emau. Yr oedd ei gwyneb y prydferthaf ag 
y bu yn edrych amo, ac ni fuasai yn blino gwrando arni yn siarad, 
yr oedd ganddi lais mor hynod o swynol. Dywedai wrtho,— 

** Yr wyf yn ddiolchgar iawn i chwi am eich tro caredig i un o'm 
deiliaid, a gobeithio y gwnewch barhau i fod yn gymwynasgar i 
bawby boed ddyn, lylwyth Teg, neu anitaiL Nis gaUaf eich 
anrhegu chwi â blwch aur fel fy mhobl fy hunan, ac ni fuasai o fawr 
werth i chwi ychwaith, fel y mae iddynt hwy. Ond dywedwch i mi 
sut ddyn fuasech chwi yn hoffi bod ? " 

Bu Hywel am ych^^ig yn methn gwybod beth i ateb. Ond 
cofìodd beth oedd dymuniad ei fam. Yr oedd wedi ei glywed lawer 
gwaith, ac atebodd, — 

*' Baaswn yn hoffi bod yn ddyn gwrol, yn ddyn gonest, ac yn 
ddyn addfwyn." 

Ac ebai hithau, gan gyffwrdd ei ben â'i Uaw fechan dair gwaith, — 

" Bydd wrol, bydd onest, bydd addfwyn." 

Ar ol hyn, arweiniwyd Hywel gan ei gweision at y cyfeiUion oedd 
wedi ei ddwyn yno. Aethant hì/^thau i'w hebrwng hyd dérfyn eu 
gwlad, ac yna trolsant yn ol dan ganu. Eisteddodd Hywel i lawr i 
edrych ar eu hol, ac wedi iddynt fyned o'r golwg, parhaodd i wrando 
ar eu miwsig melus, nes y darfyddodd yn y pellder draw. Yna, 
trodd ei ben, gan feddwl cychwyn i'w wlad ei hun. Ond, yn rhyfedd 
iawn, cafodd ei fod ynddi yn barod, yn eistedd yn ymyl y boncyff Ue 
y daeth o hyd gyntaf i'r Tylwyth Teg. Ceisiai ddyfalu pa adeg o'r 
dydd ydoedd, ac yr oedd yn methu gwybod beth i'w wneyd, pa un 
ai myned yn ei flaen» ai troi yn ol i'r Fr n. Ar hyn, y mae ceiUog 
yn canu, ond yr oedd yn rhywle mor bell, fel mai prin ei glywed yr 
oedd Hywel. Ac meddai wrtho ei hunan, — 

" Mae y wawr yn torri. Gan nad oedd mam yn fy nisgwyl adref, 
ni fydd yn gwybod fy mod wedi cychwyn. Felly, y peth gore i mi 
ydyw troi yn ol i'r Fron, byddaf yno ymhell cyn amser godro." 

Ar ol hyn, oherwydd ei gymeriad da, ac yn enwedîg oherwydd 
amlygrwydd yr elfennau canlynol yn ei gymeriad,— gwroldeb, 

Sonestrwydd, ac addfwynder,— daeth Hywel yn ddyn o allu a 
ylanwad ymhlith ei genedl. Fanny Edwards, 



CYMRU'R PLANT. 




WRTH DDYS6U. 

I. DTSGU lAITH DDIEITHS. 

U neb erioed yn ŵysga iaith ddieithr 
heb lawer iawn o waíth caled. 
" Here livea a big toafer" rodd- 
odd Indiad with ben ci ddrws. 
Ëi amcan oedd esborio mai pobwr 
neu werthwr torthau oedd. "Yr 
wyf yn hoffi tref afreolus," ebe 
Sais dysgedig oedd wedi dysgu 
Cymraeg, wrth edrych ar ysttyd- 
oedd troiog hen dreí Dolgellau. 

II. ENWAU APIECHTDON. 

Ychydig flynyddocdd yn ol 
anfonwyd ataf fod "dylanwad" 
pennaf prifysgol un o dalaethau 
gorllewinol yr Unol Dalaethau yn 
dod i Rydychen, ac y cawn y 
fraínt o'i dderbyn. Tybiwn mai athraw hen crymedig, a Ilais craswan, 
ddeuai at ryw ychydig ohonom oedd yn cael nawnbryd gyda'n gilydd. 
Yn Ue hynny, wele ferch ieuanc, dal, landeg, a llais mwyn llawn o 
fiwsig aberoedd, — " Minnehaha, Jaughing waters," — yn ymddangos. Yr 
oedd awdurdod, yn ogystal a naturioldeb, ym mhob symudiad ; a buan 
y deallasom y buasai llawer prifysgol yr ochr yma í'r Mynyddoedd 
Creigiog yn dod yn gyflym iawn dan swyn y dylanwad. Ymysg yr 
ystoriau ddywedodd yr athrawes, dywedodd yr ystori syml hon. 

" Mae llawer o'n bechgyn nì, fel y buasech yn meddwl am wlad mor 
newydd, yn dysgu darllen mewn dulliau rhyfedd iawn. Dysgodd un 
ddartlen oddìar hysbysiadau crach-feddygon. Holai ei nain beth 
fyddai'r geiriau, a beth fyddai eu hystyron. A dyma i chwi eslamplau 
ohonynt, — ' Nain, fath giefyd yw eerebral mtnìngUis ? ' ' Naîn, beth yw 
tuberculosis ì" ' Nain, fTasiwn ddolur yw episootic lymphangitis f ' " 

" Wrth ddysgu fel hyn, tybiodd y bachgen mai enw clefyd oedd pob 
enw hir iawn Ryw nawn yr oeddwn wedi troi i'w tŷ. Pan ar ganol 
ysgwrs â'r hen wraig, — hen Ucheldires oedd, a Phresbyteriad selog, — 
clywn y disgybl yn siUebu ac yn holi o'r llofll,— P-R-E-S-B-Y-T-E-R- 
I-A-E-T-H. ' Nain, fl^asiwn afiechyd yw Presbyteriaeth f' " 

■V OrfttrUd ; folrtTdd jn.— Owih II. 



AT V PLANT. 




FÄN IUí™ BRIALLU. Yr wyf jti treio rhoi 
aniliiii rhywflodeujnymmhobrhifyn. Coflaf 

tL Bekwv!ì. O New Zealaud ac 
Awstraha y diiw gwlsn i'r wlad hoii, 
i'w wueyd pi frethjn yii y Weat ot' 
Englaud ac yn Yorkehire. Enfyn 
AwBtraha werth £12,000,000 boh 
blwyddyn, a New Zealand wetth 
£5,000,000. Tipj-n o gynnydd, omde, 
er JT adeg y ceisiodd Ötpten Ccxik 
ttdael dafad a hwidd yn New Zealand 
yul773P 

L. Diolch yn fawr. Ûnd y mae'r erthygl, 
Ifi iiiiw (1 hiibdeg a. gaf, yn rhy gyfFredinol. I blant, 
rliuid liU'I fton, a rhoi y bregeth yn gudd yn houno. 
liuir y«- tod anü fachgen o weithiwr yn priodi geueth 
bryilft'illi, yu ei chaeí yn anfedrus a diog a hunanol ; 
rii fi i'Iiiitl Tn chwedleua yn nhai eymdogeaau, yn lle 
piinitüi 1 1 íwyd, ae yu gadael ei gartref budr a digysur 
am diUtìn-»cli y dafam. Rhaid rhoi hjTi oll mewn 
T^íton ryii i Tnyîm y plant ei darllen, 

J H U HiMbysii û y gellwch chwi ac ereil! gael 
Owaith Cmddelw," gyhoeddwyd gan y diweddar 

H Huraphreys gon Mr ETan Hughea ArgrafEydd, Stryd y Llyn, Caemarfon, 

ac am bns gostyngol 

M Drwed Mr Robert HugheB, Llyfrwerthydd, Ty'n y Cefn, Corwen, fod 
ganddo ol nfynnau Cimru a CHiMm'a Plaist, ao y gwua ei oreu i geÌBÌo y 
rhifynnau yr jdTOh mewn angen am danynt, os yHgnfennweh ato. Gwelais 
hyBbysiad am bum cyfrol cyntaf Ciimku mewn papur newydd am bria iael ; 
anfonaÌB am dauynt gyda'r tróad, ond yr oeddynt weiÈ raynd. 

LowRi. Os ydych a: 

• ' ^ ■• • geinioE y ., „. — __„_ , _., , 

1 gohebwyr Cymreig medrús, ac ysgrifenwyr 



M. P, Yr wyf flnnau'n teimlo fod rhy ycbydig o lylrau dyddorol a phobiog- 
oidd, mewn ffinrf dlos, yng ngbyrraedd cỳhoedd lûrllengar Cjmni. Tr wyf yn 
gobeithio y medraí hyBbysu enwau nifer o lyfrau poblogaidd, o werth EiríioBol, 




(S'MRU'R ^LANT. 



ADAR MAI. 

MIS yr adar a'r blodau yw mis Mai. Y mae byd yr adar yn 
fyd ynddo ei hun ; ychydig iawn a wyddom am dano eto, er 
ein bod yn clywed miwsîg yr adar bob dydd, ac yn gweled 
tlysni eu lliwiau. Ond gellir dweyd ychydig bethau heb ofn methu. 

1. Ychydig o adar sydd yn meddu llais melus ac hefyd liwiau 
tjysion. Y mae'r aderyn yn ymddigrifo yn y naill neu yn y llall ; ac 
yn ceîsio canu'n weli, neu drwsio'i blu'n dlysach bob Mai. 

2. Cariad yw prif ffynhonnell melusder mewn cân. Mae gan aderyn 
lawer fFordd i ddangos ei gariad, — canu, ymbincio, dawnsio. Ond 
canu yw'r ftordd oreu. Ni fedr ganu ar ei oreu ond tra mae ei 
galon yn llawn o gariad. Cyll yr eos felusder eì llais pan ehed y 
cywion dros y nyth ; a thry ei chân yn grawc nes y daw cariad i'w 
felysu drachefn. 

3. Dysgu canu mae'r adar bach, fel y mae plant yn dysgu siarad 
a chanu. Cân sal yw cân yr adar ieuanc ; ond, wrth wrando ar 
adar hŷn, dont i ganu'n well o hyd. Trwy wrando, ac ymdrechu, 
yr ennill yr eos ei chân. 

4. Y mae'r adar yn dod i ganu'n well, ac y mae'r blodau'n dod 
yn dlysach bob Mai. Y mae'r byd yn dod yn fwy llawn o gân a 
thlysni bob blwyddyn. Oesau'n ol, ni fedrai'r adar ganu. Afìafar 
iawn oedd eu cân i ddechreu, fel cân fechan yr iar yn awr. Ond, 
trwy arfer canu, a theimlo llawenydd Mai ar ol Mai, daeth yr adar 
yn gantorion gweil. Mae'r eos, a'r fronfraith, a'r gôg, yn canu'n 
well eleni nag erioed. 



132 



CYMRU'R PLANT. 



TYF BlfODYN GWFN AR DDRAISNEN DDU. 



MAE draenen ddu goâdiau gyda^ 
chledd, 
Yu ymlid o'n mynwesau angel hedd; 
Ond disgwyl wnawn er gorfod cario'r 

groes, 
Y deillia*r tlws a'r da o ddyfnder loes ; 
Daw da o bopeth am fod nef o'i du, 
A gwena bloayTi gwyn ar ddraenen ddu. 

Mae'r delyn fwyn yn wylo ambell 

waith, [daith ; 

Wrth deimlo draìn helbulon llwybrau'r 

Ond trefnwyd gan y nefoedd goron 

gain, 
O fwynder i addumo pigau'r drain ; 
Daw da o bopeth am fod nef o*i du, 
A gwena blodyn gwyn ar ddraenen ddu. 

Y Baia, 



Rhydd trallod yn ein calon bicell 

lem, 
A'n dagrau wawdia siomiant gyda'i 

drem; 
Ond tyfa*r cariad dwyfol gyda'i wres, 
O glwyf au poen a blinder nefol les ; 
Daw da o bopeth am fod nef o'i du, 
A gwena blodyn gwyn ar ddraenen ddu. 

Corwyntoedd o anialwch pechod sydd 
Yn gyrru braw drwy'n calon nos a 

dydd; 
Ond gobaith sydd yn gweled toriad 

gwawr 
Yr hafddydd y blodeua'r anial mawr ; 
Daw da o bopeth am fod nef o*ì du, 
A gwena blodyn gwyn ar ddraenen ddu. 

RlCHABl) AB HUGH. 



•» ■ mm 



DYI^EDSWYDD AC ANGMU. 

[Ceir yn y Drych bob wythnos hanes bywyd Cjnoiry yng ngwlad y gorÜewin. 
Yn Awst (üweddaf , bu Cymro enwog f el dyf eisydd ac arolygydd llaf ur farw 
yn Shenandoah ; sef John L. Williams. Ganwvd ef ger Ehiwabon yn 1840, 
ymfudodd i*r Amerig yn 1869. Dyma hanesyn am ei febyd, sydd yn esbonio 
ei Iwyddiant.] 

Pan oedd John yn fachg'en lled ieuanc, cymerodd amgylchiad hynod 
le, yr hwn a fu yn achlysur i agor y ffordd i Iwyddiant ac enwog- 
rwydd ei fywyd dilynol. Yr oedd yn "flag boy" ar y Great 
Western Railway g"er Rhiwabon. Pan yn ei gaban, cododd ystorm 
aruthrol, a dymchwelwyd y caban ac yntau ynddo. Cymerodd y 
caban dân, ac ymaflodd y tân yn nillad y bachgen, pan na fedrai ef 
symud o'r fan. Yr oedd yn amser i'r gerbydres ddyfod, ac yr oedd 
y caban wedi ei ddymchwelyd ar draws y rheilfîordd. Yng-hanol 
y fflamau, g^thiodd John y faner allan drwy dwll yn y caban, yn 
arwydd i'r g-erbydres ; ac felly arbedwyd ei fywyd ef a galanastra i'r 
g-erbydres a'i theithwyr. Cafodd John ei ddyrchafu o safle i safle 
gan y cwmni hwn fel cydnabyddiaeth am ei wroldeb a'i ystyriaeth 
brydlon. Daeth yn beiriannydd medrus. 



CYMRU'R PLANT 



SIGL BI GWT. 



YNNEU, pan yn edrych allan drwy'r 
fFenestr, canfyddwn aderyn bychan 
aflonydd ar fuarth yr ysgol, — aderyn 
bychan syw mewn cot o ddu a gwyn, 
gyda choesau meinion, meinion, eiddil, 
a chwt hir, hir, faîn, syth, oedd yn siglo 
o hyd ac o hyd. Rhedai am ryw lathen 
neu ddwy, gan edrych o'i ^mpas, a 
safai'n bwt, gan ysgwyd ei gynffon, a 
)rco ei ben. Yna, tasgai'n sydyn i'r 
awyr, a disgynnai'n chwap, gan siglo ei 
gwt, a chorco ei ben. Heb fod yn 
nepell oddiwrtho 'roedd dau neu dri o 
adar y to yn pigo eu tamed. Hwbian, 
hwb-hwb-hwb, wnelai rheiny ; ond 
rhedeg wnelai hwn. Pan yn rhedeg, 
'roedd ei goesau yn gwau mor gynted, 
nes y tybiech maî y goes ola oedd yn 
flaenaf o hyd. 

Aderyn mewn siaced fraith ydoedd, 
fe! yr awgrymais. Purddu oedd copa 
ei ben a'i warr. A'i wddw oedd cyn 
ddued. Gwyn oedd ei dalcen, ac ochr 
ei ben, a'i fron. a'i ddwy foch. Edyn 
llwyd-dduon oedd ganddo, a phob pluen 
wedi ei ffinio â gwyn. Duon oedd plu 
BiGL Ei oaT. canol ei gynffon, ond gwyn oedd y rhai 

allanol, a rhibin du ar eu hymylon. Du 
a gwyn bron Ì gyd. 'Roedd y dn_yn ddu, a'r gwyn^^í» wyn. Daeth 
yr iar yno o rywle. Nid oedd ei du hi cyn ddued, na'i gwyn cyn 
wynned. Ond 'roedd hithau'n ddel. Wedi'r cwbl, be sy'n fẃy 
destlus na gwisg ddu, wedi ei sionci â gwyn,— dillad "second 
mourning," fel y dywedir yng Ngheredigion. 

Beth wnelai'r deryn brith ar lawr y buarth, yn rhedeg, ac yn 
tasgu, ac yn ysboncio? 'Roedd yn amlwg mai ymlid pryfed 
wnelai, — dyna ei fẃyd,^ — pryfed adeiniog a phryfed s/n cropian. A 
roddid Ìddo a gasglai. Gwnelai hyn heb egwyl, ac â'i holl egnî. 




134 CYMRU'R PLANT. 

gyda chymorth coes, aden, a llygad, — pob cymal ac ermig- yn 
gyflym ryfeddol. Rhedai, fel y crybwyllais, yn fain ac yn fuan, gan 
edrych o gwmpas, corco ei ben ac ysgwyd ei gynfîon, ac ar ei redfa, 
cipiai bryfyn yma a phryfyn acw. Yna, safai'n bwt, fel pe buasai 
rhywun yn rhoi plwc sydyn iddo tuag yn ol, neidiai'n sydyn i'r awyr, 
daliai bryfyn, a disgynnai'n ol chwap, gan gorco ei ben ac ysgwyd 
ei g-yníTon. Cychwynnai drachefn. Rhedai eto mor gyflym, fel mai 
prin y gwelech ei goesau'n symud. Troai i'r dde, troai i'r aswy, 
safai, tasgai, rhedai ; ac ar ei rawd wyllt, pigai bryfÿn o'r llawr, 
cipiai bryfyn oV awyr, ysbonciai i'r clawdd, tynnai bryfÿn o dwll, 
disgynnai i'r llawr drachefn, corcai ei ben, ac ysg-ydwai ei gynffon. 
O'r diwedd, yn ei wylltineb, aeth yn rhy agos i un o'r Llwydiaid 
crintach oedd ar y buarth. Safodd hwnnw i fyny, lledodd ei goesau, 
hwbiodd o gwmpas wysg ei ochr, rhochodd. " Cilia I " ebe fe. 
Ciliodd yntau, rhoddodd hedlam isel, a disgynnodd yn union o dan 
y ffenestr yr edrychwn drwyddi. Rhoddais gnoc ar y ffenestr o 
ddireidi. "Twit-twit!" ebe fe, "be sy 'na.^" a hedodd i grib y 
clawdd gyferbyn i ysbio, — corcodd ei ben, ac ysgydwodd ei gynffon. 
Rhoddais gnoc arall trymach ar y ffenestr. Dacw fe ymaith. 
Hedai'n simsan a thonnog, fel pe na buasai'n gwybod yn iawn pa un 
ai codi yn uwch, ai gostwng yn is wnelai. Pan feddyliech ei fod yn 
mynd i ostwng, codai ; a phan feddyliech ei fod yn mynd i godi, 
gostyngai. Cododd, hedodd, a disgynnodd ar gangen onnen nid 
nepell. " Twit-twit ! " ebe fe, " Twit-twit ! " — corcodd ei ben, ac 
ysgydwodd ei gynffon. Welais i erioed y fath gorco pen ac ysgwyd 
c)mffon. Sut yr oedd ei ben heb feddwi ! Sut yr oedd ei gynffon 
heb flino ! Ar y pren y gadewais ef. Gadewais y ffenestr yr un 
pryd. 

Beth oedd yr aderyn ? Pe buaswn, ar ol y desgrifiad uchod, yn 
gofyn y cwestiwn i blant sir Aberteifi, dywedent " Sigl ei Gwt." 
"Sigldin y Gwys" fyddai ateb plant Llanarmon. Pe rhown y 
gofyniad i blant ardaloedd ereiU, cawn wahanol atebion, megis, — 
"Tinsigl y gwys," " Sigldin sionc," "Brith y fuches," " Brech y 
fuches," " Brith yr oged," a hwyrach ragor. Enwau digon priodol, 
bob un. ünd yn fy nhyb i, y mwyaf priodol, yn sicr y mwyat 
desgrifiadol, yw " Sigl ei Gwt," neu, feallai, " Sigldin sionc." 

Mae tri math o Sigl eu Cwt, set " sigl ei gwt melyn," — aderyn 
treigl yw hwn ; " sigl ei gwt llwyd," — y tlysaf o deulu'r sigldin, er 
nad yw ei enw yn awgrymu hynny ; a " sigl ei gwt brith." Yr olaf 
wyf wedi ei ddesgrifio, canys efe yw'r mwyaf cyffredin. Mae'r tri 
math yn ddigon tebyg yn llun eu corff, eu gosgedd, a'u harferion. 
Mae delw yr un teulu arnynt ill tri. Medrwch eu hadnabod oddi- 
wrth eu gilydd. Edrychwch am danynt pan gewch gyfleusdra. 



CYMRU'R PLANT. 135 

Enw mwyaf adnabyddus y Saeson ar yr aderyn yw "pied wagtail," 
enw cyfystyr a "sigl ei g^t brith." Dynodant ef hefyd wrth yr 
enwau "black and white wagtail," "Nanny wagtail," "winter 
wagtail," a "water wagtail." Cewch enwau Seisnig ereill, — llys- 
enwau, -arno'n union. 

"Water wagtail" ddywedais. Chwi wyddoch, os ydych wedi 
arfer sylwi, fod Sig"! ei Gwt yn hoflF o fynychu g-lannau afonydd a 
Uynnoedd. Dyna pam y rhoes y Sais y g-air " water " o flaen ei enw 
teuluol, — Mr. Water Wagtail ; Cymraeg, Mr. Sigl ei Gwt y Dŵr. 
Am yr un rheswm y cafodd y llysenwau ysmala "dish washer," 
"washer disher," "Peggy wash dish," "Peggy wash disher," 
"wash dish," a " washer woman," — enwau gydag ychydig o rimyn 
ond dim rheswm. 

Gwibed dyrrau sy'n ei dynnu at y dwr, y lle gore yn y byd am 
wibed. Gŵyr yr aderyn hynny'n dda. Lle y caflFo, cais. Peth 
anodd yw dal gwibedyn ar ei hedeg. Fuoch chwi erioed yn cynnyg 
dal un ? Fuasai waeth i chwi dreio dal awel dro. Gwaith difyr yw 
sefyll ar fin afon ar hirddydd ha, dan gysgod helyg a g^ern, neu ar 
fin cors, pan foV cyrs talfain yn rhugl-drystio yn yr awel, i edrych 
ar Sigl ei Gwt yn mynd drwy y gamp honno mor fedrus. Mor 
ysgafn-droed a llygadlym ydyw! Mor gip ei big, mor sicr o'i 
bryfyn ? Llama, feallai, o'r gro i garreg yn y flfrwd, ysgafned a 
Jairy. Ysbia o'i gwmpas, g^el wibedyn, hed ar ei ol, deil ef, disgyn 
ar garreg arall draw, a sigla ei gwt. Yn chwap tasga i garreg 
arall ar ol gwibedyn ; ac o hono i'r gro drachefn ar ol gwibedyn, — 
prize bob tro, — a'r hen gynflfon hir yn mynd o hyd ac o hyd. Ca 
gip ar wibedyn uwch ei ben, tasga chwipyn ar ei ol, dilyn ef i lawr, 
i fyny gyda phlet yma a thro acw, disgyn ar gangen ; a chyn gorffen 
ysgwyd ei gwt, rhydd hedlam iV llawr, a bydd gwibedyn arall neu 
ddau yn ei grombil cyn disgyn. Rwan, mae yr ochr yma i'r afon ; 
mhen ychydig o eiliadau mae yr ochr draw, wedi disgyn ar gryn 
hanner dwsin o gerrig ar ei Iwybr, wedi ysg^yd ei g^t bob tro, a 
llyncu twrryn o bryfed yn y fargen. Yn sydyn, cymer wib wyllt, 
igam-ogam uwchben gwely'r afon ; try i'r dde, cipia wibedyn ; try 
i'r aswy, cipia wibedyn ; tasga i fyny, cipia wibedyn, — snap-snap- 
snap ; a phan feddyliwch ei fod yn mynd o'r golwg, g^elwch ef yn 
dod yn ol, gan gipio g^wibed y fîordd yr hedo ; yn disgyn ar garreg 
yn eich ymyl, ac yn barod i gychwyn chwap drachefn ar hynt wyllt 
arall, a'r gynflFon yn mynd fel siglen-donnen beunydd a byth. 

Dyna i chwi ddesgrifiad cystal ag y medraf fi roi o'i ddull o hela; 
ond os ydych am gael syniad iawn am hyn, ewch allan i'w weled. 
Dysg^ch sylwi. Bydd hyn yn flFynhonnell o bleser dyrchafedig i 
chwi drwy eich oes. 



CYMRU'R PLANT. 



CWCWI.I, ¥ MYNACH. 




U 



^YMA flodeuyn hen ffasiwn. 
Gwetsoch ef lawer gwailh 
mewn gerddì. Prin y gwe\- 
soch ddail mor wyrddion, na blodyn 
mor las. Y mae raor dal, mor 
eofn, a chymaint o las ynddo, fel y 
gfwelwch ef o bell, Y mae ei fFurí 
yn anhtíbyg i ffurf y rhan fwyaf o 
flodau. Gelwir ef yn gwcwll y 
mynach {monk's hood), oherwydd ei 
fod rýwbeth yn debyg i gwcwll 
mantell y mynach, nid pan lyddaî, 
fel arfer, ar ei warr, ond wedi ei 
thynnu i fyny dros eî ben moel, 
oherwydd gerwinder tywydd. Ni 

w^ddoch chwi fawr am fynach ond yr oedd plant bach Cymru gynt 

vn g^^ybod am dano fel y gwyddoch chwi am y pregethwr a'r 

person 
Dylwn ddweyd fod cwcwll y mynach yn wenwyn; felly, byddwch 

ar eich gochel 



OS WYT Aìí DDOD FÄ GAWJt. 



OS wyt am ddod yn gawr, 
Yn enwog a defnjddioì, 
Paid disgw^l dod mewn awr 

I'tb gyflawn faint uatimol ; 
Y íeaen fach a f ydd 

Ryw gant neu ddau o flwyddi, 
Yn ddyfttl nos a djdd, 
Cyn dod í'w llawa faintíoli. 

Ob wyt am. ddod yn ddyn 

Ariannog a ch^oethog, 
Diwydrwydd ddaw ag un, 

A gofal am y geiniog ^ 
Ob wyt ara werei, rhed 

I ddoeth athrofa'r gwenyn, 
Myn basio'c Hightr Grade 

Yn yagol y mocgrugyn. 
Ater PtnHor (IfsHn^a» Aih). 



Oa hofEet i dy wedd 

X fod i'r thiwd yn heulwen, 
Dy galon rho yn aedd 

Garedie i elusen ; 
Bydd cael y weddw dJawd 

I ddiolch i ti â'i deigrjT», 
Yn well it, cofia frawd, 

Na theìtt gyda'r brráün. 

Ob wyt am ddod mewn fCydd 

Yn gawr tan gymyl duon, 
Paid diBgwyl dod mewn dydd, 

Gwaith oea yw gwnButhur (iiat- 
Os byddi'n teunlo'a wan, [ion ; 

Ac woithiau yn ddtgalon, 
Daw angel yn y fan 

A graa it fod yn OrÌBtioa, 

Dew: Dcdoch. 



CYMRU'R PLANT. 




DDINODEDD I PRI. 

UI. DAVID RICHARDS. 

r\\ ■^ RACH fod rhyw Gymro wedi troi i 
tadail Filwrol Mancliester, New York, 
a sylwi ar çerftun " Y Milwr a'r 
Morwr " ; neu i Fynwent Savannah, 
Georgia, a gweled " Y M i 1 wr 
Deheuol ; " neu i Fynwent Laurence, 
Massachusetts, a gweled " Columbia 
Fuddugoliaethus." Y mae y cerflun- 
lau liyn, a llawer ereill, — rhai'n 
eiddo'r genedl a rhal yn eiddo 
preifat, — yn waith un ddaeth i'r 
Amerig yn ilafurwr cjflredin. 

Ganwyd David Richards yn 1829, 
ym mwihyn Meriafel Uchaf,— erbyn 
hyn yn feudy,— yn Abergynolwyn, 
sir Feirionnydd. Bywyd plentyn 
amddifad fu ei febyd ; gortod iddo, yn lle cael ysgol, droi allan i 
weîthio ar ffermydd. Nîd oedd gan neb feddwl ohono, a syniai 
rhai nad oedd cyn galled a phob un. Ond yr oedd athrylith gwsg 
yn y gwas ffarm llonydd ac afrosgo. Gwnai Iwyau pren yn ei 
oriau hamddenol, ac enîllai ei law fedr. 

Pan yn bedair ar bymtheg oed, trodd ei gefn ar fryniau geirwon 
Meirion, a denwyd ef dros y lli. Yr oedd rhyw reddf ynddo yn 
dweyd fod gwell cyfle draw dros y môr, a llong dan ei hwyliau fu ei 
freuddwyd mwynaf. Wedi cyrraedd America, aeth yn was ffarm fel 
o'r blíLen. Methodd ei feistr dalu iddo ; cafodd yntau le mewn iard 
goed yn Remsen. Gwyliai ac edmygai fedr y naddwyr cerrig, ac 
mewn blwyddyn yr oedd y goreu olíonynt. 

Yn raddol teimlodd ei fod yn arlunydd; medrai greu rhywbe'h 
tebyg: i feddwl o graig. Wedi ugain mlynedd o ymdrech gaJed, 
daeth yn arlunydd gwych. Yn 1 865, daeth i'r Eidal i ymberffeithio ; 
ac ar ei ffordd adre, trodd heibio hen fro ei febyd. Yr oedd yn oi 
erbyn 1S68, ac yr oedd llwyddiant a chlod yn ei aros. Bu'n byw 
yn Chîcago, New York, ac Utica,— yn y lle olaf y bu farw yn 
ddiweddar. 

Y mae gwaîth llaw y Cymro athrylithgar hwn, a chreadigaethau 
ei ddychymyg, i'w gweled mewn carreg mewn lluaws o fannau 
cyhoeddus ac o gartrefi yn yr Amerig, ac y mae ei fri yn fri i'r wlad 
a'i magodd. 



CYMRU'R PLANT. 



DAI'R GWAS BACH. 



II. DECHREU UEDDWL. 




MAE Dai yn awr yn ddeuddeg mlwydd 
oed. 

Mae yn gadarn o gorff, a chyflym o 
feddwl. Dechreua wrando ar gyfrinion 
y byd, a dechreua sylweddoli bywyd. 
Edrych ymlaen, a gwel y dyfodol, fel 
glas y nen, yn ariannu swynion digyffelyb. 
Golwg amynt wna i'w galon ieuanc lamu, 
i'w enaid ddyheu am esgyn i'r copaon 
gwynion wel yn y pellter draw. O gyfnod 
hyfryd, eto peryglus. Ymeifl yn y ilyw â'i law ei 
hLin yn awr. Beth ddaw o'r cwch tybed.' Mae'r 
i.i'fnfor yn arw, medd yr hen bob! ; ac am hynny, 
mra eu calonnau mewn pryder, wrth wylio'r Ilanc 
yn gadae! porthladd deuddeg oed. Teimla y 
ntfiiedd a'r ddaear ddyddordeb ynddo. Hiraetha 
"* cngyl am gael ei arwain trwy'r anial. Y diafol, 

yntau,— daw i'w gyfarfod yn eì ffordd ddengar, 
gan gynnyg ei hun yn arweinydd. Prydera eî fam lawer am dano, 
cyll oriau o'i chwsg wrth feddw! am ei ddyfodol ; ac offryma aml î 
weddi ar ei ran. Cymer ei athraw yn yr Ysgol Sul ddyddordeb 
ynddo, gwylia ei symudiadau yn fanwl. Gŵyr am ei wybodaeth, ac 
am y syched sydd ynddo am fwy o wybodaeth. 

Un Ìlyfr oedd gan Dai yn gadael ei gartret, ddwy flynedd yn ol. 
Y llyfr hwnnw ddododd ei fam yng ngwaelod y bocs, pan oedd 
deigryn ar ei grudd, a gweddi yn ei bron. Y Beibl oedd. 

Ond erbyn hyn, mae gan Dai lyfrgell fychan mewn congl o'r 
dowlad. Chwech yw nifer y Ilyfríui. Darilen Iyfr neilltuol pan 
mewn ysbryd neilltuol. Mynych yr ymafiai yn "Enoc Huws." 
Brydiau ereill, cymer "Hanes y Merthyron," neu "Cartref," o waith 
Dr. Davies. Ac er cydnabyddu â'r iaith Saesneg, darllennai hanes 
Michael Strogoff. Mynyclí y brwydrai â chwsg wrth chwilio am 
berl. Gwenai ganol nos mewn boddhad ynghanol "Storm " Islwyn, 
neu yng nghwmni "Alun Mabon" Ceiriog. Ymegyr eangderau 
newyddion o flaen ei feddwl. Daw ser gobaith i'r wybren, gan 
ddawnsio yn hud-ddenol, nes cyffroi yn y llanc uchelgais bur ac 
awyddfryd am esgyn i " Loewach Nen."' 

Neèo, Pmfro. S. Perkins. 



CYMRU'R PLANT. 139 



F VDINAS WMN. 

I. 

YN yr hen, hen ddyddiau, safai dinas ar ochr bryn. A chwythai 
gwynt y môr o'i hamgylch, a miwsig ei donnau ddeuai dros ei 
muriau. A mor brydferth oedd y ddinas hon, fel y galwodd 
dynion hi "Y Ddinas Wen." A harddach oedd ei thrigolion na 
thrigolion yr un ddinas arall yn y wlad, a dewrach a phurach. 

A safai cerflun marmor ynghanol y ddinas, — llun bachgen, a'i 
wyneb yn edrych at godiad haul. A phrydferthach oedd na dim o 
fewn y muriau. A phan edrychai dyn ar y gwynepryd hwnnw, yr 
oedd yn anghofio y ddaear werdd, yr awyr lâs, yn anghofio cân, 
yn anghofio serch, oherwydd yr oedd rhywbeth ym mhrydferthwch 
anaearol y gwyneb cerfiedig yn well na'r oll ; a gofynnai iddo ei 
hun, w^rth droi i ffwrdd, a oedd wedi gweld darn o'r nefoedd. A 
charai trigolion y ddinas y cerflun yn fwy na dim o fewn ei muriau, 
oherwydd mai i'r cerflun yr oeddynt yn ddyledus am holl geinder 
eu dinas, ac am eu bod hwy eu hunain yn rhagori cymaint ar 
drigolion dinasoedd ereill y wlad. A dywedent mai nid llaw ddynol 
a'i cerfiodd, a dyma yr hanes adroddent am dano, — 

Cyn cof y trigolion hynaf, nid y Ddinas Wen y gelwid y Ue, am 
nad oedd yn haeddu yr enw, ond ei bod, fel dinasoedd ereill, a 
llawer llecyn du o'i mewn. Ac nid oedd yr un llecyn mwy digysur 
a dibrydferthwch na'r man lle safai yn awr y cerflun marmor. Heol 
gyfyng oedd y pryd hynny, a muriau uchel du y tai yn codi o bobtu, 
a'r awyr fel llinyn glas cul i'w weled ymhell, ymhell uwchben.* Ac 
ni fyddai goleuni'r haul byth yn tywynnu i lawr i waelod yr heol. 
Ac yr oedd y bobl oedd yn byw ynddi yn dlawd ac anedwydd. Ac 
yn yr heol gul hon y trigai bachgen crwth-gefn, na fedrai symud 
ond ychydig gamrau ar unwaith, a hynny gyda chynhorthwy dwy 
faglen. Ac yr oedd yn fachgen hyll iawn, — o'i ben i'w draed yn 
anffurfiol. Nid oedd gronyn o brydferthwch wedi gorfifwys arno. 
Nid oedd neb erioed wedi ei alw yn dlws ond ei fam, ac yr oedd 
hi wedi marw. Nid oedd neb yn hoff' o hono. Gwawdiai y plant 
ereill ef, ond cadwent o gyrraedd ei faglau, oherwydd lluchiai un 
ohonynt ar eu hol mewn cynddaredd, pan fyddent yn ei boeni y tu 
hwnt i'w allu i ddioddef. A gwyddai ei fbd yn hyll, — gwyddai 
nad oedd fel y plant ereill. Clywai hwynt yn son weithiau am 
rywbeth prydferth fyddent \Yedi ei weled y tu allan i'r heol dywyll, 
gul, a cheisiai ddyfalu beth oedd prydferthwch. 

Pan yn eistedd ar ryw garreg drws, yn ol ei arfer, digwyddodd 
edrych i fyny y tu hwnt i furiau duon y tai gyferbyn, i fyny nes oedd 



I40 CYMRU'R PLANT. 

ei wegil yn brifo, a gwelodd yr awyr yn las ac esmwyth, a 
meddyliodd mai dyna yn sicr oedd prydferthwch. Ond yr oedd 
yn flin syllu i fyny yn hir, a llawer gwaith pan y cododd ei olwg i'r 
un fan ar ol hynny, nid glas welai, ond llwyd oer a niwlog. 

Un diwmod, penderfynodd yr ai yntau, fel y plant ereill, am dro 
drwy y ddinas, ac feallai y g^elai yntau hefÿd brydferthwch. A 
chyda mawr lafur, llusgodd ei hun i ben draw yr heol. Ond mor 
flin ydoedd pan gyrhaeddodd y fan honno, fel y bu gorfod iddo 
eistedd i orffẁys ar garreg drws. Yr oedd gyferbyn iddo dŷ mwy 
na'r tai ereill, — ^tŷ yn gwynebu ar heol arall, ond â'i ffenestri cefn 
yn edrych ì'r heol gul hon. Crwydrai llygaid y bachgen dros y mur, 
o ffenestr i ffenestr, a phan orphwysasant ar un yn union gyferbyn âg 
ef, rhoddodd ei galon lam, a theimlai yn sicr ei fod o'r diwedd wedi 
dod o hyd i brydferthwch, ac nad oedd eisiau iddo fyned gam 
ymhellach. AV hyn ganfu ei lygaid oedd geneth fechan mewn 
gwisg wen. Nid oedd yn debyg i ddim welodd erioed. Un peth 
oedd yn ei adnabod, — yr oedd ei llygaid fel yr awyr las oedd mor 
bell uwch ei ben, ond un fil tynerach ei goleuni. Àc yn awr daeth 
hiraeth i'w galon am fod fel hon. O na fuasai ef yn debyg iddi ; 
yna, feallai, y carai rhywun ef. 

Dydd ar ol dydd deuai i wylio y ffenestr, er mwyn cael golwg ar 
yr eneth, ac, os na ddeuai i'r golwg, yr oedd yr heol hagr yn edrych 
yn hagrach fyth, a byddai'r daith yn ol i'w lety bron a'i orchfygu. 
A dydd ar ol dydd elaiV hiraeth am fod yn debyg iddi yn fwy. Ac 
yr oedd yn mynd yn fẁy o elyn ì'r plant ereill o hyd. 

Un diwrnod, fel yr eisteddai yn gwylio yr eneth brydferth, safodd 
hen wr wrth ei ochr yn sydyn, a rhoddodd ei law ar ei ysg^wydd, ac 
meddai wrtho, — 

" Be fuaset yn ddymuno fẁyaf o ddim yn y byd ? " 

Trodd y bachgen ei lygaid arno, a syllodd ar ei farf wen, ei 
Jygaid treiddgar ; ac er na fuasai yn meddwl am gyfaddef y dymun- 
iad mawr oedd yn llenwi ei fywyd wrth neb, yr oedd rhywbeth yn 
edrychiad y gŵr hwn oedd yn gwneyd iddo ddatguddio ei galon 
iddo ; a dywedodd wrtho mai yr hyn a ddymunai fẁyaf yn y byd 
oedd cael bod yn debyg ì'r eneth oedd yn sefyll yn y ffenestr yr 
ochr arall i'r heol. Yna, atebodd yr hen wr, — 

" Cei fod yn debyg iddi ; caiff dy lygaid fod yn las a thyner, dy 
groen fod mor wyn a rhuddgar, dy dalcen mor ffurfiol. CaifF dy 
gorff fod mor syth a hoew, a chei gerdded heb dy faglau; ond, 
cofia y bỳdd dy hagrwch dithau yn myned iV eneth, — ni fydd ei 
gwynepryd fel mae yn awr, ni fydd ei chorff yn lluniaidd, a bydd 
raid iddi wrth faglau i lusgo ei hun o amgylch. Wyt ti yn d)miuno 
prydferthwch ar yr amod yma ì Os wyt, fe fÿdd felly. Yfory deuaf 
i ofyn i ti am dy ateb. 



CYMRU'R PLANT. 141 



TEO I HBS FWTHYN CYMEÍMIG. 

I. Y DAITH ATO. 

FRODYR a chwiorydd ieuanc, a gawn ni fynd am dro gyda'n 
gilydd i hen fwthyn Cymreig'. Dichon fod llawer o honoch 
. heb weled yr un, ac heb feddu yr un math o syniad am un. 
Hwyrach eich bod chwi, y rhan fwyaf o honoch, wedi eich g-eni a'ch 
magn mewn tai heirdd a phlasau gfwychion. Ond g-oddefwch i mi 
ddweyd wrthych nad yw eich tai, er hardded ydynt, ronyn yn fwy , 
anwyl i chwi nag ydoedd yr hen fwthynod bychain dinod i'n 
teidiau a'n cyndeidiau. 

Yr wyf yn gwybod lle cawn weled un, ond ei fod gryn bellter 
allan o'r dref. Y mae yng nghesail y mynydd acw, yr hwn a'i 
cysg-oda rhag gfwyntoedd llym ac oer y gogledd a'r dwyrain. Yno 
y mae, wrtho ei hun, yn yr unigedd dwfn, heb ddim i dorri ar y 
distawrwydd ond ambell ddafad yn brefu. Gan fod y fîordd mor 
faith, gfwell fuasai i ni gychwyn yn gynnar yn y bore, er cael 
perffaith chwareu teg i gael golwg iawn ar y lle. 

Y mae popeth o'n tu heddyw, — anian ar ei gore yn ei gfwisgoedd 
tlysion ; yr haul yn gwenu'n siriol yn yr awyr las, heb yr un cwmwl 
i'w weled i giiddio ei wyneb serchog" oddiwrthym; côr y wig 
yn telori'n fendigedig, fel pe am ein tynnu allan o swn y dref 
a'i dwndwr, er i ni gael cyfìeusdra i wrando arnynt hwy. Ac yn eu 
cwmni llawen a'u swn soniarus, wele ni, bron heb yn wybod i ni ein 
hunain, yng ng^olwg y bwthyn. Onid oes golwg ardderchog arno. 
O'i flaen y mae gwaen neu gors yn ymestyn fel parc mawr, a thrwy 
g"anol hon y mae llwybr yn arwain o'r ffordd fawr i'r bwthyn. Á 
welwch chwi y pwll du acw, a'r dwfr tywyll yn ei waelod, sydd ar 
g"anol y waen ? Dyna i chwi bwll tywyrch neu fawn, ac o hwnyna 
y ca preswylwyr y bwthyn fawn, yr hwn, ynghyd â choed, ydyw eu 
defnydd tân, oherwydd ni wyddant ddim am lo yno. 

Dyma ni o'r diwedd wrth y tŷ. Cawn groesaw cynnes gan 
globyn o gi mawr llwyd, yr hwn a gyfartha nes byddaru ein clustiau 
bron ; ond nid yw, er hynny, yn bygfwth ein niweidio. Gan ein bod 
wedi dyfod gymaint o fîordd, gadawer i ni gymeryd sylw manwl 
o'r lle. 

Golwg Iwydaidd sydd ar y bwthyn o'r tu allan. Ond cofìwn na 
ddylem farnu y tu fewn iddo oddiwrth yr olwg allanol sydd arno. 
Y mae y muriau wedi eu gwyngalchu r)^bryd neu g^ilydd ; ond 
rhaid fod hynny g"ryn dipyn o amser yn ol, gan eu bod yn frwnt 



142 



CYMRU'R PLANT. 



iawn erbyn hyn. Beth yw yr ôl gwyrdd yna sydd arnynt? 
Edrychwch ar y to. Fel y gwelwch, nid yw wedi ei wneuthur 
lechau fel y gwneir rhai yn awr, orid o frwyn, y rhai a dyf yn y waen 
yn ymyl ; ac y mae y to wedi bod yna cyhyd, nes y mae y peth 
g-wyrdd yna wedi tyfu drosto ; a phan ddaw cawod o wlaw, bydd 
dŵr o liw gfwyrdd yn rhedeg oV to i lawr ar hyd y muriau, y 
rhai, ond i chwi sylwi, sydd wedi eu gwneuthur o g"lai a phridd 
coch yn gymysgedig- â brwyn. Ar g^anol ffrynt y bwthyn y mae 
drws llydan. Nid oes baent wedi bod arno erioed, ond addurnir ef 
â miloedd o dyllau pryf bychain, y rhai a ddanghosant yn eg"lur ei 
fod wedi bod yma am flynyddau meithion. Bob ochr i'r drws y 
mae ffenestri bychain, trwy y rhai yr a goleuni i mewn i'r bwthyn. 
Pa le mae ffenestri y llofft ? Nid oes rhai i'w cael. Nid oedd gan 
ein hen deidiau y fath beth a llofft i'w bwthynod. 

Ar un talcen i'r tŷ y mae beudy bychan ; ac heb fod ymhell oddi- 
wrtho, dwlc, a chlamp o fochyn braf ynddo, yr hwn sydd yn cael ei 
besgi yn barod i'w ladd calangaeaf erbyn y flwyddyn ddyfodol. 
Y mae y beudy a'r twlc wedi eu gwneyd o'r un defnyddiau a'r 
bwthyn ei hun. Ar y glas wrth y talcen arall y mae tâs fawr 
fawn, wedi eu lladd y llynedd yn y pwll welsom ar ein ffordd 
wrth ddyfod, ac y maent, erbyn hyn, wedi sychu yn barod i gael eu 
llosgi. 

Tregaron. Islwyn Evans. 



G Wm,AIS BI^^NTYN BYCHAN. 



GWELAIS blentyii bychaii, 
Tair i bedair oed, 
Yrrai farch a cherbyd 

Yn wrola erioed ; 
Oan fel rhedai'r drofa, 

Carai sylw'r wlad, 
Tra o'i ol yn amlwg 
Gwelid llaw ei dad. 

Cwrddais âg amaethwr 

Thawai byth a son 
Am ei faes a'i ydlan 

Mewn mawreddog dôn ; 
lìyma oedd ei fyrdwn, — 

" Gwaith fy mhen a'm Uaw," 
Llefai yr ysgubau, — 

" Taw, ymhonnwr, taw." 

Bryndu, Cerrig y Drudion. 



Llefa Uawer brenin, 

\ n ei fost a'i fri, — 
' ' Onid hon yw Babel 

Adeiledais i? " 
Gan ei rwysg a'i ormes, 

Sut mae'r gwan yn fyw ? 
Ar ei deymwialen, 

Wele fysedd Duw. 

Diolch, Arglwydd grasol, 

Iti ar bob pryd, 
A'th ddeheulaw nerthol, 

Ly wio cwrs y byd ; 
Ac, er pob terfysgu, 

Ddal i ti dy Hun, 
Le i lywodraethu 

Ym mhrenhiniaeth dyn. 

T. JONES. 



CYMRU'R PLANT. 



143 



HANISS F DDABAR. 




VII. Y GARREG GALCH. 

ID oes sicrwydd, ond y mae tebyg, fod canol 
y ddaear yn eirias boeth. Yn amwisg am 
y tân y mae crystyn o g"raig" g"aled, wedi 
ei fifurfio gan dân, ac wedi oeri. Yn blyg-- 
ion ar hon, y mae creigiau ereill, — ^wedi 
eu flFurfio gan ddŵr, ac ol bywyd ynddynt. 
Soniais am dair haen, — y Gambriaidd, y 
Siluraidd, aV Hen Dywodfaen Goch. 

Yn awr, deuwn at dair haen arall, — 
haen y calch, haen y grut, a haen y glo. 
Gorwedd y rhai hyn yn y drefn hon, — y 
calch yn isaf, yna'r grut, ac yna'r glo. 
Nid yw'r tair ym mhob man ; ond, pa le 
bynnag y ceir hwy, ceir hwy yn y drefn 
hon. Gŵyr y chwarelwr na cha lechi odditan y garreg dân ; gŵyr 
y glowr na cha lo yn is na'r grut. Y maeV grut yn werthfawr at ei 
waith ei hun, — o'r haen hon y ceir cerrig melinau. Ond siomedig 
yw'r glowr pan ddaw i lawr ati. Geilw hi yn "Graig Ffarwel," 
oherwydd fîarwelia â'r glo pan wêl hi. Ond yn awr, am y Garreg 
Galch, sydd dan y grut a'r glo, yr wyf yn mynd i son. 

Daw'r Garreg Galch i'r golwg mewn llawer o fannau yng 
Nghymru. Mae i'w gweled bob ochr i Afon Menai, ac mewn 
amryw fannau ym Mon. Ceir hi yma ac acw yn Nyffryn Clwyd, — 
ger Llanelwy a Dinbych a Rhuthyn. Cyfyd, yn graig uchel, yn 
erchwyn i'r Ddyfrdwy, ger Llangollen, ac y mae creigiau Eglwyseg 
yn enwog am eu calch. Ceir hi yn y De, hefyd, — ^ym Mhorth Cawl 
a Phont Faen, yn Llanofer a ChydweH, ac mewn lluoedd o fannau. 

Y mae y Garreg Galch yn drwchus iawn. Weithiau, bydd afon 
wedi torri gfwely tn\yddi, a gwelwch hi, yn haen ar haen, yn codi'n 
fÿnydd o ugeiniau o droedfeddi o uchder. Mewn ambell i fan, y 
mae'r Garreg Galch dros bum mil o droedfeddi o drwch, — yn uwch 
o'r hanner na'r Wyddfa. 

A hyn sydd yn syndod, — y mae yr haenau anferth hyn wedi eu 
gwneyd bron yn gyfangwbl o gregin. Miliynau ar filiynau o 
gregin, haen ar haen o ol bywyd canrifoedd diderfyn bron, yw'r 
Garreg Galch. 

Ceir hi dròs y byd, ac y mae o'r un defnydd ym mhob man. 
Felly, yr oedd yr un pysgod ym mhob man yn yr oes hon. 



144 



CYMRU'R PLANT. 



Ar waelod moroedd y flFurfiwyd y Garreg Galch. Yr wyf yn 
rhoddi darlun o olygfa yn ystod y cyfnod hwnnw. Gwelwch g-regin, 
a physgod, a llysiau ar waelod y môr. Bu cenhedlaeth ar ol 
cenhedlaeth oV rhai hyn farw, y naill ar ol y llall, am oesoedd 
dirifedi. Cludai'r afonydd haen o laid drostynt; ac yn raddol 
ymgaledai'r cregin yn gfraig". 

Yr oedd y ddaear yn llawn o losg fynyddoedd yn y cyfnod 
hwnnw, ac o ddaear-grynfâu ; ac yn aml codid g^aelod y môr yn 
fÿnydd uchel g'an y nerthoedd sydd y tu mewn i'r ddaear. 

Rhyfeddod y cyfnod hwn oedd llu aneirif ei bysgod creg-in. Yr 
oedd trilabediad y cyfnod Siluraidd wedi diflannu bellach, ac nid 
oedd cymaint o bysgod mawr creulon ag* oedd yng nghyfnod yr 
Hen Dywodfaen Goch. Ond yr oedd y moroedd yn heigio o bysgod 
llai. Ónid yw'n gofyn dychymyg cryf i sylweddoli fod cymaint o 
filiynau ar filiynau o bysgod yn y môr, fel y mae creigiau, o filoedd 
o droedfeddi o uchder, wedi eu fîurfio o'u cregin ? " Ti a wnaethost 
y moroedd, aV hyn oll sydd ynddynt." 

Y mae Pyramidiau yr Aifît ymysg y pethau hynaf o waith llaw 
dyn. OV Garreg Galch y gwnawd hwy. A beth yw eu hynafiaeth 
wrth hynafiaeth y graig y cloddiwyd hwy o honi ? Ac er rhyfedded 
ydynt, y mae mwy rhyfeddod ymhob telpyn o garreg galch nag 
sydd yn holl hanes yr Aifft hen. 



F GWYDRYN CYNTAF. 



BACHGEN ieuanc hardd a gwridog, 
Nwyfus, un ar bymtheg oed, 
Welaf yn gwynebu'r dafam, 

Clywaf sang ei ysgafn droed ; 
G^eilw am y gwydryn cyntaf , 

Gwyn ei ewyn, coch ei wawr 
Pan el profodd, gwridodd gruddiau 
Diniweidrwydd nef a Uawr. 

Pan oedd blas y gwydryn cyntaf 

Yn poeth sychu ar ei fln, 
Fe enynnodd ynddo elf en 

Syched dwfti anobaith blin ; 
Gwylaidd sangodd Iwybr y meddwyn 

Gyda rhosyn ar ei rudd, 
Heb ddychmygu fod dinistrydd 

Yn y cwpan teg yn gudd. 

Blaeny Gum. 



Dyma'r gwydryn a*i hudoliaeth, 

A gymylodd fywyd gwyn, 
Ac a chwalodd drig dedwyddwch, — 

Trodd y llygaid sych yn llyn ; 
Gwna felusder oes ynchwerwedd, 

Sama'r deddfau o dan draed, 
Diystyrra erfyniadau, 

A'r gweddiau taeraf gaed. 

Dyma'r gwydryn a arweìniodd 

Lawer gwyryf deg, a llanc, 
I wyw henaint anamserol, 

Ac euogrwydd hyd i dránc ; 
O erch affwys ddoéi anobaith, 

Clywaf floesg sychedig lef , . 
Yn adseinio'r byd amserol, 

" Wydryn daìnniol, gochel ef." 

GWYNBDD YtCHAN. 



CYMRU'R PLANT. 




CYFAILI, Vt{ ADAS. 

WELE gyfaîll yr adar. HofF ganddo eu cwtnni. Yn y 
gaealau caled, g'ofala am danynt, Disg^nnant ar ei law 
yn eofn i dderbyn y briwsion gynhygir. Golygfa fwyn yw 
eu gweled yn disgyn arno gyda'r fath ymddiried syml. Rhyfedd 
yw yr hud a'u tynn ato. Gŵr hoff, di-frad, yw cyfaill yr adar, 
Mr. Thoraas Evans, Ty Nart. Er bod eira'r blynyddoedd ar eî 
ben, y mae ysbryd y Gwanwyn yn ei galon, — dyna'r gwirionedd 
melus ẃyr pob perchen adcn o gyích Ty Nant, — dyna'r gân ddyrch 
o gysegr y llwyn. Bendith ardal yw gŵr felly. Arhosed yn hir i 
borthi y "rhai bychain hyn." 

Glan'r Odyn. E. M. Evans. 



146 



CYMRU'R PLANT. 



fr 



Y Geiriau o DryBorfaW Flant, 
Meh. 1897, drwj ganiatad. 

DOH F. dolee. 
mf 

in :re :n 



evan j. r0wland8, 
Abeboynolwyn. 



r.s 



d :- 


:d 


.Croes- 

s :fe 

d :- 


aw 

:8 

:d 


d :- 


:r 


d :- 


:d 


>roe8 - 
n :- 


aw 

:f 




d :- :d 



n :ie :n 
d"~ :d 

Croes - aw 

s^jfe :8 
d~T :d 

C.t. f 
•d' :- :r' 

^f :s :1 

groe8 - i'r 

^'f' :n' :r' 
"1 :8 :f 



df.Al?. 
^•n :- :n 

•'seijli :ti 

Y mae 

*'n :- :r 
^Hi rbai^sei 



1 
d 



• _ 



• 



d :li :ti 



1 •_ •_ 

X • • 



d : 



• 



n' : 
8 :■ 

môr 

8' : 



• 



8 




n 
d 

ti, 
8 




1 •_ •_ 
ii • • 



• 



I • 



• • 



d :- :d 

Gw - cw 

n :re :n 



• 



• 



:f 
♦.d 

ti. 

:1 
:f, 



dder 
1 : 

fei : 



n 

d 

ti, 

8 



• • 

• • 



I _ • 



• 



:d' 
:8 



i'r 



I • 



- :n' 



n 
d 

aeth 
n 

1. 



• •_ 



8 :fe :8 



d :- :d 



1 
d 

an 
f 



•_ •_ 



•_ 



— •_ 



8 : 

d : 

wyl, 

n ; 
d : 



d 
d 



- :r 

- :d 

- yn 

- :1 

- :fei 




n :f 



:s 

:d 



d : 

elen - i 

ta :1 :8 



d :r :n 



»1 • 



\ '- :- 

d :- :- 

et 

f ;- :s 

f~._ .- 



t :1 



f :- 

yn - 
r' :- 



Si :- 



:t 

:f 

ys 
:r' 

:8i 



I •. 



•_ •_ 



hon ; 

d' :- 



d :- :- 



r :n :f 



I. :- :1. 

fy 
:r 



f :n 



1, :- :1. 



I • _ 



1 :- 



d :- 



o, 

1 

f 



:1 
:d 

i 
:t 

':f 



• _ 




•_ •_ 



CYMRU'R PLANT. 



'47 



|n :- 
II. :- 

Am 

| d :r 
II. :t, 



:n 
:1. 

:n 
:d 



n :- :- |- :- 



861 :- 

weld 
n :- 

r :- 



• _ 



rtt, 

:n 11 : 



:- Ise, :- :- 



ar 

|n 
|r 



• _ •_ 



II. 

frig 

|n 



:1 

:t, 

7 
:ie 



;- :- |d :- :t. 



se :- 

t, :- 

coed, 

n :- 



I- : 
I- : 



- :- I- :- 



• _ 



- '■- í 



I • _ 



f tempo, 
F.t.m.l. 
|"8_2l :t 
l^'.t, :d :r 



'N Uawn 


|"8 


:- :8 


l'f 


•- 'f 

• •X 


ralf. 


ad lih. 


|d 


•— •t» 
» •r 


|d 


:- :d 


Fel 
If 


gen- 

:- :fe 



|li :- :]ai 



d' :- 
d : 

fyw 
8 



•. 



• 



:f 



B :- :r 



d' : 

|d : 

yd, 
|n :- 

|d 



d :- 

eth 

8 :- 



n :- :- |8 :- 
:- I- 

:- |ta : 



• 



I d' :t 

|d :- 

et - 

II :8 



:1 
: