(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De Floovante; vetustiore gallico poemate et de merovingo cyclo. Scripsit et adjecit nunc primum edita Olavianam Flovents sagae versionem et excerpta e Parisiense codice Il libro de Fioravante"

^ 




^ 




COLLECTION PHILOLOGIQUE 

RECUEIL 

DE TRAVAUX ORIGINAUX OU TRADUITS 

RELATIFS A L.\ 

PHILOLOGIE & A L'HISTOIRE LITTERAIRE 



NEUVIEME FASCICILE 

DE FLOOVANTE VETUSTIORE GALLICO POEMATE, A. DARMESTETER 




c^ 







PARIS 

F. VIEWEG, LIBRAIRE-EDITEUR 

RDE RICHELIEU, 67 
187 7 






EN YENTE A LA M£ME LIBRAIRIE. 

-AUBER. Hi.-?toire et Theorie du symbolisme religieux avant et depuis le Christianisme. 

4 forts volumes in-S". 28 fr. 

BELIN (F.i. De Marci TuUii Ciceronis orationum deperditarum fragmentis. In-8». 5 fr. 
BIBLI0TH£;QUE DE LECULE PRATIQUE DES HAUTES fi^TUDES, publi6e sous 

les auspices de S. E. M. le Ministre de ITnstruction publique. 
1" fascicule : La Stralification du langage, par Max Miiller, traduit par M. Havet. cleve 

de FEcole des Hautes Etudes. — La Chronologie dans la formation des langues 

indo-germaniques, par G. Curtius, traduit par"M. Bergaigne, r^petileur a I'Ecole 

des Hautes Etudes. 4 fr, 

2« fascicule : Etudes sur les Pagi de la Gaule, par A. Longnon, eleve de TEcole des 

Hautes Etudes. l'-' part.; rAstenois, le Boulonnais et le Ternois, av. 2 cartes. Epuis6. 
3» fascicule : Notes critiques sur CoUuthus, par Ed. Tournier, directeur detudes adjoint 

a rEcole des Hautes Etudes. 1 fr. 50 

4« fascicule. Nouvel Essai sur la formation du pluriel brise eu arabe, par Stanislas 

Guyard, repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 2 fr. 

5° fascicule : Ancions glossaires romans, corriges et expliques par F. Diez. Traduit par 

A. Bauer, eleve de TEcoIe des Hautes Etudes. 4 fr. 75 

G' fascicule : Des formes de la conjugaison en egyptien antique, en demotique et en 

copte, par G. Maspero, repetiteur a rEcole des Hautes Etudes. 10 ff. 

7" fascicule : La vie de saint Alexis, textes des xi\ xw, xiw et xiv' siecles, publi6spar 

G. Paris, membro de ITnstitut, et L. Pannier. Epuise. 
8« fascicule : Etudes critiques sur les sourfces de 1'histoire merovingienne.par M. Ga- 

briel Monod, directeur adjoint a TEcole dos Hautes Etudes, et par les memhres 

de la Conference d'histoire. 6fr. 

'J= fascicule : Le Bhamini-Vilasa, texte sanscrit, publie avec une introduction et des 

notes par Abel Bergaigno, repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 8 fr. 

10» fascicule : Exercices critiques de la Confeience de philologie grecque, recueillis et 

rediges parE. Tournier, directeur d'etudes adjoint. 10 fr. 

11° fascicule : Etudes sur les Pagi de la Gaule, par A. Longnon, 2« partie : les Pagi du 

diocese de Reims, avec 4 cartes. 7 fr. 50 

12" fascicule : Du genre epistolaire chez les anciens Egyptiens d :'epoque pharaonique, 

par G. Maspero, repetiteur a recole des Haules Etudes. 10 fr. 

13" fascicule : La Procedure de la Lex Salica. Elude sur le druit Frank (la Gdejussio 

dans la legislation franke ; — les Sacebarons;' — la glosse malbergique), travaux de 

M. R. Sohm, professeur a TUniversite de Strasboui^g. traduits par M. Thfevenin, 

repetiteur a i'Ecole des Hautes Etudes. ' 7 fr. 

14« fascicule : ItinSraire des Dix mille. Etude topographique par M. F. Robiou, pro- 

fesseur a la faculte des lettres de Rennes, avec 3 cartes. 6 fr. 

lo" fascicule : Etude sur Pline le jeune, par M. Th. Mommsen, traduit par M. C. Morel, 

reprtiteur a TEcoIe des Hautes Etudes. 4 fr. 

16« fascicule : Du (i dans les langues romanes, par M. Ch. Joret, ancien eleve de rEcole 

des Hautes Etudes, professeur a la faculte des lettres d'Aix. 12 fr. 

17» fascicule : Ciceron. Epistolee ad Familiares. Notice sur un manuscrit du xii» siecle 

par Gharles Thurot, membre de rinstitut, directeur de la Conference de philologie 

latine a TEcoIe pratique des Hautes Etudes. 3 fr. 

18° fascicule : Etude sur les ComLes et Vicomtes de Limoges anterieurs a Tan 1000, 

par M. R. de Lasteyrie, eleve de TEcole des Hautes Etudes. 5 fr. 

19° lascicule : De la formation des mots composes en frangais, par M. A. Darmesteter. 

repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 12 fr. 

20- fascicule : Quintilien, iustilution oratoire, collation d'un manuscrit du x' sieclo,par 

Emile (ihatelain et Jules Le Coultre, licencies es-lettreS; eleves de TEcole pratique 

des Hautes Etudes. 3 fr. 

21' fascicule : Hynine a Ammon-Ra des papyrus egyptiens du musee de Boulaq. traduit 

et commcnte par Eugenc Grebaut, eleve de TEcoIe des Hautes Etudes, avocat a la 

Cour d'appel de Paris. 22 fr. 

22' fascicule : Pleurs de Philippe le Solitaire, poeme en vers politiques publie dans le 

texte pour la premiere fois d'apres six mss. de la Bibliotheque nationale par Tabbe 

Emmanuel Auvray, licencie es-lettres, professeur au petit seminaire du Mont-aux- 

Malades. 3 fr. 75 

23"= fascicule : Haurvatai et Ameretai. Essai sur la mythologie de rAvesla, par James 

Darmesleter, eleve de TEcoIe des Hautes Etudes. 4 fr. 

24' fascicule : Precis de la Declinaison latine, par M. F. Biicheler, traduit de Tallemand 

par M. L. Havet, repetiteur a TEcoIe des Haules Etudes, enrichi d'additions commu- 

niquees par Tauteur, avec une preface du traducteur. 8 fr. 

25° fascicule : Anis el-'Ochchaq, trait6 des termes figures relatifs a la description de la 

beaule, par Cheref-eddin Rami, traduit du persan et a^nnote par Cl. Huart, el6ve 

de TEcoIe des Haiites Etudes et de FEcole des Langues orientales vivantes. 5 fr. 50 



CQLLECTION PHILOLOGIQUE 



RECUEIL 



DE TRAVAUX ORIGINAUX OU TRADUITS 



nELATIFS A LA 



PHILOLOGIE k A L'H1ST0IRE LITTERAIRE 



NEUVIEME FASCICIILE 



DE FLOOVANTE VETUSTIORE i>ALLICO POEMATE . A. DAUMESTETEU 




PARFS 

F. YIEWEG, LIBRAIRE-EDITEUR 

UUE lUCHELIEU, 67 

1877 



DE FLOOVANTE 



VETUSTIORE GALLICO POEMATE 



ET DE MEROVINGO CYCLO 



AB EODEM AUCTORE. 

Traite de la formation des mots composes dans la langue franoaise 
comparee aux aulres langues romanes el au lalin, un vol. grand in-S», 
Paris, "Vieweg, 1874. 

Deux elegies du Vatican, lextes du XIII* siecle, publies pour la pre- 
miere fois d'apres un manuscrit de la bibliolheque du Vatican et accom- 
pagnes d'un commentaire philologique , historique et litteraire; in-8", 
Nogent-le-Rotrou , Gouverneur, 1874, 

Phonetique francaise : La protonique non initiale , non en posilion , 
in-^", 1876. 

Tableau de la langue et de la litterature francaise au XVI' sie- 
cle, suivi de Morceaitx choisis des meilleiirs ecricains en prose et en vers 
cle cette epoc^ue (en coliaboration avec M. Ad. liatzfeld) , deux vol. grand 
in-18, Paris, Delagrave, 1877. 

De la creation actuelle de mots nouveaux dans la langue fran- 
caise et des lois qui la regissent, un vol. grand in-8', Paris , 
Vieweg, 1877. 



EX TYPIS M,-P. MARCHESSOU. 






■c' 



DE FLOOVANTE 



YETUSTIORE GALIJCO POEMATE 



ET 



DE MEROVINGO CYCLO 



aCRIPblT 

ET AD.IECIT NUNC PlllMUM EDITA 

OLAV[A.\AM FI.OVEXTS SAG.E VERSIONEM ET E.XCEllPTA E 

PAllISIEXSI CODICE « IL LinnO DE FIOHAVANTE. » 

A. DARMESTETER 




LLTETI.E PAUISIOKLM 
APUD BIBLIOPOLAM F. VIEWEG 



VJA IHCHELIEU, 6/ 



1877 



PQ 



MAGISTRO ET AMICO 

G. PARIS 



TABULA CAPITULORUM. 



Pr.efatio . . . 1 

Pars I. De Floovantis textu. 
Cap. I. Floovantis textum lotharingicoe dialecti speciem referre, 3 

Cap. IT. Fioovantis textum multo plura gallici sermonis exempla 

exliibere , 1 1 

Gap. III. Floovantis textum, quum prior scriba gallica dialecto 
usus fuisset, a lotharingo scriba in lotharingicam dialectum 
negligentius transcriptum fuisse 14 

Cap, IV. Quando gallice Floovantis textus fuerit scriptus 22 

Cap. V. Floovantis textum, gallice scriptum, e quo noster manat, 
ipsum non nativum et genuinum esse, sed vetustioris amissi 
quamdam esse retractationem • 2G 

PaRS II. De FlOOVANTIS FABUL.E VARUS VERSIONIBUS 
VEL IMITATIONIBUS, 

Gap. i . Floovantis gallici argumentum 34 

Cap. II. De Floovante hollandico ; quid inter gallicum et hollan- 

dicum intersit 40 

Cap. III, De italianis fabulis : il Fioravanle, I Reali di Francia. 

— Libri de Fioravante argumentum 45 

Cap. IV. De secunda libri U Fioravante pB.ri,e , seu de Fioravantis 

historia 54 



— VIII — 

Cap. V. De prima libri il Fioravanle parle, seu de Fiovi historia. 59 

§ I. De islandica Flovents saga Fracklands Koengs. ... 59 
§ II. De florentino et de parisionsi librode Fioravante 

et de Regiis Francise (I reali di Francia) 09 

Cap. VI. Quid inter Floventis (Fiovi) fabulam etFloovantis (Fio- 

ravantis) intersit 82 

Pars III. De Flovent[an.k et Flooventian.e fapul.e 

ORIGINE ET INDOLE ET DE MerOVINGO CYCLO . 

Cap. unicum , 89 

Appendices , 415 

I. Floven-tis sagaj Olaviana versio 115 

II. Excerpta e cseteris Flovent sagse manuscriptis codici- 

bus (hotmiensibus et parisiensi) .... 1 7 1 

III. Excerpta ex italiano libro de Fioravante 174 

Errata 191 



PRyEFATIO. 



Asservatur in scoIcT medicinalis bibliotheca, in urbe Mon- 
tepessulano ^ eodex manuscriptus gallicum poema inscriptum 
Floovant continens, quod a doctissimis Guessard et Miclie- 
lant in lucem editum est-. Hujus poematis in sequentibus 
paginis perquirimus textuui, historiam, originem. 

In prima parte statuimus textum quem habemus sa^culo 
xiv" semi-lotharingica dialecto scriptum, sa^pe immutatum 
et retractatum, prius gallica lingua, medio xn° sa?culo, com- 
positum fuisse. 

In secunda parte vertimur ad imitationes, qua; plurima^ 
fuerunt ejus poematis, facta? in Batavia, in Scandinavia, in 
Italia, et quid inter exemplar et imitationes intersit et quo- 
modo exteri textus a gallico fonte emanent, qua-rimus. 

In tertia statuimus Floovantis poema cujus pra^cipua in 
persona Merovingus rex dignoscitur, esse vestigium quod 
nobis amissum Merovingum poeticum cyclum , Garolingo 
anteriorem, repra3sentet ^. 

1. Catalogue general des manuscrits des hiblUitlicques publiques des depar- 
teinents, l. I, p. 'ioD; Montpellier, bibliothrque de 1'Ecolede Medecine, n" i4l, 
in-S", velin. 

2. Collection des anciens poetes de la France, Floovant, chanson de gesle pu- 
bliee pour la preinicre fois d'apres le inanuscrit unique de Montpcllier, par 
MM. F. Guessard et H. Miclieiant; Paris, Vieweg, 1859. 

3. In expositione non solitam methodum sequimur cujus in Romania 
mulla egregia exempla occurrunt : sed quidquid lectori non philologo ignotum 
esse potuit fusius exponendum curavimus. 



Flovent 



1 

Flnvent 



isiandica vet- 
sio primitiva 



Fragmentum 
Florentis et 

OcTAVIANi 



HOLM. 6 



B C 



Fiovifranco- 
italiana historia. 




Poema fr.-ital. 



L LIBRO DE FlORAVANTE 

(codex florentinus; co- 
dex magliabechinus). 



f ■ 


1 


F 




1 


•> 


1 ' 
A 




A 


\ 




Parisiensis 
cod. scand. 2 3 



PARS 1. 



De Floovanlis texlu 



Gap. I. 
Floovantis textum lotharingicie dialecti apeciem refen^e. 

Quilibet vetustioris gallicsB lingua? haud imperitus poema 
aostrum lotharingicee dialecti speciem referre statim animad- 
vertet ; quod quidem Floovantis editores non fugit. « Si la chan- 
son de Floovant n'offre pas un grand interet litteraire, elle nous 
semble fort curieuse h etudier au point de vue philologique. 
Flle est ecrite en dialecte lorrain; nous en jugeons ainsi en la 
comparant h des documents dates, notamment h. des chartes re- 
digees a Metz. » Sic doctissimi Guessard et Michelant, sub 
finem prafationis (p. xvj). Quod quum asseruerint, non autem 
demonstraverint, quibus exemplis nitatur hoc judicium et quos 
intra fines concludi debeat, non inutile es,t perpendere. 

Lotharingia3 dialectus cum burgundica plurima communia, 
quaedam propria et sui juris habet; unde fit ut nobis diligenter 
inquirendum sit quid in lingua Floovantis Lotharingia una cum 
Burgundia, quid sola Lotharingia sibi vindicet. Quee disquisitio 
duplex est, sonorum videlicet et formarum. 

\. De sonis. — l. Be vocalibus. — A. Gallicum a in ai convertit 
burg. ct lothur. dialcctus. ^ic \n Floovante : Ausai (S\i ctc. etc, 



hraiz 2018, der-ai delai C~t^) , divai -iol, jai QQ9 et passim, iai 261 et 
passim, laisus 1029, etc, melaides 1624, etc, et inverbis, 3 pers. 
sing. perfecti et futuri, -«2 (de quo vide infra, ad conjugatio- 
nem). In syllabis accentum non ferentibus : caire 725, cliaitel 
208 etc Habct gallica dialectus : Ausa, braz, deca, dela, etc i 

Peculiariter notanda est transformatio vocalis a in ««'quoties 
sequitur palatalis tenuis aut media, quam non solum lothar. et 
burgund., sed et picardica agnoscit dialectus : barnaige 213 734 
888 1409 14G7 etc, Cartaige 380, mesaige 14G3, langaige 122, 
oniaige 22oo 2258 etc, paraiges 160 etc, i-aige anraige anraigie 
375 379 387 846 1209 etc, rivaiges 1388 etc, saige 2263 etc ; 
coraigous 1026, saicheiz 1067 •. 

Contra gallicum ai sa^ponumeroada in burgundica ctlotharin- 



1. Quod ad lotharingicos lextus, vide quos in lucem edidit vel gramma- 
ticis commentariis adornavit Fr. Bonnardot in IVjinania I, 328-351; II, Vib- 
259; III, 78-88; V, 269-322; Chartes francaises de Lorraine et cle Meiz (Paris 
1873, extrait des Archiies des missions scientifiques, 3" serie, t. I.) ; La 
guerre de Metz en 1324, p. p. E. de Bouteiller, avec un commentaire gram- 
matical et un glossaire par Fr. Bonnardot, Paris, Didot 1875, in-8'. Cf. 
Paul Meyer, Notice sur un manuscrit bourguignon, Romania, VI, 1-46. 

2. Vide str. 10. Quum hocce in opuscnlo stropharum numeri saipius citen- 
tur, expedit concordantiam inter versuum et stropharumnumeros hic referre. 



r.lversusl — 21 


Str. 


versas 


Str. versus 


Str. versus 


2 


22— 9i 


20 


574— 609 


38 1115-1122 


56 1553-1602 


3 


95 105 


21 


610- 63 't 


39 1123—1176 


57 1603 — IGOii 


4 


106—131 


22 


635— 680 


40 1177—1190 


58 1609—1711 


5 


132-205 


23 


681— 692 


41 1191-1196 


59 1712-1749 


G 


206-211 


24 


693— 721 


42 1197-1265 


60 1750—1771 


7 


212 — 232 


25 


722— 759 


43 1266-1282 


61 1772—1779 


8 


233 - 305 


26 


760— 783 


44 1283-1305 


62 1780-1811 


9 


306-378 


27 


784— 791 


45 1306-1324 


63 1815-1921 


10 


379-387 


28 


792- 805 


46 1325-1337 


64 1922 -2015 


11 


388-403 ' 


29 


806- 823 


47 1338-1347 


65 2016-2073 


12 


404 — 414 


5o 


824— 858 


48 13 i8— 1376 


66 2074 — 2269 


13 


415-432 


31 


859— 886 


49 1377-1414 


67 2270 — 2380 


14 


433 — 459 


32 


887— 894 


50 1415—1435 


68 2381 — 2451 


15 


460 — 471 


33 


895— 915 


.51 1436-1453 


69 2452-2485 


16 


472 — 494 


34 


916-1016 


52 1454 — 1471 


70 2486-2516 


17 


495 — 503 


35 


1017—1051 


53 1472-1483 


71 2517 — 2533 


18 


504 — 549 


36 


1052-1098 


54 1489 — 1537* 




19 


550 — 573 


37 


1099-1114 


55 1538— 1552 





1. Tii eililo \o\li}, \,p. l3-](!, I. 1, versaui:i iiidicatns numcros sic corrige : 387-418, 419-150, 
451-48?, 483-514. 



gica dialecto redigitur : mas 94 684 69o 904 919 922 933 1071 
1547 1724 etc, daaz 632, detrare 124, fare 1760, {je} faz 1724, 
fates 1149, (je) sa 1744, (^7) sat 1087, sasi 803. 

— Sonuma/, quoties sequitur consonans, gallicus scrmo in au 
mutat : alha aube, chevals chevaus; burg. et lothar. in aul, etiam 
quum sequitur vocalis : gall. aler, burg. et loth., auler. Sic in 
Floovante : auler 41 110 111 451 729 766 etc. etc, Auleman ^l^i^ 
499 350 333 etc, amiraur [=^ amiraul) 640 637 etc, maul maule 
maulement 660 096 893 1013 1046 etc, marechau 998 etc, chevaul 
334 1096 etc, paulefroi 461 463 etc, senechaul senechau 43 360 
1039 etc, saule 1033, vaul et composita contravaul desvauler 1433 
1100 500 etc, versaul 983 993 etc — Vide infra ad /. 

Etiam vocalem a, quum sequitur consonanss, m aut h (in suf- 
fixo abilis able), lolharingica pronuntiatio in au mutat : passer fit 
pauser in FL 1205 elc, pasmer, ad pamer redactum, i\l paumer 
608, 1023 etc ; veritable fit veritauble 892 ; sic deaubles 709 887, 
amirauble 1818. 

Ha?c pra^terea etiam de a, in syllabis accentum non ferenti- 
bus , in Floovantis textu notanda. Prropositio per plerumque 
por, non par transcribitur ; sic por, pormi, pordevant. pordonner 
122 130 281 300 420 460 i69 540 579 655 665 71 1 819 861 863 865 
866 1021 1022 1028 1044 1061 1090 1168 1181 1198 etc , oore«^ 
(adorant) 1244. — Jemais 322 689 694 817 1142 1175 1176 1293 
1314 1500 1517 1579 etc in quo /e nihil aliud esse mihi videtur 
quam_yai!' attcnuatum ^; tremetrons 527 (gallice trametrons), essis-e 
1034 i&2l,jesanziU0. 

E — e ex d latino ortum in burg. ct loth. dialecto eiiil : can- 
tare chanteir; arius eodera modo eir, non icr. Hic Floov. : ballei 117, 
saicheiz (sapi-d-tis) 1067, chivaleir 98, confanoneir 443, moilleir 
(gallice moillier) 15, eirt (gall. iert) 53, etc 

— e ex e vel Hatino ortum lothar. dialcclus libentcr in a mu- 
tat, quee vocalis crassioiem et sono o viciniorcm sonum refert,. 
ita ut, in meridianis Lotharingia? regionibus, in Vosegis scili- 
cet, ad tendat. Inde fit ut pro e, nunc a, nunc o scepissime Floo- 
vantis textus exhibeat - : balefbella) 562 et pass., Bordale li^l, 
damoisale 1 465, esc//ac676, apale fadpellat) 636 721 833 897 1183 1280 
1445 1492, etc, regrate 923, sale 541, 1118 etc — Corcle 1179^ 

1. Semel Juuaii. 1550. Cf. gimais apud P. Mijyer, Romania, VT, 41. 

2. Cf. Paul Mcyer, l. cit., p. 41. 



froche (fresche) 600, mat (rnittit) 269 1811 1409 1467, ole (///a) 
[SOO, prouoce 625 2070, redroce 854, richoce 1228, matinot 2180, 
F/orote 506 2195 2207 elc. 

Animadvertendum est, l)o praesertim ? vel e latino, id est c 
clauso, a autem e, id est e aperto, respondere; 2) suffixum ot ote 
(gallice et ete, lat. * ittus, itta) potius VosegianEB regioni et Rur- 
gundiensi Comitatui referendum quam septentrionali Lotharin- 
gisB quae sonum at ate aflectat. 

Quod ad e in syllabis non acccntum recipientibus pertinet, 
pauca observanda sunt. Verba qualia contramont 831, contravaul 
875 1100, antrahatent 385, jure loth. dialecto referenda sunt ; 
at de aparceu 66, espardu 1349, marci 195 1184; vorgondc 
115, donier 719, do 529, pordu 270, pordriens 1341, nihil 
affirmari potest, quum ejusmodi formas non solum lothar., sed 
aliae dialecti prtebeant. Prcetermitto etiam /ivez (levatos) 109, 
chivalerie 1236 1248, griver 1339, etc, aliis ac loth. dialectis 
haud ignota. 

Ei gall. e primitivo r, i ortum, sequente n vol n vel /, integrum 
remanet; lolhar. autem necnon burg. picardicaque dialectus in 
oi mutat. seu accentum ferat syllaba seu non : p/oiries 957, dois 
1964 22 i3, nois 156, Boins 1446, ouroi/es 1798, moine66,moinent 637. 
(7/?mo/ne,-o??^ 545 812 1100 1419; — )jwi/our 900, doignier 704 955 
1145, noier 358 707, noiant 491, consoi/iez 1754, soignors 1 334 soi- 
ne?n 563, mervoi/ouse 789, moichine 1639. Adde etiam moismes 475 
590, moime 1012. 

— 6 clausum vetustioris gallici sermonis, in tota Lotharin- 
gia usque ad extremum Comitatum, sonat ou : cujus soni per- 
plura in Floovantis textu exempla : coraigous 1026, co/'?'opo?/sl033 
1053 etc, coi/r 210 854 1137 1505 etc, co/our 600, que/our 607, 
c/oue 250, f/ours 339, g/oinous 22 200, honour 1432, hontous li,Joouse 
803 1114, /oirr 529 1456, /ous 456, mei/ours 1494, moi/our 900. ?»??'-• 
voi/ouse 789, ?2ou (nodum) 1299, oitours 979, orgou/ous 954 1064, 
owr 958, OM^es (hostes) 162 167, outregous 431, PantecoiisteA^, paour 
292 1051 1054, 7'asour 223. Sarracenour 576, Seignour-s 760 989 
1256 1436, so?</ 84 150, traitous 432, voidouses 1502, etc Adde etiam 
pouvres 493, c/oms 637. (Cf. str. 20). — In syllabis non accentu ele- 
vatis, clausis vel apertis, ou seu primitivo 6 congruit, seu o ; 
rouste 1334, F/oouvant 135, orgou/ous 954 (orgoue/ous 311, orgue- 
/ous 1064J, ouroi/es 1798, o?<sa? 217, ouster 67, o?/;'^/ 55, outroiier 
716 843, proudome 488, sou/e?- 705, sou/emant 227. 



Oi, ui. Diphthongorum oi ui ad simpliciorem sonum o, u, ro- 
ductarum quod proprium lolh. habet dialectus, plurima exem- 
pla : vodroz 632, crorai Q69. chosit chosiMA H24 1207, angoususodO, 
lo 2090, lont 1736, jont 1057, — apruchAez 799, a(juse 323 336, bu- 
senne 2[So,cudier{cut, cudoit, etc.) 967 1031 etc. cestu 1378, cusine 
1666, dure (con-, des-) 73 177 309 452 977 1711 etc, fuanl 1121, 
lu (pronomen) 222 1231 1347 1621 etc, lut lusant 525 535 728 703 
etc sut 1814 (sed suit 1816) suvant 1737, us 1490. 

Contra gallico u respondet saepius «^nothar. f/es«/s /r/^s^^s 021 
724 814 1107 1636 23QAelc.,pluis i3a6,porfanduis 964, voltui 1301. 

Notemus alia quaedam quae loth. dialectus sibi vindicare po- 
test : fist (ferit) 799, hastitire 1240, firte 83 751, tinent (tenent) 
1638 1, peres (peiores) 1411 1469, etc Coetera sub / et n vide. 

Ssepissime in lotharingicis et prsesertimMettensibus tcxtibus, e 
mutum finale nasali sono afficitur : inde soimen ( r= soTme soT- 
mes soiomes) 1962; etiam moinent (moine)896, broichent 1877, in 
quibus e in en mutatum cum finali dcsinentia' plurialis ent con- 
funditur qua? sonabat et ; cf. eusint (eussent) 1255. Adde et per- 
desant 152 (pro perdessent, gallice perdissent) ^. 

Identidem r^ues pro que 111, 1696 in Mettensibus chartis repc- 
ritur. 

2. Deconsonantibus. Quffidam in consonantibuspeculiariahabet 
lotharingicus sermo ; quae breviter percensebimus. 

L. — TJt supra vidimus, / inter duas vocales in ul mutatur; 
consonanti autem sequente, plerumque supprimilur, qua in re 
lothar. a burgundica discrepat quae /in u vertit, aut certe servat. 

ALis "=. es cz e : que novelles 477, que novelles 593, ques homes 
1476, liques 1437, annez (annales) 743. 

ALLUS = az : versaz 1 1 91 vassaz 1077 (prope versanz varsauz, pas- 
sim). Identidem chevachier 698, mavais 681, Maderam 1629(prope 
Mauderanz =z Malderanz 761 766, etc), as ( = als, aux), passim. 

ELLUS — els als ais; ellum = ail ai / chestais chatais 623 720, 
novais 3 710, boisais 677, coutail 1039, mantai 104 107, etc 

Formae vaz (vetulus) 740, so?-o:r {*solicidus) 700 (scriptum solaut 
2180) etiam lotharingice tanturamodo sonant. 



1. Pro gallico ie nunc i nunc e invcnilur : haec sunl notalionis e exempla : 
tene 650, vene 673 1 160 venent 1885, gesent 584. 

2. Cf. BonnarJot, Romania, I, 337; II, 245. 

3. Sic ms. : oditores corrigunt novau.s, perperam. 



— 8 — 

M, N. — Nasalis sonus a, e, u ssepius, ut in lothar., pcr am, 
ejn, tm, om notatur : Gurtam 48-4, Amiram -486, etc, Urbam .523 
092, oriflam 532^ Maupriam 598, commam 1968, Mauderam 7G0, 
Maderam 1G29, Floovam 7G1 1307 etc. FloraiK 1942 etc, mm 
(sang) 773, Joceram 818 1449, etc, gam (gant) 19Go, am 2131, 
desrubam 1300, Maom 1407, Tavergam 1304 146G etc, ocidam 
14G2, etc — Galiem 332, jffmz o33, t'»/i!, 1043, traisom 694, etc 

Lotharingici textus solent nasalem sonum nunc puris voca- 
libus addere, nunc nasalibus adimere ; quod ssepenumero in 
nostro textu apparet. Supprimitur nasalis soni signum in : 
acoitates 1607, acienous 1964, Apoli 1230, Aulemaz 478, aiz 720, 
aisi 216, covit 231, cretie 368, derot 1738 1847, esparniace 1381 
1394, /^race 731, guernemaz 1790, ^as (jans) 633, Ga/ze (Galien) 
433, losoigier 697 (/osoin^/er824), matiroie2228, metenant meitenant 
303 783 1298 1781 etc, maiz 309, menaz 1431, penanaz 1743, ^o?':; 
793, /;o/^ 189, ^/(?ne# 268, troichant 8C3, i'02Ci<- 1924, ?;2es- 441, etc 

n contra seu vocalibus quas gallica dialectus puras habet ad- 
ditur seu nasalibus superadditur, quo expressius designeturna- 
salis sonus : ansin 392, ausint 906, eusint 1233,, ann 496 331 337 
639 689 693 746 893 923 1330 1981 etc, ammenerent 699, anmt 
1583, branz {hva.z) 1473, busennes 2133, donmaige 1691, fanme 1502 
1606 2227, forsannez 80, Maonmot Maonmerie 559 379 737 1241 
1645 etc, prennez 628, tan (ta) 882, etc 

m et n aliquando confunduntur : traimant 542, Liemart 1104, 
nerc/ (merci) 130, nort (mort) 2093, ginais (jamais) 1550. Ani- 
madverte etiam hinc mambres 7 etc, illinc anbler 66, anbedui o9, 
etc ; hinc colomes 724, illinc hone ( home ) 941 ; praterea ein 
684, id est aim (amo). 

Nihil de orthographia ain, ein, oin, sequentc palatali g, c/i 
dicam : trenchier tranchier, treinchier trainchier , troinchier (74 
102 153 197 421 453 397 782 919 1033 1048 1174 1242 1262 
etc; cf. mangier mengier rnaingier meingier 374 918 993 1017 1029 
1031 1603, voingeance 1213, plainchie 300 825, blainche62). Ha^ 
enim formae non nostrae dialecto propria) sunt. Floovant gal- 
licum est, Floovam et Floovain 16 burgundicum et lotharingi- 
cum. 

Nota ctiam Champene 20~. Bretene 1387, Aulemene 1388, com- 
penie 158S, montenes 1205, et alia cjusdem modi in quibus galli- 
cum agne in aigne egne primum mutatum est, ad ene postea 
reductum, quod loth. dialectus non ignorat. 



— 9 — 

S, T. etc. — Lotharingicee dialecto, ut e Mettensibus chartis 
constat, propium est duro sono litteram s inter duas vocales 
afficere, unde fit ut in scribendo hic sonus qui per duas litteras 
ss gall. notatur, Scepissime una contentus sit. Haud aliter in 
nostro textu : asez A8~ 759 i003 1011 1018 etc , amase 1070, asis 
asiet etc. 918 1010 etc, batison 688, vosise 1799, croisant 2259, euse 
1371, 1102, eusint 1255, fuse 1367, garise 1234, glatisent 1208, 
guerpisent 544, isir 528 531 533 779 940 941 944 etc, isi G16 680 
1199, (aisier A12 568 780 849 850 918 1101 1 103 1185 etc mesaige 
im, oceise 1084, paser 330 374 758 122i 1237, poisance 1383 
1413, puise 1599, etc 

E litteris quse supprimantur aut addantur quo molius expri- 
matur pronuntiatio hauil validum quidem de dialecti natura de- 
ducitur argumentum, quoniam talia in omnibus dialectis locum 
habent, in Vosegiana tamen regione communiora ' : cretie (cres- 
tien) 308, manvaitie (-stie) 457, replant (^resplant) 416, veites (veis- 
tes) 480, froche (frosche) 600, chacuns (chasc) 1208 — san (sans) 
126 234 733 1384 1447 etc, sen (sens) 2184, que (ques) 1493, tu 
fu, conquier 464 459. fue vos am 2131. — Don cIoul (dont vel donc) 
405 416 512 513 615 845 910 970 1015 1075 1134 1453 1500 1599 
1915 etc, to (tot) 234 684, por depor (-port) 366 1608, an (ont) 
493, tan Itant) 481 673, gan (gant) 219, gar (gard) 1346, mou tot 
(mout, molt) 1948 1957 etc, c< (cist) 1138, san (sang) 1031, Je cui 
(cuit) 905, sain (saint) 874 1036 ^. In Mettensibus, meridionalis 
Lotharingise et Burgundiffi textibus ^ pollet hsec orthographia, 
et ea pariter quee sequontibus in vocabulis exprossius notat si- 
bilantem sonum : ainzsois 715 764, armerz 436, desorz 257, foisz 
312, puetz 370, viesz 441. 

IL De formis. — Notemus articulum lou (= le) quem ut bur- 
gund. dialectus novit lotharingica : 168 192 194 219 325 358 



1. Cf. P. Moyer, l. c, p. 45. 

2. Cf. P. Meyer, l. c, p. 44. 

3. lu conjugatione, communis est orthographia diai (chail) 1535, entandi 
1050 1293 1470 1518 1534 1574 etc, re-feri 1044 1066 1178 1298, perrfi 785. 
pendi 1008. randi 1116 1199 1201, tressai 1057, gari 1200, di 1541, vai 288 291 
387 1421 1490 1067 2114 2115 2123 2124 elc, sesi I05G. sed non : (quil) puis 
906, (ilj pran 999. (il) par 586 662, (je) ran 1186, (il; lin 172. (il) o habuit) 
133, (il) portoi 1020, (♦!) jjer 1288 218i, son (sunt; 1136 fet vice versa sont 
pro son — suum 921; cf. tont 567j, soien (soient) 1876- Harum formarum 
exempla in meridionalis Lotharingia} textibus non difficile invenias. 



— 10 — 

421 466 1109 Mol 1168 11 Oo 137.j 1127 lioO l/i96, elc; d". 112 : 
ie pie ...et lou sole. 

Animadverto femininum le (pro la) quod est picardicum : 455, 
'1672 641 (Le [■=. /oy Florote, file le roi d'Ausai). Dialecti picar- 
dicEB in nostro textu hcec tria modo vestigia reperio, quse nul- 
lius momenti estimanda esse ct per errorem scribee irrepsisse 
censeo, quum nullum orthographiffi k pro ch , ch pro c exem- 
plum textus preebeat : item errorc inductum, v. 191, la (pro le) 
quod nulla dialecLus novit. Le pro les, 434 ( o le. xxx. pucelles) 
eamdem ac que pro fjues (de quo supra) orthoc^raphiam offert. 

Nota singulare illud tu = tes (tuus) : tu fd 881, tu fils 1980. 

Conjugatio verborum, in summa, orientalcm linguam bur- 
gundicam scilicet et lotharingicam refert, quum a (in chant-a, 
chanter-a , il a) in ai mutet ( cf. supra, p. 4), et pro ez (in 
chant-ez, chanter-ez) dicat (eiz) oiz, necnon omes pro 07ns ons (in 
chant-ons, chanter-ons, etc.) et iens pro ions (in chant-ions, chan- 
ter-ions) offerat : frequentissima sunt exempla : ai (habet) 76 
78 133 145 161 173 174 191 215 219 226 248 279 287 338 339 346 
355 407 410 416 418, etc, usque ad finem libri ; il nmai 9 31, von- 
drai 12, comandai 17 37, durai 47, entrai 37, ferai 89 102 etc 
etc Fastidiosum cetera exempla referre ; vide modo versus 77 
78 140 144 172 178 203 207 225 230 235 264 272 286 310 330 340 
341 347 349, etc Identidem astis =. estes; ut enim reperimus ha- 
hergastes i08i, parlates 6^Q el pansates H8d [ates pro astes, cf. su- 
pra, p. 9) ; sic eiparlestes 525, aseurestes 1082, cf. tu es (— tu as) 
1612, aulesez {— alassez, allassiez) 2138. 

De oiz pro ez vide 164 277 304 305 468 470 841 996 1071 1088 
1149 1133 1343 1382 1383 1385 1614, etc 

De iens pro ions : pordriens 1341, mantiriens 1425, poiens 1906; 
de bmes pro oms ons : gardonmes 1808 (gardons 1809) moromsnes 
(lege moronmes) 1536. 

Qusedam peculiaria animadvertc : pcrfecta descendie 411, res- 
pondier (lege : respondiel) 167, repantiet 1015 ; ditrent 220, pritrent 
298, pristrent 662 790, vindrent 764 705 822 1033, etc, trovit 6, 
aportirent 1228, trovesis 2139, non nostrae dialecto repugnant, nec 
jam hffi infinitivi forma choioir 1169, soioir 1472. 

Sufficiunt qua? protulimus exempla qua? augere facile est; sed 
non propositum habuimus quidquid dialecticum vel peculiare 
preebeat noster textus hic recensere. Ex his quffi attulimus 
exemplis , pleraque orientalem Galliam , Lotharingiam scilicet , 



— 11 - 

Burgundiam et extremam Belgiam, denuntiant, quum toti huic 
regioni communia sint ; quxdam autem extrems^ Lotharuujke ad 
meridiem, Comitatuique vicinse modo referenda sunt. Unde con- 
cludendum nostri codicis patriam Vosegianam esse regionem ^. 



Cap. II. 
Floovantis textum multo plura gallici sermonis exempla exliihere. 

Istumne poema lotharingice scriptum cst? Alinime quidem. 
Vix unum est lothar. dialecti exemplum quod non simuJ sub gall. 
specie, in nostro textu, occurrat; a non rarius offenditur quam 
ai, age quam aige, al quam aul, e quam a vel o, ei quam oi, o 
quam om, oi ui quam o u, etc. Cuique vocabulo in cap. I sub 
lotharingica forma allato fucillime idem vocabulum alio in loco 
gallice scriptum opponas. Faslidiosum sit exempla singula se- 
cundum ordinem recensere ^ : versusque integros aptius est 
affere qui nihil lothar. dialecti habent, puram autem et meram 
gallicse referunt proprietatem. 

V. 49 Je Yos commant ici Floovant a garder. 
56 Que li dux ot mengie e beii a plantt^i 
64 Adonc estoient tuit 11 prodome barbez 

Et 11 clercs et li lais, H prestes coronez. 
68 Et trestoz les forcons de la barbe coper. 
71 Et quant il estoit pris, a mort estoit livrez. 
73 Li anfes Floovanz Ta formant esgarJe, etc. 

Qui versus lotharingice fere in hunc modum sonarent : 



1. Barbara mihi videntur nec exiilicari posse -. lu ocias 1156 (qu'il) ociasi 
1055 (quil) ferast 1055; fouz (potes) pro pues 1075. Vide eliam quae alTert 
P. Meyer, Rnmania, ibid., p. 42 et n. 1. 

2. Vide infra, p. li. • 



— 12 — 

Je vous commam ici Floovain ai ganleir. 
Que li dux out maingic e beu al plainlei. 
Adonc estoient tuit li proudoume barbeiz. 
E li clercs et li las, li prastes querouneiz. 
E treztoz les foircons dc la bairbe coupeir. 
Et quam il estoit pris, ai moirt estoit livreiz. 
Li anfes Floovain Tai formam esgardei, etc. 

Quacunquc in pagina poema evolvas, seu dimidios, seu intcgros 
vorsus , seu versuum scricm offendes, qua? gall. sermonis sunt. 

p. 5 .xnii. chevaliers a li rois apelez, 

8i lor a commande : >; Aulez, n'i demorez, 
Ici jior devant moi Floovant m'amenez, 
Que par icel apostre qu'on quier an Noiron pre, 
.Te le ferai delrare ou \Qimanhres coper. » 

Lege alez, par. quiert, Xeron, detraire, membres i vel rnambrcs), 
cetera puro gall. sermone scripta sunt : c/ievaliers non chiva- 
leirs, a non ai, apelez non apeleiz, demorez amenez non demoroiz 
amenoiz, par r\on por. etc. Ipso in aulez, pars priorr/» loth., pos- 
terior autem gall.; integra enim lolh. forma cst auloiz. 

Adonc a fait li rois e crier e hucliier 
A toz ces qui de lui tienent terre ne fier 
Que il ne li donascnt ne argant ne ormier, 
Ne armes ne clievaus n'un soul jor a mangier. 

Legc donassent, sol : quatuor istos versus cradas gallice scrip- 
tos fuisse. 

_p. 9 IIs broichent les chevaus, si ont les armes prises 
Vers Floovant s'en vienent chacuns por ahatise, 
Floovans en fiert .i. an la targe Ilorie, 
Desoz la boucle a or li a fraite et malmise, 
Et Taubert de son dos li deront etdes>ire ; 
Ou cors li mit la lance, qui qu'an plort ne qui rie, 

Quodnam ilji loth. dialecti vestigium, por adempto, inve- 
nire est? 



— i;] — 

Nonne gall. scrmone scripli sunt hi vcrsus quos tcmcre, sine 
delectu, decerpimus? 

p. 13 Seignors, plait vos oir quels hons fut Fernaguz? 

Fors et felons et fiers et de fiere verluz... 

Yet ferir Floovant desor son elrae agu... 

Et trenchie le aubert et le pan de lescu ; 

Res a res de la char est li hranz desranduz. 

De cl en terre aval an est li branz coruz. 

Quant Floovans le voit, mouli en fut irascu. 
p. 14 Mout. li voit Sarazins coper et deiram-hier ; 
Elle li escria : Qui es tu, chevalipr?... 
Je ne lairai a toi ne traire ne lancier... 
Floovans la regardo, prit la a acointior. 
A icele parole i est venuz Richeir. 
'p. 19 Amiraus, sire rois, dient li Sarazins , 

Amiraus, riche rois, por coi t'esmaies si 
Por .1. recet mauvais que Franeois ont sesis? 
Or irons an lor terre, si lor en todruns .m. 
p. 25 Richiers jut d'aulre part en .i. lit antailie; 

Quantvit son seignor panre, mout an fut corociez : 
11 a pris une lance qui gisoit a son chief. ., 
Lors est venuz au murs, si s'est aval giaciez... 
Le fiz le roi de France leverent sur .i. mul. 

Xihil prodesL longius hauc demonslralioncm proferre , nc 
plusquam dimidia pars libri nobis sit transcribenda. Satis patet 
textum nostrum gallici ct lotharingici sermonis temperamen- 
lum essc, in quo majorcm sibi vindicet partcm gallicus. 



__ 14 — . 



Gap. III. 

Floovantis textum, quum prior scriba gallica dialecto usus fuisset . 
a lotharincjo scriba in lotharingicara dialectum negligentius tran- 
scrijjtu)/i fuisse. 

Quid inde colligendum est? Floovantis poema mixta dialecto, ut 
usitata verba usurpemus, scriptum fuisse? In hac videlicet re- 
gione qua:' Francise et LotharingifP confmis duas recipiebat dia- 
lectos ? Minime quidem. Mixta enim qua^vis dialectus inter plu- 
res vicinas dialectos jacens, alius alia parte indolem referre 
solet, ita ut hanc certis, illam aliis non minus certis, nunquara 
mixtis , characteribus reprsesentet. Gallicus sermo , exempli 
gratia, mixta dialectus jure dici possit, quum qusedam burgun- 
dicBp, alia picardicfe, alia autem normannica? propria mutuata 
fuerit : ei able cum normannica dicit, quum pic, et burg. oi, au- 
ble aule dicant; e cum norm. et pic, quumburg.e/habeat ; chace 
ci cum burg., quum normann. et picard. ca che c/^?' pronuntient. 
Sed nusquam gallicum sermonem videas nunc ei, able cum 
norm., nunc oi, auble aule cum picard. et burg. dicere; nunc e 
cum norm. et picard., nunc ei cum burg. pronuntiare ; nunc cha 
ce ci cum burg., nunc ca che chi cum norm. et picard. usurpare. 
Identidem, normannica dialectus mixta inter pictavensem et pi- 
cardicam haberi potest, quum ei pronuntiet ut pictavensis in 
quibus vocabulis picardica oi habet, ca che chi autem ut picar- 
dica, quffi in pictavensi cha ce ci sonant. Nusquam autem repe- 
rias norm. dialcclum, ad libitum, ei et oi, ca et cha. ce et che, ci 
et chi pronuntiare, mixtis et confusis duarum vicinarum dialec- 
torum characLeribus. Guique suum, et quas mixta dialcctus ab 
alterutra sumpsit ( si sumpsisse dici potest) pronuntiationes, 
eas usque servat et semper sibi conslat. 

Nostrum autem poema nihil mixlee dialecti refert, quum ea~ 
dem vocabula, easdemsyllaba? nunclotharingicum,nunc gallicum 
habitum induant. Quomodo lit ut reperiamus/jflser 2G7 eipauser,. 
belle 1332 1761 etc. et bale, eschec 572 et echac, ameinent 1096 etc 
et anmoinent, mains 917 et moins, seignors 63 188 214 277 693 833. 



— ]•; — 

etc. et soignors, seignerie 2oi et soineri, seignors63 etc. et seignour, 
cor 1004 1337 et cour, mais 2020 etc. et 7nas, sesi 1056 et sasi, faire 
passim et fare, set 1190 etc. et sat, suit 1816 et sut , lui 58 etc. et 
lu, quant passim elc/uam, Floovans Floovant passim et Floovain 
Floovam, etc, etc? Quomodo ut esedem perfecti et futuri termi- 
natiunes in tertia persona singulari nunc a nunc ai proferant, et 
futuri in prima singulari persona nunc ai nunc a, mixtis incom- 
posite ambarum dialectorum characteribus? 

Non operse pretium est longius hic immorari : satis constat 
non mixtam esse poematis dialectum. Gonjectandum est igitur 
poema sive gallico, sive lotharingico idiomjLte scriptum fuisse, 
dein a quodam scriba in allerum idioma negligentius transcrip- 
tum. 

Genuinum tcxtum gallice scriptum fuisse, a scriba autem in 
lotharingicum imperite conversum, non difficile erit demonstrare. 

Si consonantias i stropharum considcres quffidam libi bar- 
barae videbuntur. 

Str. : France Cha.mi^ene autre fiance pesance Frcuice. C/iampene, 
lothar. forma, consonantiam disturbat, qua3 si in gallico cliam- 
pagne convertatur, statim restaurabitur consonantia. 

Str. 10 : anraige Gartaige atarge targes decassent desmailent an- 
trabatent chaple raige. Lege gallice : anrage Cartage rage; nihil 
jam dissoni invenies^. 

Str. 22 : arc gart esc/tac depart loast amiraur Ausai parlai 
6-5^0/'« loiaus principel amiraus vaut chaut ai anprenerai part 
croirai vaudrai pesai gas aul amiraur communaul venaul maul 
loiaus par quart achctai vasail Baudas ai donast crorai delai 



1. Oonsonantia (gallice assonance) rhythmi genus est iii quo solius voca- 
hs accentum ferentis ralio habetur, non aulem consonanlium vocaH post- 
posilarum : ut in hac Alexii stropha : 

Dreit a Lalice une citet molt hEle, 

Iloc arivet sainement la nacEZc. 

Donc en eisit danz Alexis a tE/re; 

Mais jo ne sai com longes i convErset : 

Ou que il seit de Deu servir ne CESset (Str. xvii). 

Tum vocalium modo, sed strictissima ■ hodie et vocalium ct consonantium, 
sed imperfecta, admittitur congruentia- 

2. Rectum est desmailent quod desma-il-ent, id est desma-l-ent, pro- 
uuntialur. 



— 16 — 

desservrai apclai gai dcmorai plairai anmenai boisaiz cslorai mai 
faut. 

Qua^nam est longcO hujus stropha) consonantia? au, an at\ 
an e, an a? Unde vocalium diverse sonantium turbida illa at- 
que incomposita series? nisi quod unus prisci gallici sermonis 
sonus a in lotharingico, prout diversa sequitur consonans, di- 
verse afficiebatur? Tota hffic strdpha si in gallicum idioma vertc- 
tur, statim sanabiturconsonantia : arc rjart eschae dcspart loast ame- 
ral sinsa parla estora loials priiicipal amirals valt clialt a nnprenera 
part croira valdra pesa gas al amiral communal venal mal loiaJ 
part quart ac/ieta vassal Baudas a donast croira dela desevra 
apela ca deniora plaira anmena boisals gstora mal falt. 

Str. 32 : deaubles barnaige pensates Jaque facent vcritauble 
raaulc auques, eodem modo corrigi debcnt in deahles barnaqe 
pdnsastes Jaque facent veritable male alques. 

Str. 3.3 : pesmes pucele apale debonairei> novele sale estre depu- 
taires Perse requierent testes estre terre Bisterne aielme serres 
aberge sale pucelle estre novale. Si pro lothar. apale sale novale 
legeris gall. apele sele novele, recta fiet consonantia. 

In str. 37 pro : loiaul contrevaul laisai/jor; laisaitZeewwr^ ver- 
sauz ai demorai andossai ai anpoignai chevaul aloerai aurai, 
lege : loial contreval laissa parz Idissast Lienart vassals a demora 
cmdossa a anpoigna cheval aloera aura. 

In str. 48 cujus consonantia cst u, corrigc lothar. voltui in 
gall. vollu. 

Str. 4!) : France grande Bretaigne lances cs\)Virmace poisance 
lances demorance atante creance Bretene Aulemeno France sanblance 
poisance chanbre grande esparniace antandent omnipotantes France 
sanblance esciantre tranche ^ chanbre mande France anblent montaigne 
Oriande recommance randre Fraiice esciantre lances grande poisance 
demande. Facillime gallicas consonantias rcstitucs : Bretagne es- 
fmrniance Alemagne montagne. 

Str. 54 ejusdem generis ac str. 22 est : in qua consonantia a, 
ai, awprffibet quum vocabula gallica semper et ubique in a so- 
nent : Pinar part tresfinas (nec tresfinais) caifas amirals (ncc aini- 
raus) a ja conpara antra (nec ai jai ctc.) baisa la (nec lai) ctc. - 



1. Sic corrigendum taile, errore scriba3 in textiun admissum. 

2. In h.ic slropha duae sunt non propriai consonantise j>/na(5 el Persis, rv- 
rore procul dubio alicujus scribcC; de ijuibus vide infra, p. "20 et 33. 



— 17 — 

Str. 57 : chartre porchace gahent autre (lege altre) acoitates aprc. 

Str. 60 (cf. str. 33) : tertre bale (sed gallice /jele) averse apale 
(gallice apele) celestre ehiies terres averse gaires teste fare (gallice 
faire) belle senestre estre onestes sale (gallice selle) damoisele Tti- 
dale (gallice Tiidele) bale (gallice bele) gonnale (gallice cjonnele] 
pucele. 

Strophae 65 consonantiam item, ubicunque turbata est. gallicus 
sonus rostituit : pesme areste testes seles perde celvales (converte in 
gallicum cerveles) bale (gall. hele) rene (jeste teste ansestre conquerre 
honeste Bisterne maitre fontenale (gall. fontenele) terme teste terre 
elmes Gastale (gall. Castele) pesmes Perse terres estre guere apres- 
sent laisent pucelle averse pesmes oneste vantale (gall. vantele) 
averse desserre novele salc (gall. sele) Palerne terre averse Perse 
faites teste desserre moilent (gall. meslent) presse Bisterne perde 
terre rene damoiselle testes pucelle ])vouocg {ga.l\. proece) detraver- 
sent presse averse. 

Str. 71, ct ultima : consonat per e: scd lotharingicum vauroiz 
consonantiam turbat; cujus in Jocuni si lcgeris gallicum verrez, 
iterum observabitur metri Jex. 

Ex his patet gallicum scriba} oculis obversatum fuisse tcxtum, 
qucm dum transcribebat, lotharingico quodam colore hic et illic 
non poterat quin inticeret. Inde textus ille quemjure hijhridam 
dicas. 

Nunc inquirendiim quo tompore opus conficGrct lotharingus 
scriba. 

Codex quem asservat Monspessulanensis bibliothcca,' ut e 
scriptura patet, swculo xiv" exaratus est, a duabuspersoniscon- 
fectus. Aliam enim foliorum 1-19 et27-56 scriptura, aliam foliorum 
intorjacentium 20-26 arguit manum. Verisimile igitur estMons- 
pessulanensem codicem vctustioris codicis exemplar esse. Ete- 
nim interduas hascodicis partes nullam, quod ad linguam, dis- 
crepantiam invenire queas, quum hic et illic idem sit ambaram 
dialectorum, iisdem pro portionibus , temperamentum ; quod 
sane mirum esset, si duo scriba? gallici textus, non dico in lo- 
tharingicum absolute et integre convertendi, sed quodam lotha- 
ringico colore inficiendi idcm opus tentavissent. Pars unaplures 
quam altera lotharingicas formas preeberet. 

Quinunc igitur exstat codex, qui e Lotharingia in pra^sidentis 
Divionensis Bouhier bibliothocam transivit, ot post varios erro- 



— 18 — 

res Montempessulanum ^ adiit, duorum loth. scribarum opus 
est qui vetustius galtico-lotharingicum cxemplar, seeculo xiv", 
transcribebant. Quod exeraplar hodie amissum seu ipso 
xiv" sseculo seu antea xiii° exaratum esse potest, a lotharingo 
scriba qui gallicum anteriorem textum in suum idioma vertere 
tentabat. 

Quod ad Monspessulanensem codicem, de quo solo judicium 
ferre possumus, animadvertcndum est non solum linguam liij- 
Irridam esse, sed et grammaticas regulas quaque pagina violatas 
esse, 

« L'orthographe en est fort irr^guliere », jure dicunt Floo- 
vantis editores. Nuha flexurae cura, ut paucis exemplis dijudi- 
care licet : quamlibet paginam interrOgare possumus; ultimas 
igitur consideremus strophas 68-71. 

2383 En Tost cesiul s'an antre, desor Terme anbrunchie. 
cestut pro icest. 

2389 Et juent as eschas li cuverz renoiez. 
pro cuvert renoie. 

2407 A la tor s'en vint droit li vaillanz chevalier 
pro chevaliers. 

2408-9 A haute voiz escrie : Le moi antrer, portiers: 
E li portiers li dit : Qui es tu, chevalier! 

lege : pojiier clievalier, aui portiers clievaliers. 

2412 Le secors li amoine, bien sont .xxx. miliers. 
corrige milier. 



1. Foi^tunam bibliothecse prsesidentis Bouhier secutus est iste codex; quse, 
ut famibcB patrimonium, diversis heredibus successit et demum comiti 
iVAvaux qui fdite praesidentis neptem in matpimonium diixerat. Qui suam 
bibliolhecam abbatise Claravallensi vendidit, Sub finem saeculi ultimi , Cla- 
ravabensis bibbotheca, ut ceterse monasteriorum bibbothec?e, injus.Rei- 
public* cessit, et, anno 1804, Chardon de la Rochette et Prxmelle, a ministro 
Ohaptal bibliothecis publicis recensendis praefecti, eam maxima de parte urbi 
Montipessulano altribuerunl. Prunelle Monspessulanensis erat. — Rwc 
mihi scribit amicus A. Boucherie Monspessulancnsis, qui me quoque dc du- 
jilici codicis scriptura certiorem fecit. 



— 19 — 

2416 Que Samzins estoient monlez plus d un milier. 
lege Sarazin. 

242 1 -2 Por Floovant son filz ot loacoar mout irie 
Et dolant que il fat fors de France cliacie 

lege /il et chaciez. 

Sic 2433 et 2438 : lege chevaliers pro chevaliei^ 2440-1 : essaili 
caincu, cletrainchie pro essaiUz vaincuz detrainchiez ; 2444 : son fil 
pro son filz; 2450-51-52-57-58 : Sarazin Franc Escler ate, pro Sa- 
razins Frans Esclers atez; 2464-5-6 : anti-econtre done estroue pro 
-ez; 2466 : escu pro escuz , frait pro fraiz; 2471 : tes pere pro ton 
pere; 2i83-5 : Franc Auleman Sarazin pro Frans Aulemans Sara- 
sins; 2496 : garanz Mahons Tavergans pro garant Mahon Tavergam; 
2498-9 : paien Bavier Auleman pro paiens Baviers Aulemanz; 2503 : 
(i .II. fil pro tes .ii. filz; 2506 : Sarazin et Persan pro Sarazins et 
Persanz; 2514 : menant pro menanz; 2517 .• eschacs Franc pro eschac 
Frans. 

Ab his cetera disce. Orthographiam poematis omittimus qua? 
admodum rudis, ut supra vidimus , loth. redolet sermonem ^. 



1. Quum per transcriptiones istas deformatus fuerit noster codex, tot ver- 
sus claudicare non miraberis : jam quatuor aut quinque correxit Paulinus 
Paris {Hi^it. Litter. xxvi, p 18). Hic quosdam restituere lentamus : 

13 Sc voist lire Testoire an France, a Paris; lege : dans Paris. 

32 Que il se fist an fonz tenir et batisier ; lege : balisier et lever, ob con- 
sonantiam. 

79 Et de sa barbe a veii tout autrelel ; legc : Et de &a barbe r'a, etc. Ilanc 
correctionem nobis indicat G. Paris, ut quas ad versus 1057, 1501, 1506, 
1527 et 1740 proponimus. 

134 Dou forre a Irait forst le branc forbi dacier ; lege : Dou furrel a 
trait fors, etc. 

236 Alii ! baus sire Dex, com festoie ier riclies! lege ; come jestoie ier 
riclies. 

278 Bien voi que vous VAxez enblee ou ravie; legc : ou cnblee ou ravie. 

416 II a traite Vespe; lege : espee. 

427-8 Dam[e] deu reclama le pere omipotant. 

Qui garise sbn cors de mort et de tormaut, lege (ju'i ; cf. 84 175 286 
347 575 606 608 645 857 930 1355 1365 2267, etc. etc. 

437 Elle le vit bel et gant e hardi chevalier • lege : El le vit, etc. 

456 El lon lous et conquerre et ton prou porctiacier ; lege : « conquerre 
Attamen forsan et lotharingica et prava pro e = ai =^ d orlhographia. 

556 torneit lege torneis. 



— 20 — 

Quocumque modo rcs sose haboanL, sive codicis Monspcssu- 
lanonsis, sive volusLioris lolharingici qucra hic repra3sentat, scri- 
bis sunt orationis monda^ et pravitato^ rorcronda', do hoc tcxtu 



.773 Voii'0, c;j dit Richiers, oncques si bel ne vis; lege : onc si hele ne vis. 

58G el 591 .i. Turs d'eluic se par, doianz etimsctis. 

Ou qu'il vit le paien, qui moult fu corociez. Duo isti versus iu stropha 
versantur qute consonat per o. Pro irascus et corociez lege : corocos. 

701 Lai trova ramiral Galienz le vis fier: lege : Galien au vis fier. 

728 Ausi li lut la teste comnie cierge ambrasez; lege : com cierges am- 
brasez. 

1010 Si Vasiet au diner , lege : siaudincr 1'asiet, quo corrcctior sit conso- 
nantia. 

1057 Si trossai li rois, lege : le dois, id osL : transilit discum. 

1060 Por la foi cjue vous doi, ja ne vos mantirai, lege ob consonantiam : 
ja np vos m. por la foi que ros doi. 

1130-1 Or pri-je d celui qui fa mis en la croiz, 

Que mon cors me desfande de lionte et d'enoi: lege : or Je pri d 
celui etc. : et de honte et d'enoi; vide infra, p. 24, n. 1. 

1189 Quant Emelons Tantant si plore et sopir: lege : si plore et si sospire. 

1332 Tu la me donas, helle file le roi d"Ausai; lege : donas helle, file, etc. 

1340 Saichiez s'i me voient ici a vos parler; perperam editores : saichiez, 
quod barbarismum jure voces ; lege : ce sachiez etc. ; cf. 1487 : ce saichiez 
vos por voir. 

1353 Son seignour en donai, qiii le raestier en fut; lege cui, etc. 

1400 Don vos morez tres tut a m'espee qui taile ; lege tranchc. 

1480 Mes peres an a .xii. ; loge : mes fere or an a .xii.; cf. infra, p. 25. 

1484 Jai par moi nifrez: lege : ni ireiz (iroiz). 

1500 Don il n'itront jemais; lege : ne itront ja. 

1501 Joie ont de Richier; legc : Joie r'ont de Richier: editores perperam 
j&ie ont de Richier. 

1504 Qaant elle ne voit Richier; lege : quant el, etc. 

1500 Elle ot une crote; lege : ele sot, etc. vel Illuec ot. 

1527 « Que de Persie estics, dou ren6 de Persis. » Qui versus in stropha 
vcrsatur cujus consonantia est a. Onde corrigendus ost : quem si cum versu 
12G8 conferas. legoudum forsan putos : « Que de Persie esti^s, et quas a 
non Maudras. » 

15 17-8 Mas il avoit .ii. liz cuvers et soduanz. 

Qui tut nos ont vandaz a rarairaul Pcrsis. Lege : Persan; cf. 
V. 1814 : li amiraus Persanz. 

15G'J-71 Elas! ce dit Richiers, com sumes angincz (— anginie^) 
La file ramiraul vos ai toz escoutez. 

Le matin par son i'aube sarons trestut panduz. Lego anganez pro 
anginez ot tuit encroez pro trestut panduz. 

Idera legondum est angane v. 8G. 

1585 Ou qu'il\'y\. P'ioovant; lege : ou qu'e? (= clle). 

1G22-23 Puis li a demande : « Don venez, boUe file ? 



satis diclum ost, quum pcr lotharingicum ad gallicum textum 
pergere nostrum sit propositum. 



Amaudros, ton cosin, piecai que ne veimes. — Paulinus Paris 
jure corrigit : Donc venez, belle fille, A Maudras, ton cosin, etc. 

1G24 Sire, il est melaides en sa abergerie; loge : il est malades, sire, eu 
sa habergerie. 

1679 A la cliiere ardie; lege : hardie. 

1722 A mon espee forbi ; lege : espie. 

1745-6 Vos revenez de Rome, si estes penanaz. 

Cist vos aurai mestier sor mon mailre, a Paris. — Pcnanaz quo- 
modo corrigendam sit me fugit. 

Quod ad sequentem versum, lege sor Monmaitre, vel melius sor Monmar- 
tre; cf. v. 1827. 

1762 Ja ai ici un dras ; lege uns (= unos). 

1795-6 Lai ou la file est au riche roi Flovan. 

Des contraires, sire, rae dot je mout formant. Lege : r'est; con- 
traires, beau sire. 

1818 .1. nc/te amii'auble. Legendum forsan : .i. poissant amirauble. 

1861 Ovec aus n'esi elle pas ; lege seu : o aus n'esf elle pas, seu : ovec 
aus n'esi el pas. 

1981 Je ann oocis Tun ; lege : je an ai ocis Tun. 

2060 Se moilent, lege : se meslent. 

2070 A force, a prouoce, lege : a force e a prouoce (prouece). 

2239 Mas n'en puis doues avoir, que la loi lou desfant (duas scilicet uxo- 
i-es); lege dous, (juanquam doues (= duas) etymologise congruit. Etcnim, 
V. 250, invenitur doiies : que an doue* parlies trestot ne porfandise. Sed 
dous solet uU'ius(jue generis esse. 

22iG « Que je ne vos secore a .xl"". Frans. » — Namerus xl"" falsus cst, 
([uia versum longiorem dat : a quarante mile Frans. Sed vide notam ad 
V. 2345. 

2275-G Por les degrez de mabre est montez ou plainchier. 

Et demande et anquier de Floovant lou ber. liegc : ou plainchicr 
est montez. 

2345-6, 2433 De .xv"". qu'i furent, je vos di por vert(3, 

N'an eschape que .c. des glotons parjurej. 
Au secors vos amoine .xxx™. chevalier. 

In istis versibus , ut in versu 224G, numerus claudicare versum cogit. 
Num legendum esl, hic: xx"; illic : x"" vel V"? sed versus 2422 fert : bien 
sont .XXX. miliers. Itaut, quanquamtextuum retractatorum mos sit numeros 
pugnantium semper ac semper adaugere et multiplicare, tamen hic legen- 
dum, minus correcte, mil putem. 

2.520 Moult demoinent gi^ant joie, ja plus grant ne vauroiz, lege vaurez ut 
versus cum c(£teris consonet. 



— 22 — 



C.vp. IV. 
Quando gallice Floovantis textm scrijttus fuerit. 

Gallicum illucl poema quod scriba:' lotharingici in suum idioma 
incomposiLe transferre tentaverunt, quo tempore fuit scrip- 
tum? Ad finem sfficuli xii", vel forsan antea, nullo modo se- 
rius. 

Etenim consonantia adhuc. necdum rhijthmo utitur nostcr 
textus. Ad finem autem sseculi xii consonantise locum occupa- 
vit rhythmus, unde facta est immensa illa gallicorum poema- 
tum renovatio ac retractatio, per quam plurima miserabile 
corrupta et deformata fuerunt ; nullum adhuc repertum fuit 
poema in consonantiis scriptum quod post quartam seeculixiii 
partem compositum fuerit. 

Nunc ipsas consonantias interrogemus. 

Jam supra stropham-22 vidimus cujus consonantia^ subest 
sonus a : demonstravimus voces restituendas amirals loials 
principal valt chait al communal venal mal falt; str. 32, o-i, o7 
restituimus etiam male alques amirals naturals altre. At pronun- 
tiatio al in hisce vocabulis sseculi xii fine anterior est, quum 
ad finem hujusce sseculi mutata fuerit in au et hoc demum 
tempore in rhythmis apparere incipiat. 

Noster igitur scriptor, poema quum conficeret, nondum finem 
sseculi XII attigerat. 

Ad consonantiam oi transeamus quam prsebent str. 13, 36, 
39 et o3. 

Ubique haic syllaba oi ex e vel 1 latino oritar, nusquam ex 
o .• res sane consideranda nec parvi momenti. 



— 23 — 



Str. 


15 (r2 versus i). 


croi 


credo 


cortois 
paulefroiz 
poiel (poil) 


* corLesem 

paraveredum 

pllurn 


desroi 
poroiz 
estoit 


* de-ex-redum. 

* potere-haijrtis 

* estebat 


avoir 


habere 


Str. 


39 (54 versus). 


roi 


regem 


croix 


crucem 


viannois 


* viannesem 


enoi 


in-odiiim 


voir 
pardonnoiz 


verum 

* perdonetis 


povoir 
donrois ^ 


pofere 
donare-habebam 


soit 

pansoiz 

foi 


Slt 

pensetis 
fidem 


apo gnoit 

soir 

Torcois 


* ad-pungeljat 
serum 

* Turcesem 


Str. 


30 [47 vertus). 


VO!t 


vldet 






paroir 


parere 


soi 


se 


Saracenois 


* Saracenesem 


destroit 


distrlctum 


Grezois 


* Grecesem 


tenoit 
froit 


tenebat 
* frig.dum 


pois 
plois 


* pesum 

* plicitum 


doi 


del;eo ■ 


decoroit 


decurrebat 


moi 


me - 


adroiz 


ad-directus. 


brueroi 


* brucar-etum 


ilroit 


exire-habebat 


boufoi 


anliqiiius boufei 






conroi 


* con-redum 


Str. 


53 (17 versus). 


droit 


directum 


soioir 


sedere 


demenois 


* dc-mane-ipsum 


avoit 


habebat 


desfoi 


* de-ex-fidem 


foiz 


vicem 


borgois 


* borgesem 


Francois 


* Francesem 


noir 


nigrum 


auroiz 


* habere habetis 


parleroiz 


parabolare-habetis 


trois 


tres 


remenoir 


remanere 


arsoir 


heri-sero 


saroit 


•* essere-habebat 


vooir 


videre ^ 



1. 'Vocabula, phmes repelita, brevitatis causa, semel afTero. 

2. Versus 1060 : Por la foi que vos doi ja ne vos mantirai corrlgi debet : 
Ja ne vos mantirai por la foi que vos doi. 

3. Versus I14"2 quomodo coringeadus siL me tuyil : Jemais naurai mestier a 
nul jor desor ciel. De quo vide infra, p. '31, n. l.Vide etiam de versibus 1 IGO, 

mi. 

4. Hic Itguntur vocabula recouvrere: iere: qu<e in recouvreroiz ieroiz = 
recuperare-habetis, ire-liabetis corrigenda sunt. 



— 2i — 

Igilur in summa 130 vcrsuum et oo diversorum rhythmorum, 
duo tantummodo vocabula invenimus quorum syllaba oi ab 
u vel latino originem ducat ; Ciotera autem ab "e vel i^ 
Unde hoc? 

Nunc vero poema quodlibet in sseculo xm scriptum interroge- 
mus : Doon de Maijence, exempli gratia : p. 39 et (30, ex 38 ver- 
sibus in oi consonantibus, 26 sunt in quibus syllaba oi ab e i 
deducitur, 12 vero in quibus a hitino o orta est. 

In Huon de Bordeaux, quod in fine sseculi xii aut initio xiii 
scriptum esse omnes consentiunt, p. 166 legitur stropha 8 conso- 
nantiarum quarum quatuore, ?' agnoscunt, quatuorautem o [auat 
avat abat). 

Quid hoc sibi vult? Constat e i vocalcs, quoties solff sunt aut 
sequitur palatalis consonans, in prisca lingua diphthongum ci 
protulisse, qucB nativum sonum usque ad mediam Sceculi xii 
partem servavit; tunc in o/ mutari inccpit primum in Picardia, 
dein in Burgundia, et in Francia deraum ; Normandia salva ab 
hac alteratione fuit. In Francia, ad finem sa?culi xii ei sonabat 
oi, ita ut poetffi istum sonum oi cum genuino et primitivo o/ex o, 
u vel au orto in rhythmo aut in consonantia conjungere non 
dubitarent; in pronunliatione cnim recens illud oi ab altero 
non discernebatur. Inde rhythmi quos lcgere est in Boon de Ma- 
ijence, Huon de Bordeaux, etc. 

Sed plerique codices quos adhuc servamus StEculo xiii 
scripti sunt. Idcirco quum scriba pocma quoddam SEBCuli xii 
transcriberet in quo occurrebat stropha per e^^consonans, ubique 
ei'm oi, ut scriptura prisca cum nova pronuntiatione congrueret. 
convertebat. 

At in nostro textu, quatuor strophas invcnimus in o/consonan- 
tes, quarum tres antiquiorem sonum ei indicant, quarta autem 
pronuntiationem ei~ oi in duobus modo vocabulis demonstrat. 
Quid ex hoc concludcndum est, nisi poema scilicet eo ipso tem- 
pore scriptumfuisse quo gliscebat et propagabaturdiphthongi ei 
nova ponuntiatio oi: scilicet decrescente sepcuIo xii i. 

1. Notandum est duos vcrsus qui (str. 39) consonantias cvoiz et enoi affe- 
runt, deficienle quadam syllaba, claudicare : 

Or pri jc a celui qui fu mis en la croiz 

Que mon cors me desfande de honle el denoi. 

Ke tamcn temere credas c-orruiitum ita faisse liunc locum ut consonantia 



— 2o — 

Quam conclusionem confirmat aliud pra?lerea argumentum. 
Tres hosce versus consideremus : 

V. 509 Yostre pem ai o li mai?)z chevaliea vailanz. 
709 Xostre]:>em est deauLles i, re povons avoier. 
976 Li dux fut percs au mort Emelon de Baviers. 

Longiores esse vides ; patet pro peres scribcndum esse pere. 

Nostre pere ai o li mainz chevaliers vailanz. 
Nostre pere estdeaubles, ne povons avoier. 
Li dux fnt pere au mort Emelon de Baviers. 

Vocis autem pater declinatio in prisca lingua non simplex 
fuit. Seeculo xi hoc erat paradigma : 

Nom. sgl. lipedre (pater) Nom. pl. U pedre (* patri) 
Acc. sgl. /e;je(/?'e (patrem) Acc.pl. /es^jerfres (* patros) 

A primalinguae origine nom. pl. fuit li pedre, non autem li pe- 
dres, ideo procul dubio, quod in rustica latina lingua pluralis 
declinatio declinationi muri miiros assimilata fuerat. 

Seeculo xii idem est paradigma : 

Nom. sgl. li pere Nom. pl. li pere 

Acc. sgl. le pere Acc.pl. les peres 

Diccbant autem : 

li murs li mur 

le mur les murs 

Sed, sub finem sa}culi xii aut initio StECuli xiii, nomin. sgl. li 
pere nominativo //?/»;/\s assimilatur, ita ut declinatio fiat 

li peres li pere 

le pere les peres 

tanquam latina vox fmsscl patrus patrum patri patros. 

totius strophse primum legitima ducerctur ; nam facilc corriguntur hi 

versus : 

Or jc pri a celui qui fu mis en la croiz 

(^)ue raon cors me desfande et de honte et d'enoi. 

1. Lege cle-auhles : cf. v. 887 : « Quant entendi li rois de ses fils les 
deaubles. » 



— 26 - 

Tres igiLur isti versus tempus produni quo nomin. sgi. vo- 
cis pere prisca regula regebatur, xii scilicet seeculum. 

Ut breviter argumenta nostra repetamus , Floovantis textus 
eo tempore scriptus fuit quo consonantia nondum rhythmo 
cesserat, quo al consonans nondum au sonabat, quo ei in oi 
converti incipiebat, necdum declinatio vocis pei^e declinationi 
vocis tnur assimilata erat, hoc est, ut extremum capias teraporis 
limitem, ad fmem sa?culi xii. 



Cap. V 



Floovantis textum, gallice scriptum, e quo noster manat, ipsum non 
nativum et genuinum esse, sed vetustioris amissi quamdam esse re- 
tractationem. 

Adhuc usque demonstravimus, \° textum qucm Monspessula- 
nensis codex exhibet lotharingici scribae opus esse qui textum 
gallicum in suum sermonem traducere tentaverit ; 2» gallicum 
textum ad finem ssec. xii scriptum esse. Nunc longius procedere 
licet, et caute interroganti suam ipsius historiam codicis nos- 
tri textus facile declarabit. 

Postquam exteimam, ut ita dicam, textus condicionem scru- 
tati sumus, nunc interiorem (non quidem adhuc intimam), pe- 
netremus. A narrationis verbis, non ad narrationis res, sed ad 
rerum seriem, ad narrationis ordinem transeamus. 

Neminem fugit nostrorum epicorum poematum textum plu- 
ries renovatum et retractatum fuisse, quum scribee nunc versus 
ct strophas primaevo operi intacto adderent, nunc consonantias in 
rhythmos transformantes, totum opus deformarent et tanquam 
novum redintegrarent. 

Si Floovantis textum accurate legeris, patebit eum ita retrac- 
tatum fuisse ut novam redactionem simul cum primitiva hic et 
illic proferat. 

Prooemium leffamus : 



1 Seignorj, or escoliez, que Deus yos soit arais i, 

.iH. vers de bone estoire, se je le vos rlevis, 

Del premier rei de France qui crestiens devint. 

Gil ot nom Gioovis, si com iruis en escrit; 
5 Plus de .XX. et .\i. anz fu li reis Sarazins, 

Et ne trova nul home, se il en Deu creist, 

Qu"il ne volsist ocire et les membres tolir, 

Ou pendre en haltes forches ou destraire a roncins. 

Damedex Tama tant, li reis de paradis, 
10 Que il se fist en fonz baiisier et tenir ; 

Ge fu en dolce France, el moustier Saint-Denis; 

Et qui ice voudra a menconge tenir, 

Se voist lire l'e.<toire en France, dans Paris. 

Cil Cloovis fu reis et proz et posteiz ; 
15 De sa franche moiller ot .uii. filz gentis. 

Li aisnez ot en nom Floovent le marchis ; 

A celui commanda a garder son pais, 

Et trestote la terre, que en pais "^ le tenist. 

Por .1, mesfait en fut puis einsi malbailiz, 
20 Plus de .VII. anz en fut li ber puis en e?sil, 

Que il n'entra en France, ne nus hon ne li vit. 

Hic credas finem esse exordii et narrationem statim incipcre ; 

Ge fut a Pentecosie, une feste en este, 
Que reis Gloovis fut a Paris la cite ; 
xiiii. reis i furent avec luicoronez, etc. 

Sed inter procemium et narrationis initium leguntur hi versus : 

22 Or entendez, seignors, por Deu de maieste, 

Le glorios del ciel qui en croiz fu penez, 

Del premier rei qui fut en France coronez, 
25 Qui premierement tint sainte crestiente : 

Celui fut par son nom Gluovis apelez ; 

.XX. et .VI. anz et plus fut Surazins clamez. 



1. Lotharingicum textus colorem versibus in hoc capilulo allatis ademi- 
mus, et linguam siBCuIi xii reslitaimus. 

2. Sic legit PauUnus Paris : lextus pie. 



Ne ne trovoit nul horae, si fut crestienoz, 

A qui il ne feist toz les membres coper, 
30 Ou pendre a haltes forches, ardoir ou tramer. 

Damedex lama tant par la soe bonte 

Que il se fist en fonz batisier et lever, 

A Saint Denis an France, qui tant fait a loer. 

Icil reis Cloovis fist molt a redoter. 
35 De sa franche moiller ot .\m. filz li ber, 

II fit trestot l'aisne Floovent apeler : 

A celui commanda sa terre et son regne, 

Et, que enpres sa mort en fust reis coronez. 

Por .1. mesfait en fut puis isi malmenez 
40 Que plus de .\n. anz fut fors de France jetez, 

Que il n'i osa oncques ne venir ne aler. 

Idem est prooemium ; idem fere vcrsus ; eacdem locutiones; 
consonantia solum mutata est. 

P. 3 et 4 : magister ab adolescente Floovente dehonesta- 
lus minas iratus profundit. 

86 « Damoiseals debonaires, mal mavez engane; 

« Maldite seit or l'eure que fustes engendrez ! 

« Je m'en irai al rei vosire pere clamer, 

« Qui Yos fera la teste et les membres coper. » 
90 Quant Floovent Tentent, si comraence a plorer : 

« Merci, fait d, beals maistres, por Deu de maieste! 

« Je Yos en ferai dreit a vostre volonte. » 

Als piez li est cheuz, si commence a plorer ; 
94 Molt li crie merci, mais ne la puet trover. 
i06 Li dus s'en est tornez, qui le cor ot ire, 

Del mantel de samin son chief envelope ; 

Entresi el palais ne s'est mie arestez. 

Rapide progreditur narratio, nullo impedimento retardata : 
Quis hic undecim versus suppressos esse possit suspicari ? 
Etenim post versum 

Molt li crie merci mais ne la puet trover 

Hoscc vorsus cxhibet textus noster : 



— 29 — 

05 (I Merci, fait-il, beals maistres, por Deu li dreiturier! 

« Je Yos ferai dreiture de gre et volonticrs, 

« Et si vos en donrai .xxx. coranz destriers, 

« Et trestot le harneis a .ni*'. chevaliers. 

« Et de .XV, chasteals vos en croistrai vos Oefs. » 
100 Etrespondi li dux : « De folie plfiidiez; 

« Je Tirai orendreit vostre pere noncier, 

<i Qui vos fera ocire et les membres trenchier. » 

Atant s'en est tornez, ne pril a lui congie ; 

Del mantel de samin enveloppe son chief, 
lOo Et est venuz au rei qui France ot a baillier. 

Idem argumentum versibus plusquam mediocribus. alia con- 
sonantia, retractatum fuit. 

P. 14-15: Richarius vehementer amicum Floovenlem increpat 
quod, dum ceteri Franci cum Sarracenis atrox prselium commi- 
serint, Floovens cum pulchra Maugalia dulces loquelas inierit. 

450 « Vos faites que malvais, quant vos ici plaidiez ; 

« Mais alez i en sa chambre de plus pres conseilier; 

« Ses conduiz n'i valreit lo montant d'un denier. 

« Se paiens vos trovoient, vos perdriez ie chief, 

« E ! diva, malvais hon, com te pues po prisier, 
455 « Que si laisses por la paiens a destrenchier 

« Et ton los a 2 conquerre et ton pro porchacier. 

« Tu fus chaciez de France por ta grant malvaistie, 

« Si n'as or ne argent, palefrei ne destrier, 

« Si tu ne le conquiers au fer et a Tacier ! 
4G0 « Floovens, dit Richiers, moU par estes corteis ; 

« Por neiant avez armes, destriers et ■palefreiz. 

« Vos avez gent le cors ; failes pinier vo peil, 

« Por amors ceste dame arez vos trop aveir. 

M E! diva, malvais reis, ja fus tu ftz de rei, 
465 M Se n'as ne vairs ne gris, deslrier ne palefrei, 

t Setu ne le conquiers a Vespee vianneisl 

— « Richiers, dit Floovens, merci, por Deu le veir! 



1. Paulinus Paris in Historia litteraria [h cit.i corrigit : Mais, saulez, qufe 
inutihs est correclio. 
"2. Textus : et; vide supra, p. 19, sub iia. 



— 30 — 

« Ne le penserai mais, or le me panloneiz. 

— « Sire, ce dit Richiers, tot pardonez vos seit, 
470 « Mais gardez vos tresbien que plus ne lepanseiz. 

— « Non, ferai je, Richier, jel vos otrei par fei. » 

Nonne notati versus prcccedentium imitatio, ridicula sane ? 
Habent vim et nervos hi versus : 

Tu fus chaciez de France por ta grant malvaistie 
Si n'as or ne argent, palefrei ne destrier 
Si lu ne le conquiers au fer et a 1 acier! 

Quam debilcs et exiles isti ! 

E! diva, malvais reis, ja fus tu Gz de rei^ 
Se n'as ne vairs ne gris, destrier ne palefrei 
Si tu ne le conquiers a Tespee vianneis ! 

P. 38-40 : Richarius regem Saracenum adit, et se ejus conso- 
brinum mentitur. 

1232 L'amirals li respont : « Maon te beneie 

« Qui es tu, beals amis? Ne me le celer mie. » 

— « Sire, ce dit Richiers, se Mahom me garisse 
1235 « Je sui fiz Josue .i. rei de Tabarie. w 

Narrat inde ut, per mare iter faciens, a mercatoribus raptus, 
servus regi Francorum venditus fuerit qui Christianam religio- 
nem sequi recusantem. in carcerem conjici jusserit. 

1245 « Adonc me fit jeter en sa chartre perrine. 

« Maon reclamai tant qu'il m'en iit a delivre. , 

« Or m'en revoil aler el realme de Giice; 

u Mais j"ai oii parler de vo chevaleries ; 

« Se vos alez en France, je menrai vostre empire. » 
1250 Et respondent paien : « Bien a sa raison dite. 

— Yeire, dit ramirals, fiz est de ma cusine, 
« Malgalie la gente, fame le rei de Grice ^ ; 

1. TextUb : Grece. 



— 31 — 

« Qui ne le servira, de m'amor r)'aura mie. « 
Atant li sont coru et li povre et li riche; 

1255 Ja I'eussent l^aisie quant Richiers lor escrie : 

« Seignor, franc Sarazin, ne me baisiez vos mie ; 
« Mahom et Tavergan en ai ma fei plevie 
« Que ne baiserai home, ne parent, ne cosine, 
« Ainz aurai morz Franceis de m'espee forbie. 

1260 — Cosins, dit i'amirals, onques mais tel n'oistes; 
« J'en ai .i. en prison en ma chartre perine. 
a Demain le devons faire detrenchier et ocire ; 
M Tu i falras premiers, si ert ta fei plevie. 

— Sire, ce dit Richiers, por Mahom, le me livre : 
1265 « Se je Tai entre poinz, il tendra male vie. » 

[Str. 43) Et respont Tamirals : « Com as t[u] nom, cosinsV 

— Sire, ce dit Richiers, ne vos en quier mentir, 
« L'en m'apele Maudras el reigne de Persis. » 
L'amirals li respont : « Beal num avez, cosins. » 

1270 Richiers fut en la cort molt amez et cheriz, 
Prisiez et honorez entre les Sarazins. 
Sore li sont coru li grant et li petit 
Qui le voldrent baisier, mais Richier lor a dit 
Que nus nel baisera si aura Frans ociz. 

1275 « Cosins, dit Tamirals, tu auras ton devis. 
« Car je ai .i. Franceis passe a .xv. diz; 
« Demain le devons faire detrenchier et morir. 

— Sire, ce dit Richiers. faites le mei venir; 
« Se je Tai entre poinz, il tendra male lin. » 

1280 L'amirals en apele le chartrier Malapris : 

«. Montre li le Franceis qui en la chartre gist. » 
Et cil a respondu : « Sire, a vcstre plaisir. » 



Idem argumentum, iisdem fere verbis, in fine strophae 4:2 et 
in stropha 43 explicatur. Supprime versus 1234-1265 et lege 
versu 1266, Loi^s ce dist Vamiraus pro Et respont Vamiraus: an quid 
ibi deesse sentias? an quid suppressum suspieeris? 

Ex his, credo, exemplis satis apparet non genuinum et na- 
tivum esse Floovantis textum. Quod demonstrare singulas poe- 
matis partes persequendo, nec difficile sit, nec utile jam credo. 
Hinc fit clarum, quod usque adhuc obscurum, mediis in strophis 



ssepissime versus unicos cum ceteris non consonare ; afTero, 
exempli gratia, str. ii qua^ per ant consonat : 

1295 « Fiz a putains, glotons, lechierres, malcuidanz, 

Por ramors de celui perdras tu ja le chief. » 

II a traiie Joiose de son senesire flanc ; 

Le paien en ferit .i. grant cop maintenant 

Que tot Ta porfendu dusque al neu du braier, 
1300 Puis regarle sor destre, vit .i. desruban fier, 

Une crote sor terre, que firent aversier, 

Boz i a et calovres, toriues et serpanz, etc, 

Eas esse Scvpissime isemper non affirmaverim) priscarum stro- 
pharum reliquias libenter crediderim, quas interpolator suis 
consonantiis adaptare non calluerit i. 

Poematis stylum nunc concisum, nitidum, elegantem, et vi 
pollentem , nunc diffusum prolixumque tam malc sibi con- 
stare non jam mirandum, quum primitivum opus ab interpola- 
tore misero modo deformatum fuerit : vis auctoris est; garrula 
debilitas, interpolatoris. 

Hinc etiam quod qusedam in fabula inter se vix coha?rent. 

Gastellum Sarracenorum quod obsident Franci ubique nomen 
habet chastel Avenant (v. 477 527 536 546 837) ; in unico versu 593, 
nescio quo modo. fit chastel Orgoidus : « Quex noveles ourons dou 
chatel Orgoulous? » Quid sibi vult heec vox? Nota versum istum 
in stropha xx versari quse duos versus (585, 586) jam continet 
quorum consonantia prava est. 

V. 1427 : Unus e duodecim Floovantis sociis Angelier de Bor- 
dele fit versu 2097 Angelier de Loon. 

Cloovis . passim rex Franciee dictus , rex Monloion in versu 
1442 dicitur : « Jo sui fiz Gloovis le roi de Monloian. » 

Auctoris narrationem ita ab interpolatore mutatam esse ut 
jam non agnosci possit, non equidem credo; quia duodecimo 
sseculo non jam ita adulterala erant poemata ut tanquam nova 
redintegrarentur : xiii et xiv modo seeculo sic retractantur poe- 
mata ut et aucloris stylus et ipsaj priscfe fubula} prope evane- 



1. Hsec esl oranium male consonantium nec correctorum fp. 19 et sqq.) 
versuum indicalio : 145 585 685 839 (respit lor otroiez?; 986 1004 1030 lUi 
llGO-2 (1252 Grece corrige in Grice; cf. 1247) 1309 1745 1894 2299 2479. 



— 33 — 

scant. Quasdam tantummodo strophas hic etillic seu retractatas 
seu additas fuisse, et, si summam poematis consideraris, non 
ita a textu primitivo Monspessulanensis codicis fabulam abhor- 
rere credendum est. 

Ipsum autem primitivum textum medio ScTCuIo xii° scrip- 
tum esse verisimile est, quum inter 2533 versus e quibus 
constat poema nulla priscioris linguae vestigia remaneant ^, 
qualia prsebent textus Sfficuli xi et xn ineuntis. Tantummodo 
str. 0-4. 

1497 Gil U ovrent la chartro et Richiers i entra - ; 
La oii 11 \it les contes uiis et uns les baisa, 
Et grant joie et grand dueil ont il demene la. 

1500 Dueil ont de la prison dont 11 n'itront j«»i«u 
Joie r"ont de Richler qui trovez les a la. 

Vocabulum yfl//zfl/s consonans cum fl, pronuntiationemyawa^" 
(non autemyames) declarat; quse sa?culo xii ineunte adhuc vi- 
gere potuit. Sed quum facillime corrigi possit versus dont il ne 
itroiit ja, nihil inde colligendum est. 

Poematis autem auctor procul dubio carolinga poemata novit 
et imitatus est; duodecim enim socii quos Floovanti dat duode- 
cim Pares in mentem revocant ^ ; nec poemata de Willelmo Arau- 
sionensi ignoravisse videtur cui, ut credo, alludit, in his versibus : 

Onc plus sage de lul ne tlnt espee a llauc ^ 

Ne nus plus poissanz darmes, en estor fort et grant, 

Fors Guiilelmc au corl nez^ qui tanl fu comhatanz 

Contre paiens felons, que onc nama neant (v. 2263-2266). 

Signum Monjoie quod proprium fuit Caroli Magni '^, Floovanti 
attribuit; vidc prsesertim v. 1952. 



1. Quod non raro accidit, scribis per incuriam priscam ortho^raphiam liic 
et illic saepius servantibus. 

2. Vide notam 1, p. 27. 

3. Yide tamen p. 113. 

4. Yide p. 27, n. 1. 

5. De quo vide, Marius Sepet, Le drapeau de ta France, p. 21 et sqq., 2G9 
ct s[q.; G. Desjardms, Recherches sur les drapeaux francais, p. 1-S, ct 

3 



His, non dico testimoniis, sod iiidiciis si inniti licet, i^allicum 
Floovanlis poema nondum in priori sa>culi xii parte scriptum 
erat ; quum in posteriori ejusdcm ScTculi jam a scriba deforma- 
retur. medio saeculo compositum esse videtur : quod quin ad- 
mittamus niliil repugnare video ^. 

Ex nostra disquisitione patet: 

a. Medio Scpculo xii Floovantis poema a .q-allico auctorc com- 
positum esse. 

b. Ad finem saculi xii a quodam scriba interpolatum aut 
retractatum esse. 

c. Textum ita deformatum in lolharin.sicumsermoncm alolha- 
ringo scriba imperfecte traductum. 

d. Hoc tertium exemplar a duobus aliis scribis swculo xiv 
transcriptum esse. Hinc manat mutilus codex ille qui, in Vose- 
giana regione confectus, in pra?sidentis Bouhier, Divione, bi- 
bliothecam pervenit, unde, varios post errorcs -, Montempes- 
sulanum attigit, ubi nunc in ScholcC medicinalis bibliotheca 
asservatur. 

Quum codex iste tres anteriores codices, ut minimum capia- 
mus numerum, supponat, non ita ignobilem medio sevo per 
Franciam Floovantis fuisse fabulam credere est. 



notas quas iubjecit Leon Gautier v.n-siJms 309-2-3095 in suis RoUandl ecli- 
tionibus. 

1. Cf. infra, pars III, initio. 

2. Yido supra, p. 18, n. 1. 



PAES II. 



Be Floovantis fabuhe variis versiouiDus vel iniitaliouibus. 

Non in Gallia solum vulgata et celebrata fuit Floovanlis 
fabula, sed, ut cetera veteris Gallise poemata, in varias Eu- 
ropae partes penetravit , in Scandinaviam , in Hollandiam , 
in Italiam. In Italia prcesertira miram sortita est fortunam. 
Exstant adhuc versiones islandicae, hollandicff, qua^ sive nos- 
trum, sive similem admodum nostri textum referunt. Exstant 
otiam italicffi fabula^ qua^ cum nostro pocmate congruunt. 

Si quis ista documenta paululum consideraverit, ea a gallico 
fonte emanare non dubitabit. Galliam cnim pcr medium aevum 
vicinis gentibus suas littcras, poemata sua attulisse ; illorum 
autem totam christianam Europam imitatricem fuisse . ncminem 
hodie fugit. 

Quid inter has Floovantis versiones ct imitationcs intersit et 
quomodo utra^que a gallicis textibus deduct<p sint, in hac parte 
indagari propositum habcmus. Ante omnia Floovantis argumen- 
tum exponendum est. 



Cap. I. 
Floovantis gallici arcjumentinn. 

Cloovisio Francorum regi qui primus christianam religio- 
ncm amplexus est, quatuor erant filii quorum maximus natu 



— 3G — 

Floovans magislro siio Serwchal dormienli Ijarbum, in dcdccoris 
signum, totonderat. Quod ob scelus capitis damnatum pater, 
precibus matris commotus, septem annos e Francia exterminat. 
Proficiscitur Floovans, cui amicus Richarius, e vcnando rever- 
sus, non recusantc regina, exsilii parLicipem se ofFert. Gloovi- 
sius autem et principes, Senechalis vicem dolentes, sibi bar- 
bam tondent (versus 1- 233j. 

Dum Floovans, Francia relicta, per Ardennas iter facit, chris- 
tiano regi Ausx ^ Floro ^, quem Sarraceni ob rejectam Mahu- 
meti fidem obsidebant, operam navare statuit; ecce autem tres 
Sarracenos puellam ferientos adspectat ; in quos ruit, et, duobus 
occisis, tertio fugalo, puellam liberat, Floretam nomine, rogis 
Flori filiam, cum qua ad civilatem Belfort, ubi habitabat FIo- 
rus, tendit (234-313). 

Interca Richarius, Floovanlcm quoprens, Sarracenura obvium 
habet quem Floovans fugaverat; illum do Floovanto inlorrogat 
et mortem sibi minantem interimit (314-3-47). 

Floovans autom immanem paganum, Galieni regis filium, 
Fernagu nomino, offondit, cui fingit se gregarium militem e ci- 
vitate Alonloone ortum, filiam siniscalci Disderii (Didier) ad 
sponsum ducere. Quum Fernagu puella) stuprum minaretur, 
inter paganum et Floovantem horrendum oritur certamen , 
quod eventu quum dubium cssct, occurrunt quatuor Turcae 
(348-432). 

Hic desantmulta, quatuor aut forsanoctocodicis foliisamissis 
in quibus, ut e fabulse tenore liquet, narrabatur Floovantem, 
Floretamque et Richarium . varios post casus, ad Florum 
AussB regem pcrvenisse ; Floovantem autem et Richarium cum 
exercitu ad obsidendum Sarracenorum castellQm Avenant a rege 
Floro missos esse. 

Ubi narratio rcpetitur, Sarraceni ex oppido erumpentes a 
Floovante, Richario, Urbano Alemanno et aliis cffiduntur. Mau- 
galia autem, fifia Galieni Sarracenorum regis, Floovantem forti- 
ter pugnantem admirata, adamat. Franci victores ad Florum 
redeunt. Rex eis gratulatus, Floovanti quem pro paupere mihte 
ct ignobili habet praedam offert quam intor militos hic distri- 
buit ;' 433-503). 



1. Ausa cst Alsa = Alsatia, iJ est, Austrasia. 

2. In tcxtu alirjuando Florens vocatur. 



I 



Floreta vero, liberatoris amorc incensa, et Maugaliee amoris 
non ignara, Floovantem precatur ut ardori suo respondeat. Sed 
Floovans eam derelinquit, et cum Urbano Alemanno et R.i- 
chario, castellum Avenant aggressurus, proficiscitur. Sarra- 
cenis devictis et in flumen Rhenum dejectis, castello dircpto, 
Maugalia capta ad Floovantem ducitur. Galienus autem qui 
Babnae habitat, de Fernagu filii et aliorum ceede, de castelli 
direptionc Maugalieequc raptu certior factus . ultionem parat 
(504-6161. 

Florus cum filiis filiaque castellum occupat, Floovantique 
natam in matrimonium ofi"ert, quam aspernatur juvenis; tum 
Floreta, ira percita, Maugaliam conviciis onerat. Rex dein ci- 
vitatem Beaufort Ye^eWi cum natis, castellumque Floovanti com- 
mittit (617-680). 

Sed duo Flori filii Maudaran et Maudoire, prava semulatione 
Floovanti infensi, patrem prodere non dubitant; Galienum 
adeunt, christianaque fide rejecta, corani Mahumeti imagine, se 
Galieno castellum et Floovantem Richariumque tradituros pol- 
licentur (681-759). 

Etenim castellura a francicis custodibus Flori filiis apertum 
Sarraceniinvadunt : FioovansMaugaliaque capiuntur, dum fugit 
Richarius. amici gladium Joyeme quem servare potuit ferens. 
Floovans ad civitatem Balme abductus, in squalidum carcerem 
projicitur, donec supplicio, post decem dies, coram Sarraceno- 
rum exercitu, afficiatur (760-858). 

Interea Richarius ab Urbano moribundo Floovantis sortem 
edoctus, regi Floro adversas res nuntiat et, dolore percitus, 
proficiscitur, amicum servaturus (859 942). 

Medio itinere equitem ignotum qui eum lacesserat interfi- 
cit. Hinc ab Emelone, Bavarife duce, hospitiumpetit cui mox ca- 
daver tilii, a Richario occisi, afi^ertur. Richarius, relata in singu- 
lari certamine de Emelone victoria, se innocentem probat, et 
venia a duce accepta, itcr pergit (943-1203). 

In civitatem Balnie tandem pervenit. Induto Sarraceni habitu, 
corpore in nigrum colorato, Galienum adit cui se consobrinum, 
Maudras nomine, filium Josue regis Tabarise mentitur. Tum ille 
in carcerem, tanquam captivum francicum occisurus, descen- 
dere, custodem interimere, Floovanti gladium Joyeuse appor- 
tare, amicumque cibis recreare (1204-1403). 



Intcrcpc duodecim adducuntur gallici principes ^ qui Floovanli 
socii in carcerc, posLridie supplicio afliciendi, includuntur. ]\Iau- 
galia aulem, illuslrem Floovantis originem a Richario cdocta, 
amatorem ct ejus socios sorvare tentat. Galienum vero excitant 
Flori fdii ut maturet supplicium , obstante frustra Maugalia 
quam iratus pater in templo sarracenico statim Maudarano in 
nuptias collocat. Dolore percita fugam properat puella. Equites 
gallicos armat Richarius et, apertis carceris portis, Sarracenos 
aggrediuntur, MaudaranetMaudoire occidunt, Galienum fugant; 
et quatuordecim Franci Maugaliaque pra^cipiti cursu Belfort 
petunt ('1404-17H). 

Fugitivos persequitur Galienus comitantibus millc Sarraco- 
nis, quorum unus Corpion de Vau(jr'is Galieno se Floovantem 
Maugaliamque reducturum poUicetur, si puella sibi pro uxore 
detur. Quo concesso, rapido equovectus, Francos attingit, sed a 
Richario interimitur. Richarius patrem Jocorannum Sarraceni 
equo donat. Maugalia vero, Galieni patris metu, viriles vestes 
induit, corpus nigro colore inficit, et equiti simillima sub no- 
mine Furqiieres de Tudele una cum Floovante equitat, de suo et 
de FlorctsD amore verba iniens (1712-1815). 

Dum fugiunt, Sarracenus, Estorfjis rex Babiloniee, eadem con- 
dicione Galieno Floovantem Maugaliaraque se reducturum polli- 
cetur. Assentiente patre, rapidoequo vectus, vix Francos attigit, 
quum a Guinemanno Richarii fratre lacessitus vulneratusque, 
equo dejicitur. Gui occurrit Galienus. Hic interrogatum ct Mau- 
galiam inter equites Francos non osso, Florumque regem ei in- 
sidias parare asserentem irridet, et ad Francos tendit. Adcerta- 
men Floovantem provocat et devincitur, ita ut evadere hostes 
ira incensus videat : cursum, asuis equo impositus, redintegrat, 
et in insidias a Floro rege paratas prajceps ruit (1816-1931). 

Floovans Florum agnoscit et ambo invicem, pree gaudio lacri- 



1. Yide versus ]i-?G-l-i35; et cf. vei-sns '20'Jr)-2101. Hi sunl 1- Anlaume (le 
l'ranc v. 2100). 2. comes Joceran patcr Richarii, 3. Angeiier de Bordale 'se- 
cundum v. 2097 : A. de Loon , 4. Anmaride Cliarlres el 5.frator ejus J/oran, 
C. Escorfan de Brelagne, 7. Bichart leNorman, 8. Forqueres de Troie, 9. Bau- 
douin le Flainand, 10. dux Durg uwli.r (nomen deosl in duobus locisj, 11. co- 
mes Sancti jEgidii ;secundum v. 2101 : comes Burgundix, perperam}: 12. co- 
mes Guineman qui caslellum Lodoiiis, Herupenses et Cenomannos tenet, et 
lilius Joccranni Ricliarii^iue frater est. 



— 39 — 

rQantes, mutuo amplexu junguntur. Prselium atrox Francos inter 
et Sarracenos committitur (1932-20:21). 

Maugalia, a Sarracenis capta, solerter ex eorum manibus la- 
bitur. Richarius ducem paganum, dominum Palerni, et alios re- 
ges paganos occidit ; multos quoque trucidant Fioovans et duo- 
■decim equites et rex Florus ; undique pereunt paganorum 
illustrissimi, ita ut Persarum admirallus Galienus alta voce sig- 
num det fuga?; a Francis cssduntur fugitivi ^2022-2149). 

Redeunt victores ad cix\\<iiein Baufoi't,ei ibi diesfestosagitant. 
Alaugalia deinde baptismum accipit; Florcta, filia Flori regis 
Ausai , qua^ Floovantem deperit, juvcnis amorem frustra sibi 
conciliare conatur. Profitetur Floovans Alaugaliam , qufp a 
morte eum eripuit, sibi sponsam esse. Dolore percussa, suum 
dolorem palri aperit, qui Floovantem obsecratur ut et liliam et 
regnum Ausai accipiat. Tum Floovans se declarat Cloovisii fi- 
lium, septem annos ob illatam suo raagistro Seneschal inju- 
riam e Francia exterminatum, et peracto nunc exsilii tempore, 
in Francicam aulam se hodie cum Maugalia sponsa reditu- 
rum ; Floretam autem Richario ejus sodali offert Florus. — 
Sic Richarius Floretam uxorem ducit et regnum Ausai a Floro 
accipit. Mox Maugalia? cum Floovante celebranlur nuptia? (2150- 
2273). 

Interea nuntius ad Florum a Gloovisio mittitur auxilium pe- 
tens : Francorum enim rcgem in castcllo Jmoji a Persarum ad- 
mirallo Galieno obsideri, reginam nocte dioque gemere et filii 
oxsulantis opem conclamare. Floovans et Florus et Richarius et 
tluodecim duces proficiscuntur , quisque in suo regno copias 
conscripturi ct mox in castellum Auvik-v conventuri (2773- 
2313). 

Florus Richariusque cum viginti millibus hominum per Bur- 
gundiam iter facientos, Emelonem Bavaria^ ducem e manibus 
Sarracenorum, eripiunt, jamjam supplicio periturum, et cffisis 
Sarracenis, castellum Emelonis recuperant. Hinc accedunt ad 
Auvilers castellum ubi eosexspectant Floovans et alii duces cum 
quinquaginta millibus hominum. Richarius castra hostium in- 
gressus, usquein tcntorium regis Galieni penetrat, Sarracenum 
detruncat, et ad muros urbis Laon pervenit. Intrat in palatium 
et Gloovisium de Floovante gementem (duo enim alii filii ad 
Galienum aufugerant, christianamquiB fidem rejecerant) reficit 
(2314-2445). 



— 40 — 

Cloovisius CLim suis militibus crumpil ct paganos aggreditur, 
dum Floovans et Florus alia a partc in hostes ruunt. Inter pug- 
nandum Floovans patrem qucm non agnoscit, ferro petit, ct 
feriat ni Richarius errorem nato dctrahat. Galienus victus cum 
suis in fugam se vertit. E duobus Cloovisii filiis traditoribus 
unus perit, alter usque ad urbem Bahne aufugit; cuinomen crat 
Gete^ et, postquam Galieno hseres successit, infestissimusChris- 
lianis fuit hostis. Rex Florus cum Richario in Ausamrevertitur, 
Floovans cum Maugalia in monasterio Sancti Dionysii coro- 
natus, rex Franciffi salutatur. 

Et Floovanz fut reis de France le regne i. 

Assez aveit apris granz mals a endurer, 

.Tamais avant de plus n'en orrez [vos] parler, 

Si ne vos vuet menconge ou noveles conter. 

Dex vos garissc toz qui m'avez escolte, 

Et mei avec n'oblit qui la vos ai chante (244G-2533). 



Cap. II. 



De hollandko Floovante; quid inter f/aUicitm et liollandicum 

intersit. 

In Germania ^ a Pfeiffero cdita , anno 1864 , doctissimus 
Bartsch duo fragmcnta poematis epici media?va HoIIandiae lingua 
scripti, in lucem protulit et commentariis illustravit. Duo ha?c 
fragmenta. in germanico civitatis Niirnberg Musaeo deposita, 
duplici membranaceo folio constant, ad finem sa^c. xiii vel initio 
XIV scripto. Gontinent 639 vcrsus; fragmentum A scilicet : 1- 
318, fragmentum B : 319-639. 

Fragmentorum stylus puerilis simplicitatis est et singularem 



1. Vido p. 27, n. i. 

2. Germania, vierteljahrssciirift fiir deutsche AlterlhumsKunde , heraus- 
gegeben von Franz PfeifTer, Vien, — neunter Jahrgang, 18Gi; p. 407-43G. 



— 41 — 

auctoris impcritiam denotat, adeo molestse et operoscC verbo- 
rum sunt conclusiones, adeo a?gre inter se coha?rent, ut ex hisce 
versibus judicare est. 



2G Joslamont volgede met groten geerc, 

Bi hcm liaildi al sijn heere. 

Die coninc Postaraont quam gewriren, 

XXX™. maii in sieie scaren. 
.30 Die Kerslino gemoeien dic Sarrasinen. 

Daer ginct te sorgen en te pincn. 

Ritzier stac encn dore den buuc 

Ende werpene doet ten zadele \vt. 

Hemelyoen van Bayviere 
35 Dede oec enen tuniclen sciere, 

Dat heme thertebrac 

Ende nemmer meer woert ensprac. 

Lucari die goede hermite 

Wcrd oec van ciien quile, ctc. 



Jostamont sequebatur cum magna lancea ; 

Secum habebat totura suum exercilum. 

Rex Postamont adveclus est, 

Triginta miilia hoiuinum in suo exercitu (liabcns). 

Cbristiani occurrerunt Sarraccnis : 

Res processit cum labore et cura. 

Ritzierus transfixit unum per ventrem, 

Et dejecit mortuum de epbippio ; 

Hemeleyo de Bavaria 

Quemdam quoque dejecit, 

Et illi cor confregif, 

Et non jam verbum dixit(ille). 

Lucarius bonus eremila 

Se e quodam libcravit, etc. 



Expositioncm Karoli Bartsch hic repetimus, et utriusque 
fragmenti argumentum exponimus. 

In fragmento A, de obsidione castelli cujusdam agitur in quo 
Floovans -, Alargalia duodecimque Francia? duces ab admirallo 
Galieno et Sarracenis includuntur. Quibus auxiliaturi accurrunt 
Rex Antsai Flure, Bavaria? dux Hemehjoen ct Bitzerius, claro cor- 
nuum sono se approprinquare annuntiantes. Quo viso pagani 
in pugnam ruunt, Galienus cum lx millibus militum, Jostamons 
cum magno exercitu, Postamons rex cum xxx millibus. Sed 
christiani, Ritzierus, Hemelyoen, Rex Antsai et Lucari, « bonus 
eremita >• ille, prsBclara facinora edunt. Armorum tamen tu- 
multus usque ad Floovantem pervenit qui cum amicis per 
portam a Margalia apertam exit , et , dum Margalia , metu 
tremcbunda, Deum ut amatori faveat precatur, Floovans Rit- 
zierum, Hemelionem et Flure adit, et amplectitur, nullo verbo 
adjecto , « quum tunc aliud eis esset faciendum ». Inter pa- 
ganos fortissimus Jostamons Eremitam Lucari simul cum 
equo humura prosternit; sed eremita? opitulatur Ritzierus qui 
pagani corpus in duas partes gladio secat. Hoc spectaculo com- 
mo[us aufugit Galienus usque ad Basileam. Redeunt ChrisLiani 



1. Ubique m lioU. textu Floovantis nomen Flovens scribilur; identidem 
Maugalia, id est Malgalia, lit Margalia, Emelon = Hemelioen, Richier ■=. 
Ritzier, Cloovis = Clovis, Flore = Flurc. 



ud castclliim in quo Margaliam coronant, ct deinceps equilanl 
Bavariam versus ubi festa agunt. Scd quodam die Flurc Fioo- 
vanti, Ritziero et duodecim Paribus suadot ut secum proficis- 
cantur; quo proposito ila dolore afficilur dux Bavarifc ut decla- 
rent omnes se in Antsai provincia rcmansuros esse. Ritziero 
filia regis Flure, Fliier di rose dicta, despondetur, et cum nata 
palris regnum accipit ; unde festa longos per dies in Ritzieri 
patris, fratrum, amicorum domibus celebrantur. Floovans Mar^ 
galiam uxorem ducit, et eum Ritzierus, ut a?quum, su» rcgia- 
dignitatis participem fieri sinit (versus 1-166). 

Intcrea rex Galienus cum rege Gordoni i Africani, cum sulta- 
nis Damasti, Persidis, Babilonisp; summa, cumxivregibus exer- 
citum contra Parisios ducit. Gertiores facti regem Francorum 
in urbe Lodine (Laon) esse, regionem populantur, et ponte su- 
per Onse fluvium trajecto, iter pergunt. Gastellum I^urlepont 
construunt - quod Boudefierus cum xl militibus occupat, ne cx 
Antzai regione auxilia ad Christianos mittantur. 

Floovantis fdii sortem dolet regina, quem Gloovisius ob illa- 
tam Salunerdo injuriam in exsilium projecit ; Gloovisio ipsi si 
redirent Floovans et Ritzierus gratum foret. Quos reficit urbis 
custos Rigant : ea enim Parisiorum esso munimenta et annonas 
ut facillime longa sustineatur obsidio. Gustos, a rege eques 
creatus. cum cquitibus profieiscitur. mutato solum pro baculo 
quem rex oi dederat ense. Portec aperiuntur, et Franci cura Sar- 
racenis pugnam ineunt. Rex urbis Damast sexdecim millia ho- 
minum Francis opponit. Rigant, Gloovisius et Gloovisii filii, 
Germinus et Severinus, mirum in modura hostes profligant 
(versus 167-318). 

Hic concluditur fragmentum A; hoc est autcm fragmenli 
B argumentum. 

Regina Claude desperata moenia ascendit, an auxilium veniat 
circumspiciens ; sed nihil nisi Sarracenorum tentoria videt. Su- 
bito ejus oculis apparet vexillum Francifp, vexillum Jordani. 
Glamorem edit quo populus accitus ad regiam accurrit. Omnes 
IfBtitia exsultant,arma capiunt et regi Olifernse, quiviginti millia 
militum ducebat, occurrunt. Intorea fibus Gloovisii Disdierus 
Galienum adit declarans se Mahumetanum fieri velle, et quum 

1, In textu Cordon= Gorduba? 

2. Vers. 209 Piersejw^il, iio Pirlepont.— Videlur esse Picrre-le-punl. 



Galienus ei provinciam Bavariam polliceatur, lcetus Disdierus 
in medios Francos irruit, et Ghristianum quemdam occidit. Quod 
Rigant Severino, Disdieri fratri, indicat. Dum Severinus armi- 
gerum Disdiero occurrere jubet, liic fratrem aggreditur et occi- 
disset nisi Rigant Severini loco lethalem ictum accepisset. Cloo- 
visius in urbemredit. 

Christiani vero in Pnrlepont clausi tentant etiam e muris 
exire. Atrox flt pra?lium. Sarracenos plurimos trucidant R,itzie- 
rus, Floovans qui Joyeuse g]adium fert, et duodecim Pares. 
Scd ita certaminis porvagatur fama, ut admirallus Galienus co- 
hortes in unum congreget. Hemelyoen, rege Galifiero occiso, 
ipse a rege Postamont occiditur : cui letale vulnusfertRitzierus, 
nec non et regibusTurcia? et Arabifp. Cloovisius interea pugnam 
redintegrat. Galienus desperatus Mahumcto maledicit, sed rege 
Boudefeer ei hsec impia verba exprobrante, redit in pugnam, et 
eremitam Lucari et regem Flure occidit. Avunculum suum, Lu- 
carium et patrem uxoris regem vindicat Ritzierus, dum 
regem Boudefeer in Orcum mittit, et socium regi Disdicrum 
addit. Fugientem Galienum persequitur et prselio commisso ob- 
truncat Ritzierus. Finem pugna» Sarracenorum adinternecionem 
coedes imponit. 

Ritzierus in campo cadaver avunculi Hemelyoen qua?rit, cf 
sc Floovantis fratrem Disdierum, et consobrinum Gerardum 
€t uxoris patrem Galienum occidisse dolet ; se ffiterno odio 
Margalia? forc. (Juas ca^des ut expiet, constituit se eremitam 
facere (versus 319-639). 

Hic concluditur fragmentum B. 

Facile viderc cst duo ha^c fragmenta cx eadem poematis parte 
excerpta esse, ita ut unura alterius sit, non permagno quidem 
intervallo, interrupta continuatio; et ambo unum esse fragmen- 
tum jure dicas in quo dua? vel tres desiderantur pagina^. 

In summa cum fine gall. poematis congruit holl. textus; sed 
si singula consideraveris, ita gall. et holl. inter se conveniunt et 
discrepant ut non Monspessulanensis codicis, sed cujusdam 
alius vicini holl. fragmentum versionem esse jure putes. 

Etenim in gall. fugiunt Floovans, Richarius, duodecim Duces 
ct Maugalia ante Galicnum et paganos qui jam eos attigerunt, 
quum eis auxiliatur Florus Ausffi rex. In holl. autem obsiden- 
tur Floovans, duodecim Duccs et Maugalia in castello et eis auxi- 
liatur non solum Florus sed et Bavaria^ dux Hemelioen, id est 



— 44 — 

Emclon, ct 7^/c//f/r«« EnKilonis nepoa c L cremita Z^/cflrz. Credero 
est, ut animaclvcrtit Barlsch, Richarium e castello cvasisse 
ctobsessos rcliquisse socios ut opcm Flori iraploraret. In gallico 
tcxtu , fortuito Florus rcx , dum insidias Sarracenis parat, 
Floovantcm fugitivum et Sarraccnos prosequentes adspicit, et 
conjectandum est auctorem poematis quod verlit hoU. scriptor, 
in narrationc prioris quem retractabat tcxtus, quo verisimilior 
apparcret fabula, quidquam immutasse. 

Sed quid castellum illud in quo obsidetur cum amicis Floo- 
vans? Quum toxtus italianos recensebimus, Fioravantem, id est 
Floovantem , videbimus ab amica, Rcgis Sarracenorum filia, 
8 carcere eductum, cum ea in castclium Mongirfalco aufugisse in 
quo, a Sarraconis obsessus, a Richario ct Francis liberatur. 
Italianam narrationem, certos intra fmcs conclusam, cum holl. 
fabula cohffirere patet. 

Quod ad Emelonem Richarii avunculum, memineris, quum 
castellum Avenant a Floovantc cxpugnatum et occupatum, pcr 
proditionem Maudaranni etMaudorii, filiorum Flori, a Sarracenis 
rursum receptum fuisset, Floovantem in captivitatem abductum 
esse, dum Richarius aufugicns, Floro regi tristes hos nunlios 
afPerret et Fmeloms hospitium acciperet. Constat in textu quem 
sequitur holl. translator, majorcs ct divcrsas Emeloni atlributas 
esse partes. 

Quid vero de Lucario, bono ercmita, qui inter pugnandum pe- 
rit? Nihil usquo adhuc ; sed quum de textibus islandicis et ita- 
lianis disseremus, forsan quffi sit hsec persona eruere liccbit. 

Interpaganos videmusduosprincipes quosignorat codexMons- 
pessulanensis, Jostamon scilicet et Postamon. 

In quibusdam Monspessul. codex et holl. fragmentum stricte 
congruunt.In ulroque Florus et Floovans alter alterum amplec- 
tuntur ;Sarracenorumrcx, illustrissimorumducumadspectastra- 
ge, fugee signum dat; filia Flori nomen habet Floreta SiUlFluer de 
rose; Richarius Florctam, Floovans Maugaliam uxorem ducit. 

Quod ad alteram narrationis partem , do obsesso Cloo- 
visio, summatim ambos textus cEStimanti unus ot idem videlur 
tenor esso. In utroquo onim do Cloovisio agitur quem liljcrat 
inexspectatus, autnonjam sporatus, filius Floovans. ' 

In hoc conveniunt amba' narrationes quod Cloovisius a Ga- 
liono Lauduni obsidotur; quod rex Franci» et regina filium 
Floovantem exsulom desiderant, quod unus aut duo e quatuor 



regis filiis patrcm tradidcrunt, fidem .Maliumetanorum et vexilla 
secuturi, provincia Bavaria sccundum holl., Saxonia secundum 
gall. donati ; quod Cloovisius egregia iacinora patrat, quod 
deinde vicLores redcunt Cliristiani. 

In hoc autem discrepant quod narralionis ordo non idem hic 
et illic habetur, quod de apostasia filii Clovisii holl. poema ea 
refert quaj jam gallicum in primanarrationis partc de filiisFIori 
narrat ; quod de castello Pierlfpont , de Rigant ct Lucario , 
dc inaudito Richarii fine tacet gallicum; quod regina^ nomen 
Claude ignorat, et magistrum a Floovante dehoncstatum Senechal, 
non Sahurrd, id est Salard, vocat Monspessulancnsis codex. 

Ex holl. igilur fragmcntis constat alterum extitisse codicem, 
ita ut et iste et illo medio sa?cuIo xii scriptus quem exhibet 
Monspessulanensis codox duw diversffi primitivi poematis amissi 
retractationes duci dcbcant. 

Textum autem qucm supponunt holl. fragmcnta non italianis 
scriptoribus ignotum fuissc nunc videbimus. 



Cap. III. 



De italianis fabidis : il Fioravante, I Reali di Francia — 
Fioravantis argianentum. 

Sunt in Italia narrationum collectanea, Bef/ii Francice (I Reali 
d i Francia) dicla, qua) fabulosas regum gallicorum origines ex- 
ponunt. A saeculo xiv° parvulus iste liber singularem est adep- 
tus famam, et nostro etiam tcmporc per totam Italiam a plebc 
legitur 1. 

1. Fra tutte le composizioni che lianno corso tra le noslro ])lebi, il nome 
<U libro popolare ilaliano si conviene ai Reali piu forse che a qualunque al- 
tra. Non v'e scriltura cosi assiduamente letta dalle Alpi agli estremi pro- 
montori dcUa Sicilia ; dovunque alcuno sa leggere la si trova in onore. In- 
numerevoli ne sono le edizioni; per quante ne abbiamo raccolte i bibliografi, 
lc piii, pubblicale in angoli remoti e spacciate per le fiere e le sagre, sono 
certo sfuggite allo loro diligenza La popolarita del libro... e maravigliosa 



— iO — 

Prima hujus libri pars nosLri FloovanLis hisLoriam narraL, 
qui hodie in Prancia ignoLus csL. Adeo polluerunt apud exLcros 
populos haj priscorum nostrorum trovatorum invcnLiones, qua> 
in nostra paLria oblivionc aboliLa? sunL! 

E sex libris genealogiam regum qui Franciam anLc Caro- 
lum Magnum LenuerunL explicantibus, duo primi solum ad nos- 
trum proposiLum specLanL, qui duarum pcrsonarum, Fior i sciW- 
ceL cL luoracantis, historiam refcrunt. 

Eximius Mediolanensis Univcrsitatis professor Pio Rajna in 
.acutissimis Diujuisitionihus de Franci;e Ilegiis i primus libri ori- 
gines et fontes crucre aggrcssus cst, et anteriorum sivc vcr- 
sibus sive prosa oratione conscriptarum fabularum imitationem 
cssc demonstravit , quae plus minusve directe e poematis 
gallicis deductaj sunt. Quod ad Fiovum et Fioravantem attinet, 
ne propositi fmes transgrediamur, in bibliothecis Florentinis 
duos codices reperit qui fabulam prosa oratione scriptam,27/^/o- 
ravante inscriptam, continent. Ex hoc, ignoto adhuc, Fioravantis 
libro desumptos fuisse maxima ex partc tres primos libros Re- 
iliorum Franciiv luculentissime exposuit R,ajna. « 

Sed libcr ille tam feliciter ex oblivione erutus, e quo ipse ma- 
nabat fonte? Crcdit Rajna translatum e libro gallico prosa ora- 
tione scripto, qui prisca gallica poemata refcrret, Fiovi et 
Fioravantis {a.nl potius, ut gallica nomina usurpem, /^/oyen^^s et 
Floovnntis) casus et crrorcs cclebrantia. 

Quum opus componeret Rajna, codicc manuscripto latino 
ei uti non licuiL, qui textuum islandicorum dc Floventis (Fiovi) 
casibus versionem continet, quique in nostra Nationali Biblio- 
thcca asservatur. Brevissimam_ modo notitiam ab editoribus 
gallici Floovantis in praifatione relatam novcrat. 

ilavvero...; non v" lia lcmbo d'Italia a cui Fiovo e Fioravante siano ignoli ; 
(jLianti italiani interrogai in proposito, tulti mi attestarono notissimi nelle 
loro provincie i R. ; si citano librai che acquistarono agiatezza a forza di 
cattive ristampe; ne e infrequente il caso che sulle muraglie di qualclie citta 
non barbara, di Modena per es., si vegga esposto un avviso di questo tenore : 
« Questa sera il loro servo burratinaro rappresenta Buovo d'Antona, terza 
parte dei Reali di Francia. » (Pio Rajna, Ricerche intorno ai Reali di Francia 
seguite dal libro dclle storie di Fioravanie e dal cantare di Bovo WAnlona 
(primo volume della Collezione di opere inedite o rare dei primi tre secoli della 
lingua, pubbiicata per cura della R. commissione pe' testi di lingua nelle pro- 
vincie deirEmilia. Boiogna, 1872, in-8°. — Vido p. 3, et p. 309). 
1. Vide titulum aii fuiem prjEcedentis nol;c. 



Versionem item holl. exstare ignorabat de qua supra disscrui- 
mus, et tertium ital. codicem qui a nostra Nat. Bibl. anno 187^^ 
acquisitus est et Fioravantis historias exponit; quae monumenta 
siin promptu habuisset, aliquantulum suam deYihri de Fiomvante 
originibus sententiam forsan immutasset. 

Perplexam satis etimplicatam materiam quo dilucidius trac- 
temus, primo libri de /Yorai-rt/i^eargumentumexponemus, qualis 
a Rajna in suarum Disquisitionmn fine editus fuit ^ 

Constantini imperatoris Romani nepos, nomine Fiovus [Fiovo) 
quum in convivio scyphum plenum pra?ter voluntatem in ves- 
tem cujusdam ducis fudisset, ct ab illo convicia et colaphum 
accepisset, dolore ct ira incensus, scyphum tanta vi in caput 
ejus projecit ut mortuum pedibus Constantini prosterneret. 
Uuo facto statim fugit adolescens, comitantibus duobus conso- 
brinis Gifredo (Gifroi) et Ottone {Otto). Fugitivum prosecutus .est 
imperator, rapido equo vectus cui nomen erat Gioioso : mox, se- 
quentibus longo intervallo ceteris Romanis, nepotem assequitur, 
cum eo certamen init, et cquo dejicitur; cui insiliens Fiovus 
cum armigeris aufugil, dum Romani jacentem imperatorem eri- 
gunt et Romam reducunt. 

Post varios errores ad montem Radicofani perveniunt tres 
adolescentes in quo habitabat, xl abhinc annis, eremita quidam 
qui supplicium N. D. J. C. spectaverat. Qui quidem ab angelo 
certior factus qui essent viatores et quse eos manerent fata, 
magnis cum honoribus Fiovum et amicos excipit, sancto cibo 
recreat, vexillo a Deo misso et optima armatura donat; ilb ut 
regi Parisiorum Fiorentio IFiorenze) auxilietur eumque ad fidem 
christianam adducat suadct, et, his omnibus peractis, moritur. 

Iter pcrgunt, et dum Lombardiam transeunt, eis duodecira 
latrones occurrunt qui , quum sanctam cruccm in armatura 
depictam conspiciant , christianos essc Fiovum ct amicos 
agnoscunt. Postbreve certamen novem latrones occiduntur, tres 
fugantur, qui castcnum petunt cujus dominus christianis in- 
fcnsissimus erat. Fiovus autem et Gifredus ct Otto idem in 



1. // libro delle. slorie di Fioravante, Ricerche, olc, p. 331-490. tSecun- 
diua duos Florentinos codices manuscriptos oditus, unum scilicet magliabe- 
chianum [Pulch. II, 28, Strozziano], allerum laurentianum, [Med. Pal. cod. 

1197.1 



— i8 — 

casLellura hospiLium pcliLuri inLrunL ; ubi, quum signo crucis auLc 
prandium lacLo sc chrisLianum declararel Fiovus, agnoscenLi- 
bus eLiam Lriluis illis laLronibus, prEelium novum orilur. Trcs 
amici aufugiunL, in sylvam peneLranL ubi paupori chrisLiano 
occurrunL, Ansuifji sciliceL (Ansoif/i), filio Philippi, regis Con- 
stanLini fraLris; qui, cum paLre in pugna capLus, e carcere eva- 
serat eL per silvas, ne a Harracenis denuo capereLur, vivcbaL. 
EraL igiLur consobrinus Irium amicorum Fiovi, Gifroidi eL OLLo- 
nis, quorum paLrcs ConsLanLini LraLres eranL ; et socium tribus 
amicis se addit. 

Dum cquitant , cervam fugientem videt Fiovus rapitque. 
Sed suporvenit venaLor cum sociis Sarracenis qui, B'iovum et 
amicum aggressi, ab eis profliganLur. 

ViaLores nosLri Provinum advoniunL, et procuratores offen- 
dunt qui milites regi Parisiorum Fiorentio a re Sansognffi Sala- 
tre [Salatres) obsesso conscribcndos qua?rebant; quibus nomina 
sua dant. Mox ad portas Parisiorum accedunL ; cis cusLos 
ingressu interdicit, et noctem intra duas portas agunt. PosLcro 
die trecentos equites regis SalaLris cffidunt aut fugant aut 
capiunt, rege Fiorentio hecc facinora de fenesLra miranLe 
(cap. i). 

Corsabrinus (Corsabrino) auLem, dux regis SahiLris, equitum 
strage audita, cum millc militibus in quatuor Romanos ruit 
quibus auxiliatum cum exercitu rex Fiorcntius accurrit. Inter 
pugnandum Otto capitur et ad Brandoiam Ycnustam filiam 
regis Salatris adducitur, qu», ci*nri Fiovum esse quum crederet, 
IseLaLur, quippe qutp per magicas arLes se Fiovi uxorem ai Fran- 
cicB reginam fore didicisscL. Corsabrinus vero a Fiovo vulnera- 
tur, et, sinistra manu detruncatus, se victum agnoscit. Qucm 
liberum dimittiL Fiovus, ea tamen condicione ut OLto a Salatrc 
non mah? halDcatur (cap. ii). 

Picdit Parisios victor Fiorentius rex et summum ducem 
Fiovum, cujus ilkistrem originem ignorat, salutat. Fiovus au- 
tom consobrinum Ottonem luget; quem Brandoia, pro Fiovi 
amore, comiter habebat. Corsabrinus auri argcnlique magnum 
pondus Fiovo mittit(cap. iii-iv). 

Brandoia, adjuvanteCorsabrino, OLLonem ad Fiovum romillit. 
Fiovus autem inter pugnandum raptam Salatris fifiam in pa- 
latium regis Fiorentii abducit ; quo iratus Salatres ad pu- 
gnam Fiovum ct suos provocat ; Salatrem et Sarracenos, arti- 



— 49 — 

bus Corsabrini adjutas, profligat Fiovus, et paganus rex usque 
ad castcllum C or boi fu^il (v-vi). 

Sed, suadente Corsabrino, tres filios ad se revocat Sala- 
tres ; rex autem Persise Lutamonte, cui filiam promisit, cum xxi 
millibus equitum ad Corboi statim, ei auxiliaturus, accurrit. 
Quam rcm a Corsabrino secreto edoctus , Piovus consobrinum 
OLtonem Constantino legatum mittit ut Fiorentio regi opitu- 
letur, Constantinusque x millia cquitum offert. Salatres autem 
filium Dinazor cum lxx milliljus equiLum Romam tcndere jubet 
ut Constantini auxiliis proliibeat iler. Romam pervenit, sed 
serius, iLa ut x millia equitum usque ad suburbia Parisiorum 
antea perveniant. Pugna iniLur in qua rex Salatres a Fiovo in- 
terimitur, et castellum Corboi, adjuvante Corsabrino, diripitur 
(vii-ix). 

VictorBrandoiam, vicLi filiam, uxorem ducitFiovus, qua de re 
vehementer dolet rex Fiorentius qui eum generum cupiebat. 
Dic nuptiarum fixa, regis Fiorentii filia venenatum cibum Fiovo 
offert; qui, nescio quid providens, et, quasi Deo monente, cani 
partem carnis dat; illa statim mortua procumbit. Quo viso, fu- 
rcns Fiovus regem Fiorentium interficit , et ceteros christia- 
nos fieri cogit. Tunc ab omnibus rex Francia) salutatur, et in 
regno cultum veri Dei insLituit (x). 

Subigit Fiovus Scotiam, Hiberniam et Britanniam; hanc au- 
tem provinciam Corsabrino dat e quo descendit bonus rex Sa- 
lamon. Filiam vero regis Fiorentii cui, baptismo accepto, data 
fuerat venia, uxorem ducit Ansoigi a Fiovo Maganza [Moguntio), 
Scotia, Hibernia, Flandria et Brabantia donatus. Ex his orta 
est prodiLorum gens inLer quos innotuiL Ganelone di Maejanza 
(xi-xii). 

Interca vero ConsLanLinus impcraLor a Dinasor, filio regis oc- 
cisi Salatris, obsidebalur; cui opiLulaLum cum xv millibus cqui- 
tum proficiscitur Fiovus. Sed et avunculus et nepos a Dinazor 
profligantur, et res in eo esLut jamRoma capiaturquum rusLicus 
quidam, baculo armatus, equo sine ephippio invectus, regem 
Dinazor de equo raptum, captivum Romam ducit, et res res- 
tituit. Rustico maximi honores decernuntur et ex metallo statua 
viri equo non strato insidentis, baculumque tenentis fingitur, 
quam nunc etiam Romee videre est. Dinazor autem quum bap- 
tismum recuset, in carcere interfici jubct Constantinus (xiii-xiv). 
Rcdit in Franciam Fiovus ad uxorem Brandoiam quae ei duos 

•i 



— oO — 

filios, Fiorium scilicet et Fiorellum, parit. Fiorellus, major natu. 
Branciacloram filiam regis AlemannisB uxorem ducit; Fiorius 
autem filiam regis Dardennae ; quo mortuo , rex Dardenna' 
coronatur. Post mortem Constantini Fiovus imperator Roma' 
salutatur, et mortuo Fiovo heres succedit Fiorellus (xvi). 

Hic regis Fiovi concludijntur historia.- ; incipiunt regis Fiora- 
vantis qui nomen suum toti libro imposuit. 

Longum posl tcmpus regina Bianciadora filium habuit qui in 
humero dextro rubeam crucem gerebat : cui Fioravans {Fiora- 
vante) nomen indictum fuit. Novem annos natus patrem rogavil 
ut sibi arma et equum ad conquirenda regna donaret. Sed tc- 
neriorem adhuc ratus , magistro Salardo di Brettagnia qui ad 
arma tractanda institueret eum commisit. Die quadam, quum, 
peracto exercitio, labore et calore exhaustus, obdormisceret Sa- 
lardus, gravioribus dormienlis ronchis fatigatus primum ma- 
gistrum obtruncare statuit ; dein, sibi barbarum consilium ex- 
probrans, barba privavit. Qui expergefactus ubi se deturpatum 
vidit, regi filii scelus denuntiavit (xviii). 

Rex iratus filium capi et in carcerem conjici jussit, donec 
suspendio intcrimeretur. Regina autem, qua) a festisredibat rei 
ignara, quum filium ad supplicium ductum obvium habuisset, 
in lacrimas efFusa, Salardum precata est ut pacem cum Fiora- 
vante iniret, et veniam adolescentis a rege peteret : quod si 
faceret, se filium cum Salardi filia per matrimonium con- 
juncturam esse. Salardi precibus molhtus rex filium exsulare 
septem annos jussit; et Fioravans, accepto a matre gladio qui 
Gioiosa dicebatur, et scuto albo cruce rubea ornato, et lancea et 
equo, in exsilium profectus est (xix). 

Iter faciens per montes, tres Sarracenos ofTendit qui filiam 
regis Dardennae Uliam, quum per hortum cum sociis ambularet, 
rapuerant. Vix eos fugaverat, et Baldam, ad regiam Dardcnna^ 
urbem, cum puella lendebat, quum Galerani regis filius et regis 
Balantis, Galerani fratris, ncpos, Farnayu dictus, puellam stu- 
prare, prohibente Fioravante, tentat. Inde initur certamen in 
quo Farnagu Fioravantem gladio Durlindana, Fioravans autem 
Farnagum gladio Gioiosa ferit (xx-xxi). 

Galeranus interea pater, somnio territus, reges de Farnagu 
filio inquisituros miscrat. Qui in prselii locum adveniunt, et quum 



— M — 

Farnagu a Fioravante equo dejiceretur, in victorem ruunt ct 
vinctum cum puella abducunt (xxii-xxiii). 

Palatinus autem Riccicrus [Riccieri], Fioravauti amicissimus, 
cxsulare eum quum audivisset, regina hortante et gratias 
agente, profectus est Fioravantem qusesiturus. A regina magi- 
cam lierbam quse vulnera arceret accepit. Dumequitat, Sarrace- 
num videt suos socios a Fioravante occisos lugentem. Qui 
intcrrogantem, ubi Fioravantis amicum esse agnovit, aggres- 
sus, a Ricciero interficitur. Iter deinde pergit, et amicum in 
castello ad columnam obligatum et a quinque Sarracenis bacu- 
lis percussum et alta voce c]amantem,Uliamautem lacrimantem 
prospectat. In Sarracenos impetum facit et amicum et puellam 
liberat (xxiv). 

Quum equitarent Dardennam versus, in cauponam intrant 
cujus herus per somnifera medicamenta sopitos Riccierum et 
Fioravantem armis et vestibus despoliat et puellam abducit, 
ci vim illaturus. Sed mox e somno exciti, cauponem prosequun- 
tar, et, adjuvante Ulia, inierimunt. Dein ad regem Fiorium 
tendunt ad qucm filiam reducunt. Quanquam Tihaldo di Lime 
regis siniscalco sponsam, hanc Fioravanti uxorem ofFert Fio- 
rius, sed Fioravans patrem hortatur ut ante omnia se a Sarra- 
cenis liberet (xxv-xxviii). 

Filii autem Fiorii, Lione et Lionello, stipendiarium advenam 
maximos ad honores accitum, se autem regis filios poslhabitos 
indignati, proditionem,-quam suspicatur Tibaldus, meditantur. 
Galeranum igitur Balantemque adeunt, christianaque fide 
exuta, Mahumetanam profitentur, et mox castcllum a Ric- 
ciero , Fioravante Tibaldoque occupatum in manus Galerani 
Balantisque tradunt. Fioravans Riccierusque capiuntur (xxix- 
xxxii). 

Captivi amborum regum filiabuS; ut mos est, committunlur, 
Galeran;v scilicet et Drugiolinx, quas mox misertas Fioravantis 
intrat amor ; ubi Drugiolinee amori se respondere declaravit 
Fioravans, dolore perit Galerana. Tum Drugiohnge se esse Fran- 
cise regis filium confitetur, puellaque e carcere amatorem 
Riccierumque liberare statuit (xxxiii). 

Interea Tibaldus regi Dardennfe filios proditores et Fiora- 
vantem Riccierumque captivos esse nuntiavit. Fiorius Tibal- 
dum ad fratrem Franciee regem ut fihum Fioravantem servet et 
ad papam ut sibi auxilietur mittit ; et papa cum lxx millibus, et 



Fiorellus cum lxxx millibus equilum ad obsidendam Baldam, 
Galerani Balanlisque urbem, iLcr tendunt. Quibus obviam cum 
cxxx millibus exeunt Galoranus etBalans. Fioravanti autem car- 
ceris portas aperit Drugiolina (xxxiv-xxxvi). 

Atrox committitur prffilium. Filii proditores a Tibaldo occi- 
dunlur quem ipse letali ictu percutit Balans, ut et Fiorium 
regem; et Ghristiani jamjam perituri sunt quum Fioravans et 
Riccierus, a Drugiolina liborati, intor hostcs ruunt ct Sarracenos 
fugant. Galeranus , Fioravantis gladio transfossus , mortuus 
cadit, rexque Balans cum Drugiolina, derelicta Balda, Ascon- 
diam fuga petit. Baldam autem intrat Fioravans et dircptam 
ferro et igne destruit. Tunc in Franciam redeunt rex Fiorellus 
Pioravansque filius R.iccicrusque et papa (xxxvii-xl). 

Salardus, Britannia" dux, audito Fioravantis reditu, juvencm 
adit veniam petiturus, regina^que matri promissum malrimo- 
nium inter filiam et Fioravantem in memoriam revocat. Re- 
gina Fioravantem. quum Salardi filiam aspernetur et Drugio- 
linEB datam fidem servet , tam molestc precibus conviciisque 
per sex annos persequitur, ut denuo proficisci statuat. Qua- 
dam nocte igitur cum puero abit, qui, dum in ecclesia preces 
Deo fundebat, cum armis domini et equo fugit, et ad eremila; 
sacellum pervenit. Eremita , qui crat Fioravantis avunculus, 
rapta a puero arma suspicatus, illum suspendio necat. Paulo 
post advenit etFioravans cui cremita, ab angelo doctus quisnam 
sit hospes, et arma et equum resLituit (xli-xlv). 

Eodcmtempore Soldanus Babilonia? visam Balantis filiam su- 
bito adamat et a patre cam in connubium peLit. Quod libcns 
audit pater, at non filia qua3 Fioravantis amorcm fidcliter ser- 
vabat. Gogitur ergo Ascondia" rex Soldani petitionem rejicere ; 
qui ira furcns cum exercitu Ascondiam per sex annos obsidionc 
claudit (xLvi). 

Fioravans autem Soldani transgressus casLra, Ascondiam pe- 
netraL et in cauponam qua^ contra Drugiolina' palatium erat, 
intrat. Quem simul ac vidit, cauponis filiam ejus amor subit. 
Postero die exit Fioravans Soldani milites aggressurus, et tanta 
agit facinora , tam multos hostes gladio Durlindana trucidat, 
tantam in Ascondiam reportat pra^dam ut omnium oculos in 
se convertat (xlvii-xlix). 

Ad se Fioravantem arcessit Drugiolina qua: arma amatoris 
agnovit , ct vultum nudarc recusantcm precando adducerc 



— 33 — 

nequit ut se esse Fioravantem fateatur. Tamen ignoto equiti 
suee vestis pannum ut insigne inter pugnandum, istius Fiora- 
vantis amore cujus referebat incessum , ofFert. Interea, cau- 
ponis filia amatum a Drugiolina esse Fioravantem rata , pra3 
dolore perit. Postea certamen cum tribus regibus qui olim 
Drugiolinam in connubium frustra pctierant init; sed uno oc- 
ciso, ceteris captis, Soldani copias profligat, et Ascondiam redit 
victor ad Drugiolinam cui se agnoscendum prtebet. Soldanus 
autem a se non Fioravantem vinci posse intelligens pacem cum 
Balante facit et in Babiloniam redit (lx-lii). 

Scurra tamen, qui Fioravantem cognoverat, Balanti regiquis- 
nam sit hic fortissimus eques declarat. Tunc Balans infensissi- 
mum hosLem qui fratrem Galeranum, nepotem Farnagu inter- 
fecit, supplicio afficere sLatuit ; per malum dolum armis 
privatum caute arripit et in carcerc includiL dum ad supplicium 
ducaL. Sed Drugiolina, per subterraneum cuniculum, ad castel- 
lum Moiifjirfalco quod possidebat cum amante fugit, ita ut 
Balantis milites quum captivum ad supplicium adducendum 
requirerent, carcerem vacuum invenirent. Unde factum ut rex 
obsideri castellumjuberet, quod tenebant modo cum Fioravante 
et Drugiolina uxores comiLum et ducum quos ad spectandum 
supplicium invitaverat Balans (liii-lv). 

Interea interierat Fiorellus rex, et precante Regina, regnum 
donec rediret Fioravans tenebat Riccierus. Scurra quidam, 
Lottieri nomine, pollicetur se Fioravantem reperturum et Pari- 
sios reducturum, ea tamen condicionc ut comitissam Flandriae 
quee tunc vidua erat et apud reginam vivebat, uxorem ducat. 
Fide data, proficiscitur eL per varios errores usque ad Ba- 
lanLis aulam pervcniL, eL sibi ejus amicitiam conciliaL. Castel- 
lum deinde in quo Drugiohna obsidcbaLur, adiL, Fioravanti 
nuntios matris affert eL ab eo litteras matri apporLandas recipiL. 
RediL deinde scurra Parisios, et reginam invitat uL filio auxilie- 
tur; posLea F^landriae comiLissam uxorem ducit (lvi-lvii). 

Tunc regina legatos ad papam uL exerciLum ducat mittit, et 
cum Lxx millibus equitum statim Parisios accurrit ; Riccierus 
quoquc lxx milha colligit; omnes dein proficiscuntur, duce 
regina qu® mariti arma induerat, et Balanti occurrunt. Hic co- 
pias in tres exercitus dividerat quorum uni prffieratFalserus cum 
XXX, alteri nepos cum xxv, tertio ipse cum l millibus equitum. 
Ghristianorum quoque exercitus in tres partes divisus fuerat. 



— .>i — 

unam cum scurra cluce ot xxx millibus, aliam cum Piiccii-ro ct 
XL millibus, inter quos duodecim Palatini, tertiam cum [japa. 
Inter Francos crat senex clx annos natus, qui adhuc virginitalis 
florom servaverat; huic nomen Anseiyi datum erat. Gommit- 
titur prffilium. A Ricciero occiditur Falsero ; Balans auLcm An- 
seigim occidit et duodecim Palatinos prosternit ct Riccierum 
equo dejicit. Quod videns, Fioravans e castello exit, a Dru- 
giolina armatus , mediosque per hostes irrait et victoriam 
Ghristianis affert. Redit Balans Ascondiam , cum Drugiolina 
autera castellumrelinquitFioravans. UbiParisiis fueruntcongre- 
gati omnes, Drugiolinam, accepto baptismo, uxorem ducit. An- 
seigis cujus animam in ccelum, corpus Parisios angeli transtule- 
rant , sub nomine sancti Dionysii a populo adoratus est 
(lviii-lx). 

Hic Fioravantis historiarum finis, scd non libri qui Drugio- 
lincB varios casus (lxi-lxxvii) exponit, Octaviani Drugiolina? el 
Fioravantis filii in Oriente bella (lxxviii-lxxxiv) et Gisberti 
alius Drugiolina? filii facinora (lxxxv-lxxxvii) narrat. Sed hsc 
ad propositum nostrum quum non spectent omittemus. Nunc de 
formalione hujusce fabuko nobis inquirendum est. Facilioris 
expositionis gratia, Fioravantis modo historiam (cap. xvii-lx) 
consideramus, Fiovi fabula (cap. i-xvi ) prffisens in tempus 
omissa. 



Cap. IV. 
De secunda Ubri il Fioravante parte, seu de Fioravantis historia. 

Quam in prspcedenti capitulo exposuimus summam cuilibet 
legenti patet Fioravantis historiam cum Floovantis historia in 
cap. I exposita congruere. Sod multo plura sunt qua? convcniant 
si hollandici toxtus ratio habetur. 

In Fior. ut in FL, pra>cipua fabuia" persona est fiiius regis 
Francife qui primus cliristianam fidem amplexus est. Hic Floo- 
vant, illic Fioravunte nomen habet ; quum vocis Floovant italiana 
translatio /"zboyan^e sonarel, prior nominis pars facillime cum 
jiore confusa cst, postorior autcm vaitte cum ava)/te; unde Fio- 



ravante. In utroque textu adolescens barbammagistro tondet,qui 
hic Senechal, illic Salardo diciiuv, sed et in hoUandico fragmento 
Saluae/d, id est, Salard. Ob admissam injuriam exterminatur, 
Hic et illic Richarius (Richier., Rizzierij, qui aberat quum. exsilii 
damnaretur amicus,regin8e se filio socium fore pollicetur. Floo- 
vans filiam regis Flori aut Fiorii (quod idem est nomen) e Sar- 
racenorum manibus liberat, hic quidem Florettam regis Ausa^ 
filiam, illic Uliani regis Dardennse (id est Ardennae), et Floo- 
vantis consobrinam ; cur italianus scriptorqueedamhic mutaverit 
infra videbimus. In utroque textu a Fernagu lacessuntur et, in- 
ter pugnandum, a Turcis ; in utroque etiam Richarius Sarrace- 
num fugitivum, occisis sociis dolentem, interimit. 

Fabulae prior pars usque ad locum ubi inlerrumpitur gallicus 
textus, optime hic et illic congruit. Yerisimile autem est in 
lcxtu gallico sicut in italiano, Richarium, Floovantem, Floret- 
lamque (in ital. Uliarn) post varios errores ad aulam regis Aussb 
Flori (in ital. : regis Dardennee Fiorii) pervenire. Hic vero si 
narrationem italiani textus sequimur, multa qusepreebetgallicus 
deesse apparet; captum scilicet castellum Avenant, Maugaliam 
Galiani filiam inter captivos versatam, conviciis tandcm in- 
ter se Maugaliam Florettamque certantes. Sed in utroque 
textu castelli custodia Floovanti Richarioque et tertio duci, 
Urbano Alemanno in gall., Tibaldo di Lima in ital., committi- 
tur; in utroque per proditionem duorum filiorum regis Flori 
aut Fiorii, Maudarannum scilicet et Maudorium (aut Lione et 
Lionello), a Sarracenis recuperatur castellum. In utroque Floo- 
vans in urbem Sarracenorum regiam ducitur quffi hic Baume, 
id est Balma, illic Balda vocatur. Balda a Balma prave detorlum 
esse verisimile satis est. 

Ibi vero divergit narratio. Etenim non oblitus est lector, so- 
lum Floovantem in carcerem projectum fuisse; Richarium au- 
tem, postquam regi Ausa» Floro tristes nuntios attulerat, et 
hospitium ab Emelone cujusfihum in cerlamine interfecit acce- 
perat, in urbem Galiani, imo in carcerem Floovantispenetrasse; 
duodecim autem Duces Floovanti nurtc captivitatis, mox sup- 
plicii socios additos esse; omnes autem, favente Richario et 
Maugalia, frustra prosequente Galiano, aufugisse : tandem Flo- 
rum, fugitivis auxiliatum, Sarracenos profligasse. 

In itaL textu res sese aliter habent. Richarius et Floovans 
capti Galeranae et Drugiolina? cuslodiendi committuntur, dum 



Tibaldus auxilium regis DarclonnEe Fiori et rcgis Franciae Fio- 
relli et papa3 petit. Immensus igitur congregatur exercitus, duos 
captivos Balda3 inclusos liberaturus ; per Drugiolinam et Floo- 
vantem, Ghristianitriumphant. Hic discrepantital. et gall. textus, 
sed melius conveniunt holl. et ital.; nam in utroquc puclla 
cum Floovante (quamquam absunt in ital. duodccim Duces, de 
quibus infra) obsidetur a Sarracenis; in utroque portam carce- 
ris amatori aperit cujus adventus dubium adhuc pugnai even- 
tum ad victoriam inclinat. 

Sed collatio intcr holl. ct ital. textum mclius, non de hac, sed 
de altera Fioravantis captivate instituetur quam narrat cap. 
Liv. Hic enim et illic, ut supra vidimus (p. 41), in castello obsi- 
detur Floovans (Fioravantc), e quo, faventeregis filia, exit dum 
Christianorum res in ancipiti versantur. 

Ne quis vcro dubitet hanc institui possc collationcm, quum 
mediam fabulam Fioravantis deseramus et e capitulo xxxviii, 
omissis ceteris, statim ad cap. liv convertamur. Etenim Fiora- 
vantis fabula in duas partcs dividenda est, quarum una cap. xvii- 
XL, altera cap. xli-lxi continct. Utraquc idem fcre argumcntum 
refcrt, et unius et ejusdem historia? tanquam duo et minime 
quidem diversa cxempla et rctractationes credi possunt, qua, 
mutatis mutandis quo melius inter se congrucrent et adapta- 
rentur, per auctoris artom,in unum congrcgata sunt. Quod satis 
clare ex hac tabclla apparcbit, in qua ({uomodo conveniat inter 
se utraque pars cxponimus. 

Fioravans Parisios relinquere co- Fioravans Parisios relinquere co- 

gitur oId injuriam Salardo illatam giiur quia promissionem Saiardo a 

(xvii). matre factam implere renuit (xli). 

Sarracenorum copias profligat et In regnum Balanlis regis Sar- 

sibi Drugiolinse regis Balanlis filiae racenorum advenit et Drugiolina^ 

amorem conciliat (xxx, xxxni). oculos, dum Soldani copias profli- 

gat, in se converlit (^xlix'. 

Per proditionem capitur et Ba- Per proditionein capitur et Ba- 

lanti traditur qui Baldse in carcere lanti traditur qui in carcere Dru- 

Drugiolmse commissum includit giolina? commissum includit (liu). 
(xxxiL 

Ei Drugiolina ciljum affert Ei Drugiolina cibum aflert (liii). 
(xxxiii). 

Galerana, Fioravantem adamans, Hospitis filia, Fioravantem ada- 



— o/ 

sibi pra^positam esse Drugiolinam mans sibi praeposUam esse Dru- 
tegre fert et dolore perit fxxxHil. giolinam feirre fert et dolore perit 

(Li;. 
Rex Francise cum Fiorio et papa Regina Francia? cura Ricciero et 
qui Lxx et Lxxx millia hominum papa qui lxx et lxxx millia ho- 
collegerunt, Fioravanti opitulatur minum collegerunt , Fioravanti opi- 
(xxxiv-xxxvii). tulatur (lviii) 

Drugiolina et Fioravante in cas- 

tellum fugiunt quod obsident Sar- 

raceni (liv). 

Fioravans Christianos cum Sar • Fioravans Christianos cum Sar- 

racenis, ante Daldte moenia, manus racenis, antecastelli moenia, manus 

conserere spectat; et ulii dubiumpu- conserere spectat; et ubi dubium 

gnte exitum videt, a Drugiolina qute pugnce exitum videt, a Drugiolina 

ei portas aperit, armatus exit et quae ei portas aperit, armatus exit 

Sarracenos fugat (xxxviiii '. et Sarracenos fugat (lix) i. 

Balda direpta, Fioravans', papa Fioravans , papa et ceteri ia 
et ceteri in Franciam redeunt (xl.) Franciam redeunt (lx,) 



1. Cf. duo heec loca a priori et a posteriori Fioravanlis historitc parte de- 
sumpla. 

1° Cap. XXXIII (sub fine) : Drugiohna disse : « Vorresli voi uscire di pri- 
gione?... Quando voi vorrete uscire di prigione io vi rechero le vostre arrai 
e dardvi i vostri cavalli e arnesi. » Cap. xxxviii : E Drugiolina disse : 
<- Tutta la giente cristiana fiiggie, e clii non fuggie si e morto, e oro ef- 
fiamiua si e abattuta in terra essiraigliante raeiite Taltre tutte, e 1 signori 
sono per terra. » E Fioravante disso : « Ora m'apparecchiate tutte le nos- 
tre arrai elli nostri destrieri. » Ed ella lo fecie, eppoi gli Irasse di prigione; 
e amendue li baroni (Fioravante sciiicet el Rizierij furono armati di gran- 
dissimo vantaggio. E quando Fioravante si venne a raettero relmo, e Drii- 
giolina Tabracio e bacio e disse : « Ora si porta bene per lo raio aiiiore. » 
E poi gli misse relmo in testa e diegli iiiia grossa lancia e un bello scudo 
e si gli cinse Durlindana (Durandab c calzolli li sproni eppoi rabbracio e 
disse : « Araor raio, riguarda il mio padre, ch'aImeno tu [no]Ilo uccida. » E 
Fioravante disse : « Non vi fa bisogno di pregare. » A tanto si parlirono gli 
due cavalieri, etc. 

2" Cap. lviii-lix . E Drugiolina disse : « Ora farraa. » E Fioravante disse ; 
(i Lascia inpriraa vinciere Tuna delle parti, ch" io voglio vedere corao si 
porteranno i cristiani ; » E sta a vedere. A tanto percosse lo re Balante 
colla sua giente, etc... ello re Balante uccidea raolta giente, etc... ella reina 
vedea pur male andare i cristiani, etc... Quando Fioravanle vide le 'nsegne 
dei cristiani abbattere, e I"ioravante s'arm6, e Drugiolina li mese Felrao in 
testa e una ghirlanda suso. E due conlesse gli calzarono gli sproni ; e Tuna 
gli tenoa la staffa, elfaltra li porse lo scudo ella lancia. E quando fu a ca- 



— o8 — 

Quum vcrisimiic sit, uL infra videbimus , lxxxvii capiLula 
e quibus constat liber il Fioravante ex antiquiore poematc 
franco-iialiano in prosam orationem versa fuisse, hoc autem 
poema e variis in unum collectis gallicis poematibus derivatum 
csse, nunc credere est poematis franci-italiani auctorem, quod 
ad Fioravantis historiam attinet, duo unius et ejusdem textus 
diverse retractata exempla in unum collegisse. 

Per conjecturam non temerariam quidem ambos illos textus 
assequi possumus ; unum enim Floovantis (Fioravantis) casus 
referre, ut a patria domo exsul, servata regis Flori iFiorioi fi- 
lia, Sarraceniam invadat, per proditionem filiorum Flori regi 
Balanti Balda? tradatur, dum Tibaldus ejus ad auxilium Flo- 
rum, avunculum, Florellumque iFiorello) patrem nec non pa- 
pam advocet; favente Drugiolina Balantis filia Floovantisque 
amica, Floovantem e Balda exire et cum Ghristianis Sarracenos 
profligare, Baldam autem diripi, Drugiolinamque in matrimo^ 
nium a Floovante duci. Quod voro ad alterum, non obliviscen- 
dum est non lieri potuisse quin multis mutationibus deforma- 
retur gallicus textus ^ ul hanc narrationis partem priori exactc 
adaptaret italianus scriptor; ita de narrationis surama modo 
nobis judicandum : Floovantem scilicet, a patria domo exsu- 
lem, eremit» consilia et auxilium recepisse, in regis a Soldano 
obsessi aulam pervenisse, ibique per proditionem in carcerem 
projectum, unde per Drugiolinae filia} regis artes, in castellum 
quoddam aufugerit ; ibi a Francis opemafPerri; castellum diripi, 
Balantem profligari, Drugiolinamque in matrimonium a Floo- 
vante duci. Ita ut, quantum affirmari potest, ambo textus in 
hoc preesertim discrepent quod in uno Floovans Baldse (= 
Balma?, in gall. Floovante) a Sarracenis retineatur, in altero 
autem in castello obsideatur. Sed e duabus istis narrationibus 
prior gallicum nostrum Floovantem potius in mentem revocat, 
posterior hollandicum Floovantem, unde concludere licet 
poematis franco-italiani scriptorem duo poematis gallici exem- 
plaria sub oculis habuisse qua? in unum redegerit. 

vallo. e Drugioliaa disse : « Riguarda lo mio padre, amor mio. a E Fio- 
ravante disse : ^< Madonna, volontieri. » E ciascuria rabbraccia\ a e baciava. 
E Fioravanlo usci fuori al campo, etc 

1. Scurrarum personas, in secunda Fioravantis parte ex italiano fonte de- 
rivari patet, quippe quse italianis in poematis, non vero in gallicis induci 
soleant. Cf. G. Paris, Hisioire poetique de Oharleinagne. p. 182, n. 1. 



— 59 - 



Cap. V. 
De prima Uhri il Fioravante parte seu de Fiovi Idstoria. 

Xunc acl sexdecim prima libri de Fioravante capitula reverta- 
mur, in quibus Fiovi. Gonstantini imperatoris nepotis, expo- 
nuntur historia:'. Quse quidem fabula a gallico poemate ma- 
nat, quod hodie amissum est, sed cujus imaginem islandica' 
vcrsiones referunt, vestigia autem qua^dam recentius abud gal- 
licum poema, Florent scilicet et Octavien. Quod amissum poema 
ut restituatur, primum recensenda? sunt islandicae versiones. 

^ 1 . DE ISLANDIGA FLOVENTS SAliA FRACKLAKDS KiXXGS. 

In Hafniensi B. ArncC Magnai bibliotheca sex asservantur 
codices qui unius et ejusdem textus gallici versiones prosa 
oratione scriptas continent, et quorum alii saeculo xiv vergente, 
alii seec. xv ineunte exarati sunt. Textus islandici isti in latinum 
sermonem a studioso quodam Ulavio nomine, anno 1732, con- 
versi fuerunt. Hanc translalionem ipso ab auctore scriptam in- 
clitus noster Gpmes de Plelo, Franciee in Dania legatus , in 
Bibliothecam Regiam anno 1732 vel 1733 misit i. Qua* ad 
calcem hujusce libelli nunc primum in lucem editur. 

1. « Parmi lcs nitinuscrils, peu nombreux du reste, provenant des envois 
du comte de Plelo a la Bibliolheque du Roi 1, il en est quelques-uns d'im- 
jjortants : les versions islandaises de VHistoire de Charlemarjne 2 et de la 
Floovant Saga 3 ,• plus une traduclion latine que Plelo en iit faire en 1732 a 
Gopenhague, par un etudiant islandais, Jean Olaf, d'apres six manuscrits 
dont il a soigneusement releve les variantes 4. II faut y ajouler quelques 

1. D'autres y entrerent apri.s sa mort. Oii nous a sigiiale notamment les manuscrits francais 
12,446 et 13,447. 
3. Fonds scantlinave, n» 7. 

3. Il)id., n» 23. 

4. Ancien foads latia, n" 8,r'16. C"est celui que mentionnent MM. Micbelant et Gaessard 
dans la prcface de la Chanson de gefle de Floovant, Aiwiens poetea de la France, 1858, in-12, 
Domini J. Granaiii Dibliothecurii regii manduto obttmperatuiiis, dit Ulaf dans sa prtface. 



— (iO — 

(Juum vcrsioni pra^fationem prcoposucrit Olavius, in qua clc 
codicibus, de fabulccquc g-allica origine, ingeniose, ut pro tcm- 
pore, disscrit, lectcrem ad hanc prffifationem remittimus. 

In Holmiensi bibliothcca duo etiam codices (de quibus jam 
disertissimc scripsit .1. Geffroij i) asservantur qui Floventis 
Francorum regis sagam continent. Quorum excerpta et notitias 
a doctissimis Bugge et Klemming communicatas, quum Olavii 
versioni contulerim, certior factus sum ab eodem texlu c quo 
Hafnienses codicesderivatos esse Holmienses. Codicis Goinitium 
detritum est ; media ultimaque deficiunt folia -; ut monct Gef- 
froij, sa?c. XIV vergente scriptus cst. Quod ad cod. 47. chartac. in- 
fol., ut ad me scribit professor Sophus Bugge : « N° -47 ist cinc 
schlechtc Abschrift aus dem Jahre 1691, von Vigfusson war- 
scheinlich nach einem Kopenhagener Codex, \venigstcns nicht 
nach cod. HoJm. n° 6, ausgefiihrt. » In 47 capitula dividitur qui- 
bus, ut putat D"" Klemming, litulos pr^posuit Vigfusson. 

Ex collatione inter excerpta a D"" Klemming communicata et 
varias Olaviana) versionis lectiones instituta, mihi Vigfusso- 



documonts historiques, etc. » ;E. J. B. Ratheiy, Le comte de Plelo, un gen- 
tilhomme francais au dix-liuilibme siecle, guerrier, litlerateur et diplomate. 
Paris, 1876, in-S», p. 180.) 

« De tous les ministres du Roy dans les pays etrangcrs, celuy qui s'est le 
plus attache a repondre aux intentions de la Cour en ce qui concerne les 
interets de la Bibliotheque de Sa Majeste, est sans contredit M. le comte de 
Plelo, ambassadeur de France en Danemark. L'esprit, le goiit et rerudition 
dun tel correspondant assuroient le succes des recherches qu'il s'eloit 
charge avec joie de faire en leur donnant toute Tetendue qu"elles pouvoient 
avoir; elles embrassoient, en effet, suivant le projet quil en avoit commu- 
nique a M. le comte de Maurepas, et que ce ministre avoit fait agreer au 
Roy, toute la litlerature du Nord, histoire ecclesiastique, civile et naturelle, 
ancienne et moderne, jurisprudence, philosophie, medecine, poesie, belles- 
lettres; en un mot, M. le comte de Plelo se proposoit de repandre dans la 
bibliotheque du Roy tous les livres qu'il pourroit acquerir sur ces matieres, 
non-seulement par rapport au Danemark, a la Norvege et a la Suede, mais 
encore par rapport a la Russie, a la Pomeranie, et aux autres Etats voisins 
de la mer Baltique. » (Boivin, Mcmoire hislorique sur la hibliothcque du Roy, 
en tete du premier volume du Gatalogue des livres imprimez de la Biblio- 
theque du Roy, p. lxxviii; apud Rathery, op. cit., p. 174.; 

1. Archives des Missions scientifujues, t. IV, p. 11[. — Gallici Floovantis 
editores Holmienses codices a Gelfroy indicatos et Ilafnienses ab Olavio 
in latinum sermonem translalos confundunt. 

2. Ha?c D"" Klemming. 



— 61 — 

nense exemplar ex Hafniensibus coclicibiis transcriptum fuisso 
constat quos litteris B et A designat Olavius; octo autem codi- 
ces tam leviter inter se discrepant ut primitivam versionem 
e gallico textu manantem facillime restituas i. 

Jam Olavius in versionis prsefatione islandicum textum a gal- 
lico derivatum suspicatus est, quem « inter ea commentorum 
genera quec vulgo Romans (Fabulee romanenses) appellantur » 
reponit ; et jure : quod adeo clarum est ut vix demonstrationc 
opus sit. Facillime islandicus textus in versus gallicos vertatur. 

Historia haec neuiiqaara Seignor, or faites pais, s'il vos plait escoltez 

commentis constat, quibus Ghancon de bele istoire, ja meillor n'en orrez. 

ingeniosi viri delectari so- Ge n'est mie menconge, aincois fine vertez; 

lent, quia magister Simon Maistre Simons la fit, uns clers d'antiquite; 

invenit eam in urbe Fran- A Lyon sur le Rosne a le role trove ; 

ciaj Lion ubi scholae prrt.'- Si vous l'a en romanz bel et a point torne. 

fuit, eamque in linguam Or commence chancon, s'entendre me volez, 

francicam stylo admodum C'est d'un empereorde France le regne, 

eleganti transfudit. Histo- Qui premiers aora le Dieu de maeste, 

ria htec agit de primo Et i'equenuit sa loi et son nom honnere. 

Francorum imperatore qui Gil fu nies Gonstanti, al vieil et al barbe, 

verum Deum coluit ejus- Que li sainz apostoiles Silvestre li senez 

que legibus obtemperavit. Fit el nom del Jhesu baptisier et lever. 

Hic Gonstantini annosi il- Fiz fu a sa seror, fille Helene al vis cler, etc. 
lius Imperatoris, quem Sylvester Papa sacris Ghristianorum imbuit, ev 
sorore nepos, nomine Flovent fuit, elc. 

Quaque pagina, per duplicem versionem, islandicam scilicot 
et lalinam, nostrorum poematum gallicorum, nostrarum gesta- 
rwn stylus et describendi modus elucet. Unum modo et alterum 
afTerre oxemplum sat erit. 

Infra, p. 132, hae Floventis leguntur preces : 

« Deus conditor cceli et terra3, firmissima credentibus co- 
lumna, asylum cuilibet peccatori tutissimum, tu coelum tuum 



1. Nonum addamus exemplar recentissimum quidem, quod in nostra bi- 
bliolheca nationali Parisius asservatur (vide supra, p. 59, n. 1, et 3); ssec. 
XVII exaratum est; chartaceum, parvum in-4°. Inilio de magistro Simon 
loquitur; galUcum proverbium (vide p. 64) non continet. De quo, ut de duo- 
bus Hohriicnsibus codicibus, vide infra, p. 172. 



reliquisti, genus morlaliiim redimendi gratia, conccptus in 
utero purissimge Marise vicginis, et natus Bethleemi , hominum 
peccantium delicta in Jordano lavasti, xl diebus et totidem 
noctibus jejunasti et Lazarum, cum quatuor dies in scpulcro 
Jacuissct, a mortuis resuscitasti ; poenam humani gencris Patri 
tuo ex asse pependisti. Tertio die resuscitatus nobis spem glo- 
riosse resurrectionis attulisti, coelum demum ascendisti, et Spi- 
ritum sanctum Apostolis misisti ; ut ha^c omnia , serenissime 
assertor, verissima esse credo , ita qua^so , ex omnibus peri- 
culis me eripe, etc... » 
Nunc has Rollandi moribundi preces conCer : 

Veire paterne, lioi cest jor me defend, 
Ki garesis Jonas tut veirement 
De la baleine ki son cors avoit enz, 
Esparignas le rei de Niniven, 
E Daniel del merveillus turment 
Enz en la fossedes leons o fut enz, 
Les .ni. enfanz lut en un fou ardant : 
La tue amur(s) me seit hoi en present. 
Par ta mercit, se tei plaist, me cunsent 
Que mon nevold pois5e vengier Rollant. 

(M., ed. Gautier 3100 et sqq.) 
Vel has comitis Willclmi : 

[Dex, dit Guillaumes, biau pere espirital, 
Qui en la Yirge preistes vostre osLalj 
De li nasquistes au saint jor del Noual, 
Et puis soufristes par nos mort criminal, 
Dou lait infer brisastes le portal, 
Ciaus en gestastes ki en puis n'eurent mal 
Tout sont en gloire par vie demanal ; 
Si com c'est voirs, si aidies vo vasal 
K'encore voie Guiborc au cuer loyal, etc. 

(Aliscans, v. 54G-554.) 

\el has Olivarii Sarracinum Fierabras aggrodientis : 

Glorieus Sire peres, qui formasies Adara 



— 63 — 

Et Evain sa niOullier, dont li pules sunt grant... 

Puis furent li dyable en apres si poissant 

Qu'i n'estoit saint ni sainle. tant fuissent bienfaisant, 

Ne convenist aler en ynfer le puant. 

Pites vos en prinst, Sire, quant souffert eustes tant; 

Par saint Gabriel langle fu fais ranoncement 

Que en la sainie Virge prenderies naissement... 

Puis alastes par tere vos amis preechant 

Le bien leur demonstrates et aias pourcachant. 

En la crois vous pendirent li felon mescreant 

El sepulcre fus mis apres nonne sonnant, 

Au tierc jour en apres eus suscitement 

A saintismes apostres fustes apparissant, 
Commandas que ton nom alaissent prefchant; 
Puis montasies ou chiel, trestout lor ex veant. 
Si voirement, biax Sire, com jou i sui creant, 
Et c"estvoirs que j"ai dit, si me soies aidant... 

(Fierahras, v. 9-:U-9G0.) 

iSonne credas aucLorem poematis Fierahras nostri ])oomalis 
imitatorem fuisse, nisi heroicee noslrse poeseos locos canimunes 
tc hic legere scias? 

Quum illas pugnarum descriptiones legis in quibus tol fran- 
guntur loricee, tot membra dissecta disjiciuntur, utp. 137 (ciden- 
twn licuit, etc), aut, p. \\~,n.n(Tummultie(jalex, elc), autp.160 
• Tum rnulta ibi dissecta, etc), nonne tibi in mentem subeunt ver- 
sus isti qui in omnibus pra?lioram narrationibus offendunlur. 

En la grant presse or i iiert cume ber 
Trenchet cez haustes et cez escuz buclers, 
E piez e puingz, espalles e costez. 
Ki lui veist Sarrazins desmembrer 
Un mort sur Taltre a la tere geter 
De bon vassal li poiist remembrer. 

(Roland, v. 1067-1972.) 

La veisies fier estor esbaudir, 

Tant hanste fraindre, et tant escu crossir, 

Et tant hausberc derompre et dessartir, 



— 64 — 

Tant pie, tant polng, tante teste tolir, 
L'un mort sur lautre treljucer et chair, etc. 

(Aliscans, v. 50-54.) 

Denique e sex islandicis codicibus in biblioLheca B. Arnae 
Magnffii asservatis et secundum quos suam versionem con- 
fecii Olavius, unus, codex scilicet per litteram F ab Olavio de- 
signatus, proverbium gallicum gallice scriptum continet. Quod 
jam notavit Olavius in prooemio. Non semel islandici translato- 
res suis versionibus hic et illic quosdam gallici textus versus 
inserendos curaverunt, cujus rei excmplum vide in Karlama- 
gnus sagee summa a G. Paris edita i. 

Quum maximi momenti horum verborum gallicdrum ccrlio- 
rem Olaviana transcriptionem sub oculis habere mihi esset, 
per gratiam amici J. Storm et domini S. Bugge Christianien- 
sium, a doctoribus OderschicBld et Fr. Wulff provorbii trans- 
criptionem et explicationem accepi, qualc fert codex F, scilicet 
codex Arnffi Magnffii 580 A, in i", circa annum 1300 exaratus : 
Hic cst locus : 

(( Fracka konvngr svarar. Ov inn versLi pvLv son. leirigi hevir 
6v illzkv fylzt. ok synir Ov i Oinom orovm hegoraliga setlan. ok 
nv sannaz Oat er Ibrnqveoit er a frankis manna tvngv. o 
« Kicent siiiiOeplvs ^''sa chra pene tenet tost q^^nt frendvret. » 
Oat er sva a vara tvngv. sa er lengra rettir sinn fot en yfir hofn 
hans tekr. hann i$raz Oegar koloi kemr at hanum. » 

Quod secundum gallicam domini Wulfii versionem sic ad 
verbum interpreter : (( Rex Francorum respondet : Tu, pessi- 
me fili meretricis, diu fuisli malilia plenus, ct monsLras tuis 
vocibus stultum consilium ; et nunc verum illud jam longo a 

tempore gallice dicLum : cLc hoc esL in nosLra lingua : 

(( Qui longius proLendit pedem quam suum pallium, eum poe- 
nitet statim ac frigus veniL. » 

Gallicum proverbium sane a scriba vel scribis (monachos 
fuisse verisimile esL) qui primitivum translatoris islandicum 
textum transcripserunt, corruptum est. Si scripLursB mediffiva- 
lis ratio habcLur, eL sifjlorum liLLerarumque quse inLer se facile 
confundunLur, fere Lolum resLaurare liccL in hunc modum : Kl 
tent son pie plus que sa chafpe?) pene tient tost quant freid vient. 

1. Dibliothcque de 1'Ecule des Cliarles, sixieme seriB; I, p. 19. 



— 6.J — 

Quanquam gallicara proverbii formam conjectura assequi 
licet, incertior est quam ut quidquam de gallici, in quo insertum 
est, textus natura et origine inde deducas. Una vox modo certa 
esse videtur, freid (= froid), quae normannicam vel anglo-nor- 
mannicam originem arguit. Gonstat autem translatores noricos 
anglo-normannicis texlibus uti solitos, quum Scandinavia et 
Britannia per medium a?vum stricto commercio conjungeren- 
tur 1. 

Antequam fabul» argumentum aggredimur, de nostri gallici 
poematis auctore "^ quandoque vixerit aliquid dicendum est. 
Auctor enim nomen saspissime in poemate inscripsit ^ : ludima- 
gister erat-*, Simon nomine, Lugdunensis. 

Quo vero in temporo scriberet, difficillime dicas : attamen 
nostrffi fabula) alludit trovator Bertrannus, qui joculatori suo 
Gordoni ignorantiam crimini dum vcrlit, inter alia poemata 
illi ignota, nostrum quoque citat : 

Ni no sabetz novas de Floriven 

Que pres premier de Fransa mandamen. 

(Raynouard, Choix cles Troub., Y, ]03.) 

Istos versus gallici pocmatis editores nostro Floovanti refo- 
runt •''. 

Sed doctissimis editoribus assentiri nequimus ; Bertrannus 

1. Cf. Bibliothcque de VEcole cles Chartes, cinquieme serie, t. V, p. 106; 
sixieme serie, t. III, p. 309. 

2. Vel retractalore. 

3. Ut videre est in proosmio secundum codices Hafnienses A B G F el 
Holmiensem 47, etp. 8, n. rf; p, 11, n. e: p. 31, n. e; p. 40 (cjiii hanc liisto- 
riam composuit magister Simon, arbitratus est. ..); p. 47, n. rf:p. 51, n. n; 
p. 54, n. g; p. 68, n. c; p. 73, n. l; p. 78-79, n. A". 

4. Si codici F adhibenda est fides. Nullius momenti est codlcis Holmien- 
sis 47 testimonium quum nuUum prsebeat sensum : qui refert fabulam a Si- 
mone in urbe Saxonix, Lugduni scilicet, repertam fuisse ; in qua Simon iste 
inschola crat (Ij.Simonem autem hanc fabulam Parisios in Franciam magno 
appai-atu transtulisse ! Textum corruptum esse a scriba apparet. 

5. « Nous nhesitons pas a. reconnaitre dans Floriven le heros de notre 
poeme. Quant a cette designation : 

Que pres premier de Fi^ansa mandamen 

Elle est susceptible de plusieurs interpretalions, mais doit s'entendre, se- 
lon nous, au sens indique par ces vers : 



— G6 — 

enim de quodam Floriven loquitur qui primus Francise imperium 
tenuit; hic autemnon Floovans gallici, id estMonspessulanensis, 
poematis esse potest qui Cloovisii filius habetur. Versus pro- 
vincialis poetcP melius de gallico textu intelligitur quem con- 
verterunt islandici scriptores ; quippe qui Floventis cujusdam 
casus narrant qui, Constantini imperatoris ne-pos, primi(S Fran- 
ciffi regnum conquisivit et ad Christianam fidem adduxit ^ 

Nostrum hoc Floventis poema quod instaurandum curamus 
Bertranno notum erat, et Bertranni tempore celeberrimum. 
Quum vero Bertrannus medio seeculo xiii floreret , inde col- 
ligendum est Bertranno a^qusBvum aut, quod verisimilius, natu 
majorem esse magistrum Simonem, eumque seeculo xiii'^ vel 
xii° vixisse. 

Nunc ad fabulam veniamus. 

Qui Olavii versionem, in calce hujusce libri editam, legerit 
omnes narrationis partes inter se optime congruere, variosque 
casus alios ex aliis necti inveniet, si duas res exceperit; 
scilicet qua? narrantur, hinc de Marsibillee Sarraceni regis filise 
in Floventem amore , illine de sorte filiee regis Francorum 
Florentiae. Quod ad filiam regis Francorum, quid de ea agatur, 
post patris necem, non curat auctor. Flovens quem haec ada- 
mat, patrium regnum occupavit, sed amici filiam, ut videtur, 
dedignatus deseruit. Eteniin suis sociis Othuni Gofrcidoque 
Fausetam et Florentiam ~ , Sarracenas ambas , Marsibillaeque 
amicas, uxores dat. Muiiluni hic esse gallicum textum , et in 
nominibus erravisse scriptorem credas ; et narrationis ratio 
conjectari, imo affirmare jubettertium socium, Ansseim scilicet, 
Floventis consobrinum, cum regis filia connubium duxisse ; 
quod quidera cum itaiianafabula concordat in qua regis Fiorenze 
filiam ducit uxorem Ansoigi (Ansceis). 

De Marsibilla3 in Floventem amoro, narratur (cap. xv) Othu- 

Cil Cloovis fu rois et prouz et pous.; uz ; 

De sa franche moilleir ont .iiii. iiz gantis. 

Li ainez ot an non Floovain li marcliis. 

A celui commandai a garcler sonpais. 

Et trestote la terre, que enpid (corrige pais) la tenist. ■» 

1. Hsecjam Pio Rajna, Ricerche, etc, p. 63. 

2. Secunduni codicem A; C D F a.uiem Florentam : B Florentem : vide ■ 
p. 65, n. e : sed tria hsec nomina unum ac idem esse palet, filise scilicet 
resis Florentis. 



— 67 — 

-nem Floventis armigerum, a Sarracenis captum . Marsibillfc 
animum commovisse, quia ipsa amore Floventis incende- 
batur. 

Sed nusquam antea in libro de hoc amorc locutus est auctor, 
nec quam ob causam, nec quando in Marsibillae pectore creve- 
rit explicat. Gallicum igitur textum qui in islandicum sermo- 
nem translatus fuerit quadam parte imperfectum fuisse cre- 
dendum est Quod si ad italianam imitationem vertimur. 
Marsibillse amorem sic ortum reperimus : « Ella sapea delle 
sette arti liberali, sicch'ella avea trovato siccome Fiovo doveva 
venire in quelle parti, essiccome doveva essere suo marito, e 
come dovea signoregiare tutto questo paese » (cap. ii). Num 
credendum hanc explicationem italiano aucteri propriam essc , 
qui quum in textu gallico nullam subesse amori Marsibillee 
causam vidisset , novam commentus fuerit? Non enim ad ma- 
gicas artes gallici refugere solent auctores ut Sarracinarum 
pectus amore christianorum bellatorum incendant ^. QucB debcl- 
lantes conspicere, mirari, et adamare solent. Amorem" virtus, 
non magia gignit. An aliter res sese habuerit? 

Supra dictum est in capitulis lxi-lxxvii libri italiani a Pio Ra.j- 
na editi Drugiolinee, Fioravantis uxoris, injuste accusatee varios 
casus et miserias referri. Demonstravit Rajna hanc libri partem 
a gallico poemate derivatam cujus in promptu possidebat ger- 
manicam sseculi xvi versionem de Florente et Octaviano. Animad- 
vertit etiam multo magis complexum quam italianum germanicum 
esse textum, eum autem qucBdam referre quae non ad Drugio- 
linee, sed ad Fiovi (nostri Floventis) historiam spectent. Drugio- 
linse filius Florens, a mercatore parisiensi pro filio adoptatus, 
Parisiorum Lutetiam a Soldano obsideri eegre ferens , arma ca- 
pit. et, rege Dagoberto favente, gigantem Sarracenum' victoria 
de gallico duce Garnerio de Montdidier relata ferocem, aggres- 
sus, dc])e]lat, Marsibillamque Soldani filiam, medio in prselio, 
non invitam rapit. Quse cum Fiovi historia comparat Rajna, su- 
spicatus Florentis et Octaviani auctorem gallicam Floventis histo- 
riam imitatum esse. Quod quidem jurc suspicabatur acutissimus 
professor. 



1. Galiena quidem ia poemate Mainet diclo per magicas artes de sort ' 
llitura amiciCaroli certior fit. (Vide Romania, IV, 312 et 333}. Sedfatum, non 
amorem docetur. 



— G8 — 

Ex quo enim suiim librum scripsit, gallici Floi^entis et Octa- 
viani poematis Paulinus Paris in tomo xxvi Historix litterarix 
fusius exposuit argumentum i. Qua) autem in hoc poemate nar- 
rantur de Florentis facinoribus, et deMarsibillcO amore produnt 
Florentis et Octaviani scriptorcm Floventern in imitationcm de- 
duxisse. 

Sarraccnus cnim Fernagu, utin isl. textu Gorsablinus (cap. vii), 
Marsibilla) amore pulsus, regiam Prancorum urbem aggrc- 
ditur; ut in island. Flovens, ita Florens regis filius, ignotus ct 
liumili de stirpe habitus, Sarracenum ad certamen provocat 
qui, ut Gorsablinus in isl. textu Othunem, sic in nostro Garne- 
rium ducem captivum fecit. Ut in isl. Gorsablino dextram ob- 
truncat Fiovens, gic Florcns brachium Fernago abscicfit -. 

Gertamini adest Marsibilla qu.X' victorem mirata depcrit. 
Florens puella} suadet ut christianam fidem araplexa cum ipso 
connubium pctat; quod propositum non aspernari vidctur Sol- 
dani filia. 

Hic fusius amoribus Fiorenlis et puellfD imraoratur auctor; 
quod referre non ad nostrum propositum spoctat : hoc certe 
notemus : quum, hinc island. textus amori Marsibillse causam 
nuilara subdat, Floventis autera cura Sarraceno duce certa- 
men noverit; illinc in Florerdis et Octaviani poeraate idera cer- 
taraen ineat Florens, et, victoria3 pretiura, MarsibilloB amo- 
rem referat, forsan jure concludendum in island. textu, aut 
saltera in textu quera hic secutus est, ejusdera generis narra- 
tionera exstitisse. Quod eo facilius adraittas, quod hanc aut 
certe sirailliraara in gallico Monspessulanensi Floovante inveni' 
mus narrationera ^. 



1. Hujus poemalis in Bibl. Nalion. 'Iria asservantur exempla; f. fr. : 1152 
(P. Paris, ibid, p. 303, errore typograpliise 2151); 12,5Gi; 24,384 : i[uartum in 
Bodleiana ; omnia ssec. xiv° vel xv" scripta. 

2. De son (lege s') espee luy a si ruste cop feruz 

Par la ayde Dieu (lege laide du Seirjneur), le pere de lassus, 
Que le bras lui a fait rouller a terre juz. 
La haclic luy chay dessus le pri^ herbuz. 

(Ms. 1452; V. 2852 et sqq. fol. 37 a, 1. 18). 

Yide ejusdem generis certamen Maineli et Braimantis in Cronica general 
de Espaha, Ilistoire poclique de Charlemagne, 237. 

3. Cf. Rajna, Ricerche, p. 77. Patet Florentis et Octaviani auctorem a Flo- 
vente hanc narrationem desumpsisse. Etenim quem possidemus textum rc- 



— G9 — 



§ 2. DE FLORENTINO ET DE PARISIENSI LIBRO DE FIORAVANTE ET DE 

REGiis rRANGi.E (I Reali di Frincia). 

Quid inltalia de Floventis, Constantini nepotis, fabula actum est? 
Jam vidimus textum huncgallicum, hodieamissum, quemtrans- 
tulit islandicus scriptor, ab italianis auctoribus non neglectum 
fuisse ; inde enim excerpta sexdecim prima libri de Fioravcmte a 
Pio Rajna editi capitula ; e libro de Fioravante auctorem Regio- 
rura Francix bonam partem primi suorum collectaneorum libri 
desumpsisse. Prseterea vero novum, ignotum adhuc, codicem li- 
bri de Fioravante possidemus, qui summatim duabus vel tribus 
paginis Historiam nepotis Gonstantini refert, ad cetera cum 
Rajnensi libro de Fioravante plerumquc congruit. Quid inter 
hos textus intersit et quomodo a fonte gallico derivati sint, nunc 
inquirendum. 

Et primum de Rajnensi Fioravante. Quod ad nomen personee, 
Fiovo vocatur qui in islandico Flovent ; Fiovo et Flovent unum ac 
idem esse nomen facile apparet; Flovent enim in italiano ser- 
mone Fiovente sonat; sed quum jam Fiovi nepoti italianus auc- 
tor Fioravante nomen imposuisset, ut alia esset terminatio, ente 
in mutavit, unde Fiovo. Patet igitur italiano auctori gallicum 
textum notum fuisse in qao personse nomen Flovent, ut in islan- 
dica3 versionis exemplari, non Floovent erat. Sed inter Flovent et 
Floovent nihil aliud interest nisi quod Flovent contracta, et 
ideo recentior., vocabuli Flooventis forma esL Jure igitur con- 
cludendum est textum quem islandicus scriptor transtulit, 
quem italianus imitatus est, i^ecentiori tempore scriptum fuisse, 
in quo dua? vocales in unam jam contracta? erant. 

Quod ad fabulam, islandicus et italianus textus, rebus gene- 
raliter acceptis, congruunt. In utroque enim Constantini ex so- 
rore nepos, occiso duce, aufugit comitantibus duobus amicis 



cenlissimus est : qui maxime inlricalos et prolixos casus refert, ila ul quse- 
dam vetustioris poematis retractatio merito ducalur. Priscam autem hanc 
narrationem secutus est Fioravantis italianus auctor qui de amoribus Flo- 
rentis et Marsibillce nihil novit. Verisimile est igitur auctorem nostri codicis 
varios casus, de more, e veterioribus poematis detraxisse, Marsibillse perso- 
nam e Flovenlis (island.), Maugalia3 autem e Floovantis (Monspessul.) poe- 
mate; eto. 



— 70 — 

Othune etGofreido (armigeris in island., consobrinisin ilalian.), 
quos prosequilur imperator equo [Magremont in isl., in ital. 
Joyeiise, perperam quidem) invectus ; sed a nepote vincitur, qui 
equo rapto aufugit. 

In utroque tres juvenes iter pergunL et eremita) domum pe- 
tunt qui, ab Angelo monitus, Floventem (Fiovum) fata docet, et 
Florenti (Fiorenze) regi Francorum a Saxonibus obsesso opitu- 
laturum mittit. In island. diversis armis donatur Flovent, non 
autem in italiano Fiovus, quippe qui Ptoma armatus decesserit. 
Italianus addit, peracto officio, obiisse eremitam. 

In utroque tres juvenes, dum iter pergunt, loricatos equites 
(iv in island., xii latrones in ital.) profligant et castellum a la- 
trone [Fabrino, island.) defensum adeunt, in quo se christianos 
esse professi, lacessuntur. Fabrinus autem inter pugnandum 
interimitur. 

In utroque eadem de Anssei (Ansoigi), FJoventis (Fiovi) conso- 
brino, in sodalitium accepto, narratur fabula, et de Sarraceno 
cervum agitante et certamen cum Flovente (Fiovo) ineunte. 
Tandem per Galliam iter tendunt, Orlientem (isl.) aut Provi- 
num (ital.) transeunt, et Parisios adeunt quorum portas roma- 
nis equitibus aperire recusat janitor. Addit italianus ab eis tre- 
centos profligari Sarracenos, admirante de palatio Francorum. 
rege Fiorenze. 

Quam stricte adhuc, in prima scilicet fabulse parte, inter se 
congruant ambo textus, lcctorem non fugit. De minimis modo 
discrepant. 

Inreliqua fabula, comparatio inter island. et ital. difficile ins- 
tituatur quum summa modo narrationis congruat. In utroque 
invenimus Salatrem Saxoniee regem, qui Corbolii castra posue- 
rat, longum cum Francorum rege Florente (Fiorenze) gerere 
bellum ; inter pugnandum Othunem a Sarracenis captum, Mar- 
sibillse Salatris filia) commissum, ab ea, Floventis (Fiovi) amore, 
cum donis dimissum esse ; Floventem (Fiovum) filiam regis 
Francorum aspernatum ; Corsablinum interea a Flovente (Fiovo) 
vuhieratum, captum, comiter habitum ; Salatris filios regi auxi- 
liatos ; post varios Martis incerti casus, Salatrem devictum et 
captum; Corbolium igneetferroaFrancis dirutum; Marsibillam 
christianae fidei accitam a Flovente uxorem ductam, et Floven- 
tem tandem, occupato Florentis ( Fiorenze ) interfecti regno„ 
Franciam ad veri Dei cultum adducere. 



— 71 — 

Eumdem igitur narrationis tenorem in utroque textu habes. 
Sin autemsingulaconsideraveris, queedam inisl. textu afferri aut 
omitti qua? non ita in ital. Ut gravissima modo indicem, in isl. 
inter pugnandum a Sarracenis interficitur Francorum rex Flo- 
rens, cui, relata de Salatre victoria, succedit Flovens, Marsibil- 
lamque uxorem ducit et Marsibillas socias Fausetam Othuni, 
Plorentiamque Jofreido uxores dat. De regis Florentis filia 
quee Floventem amabat, ut supradictum est i, tacet auctor. 

In ital. aliter res sese habent. Devicto Salatre, Fiovus Marsi- 
billam uxorem ducit ; quapropter iratus rex Francorum, quippe 
qui suae filiee virum Fiovum speraret , juvenem veneno auferre 
tentat. Res cum male successisset, eum interimit Fiovus, nata^ 
autem veniam dat quam Moguntia, Scotia, Irlanda, Fiandria 
Brabantiaque donatamuxorem ducit Ansoigi, « e di costei naque 
la giesta dei traditori, ci6 fu Ganellone di Maganza e suoi di- 
sciendenti. » 

Hic apparet quem sibi proposuerit finem italianus auctor qui 
seriem, gesfani proditorum, ut apud italianos scriptores solitum 
est, e gente Moguntiana trahit ^. 

Alter codex quem parisiensem dicemus (in Bibliotheca Natio- 
nali Parisiis asservatur), fuit anno 1873 a bibliopola Parisiensi 
Tross nostrse bibliothecae venditus. Chartaceus est, parvus in-i°, 
sexaginta foliis constans. Fuit die decimo Septembris, anno 
M. cccc. Lxvii exaratus ^, ut per notulam ad calcem scriptam vi- 
dere est, « in la roccha de Ponte vigo », id est, in castello vici 
Ponte vigo dicti. Inde colligere licet scribse cujusdam opus 
esse qui apud Dominum de Ponte vigo officium suum exerce- 
bat. Ponte vigo est vicus qui sex vel octo leucas a Brixia distat, 
ad meridiem et orientem hujusce civitatis , inter Gremonam 
Mantuamque, in finibus Longobardiae et Venetiae, quemque 
transfluit fluvius Oglio. 

Codicis istius textus in tres partes dividi potest. 

Pars prima, folia 1 a et 6, et 2 a (sex lineisexceptis) summam 
historiae Fiovi continet quam in capitulis i-xvi exponit Rajnen- 
sis Fioravantis liber. Pars secunda, a folio 2 a (ad tinem) usque 
ad medium fol. 53 b, cum reliqua Rajnensis Fioravantis libri 



1. P. GG. — 2. Vide infra, p. 78. 

3. Godex Fioravantis Laurentianus circiter ad id tempus scriplus est: « ii 
di XI di novembre nel mile quatrocento selaala due » (Rajua, Ricercke, 23). 



— 72 — 

parte congruit, id est, Fioravantis, Fiovi ncpotis, hislorias, 
Drugiolinceque Fioravantis uxoris et flliorum casus narrat. 
Pars ultima admodum nova est, nec ad nostram fabulam spec- 
tat ; explicat quomodo imperium romanum Papa a Francigenis 
abstulcrit, Germanis vero dederit : de quo in parte tertia hu- 
jusce libelli aliquid dicemus ^. 

Pars secunda non modo in summa, verum etiam in singulis, 
cum Rajnensis Fioravantis libro congruit, ita ut unius textus di- 
versa exempla parisiense hoc, florentinum illud credas. In hoo 
modo discrepant quod paulo brevius solet esse parisiense 
exemplum, in paucissimis tantummodo locis prolixius. Ex 
hacce tabella quomodo inter se congruant ambo textus lcctori 
patcbit. 

Tcxlus a Rajna eclUus (Ricerche, 

„ 3gQ> Codex parisiensis ital. 1G47. 

(Cap. xxxni = Reati, II, 15-1 G). (fol- 12 a, linea 7). 

Ora dicie lo conto chello re Ga- Ora dice el conto chel re Gala- 

lerano fecie disfare quello casleho, rano fece dilTare tuto quello casLello. 

e poi feciono menare i prigioni Fio- E Fioravante e Rizero fono preso 

ravante e Ricieriallacitta di Balda; con multi altri Ijaroni, Fioravante 

e molti altri baroni presono coUui. e Rizero fono date in guardia a doi 

E gli due cavalieri, cioe Fioravante damiselle. L'una avea nomine Ga- 

e Riccieri, si gli die in guar iia lo larana, tiola del re Galarano, e ral- 

re a una sua figliuola ch' avea nome ira avea nomine Duxilina fiola del 

Galerana, ea un' altra figliuola delle re Ballanie. E niente gie davanno 

re Balante ch' axea. nome Drugio- da manzare aloro stato per doy 

lina la bella. E queste due damigielle mesi . 

gli aveano in guardia, e per le loro mani aveano mangiare e bere , ma 
non in modo chelli potessero vedere. Elli cavalieri erano slati bene duo 
mesi pregioni. 

Aliis cxemplis non opus est ; licct cetcrum fragmenta ad cal- 
cem edita cum Rajnensi textu conferre : patcbit ubique brevio- 
rem ct contractam esse narrationcm. 

In quibusdam tamen locis fusior est noster textus, in iis scili- 

1. Ad calcem nostri libelli partes codicis ms. I el III integras, ul pote 
magni momenti, excerptaque partis II edimus. 



— 73 — 

cet qu8B mores rucliores et barbariores describunt. Cujus rei 
exemplum vide infra, p. 177 ; quam si conferas cum Raj- 
nensi textu, patebit hujusce scriptorem multa suppressisse quo 
humanior et decentior narrationi daretur species i. Tam ex 
congruentia quam ex discrepantia liquet prisciorem exstitisse 
quemdam Fioravantis textum, quem elegantiori stylo in toscanum 
sermonem verterit Rajnensis libri auctor ; quemque longobardica 
vel venetiana dialecto paulo brevius contraxerit nostri parisien- 
sis codicis scriptar. Qualis fuerit priscior hic textus, nunc inda- 
gandum. 

Demonstravit Rajna Regiorum Franciae auctorem Andream dc 
Barbarino, Florentinum, vergente ad finem saec. xiv, et ineunte 
xvfloruisse. Noster autem codex quinquaginta annis vel amplius 
post compositum Regiorum Francia? librum exaratus est. At 
ambos textus conferenli cuilibet manifestum est parisiensis co- 
dicis auctori ignotos fuisse Regios Francise. Personarum enim 
nomina quse refert Rajnensis Fioravante paululum corrumpit, 
sed non, ut Andreas de Barberino, mutat. Fiorio fit Fionio, Bran- 
doia Biondora, Galerana Galarana , Dardenna Dardagna , Drugioli 
.:a Druxilana vel Druxalana , etc. ; sed Sarracenum a Fioravantc 
occisum (Fior. xxiii) non, ut Andreas Finau vocat, sed Feragu 
quod idem est ac Farnagu nomen in Fioravante relatum. Gastel- 
lum a filiis Fiorcnze regis tradilum, ut in Fioravante, anony- 
mum est, nec nomen habet Monault ab Andrea datum. Plurima 
quse narrationi addit Andreas quo luculentior et planior aut 
doctior fiat, ignorat, ut et Rajnensis, noster codex. Fabulam 
modo videat lector dc amoribus Galerana? et Druxolince hinc in 
Rajnensi textu (cap. xxxiii) et in nostro (fol. 12 a et b et 13 a 
ad finem), illinc in textu Regiorum (II, 15-16); vel quoslibet lo- 



1. Ubi in Rajnensis textus (cap. xlvii) Fioravante Drugiolinse amorem 
confessae dicit : « Madonna, che dile voi ? Cli' io non vi toccherei per tutto 
l'oro di Soria, inpero che io guardo mio 0H0?'e ; essap/)iate che io sono molto 
stanco della persona. » nosler codex hfec refert : « E non ve tocchareve 
per tuto l'oro de questa citade, che io son tropo stancho et fatigato ; ma do- 
mane faro zo che vorite » (fol. 21 a.i. Mihi manifestum est florentinum scrip- 
torem eamdem ob causam hinc verba : « Inpero che io guardo mio more », 
addidisse, illinc : « Ma domane faro zo che vorile » suppressisse, scilicet ut 
personis sermonem politiorem attribueret. Sic cap. li, ubi Rajnensis textus 
fert : « Oggimai son io al tutto al tuo servigio » noster crudius : « Ora fati 
de me zo che volete » ;fol. 24 o). 



- 74 — 

cos c tribus libris dcsumpLos confcraL i ; manifcstc apparcbit 
nostrum codicem, quanquam rcccntcm, e vctusLiori (scu dirccLe, 
scu per mcdia exemplaria) derivatum esse quem non raro fide- 
lius quam Rajncnsis rcferL. 



1. Hosce, exeinpli gratia : 
Rajnensis textus, c. xli. Cod. pavis., f. 17 a, 1. 27. I Reali, II, 24-25, ed. Gamba. 



Stando Fioravante col 
suo padre si ando la 
novella a Salardo di 
Brettagna, siccomme F. 
era tornato. E Salardo 
con moita giente sali a 
cavallo immantanente e 
vennesene a Parigi. E 
quando fu al palagio del 
re ad elli smonto, e sali 
su per le iscale e giunse 
in sulla sala. Ed elli 
s'inginocchi6 dinanzi 
dallo re Fiorello e a F., 
e disso : « lo vi cheggio 
mercie, se per veruno 
tempo io vavessi offeso, 
che voi mi perdoniate. » 
E F. disse : « State si- 
curo, che io vi perdono 
cio che voi m'avete fatto.» 
E Salardo stette nella 
corte un gran tempo , 
e duro la festa de' fran- 
ceschi per F. ch'era tor- 
nato assai tempo, e 
grande festa ne mante- 
nea il papa con tutta la 
chericieria e con tutta 
Italia. E stando F. in 
Francia e Salardo se 
n'and6 un diallamadre di 
F. e dissele : « Yoi mi 
])romeLtesti, quando F. 
mi taglio la barba, di dar- 
gli la ligliuola mia per 
moglie se io faciessi pa- 
cie collui. » Ella reina 
disse : « lo mandero per 



La novella andoe a Sa- 
landro como F. era tor- 
nato ; e subito mont6 a 
chavallo cvm multa zente. 
Tanto chel zonse in Pa- 
rixe davanli lore, e F., 
e inzinichi6se ali pedi 
e disse : « lo quero mer- 
cede a vui, sacra Ma- 
jesta lo Re » et a F. : 
« clie me debiate perdo- 
nare se per alchuu tempo 
ve avesse offexo. » E F. 
disse : « State suxo, clic 
io ve perdono tutto 
quello che may me ave 
fato. » E Salandro molto 
ringracioe e steti in la 
corte dfe re Fiorello un 
gran tempo e granda 
festa menava ly homini 
e le donne de Parixe de 
Fioravante chi era ritor- 
nato. E simelmente fasia 
el papa cun quelli de 
Italia. E stando F. in 
Franza, Sallandro andoe 
della regina Biondora, 
madre de F., e disse : 
« Madamma, vui sapete 
bene zoche ve me pi'o- 
metesseve, quando F. mi 
tay6 la barba, como vuy 
ly daresseve mia flola 
per moyere.» E la regina 
disse : « lo mandaro per 
luy, e se gie lo diro. » 
Salandro se parte, e la re- 
ginamand6per F., etc. 



Tornato il re Fiorello 
dali' acquisto di Balda 
e rimenati a Parigi F. e 
Rizieri Salardo di Berta- 
gna, il qual era in quel 
tempo il maggior barone 
che fosse sottoposto alla 
corona di Francia, venne 
a Corte e giunto dinanzi 
al re Fiorello se gl' in- 
ginocchi6 ai piedi e do- 
mand6 perdonanza del 
passato. II re Fiorello lo 
abbraccio e pregolo che 
gli rimettesse e dimen- 
ticasse la offesa e la in- 
giuria passata. F. rispose : 
nobil principe di Ber- 
tagna, ogni offesa vi e 
rimessa e perdonata : io 
prego la voslra magnifl- 
cenza che voi perdoniate 
a me che per ignoranza 
vi olTesi. Salardo lagri- 
mando rabbraci6 e bac- 
ci6Io e disse : Se tu vor- 
rai sarai mio erede. 
Di questa pace in Francia 
ed in Bertagna per molti 
giorni si fece grande al- 
legrezza. 

Passato alquanto tem- 
po, per lo spazio di tre 
mesi, Salardo, lamentan- 
dosi della promessa che 
la regina gli fece quandu 
F. fu sbandito, di dar- 
gli cioe la figluola per 
moglie, mand6 alla re- 



— /o — 

Quod de secunda codicis parte concludimus, non est cur de 
prima, id est de Fiovi historia summatim relata, statuamus. 
Gonjicere res jubet primas nostri codicis paginas tanquam his- 
torise Fiovi, quam referebat vetustius exemplar, argumentum 
esse. Sed hasce paginas qui legerit, et simul cum capitulis 
i-xvi Rajnensis textus et capitulis i-xlii et liii-lviii libri primi 
Regioram contulerit propiores esse Regiis quam Rajnensi tex- 
tui animadvertet. Nova sane indicat : Biondoram (Brandoriam) 
scilicet fratrem suum per proditionem kiterfecisse et ejus armis 
indutam esse ita ut « tanquam Rex procederet » ipsa. Ad quam 
fabulam haec pertineant me quidem omnino fugit. Yerum quod 
ad cetera , mors Fiorenzi regis in parisiensi codice eodem 
fere modo ac in Regiis refertur ; Fiovum scilicet Parisios 
obsidione tentasse , regem Parisiorum in certamine , spec- 
tante et adjuvante uxore Biondora (Brandoria), debellasse et in- 
terfecisse, et Francicum regnum occupasse. a Qui finirono, e 
mancarono, addit Andreas, i primi reali di Francia della stirpe 
trojana, e qui pure comincia la stirpe di Costantino in cui co- 
mincio a diffondersi la fede in Francia per volunt^ del Signore » 
(I, xviii) 1. 

Animadvertit Rajna primum Regiorum librum plus minusve 



lui. » E Salardo disse : « lo nii par- gina e domandogli la falta promessa, 
liro. » E poi si parti e andonne in per la quale avea campato F. dalla 
una camera e la reina mando per morte. La regina rispose graciosa- 
F., etc. mente, dicendo : Ch'egli avea ragione 

eciie diceva il vero,ma ch'ella voleva parlare a F. per metterlo in amore della 
fanciulla. Salardo si parti contento della risposta. La regina da li a pochi 
giorni mandu a F., etc. 

1. Quod ad genealogias singulari modo eliam concordant parisiensis codex 
et Regii Franciae. Nihil de regum Sarracenorum cognatione loquar, 
quum Regii Francise (II, xi) et parisiensis codex (ad initium fratres Balan- 
tem, Galeranum et Baluganlem lingant, quod parvi momenti est. Parisiensis 
codex (l a, 8 a) et Ulliam Fiorii regis uxoi'em et Biondoiam Fiovi uxorem et 
Fiorenzum et Balantem et Balugantem et Galeranum germanos esse decla- 
rat! Sed regum Francorum genealogiEe esn sunl ad quas respiciamus. Hanc 
seriem preebet Rajnensis Fioravantis liber : Fiovo, Fiorello, Fioravante, Gis- 
berto, « e dello re Gisberlo non rimase se none uno figliuolo che ebbe nome 
il re Agnolo Michele. E del re Agnolo non rimase reda, ma rimase suo sinis- 
calco ch'era raolto gagiiardo e buon nome, e di questo siniscalco si naque 
lo re Pipino, » et inter Pipini iiliosGarlo, etpostCarlo, Aluigi (cap. lxxxvii). 
Memoriam igitur mutata; farailiae merovingje conservat Rajnensis Fioraventis" 



cum cap. i-xvp Fioravanlis, socunclum aulem arcLius cura cap. 
xvii-Lx cohffirere, ita ut seepius ad verbum hffic reddat. Noster 
autem codex a3gre cum cap. i-xvi Fioravantis concordat, op- 
time autem cum cap. xvii-lx; in prima vero parte, cum Regio- 
rum primo libro congruit. Sed patet secundam partem non a 
Regiis Franciffi derivatam esse ; concludendum igitur aliud fuis- 
se Fioravantis excmplar quod imitatus fuerit Andrcas, cujusque 
imaginem, deformatam licet, hic et illic reddat recentior pari- 
siensis codex. 

Hoe confirmat qusedam inter island. textum et Regios con- 
cordantia cujus Rajnensis textus vestigium nullum habet. 
In Regiis, eremita Sansone dictus qui hospitium Fiovo et 
amicis offert, dicitur fuisse olim paganus princeps a papa Sil- 
vestro baptizatus, qui arma tractare callebat, quique socium se 
tribus juvenibus addit : postea inter pugnandum occumbit 
(Reali I, viii et xxx). In rajnensi Fioravante aliter res sese ha- 
bet. Sanctus enim est eremita qui quadraginta abhinc annis 
solus per montes vivebat, quique, simul ac arma divina Fiovo 
dedit, confessione peracta, obiit : « Essiccome piacque a Dio 
lo roraito pass5 di questa vita; li santi angioli ne portarono 
Tanima nel sanlo paradiso. » In islandico autem textu, eremita 
« tumultuosus olim exstitit verbi divini contemptor qui eo im- 



• liber. Non ita in Regiis qui hanc seriem exhibent : Fiovo, etc. .. Gisberto, 
Michele, Agnolo (duse personfcl , Pipino , Garlo 'Magno;, Aloisi, Garlo Mar- 
lello, Loltieri : ita ut Pippinus non jam siniscalcus, sed filius Agnoli 
sit, et Garolus Magnus direcLe a Fiovo e a Gonstantino originem ducat. 
Pariensis codex cum Regiis de Pipini origine concordat -. Fiovo... Zis- 
berto, Angelo Michaele ( una persona, ut in Fioravante), Pupino, Karlo 
Magno, Aloyxe, Karlo Martello, Karlo Malmartello i.sic), Aloche et frater 
Alothe. 

Non audel inter conlrarias Fioravanlis et Regiorum de Pippini origine 
affirmationes sentenliam alFerre Rajna (p. 53, 54;, quum Fioravantem confir- 
metversus quidam ms. codicis Marciani xni, Regiosautem versus gallici poe- 
matis Doon de Mayence et locus quidam libelli « Ghronique saintongeaise » 
dicti. At, quum versus codicis Marciani xiii corruptu? esse possit, ut jam 
animadvertit Rajna, hsec inter parisiensem codicem , Regios Francia?, 
chronicon santoniense, et prooemium poematis Doon de Mayence concordan- 
tia affirmare jubet apud nostros trovatores carolingam familiam cum 
merovinga mixtam et confusam fuisse. Quod ad Rajnensis Fioravantis 
affirmationem, hanc auctori non ila liistorife gallicae ignaro nec novam pro- 
geniem priscse locum occupavisse oblito attribuendam c^nsemus. 



pietatis venit ut sex viros sanctos etvita clai'issimos interimeret. 
Demum feliciori Papffi Sylvestri ductu exspergefactus meliora 
sapuit.... Hic etiam ^■Ethnicos saepe incursantes strenue se 
vindicando, armis qua3 optima possedit profligavit » (p. 123). 
Idem est ac Sansone iste quem noverunt Regii. 

Sed, quod majus est, in holl. fragmento eremitam Lucari 
Yocatum inter pugnandum perire videmus -. Qui quanquam non 
in Fioventis, id est Fiovi, sed in Floovantis, id est Fioravantis 
historia, partes suas agit, cum nostro Sansone conferri potest, 
quia, ut infra videbimus, Fiovi et Fioravantis una ac eadem est 
fabula. Credendum est igitur eremita? partes ampliores fuisse 
qui, olim bellator, a Sylvestro papa baptizatus, in trium juve- 
num sodalitium accipitur et eorum vita? particeps fit, donec 
mortem inter pugnandum inveniat. 

Unde hcpc island. (et holland.) textus cum primo Regiorum 
libro oriri potuit concordantia, nisi per textum illum quem re- 
praesentat hodie parisiensis codex, quique arcte in quibusdam 
partibus cum Regiis congruit, in aliis cum islandico simul et 
cum Regiis? 

Fuit igitur vetustior textus qui eremita? proprias partes at- 
tribueret, et de fine regis Francorum aha ac rajnensis Fiora- 
vante referret. Hujusce textus tanquam vestigia pr»bet codex 
iste quem anno 1407 exarabat, in suo castello, Domini de Ponte- 
vigo scriba. 

Nunc ultra progredi licet, et de origine hujus vetustioris 
textus inquirere. 

Affirmat Rajna librum de Fioravante italianam textus gallici 
prosa oratione scripti versionem esse qui in unum varia gallica 
poemata Floventis (Fiovo), Floovantis (Fioravante), Florentis 
et Octaviani (Drugiolina), etc, collegerat ; quam opinionem gra- 
viter G. Paris, in rajnensis libri recensione impugnavit. Val- 
dissimis argumentis demonstravit non a galHco scriptore di- 
versa poemata in unum collecta et in prosam orationem 
conversa fuisse -; poemata enim cycli carolingi non ante ssecu- 
lum XIV, pleraque sfficuio xv°, in prosam traducta. Rajna au- 
tem versionem gallicam, quam supponit, sfficulo xiii scriptam 
non potest quin agnoscat. Dein duplici hac indole distinguitur 



1. Yide supra p. 41. 

2. Romania, II, p. 351-36G; vide prteserlim p. 353, 358, 3Gi. 



— 78 — 

libcr Fioravantis quam in oranibus italianis poematis invenias : 
varias scilicet bellatorum familias in cyclum vel unam familiam 
congregatas esse i et nomen commune « Moguntianorum » om- 
nibus proditoribus attributum. 

Postquam autem G. Paris Fioravantis collectanea non gallico 
scriptori referenda esse demonstravit, conjicit auctorem Italia- 
num fuisse qui lingua franco-italiana suam narrationem scripsc- 
rit. 

Scilicet constat septentrionalem Itaiiam sa^culo xiii" lingua 
gallica, in componendis libris, usam esse ; xiv° autem plura 
poemata quadam mixta dialecto scripta esse quse italianam 
(longobardicam vel venetianam) et gallicam una reprcesentaret. 
Horum textuum et hujus linguffi jam plura nunc nota sunt 
exempla quee Mussafia inprimis maxima cum cura et diligentia 
illustravit. Hodie demonstratum est linguam gallico-italianam 
per duo ssecula septentrionalis Italia? scriptorum linguam 
fuisse, prsesertim quum de poematis gallicis imitandis agere- 
tur 2. Quid vero vetat putare ex aliquo franco-italiano, hodie 
amisso, poemate originem ducere librum Fwravantis? 



1. Quod clare apparet in Fiovi et Fioravantis liistoria. Fiovi historia ab 
■uno gallico poemate de Flovente, Fioravantis a duobus de Floovante poe- 
matis originem ducil , et diversi textus isti ita inter se ab italianis scripto- 
ribus conjunguntur ut Fiovus avus, nepos autem Fioravans evadat. Barbarus 
rex Ausse Florus cujus filiam servat Floovans fit apud italianos scriptores rex 
Ardenna3, avunculus Floovantis. Floventis socii, qui in islandicis versionibus 
(et ideo in gaHico poemate amisso)nihil majus sunt quam armigeri, statimper 
artem italianorum scriptorum e regio sanguine oriuntur ita ut, ubi quartus 
Ansoigi (Ansseis) additur socius, quatuor consobrini e quatuor fratribus nati 
una iter faciant. Eremita ipse quem adit Fioravans est avunculus, frater 
matris Fioravantis. Unde fit ut diversarum personarum nomina mutentur quo 
manifestor fiat cognatio. Fiovo (Flovent) habet filios Fiorello et Fiorio; 
ab uxore Ulia habet Lione, Lionello et Ulia; etc. 

2. De gallicse linguBe usu in Italia ad finem sa^culi xiii vide Histoire Lit- 
teraire, xxiv, p. 544 et sqq. De lingua et littcris franco-italianis , vide 
Mussafiam qui omnes scriptores qui ante se de hac re disseruerunt, diligentis- 
sime citat : Handschriftliche Studien in Sitzungsbericlite der Philosophisch- 
Historischen Classe der Kaiserlichen Akademie derWissenschaften 1863, rnar:- 
mai [t. 42), p. 276, et sqq. Post eum qmedam scripsit G. Paris, Histoire poitique 
de Charlemagne, 163 et sqq. Vide et Mussafia : Trattato de « regiraine rec- 
toris » da Fra Paolino Minorita ; Pio Rajna, Rinaldo da Montalbano, Bologna, 
1870 [estratto del Propugnatore) ; Ricerche, 127, etc. ; E. Teza, Rainardo e Le- 
sengrino, Pisa, 18G9; Bartoli , Primi due secoli della letteratura italiana, 



— 79 — 

Sic rem se habuisse conjicit G. Paris. Quod recte conjectum 
demonstrat libri Fioravantis tenor et compositio. 

Quinque fabulae e quibus liber Fioravantis constat, Fiovi 
scilicet, Fioravantis, Drugiolinse, Octaviani et Gisberti, totidem 
gallicis poematis respondent. Num vero a gallico scriptore hEec 
gallica poemata in unum collecta et in prosam orationem 
translata fuerint, hffic agitur queestio. Sed si demonstraverimus 
primam libri partem ab italiano solum auctore redactam fuisse, 
totum opus italiano auctori attribuendum esse quivis confitebi- 
tur. Fabulam igitur Fioravantis, Fiovi nepotis, quse cum gallico 
Floovante congruii, consideremus. 

Statuimus supra i duabus e partibus hanc fabulam constare ; 
auctor duo exemplaria gallica Floovantis in manibus habuit 
quorum unum Floovantem in carcere inclusum. alterum cum 
amica in castello obsessum ferebat. Ne alterutrius jactura 
fieret, in unam ambas narrationes redegit, et, ut ita dicam, 
consuit, scurrarum personis callide ~ usus. Qui scurree ad pos- 
teriorem fabulae partem priori parti conjungendam itanecessarii 
sunt, ut, his sublatis, auferatur et narratio. Sed scurrarum per- 
sonee, quales hic referuntur, non gallicam, sed italianam, et ita- 
lianam modo artem arguunt, quum nusquam in gallicis poematis 
scurra3 /?^C(^or«;>< partibus fungentes inducantur, quod in italianis 
seepissime ; ita ut Floovantis gallicum poema in prosam orationem 
ab italiano versum fuisse necessarium sit. Fiovi vero, Fiora- 
vantis, Drugiolinffique fabulas in unum agallico scriptore prosa 
oratione collectas , dein ab italiano quodam translatas qui, novo 



Milano, (nell' Italia del Yallardi, 1873); Ascoli, Saggi laclini (305 et sqq-, 449 
et sqq. , qui nova et maximi momenti de hac qusestione, ut solet, scripsit; 
etc. etc. 

1. Vide p. 56. 

2. Non imperitus fuit ille Fioravantis auctor qui solertissime varias histo- 
rias et diversos historiarum casus conjunxit et adaptavit. Ut unum modo 
exemplum afTeram, in gallico Flovenle, Gonstantinus ab Hispanis qui ibi 
primutn in scenam inducuntur, obsidetur, et a nepote suo auxilium petere 
cogitur. Hanc obsidionem, cum reliqua narratione segre cohcerentem, cal_ 
lide italianus auctor tractavit, quum finxerit Salatrem regem cum Fiovo bella 
gerentem, ne hostis ab avunculo suo auxilium accipiat, filios ad obsiden- 
dum Gonslantinum mittere. Serius adveniunt quam ut Constantinum prolii- 
beant quin copias Fiovum liberaturas mittat; sed imperatorem tamen ita 
aggrediuntur ut Fiovus, tandem victor, sua vice Gonstantino auxilietur vide 
supra, p. 49). 



— 80 - 

et paululum diverso gallici Floovantis reperto codice, Fiora- 
vantis (Floovantis) historiam, commixtis duobus textibus, de in- 
tegro narraverit, nemo sansD mentis crediderit. Nec tamen aliter 
res explicarc possit qui mecum Fioravantis historiam a reliquis 
disjungere noluerit. Qui duos Floovantis codices in unam 
italianam Fioravantis historiam cocgit, illo ctiam Floventis 
(Fiovi) et B^lorentis Octavianique (Drugiolinec) gallica poemata 
una congregavit, et ex omnibus his gallicis poematis unum 
italianum librum confecit cui nomen Fioravante inscripsit. 

Italianus vero liber ille sermone franco-italiano scriptus est. 
Etenim non solum per septentrionalem Italiam gallica poomata 
in Toscanam penctraverant, sed et nostri libri parisiensis codex 
septentrionali dialecto referendus est. Parisionsis codex cujus 
excerpta in calce hujus libri edimus perpetuo vocabula etgram- 
maticas formas exhibet qua? , exempli gratia, in Bovo vene- 
tiano, in toxtibus a Mussafia oditis invoniuntur: piare (pigiiare), 
tayar (tagliare), rnoi/ere (mogliere, moglie), zaxe (jace), insire 
(usciro), oldire (odlre), alcire (uccidere), plaxe (fol. 116) (piace), 
niiy vuy (noi voi), vite viteno (vede vedeno), -ave (-elpbo), so7ito 
(sono, sum), fo7io (furono) etc. Primo obtutu se septentriona- 
lem clamat ipse textas i. 

Sed nullum adhuc notum est prosa oratione scriptum franco- 
italianum opus ; inde credendum exstitisse poema franco-ita- 
lianum cujus duse (vel plures) scriptse fuerunt prosa oratione 
versiones, una scilicet septentrionali dialecto cujus recentius 
exemplum est noster parisiensis codex, altera autem florentina 
quam refert rajnensis textus. Quod ad fabulam Fiovi, septen- 
trionalis versio liberius toxtum franco-italianum tractavit, 
quam socutus ost Regiorum 'Franciai aactor. Nunc quum utra- 
que versio a textu franco-italiano pendoat, facillime intclligitur 
cur varise locutiones gallicum sermonem redoleant, de quibus 



1. Novum raihi argumentum prsebet prof. Rajna qui mihi liberaliter quae- 
dam excerpta e mss. italianis de fabula imperii romani a Gallia ad Germaniam 
translati communicavit ;Vide supra, p. 72 et infra p. 92). Scilicet quse 
in line parisiensis codicis refertur fabula, ea poema franco-italianum de 
Hugone Alvernensi concludit, ita ut fabula ista qucU gallicam originem 
agnoscit per textus franco-ilalianos in ItaHam penetraverit, Quum tertia et 
ultima pars codicis parisiensis a franco-italiano textu derivata sit, primam 
et secundam, auctori ilaliano attribuendas pariter, a franco-italiano textu 
derivatas plus quam verisimile est. 



— 81 — 

jara R.aina in suo libro, quamquam non rectc, ut reor, intcrprc- 
tatus, disseruit ^. 

Hanc disquisitionem breviter repetamus. Parisiensis codex 
vctustioris exemplar est textus quem in conficiendis Francise 
Regiis secutus est AndrEeas de Barbarino, et iste codex et raj- 
nensis ab anteriori prosa oratione scripto opere dcrivati sunt ; 
quod a franco-italiano (non gallico) scriptore ex variis gallicis 
poematis in unum redactum est. Hoc autem franco-italianum 
opus versibus scriptum fuisse, ut codices Alarcianos, verisi- 
mile est ~. 



1. P. 35. 

2. Non tamen totam omnino expianatam de franco-italiani textus et 
rajnensis et parisiensis codicis ratione qua^stionem affirmem; quse quidem 
admodam perplexa adliuc remanet. E genealogiis qute Fiovi historiam cum 
Fioravantis historia conjungunt constat primam et secundam partem co- 
dicis parisiensis ab uno et eodem anteriore textu (franco-italiano) derivari. 
Qui quidem tertiamne partem, fabulam nempe de imperio romano a Gallia ad 
Germaniam translalo, oontinebat? Crediderim equidam (quanquam aflirmare 
noluerim), quum tertia pars illa tam stricte et arcte cum prioribus coliaereat 
et narrationis vultus ita sibi ubique conslel, ut vix diversi auctores se 
prodant. Sic vero duo poemata franco-italiana admitti debent quorum 
unum Fiovi gesta secundum gallicos textus quos transtulerunt islandici 
scriptores, Fioravantisque simul cum DrugiolinaD et Gisbcrti liistoria narra- 
verit; alterum vero Fiovi gesta seu secundum alios gallicos textus hodie 
amissos' exposuerit, seu invenerit, Fioravantis Drugiolinae Gisbertique eodem 
modo quo prius poema retulerit, fabulam denique de imperio romano , 
sicut poema franco-italianum de Hugone Alvernensi, continuerit. Et quum- 
non credere possim textum communem rajnensis et parisiensis codicis 
(historiam nempe Fioravantis Drugiolinsg Gisbertique) non ab uno et eo- 
dem textu vetustiori prosa oratione scripto ortum , ponendum est unum 
fuisse auctorem qui duas diversas Fiovi historias (secundum duo diversa 
poemata fr.-ital.) , fabulamque de imperio romano (secundum unura poema 
fr.-ital.) in prosam orationem verLerit, duas versiones scribens : quarum 
uuam referat rajnensis textus, alteram parisiensis et Regii Franciae. Haec 
temerarie quidem conjicimus, non admodum verisimilia ipsi intelligentes. 
Sed nos, quum et tempus et italiana documenta desint, materiam deserimus 
tantis involutam tenebris quas unus mortalium Rajna discutere possit. 



Cap. VI . 

Quid inter Floveniis (Fiovi) fabulam et Floovantis 
(Fioravantis) intersit? 

Fusius de Flovente (Fiovo) et de Floovante (Fioravante) dis- 
seruimus. Quid inter duas personas intersit, lector jara non sc- 
mel secum procul dubio qucosivit. Quam quffistionem jiim expo- 
suit Pio Rajna et tam luculenter ut ejus verbis non assentiri 
nemo possit *. 

1. Le avventure di Fiovo e di Fioravante sono tessute sopra lo stesso or- 
dito. Trattasi e nelle une e nelle altre di un giovine principe, che per una 
lieve colpa commessa contro di un barone della corte paterna corre grau 
pericolo di vita e si riduce in un lontano esilio. Quivi la figliuola di un re 
pagano invaghisce di lui, ottiene Tamor suo, lo aiuta efficacemente et da UI- 
timo dopo varie vicende diviene sua sposa. S' aggiunga che in ambedue le 
narfazioni v' ha in campo un' altra donzella emula della fortunata, e in en- 
tvambe il giovine cavaliero viene soccorso da genti del padre suo. Su questo 
fondo comune si vengono a rilevare incidenti diversi assai : ma cio non to- 
glie che la somiglianza sia davvero soverchia perche si possa giudicare ca- 
suale. S'aggiunga ancora la conformita dei nomi; Fiovo doveva suonare nel 
testo francese Flovent; la saga islandese ce ne faTquasi certi; ora qual diffe- 
renza v' ha mai tra Flovent et Floovant, nome che in un passo del poema 
d'Auberi le Bourguignon suona Floevent? E v' ha pure dell' allro : nella 
nostra storia di Fiovo raccontansi certi incidenti i quali trovano perfctto ris- 
contro nel Floovant francese i, mentre mancano poi del tutto nella parte 
del romanzo ove si nari^ano i casi di Fioravante. Mentre infatti P'iovo si trova 
nella Gallia, Gostantino suo zio e assediato dai Sarraceni. Accorre il prode 
battagUero, edal suo soccorso si deve se Roma e libei^ata dai nemici. II mede- 
simo, mutati i nomi, accade nel Floovant; qui la citta stretta d'assedio e 
Parigi, ma e sempre il giovane esule che ritorna con genti 1'accolte in lon- 
tani paesi e rende salvezza a chi lo aveva costretto a ricoverare in terra 
straniera. Le analogie sono certo manifeste e innegabili; non so tuttavia se 
altrettanto facili a spiegare. A ogni modo a me conviene proporre un' ipo- 

tesi, la quale non mi sembra se non altro inverisimile lo penso che della 

storia di Flovent o Floovant esistessero almeno due versioni oltre a quella a 
noi pervenuta. II nostro autore dovrebbe averle composte insieme, senza 
lasciarsi sgomentare dal pensiero che in cotal guisa il suo protagonista di- 
ventava progenitore di se medesimo. Gosi con poca spesa di fmtasia riusciva 

1. Ne obliviscatjr lector Rajiiam, quura luec scriberef, island. versionem moilo per brevissi- 
mam iiotitiam ab editoribus gallici Floovantis iii prajfatioiic allatam iiovisse. 



— 83 — 

Quam juste Rajna communem de Flovente et de Floovante fa- 
bulae originem suspicatus fuerit, nunc, quum plura documenta 
de dijudicanda lite in proraptu habeat, agnoscit lector. 

Fioventis (Fiovi) et Floovantis (Fioravantis) poema unum ac 
idem est ; comparatio fere in omnibus partibus institui potest. 

Quod ad nomina, preecipua persona hic Floovant vocatur, illic 
Flovent quod est a Floovant contractum i; rex a paganis obses- 
sus hic et ilUc Ftorus; ejus filia hic Floretta, illic Florentia 2; pa- 
gani autem regis filia hic Maugalia venusta (Maugalie la belle), 
illic Marsihilla venusta. 

Quod ad fabulam, in Floventis (Fiovi) fabula, Constantini im- 
perator nepos, occiso quodam duce, aufugit comitantibus duo- 
bus armigeris; in Floovantis (Fioravantis), Gloovisii regis 
Francorum filius, injuria magistro illata, exsulat comitante 
amico Richario. Flovens eremitam adit qui olim bellator, nunc 
Dei cultor, interdum tamen paganos debellat, quique juvcni 
loricam gladiumque Joyeuse ministrat. Floovans (Fioravante) ^ 
quoque eremitam adit qui olim bellator, nunc Dei cultor, armo- 
rum usum non oblitus est ^. Flovens dein cum quodam Sarra- 

a moltiplicare le generazioni senza introdnrre nella sua storia cosa alcuna 
che fosse veramente estranca alla ftimiglia... Naturalmente non posso pre- 
sumere di arrivare piii oltre colle induzioni e le ipotesi ; ma non dispero che 
un giorno o 1' aitro 1' antica letteratura francese o mi dia torto o ragione. (Ri- 
cerche, p. 61-63.) 

1. Vide supra, p. 69. 

2. Vide supra, p. 66. 

3. Supra demonstratum esl Fioravantis historiam e duabus fabulis constare 
quas idem argumentum referant. In posteriori autem (cap. xlv), Fioravan- 
tem videre est eremitae ad domum pervenientem qui ab Angelo monitus ei 
reddit arma a puero rapta. Ut in Fiovo et in islandico Flovent, ita in Fiora- 
vante angelus eremitee nuntiat quis sit advena qui hospitium petat. Inde 
jure afBrmari potest in textus gallici parte quae hodie amissa est Floovan- 
tem Richarium Floretamque a Turcis liljeralos ab eremita quodam (Lu- 
cari forsan ; vide supra, p. 76) auxilium divinum accepisse. 

Notandum est Eremitam in hac Fioravantis narratione juvenis avunculum 
esse, ul Eremitam qui in libro I Regiorum Franciae (viir) Fiovo Giovamba- 
roni et Sanquino operam naval. 

4. Quod ad gladium, ul patet ex liisce versibus (1330-32) 

Ancor mo poisc plus de nVespee que n'ai ; 
Au chatel Avenant la perdi, bien le sai. 
Tu me la donas belle, file le roi d'Au3ai. 

eum a Florelta accipitFloovans, ita ut regis Flori patrimonium merito credatur. 



— 8i — 

ceno certamcn init cui pater auxiliatur, haud aliter quara Floo- 
vans qui Fernagu aggrcditur ; Sarraceno autem opitulatur pater, 
Saxonum rex Salatres. Flovens adit Parisios aSalatre obsessos, 
ut Floovans Ausam, cujus rex Florus (Fiorenze) a Sarracenis 
obsidetur. Flovens Gorsablinum qui Marsibillam Salatris filiam 
adamat ita devincit, ut Marsibilla victoris amore incendatur i. 
Floovans Sarracenos tanta virtute profligat ut Maugalise, regis 
Sarraccnorum Galieni filiffi, sibi amorcm conciliet. Floventcm 
Florentia, regis Flori filia, adamat, sicut Floovantem Floretta 
regis Ausse filia. Flovens a di-vite hospite excipitur sicut et Fio- 
ravante (in textu italiano, non in gallico ). Floventi rex Florus 
filiamuxorem offert, ut Floovanti rex Ausse et Flovens virginem 
aspernatur iisdem fere verbis quibus Floovans (Fioravante) in 
italiano textu ^. 

Hic in variis armorum casibus non congruilur ^, Sed de- 
mum Saxonum rex a Flovente vincitur, ut Sarracenorum a 
Floovante. Filiam Salatris Marsibillam uxorem Flovens ducit, 
Galieni filiam Maugaliam Floovans ; filiam regis Francorum 



1.' Yide supra, p. 68. 

2. Lege haecislandicaB versionisverba(infra,p. 158) : «Ego.pergitRex, liliam 
meam tibi despondebo... » Flovent autem ad tm^bandum hunc discursum, 
alium instituit sermonem, hunc in modum Regem allocutus : « Direptoros 
Francice et regni tui vastatores bilem mihi commovent; quapropter aliquid 
consilii est capiendum, ut injuriam nobis illatam, et damna quae multos 
annos perpessus es, vindicemus, etc... « Hoc consilio approbato, Rex, etc. » 
Confer nunc hfec italiani Fioravantis (xxviii) : » Allora lo re prese per mano 
Fioravante e disse : « lo ti priego per amore chettii prenda la mia ligliuoki 
per moglie. » E Fioravante disse : « Messire, io voglio in prinia menare a 
lin tutte vostre guerre, e poi faro quello che piu vi piacera. » Ello re disse : 
« Ben ai detto e ben mi piacie. » 

3. Diversi aliquando casus similia in Flovente et in Floovante trahunt. In 
Flov. (cap. xiii) victori Floventi, sed Othunum amicum ab hostibus captum 
dolenti, oscuhim dare vult Rex Francorum : « Ne me tangas, Domine, ros- 
pondet, juravi enim me neminem ante osculaturum quam captivitatem Othu- 
nis, sodalis mei, vindicavero. » Richarii, in Floov., admodum diversus est 
casus, qui tamen Sarracenis eum paganum esse credentibus et osculari cu- 
pientibus, respondet (v. 1256 ct sqq.). 

Seignour, franz Sarrazins, ne me baisiez vos mie; 
Maliom et Tavergan an ai ma foi plevie 
Que ne baiserai home, ne parant, ne cosine, 
Ainz aurai mortz Francois de m'espee forbie. 



Florentiam consobrino Anssei Flovens ^, Florettam filiam regis 
Ansffi amico Richario Floovans dat. Deinde Flovens avunculo 
a paganis obsesso auxilium affert sicut Floovans patri Cloovi- 
sio ; et post mortem avunculi imperator Romte salutatur ut 
Floovans, mortuo patre, rex Francorum. 

Utrique poemati unum igitur subest argumcntum ; undc 
fit ut inter et gallicum hollandicumque Floovantem et islandi- 
cum Floventem et italianos Fiovum et Fioravantem instituta 
collatio nos rectius et subtilius de prima Floventis et Floovantis 
forma judicare sinat, quam instaurare nunc tentabimus. 

A. Flovens exsul cum sociis eremitam adit qui ei arma dat, 
ct se socium addit, bellorum fit particeps et inter pugnandum 
occumbit; hoc statuunt et Sansonis persona in primo libro Re- 
giorum et Lucari in hollandico Floovante. Quum uterque eas- 
dem agat partes, unus in Fiovi (Flovent; historia, alter in Floo- 
vantis, ex uno et eodem ducunt originem, nec solum Floovantis 
sed et Floventis narrationi attribuendi sunt. 

B. Flovens, relata dc Corsabrino victoria, sibi MarsibillsB amo- 
rem conciliat quam rapere non invitam tentat. Quod c 1'abuhi 
Florentis et Octaviani patet. 

C. Filiam regis Francorum Florentiam cum Ansrei connubio 
conjungit Flovens ; quod docent Fiovus fdiam Fiorenzi regis 
uxorem Ansoigi necnon Floovans uxorem Richario Florettam 
offerens. In Fioravante nihil de connubio Ulianse (=: Florettse) 
cum Richario, quia fabula ad fmem ab Fioravantis auctore ob 
ambas in unum confusas narrationes transformata est; quam 
ob causam suppressa est auxilii a fdio patri allati narratio, quaj 
ad finem gallici Floovantis ut islandici Floventis legitur. 

D. Seu in ea quse deficitMonspessulanensis codicis parte, seu 
in alio Floovantis textu, eremita quidam inducebatur in sce- 
nam; quem repreesentat eremita quem fingunt Fioravantis his- 
toria et holl. fragmentum. Cf. A- 

E. Vidimus Floventem hospiti ditissimo cuidam a rege Fran- 
corum esse commendatum; Fioravantem quoque in divitis hos- 
pitis domo aliquantisper demorari. Unde autem hanc hospitis 
pcrsonam desumere potuit italianus auctor? Non hanc ex aliquo 
Floventis textu in Fioravantis historiam transtulit; nam e toto 
narrationum tenore patet exacte auclorem separatim et fideliter 

1. Vide supra, p. 66. 



— 86 — 

Floventis historias secundum gallicura qucmdam PlovenLis tex- 
tum tractasso, Floovantis autem secundum duos gallicos Floo- 
vantis textus apte in unum redactos; nihil vero e Flovenliana in 
Floovantianam aut e Floovantiana in Floventianam transfudisse 
historiam i. Inde credendum est et gallico Fioovantis textuihos- 
pitis personam restituendam esse. 

F. E nota 2 pag. 84 patet Floovantem regi Ausce idem res- 
ponsum quod Floventem regi Francorum dedisse ; quum, ob 
argumentum in E allatum, non verisimile sit hoc responsum e 
Floventiana historia desumptum. 

G. Holl. fragmentum de custode quodam Rigant loquitur qui, 
plebeius licet, nobilia facinora agit et res Francorum adversas 
virtute restaurat. In italiana Fiovi historia , rustico cuidam 
cfedem fere attribuuntur partes ~. Non mo fugit rustici hujuscc 
fabulam Italianam esse, quam jam libcr De Mirahilihm Bomse 
referat. Sed mihi dubium est cur hanc fabellam in suum librum 
textus franco-italiani auctor introduxerit, ni in gallico textu 
quidquam simile invenisset : hujusce custodis loco melius rus- 
ticum romanum fama celebratum exponere habuit. Forsan teme- 
rariehocinductum videbitur, nec enimplusquam conjectum dixe- 
rim; sed quum in Fiovi historia rustici persona appareat, quffi 
cum hollandico Rigant admodum congruit, in gallico Flovente 
quemdam quoque fuisse Rigant, qui partes similos ageret facile 
suspiceris. Nec quidquam in hoc mirum offondas. Rigantis enim 
personam vutgarem in nostris gallicis poematis osse ^ ne obli- 
viscaris ; plurima poemata plobeios facinoribus suis se dominis 
et principibus fequiparantes gerunt et in poeraate Lotharingo- 
rum [Garin le Loherain) plebeius quidam eodem nomine Rigant 
easdem fero partes agit. 



1. Cf. Rajiia, Ricerche, p. 6'2, 63 •: « Che ]'autore immagiaasse egli mede- 
simo le avvenlure di Fiovo imitando i casi di Fioravante, mi sembra cosa 
lontana da ogni probabilita. S' egli avesse volulo inventare, si sarebbe 
guardato dal raddopiare in questa guisa nella stessa scrittura una sola nar- 
razione, e se anche la fantasia non gli avesse retto a concepire una nuova 
tela, la letteratura romanzesca era bastevolmente ricca per lasciargli largo 
arbitrio nella scelta. « Quod de summa et narralionis dicil Rajna, id de sin- 
gulis fere ubique dicendum esse censeo. 

2. De quo vide supra p. 49, et Rajna, Ricerche, p. 64 et sqq. 

3. Sic Roboaste in Aliscans , Varochcr in Macaire , sutor in Baudxdn 
de Sebourg : otc. 



— b/ — 

Haec omnia jam addita non affirmaverim , sed verisimile 
crediderim. Sed quoque modo se res habeat, certe mihi assen- 
tictur lector nec Floovantianam nec Floventianam historiam 
qualis et e Monspessulanensi codice et ex islandicis versionibus 
apparent, in prima forma nobis objacere ; et per italianos textus 
ct per hollandica fragmenta alias et quidem diversas formas 
si non omnino restaurari, at saltem introspici.et delineari. Quod 
ad meum propositum sat erit, 

Longse hujusce disquisitionis summam repetere operje pre- 
tium est. Hic apposita tabella quae sit inter se variorum quos 
consideravimus textuum ratio declarabit. ( Per italicas litteras 
quos supponimus, per capitales qui existunt textus notantur.) 



PARS TERTIA 



De .Floventianfc et Floovenliaiite fabu!» origiue el iudole 
el (le Meroviuoo cvclo. 



Relictis nunc islandicis, hollandicis et italianis seu versioni- 
bus seu imitationibus, ad primitivos gallicos textus redeamus. 
Non solum exteris in regionibus, sed et in Francia celeberrimas' 
fuisse de Flovente vel Floovente i fabulas plurima testimonia 
docent. 

Jam supra ^ versus cilavimus provencialis poetee. Bertranni 
de textu quem vertit islandicus translator : 

Ni no sabetz novas de Floriven 

Que pres preraier de Fransa mandamen. 

Ut Berlrannus joculatori suo ignorantiam , haud aliter Giral- 
dus a Cabreira suo imperitiam crimini vertit, dum diversa poe- 
mata recenset bono joculatori cognoscenda, inter qua? et illud 
quod Florisen celebret : 

De Florisen 
Don sabs nien, 

Cabra juglar 3. 

1. In secunda parte, quo facilius distinguerentur Floventis et Flooventis 
nomina, semper Floovant per a, non per e scripsimus. Flovent enim modo 
reperitur; Floovent autem et Floovant invenire est. Hac in parte Floovent 
modo formam, ut pole anliquiorem, afferimus. 

2. P. G3. 

3. Bartsch, Denkmseler der provenzalischen Lileratur, 185G, p. 90. — De 
nominibus Floriven et Florisen, vide infra, p- 108, n. 4. 



— 90 — 

Fabella quccdam (fabliau), usque adhuc inedita, qua? in ms. 
Bibl. Nat. asservatur, titulos diversorum poematum fusius 
citat, inter quos et nostri gallici poematis : 

S'avez 01 assez sovent 
De Richier et de Floevent 
Et de Rolant ct d'01ivier ' . 

Hi textus saeculo xiii referuntur. Eodem saeculo, auctor poe- 
matis de Alberico Burgundiensi {Auberi le Bourcjohw narrat qub- 
modo latro Lambertus, se ducem Alberici consobrinum esse 
mentitus, eum in castellum suum adducat ibique vino et canti- 
bus sopire tentel. 

« Sire couzin, molt faites a prisier; 
Or chanterai, por vos esbannoier. 
Je sai de gesie les changons conimencier 
Que nus joug'eres ne men puet engignier. 
Je sai assez dou bon roi Cloevier, 
De Floevent et dou vassal Richier. 
Dirai VU5 en volentez sans irichier. » 
Dont commensa Lamhers a flabloier 
Et a cbanter bauiement sans dongier, 
A chascuR ver li fait le vin baillier ~, 

Hinc apparet decantatam fuisse nostram de Floovente fa- 
bulam. 

Ad finem saeculi xii, auctor quidam, normandicus ut videtur, 
poema composuit cujus fragmenta in Oxioniensis collegii Corpus 
Christi dicti bibliotheca invenit et cdidit D'" Edm. Stengel. Hu- 
Jus poematis auctor Flooventis fabulam imitari videtur ; prtPci- 
pua persona, iyrf/co/znomine, filius regis Hispaniae, pueradhuc, 
mortuo patre , e regno ejectus, post varios casus rex India^ 
evadit. Sed patria? et paterni regni non immemor, ad conso- 



1. B. N. f. fr. 19,151; antea S. Germ. fr. 1239; fol. 63 verso , col. 1. - 
Yide Paul Meyer iii Correspondance litteraire, 25 mai et 1'" juin 1861; t. Y, 
p. 316 et suiv. 

2. Bibl. Nat. . m?. fr. 860, fol. 207. recto 1. Cf. Guessard ot Mi.:heland, 
Floovant, p. vilj, et Hist. litter., xxii. p. 330. 



- 91 — 

brinum regem Francice Clodove et ad ejus filium Floovent le- 
gatum mittit ut ad depellendum usurpatorem et recuperandum 
patrium regnum ipsum adjuvent ^. 

Quatuor isti textus nomen Flovent aut Floovent modo referunt, 
de argumento autem tacent; non ita sequentes : saeculo xiv°, 
Philippus Mosketus, qui fabulosam Franciae historiam secundum 
epica poemata scripsit, de Cloovisio ha?c refert -: 

478 XXX ans maintint sa tiere bien ; 

Asses coiiquist, n'i perilit rien ; 
480 I. fil ot eii de Meulsent, 

Si Tapelierent Floevent : 

Si fu compains a Saint Ricier 

De Pontiu ^, et si I'ot moult cier, 

Et si fisent maintes fois gierre 
480 As Sarrasins et a lor tiere. 

Cis Fiooevens fut moult \allans, 

Sages, vistes et conquerans, 

Et de largaice fu moult clers : 

Si moru jovenes bacelers. 

Ex hac narralione conslat : 1° quod ad Flooventis socium, Ri- 
charium monachum evasisse et sanctis adnumcratum fuisse ; 
quod cum textii hollandico satis congruit qui Richarium, stra- 
gis bellicse pertsesum, in abbatia monachi vitam degisse de- 
clarat ^. Sed errat Mosketus aut quem pequitur auctor, dum Ri- 
charium eumdem esse putat quem sanctum Richarium qui 
christianam fidem in Picardiam attulit, Pontivique pagi aposto- 
lus dictus est ^. 

2° Quod ad Flooventem, e Melsente matre secundum Moske- 
tum, natus est ; secundum autem hollandicum textum, e Glaudia. 
Refert Mosketus Flooventem juvenem mortuum esse : attamen, 
filiam reliquit de qua fusius scripserunt trovatores. 

Sseculo xiiio. Albericus monachus abbatise Trium Fontium. in 



1. Apud Boehmer, Romanische Studien, I, 399-406. 

2. Chroniques de Philippe Mousket, ed. de Reiffeaberg, I, 20. 

3. Edilio Pontice, perperam. 

4. Yide supra, p. 43. 

5. Cf. Paul Meyer, Correspondance litteraire, ibid. 



- 92 — 

SLio Chronico, referL ad regnum Cloovisii secundi, anno 653 : 
« Quffidam hystoria de rcge Floovenz (ab isLo descendunt duces 
Saxonum ^), Clodovei filio. Hujus filiaHclvidiSjdaLa JusLamondo 
regi Saxonum, peperiL Brunomundum el heredes Withe- 
cindi 2. » 

Has lineas explicat prooemium poemaLis a Johanne Bodello 
de Saxonico bello scripLi, ex quo paLet antiquiora poemaLa ex- 
sLitisse ^ in quibus matrimonium Helvidis ^ Flooventis filia?, 
cum JusLamonLe Saxonum duce eL bella inde orLa narrabanLur. 
Heredes enim Helvidis Franciffi regnum armis repeLiisse ; belli 
evenLum diu incerLum ; tum regem Francorum mortuum cssc ; 
cui cum non superessetheres, Francos primo Godefreidum Pa- 
risiensem, dein Garinum Picardum (Pouhier) regem elegisse, 
cui successerit filius Ansffiis c rusLica quadam (la fiUe au va- 
chier) naLus; Ansa^im singulare cerLamen in insula cum Saxone 
Brehier iniisse cujus ex cvenLu vicLoria Saxoniae vel Francia' 
penderet; Brehier vicLum; Saxones in fugam versos; sed mox, 
foederc rupLo, rursum ad arma cucurrisse : a Pippino, Ansceis 
filio, Francorum duce, JusLamonLem occisum; filium auLcmJus- 
LamonLis WiLichindum paLris manes adversus Garolum ^NIagnum 
Pippini filium ulLum csse •'. Indc orLum longum illud Saxonicum 



1. Heec modo in codice parisiensi. 

2. Chronica Alberici Monachi Trium Fonlium, apud Perlz , SS. xxiii, G98. 

3. Veritez e.st provee, sel truis an la lecon. 

Cf. verba Alberici : « Quxdam historia de Floovenz, etc. » 

4. Sic Albericus, et codex Bibl. Arsen. B. L. 175 (Heluiz z= Helwiz); se- 
cundum alios Bodolli codices Helois, Aaliz, etc. 

5. Htec narratio cum italiana fabula de imperio a Francia ad Germaniam 
transIato,quam ad calcemhujus libelli legere est, aliquantulum concordat. In 
utraque enim Franci et Germani de imperio dimicant; imperator Francorum 
Germanum ducem ad singulare certamen vocat in quo victor suee genti vic- 
toriam allaturus est. Sed secundum J. Bodellum Francus, secundum italia- 
num textum Germanus victor est. NuUa tamen cognatione conjunctas hasce 
fabulas crediderim. 

Italiana fabula in tribus aliis textibus assorvatur, in quibus historiam 
Ugonis Alvernensis concludit, 

1» Poema franco-italianum : Ugo (lAlvernia (Bibl, Universit. Torinensis, 
N, III, 19j; 

2" Yersio prosa oratione ab Andrea de Barberino (Regiorum Francite 
auctore) scripta (Bibl. Magliabechiana, Palch., II, cod. 58; fol. 81 recto) ; 

3' Poema de Carlo-Martello, in octavis rhythmis, editum (Impresso in Ye- 



— 93 — 

bollum, cujus varios casus fabulose narrat Johannes Bodellus i. 

netia per maestro Marchio Sessa nel anno del nostro Signore m. ccccvi a di 
VIII del mese de giugno). 

Quatuor textus isti alius ab alio divergunt ; franoicam originem, ut videtur, 
agnoscunt; etenim quanquam nullum jam existit de Ugone Alvernensi fran- 
cicum poema, tamen ei alludit poeta provincialis Guiraut de Cabreira 
qui in suo Emenliameii (vide supra, p. 89j joculatori Cabrae crimini dat quod 
nihil noverit del buon Alvernhatz Ugiion. Cf. Rajiia, Le fonti dell' Orlando 
furioso, 462. 

Htec documenta mihi , qua liberalitate et benevolentia est, communicavit 
l)rof. Rajna. 

1. Qui de restoire as Saisnes veut canter la raison 

Dea anciiens darriere doit mouvoir sa chancon- 
Yeritez fu prouvee, sel truis an la lecon 
Qu'il ot .1. roi en France qui tint la region; 
Cil ot non Cloevis que, de fi le set on, 
Peres fut Floovent qui fist la mesprison 
De sa fiUe la bele, qui Heluis ot non. 
Tant fu sage et courtoise et de bele facon 
Que nouveles en vinrent au Saisns Justamon, 
Qui justisoit Sassoigne et la terre environ, 
Sarrazins ert li Saisnes, el creait en Mahon ; 
De la franche pucele fist requerre le don, 
Et li rois li dona par fole entencion : 
Miex li venist avoir tuee d'un baston- 
Quil ot dou mariage.mainte maleicon. 
Car li oir k'en issirent furent fier et felon, 
N'onques en ror joventes ne firent se mal non. 
Quant il orent aage, sens et discretion, 
De Franche chalengierent la terre et le roion, 
Por ce que par lor mere i sorent ochoison ; 
Mais Francois orgueillous, cui ne fu mie bou, 
Mainte batailie en firent et mainte ocision. 
Ainsi murent ensamble orgueil et contencon 
Qui puis ne fu finee entrant mainte saison: 
Li uns rois apres Tautre la retint en son non. 

Quant li fiU Justamon, li felon losengier, 
Orent mute la guerre por France chalengier, 
Tout lor tans la menerent, mais ne lor ot mestier. 
Francois se delTendirent com noble guerroiier, 
Ainc ne porent ensamble acorder ne paier ; 
Li uns rois apres rautre pensa del elTorcier 
Tant k'en France morut un rois sans iretier ; 
Gasle fu la coronne, nel sorent cui baillier. 
De JoiTroi de Paris iirent lor justicier ; 
Apres celui eslurent dant Garin le Pouhier ; 



_ 94 — 

Supra 1 vidimus, in FioravanLis fabula, exsulantem Fiorelli fi- 
lium a matre gladio Joijeuse donari ^. In Flooventis fabula, eum- 
dem gladium a Florelta Flori filia accipit Gloovisii filius sccun- 



Ne sorent miex adonques la coronne emploiier : 
Gar preudons fii et sages et duis de guerroiier, 
Mais ainc n'ot lill ne fiile de sa gente moillier, 
Gil concut Anseis en la fille au vachier 
Qui puis desraisna France cors a cors a Breliier. 
Au parlement sor Muese ou il ot maint princier 
Francois et Saisne 1 furent ajorne por plaidier 
Pour l'anuieuse guerre fmer ct acourcier ; 
Et lirent sor .ii. iiomes la bataille jugier 
En apres d'ambes pars jurer et fiancier 
Que jamais ne feront guerre recommencier, 
Mais cil eust Tonnour cui diex vousist aidicr. 
Gel jour firent Francois d'Anseis chevalier, 
Qui encore servoit en robe d'escuier ; 
Bel li firent les armes et bel s'en sot aidier, 
Brehier refirent Saisne moult bien apareillier. 
Puis les firent andeus en une isle nagier 
Ses laissierent ensamble as armes acointier. 
Anseis le conquist a Tespee d'acier. 
Lors s'en tornerent Saisne ; ni ot que corroucicr 
Mais tous lor seremens fausserent de legier. 
Francois s'en repairierent baut et joiant et fier, 
Anseis coronnerent a Saint Denis moustier. 
Loiaus hom fu et sages ; s'ama dieu el tint chier ; 
Ainc de faus jugement ne volt avoir denier. 
Gil fu peres Pepin le fort roi justicier 
Qui puis reflst a Saisnes maint mortel encom])rier 
Et ocist Justamon vraiement sans cuidier, 
Dont Guitechins a Gliarle se cuida puis vengier. 
Li fdl apres les peres reprisent le mestier 
Huimais porj^es oyr la changon commencier 
S'il est qui le vous sache conter et desraisnier. 

Seignor, par tel maniere ja n'ea soit nus doutans, 
Gommenca la hayne entre Saisnes et Frans , 
Guitechins de Sassoigne, quant ce vint a son tans, etc etc. 

Guitechins de Sassoigne (Ms. de TArsenal, Belles-Lettres, 175, 
fol. 229 b, col. a et b]; cf. Fr. Michel, la Chanson des Saxons, 
par Jean Bodel, Paris, 1839, t. I, p. 4 et 5. 

1. P. 50; cf. p. 83. 

2. Et equo, (xix). In parisiensi codice, non solum ensis nomen habebat 
Zolioxa, sed et equus « se chiamava Zolioxo » (!). 



— 93 — 

dum islandicam Floventis et italianam Flooventis versionem ^, 
hunc gladium divinitus fabricatum eremitae ab Angelo allatum 
fuisse ut juveni exsulanti, futuro mox primo Francorum regi, 
offerretur. Si igitur hisce traditis credimus, primus Francorum 
rex hunc ensem tenuit, quod confirmant isti e Mainetto decerpti 
versus. Rex Galafres adolescenti Mainetto (sive Carolo-Magno) 
ensem prsebet ut cum barbaro Braimant dimicet. Respondet 
Mainettus : 

« Ne prendrai vostre espee, ne me vient pas a gre, 

Gar j'en ai une vielle de Tancien ae : 

Isaac li bons fevres qui sor tos ot bonte 

La forga et tempra ens el val Josue ; 

El fu le prcmier roi qui lint creslienle, 

Cloovi le courlois, le chevalier membre 

Qui fu levez en fons et crei darne De : 

Elle a a nom Joiouse, molt est de grant biaute -. 

Hunc autem cnsom a patre Pippino tcnebat ]\Iaincttus, ut 
refert in suis de Vita Caroli Magni Gollectaneis Girardus Am- 
bianensis ^. Gladius igitur Joyeuse a Cloovisio usquc ad Pippi- 
num et Garolum Magnum, secundum fabulam, omnium Fran- 
cisB regum patrimonium fuit -^. 

Patet igitur circa Flooventem Flooventisquc patrem aut pro- 
geniem diversa tradita esse et a poetis dccantata. Nunc ultra 
progredi licet et traditorum indolem et originem scrutari. 

Sed amplior fit qusBstio, quccsolvi nequeat ni totam subjectam 
materiam amplectaris ; nam alia sunt poemata quos, quanquam 
cum Floovcnte nihil commune habent, dc Merovingis regibus 



1. Et forsan secundum gallicum Flooventem ; in parte enim poematis qua 
amissa est de gladii origine qusdam tradita esse verisimile est. 

2. Romania, IV, 326, 327. 

3. G. Paris, Hist. poet. de Charlemagne, 95 et 471 et sqq. 

4. Animadverlendum Mainetti auctorem necnon Flovenlis fet, secundum 
italianas versiones, Floovantis) paululum a fabula deflectere quam referunt 
prisca poemata carolinga. Secundum enim Rollatidi poema (v. 2501-2508) 
et primitivam Karlamagnus Sagaj narrationem de Itinere Karoli Magni Hie- 
rosolymam facto, ensis divina vi et nomine Joyeuse tum modo douatus fuit, 
quum sacrum lanceas ferrum, quo transfossum fuerat corpus J. Ghristi, en- 
sis capulo inseri jusserit Carolus Magnus. 



tradita refcrant. Omnes igitur quos cognoscimus tcxlus rccen- 
seamus. 

I. De Floovenie fahula. — Primi regis Cliristiani Cloovisii fi- 
lius, ob prfeceptori illatam injuriam, cxsul rcgnum AuScB 
(Alscie), id est Alsatife sive Austrasiae petit, regemque Florum a 
Sarracenis liberat; Malgaliam Galieni, regis Sarracenorum, fi- 
liam uxorem ducit; dein patri a Sarracenis lacessito auxiliatum 
accurrit, et, mortuo patre, regniim Franciae occupat. 

II. De Flooventis filia fabula. — Modo vidimus, secundum Al- 
bericum monachum Trium-Fontium et Johannem Bodellum, 
Flooventem Cloovisii filium in hoc errasse quod filiam Saxonum 
duci uxorem dedisset, unde bellorum casus orti Francos inter 
et Saxones , quibus per longam annorum sericm continuatis 
linem attulit inclytum illud CaroliMagni et Witichindi duellum. 

III. De Mirmante fabula (Mirmans Saga). — Comitis Mirman- 
tis historia a gallico trovatore scripta, nunc modo in islandica 
versione servatur quam continent quinque codices bibliotheco3 
Hafniensis ( B. Arna3 Magnasi ) et Holmiensis. Hanc edidit E. 
Kc^lbing 1 : cujus argumentum hic refero quod amico Gustavo 
Storm debeo. 

« Temporibus papae Clementis et imperatoris Romani Nero- 
nis regnabat in Francia paganus Hlodoveus, et in Saxonia co- 
mes Hermann. Hic uxorem Brigidam, filiam regis Ungariie Jo- 
dingi, duxerat, muliebris scientia? peritam, sed ferocem et animi 
impotentem (cap. i). Post sex annos, prffignante Brigida, quum 
comes vermem morsu digitum petere somniasset, funes- 
tum fore suum filium auguratus est. Qui in lucem editus, no- 
men Minnans recepit. Crevit et latinis litteris eruditus est, et 
quum XIII annos natus esset, ad Hlodovei regiam missus est. 
Jam tum Mirmans falsos deos rejiciebat, et se, ubi regno po- 
tiretur, paganorum altaria destructurum nuntiabat (iii, iv). A 
Hlodoveo et a regina quae nullum filium habebat comiter exci- 
pitur et optimos magistros ei dat Hlodoveus. Rex autem Judajo- 
rum fidem servabat, Deum colebat, nec diis ut Saxones et His- 
pani victimas offerebat. Mortua regina, Hlodoveus, suadente 
Mirmante, Katharinam, regis Anglorum Ethelredi filiam, uxorem 
ducit. Hoec autem frustra Mirmantem pcniccrc tentat (v-vi). 

1. Ricldarasoegur , Slras?burg, 187-2, in-8°, p. 137-'213: vidc prajfationem, 

p. XXXIX-XLVIII. 



— 97 — 

Tunc temporis, sanctus Dionysius a papa Clemente missus in 
Franciam venit cL ad chrislianam fidom regem Hlodoveura et 
ejus populum et Alirmantem adducit; confugiunt pagani ad co- 
mitem Saxoni^ Hermannum, vel Hispania; rcgem BaBringum, et 
iratus Hermann Hlodoveum rogat ut ad se Mirmantem remittat 
(vii). Redux Mirmans probris et conviciis excipitur; iratusque 
filius patrem sibi mortem minatum gladio transtodit (viii-x). 
Gomes Bcering in Franciam cum exercitu penetrat, sed ei obviam 
eunt Hiodoveus et Mirmans et in singuiari certamine comitem 
devincit Alirmans, fugatque paganos (xi). Quum Mirmantem ad 
se revocasset mater Brigida, filio medicamentum dat quo paulo 
post corpus totum lepra inficitur. Quam nulli quum possent sa- 
nare medici, solus in deserta domo cum duobus servis Godefredo 
etRogeriovivit, itautmortuum esseMirmantem vulgareturfama. 
Sed incognitus urbem Valerinam, in Sicilia, petit ; ibi florebat 
regis Willelmi filia Gecilia, medicinas peritissima et omnis mu- 
liebris discipliute (xii-xiv). Quae vermem in ejus corde versatum 
agnovit, et per medicamentum arte paratum , adjuvante divina 
invocationo, expulit. Sanatum Mirmantem et redirc in Franciam 
statuentem implorat Geciliaut socum patrii rcgni particeps fiat. 
Quum Lucidarius Danubiana? regionis rex ad urbem Utrent in 
Apulia immensa cum classe, Siciliam arrais petiturus , appulis- 
sct, ejus exercitum fugat Mirmans, ct victor Geciliam, cui tum 
demura nomen et origincm aperit, uxorem ducit (xv-xxi). Geci- 
lia concedente, redit in Franciam; sed tunc moritur Hlodoveus, 
puerum linquens adhucsetate tenerum ; at Katliarina quae Mir- 
mantem deperit, pcrfidis utiturartibusita ut GeciliaMirmantem, 
Mirmans Geciliam infidelera putet (xxii-xxiii). Tunc Gecilia, viri- 
les vestes induens, sub nomine comitis Hiring Venetiani, cura 
equitibus ad Saxoniam tendit, regemque ut bellumMirmanti in- 
gerat adducit. Mirmans divinitus ab Hiring et Gecilia supera- 
tus, Katharina in carcerem, supplicio afficienda, projecta, uxo- 
rem agnoscit, et cum ea, venia accepta, in Siciliam redit qua, 
mortuo Willelmo, per xx annos gioriose potitur. Ultiraos vita^ 
dies in claustro peragunt : nura habuerint natos, nesciraus; et 
quum nihil plus audiveriraus, finera Mirraantis Sagas hic im- 
ponimus (xxiv-xxvi). 

Hanc sagam crcdit Koelbing ^, quia nominum propriorum ter- 

1. P. xLvir. 



— 08 — 

minatio latina esl, e textu latino translatam essc ; sed G. Storm 
cujus judicium in quEestionibus de islandicis litteris semper 
maximi momenti est, ad me falsam esse Koelbing opinionem 
scribit; semper enim nomina formce latinse a scribis submissa 
esse (cf. Karlamag»»s saga); textumque islandicum a gallico 
fonte derivatum esse. Godices vergente sseculo xiv vel ineunte 
XV exaratos ; sed versionis linguam medium saeculum xiii pro- 
dere et Norvegiam patriam. Verisimile est gallicum poema regi 
Halvon Hakonsson in noricum sermonem translatum esse. 

IV. De Flovente fabula (Flovents Saga). — Gonstantini, ro- 
mani imperatoris nepos, Flovens ob scelus admissum exsulans, 
paganum Parisiorum regem Florum ab obsidentibus Saxonibus 
vindicat ; filiam Salatris regis Saxonum Marsibillam uxorem 
ducit, et, mortuo Floro, Franciae rex, primus qui christianam 
fidem coluerit, coronatur. 

V. De Sigurdo muto fabula (SigurdharSagathogla) ^. — Tempo- 
ribus Artusi regis, Lodwikus Saxoniam tenebat ; cui tres filii erant 
Halfdann, Wilhelmus et Sigurdus, et una filia Gloriants. Quum 
puer nullam edidisset vocem Sigurdus, mutv.s cognominatus 
est. — Tum Franciam regebat Fiorus cujus pater Felix ex 
Africa oriundus erat; mater ex antiquo Francorum rege ori- 
ginem ducebat ; uxor, christianae fidei addicta , post varios 
casus a Babilonia in Franciam pervenerat ; filia tandem 
Sedentiana iri civitate Terberus regina coronata erat. — Quo- 
modo Sigurdus varia pericula adeat, gigantes, dracones devin- 
cat, facinoribus et arte magica sibi Sedentianae amorem con- 
ciliet et tandem filiam regis Franciaj .uxorem ducat, fusius 
exponit haec Saga. In qua nihil ad nostrum propositum interest 
nisi quod rex Francia? Florus est, et quod Sedentiana, quum 
filium peperit, haec verba dicit : « Prfesentio filium nostrum 
christianum fore, ut fuerant pater meus materque mea, quan- 
quam in nostra regione abolita fuerit christiana fides. » Et 
addit Sagai scriptor : « Et res veram esse prophetiam illam 



1. Hujus Sagae, adhuc inedit£e, argumentum amico Sopho Bugge Christia- 
niensi debeo. Quse in tribus codicibus bibliothecse B. ArncB ilagnjei sena- 
tur, cod. scilicet 152 (membr., fol.). cod. 596 (membr., quart. ; mutilus), ambo 
inter 1350 et 1450 exarati; cod. 542 (chartac), serius scriptus. Codd. 596 et 
542 Sigurdi sagam modo continent; cod. 162 plurimas inter quas Floventis 
Sagam. Floventis sagam sequitur et, ut ila dicam, continuat Sigurdi saga. 



— 99 — 

edocuit, imperatoris Constantini temporibus , quum Flovens 
Franciam ad religionem cliristianam denuo adduxerit ^. » 

Sunt prfcterea tria seeculo xiv° scripta poemata, Charles-le- 
Chaiwe, Florent et Octavian et Ciperis de Vignevaus, quae fusius 
descripsit Paulinus Paris {Hist. litter., xxvi). et quse de merovin- 
gis regibus varia seu tradita, seu inventa referunt. 

VI. De Carolo Calvo fabula. — De Melsiano, Ungaricerege,agi- 
tur qui, baptizatus, nomen Garolum Calvum accipit, quique a 
duodecim paribus, mortuo Clothario, Francise rex salutatur ; sed 
Britannia3 dux,WiIIeImus deMonteforti imperium affectat ; inde 
bella, quorum per varios casus fessum lectorem indefessus 
auctor trahit. Filium habetPhilippum cujus filiusDeodatus {Dieu 
donne) neposque Dagobertus est. 

VII. De Florenteet Octaviano fabula.— Bnm Tomanns imperator 
Octavianus socio Dagoberto Francise regi, quem obsidebant 
Wandi, auxilium afferebat, ejus uxor duos filios Florentem et 
Octavianum in lucem edebat. Matris perfidia percitus, uxo- 
rem quam adulteram putat cum natis expellit redux Octavianus. 
Per viginti millia versuum natorum historiam trahit auctor, 
quorum unus (Florens) a parisiensi cive educatus, sibi regis 
Dagoberti gratiam facinoribus conciliat, et Marsibillam, Sarra- 
ceni regis filiam, uxorem ducit ; alter (Octavianus) divinitus a 
leone adjutus in Oriente varia facinora edit, et tandem, Mauga- 
liam, Marsibillee sororera, in matrimonium ducit. De hoc poemate 
quaedam supra jam retulimus, quippequod Floventis et Flooventis 
poemata cum aliis quoque in unum congreget et misceat. 

VIII. De Hilperico deVignivallis fabula, — Philippo, Glotharii re- 
gis filio, erat filius nothus qui quum in silva « Vignevaux » 
dicta, in Normandia, natus esset, Ciperis de Vignevaux nominatus 
est. Ciperis ab avunculo Dagoberto educatus, e consobrina Ora- 
bla septemdecim filios habet. Filiorum historiam fusius narrat 
auctor, per quos casus varias Europae regiones armis, reginas 
amoro subegerint. Qucedam ctiam de Ludovici Dagoberti fratris 



1. Hanc prophetiam refert Koelbing, secimdum codicem 152, fere in hunc 
modum : « Prsesentio filium nostrum christianum fore, ut fuerantpatermeus 
materque mea, quanquam hoc (christiana videlicet fidesj in nostra regione 
abolilum fuerit. Et dicunt hanc propheliam veram repertam fuisse temporibus 
imperatoris Konradi qui i^ranciam christianam reddidit, eamque a paganis 
servavit » (Riddara Scegur, p. xlvii). Patet Konradi falsam esse lectionem. 



— 100 — 

(Clovis 11) cl uxoris Baudour (Balhildis) amorijjus reieruntur. 

Octo istffi fabulffi in tres ordines distribuere licet, primum 
qui Flooventis, Flooventisque filioe fabulas contineat ; secun- 
dum, Flovcntis Sigurdique sagas ; tertium Mirmantis, Caroli 
Calvi, Florenlis Octavianique, et Ciperici Vignivallensis poe- 
mata. 

Crcdiderat D' Kcelbing ^ tria poemata de Mirmante, de Si- 
gurdo et de Flovente, quorum gallicam originem non suspica- 
batur quemdam franco-f/ennanicum cyclum constituerc : scili- 
cet Francos Galliaj victores novamque fidem amplexos cantibus 
sua facinora celebrasse quorum textus islandici quamdam ima- 
ginem adhuc referrent : in sententiam norici professoris Gisli 
Brynjulfsson pedibus ibat qui, noricae patriae amore inductus, 
indigenam islandicam hanc litteraturam nec a gallico fonle de- 
ductam credebat. Hodie hanc sententiam candide rejecit Koel- 
bing, et, jure quidem, affirmat 2 in Mirmantis Sigurdique et Flo- 
ventis Sagis amissa gallica poemata nobis asservari : sed pri- 
mam opinionem non immutasse videtur qua tres istos textus 
cyclum queradam formare statuebat, qui fabulosam christianae 
fidei in Galliam introductOB historiam memoraret. 

■Patetautem inter Mirmantis Sagam hinc et SigurdiFIoventis- 
que illinc nihil esse commune ; nempe in Mirmantis saga Hlodo- 
veus rex priraum paganus, dein christianus inducitur, Sigurdi 
autem ct Fioventis fabulffi nihil de Hlodoveo noverunt; rex 
FrancioB est Florus cui mox succedit romanus Flovent. At con- 
tra Mirmans Saga varias variis temporibus attribuendas fabulas 
refert quum quaidam Merovingam historiam, alia carolingara, 
alia autem Capotianam referant; mihique illa saga eamdem in- 
dolem ac Caroli Calvi, Ciperici Florentisquc et Octaviani poe- 
mata induere videtur. 

Ha3C enim poemata non eam anteriorum poematum imaginem 
referunt quK, deformata licet, agnosci adhuc tamen possit ; sed 
anteriorum poematum argumentacum aliis fabulis, seu traditis, 
seu aliundc desumptis , seu inventis, miscent et confundunt; 
nec, ut verba usitata nuncupem,jam sunt « chansons de geste », 



t. Riddarasccgur, p. xlii et sqq. 

2. Beilrxie zur vergleichenden Geschichte der Romantischen poesie und 
prosa des MHlelalters, unler basonderer Reritcesichligung der Englichen und 
Aordischen Litteratur, Yon D'. Eugoa Ka'lbLug, Brcslau 1876, ia-S"; p. 136. 



— iOJ — 

sed « romans craventures ». Tritum et vulgarem poomatum a 
fine sseculi xiii ad saeculum xv scriptorum typum exprimunt. 
Sed in illo locorum communium mari cujus imaginem reprie- 
sentat nostra hujus temporis epica poesis, hic et illic quaedam 
(rari nantes) se antiquiora et vere genuina produnt. Quod in sce- 
nam inducuntur Gloovisius I, Dagobertus, Ghilpericus, Gloovi- 
sius II, Bathilda; qufe de sylva « Vignevaux » traduniur, />oe- 
rnala indicant anteriora in quibus antiquiores servabantur de 
Merovingis regibus fabuliB ^. Uua3 poemata si quis penitus scru- 
tari tentaret, certe quid inventioni, quid imitationi, quid vero 
poetiae traditioni, attribuendum sit discerneret ; quod opus, per- 
magnum quidem , hic aggredi non licet. At saltem ex istis 
poematis apparct anteriora fuisse merovinga poemata quoe va- 
ria de regibus traderent et celebrarent; quod nostro proposito 
sat est. 

Quod ad Sigurdi fabulam pertinet, patet eam Floventis fabula^ 
posteriorem esse. Gujus argumentum si tantum consideraveris, 
eam, ut quae modo vidimus poemata, non poematis gestas cele- 
brantibus [chansons de geste), sed romanensibus fabulis [romans 
d'aventure] adscribes. Gujus et fabulas dc Tabula Rotunda et 
epica poemata mixtim imilatus est auctor -, quum argumentum 



1. « A quell'3 date peul-on rapporler la composition (cle Ciperis de Vigne- 
vaux) ? 11 fiiut ici distinguer : il semble bien que Tauleur de la redactiou 
avait fait peu de frais d'imagination ; mais il doit s'etre regle sur une cantiiene 
plus ancienne qu'il aura gonflee des lieux communs de son temps. Ce n'est 
pas au milieu du quatorzieme siecle qu'on aurait pu inventer un Ciperis roi 
de France et qu'on aurait mis en scene un Dagobert et ses successeurs, Cio- 
vis et Thierri. Ce que le rimeur dit de la reine Balhilde, femme de Clovis II, 
n'est pas tire des chroniques de Saint-Denys ni de la legende de celte pieuse 
femme. Le nom de la foret de Yignevaux parait etre oubliee aujourd'hui, 
mais il est a presumer qu'il n'est pas de pure invention, puisque les autres 
recits se rapporlent a des localitSs francaises bien connues... Quant au texte 
renouvele que nous avons sous les yeux, il ne semble pas accuser une 
dale anterieure aux guerres d'Edouard d'Angleterre et de Philippe de Va- 

lois Ainsi, pour nous resumer, la cantilene de Ciperis, fort ancienne dans 

sa premiere forme, fut, comme la piupart des chansons qu'il nous reste a 
examiner, renouvelee dans le seul texte qu'on en conserve, par un rimeur 
artesien ou flamand, sous le regne de Philippe de Yalois ou meme sous celui 
dj Jean. son successeur..- » iP. Paris, Hist. litt., xxvi, 3a.) 

Quae de Ciperico dixit Paulinus Paris, jure de Mirmante, Florente et Octa- 
viano et de Carolo Calvo dicas. 

2. De gallico poemate loquor quod reprffiscnlat islandica versio: nou de 



— 102 — 

Floventis argumento, quanta calliditate dubium, assueret. De 
Sigurdi fabulanihil igitur colligendum est, quippe quae nihil aliud 
quam inventum poema cum Floventis argiimento conjunctum 
supponat. 

Sed non ita de Floventis saga, et de Flooventis Flooventisque 
filiae poematis, quae primitivas fabulas genuine referunt. 

De Flooventis filia poemata quorum memoriam servavit Johan- 
nis Bodelli procEmium, bellis qure Francos inter et Germanos sub 
regibus Merovingis et primis Garolingis saeviebant, alludunt. 
Quam vidimus fabulosam regum successionem a Floovente, 
Gloovisii filio, usque ad Garolum Alagnum, ea non poetse inven- 
tioni attribuenda est, sed populares fabulas redolet et prodit ; 
hocce enim modo narrari apud populum regnorum mutationes 
magnique casus solent. 

Quod ad Flooventis fabulas Floventisque, in eis agnoscenda 
est regis Merovingi poetica historia. Et primum de Floovente. 

Floovens, Gloovisii filius, barbam prfficeptdri tondet; exsul ad 
aulam r egis Ausx seu Alsce, id est Alsatife vel AustrasifB fugit; 
Austrasiam a barbaris Sarracenis liberat : Sarracenam tamen 
uxorem ducit reditque in Franciam, patri heres successurus. 

In Sarracenis facile Germanos, Saxones agnoscas. Etenim 
Sarraceni medio a3vo apud nostros trovatores commune om- 
nium barbarorum nomen fuit. Sarraceni autem isti in Orientali 
Franciae parte bella gerunt ; in Rhenum proecipitantur ^, civita- 
tem Beaufort (BelfortJ aggredi tentant^, regem Alsatige laces- 
sunt. Galienus Gloovisii filiis proditoribus prsemium Saxoniam 
offert 3. Unus regum barbarorum in hollandico fragmento est 
Justamont^i; secundum autem Joh. Bodellum, Jostamont ipse 
Saxonum dux bella cum Floovente gerit. Tandem, quod litem 
dirimit, in Floventis fabula, de Saxonibus agitur s. Patet ergo 
nostri poematis scriptorem quidquam in traditis mulassc, et 



ipsa versione quam imitationem modo esse libens suspicer, quum in ea quse- 
dam inveniantur quse islandicam originem redoleant : quasdam personas huic 
sagffi et sagas islandicaj de Agnar communes esse ad me scribit Sophus 
Bugge. 

1. Vide supra, p. 37. 

2. Ibid. 

3. Done lor ai Sassoigne et l'enor qui atien v. 2436;. 

4. Vide supra, p. 41. 

5. Vide infra, p. 133, et sqq. 



- 103 — 

in Saxonum locum quos preeterebant populi tradita quosque 
poscebat narrationis tenor, Sarracenos, ut epico usui morem 
gereret, induxisse. 

At ipsa illa historia quam de Floovente nostrum poema 
refert, eadem Merovingo regi altribuitur, Dagoberto nempe. 

Sunt collectanea diversarum historiarum, de Dagoberto rege 
quibus nomen Gesta DagobeHi inscriptum est. Quse collectanea, 
sa3culo nono scripta, nunc vera, nunc falsa referunt secundum 
Fredegarii scholastici chronicoo, secundum Gesta Francorum 
et praesertim secundum tradita quae in plebe et inter monachos 
vulgabantur. Eamdem autem de Dagoberto adolescente fabulam 
narrant prajceptori barbam tondente ^ 

« YI. Pater Clotharius quendam, ut putabat, spectatae fidei 
Sadregisilum rebus sub se tractandis preefecerat, AquitanisE' 
Ducatu specialiter ei commisso. Hic tanto dignitatis fastu ela- 
tus, Regis filium Dagobertum partim collatae potestatis super- 
bia, partim spe regni laborans, non sequo animo prosperius 
agere ferebat. Nec quid moliretur, simulato saltem amore , 
obtegere diu valuit.Sed quia metu patris manifesto non poterat, 
Occultum se ei inimicum crebro contemptu aperuit... 

« Tum Dagobertus exoptabilem [idciscendi] sibi nactus occa- 
sionem Ducem ad se evocat, jubetque secum prandere. Ille 
nihil minus quam quod futurum erat cogitans, remissius ha- 
bere el futuro, imo jam domino debitum honorem non exhi- 
bere : terque ab.eo porrecta sibi pocula, dignus in quem prio- 
ris contumaciae vindicta recideret , non sicut a domino, sed 
velut a socio infauste oblata pra?sumit. Deinde Dagobertus, 
ut patri infidelis, ut sibi a^mulus, utque sociis invisus foret, 
orsus est exponere, non oportere serviles quidem molestias diu 
differri, et ne in immensum tumorem tanti fastus procederent, 
suas injurias non ulcisci. Flagellis ergo eum adfici imperat. 
Post vero barbae rasione (ea enim tam prajcipua erat injuria) 
deturpat. Sic ex improviso qui secundarum rerum successu fu- 
turum se Regem auspicabatur , quam longe ab illa dignitate 
abesset admonitus intellexit. 

« VII. Reyertenti igitur Clothario hiis contumeliis dehones- 
tatus Sadregisilus se ofPert, 'et quid prffiterea, quae palam erat 
passus, vel a quo fuerat, inlacrymans indicat. Rex itaque Du- 

1. Dom Bouquet, II, 581 et sqq. 



— 104 — 

cis sui motus injuriis filioquc multa furibundc intcrminnns, 
accersiri eum ad se jubet. Quo praecognito, Dagobertus, quia 
resistere nec fas, nec possibile erat, in eo se illi obniti posse 
juste credidit, si in ogdem praelatam beatorum Martyrum iram 
patris inclinans concederet. [niit itaque tutissimam fugam, et 
quo se insequente cervum viderat, ipse quoque patre perse- 
quente se confert i. Persuasum sibi hoc facto demonstrans, 
ut qui canes ab ingressu sutfi (Cdis removerant, se quoque a 
Regis insectatione protegere posscnt. Nec spem eventus elusit. 
« VIII. Quippe Clotharius ut eum sanctorum tutelam expctisse 
audivit, adhuc in majorem tollitur iram, mittitque satellites qui 
inde eum abductum sibi occissime pra^sentarent. Maturabant 
illi quod fucrat jussura implere. Cumquc ad sanctum locum 
tendentes, non plus uno m.illiario abcssent, ultra aspirare viam 
tendentes, divino nutu prohibentur. RedeLmt ad dominum, et 
quid passi fuerant pandunt. Quorum fidci derogans, quippe qui 
suo imperio amorem filii prfetulissent, delegit alios, qui quod 
hi neglexerant sagaciter implercnt. Rursum illi similia patiun- 
tur, et regressi eamdem rem iterato ingeminant. Sed nec sic 
animositas Regis deferbuit, et quod per ministros nequiverat, 
per se implere contendit. 

« IX. Interea dum hcec aguntur Dagobertum Martyribus hu- 
mili corde prostratum somnus repente corripit. Eique prono ita 
conjacenti adstant tres viri et corporum liniamentis et vestium 
nitore conspicui. Cumque in eos stupefactus intendcret, unus 
eorum qui socios pra^stare veneranda canitle et auctoritate vi- 
debatur, sic eum affatus est : Scias, o juvenis, nos esse quos p)'o 
C/wisto passos fama asseverante aitdisti, Dionysium, Rusticum et 
Eleutherium, et nostra hic corpora fegi. Sed quia famam nostramse- 
pultura quam vides et domns hujus vilitas obscuravit , si memojnam 
nostri te ornatum ire proniittis, hac te possu)nus quani pateris libe- 
rare angustia, et in cunctis auxiliante Deo prxstare suffragium. 
Et ne putes somnii te illusum fantasia, accipe signum veritate sub- 
nixum. Egesta hunto, qua monumenta nostra teguntur, quem quod 



1. Fabulse §g ii, iii c4 iv narratse alludit auctor ex qua constat Dagober- 
tum adolescentem, quum cervuro quadam die agitaret, furiosos canes ferse in 
sedem ingressa; frustra instare admiratum esse ; quorum immundo ingressu 
hanc aedem violari divina vis non passa fuerit ; hoc in loco enim sepultos 
fuisse beatum Dionysium et socios Rusticum Eleutheriumquo. 



— iOo — 

sepi(lcru77i co7iti7ieat literx in si^igidis expressx docebimt. Illico ex- 
pergefactus nomina quce audierat describit, et ex Martyrum al- 
loquio ingenti exultatione tripudians, voto se quod postea stu- 
diossissime reddidit, obligat. 

« X. Posthaec Glotharius filium, ut prcetuli, a Sanctorum memo- 
ria per se avellere cupiens, comitantibus plurimis adpropinqua- 
bant. Sed quia non minus in Reges quam in alios homines 
divina quod vult exercet potentia, qui inertes alios arguerat, fit 
ipse iners. Ut manifeste intelligeret, quamvis ipse esset potens, 
potentioribus concedendum. Quippe Martyres fugitivum tue- 
bantur, et econtra hostes longe a suis penetralibus arcebant. 

(' XI. Victus ergo Clotharius, et rei magnitudine stupefactus, 
ponit furorem, filioque redit in patrem, ignoscit culpam, de 
securitate pollicetur. Ita demum abeundi copia concessa, cedi 
beatorum Martyrum succedit, eosque patronos humili prece 
asciscit, quorum expertus fuerat manifestum virtutis indicium. 
Utque quam probata sibi eorum merita essent agnovit, plu- 
rimum auri et argenti ad exgrnandas eorum memorias obtulit, 
et ad exaltandam loci magnificentiam numerosa et optima 
praedia dedit. » 

Hsec fabula in Dagoberti Gestis ad institutionem Sancti 
Dionysii monasterii refertur; in Flooventis poemate, bellorum 
narrationem secum trahit, ita ut ex eodem argumento quod 
tunc vulgabatur, injuria scilicet a Dagoberto prfeceptori illata, 
alia apud monachos, alia apud plebem deducerentur. 

Nunc ultra progrediamur. Dagobertus a Clothario II in 
Austrasiam missus est quam regeret; cujus de imperio cum 
patre jurgavit. Nonne plebs juvenis Dagoberti illud regnum tan- 
quam exsilium ob admissam culpam interpretari potuit? In 
Austrasia Saxones cum patre debellavit. Imo constat hoc Saxo- 
nicum bollum popularibus cantibus in Gallia celebratum fuisse : 
quod declarant eadem Dagoberti gesta verbis qua^ citare pre- 
tium est. 

« In illis quoque diebus Saxones nimium rebelles cum Ber- 
toaldo duce commoverunt exercitus gentium plurimarum contra 
Dagobertum Regem Austrasiorum. Dagobertus vero et ipse, 
collecto hoste plurimo, Renum transit, contra Saxones ad pu- 
gnam exire non dubitat. Illisque valde pugnantibus, Dagobertus 
super galea capitis sui percussus est, atque abscissa particula de 
capite cum capillis ad terram decidit. Adtira autem armiger 



— 106 — 

ejus a retro stans collcg-it cam. At illc caesum ccrncns cxerci- 
tum, dixit ad ipsum juvencm : « Perge velocitcr festinus dcfc- 
« rcns crines capitis mei, nuntia patri mco quatinus vcniens suc- 
« currat nobis, antcquam cunctus corruat exercilus.» (Juistatim 
cursum arripiens, Renum transiit, atque in Ardennam silvam, 
eo quod Rcx Clotharius eo tcmpore inibi moraretur, Longola- 
rium usque pervcnit. Cumquc nunciasset ea quffi contigerant, 
ct defercns Regi abscissam particulam de capite filii sui adpra}- 
sentasset, Rcx nimio dolore commotus, cum strepitu tubarum 
et exercitu Francorum illico de nocte consurgens, velocitcr Re- 
num transiit atquc in auxilium filii sui celcrrime pervenit. Cum- 
que simul con juncti in unum hilari corde manibus jocundissime 
plauderent, supra Wisera fluvium tendentes, fixere tentoria. Ber- 
toaldus vero Dux Saxonum ex alia parte ripa3 fluminis stans, 
paratus ut ad pugnam procederct, audicns tumultum Francorum 
interrogabat quid hoc esset. At illi responderunt, dicentes : 
« Dominus Glotharius rex advcnit, et ob hoc Isetantur Franci. » 
Quibus respondit cum cachinno dicens : « Formidantes vos ni- 
» mium,mentiminidclirantes, Clotharium enirn quem vobiscum 
« habere dicitis, nos mortuum esseauditum habemus.» Rex au- 
tem super ripam fluminis stans, galea induto capite, crinesque 
cum canitie variata obvolutos habens, et hffic audiens, galeam 
celerrimc a suo capite deposuit. Cum nudatum a galea appa- 
ruisset caput Rcgis, agnovit eum Bertoaldus regem esse, et ir- 
ridens ait : « Tu hic eras, bale i jumentum?» Rex veroheecau- 
diens valde indignatus et hoc convitium graviter ferens, Wisera 
fluvium impatienter ingressus, cum equo velocissimo transnata- 
vit, atque ferus ut erat corde, Bcrtoaldum pcrsequebatur. Fran- 
corumque exercitus sequentes Regem, natando vix fluvium cum 
Dagoberto transibant per gurgites immensos. Rex itaque Cio- 
tharius persequutus Bertoaldum, certabat valde cum eo. Dixit- 
que ei Bertoaldus : « rex, recede a me, ne forte interficiam 
te. Qui si pra3valueris adversum me, ita omncs homincs dicent 
quod servum tuum Bertoaldum gcntilcm intercmeris. Si au- 
tem ego interfecero te, tunc rumor magnus in cunctis gentibus 
audietur, quod fortissimus Rex Francorum a servo sit inter- 
fectus. » Rex vcro nequaquam adquievit dictis ejus, sed fre- 
mens ira magis magisque insurgebat super eum. Equites itaque 

1, De lioc verbo vide P. Paris, les grandes Chroniques de France, 1, 335. 



— 107 — 

alonge sequentesRegem clamabant dicentes : «Confortare contra 
adversarium tuum, domine Rex. » Erantque manus Regis valde 
graves : erat enim Rex loricatus et aqua sinum ejus, dum 
transnataret fluvium, rcplens, indumenta omnia nimium adgra- 
vaverat, Sed diu multumque decertantes, tandem insurgens Rex 
super Bertoaldum interfecit eum. Tollensque caput ejus in 
conto reversus est ad Francos. lllique lugentes (nesciebant 
enim quid Regi contigisset), viso eo gavisi sunt gaudio magno. 
Rex vero totam terram Saxonum devastans, et omnem populum 
interficiens, non ibidem majorem hominem viventem reliquit 
quam longitudo gladii sui quem spatam vocant, habere vidcba- 
tur. Hoc itaque signum in regionem illam statuit, scilicet ut 
posteri discerent quanta Saxonum perfidia extiterit, et quanta 
Francorum polleret potentia, quantaque Regum provocata pr»- 
valeret animositas i. » 

Narratio ista totis in partibus popularem fabulam arguit : Da- 
goberti certamen cum Bertoaldo et vulnus ; arraigeri legatio ad 
Glotharium qui in Ardennis morabatur; Clotharii auxilium 
tanta pernicitate allatum ut in campum non serius accurrat rex 
quam ut exercitum inclinantem servet; epicum Clotharii et Ber- 
thoaldi sibi convicia jactantium certamen ; regis gallici victo- 
ria et fabulosum ultionis genus, id nempe quod popularis fama 
libenter referat. Narrationem totam se tanquam epicam fa- 
bulam prodere appareret, etiamsi hoc certissimo modo non 
aliunde doceretur. 

Hoec scilicet leguntur in S. Faronis, episcopi Aleldensis vita -. 
« Ipsa est gens (Saxonwn) a Clothario Rege depopulata ex hu- 
mano sominc in tota terra illa neminemque reliquit majorem, 
nisi ad eam mensuram qua Regis ensis se attoUebat. Ex qua 
victoria carmen publicum juxta rmticitateni per omnium penc 
volitabat ora ila canenlium, femina^que choros inde plaudendo 
componebant : 

De Chlothario est canere rege Francorum, 
Qui ivit pugnare in gentem Saxonum, etc. » 

Rustica igitur fuere carmina qua^ bella Clotharii contra Saxo- 

1. Gesta Dagobe>Hi,xi\; cf. GestaregumFrancoi-wn^xuiDomBouiiViat, u, 567' 
■i. Acta sanctorum S. Beuedicti Sceculi ii, p. 590. 



— 108 — 

nes celebrabanl; quorum ultimus tanquam sonus in Flooven- 
tiano poemate adhuc audiri potest. 

Nunc ad Johannis Bodelli pupra relatam narrationem redea- 
mus de singulari certaminc inter gallicum Ansirim et Saxonem 
Breharium, qui in insida de imperio decertabant. Nonne hic 
etiam aliquid de Clotharii certamine cum Berthoaldo ad flumen 
Wisaimm remanere videtur, ita ut priscae fabulas tanquam lon- 
ginquum et ultimum appareat vestigium? 

Floovans Maugaliam de gente Sarracenorum (id est Saxo- 
num) uxorem ducit; Dagobertus quoque Nanthildem, Saxonem 
etiam, in matrimonium reccpit. 

Cur vero Flooventis nomen Dagoberti locum usurpat? cur 
Floovens Cloovisii filius dicitur? 

Mihi subjecit opinionem amicus G. Paris quam ita veri- 
similem habeo, ut non admittere vix queam. Floovant re- 
centiorem arguit orthographiam et qua? in Alberico Burdi- 
gondiensi et in Phiiippi Moslvcti chronico legitur, Floovent 
priscior forma est; cui syllabse ent primitivum iat subesse facile 
credas, si latinas voces intus, lingua, vinca, tinca, etc, qufE 
gallicae evadunt enz , lengue (serius langue), !per)venc/ie. tenche 
(serius tanc/ie], etc, contuleris. Hoc vero primitivum Floovint 
corruptum esse a F/oovinc facillime credediris. Sic sa^penu- 
mero pro Lo/ierenc ( id est Lo/terinc) invenitur Lo/ierent, pro 
flamenc (flaming) invenitur flament, unde nostrum flamanc/ i. 

Floovinc autem nihil aliud est quam germanicum H/ot/iovinc ; 
Cloovisius germanicum H/ot/iovic/i est, quum consonantes H/ in 
rustica Gallice lingua sonent seu 67, seu Fl ^. In merovingis tex- 
tibus Cloovisius et C/ot/iarius modo Cloovis C/oier, modo F/oovis 
F/oee/- dicuntur 3. F/ooi7»c igitur est Cloovisii ethnicum nomen. 
idem sensu et significatione ac nostrum « Alerovingien », Mero- 
vingum (Merovinc) ^. Inde patet Merovingorum regum totam 
gentem in plebis mente per fabulosam personam repraesentatam 
fuisse, F/oovinc scilicet, id est C/oovisiadem; nihil mirum igiti;r 

1. Cf. Diez, Gramm., I, p. 297 (trad. fr.). 

2. Ibid. p. 298. 

3 Cf. Pertz, SS., I. 3S ; III, 387; elc, etc. 

4. Quum poslea non jam intelligeretur nomen Floovant, in exteris regio- 
nibus a verbo florem vel florere derivatum est. Inde forra;e Floriven ve' 
Florisen, participium prcBsens, in provinciali sermone, verbi florir. Etymolo- 
giam nominis Fioravanle yAm supra 'p. 5il exposuiiMu-;. 



— 109 — 

jDrimi cliristiani Francorum regis liiiuni istum Floavinc seu Cloovi- 
siadein habitum esse. Huic autem fabuloso Gloovisii filio gesta 
attribuuntur maximi e Merovingis regibus, Dagoberti scilicet. 

Quffi de Floovante conjecimus per islandicam de Flovente 
fabulamconfirmantur: Flovcnt enim(id est Flooveut=:F]oovenc, 
Floovinc! non cum Sarracenis, sed cum Saxonibus reipsa bel- 
lum gerit, filiam Saxonis Salatris uxorem ducit, ita ut Flovenlis 
fabula exacte cum Dagoberti historia congruat. Sed curFlovens 
Gonstantini imperatoris nepos fingitur? Qui vulgarium fabularum 
indolem scrutatus erit facile agnoscet hic modo per vividam 
imaginem commercium exprimi quod inter Orientis impera- 
tores et Francos reges exstiterit. Neminem enim fugit quam 
avide Gloovisius Gloovisiique successores amicitiam Gonstanti- 
nopolitanorum imperatorum appetiverint ; sibi enim tanquam 
usurpatores semper visos, et, dum ab imperatoribus dignitates 
et insignia acciperent, tum demum lanquam justam ac legiti- 
mam facere suam in Gallia dominationem credidisse. 

Quum pro?terea Franci reges cum graecis imperatoribus se 
conferrent, barbaros mores, rudem et impolitam vitam agnos- 
cere cogebantur, et humaniores romanorum vel greecorum mo- 
res, lirmamque et bene moratam imperii administrationem ad- 
mirabantur. Imperium captum eodem modo ferum victorem 
cepit, quo Gra^ciaolim Romam ; etenim semper barbari victores 
politioribus victEC gentis moribus sua vice devinci solent. Inde 
fit ut strictum fuerit inter Orientem et Galliam commercium, 
quod vivide expressit vulgaris opinio, dum Floovinc, id est Me- 
rovingam progeniem et Merovingum regnum cognatione qua- 
dam cum imperatore Gonstantino, id est cum imperatoribus 
grsecis et cum gra3C0 imperio conjungeret. 

Nunc de Floventis injuria alia memorantur, quia trovatori 
quEedam in fabula? argumenlo mutare placuit. Flovens autem 
primus rex christianus in Francia fingitur, ita ut in eo et de 
Gloovisio et de Dagoberto tradita commisceantur. 

Flovents Saga et de Ploovente poema fere integra igitur nobis 
de Gloovisio et Dagoberto tradita ferunt, non ita confusa ut fa- 
bulffi originem et formationem discernere nequeas. 

Totam hanc disquisitionem repetamus. Gonstat Flooventis Flo- 
ventisque poemata de Merovingorum regum traditis quidquam 
referre. Constat quoque e Johannis Bodelli procemio poeticas 
cxstitissc fabulas de bellis Francos inter et Germanos sub regi- 



— 110 — 

Idus Merovingis el de Carolinga familia MerovingEB succedente. 
Poeraata demum de Mirmante, de Florente et Octaviano , de 
Giperico et de Garolo Galvo, saeculo xiii° et xiv" scripta, affir- 
mare nos jubent in sfeculo xii° exstitisse poemata quae gesta 
regum Merovingorum celebrarent. Inde saeculo xii° cyclum 
Mcrovingum floruisse apparet. 

Sed quaenam hujus cycli origo ? Num, exhaustis Carolingis 
argumentis, ad reges Merovingos sese converterent trovatc/res? 
Minime quidem. Nam isti textus non historicam originem pro- 
dunt, non ex libris chronicisve trahuntur. Nullum in Chronicis 
Sancti Dionysii ■n.osirarum fabularum vestigium offendes; quod 
ad fabellam de Dagoberto magistro barbam tondente, credi qui- 
dem possit scriptorem eam e Gesf/s Dagoberti vel e Chronicis 
Sancti Dionysii (quae Gestorum historias referunt) sumpsisse : 
etenim in prooemio scribit : 

Et qui ice voudrai a manconge tenir 
Se voist lire 1'istoire en France, a Paris. 

Sed solcnt omnes trovotnres fmgere poemata e latinis foniibus 
deducta esse quo majorem fidem audientibus faciant. Cctorum 
major est inter Gestorum et Floovantis narrationem discre- 
paTitia quam ut trovator gesta imitatus esse credatur. 

Restat igitur ut e popularibus fabulis desumpta fuerint. Sed 
quomodo Merovingfe fabulce, saeculis vi°et vii°natfe, per sexcen- 
tos annos, per ora populi vigere potuerunt, nisi illas servaverit 
forma qufedam certa et ea quae non mutaretur, sive prosa ora- 
tione narratas quales hodie adhuc nostrae populares et pueriles 
fabellfe (contes de fees, contes popnlwes) per saeculatraduntur, sive 
versibus, sub cantilenarum specie, credideris. 

Sed vidimus jam cantilenas sub Clothario Dagobertoque flo- 
ruisse quee epicum in modum illustrium illorum regum facta 
celebrarent. Non temeraria igitur conjectura affirmare possu- 
mus Merovingas fabulas cantilenarum formam induisse, et Me- 
rovingum cyclum exstitisse qui per sexcentos annos viguerit. 

Potentium Merovingorum regum memoria per populum ser- 
vata erat. Inde vestigia illa quae in poematis saeculo xiv° retrac- 
tatis ofFendimus. E regibus istis praesertim Gloovisius utpote 
Ghristianae fidei in Gallia institutae fautor et auctor, et major 
Ecclesiae natus (huic attributum vidimus divinum ensem 



— IH — 

Joyeuse). Dagobertusque ut potentissimus celebrati fuerunt. Inde 
fabulffi epicse qua^ per stecula traditfe fuerunt quarumque ulti- 
mam retractationem in Floventis Flooventisque poematis re- 
perire est. Circa Dagoberti nomen praecipue poeticnm cyclum 
floruisse patet cujus imaginem referunt GestaDagoberti, quee me- 
rito Sangallensis monachi historiis de Garolo Magno comparata 
sunt. Quin imo, hujus cycli indolem suspicari licet. Jam enim 
animadversum est singularem in modum Dagoberti veram sive 
fabulosam hist6riam cum Garoli Magni congruere. MaximusMe- 
rovingae gentis Dagobertus est ut Garolus Magnus Garolingae; 
ambo bello et pace clarissimi, ambo justitia celeberrimi , Ec- 
clesiae fautores ambo ; ambo Vasconiam aggressi siint, et utrius- 
que dum exercitus e victoria '>^edux Pyrenxos transiret, hori^enda 
strage a Vasconihus affectus est ^. 



1. c< Khistoire ne mentionne ni l'auteur de la trahison (de Roncevaux), ni 
les gorges de Roncevaux, theatre de la defaite ; elle garde un silence absolu 
sur ces douze comtes, ducs ou pairs de France, qui, dans la chanson, con- 
duisent Tarriere-garde, et meurent sur le meme champ d"honneur... Quelle 
pourrait donc etre Forigine de la tradition, certainement ancienne, de ces 
douze pairs de France, et d'oii vient la consecration de ce grand nom de 
Roncevaux ? 

« II nous semble quon pourrait rattacher l'une et Tautre a Texistence d'une 
chanson de geste plus ancienne encore, et fond^e sur un Svenement ante- 
rieur a Charlemagnc et meme a Tere carlovingienne. Nous savons combien 
une critique judicieuse doit craindre de s'egarer en demeurant, a des epoques 
trop recul^es, les origines de la poesie francaise, et sur ce point nous re- 
connaissons la necessite d'une extreme circonspection ; mais il n'en est pas 
moins permis d'indiquer dans le caractere des evenements connus du regne 
de Dagobert I", dit le Grand, une frappante analogie avec les traditions poe- 
tiques du regne de Ciiarlemagne. A Dagobert, fondateur de Saint-Denis, 
semble devoir remonler la tradition de roriflamme et du cri de guerre Mont- 
joie Saint-Denis • ! Conseille par saint Eloi, commc le Charlemagne des 
trouveres par Tarcheveque Turpin, il avait partage Fheritage paternel avec 
son frere, comme Charlemagne avec le sien ; il avait guerroye contre les Ga?- 
cons, les Aquitains, les Saxons, comme Charlemagne; enfm, il avait, comme 
ce dernier, eprouve une defaite memorable dans les Pyrenees, racontec par 
Tauteur des Gesta Dagoberti, comxas le fut plus tard, par Eginhard, celle de 
Roncevaux. (flic excerpta e chronicis S. Dionijsii qux Gesta Dagobcrti ver- 
tant refert doctissinius auctor. Melius antiquissimum ex omnibus textum ci- 
tare credidimus.) II est, disons-nous, difiicile ie ne pas reconnaitre une 
grande analogie entre ce r6cit des Gestes de Dagobert et les passages d'E- 

1. Dubiura. Vide supra, p. 35, n. 5. 



— ]i2 — 

Haec narrat Fredegarius , qute narralio in Gcsla Dagoberti 
(et in Aimoini chronicon) transivit : 

« Anno XIV regni Dagoberti, cum Wascones fortiter rebel- 
larent, ct multas prwdas in regno Francorum quod Charibertus 
tenuerat, lacerent, Dagobertus de universo regno Burgundiiu 
exercitum promovere 'jubet, statuens eis caput exercitus, no- 
mine Chadoindum, referendarium, qui temporibus Theudorici 
quondam Regis multis pra-liis probatur strenuus : qui cum 
decem Ducibus cum cxcrcitibus, idesl, Arimbertus, Amalga- 
rius, Leudebertus, Wandalmarus, Waldericus, Ermcnus, Ba- 
rontus, Chairaardus, ex genere Francorum, Chramnelenus ex 
genere romano, Wilibadus Patricius ex genere Burgundio- 
num, Aigyna ex genere Saxonum, exceptis Comitibus plurimis, 
qui Ducem super se non habebant, in W^asconia cum exercitu 
perrexissent, et tota Wasconiae patria ab exercitu Burgundiae 
fuisset repleta, Wascones de inter montium rupibus egressi 
ad bellum properant. Cumque praeliari ccepissent, ut eorum mos 
est, tcrga vertentes, dum cernercnt se esse superandos, in fau- 
ces vallium et m.ontes Pyrenaeos latebram exercitus post ter- 
gum eorum cum Ducibus insequens, plurimo numero captivo- 
rum eorum incensas, pcculiis, et rebus exspoliant. Tandem 
Wascones oppressi seu perdomiti vcniam et pacem a super- 
scriptis Ducibus pelentcs, permittunt se glorias et conspectui 
Dagoberti regis praBsentaturos, et sua3 ditioni traditos, cuncta 
ab eodcm injuncta impleturos. Feliciter hic exercitus absque 
ulla lcbsione ad patriam fuerint repedati, si Arimbertus dux 
maximc cum seniorilius et nobilioribus exercitus sui per ne- 



ginhard relalifs a la defaite de Tarriere-garde de Charlemagne dans les Py - 
renecs. Robola ou Rubola doit etre la vallee de la Roule qui touche aux. 
gorges de Roncevaux, si ce n'est meme le val Konce ou Roncevaux que 
rhistorien de Charlemagne n'a pas nomme '. II y a donc peut-etre lieu 
de conjecturer que la mort d'Haribert a pu fournir le sujet d'une ancienne 
chansou francaise ou tudesque, et que le langage en ayant vieilli ou s'etant 
perdu, les poetes du siecle suivant en auront cousu des fragments a la trame 
d'une chanson nouvelle, de facon a reunir dans le meme recit la mort de 
Roland et celle des douze ducs de Dagobert >■>. (P. Paris, Histoire lilteraire 
de la France, XXII, 73!, 732j. Cf. qufe scripsit G. Paris, Ilist. poet. de Char- 
len., p. ii4, 

1. Haud equidem credo ;. vide p. 1, n. 113. 



— ]L3 — 

gligenLiam a Wasconibus in valle Subola ^ non fuisset inter- 
fectus. Exercitus vero Francorum qui de Burgundia in Was- 
conia accesserat, patrata victoria redit ad proprias sedes ^. „ 

In populari Dagoberti historia igitur et Roncisvallcnsis stra- 
gis typum et, quod majus est, duodecim Pares invenimus ; 
ita ut duodecim Floovantis socios quorum in Floovcntis poe- 
mate facinora legimus, forsan e Merovingis fabulis originem 
ducant. 

Constat igitur cyclum Merovingum exstitisse; illius autem ad 
instar forsan fictum fuisse Carolingum. Merovinga' cantilena^ per 
s<ficula a joculatoribus tradita^ et retractatfe, paulatim crescentis 
etmagis magisque vigentis et mirimodis sese extendentis Caro- 
lingi cycli vim passie , ad exemplar ceterorum Carolingorura 
poematum deformata3 fuerunt, non ita tamen ut in Floventiana 
Flooventianaquc fabula meram adhuc primitivarum fabularum 
imaginem, et hic ct illic in aliis poematis quaedam vestigia in- 
venire nequeamus. Sed Merovingus ipse cyclus in Carolingum 
haud abter quam fluvius in lacum qucm ipse abt sese immitte- 
ret et perderet necesse fuit. 

Non vero per sascula abolita fuil Merovingorum regum pree- 
sertimquc Dagoberti apud plebem memoria. Sed, o mirandas 
rerum humanarum vices, cantilenarum Merovingarum e quibus 
fontem et originem nostra medii epica sevi poesis duxerat, uni- 
cum adhuc permansit vestigium, vulgaris illa et comica de 
« bono rege Dagoberto » : 

Rex est Dagobertus 
Perverse bracatus. 



Sic transit gloria mundi 



1. i?ti fcoZa in Gestis Dagobcrli et inAimoino; perperam. Legoadnm esl 
Suhola, hodie Soule. 

2. Chronicon Frcdegarii, apud Dom Bouquet, II. p, 4iL 



Vidi ac perlegi 
Luteliae Parisiorum in Sbrbona , 
a. d. VI Id. febr., anno m.dccc lxxvii. 
Facultatis Litteranim parisiensis Decanus, 
H. Wallox. 



Typis mandetur. 
Academix parisiensis rector, 

A. MOURIER. 



APPENDICES. 



I 
FLOVEMIS SAG.E OLAVIANA VERSIO^ 



ri i; FLOVEMIS REGIS FRANCORUM 

VITA. 



(P. 2j LECTORI SALUS . 

Nobilissimi Domini Johannis Grammii S. R. M. conciliarii Justitise, 
Bibliothecarii, Archivarii, et Historiographi Regii, Gr. Linguse Prof. 
P., in coUegio Consistoriali Assessoris gravissimi ; necnon Univ. Hafn. 
Rectoris longe dignissimi mandato obtemperaturus, Historiam hanc ex 
Islandico in Latialem sermonem transferendam curavi. Textum Islan- 
dicum suppeditarunt sex exemplaria, quae in Bibliotheca B. Arnse 
Magnaei asservantur. Quorum tria priora formam folii habent, reliqua 
sunt forma minori. Ex his variantes lectiones, et quicquid unum plus 
quam alterum continebat, excerpsi, annotavi, et Iiuic versioni apposui. 
Gapitibus etiam lemmata addidi. 

Primum exemplar, quod litera A desig)iavi membraneum est, sec. xv, 

1. Bibliolheca Xationalis; fund. lat. 8,JlG; parvuni in4^ ; chartaceum ; cf. supra, p, 59. 



— 116 — 

ut videtur, conBCriptum. B et C c/;artacea sunt, fere per omnia concor- 
dantia : D itidem chartaceum est, sed in compendium redactum, ca'te- 
rum adeo A simile, ut hoc illius Epitome videatur. E et F utrumque 
iragmentum membranaceum est : nam E incipit cap. v, deficit cap. x; 
at F al) initio integrum, explicit cap. xvni. Horum prius, recenti manu 
exaratum, in multis cum A convenit, posterius vero paulo post medium 
sec. XIV conscriptum esse, literarum ductus indicant, et id liorum om- 
nium optimum esse censeo; coeteroqui A et D in multis simile. Hvec 
vero versio juxta tenorem B et G promiscue est adornata. 

De ipsius Historiee (si id nomen meretur) veritate non multum la- 
boro , illa quidem videtur sec. iv (utin fronte illicoapparet), temporibus 
scilicet Constantini magni, et Paparum Sylvestri Marcique gesta esse; 
(p. 3) sed reclamat saepiuscule repetita Mahumetis mentio, perinde ac si 
res, quas refert, contigissent seculo viii ante Car. Magni initia. Adde 
quod Ethnici in textu aliquoties vocantur Progenies Judseorum, ut et 
Chami, v. infr. cap. xiri. Nec non nomen viri Isaach, cap. xvni, etc. 
Non tamen obstat Idolorum appellatio, quo minus prior sententia ad 
veritatem prona videri possit, si reliqua alias firmo nituntur talo. Con- 
ditor enim ejus Historiae posterioribus vixit seculis, quibus forsan igno- 
tum fuit, queis nominibus liaec idola remotioribus vocabantur tem- 
poribus. Nuncupat igitur Auctor idola iis nominibus, qua^ seculo ejus 
cognita fuere. Sin denique in iis commentariis, quibus fides haberi po- 
test, occurrit aliquis liujus nominis, qui genus ex Constantino duxerit, 
et res 5a?Tacenorum in Europa sec. viii profligavit, res erit ^^rope/nodum 
salva. Ego haec confusa adeo non conciliare possum, ut eadem potius 
in medio relinquam; nisi quae mea mens est, dixerim, nempe hanc 
Historiam, omnibus criteriis simul sumtis, inter ea commentorum ge- 
nera, quse vulgo Roman (FabuUB Romanenses) appellantur, reponen- 
dam esse. Porro in Islandia hodie inter Historias incertai fidei annu- 
meratur, seque ac reliquae plurima?, qua3 de rebus gentium paulo 
remotiorum agunt; sed tantum oblectationis ergo auditoribus (qui mos 
jamdiu invaluit) prailegitur, qui, uti et ipsi legentes, parum de fide ejus 
solliciti sunt. 

Quod ad Scriptorem attinet, neutiquam Author Islandife gentis fuit, 
id quod ex frontispicio statim illucescit. Ibi enim Ludimagister ille 
Lugdunensis Simon (qui [p. 41 sul)inde indigitatur) Authoris nomine 
venit, et complura sunt alia, qua; huic rei lumen foenerantur. Senten- 
tiai huic robur et firmamentum in primis addunt nomina propria viro- 
rum et locorum, Islandismum minime redolentia, quaj tamen alias 
Islandi plurimum ad linguam suam aptare solent. Nomen quidem 



— 117 — 

Flovent ia Islandia Soptentrionali invenitur, fateor ; sed non ante. Re- 
formationis tempora. Reliquis nominibus nemo ejus gentis nuncupatur. 
Sed hoc de veritate Historiue nilnl detrahit, nec auctorem, cujas fuerit, 
indicat. Cogitationi huic, quam foveo, ampliorem adhuc campum ape- 
riunt : prolixa nimis narratio, precationcs, epitheta, Authoris excla- 
mationes, nec non hora prima (quaj in historia bis occurritj et id genus 
alia, qute in veris et genuinis Islandorum historiis non facile inveneris. 
Rem denique conficit omnino et absolvit proverbium illud Gallicum, 
quod exstat, cap. xvii. Ha3C et alia, inquam, sufticiant ad probandum 
hanc Historiam ab Islandis solum transhatam, non confictam esse. 

Coeterum styhis hujus versionis, si forte plus justo genium Islandi- 
cum sapiat, qualiscunque est, talis tamen est, ut seriem solius Historiae 
fideliter cxplanet. Nec enim Translator, quantum valeret latinitate, os- 
tendendi animum habuit, sed voluit tantummodo Historiam, qualiscun- 
(}ue sit, sive vera, sive falsa, cupidis instillare animis. In spem igitur 
erectus sum certissimam, futurum ut optimus quisque et cordatus lector 
hosce conatus meos benigno animo prosequatur, serena fronte excipiat, 
nec si qui nsevi irrepserint., eos censoria nota taxet, bene gnarus, quod 
officiosos conatus non viribus magis, quam voluntate mctiri deceat. 

L. Bcnev. observantiss. 

J. Olavius. 

Stiid. hl. 
Hafnia3 x cal. x"". a". Clirist; MDCc:txxn. 



{p. b) Gap. I. 

De genere et ortu Floventis, qiti in co7ivivio Comitem quendam Romw 
occidit. Uinc ircto CsEsure ex aula subduxit sibique fuga consoluil. 

(a) Temporilnis Constantini Imperatoris, et Sylvestri Papse adolevit 
Romae puer cgregiaj indolis, nomine Flovent, qui Imperatoris ex sorore 

(a) Exemplar membr. A et chartacea B G hanc historiam sic exordiuntur : 
Historia hffic neuliquam commentis conslat, quibus ingeniosi viri dclectari 



— 118 — 

nopos erat et RegiriiE Helente ex filia natus. Ab iucunabulis coelestium 
praeceptorum disciplinis innutritus est, et prima juventutis face assue- 
tactus omnibns ludi ot exorcitiorum goneribus, inter qune oducari sole- 
bant Principum filii ad ostrum sublimioromque orchestram geniti. Juve- 
nis admodum tanto animum ardoro incendit, tot agitavit motibus, ut 
in secundis persistere indignum ratus, magno visu, nec sinistro irritove 
conatu, ad primas contenderit. 

Annos enim quindecim natus, Romani petiit, munia Imporatoris, 
avunculi sui, obiturus. Erat autem festo servatoris nostri natalitio con- 
vivium solonne institutum, ad quod Imperator per nuncios eum accer- 
siverat. Illuc etiam magna cohors Regum, Comitum et Dynastarum, 
ingensque multitudo hominum confluxerat. 

Prima dio feriarum, sacris rite poractis, Imperator conchyliatis vesti- 
bus decoratus, corona sua redimitus, et turba invitatorum Principum 
aliorumque purpuratornm stipatus, aulam introiit, ad quadras exquisi- 
tissimas dapibus oneratas, accumbendi ergo. Ibi gulas irritabant invi- 
tantes epulae, in mensis repositie : omnia vasa auro argentoque fulgen- 
tia odorem edidere aromaticum. Delecti piieri epulantibus coronata 
minjistrabant pocula, quse Primet i et Claret aliaque fragrantium potuum 
genera redolebant fbj , ita ut generosissimum vinum minimi pretii ha- 
beretur. Omnes comiter erant excepti, Isetissimum quemque praebebat 
exoptabilis conventus. 

Ibi comparebat etiam Floveut, tunicam auro intextam inductus. 
Erat hic purpuratus prye ccteris forma corporis a vertice usque ad plan- 
tas spectabilis. Oculis enim acutus, humeris latus, lacertoso sub brachio 
modice obesns, verissimam venustioris effigiom possidebat. Verbo : 
quod ad formosissimam conspicui vultus speciem pertinere contendis, si 
id in ullo unquam, certe in hoc purpurato fuit. 

I . Lege piment. 

solent, quia Magister Simon invenit eam in urbe Franciaj Lion (Liigduno) 
[addil F : ubi scholaaj prtefuit] eamque in linguam Francicam stylo admodum 
elegantl transfudit. Hisioria liaec agit de primo FrancorumRege [F : Lnpera- 
tore, qui verum Deum, etc, quem Sylvester Papa, etc.J qui verum Deum coluit, 
ejusque legibus obtemperavit. Hic Constantini (annosi illius Imperatoris, 
quem Sylvester Papa saeris Christianorum imbuit) ex sorore nepos. nomine 
Flovent fuit, natusque in urbe, quae Thiberi [B : Tybery; F : Aube (forsan 
Aubanea)] dicitur. Gum autem xv esset annorum munia Csesaris obire coepit, 
etc. 

fb) A B arldunt : et potus, qui (iicilur Vei)c, [forsan idem qui Lalim-s- 
Vapi^a. ] 



— 119 — 

Flovent, specie adeo commendabilis assurrexit, petiitque a pincerna 
Imperatoris, ut poculum vino oneraret, dicens se hoc Imperatori alla- 
turum, humilitatis et devoti officii ergo. At pincerna invidens Floventi 
concinnam corporis ftructuram egregiamque morum suavitatem, qua 
omnes antecelluit, scyplium insulse implet, nimisque impletum porri- 
git. Flovent autem nimis impletum sibi datum non observans, Impera- 
toris ad mensam tendit ; cui in anteriore parte Dux quidam accumbe- 
bat, astutia et superbia plenus, ad quem cum cominus accessisset 
Flovent, minutse forte guttulte quassati scyphi, praeter voluntatem, ge- 
nis (cj Ducis sunt instillatae; qui ira illico incensus colapho Floventi in- 
flicto, hcBC convicia evomuit : Malc, tu spuria prolos, moratus es : osten- 
dis enim, qua stirpe oriundus sis. Mali corvi malum ovum. Deum testor, 
si me non abstineret, tum sanctitas feriarum, tum etiam veneratio lau- 
tissimihujus convivii, te profecto in sordidissimum Roma^ locum detru- 
derem. Haec ille aculeata voce. Tum Floveut in mensam (p. 8) scyphum 
subito deposuit, nihil curans, etsi aliquantulum efflueret vini. Licet te- 
neraj a^tatis esset, ira tamen concepta, singularem pugnam interritus 
commisit; quippe Ducem forti pra^sentique animo adortus collum ejus 
tanta vi ccecidit, ut illud confringeret, et uterque oculus eluscatus genis 
inhsererct. Itaque Dux pede Floventis prostratus exspiravit. Verum Flo- 
vent : Haec te, inquit, gratia merito raanet, ob nefaria tua, qua,' suflerre 
non potui, verba'; etcontinuo aulicas ad fores recedit. 

Imperator vero sonora voce clamans : Hunc, inquit, factiosum com- 
prehendite, ut quam Lex expostulat pcenam patrati facinoris luat. At 
Flovent omnibus tanto familiaritatis et amicitiae jure erat conjunctus, 
ut nemo ei manum inferre vellet. NuUus tamen consanguineorum ausus 
fuit coram Imperatore causam ejus dicere aut deprecari. Tum Impera- 
tor per Apostolum sanctum Petrum juravit, Fioventem si Romse com- 
prehensus fuerit, capitali supplicio puniendum (dj. Sed Flovent acL 
suum hospitium accelerans, armigeros suos Otunem et Jofreirem (quos 
semper secum habuit) accivit, iisque demandavit, ut quam ocyssime 
equos instruerent ; quod illi, ad mandata non tantum, sed etiam nutura 
intenti, perfecere. 

Hffic audiens hospes fp. 9) qua\<ivit, quid novi esset? Cui Flovent : 
carissime, inquit, Domine, sic male accidit, ego in conspectu Imperatoris 



(c) B C : gremio. D et F : vestibus. 

(d) A : auL ex toto Romano imperio proscribendum. Sed forte DeusCsesa- 
rem horum verborum aliquando poenitere faciat; nam (ut Mag. Simonis ver- 
bis utarj fatuum est di quacurque re nimis magnilicc loqui. 



— 120 — 

hominem quondam occidi; Cfesar autem, si Rom:ie captus forem, mc 
morte mulctandum esse jurejurando affirmavit. Unde hospes sensu do- 
loris acerbissimo affectus, equum, qui dicebatur Baudan (e), grave auri 
argentique pondus, gladium et omnem armaturam Floventi dono dedit, 
dicens : Yideris mihi tam fortis, ut tc ipsum defendere possis. Deinde 
Flovent equum insikiit, et cum stipatoribus hospiti meritas gratias per- 
solvit, itinerique Alpes (f) versus se commisit. 



Gav. II. 
I)e confliclu CiBiaris et Floventis, cxii Floveni ensem el equnm abstulit. 

Imperator ct ira et moerore aficctus, ob insigne facinus ipsius in 
aula et conspectu, sanctissimis feriis Summi Numinis patratum, om- 
nibus palam votum concipit, et se devovet, neque comessurum neque 
bibiturum : usque dum, ait, factiosum hunc hominem, vinculis con- 
strictum mihi tradideritis. Illi vero cum ex urbe dudum exiisse assere- 
bant. 

Hoc audito Imperator equum Magrimunem (a) instrui, omnemque 
armaturam sibi afferri jubet : Vos etiam, (p. 10) inquit, arma capite et 
me consequimini (b). Strato deinde velocissimse pernicitatis equo, 
quem nivei coloris, insula (c) qusedam ferebat; Imperator gladio, qui 
optimus Romte habebatur succinctus, latus clypeo magni ponderis 
munivit ; hastamque tenuit, pulcherrimo affixam vexillo. His armis 
instructus equum ascendit, magnaque equitum turba stipatus urbem 
reliquit, Floventem via, quaiter properaret, omni festinatione perse- 
cutus.Equus quo Imperator vehebatur, velocitate pra3 aliis poUebat. 
Articulo igitur temporis a suis longe (d) provectus, Floventem qua 
via duxit equitantcm, conspicatus, clamavit : Non prodest, profligatis- 

(e) A : Boduan et interdum BoJuaat. B C et F : Boudan. 
(fj A. QiF : Galiam versus. 

(a) A : Megremon. F : Magremon. 

(b) A D F : arma pkisquam c. e.juites ceperunt. 

(c) A. D : quse Tibri, qui Romam intercidit, austrum versus objecla esl. 
/'di F : dimidium milliare. 



— 121 — 

simo, et fallontis spei juvenis, fugam accelerare ; nemo enim nostrum 
ad te properantium, ante recedit , quam poenam commissi homicidii 
dederis meritissimam , ne egrcgios meos viros tlagranti ira postliac 
occidas. 

Imperatorem magna cum indignatione ad se loquontem Flovent 
audivit. Quapropter optimus hic juvenis, utpote qui prstextatje adhuc 
et puerilis prope setatis erat, Deum hunc in modum precatur : Om- 
nipotens Deus, qui omnia gubernas, indulge, qua?so, precibus meis, 
et scelus peractum condona : respice vulnera Filii tui, Assertoris mei, 
mihique fluenti et procumben-(p. ll)-ti subsidio veni : animum et 
vires mihi suppedita, corpusque meum custodi, ne occidar vel tradar. 
Fac ut noster congressus utraque ex parte decentem ferat eventum, 
Tibi autem gloriosum. Ego enim juvenis nunquam in arenam descendi. 
Quod si reversus cum Imporatore congrodiar, me superatum iri cortis- 
simus sum : nam ille audit Heros belli expertus, qui usuram trium- 
phalis decoris sa^piuscule pra?cerpsit. Sin in fugam me dedero, fugien- 
tis vestigia promit, subitoquo me retrahit. 

Anxius ancipiti adoo poriculo, incertusque quid ageret, demum hoc 
in ajstu poriculorum portum vidit tutissimum divinum implorando 
auxilium. Summum jam Numen, inquiens, Beatamque Viginem Ma- 
riam supplox, precor, oro et obtestor, ut mo hodie in tutelam suam 
recipiat, sine qua de me jam actum ost et conclamatum. 

His dictis animum recepit, et equo calcaribus concitato, acri impotu 
in avunculum suum cursum convertit. Illi strenue concurrentes alter 
in altorum hastam contorsit. Imperator irrito successu; at Flovent 
tanta vi jaculum emisit, ut hosta dypeum ct loricam (e) ex transverso 
sub ala, corpore tamen illajso, penetraret, ut Imperator ex equo prceci- 
pitaretur. Quo labente gladius forte (p. 12) vagina vacuus in terram 
delapsus est, quem Otunus (f) illico occurrens arripuit, Flovent autem 
oquum ornate instructum prsedatus dixit : Hunc ego nunquam tibi 
reddam, etsi eum xx marchis purissimi auri (g) redimere velles. Deinde 
Magi'imoncm insiluit, subsequentibus stipatoribus, quil)us clarior spes 
jamjam alTuIgere cccpit, ne in orbo Romano capiondi forent. 



fej A ct F addunt triplicem. Deus autem corpus ejus inlactuai servavit, 
ahas (ut inquit Mag. yimon) convivium ejus Iragico sane exilu fniitum 
fuisset. 

(f) A : Othun. B G F : Otun. D : Otuen. 

(g) A : viginti oneribus auri contriti, quanta ipse equus portare poterit, 
reclimore veiies. D: vigiiiti asiuorum oncra. 



— !22 ~ 

Imperator vero humi prostratus iratusque campo sedebat, donec 
ejus Satellites accurrerent. Tunc illi quterunt, quid hoc rei esset ? (h) 
At ille : amici, inquit, nolite mihi illudere. Certe ego vel ingens auri 
argentique pondus dare vellem, ne unquam huc accelerassem : nam 
Flovent equo omnium generosissimo et gladio raultis pra'stantiori me 
spoliavit, ibique properans aufert. 

lUi Imperatorem erigunt, erectumque equo imponunt. Romam re- 
vertententes (i) ubi P(r)iment et Claret minime defuit. 

Imperatorem Servatoris nostri Natalem convivio regaliter instructo 
celebrantem omittemus, fata Floventis plura persecuturi. 



1 



Cap. III. 

Eremiia quidam, ah Angelo monitus, arma sua Floventi donat, quem etin 
Gallias ire jubet (p. 13), et variis salutarihus monitis instruit , eique sua 
futura prsedicit, benediciique. 

Die in vespeiam declinante, ad urbem quandam venere, ubi com- 
mode divertebant. Postero autem die sub lucis auroram magno cum 
labore Apenninum (a) ad montem perrexerunt, tritamque proficisci 
viam timentes per confragosas et pene inaccessas salebras, praeruptaque 
saxa et loca depressa tetQnderunt. 

Multum autem vesperescente i coelo, Otunus uhro citroque circumspec- 
tans : Domine Flovent, inquit, video domicilium quoddam et sacellum 
juxta positum, ubi noctem transigere necessum mihi videtur. Eo Fiovent 
mox eundo consentit. Domicilii autem raunimenta ex anteriore parte 
fossa, ex interiore vero murus cingebat. Quo ubi ventum erat, i-elaxatis 
equis, quorura curam Jofreirus agebat, Flovent sacellum adiit, Deum 
adprecaturus. 

Hasce jedes Anachoreta quidam tenebat, et cum eo dui (b) viri, qui 

I. Cod. Yesperascenle. 

(h) D addit : Floventemne prostravisti ? 
/ij D : Hoc modo convivium dissolvitur. 

(a) In texlu : montes Mundire. 

(bj A F : duo juvene?, agrum ejus colenles. etc. 



— 123 — 

Tictum illi ciiraturi, ignem, lifina. aliaque id genus necessaria suggere- 
bant. Hic tumultuosus olim exstitit verbi divini contemtor, qui nuntio 
Tirtuti remisso, eo impietatis venit, ut sex fc) viros sanctos, et vita 
clarissimos interimeret. Demum feliciori Papse Sylvestri ductu exper- 
gefactus meliora sapuit, mysteriis verse religionis institutus, cadestisque 
Numinis cul-(p. 14)-tui addictus, adeo, ut (d) Angeli Dei alternis die- 
bus ei apparentes, Psalmos Davidis hunc verse religionis candidatum 
edocuerint (e). Hic etiam Ethnicos saepe incursantes, strenue se vindi- 
cando, armis, quae optima possedit, profligavit. 

Otunus jam ad fores aggressus leni ictu pulsavit, quod audiens Ere- 
mita (f) quaevit : Quisnam ibi et qua de causa? Cui Otunus : Sine nos, 
Domine, hic pernoctare. Eremita : Quotestis? Otunus : Unus juvenis, et 
nos duo ei famulantes. Eremita : Ubinam ille tuus Dominus? Otun : 
Ecce, inquit, ille ad fores sacelli provolutus precibus incumbit. Quos ut 
Eremita Christianos esse cognoverat : Dei ergo, inquit, vos hospitio 
^xcipiam et quantum in rae est hospitalitatis exhibcbo. 

Tum Jofrcir, equis in stabulo locatis, ftenum dedit, Otun autem FIo- 
venti i)x-omissum hospitium in promptu esse indicavit : qua propter ille 
Deo gratias egit (g). Deinde domum intrantes nullum sedile ad reficienda 
defatigata corpora prseter querceos quosdam truncos reperiere. Ignis 
tamen ex arefactis lignis erat accensus, ut torpida sua membra foverent. 
Timi Flovent : expedit cibum capere, et inde sc quieti dare. Statim erat 
mensa apposita, instructa tribus limbis favis subcineritii, et aqua in 
vasculo. Quem apparatum cum videret Otun, dixit : Non potes, Domine 
(p. 15) Flovent, atro hoc pane te saturare. Gui Flovent : Possum equi- 
dem hoc usque ad satietatem vesci : quod etiam docuit eventus ; non 
tamen magis quam quartam partem unius panis hi tres consumpsere, 
sed nihilominus bene saturati erant. Postea cubitum euntibus, loco 
culcitrarum et pulvinarium, lecti erant, egestatis causa, arborum cor- 
tices (h). Tum Eremita iis faustam felicemque noctem exoptans, sacel- 
lum adiit, Deum precibus appellaturus. Ubi Angelus Dei consolandi 



(cJ D : tres, F -. quinque. 

^d^ A D F: ut angelus Dei omnem eum cultum, qui in sancta Ecclesia ce- 
lebralur, edocuisset. 

(e) A F : fuit quondam vir potens et insignis athleta. 

(fj A F addunt : qui tum temporis coenabat. 

(g) A addit: et ejus sanctis viris. 

(h) A ¥ : Heremita quajrit : Unde vos venislis ? Flovent : Sancte Paler, in- 
quit, veni Roma, ubi omnes mei cognati habitant. Deinde exilii sui causas 
aperit. ct quod sub aUquo potenti principe merere velit, etc. 



— 124 — 

causa apparuit, procantem ita allocutus : Has ad tedes Imperatoris 
Romani cx sororo nepos, ob perpetratum in conspectu Imperatoris lio- 
micidium extorris, advenit, qua de causa variis iisdemque catenatis ad- 
versitatibus exponi eum oportet. Jam tibi Dominus Jesus Christus omnia 
tua arma huic hospiti tradere jubet, qu;c tibi posthac non usui erunt. 
Hisce cnim instructus multos Ethnicos, legum divinarum contemtorcs, 
contristabit, contundet, et si firmiter Deo crediderit, totius Francim 
regno solus tandem potietur. Eremita respondet : Jube ut id donum con- 
cedam. Hisce dictis, Angehis ex oculis in auram evanuit, Eremita au- 
tem solito more preces horarias peregit. 

Deinde conclave suum inlroiit, armaturam omnem sumsit, FIo- 
ventemque vocavit : Fili, inquiens, juvenis (p. 16) optimse spei 
nobilis heruic«que indoUs mihi videris, bonis igitur ac pretiosis 
armis le instruam, ne ullum posthac fortiorem timere necesse habeas, 
usque dum ea retinueris. Duplicem igilur loricam, instar nitidissimi 
argenti albicantem, galeam purissimo auro e.xornatam, clypeum 
quadruplicem, et deniquegladium (cujus capulum aureo filo obvolutum, 
anteriori sui parte aureum erai) generosissimo huic juveni dono 
tradidit, dicens : Hunc gladium nanus quidam (i) miro fabricavit 
artificio, quem toto terrarum orbe optimum existimo. Cum autem 
induratus esset, faber experiundse virtutis gratia, quam scilicet acutus 
esset incudem per medium dissecuit (k). Porro gladius vocatur Jovis fl), 
quo significaiur Isetitia : is enim illum, qui hoc utitur Uttum pnestabit 
atque inierritum. 

Acceptis jam armis, Flovent pedes Eremit*, ad quos se venera- 
bundusprostravit, deosculari conatur, sed inhibuiteum Eremita. 

CEeterum Flovent di.xii : Venerande sancte Pater, consule raihi et 
doce, quid factu optimum sit, Cui Eremita : In nomine Dei vera et 
sana tibi consilia suggeram. Ito in Franciam, quam Rex, nomine 
Florent, regit. IIU jam opus est viris fortissimis beiiique acerrimis ; 
nam Rex Saxonum Salatres cum ingenti exercitu et quatuor Regibus 
coronatis (m) , prteter multitudi- fp. I7)-nem aliorum Principum et 
iUustrium virorum, Franciam inundavit, et multa pr;i?lia cum Rege 
Fiancuruai commisit : qui advcrsam belli fortunam toiies semper 



fij A C F : ferrarius Joseph sepleni annis elaboravil. C addit : ad quod 
omnis generis ferrum elegil. 
(k) C : saxa in terram usque dissecuit. 
fl) A : Jovisen. G : Joves, et alibi Jovesa, F : Jovisa. 
(in) Addit A : quorum quisque oclo miUia [D : mille] miUtum ducit. 



— i2rj — 

passus, tanta jam angustia premitur, ut hostis omnes regiones ejus 
juris sui fecerit, prseter solam Luteliam Parisiorum, quam nunc 
insiJet. Tum Flovent : 0! utinam ibi jam essem I Pergit Eremita : 
Etiam te quoque scire vetim, quod omnis populus abhinc aquilonem 
versus ethnic<fi superstitioni magnopere sit deditus, qui te esse Ghris- 
tianif> religionis si percipiant, usuram lucis tibi eripiunt. Suadeo 
jgitur, ut fana eorum quidem intres, et coram idolis genua flectas, 
\erumtamen te soli vero Deo dediium esse corde censeas. Ego vero 
illa:n culpam in me suscipiam, vobisque clementissimum coeli favo- 
rem pro certo pollicebor. 

Ad htGC a?rumnas et multas difficultates ab Ethnicis te pati oportet, 
qute erunt in p^enam homicidii patrati, feslis Altissimi. Pneterea Deus 
mihi revelavit, te totius Francite imperio potiturum, si perpetua modo 
coelestium praeceptorum tibi manserit custodia ; tuo quoque auspicio 
multi a ppuria et personata ad veram et germanam religionem trans- 
cursuri, in penitiorem Dei familiaritatem penetrabunt. Perge itaque 
oundo in nomine Domini. 

Tum Flovent : Sit laus et gloria Jesu Christo! Stipatores suos (p. 18) 
deinde vocavit, qui ut venere, accepta dona Domino suo gratulati, Deo 
gratias pro illis laetantes agebant. 

Flovent jam equos instruere jubens, gladio suo Joviso se accinxit. 
Quo facto, Eremita stapedem ascendentis tenet, et, habenis postea 
manu admota, versoque Franciam versus equo, Deum hunc in modum 
invocavit : Summe Deus, omnium viventium Pater, juva et corrobora 
hunc virum, ut adversarios superet, profanos Ethnicos debellet, trium- 
phatos vcra religione instruat. 



Gap. IV. 

Flovenl in Franciam horlalu Eremits) pergens, in itinere casldluminsignis 
cujusdam Lalronis, nomine Fahrin, intrat, custodibus vicB in anteces- 
sum occisis. Demum signo crucis proditur, et in cUversorio fere oppri- 
milur. Tandem tamen, mullis hostium inlerfectis, salvus ex castello 
evasit. 

Potestate abeundi ab Eromitaconcessa, Flovent cum stipatoribus suis 



— 126 — 

de eremo deorsum oquitavit (a). Cum duo circiter milliaria processisset, 
Otun quatuor {h} equites loricatos, petra quadam insistentes conspexit, 
quod et Floventi indicavit; dixitque : Hi ad nos tendunt, accclerantque, 
incursum nobis parantes : quid ergo consilii? (p. 19) Flovent ad opem 
Deiconfugit : Deus, inquiens, coelestis Pater eos debilitet, nostram vero 
virtutem corroboret. Loricam igitur, quam Eremita dedorat, et arma 
indutus, clypeo capiti imposito, Jovisum lateri aptavit, et ita armatus, 
Magrimonem insiluit. 

Eodem momonto Ethnici a petra provolarunt, in quos Flovent vehe- 
menter irruens, in primum eorum infestam hastam ita emisit, ut per 
clypeum et loricatum pectus transiens, a tergo emineret : mox et alium 
Ethnicum stricto gladio petiit, cujus clypeum et ab humero corpus uno 
vulnoro diffidit, ita ut in ephippio ictus oxspiravit ; ita am])o in terram 
delapsi, occubuere. Tum Flovent : Procede, Otun, et tenta, quaeso, 
utrum artis quicquam bellicye calleas?0di, inquit, meticulosos mecum 
trahere homines. Tunc Otunus, subditis Budano, quo vehebatur, calca- 
ribus, tertium Ethnicum evaginato gladio (qui olim Imperatoris fuit), 
per medium (c) fremebundus amputavit. Quo facto, Flovent : Yideris, in- 
quit, mihi fortis et animosus : ergo meus abhinc non famulus, sed so- 
cius eris, ita ut, quicquid sors aitulerit, pariter nobis sit subeundum. 
Sed quid agis, amice Jofreire ? Jofreirus ait : Parum ego inermis facere 
possum. Postremum igitur Flovont Ethnicum invadens , armatum 
ip. 2 0) cum equo unico ictu , eoque sane horrendo, mirabiliter diffi- 
dit. (d.) Tum ille : Deus, inquit, tibi, o Eremita! rependat; qnippe 
validum mihi gladium dodisti, quo si vir fortis et bellicosus utatur, 
ogregia patrabit facinora, quse serissima mirabitur posteritas; nec un- 
quam Domini sui talis defraudabit gladius (e). Deportata jam victoria 
Jofreirum (f) equitem creat, et fulgentibus armis instruit. 

Deinde cum unum milliare processisssent, vidit Otunus castellum 
quoddam valde firmum, in convalle situm (g), cui pra?erat magna cum 
hominum turba insignis quidam latro, nomine Fabrinus, qui transeun- 

[a) D: multosdies laboriose peregere. Quodam vero die aliquot illis Ethni- 
ci occurrunt, etc. 

(h) F : quinque. 

(c) A : licet loricatum. 

(cl) F addit : ita ut gladius capulo tenus in terram descenderit. 

(e) Exemplaria A, F habent : quod unus (F : quintus) insidiatorum in vi- 
cinam sylvam aufugerit, qui eos postmodum in castello Fabrini prodiderat. 

(f/ Otunum, reclius, ut puto. 

igl D : j uxta sylvam. 



— 127 - 

tcs omnes depopulabatur. Tum Otun : Videsne, inquit, Domine Flo- 
vent, castellum, ubi nos prandendum censeo. lUuc itaque euntes do- 
mum quondam sibi diversorium elegerunt : at Jofreirus pecunia victum 
emit. 

Verum Flovent suasionum Ereraitae negligentior, se et cibum signo 
crucis munivit. Id castellanorum quidam (h) conspicatus, Christianos 
esse cognovit, Fabrinumque repente adiit : (i) Domine, inquiens, ma- 
gnam hodie accepisti ignominiam ; nam cu- (p. 21) -stodes tui et viarum 
omnium excubitores occisi sunt : huc enim tres Christiani equites ad- 
venere, arma nostratum (quod cognovi) portantes. 

His dictis inconditum et trucem cLimorem sustulere Ethnici, dicentes : 
Praestat subito arma capere, eosque trucidare. Fabrinus etiam equum 
et omnem armaturam sibi adferre mandat ; quod ut factum est, arma- 
tus equum ascendit, et ad diversorium Floventis cum centum male fe- 
riatis militibus perrexit. 

Tunc Flovent magno strepitu extra domum audito, circumspiciens, 
armatam cohortem ad diversorium tendentem vidit : quamobrem arma 
et gladium Jovisum quam ocyssime arripuit. Interim Fabrini milites in 
domum irruentes, vociferarunt : Jam, improbe homo, tua accelerat hora 
vitag novissima. At Flovent : Permagno vobis constabit. Gladio igitur 
e vagina educto, Ethnici, qui proxime adstabat, caput galeatum et cor- 
pus triplici lorica munit?um per medium diftidit. Ethnici hac nece com- 
missa, cum cernerent, quod hic unus, inde alter, mox phires vuhiera- 
rentur, metu perculsi et suis viribus diffisi , foris dimicare satius 
duxerunt. Exeuntibus ergo pluribus Fabrini militibus, Flovent ejusque 
socii, dum se armis, et equos raptim instruerent, [p. 22) foribus pessu- 
lum obdiderunt. 

Denuo Ethnici domum invadunt, non sine insigni contumelia inter 
se invicem objurgantes, quod tres viri tantum illis negotii facesserent : 
hac contentione frementes fores sine mora effringunt, Flovedt autem 
domo cessit, equo vectus, cujus caput contra hostium ictus galea ob- 
texit, alteraque manu gladium vibravit. Quisque qui proximus ei staret 
prsesentem ominaturus esset mortem : nam ille insequentibus sociis 
Ptrage adversariorum usque ad portam castelli, viam sibi paravit. 

Tum inter Ethnicos inconditus clamor oriebatur, minitantes et im- 
prccantcs fabro gladii ejusque possessori iram Domini sui Mahometi, 



fhj A. et F : hospes eorum. 

(i) F acldit -. Ecdem momento currendo supervenit superstes excubitorum, 
clamans ad Fabrinum : Domine, magna hodie, elc. 



— 128 — 

mortom et omnia mala ; ot sic ad castelium pornice gradu sc roccpcrunt. 
Sed Flovent ad suos conversus : Evolomus hinc, inquit, ne majus nobis 
malum eveniat. Ad castelli igitur portam (k) properant, cui claustra et 
repagula validissima erant obducta. Haec omnia Flovent opc gladii dis- 
solvit, et ex castello sese corripit. 



Gap. V. 

Flovenl Fabrinum insequenlcm vita prival ; Dclheroni hospitio comitcr 
excipitur. Angseum cognatum sutim fugienteni offendit, ct in suuni soda- 
litium recepit. 

Fabrinus visa suorum strage Floventcm primus omnium clamitans 
insequitur : Non juvat, vos perditissimi ho-(p. 23)-mines, inquit, 
fugam capesscre. Ego enim omnes vos, utpote scelestissimos fures, sus- 
pendio mulctabo. Hirc quum maledicta Fabrinum sibi ingerentem Flo- 
vent audiret, reversus, equo in eum concitato, totum ad cingulum usque 
dissecavit faj dicens : Perperam putavi, te tam magniloquum aliquid 
j)Osso, sed erravi. Equum autem, ornato ephyppio stratum, et argenteo 
freno ornatum depr^edatus socios sequitur. Sed Ethnici coryphajum 
suum interfoctum invenientes, fatum illius lugubri clamore et barbaro 
ululatu doflebant. Flovent autem cum sociis lethalem Fabrini cjusque 
militum easum ludibrio habuit fbj. 

Deinde toto die ac noctc insequenti iter fecerunt, nullas in casas, 
\icos ailt urbes divertentes fcj. Girca vero primam vigiliam (m iexlu 
horam primam) ad urbem, nomine Betheron fdj pervenerunt, ubi ad 
civem quendam bene nummatum divertentes prandent. Tum Flovent ab 
suis precatus est, ut periculorum hesterno die cortissimcO morti proelu- 

(k) A : portam exteriorem, F: occidenlalem. 

(ai A el F addunt: ct ibi cDtsionem inhibuit, quia parcere vokiit e |uo. 
(b) A addit: quod et iiU a tergo audierunt. 
fc) A : Luna vero ad horam matutinam hicebat. 

(d) Sic B et G, sed A : Bosant. D : Briegaut, F : Bekraut, F .- B;<enlum, 
puto esse Bisuntium (Besancon). 



~ 129 — 

dentium memores religionem dissimularent : Indulgentiam autem, in- 
quit, a misericordia Summi Numinis impetrabimus, etsi penates Etlmi- 
corum et idola gestu solum veneremur. 

Hospes iste erat perbenignus et moribus valde urbanus, qui aquam 
illis abluendi gratia, ex argenteis ampullis afferenilam et ci-fp. 24]-bum 
deinde lautissimum proponendum curavit, adeo ut penuria nuUius 
rei esset. 

Pransos vero herus unde et qua itcr suscepissent, interrogavit ; cui 
Flovent : Lubet nobis, inquit, Principi cuidam, viris virtute prBeniten- 
tibus egenti, operara nostram commodare. Hospes : Salubre vobis con- 
silium dabo : ite ad Florentem Regem Francorum : ille vestra^ virtutis 
maxime indiget ; nam superbissimus Saxonum Rex Salatres ingenti 
exercitu Lutetiam Parisiorum obsidet. Fiovent ait ; eo certe commea- 
mus. Delassati vero ad nocturnam quietem se receperunt. 

Postoro autem die mane expergefacti in delubrum ab hospite dodu- 
cuntur : ibi preces ad verum Deum fudorunt, dissimulata tamen, cui 
dediti erant, religione, ne variis exponerentur periculis. Postea equis 
instructis, hospes illos in viam ducebat. 

Deinde ex urbe per ardua et declivia loca in vastam quandam sylvam 
profecti sicut, quo ut ventum erat, de Legibus Mosis, Sapientia Salo- 
monis , et admiranda Servatoris nostri incarnatione , discursum 
habuere. 

lllorum coUoquium juvenis quidam, saltuoso in loco latens, audit, 
eorumque opem per Deum quiritans implorat et inclamat : TSiam ego, in- 
quit, quatuordecim abhinc diebus ex carcere et durissimis vinculis 
elapsus herbis victitavi. 

Tunc Flovent : Unde frater, et quare hucvenisti? — Domine, respon- 
det, ego sum Wilhelmi (e) Rcgis filius, qui dominatum in ur-(;j. 25)- 
bcm opulentissimam, nomine Angem, olim habuit. Meministisne (f) 
ingentcm illum exercitum, quem Franci Romam ducebant, quando 
Gonstantinus Imperator Christo nomen dederat. Tunc etiam illi multa 
regna virtutis sua; monimenta fecerunt, et Parente meo occiso, mc 
captivum Comiti (g) cuidam mancipii instar vendiderunt, ijui Muhame- 
ten venerari me cocgit, et instar mediastinorum tencbat. Exinde ego 



fej Sic. B et C : Milonis. D et E : Regis Romani. F : Milonis de Roma. 

(f) A: Recordarisne magnae ilUus cxpedilionis, quam Franci cum Burgun- 
dionibus susceperant, cura per montes Apcnninos transirent, Regnum Roma- 
num devastaturi. 

ig) A : ComiLi de Catharecto, F : de Catarecta. 



— i;]() — 

clapsus custodia, fuga mihi consului, variis jaclatus adversitatibus. 
Ad qua^ Flovent : Haec antea audivi, et prout enarrasti, vora esse scio, 
l^ropius accede, et me deosculare : nam tu meus es consanguineus fli) 
et nos patrueles sumus. Nostri sodalitati te applica, et equum (juo antea 
vectus fuit Fabrinus Ethnicus , ascende. Ascendit equum qui eum miri- 
fice decuit : iterum Flovent : Cedo nomen tuum ; at ille : Angsa^is fij 
nominor. Novus comes continuat discursum : Quomodo, inquiens, res 
cognatorum nostrorum succedunt. Flovent respondit fkj : Frater tuus, 
natu maximus, Philippus, Hex Anges, quatuor aliis urbibus prseest ; 
rainimus vcro natu, pra^Iapso vere eques creatus, multum apud Impera- 
torem valet. 



[p. 2G) Cap. VI. 

Flovent, dum iter insisteret, in quosdam venalorcs inopinato incidit, ct quia 
cervum ah iis agitatum dcjecissct, cum iratis mamis conseruit. Accurrit 
eorum Dominus Joses, suis opem laturus. Quorum omnium victor Flovent 
tc{ndem Liiteiiam Parisiorum pervcnit. 

Illi ex sylva procedentes, vespera inumbrante, per amplam urbem, 
turribus excelsis tumentem, conspiciunt. Prsefuit hac in urbe omnibus 
rebus comes quidam, qui Joses fa) Annosus vocatus, tunc temporis tre- 
centesimum. cetatis arinum agebat. 

Hic senex tantum laudandus est, in quantum admiranda virLus in- 
telligi potest : saepenumero in arenam descenderat, semperque victor 
redierat : hinc palma^, quas deportaverat, talem omnibus horrorem in- 

(Ji) A : Num cgo sum Ccesaris ex sorore liUus. D et E : Ego sum fiiius pa- 
Irui tui et sororis Imperatoris Gonstantiui. 

(ij Sic C ot D. Sed X : Anseis, B : Angsseis, E et F : Ansaeis. 

{li) Sic habet exemplar B et G. Sed A ita : Flovent respondit pauperrimus 
eorum satis est beatus. Pater meus Ambo [forte Aubaneam (Aubagne)] illam 
potentem et tres ahas magnas urbes regit. Sed frater tuus nalu maximu;; in 
equitem eleclus est, vir multoe apud Gcesarem potentia". D ct E -. Pater meus 
Wilhehnus Ambi potentem ct vn alias regil, sed frater meus proxime jira3- 
hipsa hyeme eques creatus est. 

(a) Sic charta. B C, soil A : Josclh. D E : Jose, F : Joseph. 



— 131 — 

cussere , ut nemo singularem piigaam cum illo committei-c susti- 
neret. 

Hoc die filius ejus cum quadraginta fbj equitilius, omnibu? bene 
armatis, ab urbe venandi gratia profectus est. Eodem die in cer- 
vum quendam eximia? magnitudinis egregiBeque formre incidebant, qui 
tamdiu illos fugieudo prujcessit, donec ut ipsimet, et equi illorum 
longum emensi iter, defatigarentur. Lassus cervus demum \enit qua 
Flovent cum suis iter fecere. Tunc Jofreirus dixit : Gonverte, Domine, 
oculos in cervum hunc, nobis occurrentem. Cui Flovent : Laus Deo! 
inquit, qui hoc animal \p. 27 noliis misit. Additis deinde Magriraoni 
calcaribus, cervum insecutus, extemploque illum adeptus, in cervi san- 
guinem gladium suum intinxit. Deinde cervum liaud secus ac optimus 
quispiam venator equo descendens exenteravit. Tunc ille accessit qui 
per totam diem cervum equitans insectabatur, exclamavitque : Fac cer- 
vum missum, nihil enim in venatione possides, nec ullam ejusdem par- 
tera habebis. Flovent dixit : Merabrum unum vel amplius te mihi da- 
turum spero. Ille vero respondit : Gruentas tuas lambe raanus; apage 
ncbulo, nemo enim tibi pejor erit. Flovent ad haec : Tu veheraenter in 
rae iusontem inveheris, non i^gitur non possura, quin acceptura tibi re- 
ferara; et cum iagenti furore equum continuo ascendit, Ethnicumque 
gladio percussit, ut eodem momento inter lapides defunctus jaceret. 
Scutiferi autem illius hastis suis tres occiderunt; alios vero ('cj FIo- 
ventferro necavit.Tunc dixit Otunus /d ' : PIus nimio stomacharis, Do- 
mine, Dcus te custodiat! Postea in Ethnicos incurrentes exiguo tem- 
pore XX equites fej et fidelium Josis e medio sustulerunt, sed reliqui ffj 
torga vertebant. Otunus vero dixit : Discedaraus, et cervura relinqua- 
mus ; sic etiam factum est. 

Erat jam quidam fgj iu altissimis muri speculis, qui iilorum {p. 28) 
conflictum contemplatus citissime descendit, exclamans : Ah rae ! Ah ! 
Quantum detrimenti nobis intulerunt advenaj illi , qui filium tuum, 



(bj Meml). \ ct F : decem ; B C : xl. 
fc) A B D E F addunt : tres. 

(d) Sic B C D E : memb. vero A et F : huac dixerant Otunus elJofreirus. 

(e) C ila. sed A : postea illi duos proceras Ethnicorum occldebant. Deinde 
primi uuum quendam Etlmicum impetebant etc. D E F : prorueates iUi duos 
adhuc principes Ethnicorum ira percili interfecerant : at Flovent primus 
suorum Ethaicura quendam summo cum ardore duas in partes dissecuit. 
F addit : deinde virum, qui superstes erat, occiderant. 

(P B addit : xx. 

(g) Sic C et F, sed A et E : stabant nonnuUi viri elc. 



— 132 — 

Jose occiderunt , aliosquo prom^itos militos ! Reliquivero in urliom con- 
fugiunt. 

Hisce dclatis ad Josem rumorihus, ira excandescens, equitibus excitis, 
arma extemplo sumit, et ab urbe cum centum (li) armatis equitibus, 
eo, qua Flovent iter tendit, accelerat. Qui omnes ira dolori immixta 
intlammati, summo cursu contendobant, ut Flovent occurrere trepi- 
daret. 

Tunc Joses alta et horribili voce exclamavit : Pudeat vos fugae, in- 
quit, protligatissimi servi, et liostiles latrones : nihil vos fuga juvabit. 
Quas voces quum Flovent exc^pisset , taliter precatus est : iEterne 
Deus Pater, propter sanctos tuos conserva corpus meum : nos enim 
canes etEthnici insequuntur, qui fortitudine et corporum magnitudine, 
p^rindc ac gigantes valent. PrLCstat, me judice, hic mori quam fugari. 

Tunc Flovent collo ferocis equi retorto, reversus est, Josem petiturus. 
Hi duo acerrimi viri, hastis in pectora directis, statim concurrunt sibi 
invicem, quasi nunquam cessuri. Joses scutum Floventis transfixit 
usque ad loricam, qua; tanta^ firmitudinis erat, ut hasta illam perforaro 
non posset. Flovent misericordia Dei corroboratus immobilis adeo 
ophippio insidebat, ut nullibi moveretur, \i). 29) hasta? autom Josis ma- 
nubrium factum est. Tum Flovont hastam in Josem emisit, cujus scu- 
tum et loricam penetravit, ilkoso tamen corpore et irrito eventu sub 
brachiis exivit. 

Mox Flovent, gladio arropto, tantum vulnus capiti Jusi inflixit, ut in 
ephippio ictus exspiraret. At vero in Floventem centum equitibus, qui 
Josem sequebantur, irruentibus, in ancipiti atque prasrupto discrimine 
cum sociis versabatur insignis ille coryphgeus : ea tamen adiit pericula, 
e quibus servari se posse dubitaverat, et specimen stupendae virtutis 
edidit. Quatuor homines cum centum (i) dimicabant et hoc praelio viri- 
liter pugnando, hostes utrinque csedendo, se adeo fortiter gesserunt, ut 
XXX (k) Ethnicorum ibi spiritum efflarent. Ex hujus conflictus cxitu 
oonstat illud verissimum esse : Non solus est , qui Dei nititur 
auxilio. 

Caeterum Flovent sociiquo ojus, ex prselio defessi vulneratique disce- 
dentes, in Franciam perrexerunt. ibique per aliquot noctes hospitaban- 
tur. Flovent consilium iniit, quod Ducem itineris sibi coemerent, qui 
cos per ignota loca Lutotiam Parisiorum clanculum deduceret. Dixit 
enim Saxones totam terram occupasse, eoque sibi cavere : so cum suis 



(h et i) Sic B C, at A D E F: quadraginta. 
(h) Sic B G, at A D E F; xv. 



— 133 — 

alios glailio hostium succuLituros esse, antequam ad Francise Regem 
pervenirent. 

Hoc facto Orlientem se conserunt (l) ibique pernoctarunt. Inde vero 
{p. 30) liora gallicinii discedunt, et postea (m) noctes atque dies, donec 
LutPtiam Parisiorum venerunt, profecti sunt. 

Tunc temporis huic civitati insedit Francorum Rex Florent, quem in 
tantas rerum angustias Saxones compulerunt, ut in sua potestate, pra?- 
ter urbem, in Francia nihil haberet. Filiam sustulerat Florentiam, fi- 
lium vero nullum. 

Angsiris portfe adequilans aperire jubet. Janitor vero dixit : Duos 
menses htec porta non fuit reserata, nec uUus Parisiis tam audax eques 
est, qui ad iter volantis hastte ire ausus sit (nj. Flovent respondit : Fra- 
ter, sumus pacihci, et vobis subsidio venimus. Tunc ostiarius, cornu ori 
admoto, ter tubavit, quo audito, nullam intrandi civitatem spem essc 
cognoverunt ; duo autem suburbia eiant in vicinia ; quo se contulerunt, 
ibiqup pprnoctarunt. 



Cai'. YIT. 

Flovens Regem Corsahlinum monomachia debellal et magnifici' devicit. 

De Saxonibus jam loquamur. Salatres Rex Saxonum potentissimus 
innumeral)ilem fcre exercitum in Fran-(p. 3i)-cia habuit ; (a) ipse vero 

(Ij A : Anseeis dux ilineris eral ut potcomnium per totam Franciam viarum 
gnarus. 

fml Sic B C D E sed A et F exoriente die Lutetiam Parisiorum venerunt. 

(nl A D E F addunt : metu militum Eegis Salatris, qui quatuor Reges 
secum addaxit coronatos; horum primus nouiine Kosabhuus [sic A, sed B F 
Korsabliuus. D E CossabHnusJ. Secundas Cabue[F Calive]. Tertius Falsardius 
[sic B E F, sed A Fasladus]. Qaartus Konaber [sic F et A Konabert, B Co- 
nabes, D E Konabeck]. Hi omnes Marsabilite, eognomine Yenuslte, amores 
ambiant, quaj Archiregis Salatris est fiiia Horam quiHbet quovis die urbem 
adequitat, nostros superbe provocautes; nos vero semper sumus inferiores. 
Cseterum Rex juravit, neminem suorum urbe exiturura, ante fmeni hujus 
mensis, qui Aprihs est Flovent ait : Amice, nos Regi opem feremus, mercede 
militaturi. Aperi modo portam, el tibi equum optimum donabo, etc. 

(a) Addunt A D E : nuUum erat caslcllum aul propugnaculum, qaod non 
prsesidiis firmasset. 



— 134 — 

hoc tempore Corliolii (hj cral. Castra ejus s(.'cuti sunt quatuor Reges 
coronati, quorum unus Corsalilinus yocabatur, secundus Cabuus, tertius 
Falars (cj, quartus Conabes (d). Hi Reges dotibus belli eminentissimis 
ct nomine virtutis celeberrimi omnem movebant lajiidem, ut in gratiam 
cum Marsiliilia Yenusta venirent fe). 

Jamque hi quatuor Reges cum equitibus ci:iod.ccido Lutetiam Pari- 
siorum venerant (fj il»ique castra metati, omnibus viis insidiabantur, 
ne ulla res, qua3 usui esset, in civitatem inferretur. 

Rex Corsablinus, virtute nulli secundus, prima luce cujusdam dici 
experrectus sese optime armavit, giadioque cinxit, qui illi ex India 
missus, Jambitus (gj dicebatur fh). 

Eodem die Regis filia vexillum illi miserat, liac conditione, ut ali- 
quod egregium virtutis bellicBe documentum ederet. Vexillum quatuor 
clavulis aureis hastfe illius affixum erat. Postea equo vectus, urbem 
adequitat , ac in declivi quodam et aprico loco quieti se dedit , soli ma- 
tutirnp vexillum obtendens. 

Otunus (p. 32) jam expergefactus Regem ai-matum vidit : aurea enim 
Regis vestimenta et vexillum, solem adversus fulgentia, longe lateque 
eminus conspiciebantur. 

Tunc Flovcntem accersivit, dixitque : Domine Flovent, qui securus 
dormit victoriam raro consequitur. ^'ide Regem hunc superbissimum, 
qui se ad pugnam singularem olTert : hic enim patentissimus laudis 
campus aperitur juveni, qui concinna armorum prolusione materiam 
splendori nominis prosterncre avet. Ha^c verba aures Floventis miri- 
fice titillarunt, confestim igitur armis et lorica indutus Magrimonem 
conscendit, Regemque Corsablinum adiit. 



(bj A: Kornis, reliqua exemplaria Gorbuilla 'sini,> (kibio ideni (juod Cor-' 
beil). 

(c,dj Sic exeniplar chartaceum C 

fej A D E F: qua post Christi nativitatem (alTerente magistro Simone addit 
A ) femina specie venustior, virtiiUbus i^t scii^ntiis muHebribus ornatior, 
nata est nulla. 

'f) Sic B C; scd rehqua exemphiria numerum equitum reticent; sed hsec 
addunt ; Quatuor supra nominati Reges amnem (A D E addunt Sequanam; 
transgressi tentoria circa urliem figebant. 

(g) Sic B G ; at reh(jua exempiaria JarnbUr (id est ferri seca) i. 

(h) A el F addit : Et in equum egregium, pedibusque valentem ascendit, 
nomine Ararem (A : Arademj. 

1. Gallicc Taillefev. 



Hoc tpmpore Florentia Francornm Regi? (i) filia. et cum oa ingens 
Tirpinum multitudo refrigerationis gratia in loca muri editiora ascen- 
-dens, Corsablinum et Floventem vidit. Ha?c Patrem alta voce clamans, 
quaerit : Quis militum contra mandata ab urbe egressus, cum Corsablino 
congredi ausus fuerit ? Florent auditis his filiae verbis tubicinem Yoca- 
vit, et totam turbam in speculas muri evocari jussit. Quo facto om- 
nes ''A-^ monomachiam hanc ppectaturi ad Regem, qui in speculis erat, 
accesserunt. 

Flovent postea ad Corsablinum se convertit, qui in longi-fj?. 33)-tu- 
dinem octo fl) ulnarum erat. Hic Floventem interrogat : Quo tu juve- 
nis, inquit, iturus es? quis te misit? an nuncius es? et tandem cur 
armatus ad me processisti ? Gui Flovent : Non scio me nuncium esse, 
sed eques sum, et tantum tibi damnum inferam, ut non amplius coram 
Marsibilia Venusta te efferas. Rex Corsablinus regessit : Te nimis jac- 
tantem et audacem adolescentem, etsi inermis essem, haud extimescc- 
rem, immo etsi mancus et monoculus essem. Jam vero ad Filiam JPv^- 
gis te deducam , ut pretium vexilli, quod ad me hesterna die misit, te 
caplivo compensem. 

Flovent iterum : Si til)i ipsi, inquit, a me cavere nolis , in tantum 
venies discrimen, quantum tibi prius promisi; nec Regis filia te , totius 
urbis auro contra, uno osculo dignari vellet. 

Corsablinus iratus equo calcaria addidit, Floventemque adortus, ilr 
lius scutum transfigero non potuit; hasta autem Floventis in scuto Cor- 
sablini confracta est. Strictis postea ensibus ambo strenue pugnaverunt. 
Flovent vero optima armatura indutus, pertsesus longioris certaminis, 
divino invocato auxilio, galeam Regis, necnon quartam faciei partem, 
sinistramque, ut scutum illi excideret, ferro desecavit. Tunc Rex ad 
Floventem dixit : Accipe jam gladium meum ; herbam enim porrigo, 
meque potestati tupe commendo. Flovent igitur gladio captivi accepto, 
lora freni manu apprehendit ; nec tunc 'p. 34) Rex loquacior fuit, quani 
fur in longissimam literam extendendus. Cives ha?c omnia ex urbe 
prospectautes inter se dicebant, superbiam Corsablini jam sedatam esse. 
Postea Otunus et Jofreirus Flovonti obviam occurrentes, interrogant : 
Quamdiu ducturus es hunc caneni ? et ([uinam fuit vestri certaminis exi- 



(ij Sic B G. Sed reliqua exeraplaria : Hoc tempore , Francorum Regis 
(A) Floiis D E F : Florentis) filia altissimas urbis turrcs conscendit D 
additj uLi sohta erat. 

(Icj A F : plusquaui mille erjuitum. 

(l) Ita B G E F, sedA : seplem. 



— L'JG — 

tus? Quibiis rcsponrtens Flovont. Laus Doo ! inquit, quoniam (■onllictus 
noster in faustum desivit oxitum : nobis enim obtigit captivus, magno 
pretio redimendus. Accipite illum et custodite. Et plures id gcnus cancs 
postliac habere vellem. Flovent etiam captivum jurejurando obstrinxit, 
quod quicquid haberot, potestati sua^ committoret. Otunus eum custo- 
dicndum accepit. 



Gap. VIII. 



Rex Francoruin laloranti Floventi mccitrrit, qui cum Saxonibus co)ifliij>l, 
et Regem Cabuum proslcrnil. 

Verum Etlinici exploratores habuerunt, ne Franci oos incautos op- 
primerent. Unus horum exploratorum utriusquo gesta vidit. Hic cor,- 
festim castra accurrens alta voce clamavit : EtsL societas nostra, inquit, 
nimis lucluosa sit, non tamon suporbia caretis. Corsablinus socius nos- 
ter dignitatom suam amisit; Francus enim quidam illius manum (a) 
gladio amputavit, et postea captum domum suam reduxit fp. 35). 

Hoc tristi nuncio accepto Saxones extemplo classicum canunt, ct vi- 
ginti (b) millia equitum fulgenti armatura induti proruunt, tota cir- 
cumquaquo tremente terra (c). Quum jam Flovent armorum strepitum 
et tubarum clangorem audirot, Deum precatus, quantum potuit, iiu- 
fugit. 

Rex vero Florent magnum exercitum Flovontom porscquentem cons- 
picatus, militos oxciebat, illosque arma sumere jussit (d) : jamque omni- 
bus bene armatis, Floventi subsidio venturi, ab urbe egressi sunt, Rex 
vero ipse primus processit. Quos ut Flovent vidoret, suos adhortatus ost : 
Boni socii, inquit, estote momoros nostri poriculi, quod spem rever- 
tendi non haboamus, et quam malum sit, semper alieno frui attendite. 
Vos igitur in hac pugna virilitor gerite, ut tandom aliquid laudis mo- 



(a) A et F addunt : sinistram. 
fb) D habet : duo millia. 

(c) A addit : dimidium milliare. 

(d) A D addunt : momcnto cci03 equitum congregala. B D ct E ad h.rc 
addunt : quLljus ccc [B : cccc] civium [F : sagittariorum, reclius ut puto] aJ- 
dita. 



. — 137 — 

reamini. Quod ad me attinet, faciam ante discessum nostrum, ut Saxones 
et meum et hasta3 meae nomina sic cognoscant, ut nemo illorum indo 
cxhilarari possit. 

Flovent Corsablinmn dimisit liberum, seque in Ethnicorum turbam 
avide immisit, ubi in Regem Canabem incidens, scuti ejus quadrantem 
abscidit, ictu in femur usque deducto, ita ut Rex in terram devohitus, 
confestim occamberet fej. Floventis vero socii Otunus et Jofreirus Do- 
mino suo succurrere haud morati, hic in Regem Falsarum, ille vero in 
Cabuum Robustum irruunt, qui ambo equis delapsi, in terram proni 
[p. 36) corruerunt. Flovent hpec videns, equum quem Ganabas quon- 
dam possiderat, arripuit, arreptumque Jofreiro tradidit, quem cum Jo- 
freirus ascendisset, se ipso jam vegetior factus sibi visus est. Angsaeis 
Floventi hastam Corsablini tradidit, cui vexillum, quod Regis filia mi- 
serat, affixum est. Deinde Falsarum Regem adortus jcujus lorica corpori 
protegendo sufVecit), tam forti ictu impetit, ut in terram procul equo 
prostratus, casside in humo insidente, muUum antequam erigi posset, 
inquinaretur. Flovent autem equo illius arrepto, ad Otunum dixit : Mi 
socie, inquit, tuum ego delapsum, quem paulo ante passus es, segerrime 
tuli, itaque hunc tibi trado equum, generosum et eximia equestri arma- 
tura decorum. Gum Otunus equum ascendisset ffj Franci extemplo ac- 
cesserunt. Videre tum licuit strenuum militum concursum, permulta 
hastarum manubria confracta, et multos equites humi prostratos; in- 
gens etiam tuljarum clangor auditus est. Strinxit postea Flovent ensem, 
et in mediam Saxonum aciem immemor sui se immisit, in qua nemo, 
cui mors non immineret, illi occurrit. 

Otunus et Jofreirus strenue pugnantes antesignanum suum seque- 
bantur. Saxones quamvis fortissimam ederent pugnam, Floventi tamen 
cedere coacti sunt : quicunque enim in illum occurrebat, statim cecidit. 
Multi funesta hac strage perterriti, fugam moli-(p. 37)-ebantur, ita ut 
magna aciei pars vacua esset. Francorum Rex Florens, illiusque milites 
strenue pugnarunt, Flovent tamen eos bellica virtute conspicuus mille 
prBecurrit parasangis. Tum Franci exclamant: insignes, Doraine Ma- 
homete fgj, viros hostium Saxonum superbiam depressuros nobis mi- 
sisti flij. 

(el A D E et F tacent de morte Regis. 

(f) A addit: Jofreirus vero Bodvanum [F. Baudam] qui eral equus velocis- 
simus conscendit; ;de Canabis equo tacet) ad quos Franci opem laturi, elc. 

(g) A liabet: Terogant. 

(h) E et F addit : et alii alios adhortati plusquam c. Saxonum proruenles 
dejecerunt, ila ut eorum acies inclinaret. 



— 138 — . 

CabnuK Roltustus fij immpnsam suorum cquitum (■laclem aspiciens (kl 
insidebat equo, nomine Vamento (l), qui quatuor castellorum pretio 
coemptus, volucrem velocitato pra^vertit. Huic Cabuus, ab armis l)ene 
paratus, calcaria subdidit, et in mediam Francorum aciem proruit, 
nbi valdo iratus magnam fortium virorr.ra stragem odidit. Htcc Cabui 
facta, quam primum Floventi nunciarentur, illuc acccssit, etsi \iribus 
valeret Flovent parem sibi aut fortiorem jam inveniebat. 

(mj Adeo collisa sunt ha'C duo capita et multum diuque colluctata. 
neuter tamen victor exstitit. Quod Ethnicus it^gre ferens, Floventis ga- 
lea) summo nisu tantum intlexit ictum, ut certe mortem oi^potiisset, 
aiisi Dei benevolentia et galea^ durities obstitisscnt ; nam animi deli- 
quium fere passus est (nj. Tum in ephippium parumper procubuit , hune 
in modum submissa voce precatus : ^Eterne Deus, totius clementire et 
misericordia? Parens, qui tui amantes semper (p. 38) adjuvare soles, 
Bti ego te ex sancta Maria virgine natum et Judfois auctoribus , suaso- 
Tibusque passum, crucifixum et mortuum esse credo, ita etiam Domine. 
sancti tui nominis causa, hostibus libera corpus meum. His dictis ad 
se rediit, adeo vegetus et alacer, quasi nuper armatus prodiisset. Mox 
erecto corpore epbippio insidens, vim illatam vindicaturus Cabui pri- 
TTium galeam, deinde caput et integrum corpus loricatum, una cnm ar- 
mis dissecuit, ut Gabuus equo in terram mortuus deflueret. At Jofrei- 
rus, equo apprehonso, ad Floventem dixit : lSiol)ilem hunc equum. 
-f[uem tua virtute adeptus es, da mihi, Domine; cui Flovent : Tuus erit, 
nam multi egregii equi, durante hoc bello, in nostram cedent posses- 
sionom. 



(i) D E : Rex Kanabek. 

{k) Loricam indulus, quam Rex Rudent, cognomiuo Robustus, (luondam 
possederat, et gladio cinctus, quem Rex Burnement (F : Brumvent) possedit; 
nec non equo insidens, omnLum animalium celerrimo (uti Magrimon) colore 
nigro, quem mercator quidam quatuor castelUs emeral, otc. 

(I, B : Aviment, D : Atrament. 

(m) B: primum alteran alterum h.istas contorsit, uterquc equis delapsus, 
ambo denuo equos asccndunt, gladios impigre stringontes. 

Oil Ita BC, sed A : ut in anteriorem ephippii partom inclinaret precans 
etc. (Nihil enim de dehquio habet.) D E F addit : incHnalo capite, ila ut 
parum abesset, quin animi deliquium pateretur. 



— J39 — 



Cap. IX. 

Hex Francorum Floveiitem cum sociis Hermeti commendat. Saxones Cor- 
bolium fugiunt et archiregi tristem pugna) evenlum indicant. Unde 
ingens consternalio : et Corsablinus Flovcnli redemtionis pretium re- 
mitlit. 

Cum Ethnici Cabuum Rnliustum occisum cernerent, desperata vic- 
toria, horribili voce vicissim exclamant : Omnes fugam capessite, 
quippe non cum homine res agitur, cui Mahumetus irascatur. Itaque 
in fugam effusi, quorum optimus erat equus, celerrime .se eripuit (a). 
ip. 39) Verum Corsablinus Fioventem adequitat, et talitcr compellat : 
Dic, quanta pecunia me redimere vellis, et fac me liberum abire : 
fidem enim datam frangere nolo (h). Cui Flovent : Tu cum promissa 
tam bene servaveris, generosam indolem in conspectum dedisti ; vitam 
igitur tuam, quantoapse voles, redimas, et hanc pecuniam ad me mittas. 
Sed sanum tibi consilium dabo, nimirum, ut tibi a conspectu Floren- 
tis Francorum Regis, caveas, ne tibi, eo quod tot illius milites occi- 
disti, damnum inferat. His dictis Rex Corsablinus discedit. 

Rex Francorum Florens pnedam collegit, qu^e in armis, vestimentis 
et multis aliis rebus pretiosis constabat. Postea Floventem accersit, 
(lixitque : Summas tibi, mi Flovent, pro hac victoria gratias ago, ha- 
beo, et si possum refero. Nunc igitur totam hanc pra^dam pro lubitu 
accipe, in posterum vero, si noliis subsidio esse velis, priemia feres 
majora. Ad quic Flovent : Dominus Muhamctes, inquit, pro tua huma- 
nitate gratias tibi, Rex serenissime, referat (c) ; verum cum stemmati 
meo semper sordent aurum et argenlum ; tui milites pro more solito 
prffidam dividant. Quod cum Galli audirent : Vir ille bonus est, dixe- 
rnnl, et certe regia stirpe oriundus (d) ; tu Rex igitur beneficia quam 



faj A D E : Francos secuta esL victoria, et prseda supra m. marcas auri, 
cum cccc equitibus, qui se postmodum redimerent. 

(b) A : Si mihi non credideris, vincula non recuso, donec pecuniam sol- 
vero. Flovent : tu sine dubio vir es magnse integritatis et constanliac. quod 
tam bene promissa tua et juramenta servaveris. At ego, ut aufugias, tibi 
suadeo, ne te Francorum Rex opprimat, etc. 

(c) A D : non adeo avarus sum, ut solus hanc pecuniam mihi summere 
velim. 

(d) A : cum ipse indigus pccunia; adeo sit largus et gcnerosus. 



— 140 — 

plurima in eum con-,p. 40!-foras, ne a nobis de^^i^cat, et ad ca?tra lios- 
tium transcurrat, quia quamdiu nobiscum cst militaturus, Saxoncs non 
formida])imus. 

Rex deinde Floveutem inferrogat, cujas aut quinam esset, et quo 
nomine gaudeat ? FloYent se gente Hispanum professus est (ej e* 
fama hujus belli excitatum ad operam suam Regi locandam advenisse, 
quara et tibi, inquit, jam defero. Rex benigno animo, experrecta fronto 
se illum et excepturum et magnis honoribus mactaturum affirmat. Galli 
Floventis virtutem bellicam collaudantes ' in urbem redeunt. Postea Rex 
hospitem quendam, nomine Hermetem, qui omnium civium longe di- 
tissimus erat, ad se vocatum sic alfatur. Hunc equitem, illiusque com- 
militones tuae curfe committo, teque obtestor, ne ulio, quod necesse 
habent, careant. Hermet respondit : Licet multo plures ffj essent, ne- 
cessaria vitse alimenta, qnsi tres noctes fgj illis sufficiant, me habere 
existimo. At qui hanc Historiam composuit, Magister Simon, arbitra- 
tus est Hermeti pecuniam non defuisse, et si Flovent cum fhj multis 
miUibus trienno apud eundem hospitatus fuisset : illi enim pecuniam 
ultra viginti mulorum onera fuisse existimat. Jamque Flovenl cum 
Hermete ad Hospitium suum rediit, et post tot labores exhaustos. 
quieti se dedit. 

Ad Saxones, qui fugam capesserunt, revertamur. 'Hi p. il) cum ad 
castra venirent, ignem illis immittebant. Scutiferi autem onera equis 
imposuerunt, Corbolium quam celerrime poterant profecti. Rex Sala- 
tres latrunculis ludebat, filius autem illius in speculas muri ascende- 
rat, unde Regum milites conspicatus, confestim ad Patrem descendit, 
illumque interrogat : Nunciosne, inquit, mi Pater, ad Reges tuos mi- 
sisti? quorum curae urbis Lutetise Parisiorum porta? commisste sunt, 
ne hostes tui vinum aut commeatum adipiscerentur. Video enim hos 
venientes : ideo Parisiensibus prius auxilium veniet, quam nos obstare 
poterimus; quod si fiat, nova imminent discrimina. Rex se illos revo- 
casse pernegat. Filius iterum : Attamen eos jam modo videbis. Eodem 
fere momonto Rex Falsarus, ot cum illo decem equites urbem intra- 
bant fij quibus Archirex assurgens : Quid novi, qua?rit, boni viri ? ne 
me celetis, et quam ob causam equis desudantibus ipsi cruenti et vul- 

1. Codex: eotlaudentes. 

fe) A F : et a Califa [F: GalifverJ Rege in exilium ejeclum. 

(fj D : Cum mille equitibus. 

(g) AD : annos. 

(hj D : cum MMM. equitum. 

(i) A el D : et paulo post duo lii Reges urbem intrarunt. 



— 141 — 

ncrati adco propcrastis ? Falsarus scenam totius rei, uti acta erat, 
cnarra\it. Quibus auditis, Archirex adeo excanduit, ut vix esset men- 
tis compos, dixitque : Domine Mahomete fkj , num mihi usque vitam 
indulgebis, donec ultionem tanti excidii hoc a \iro petiero? Falsarus 
respondit : Manus cum prtEstantissimo Iioc juvene conserere tibi datum 
est; conflictam enim libenter desiderat, sed, me haruspice, tibi sinistro 
omine codet. 

Archirex quserit unde iste sit? Falsarus autem, illud se nescire dixit. 
Hic vero diutius bellare, inquit, nolumus, nisi (p. 42) nos omnes ad 
U!.u'n peiditum iri maluerimus. Tunc filius Archire^is (Ij : Nunquam 
graviorem infamiam novi, quara unum conductilium mihtem adeo ex- 
timescere, nec talis formido diademati luo addit ornamenlura, sed po- 
tius te Reiris nomine inferiorem reddit. Tum illi succensuit Falsarus et 
respondit : Licet vos, inquit, decem faeritis, omnes perinde ac tu superbe 
loquemes, armisque pro arbitrio instructi; miles vero ille conductitius, 
unico tantum comite stipatus, occurrereret, re quidem unum aut alte- 
rum ejusdem ictum sustinueris, sed instar febricantis cohorrens, malles, 
vel toto tuo aureo thesauro, congressum vestrum nunquam factum 
fuis^e. 

Hcec verba Regis filio sic bilem raoverunr, ut accurrens vcrbera ei 
intentaret. Quod cum Archirex videret, dixit : Nisi contentione veslra 
abstileritis, pessimum, me hercle, finem habebit. Huic illorum sermoni 
Rex Corsablinus intervenit, quem, sanguinis prolluvio deliquium animi 
patientem, Archirex ip^e erigebat : omues vero Ethnici contristabantur. 
Hic animo recepto, al) Archirege interrogatur : Quomodo e manibus 
pessimi illius viri te eripuisti, qui nobis tantum detrimenti attuUt ? 
Rex Corsablinus utriusque mutua gesta exposuit. Postea Regis filius 
d^ixit : Nunquam, medius fidius, tales proditores invenientur, quales 
vos duo Reges, qui ambo unum virum magnis laudibus effertis, tanto 
scilicet pavore perculsi, ut ne quidem {p. 43) conspectum ejus ferre po- 
tueritis. Ad quse Corsablinus : ita me Mahumetes servet, ni saucius 
essem , haec tua verba ulciscerer , quibus me in conspectu Domini mei 
proditionis arguis. Haec dicentibus supervenit Marsibilla, Archiregis 
filia, Regiamque intravit, induta pallio aureo et tunica ex panni genere, 
quod Gulatum (m) dlxerunt. Hac virgine post passionem Domini nostri 
venustiorem fjeminam nullam faisse, fama vulgaverat ; et certe vir 

fk) Addit F : Terogant, ApoUo et Jupiter. 
(Ij A ; Corduban. 
(in) B ; Culade . 



— 142 — 

({uidam, qui illam coram vidorat, noa dubiLavit ailirmare, corpus illius 
quendam fulgorem emisisse, perinde ac sol radios. Oculos vero steliis 
similiores, quam humanis luminibus, capillosque aurei coloris fuisse. 
Rex (ilite sujc salutans assurrexit, eique damnum, quod miies conduc- 
titius sibi intulerat, exposuit (u) ; ilia voro respondit : Htcc, Pater 
optime, satis superque vindical*is : nam frater meus Corduban adest, 
cui armato si occurrerit, non amplius viros tuos egregios vulnerabit (o). 
Deinde Gorsablinus ad Regem venerabundus processit, ab eo humil- 
lime precatus, ut ad redimendum caput suum sibi pecunias concedere 
vellet ; Rex autem petenti ffiquale auri pondus, et multas alias pretiosas 
i'es dedit. Cceterum Rex Corsablinus promissa servaturus cognatum 
suum Gameliinnum et decem alios viros cum tribus caballis auro, ar- 
gento (p. 44) aliisque rebus magni pretii, oneratis ad Floventem misit, 
qui omnes recta Lutetiam Parisiorum profecti, ramum olivae prae se 
ferebant. Deinde urbem ingressi, ubi Floventis hospitium sit disqui- 
runt, quod cum reperirent, ad illum introeunt. Ingressus vero Gamel- 
finnus Floventem liis verbis compellat : Pessime vir Flovent, inquit, 
parum tibi amoris debeo, quoniam avuncuium meum hifireditate sua spo- 
liasti, qui tamen ut fidem suam liberet, has ad te pecunias mittit. FIo- 
vent : Illi sit sua fides, hanc enim recuso. Tres tamen res preliosissi- 
mas, quascunque ipse tibi elegeris, accipias, una quoque cuique tuorum 
comitum erit. Gamelfinnas respondet : Ita me Deus juvel, nemo nos- 
trum quicquam a te pecuniae desiderat : retine tibi, quia pauper mendi- 
cus es. At Flovent : Nisi legatus esses, pocnam cavillationis tuse capite 
persolveres : tua tamen convicia alio tempore recordalnmur. His dictis 
discedunt, Flovent vero hanc pecuniam pro arbitrio disposuit, cujus 
magnam partem Hermeti hospiti suo concessit. 



fn) A: Gorsablinum mauu et Gabuum vita privasse, etc. 

(o) A D E addunt : At tibi Pater consiliuui dabo : mitte litteras ad filios 
tuosEmenium [D : Gindinium ; E:Ginemum] et Isaach, qui Normaaniam ex- 
pugnarunt. Voca illos Lutetiam Parisiorum, ut conjunctis viribus rem geratis. 
Deinde dolis, stratagematibus et catapultis ignem urbi immitas; ac arietibus 
lapideum parietem, quo urbs est circumdata dilTringas ; tuamque hoc modo 
vim et poteutiam hostibus tuis ostende, qui tunc tandem, licel inviti, victas 
dabunt manus. Hoc consiHum cunctis complacuit, ideoque Rex nuncios ad fi- 
lios ex temnore misit. 



— Ii3 



Cap. X. 



Rcx Francorum summas Floventi honores , regiones aliquol et mxlites 
clonando, exhibet. 

Rex Francorum Florens legatos ad Proceros suos et magnates mittit, 
i[\ios omnes in unum congregatos, Rex tali modo allocutus : Consilia 
vestra, inquit. Amici mei, expeto : Hunc equitem, bello pene invictum, 
t|uem ad nos accessisse iiemi-^p. 45)-nem fugit, insignibus honorum or- 
nare ex promisso decrevi, id si voluntati vestrfE consentaneum sit, pro- 
misso statim satisfaciam. Regi responderunt Purpurati : Voluntas nostra 
est, ut fi !em tuam tanti nominis viro serves ; sin aliter feceris, voluntati 
nostrae adversaris, cujus te in posterum vel maxime poeniLebit. His dic- 
tis Rex ad Floventem Sambathum et Espanuelem fa) amandavit, qui 
eum nomine Regis comiter benigneque salutarunt, rogaturi, ut ad Re- 
gem, promissis suis satisfaclurum, accedere vellet. Tunc Flovent largi- 
tatem suam ostensurus, Gtesarem Constantinum, cognatum suum, indole 
repr£eseniavit. Nam cuique illorum byssina vestimenta et chlamydem 
dedit (b) dixitque : Ite et Regi vestro me sine mora adventurum nun- 
tiate. Hosce redeuntes, ubi Flovent esset, Rex interrogat, aut quis tam. 
pretiosis vos vestibus donabit? illi Floventem confestim venire, atque 
talibus se ornasse vestibus dixerunt. Quod ubi coeteris civibus innoiuit, 
nunquam Floventi comparem illuc virum advenisse proclamavit, et no- 
bili loco natum esse factis suis semper comprobare (c). 

Hermet erat bene pecuniosas, honestus et elegans, qui Floventem sic 
alloquitur : Ad te, inquit, amice, legatos hodie Rex noster misit , qui et 
multos et boaos viros, pretiosis decoratos vestibus, hodie secum habet, 
itaque unusquisque sannis sibiloque exponitur, qui sordidisindutus vesti- 
mentis ibi (p. 46) apparet, quod aegre ferrera, si tibi eveiiiret; in conclave 
igitur meum mecum ascen^ie. Quo cum venirent, vestibus eum exuebat, 
quippe quse hastis undique erant perforatje et lacoratce. Deinde Hermet 



(a) B : Siaabat ; D : Sinabel et Assabel ; F : Finabel et Espanael. 

(b) F addit : et xx pondo argenti. 

(c) A: suadentque Regl ut filiam suam illi nuptui dare velit, quia nomi- 
nem pra5slanliorem maritmn dari posse, qui ea.m uxorem foi'e ducat. 



— lii. — 

et FloYontein tunica (d) byssina induit, cui insertum crat. spinter au- 
reum miri operis, quatuor digitos latum. Tunica nilehat Culgentibus 
disiincta gemmis, nempe lucido crystallo, smaragdo, berillo et jaspide; 
hi lapides circa collum afflxi erant. Exinde vero smaragdus, calcedo- 
nius, chrysolytus, usque ad baltheum, internitebant : manicis vero to- 
pasius , chrysoi^rasus , hyacinthus , amethystus affixi sunt : ha^ erant 
tuniCLC ornamenta. 

Postea Hermetus palHo illum induit, quod a fure quodam. qui illud 
Archiregi Salatri subduxerat, mille auri marcarum pretio emerat. Suf- 
fultum vero pallii, nemo quale esset, cognovit (e). Erat enim colore au- 
reo, auro intextum, aspectu coiruleum, rubrura et subfascum^ tactuque 
ad instar pellium. Pallii vero ligamina variis animalium et avium si- 
mulacris depicta erant. PosLea mulum, decem aureis marcis coemptum, 
adduxit, (juo Flovent vectus aulfe adequitavit, Hermeto et centum aliis 
equitibus comitantibus. 

Flovent aulam ingressus, Regem ita salutat : Dominus Machumelus, 
omnium rerum moderator, tibi benedicat , et te tuosque omnes custo- 
diat. Sella deinde eburnea, serica vesle obducta, ante Regem coUocata 
est, cui Flovent insidet, Hermete hospite ad sinistram (p. 47), Oluno 
autem Cv Jofreiro ad pedes assidenlibus (f). 

Franci Floventem prospectantes, formositatem, qua prpenitebat, in- 
credibiH quantum admirati, dixerunt : In hoc viro fortitudinem aequat 
formositas, et sane Rex ipse quasi gregarius quidam civis respectu hu- 
jus purpurati videtur. Eodem fere momento, quo ha3C geruntur, lilia 
Regis, a duobus coraitibus ducta, aulam intravit, qua aflabilitate, qua 
venustate coramendabilis. Ha5c ad solium Patris sedem occupat, quie 



(d) A : Tuuicam ex eo byssi genere, quse Clesis vocatur ; [D : tuiiicam pretio- 
sissimi panni qua) Glesliil dicta fuit; F : lunicam pretiosissimi panni, albis 
palHbus suffultam] ; collum autem cinxit spiater (vel laminaj ex multis 
marcis auri constans, cujus limbus manus fere latitudinem sequans, miro 
erat artificio fabrefactus. Cui insitfe erant xn nobilissimte gemma? prima- 
ria3, nimirum crystallus, smaragdas [F addit: jaspis, amethystus] circa 
collum et usque ad libulas fulgebant : deinde sappliyrus, calcedonius 
[F. carbunculusj , sardonyx, chrysolitus, usque ad cingulum sparste. To- 
pasius, chrysoprasus , jacintlius, ametystus [F : berilhis] ha3 per mani- 
cas disposita) sunt. Porro addit Mag. Siraon : quicunque lias gemmas pri- 
marias esse negaverit, Joliannem Apostolum mendacii arguit. 

('ej A D F : Plurimi vero rali sunt, plumam esse ignotte alicujus avis, quia 
aspectu erat sicut pluma, et taclu sicut pellis. 

(fl D addit : tunc omnis generis symphonia, et tubar.mi canlris consur- 
gebat. 



" 



— 143 — 

quam primum Floventem conspiceret, obstupescens mox expalluit, taci- 
toque pectore suspirans secum ita loquitur : ! quater et quoties, bone 
Mahumetes, non est numeranda virginum illa, cui vir talis conjux con- 
tigit. Rex liliam suam ita pallescentem inluens, quserit : ubi tuus pris- 
tinus nitor, quo os tuum decoravit natura? aut cur repentino adeo 
palloro suffunderis. Illa respondit : quia, carissimeParens (gj vehemenier 
febricito ; et ex tempore lectum peiiit. 

Interim milites Floventem. animique et corporis dona {^p. 48) quibus 
illuxit certatim et quasi tumultuose collaudant. 

Rex indicto silentio, Floventem hunc in modum allocutus : Nunc le, 
inquit, Flovent honoribus, quos tibi antea recepi , mactabo ; tu meus 
signifer eris, et insuper tibi m equites et Corbolium, quam Saxones jam 
incolunt (h), omniaque circumjacentia regna cis amnem quae Frandenis 
vocatur, dono lrad"o. Prsterea annulum suum aureum ei dedit, cui lapis 
quidam insitus erat; ejus gemmaj vis mirabilis adeo erat, ut si quis an- 
nulum in ore teneret, licet gestator in summa hominum frequentia 
constitutus esset, a nemine tamen conspici posset, nisi ipse vellet. 

Flovent dein surgens, Regi quam maximas pro tantis beneficiis egit 
gratias. Inde equites fere omnes concurrentes, Floventem antesignanum 
eligunt, adeo ut numerus eorum factus sit miliesimus sexcentesimus (i) i. 
Quo Rex viso, in hsec verba erupit : Ecquis tot unquam insignium viro- 
rum coronam viderit? quoruin quidem neminem demam (k). 

Eodem die convivium Rex celebravit, ad quod omnes aulicos suos in- 
vitavit, postea venia a Rege impetrata (p. 40) F!ovent ac Hermet do- 
mum redeunt. Deinde Flovent ad Hermetem dixit : Vellem arma et 
vestimenta, queis meos donare possum, cot^mas. Quo facto Flovent pos- 
tero die omnes viros suos convivio opiparo adhibitos, armis, vestimentis, 
aliisque magniiicis instruxit muneribus: Novistis, inquiens, in Saxonum 
potestate esse nobis a Rege concessam urbem, quam occupare nobis 
non datum est, nisi periculum in antecessum subeamus. Comparate igi- 

1. Litterula '/ in tc-xtu decst. 

(g) F : Equos hic advena illius causa est, at Rox illam grcmio suo impo- 
suit. 

(h) Sic B et C ; sed A : his addo Regnum Varmundi [D : Varundis, forlo 
idem quod agerVeromanduensis (Vermandois) ] usque adamnem, quse dicilur 
Flandres. [F : Verfnds usque ad Flandres (D : Frandis)] quaj omnia justo jure 
possidebis, hac tamen conditione interposita, ut Saxones removeas. 

(ij Sic C et B. sed A : mcc. D : md. 

(Ic D F : Hi omnes per Deos Machumet et Terogant jurarunt, se i'loven- 
tem nunquam doserluros. 

10 



— liO — 

tur in crastinum omries ad horam primam, qui me subsequi velitis. 
armati, Omnes autem asseveranter afiirmabant se lubenter, quocunque 
<]uceret, subsecuturos. 



Cap. XI. 

Pugna inier Francos et Saxones. 

Flovent, sub ortum solis, mille et sexcentis (aj equitibus stipatus. 
iisque omnibus ad pugnam bene instrucLis recta a Lutetia Parisiorum 
Gorbolium tendit, Floveniem vero ante reditum aliquantum horrere ad 
veritatem pronius esl(b). 

Deus autem, qui ardente fornace tres pueros, Sosannam falso senio- 
rum crimine, nec non Danielem fovea leonum liberavit, Floventem 
hac in expeditione incolumem conservet, ne acie cadat, aut herbam 
porrigat. 

Archiregis filius Corbuan ic) mane expergiscens, equites arma ca- 
pessere et subsequi jubet, et sine mora decem equitum millia (d) Gor- 
bulio proQciscuntur. Longa emensi itinera (e) (p. 50) copias sibi oc- 
currentes conspiciunt, Huc, inquit, filius Regis, tendit Francorum 
exercitus, hic quoque subsistemus, nam preelium est in cervicibus, Ita- 
que tres equites alacriores ad Pairem reverti, eique haec denuntiare jus- 
sit ; nos inierim, inquit, hic commoranies, aciem instruemus, Francos 
excepturi. Flovent, Saxonum exercitu cominus perspecto. suos adhor- 
tatur : Primo, inquit, impetu vos pugnando pra^state acerrimos : cavete 
ne disjungamini : hostem gregatim invadite, 

ConQrmatis ab utraque parte militum animis, ad arma discurritur, et 
raultum sanguinis elTunditur. 

Primo Flovent principem quendam loricatumdissecuit (fj, verum Otun 

(a) Slc B et G ; sed A : mcc. et D F : md. 

(bJ D : Flovent hunc in modum precatus est. F adicit Mag. Simon, 

/c) Cordaban. C D F : Corduban. 

i-dj Sic B et C ; sed A D F : mm, 

/e.i F : unum milliare. 

(P F : nomine Fanue. 



- 147 — 

et Jofreir duos princ'pes inlerfecere. Franci etiam se suaque apprime 
deendentes in primo concursu trecenta (g) Saxonum obtruncarunt. 
Corbuan, conspecta suorum sirage valde iratus, celeri equo (h) insidens, 
unum Francorum, ferro perfossum, in terram dejecit ; cujus frater 
necem hanc aspiciens, frustr.i Corbuanem hasta sauciare tentavit. Ar- 
matura enim ejus omnia tela respuebat : mox; et idem hasta Corbuanis 
trajectus (i) exspiravit. Quo facto Corbuan ingenti clamore vociferaiur : 
Stragem nostrorum vindicabimus. TumSaxones alacriores facti, uno fere 
momento triginta (h Francorum trucidarunt. At Flovent niortem (p. 51) 
suorum ulturus, subditis calcaribus m Saxonum aciera acri impetu in- 
\olans, ad utrumque latus verbera et plagas ingessit, adeo ut quisque qui 
haec cerneret Floventem antesignani fortissimi vicibus fungi omni as- 
severatione affirmaret. lUo impetu Franci centuni Saxonum vita or- 
barunt. Corbuan visa ingenti sirage, quam Flovent ederet f/j, Gallorum 
quendam praefectum duas in partes dissecuit, his additis verbis : Ne 
timeatis, inquit , Mahumetes illis irascatur. Hiec elocutus decem (m) 
equites morle affecit. Franci hajc conspicientes, Corbuanemque timentes 
Floventis auxiUum implorant, qui illico accurrit, cum eo dimicaturus (n). 



(g) Sic B C ; sed A D et F : centum. 

(h) F: colore luteo vel subllavo. 

(i) A D et F : et longe ab equo projectus, in saxum quoddam incidit, 
quod ei cum vita cervicem effregil. 

(kj Sic B et C ; at A D F : XX ; coeterum vide ht. in.) 

(IJ F: hastam suam in equitis cujusdam de Normandia pectore intinxit, 
ictu per scutum et loricam adacto. 

(m) A D F : uuum quendam equitem Gallum. 

(n) Exetnplaria memhranacea A el F ct charla. D hsec a lilera (1;) usque 
ad literam (n) aliter tradunt, quibusdam additis, et nonnullis pauto inva- 
riatis : Flovent his visis, valde commotus suos cohortalus est : Ulciscamur, 
iuquit, mortem nostroruni. Tum multce gaieae et loricar! diffisce et di>ruplte 
sunt [F : quee cui aspicere licuerit, stuporem profecto incussissent, inquit 
Mag. Simon). Tum Flovent Ethnicum quendam galea et lorica munitum in 
duas parles gladio divisit, quo viso Saxones collocuti : hic est ille, de quo 
Reges nostri querebantur. Macon super illum iram effundat suam , quia 
nemo illi occurrens vitam relinebit. In hoc praelio (ut memorise proditum 
est), tremendi ictu et plagas neutiquam defuere. Saxones enim supra ccc. 
occubuere, multique ad mortem vulnerati. Verum Flovent, districtum ensem 
Jovisem quassavit, cunctis obviis morte timendum. Ilic hostes irruens, ceesini 
et punctim, quemcunque etsi loricatum; vulnerat, neminique adeo forli 
occurrit, ut cum eo pugnare ausus fuerit. Parvo temporis puncto solus c. Saxo- 
nes obtruncavit. Jamque Regis filius hanc stragem cum vidisset, suos inci- 
tans, Francis parcere vetat; ipse vero pugnam acerrime ciens, gladiuiu 
suum, in pectore cujusdam occurrentis Franci tepefacit [ F addit, ut iu 



— 148 — 

Corbuan qui probe illum cognovit, scutuni habuit.quod pellibus ad extia, 
ossibus autem elephantinis ad intra obductum (p. 52) conglutinaium- 
que, marmoris duritiem superavit. Hic scutum quantum potuil, brachio 
extenso, tenebat, Fioventis ferrum succutire conatus ; gladius autem 
nec frangi nec removeri poiuit, quia scutum et loricam ab axilla deor- 
sum, corpore tamen illajso, dilaniavit; quod cum Corduban perci- 
peret, in ha3cverba erumpit : Vir incomparabiUs est, et si diuiius morer, 
moriar. Tum Corbuan illico omnesque Saxones, timore perculsi, fuga 
salutem petebant (oj. 



Cap. XII. 
Continuatur hellum inler Frintcos et Saxanes. 

4 

Jam ad Archiregem, cursoresque hcec ei indicantes, revertamur. Qui 
hisauditis, speculam ascendit, prospexitque filium a viro quodam perse- 
cutum et fere jam captum summo in discrimine versari, exercitumque in 
fugam se penetrare. Rex omni fesiinatione properans classicum canere, 
equites arma capessere, hostilique exercitui occurrere jubet ; ipse vero 
armaturae negligens , inermis equum (a) ascendit, eumque decem (b) 
equiies singulari robore sequebantur. Exercitus autem tantisper duni 
armacaperet, remansit; at fugiens Corbuan Floventem strenue insectan- 
tem, et jamjam ip. 53] appropinquantem respexit, majori metu percul- 



lerra vulnus terminaretur. Quo viso Franci sibi timentes, Floventis o])em 
implorantj. Franci Apollinem auxilio invocant. At Flovent suos Regis iiUum 
metuere sentiens, iUico advolat, et gladium vibrat, vulnus ei intentalurus. 
Quem quamprimuniRegis lilius conspaxit, probe cognovitrF addit : dixitque: 
cur nebulo viros meos necasti? his Flovent irrilatus, se ulcisci voluit.] 

(o) A D F addunt : Franci fugientes insecuti sunt, et multos, ut se pos- 
iea redimerent, captivarunt. Sed Flovent spoliationibus abstinuit, ne se 
morarentur tneque enim mortuos aut saucios denudare voluit). Sed Saxonum 
coryplicEum tam veloci cursu persequitur, ut comitari nequiret militum nemo 
[F addit : nec tamen assecutus est'. 



(a) F: equum suum, coloro fulvum, nominc Budran. 
(b/ F : mille equitibus. 



— 149 — 

sus. Sed huic malo aliud superaddilur : nam equus ejus in foveaS; per 
quas incautse ferae currebant, incidit. Tum Fiovent tuberculum galeas, 
nasum operiens, arripuit gladiumque vibravit, subitaneam mortem ipsi 
intentaturus. Verum Corbuan morti vicinus : Per Mahumetem, inquit, 
te raihi parcere submisse precor, devictus sequale mihi pondus (c) aurl 
purgati tibi donabo, 

Olunus et Jofreir Corbuanum custodiendum vix acceperant, domum 
reversuri, cum Arcliirex superveniret, efferata voce clamans : Quo vos 
illum ducturi estis? Ego filium liberabo, vos autem omnes morle igno- 
bili moriemini. Flovent his audilis ira accensus, gradum sislit; rever- 
susque mox pugnam cum Rege iniit, et clypeodiffiso grave vulnuslacerto 
inflixit, ita ut Archirex de equo, clypeo Floventis detrusus, pra^cipi- 
taretur. Sed eodem momento (d) Floventis equus in profundam foveam 
delabitur, ille vero continuo in pedes se conjecit, una gladium Joviso, 
alteramanu scutum tenens. 

Equus ex fovea exsiU-(jj. 54)-ens, dominum suum non exspectavit,. 
sed ad urbis portam, de qua mane exierant, recurrit, qui cum non in- 
trare posset, adeo vehementem hinnitum edidit, ut per totam fere urbem 
audiretur. Forte Rex Florent, et quindecim cumeo millia (e) equitum ex 
specula prospectantes, equum Floventis cognoscunt. Rex tristior factus : 
Male nunc res successit, inquit, cum equum Floventis errantem videam, 
unde dominum ejus aut mortuum, aut captum esse certissime colligo. 
Quol si discessum ejus resciveram, mille et quingentos (f) equites ei 
tradidissem. His dictis equum inducendum curavit, et sudorem pallio 
suo abstersit. Summo, inquit, tanti viri desiderio afficior; virum huic 
heroi requalem, vix nostra secula cognoscunt; qui si vixisset, super- 
biam Saxonum profecto infregisset. Multi animoaugebantur ('^j: maxime 
tamen omnium Hermetus et Ansoeis, Floventis cognatus, hunc casum 
doluerunt. Verum his rumoribus ad Regis filiam perlatis, abscissa veste, 
crinibus laceratis, et ingenti gemitu Cjulavit, subinde clamans : Ach me 
miseram ! Diem obiit supremum vir, quem plus quam vitam meam 
amavi, et protinus lecto afQxa, specimen luctus ingentis, omne solatium 
aspernaia, edidit. Quam suo mcerori immersam mittamus ; sed ad FIo- 
ventem, equo destitutum, magnisque pcriculis cinctum redeamus. 

fc) Sic B et C. Sed A D et F : centum pondo auri. Pater meus haec 
rata habebit. Et statim Floventi victas dedit manus, ensemque tradidit. 
fil) F : cum Flovent eum manibus capere vellet. 
(ej Sic B et D, sed G -. ji., A : xir, F : mcc. 
ff) Sic B G D, sed A : ccioo equitum, F : ccioc. loo. 
fgj F : inquit Mag. Simon. 



— ilU) — 

(p. 55) Saxones equum Archiregi festini tradidere : quo faclo, suos al- 
loquitur : Piehendite hunc projectic audaciie viruni {h), et suspendio, 
quasi hominem trium literaium, muictate, ut hac ralione viros ejus in 
mcerorom conjiciamus : cui respondent; pro viriii adniiemur fij. Fiovent 
in saxo (juodam pedes dimicuit; et ommbus simul hoslibus acri impetu 
adorieniibus, ingentem vim telorum clypeo excipiens, optime se defen- 
dit ; muUos enim saucios et nonnullos mortuos reliquit, haud secus ac 
Leo famelicus canes dilacerat et dissipat, nec eum sui juris facere po- 
tuerunt. Deinde f^uatuor Ethnicorum principes, roboris sui animosi, 
equis descendebant, ut Floventem vivum deprehenderent, at summum 
vita3 periculum ipsi adiere. Otun et Jofreir demum subsidio veniunt, sed 
cum dimissione Archiregisfihi. Jofreirus equum suum Flovenli adduxit, 
quem e vestigio ascendit, et {l) summum quendam Saxonum prsfectum 
vita devolvit, cujus equum traditum sibi Jofreir ascendit. 

Dum haec geruntur, viginti Saxonum mllia Gorbolio accurrunt, quo- 
rum antesignani duo erant prctfecii Gameltinnus et Tenebet (m). Hi 
ambo simul Otunem impetentes, equo deturbant (nec id mirum fuit) qui 
tamen seundique circumfusum egregie tuebaiur, donec quin-(p. 56)-qua- 
ginta ()i) equites duos istos adjuvanies, Otunum captum ad suos reci- 
piunt. Quod ubi Floveni conspexit, celerrime accurrens, gladium impigri' 
stringit, et quindecim (o) equites, mirum in moilum, uno ictu confecit. 
Acies vero tam presse com[;Osita, tamque densa erat, ut eam pertur- 
bare nequiret, unde etreverli coactus est. Jofreir eum sequeliatur, 0!.un 
captus remansit. 

Fraiici hoc certamine Floventem foede deseruerant ; nam complurcs 
eorum manubiarum avidi, in valle, quo prius pr;elium cum Arcbiregis 
filio commissum erat, cunctabantur, praedam lacturi. Flovent ad suos 
reversurus, multitudincm Saxonum sibi instantem, et si fugeret, non 
extimuit : nam subimlc reversus, multos ('p) eorum profligavit. 

Demum Gamelfinnus Saxonum pra^fectus, gratlum promovens, incon- 
dita voce clamavit : Miles, inquit, conductitie, ti auJes, gradum siste ; 



(hl A D F : quem ego manibus et pedibus amputatis, tanquam pessirauin 
quemlibet furom, suspendio afliciam. 

(i) D : tum x Saxones illum una adorti sunt. 

(k) D F : ad saxum quoddam. 

{l) F : Otun vero. 

(m) A : Tenebres, G : Thenibelh, D : Trenbel, F : Tenebcr. 

(n) Sic B et G, sed A D et F : quadraginta. 

(o) Sic B et C, sed A : xiii, F: xiv cquites vila exemit. 

(1)1 A et D : quaque vice unum aut duos. 



— lol — 

uam Yulnera Regi Corsablino, cognato meo, inflicta ulciscar. Cum dicto 
equum calcaribus concitat, et longius progressus, imprudens a suis di- 
vellitur. Quem respiciens Flovent, Gamelfinnum, ut primum cognovit, 
et quam longissune a reliquo exercitu suo (lire.nptum vidit, ad eumper- 
nice gradu revertitur. Gameliinnus prior hastam emisit, quse manubrio 
fracto, sive suc-'p. 57 j- cessu excilit ; mox cervicem Floventis oppetit, 
qui modica corpjris declinatione ictum evitans, Gamellinni manumet ca- 
put cervicibus abscidit. Tum demum Saxones cursum sistentes reduxe- 
runt acies. At Flovent Otunis capti causa, animo multum commoto" 
urbem repetiit. At Franci irrito conatu eum exhilarare tentarunt. 



Gvp. XIII. 



Floventem e prxlio redeunlem, Franci summo gaudio excipiunt; qui a 
Rege Francorum ad delubrum deductus religionem simulans, ad verum 
Deum preces fundit. 

Parisios, Floventem lugentes, Rex Florent alloquitur : Portas urbis 
custoditc, ne nos improvisos Saxones aggrediantur. Deinde speculas as- 
cendentes Floventem cum exercitu adventantem vident. Id Regi (a) 
nuntiatum est (h). Flovento urbem intrante, summo omnes gau- 
dio perfusi sunt. Rex cognito ejus adventu hunc fulgentissimum purpu- 
ratum ad se accersivit. Angsa^is vero, arma Flovcntis, jam maximopere 
fatigati, custodionda accipit. Regi e petenti, Flovent osculum denegat, 
dicens : Ne me tangas, Domiue: juravi enim me neminem ante oscula- 
turum, quam captivitatem Otuni, sodalis mei, vindicavero : ille enim 
me sequendo , parentes, pena-(p. 58)-tes, et patriam deseruit ac ea 
proptor, dum ille inultus est, neutiquam hilaris esse possum. Rex res- 
pondit : ne tristis sis ; ego illum potius quam a sceleratis hominibus 
crucietur, viginti (cj curribus, auro refertis liberabo. Verum cum aliquot 

(a) F : a quutuor equitibus. 

(b) F:Rex cum raultis aliis equitans ei occurrit. Tunc unus purpuralorum 
jj.d Regem dixit -. Domine, inquit, confide Machumeto, et retinebis regnum 
tuum, et militem conduclitium. Rex duodecim viros ad dehibrum, purgandi 
•idola et preeparandi causa, mitlit, paulo post ipse venturus. 

('C/' A D et F : quia ego iHum viginti pondo auri contriti redimam. 



— 152 — 

dies, quos hic permansisti, Deos nostros non salutavcris, timeo, ne tibi 
Macliometus irascatur : eamus igitur ad templum, et docem marcas 
auri ei olTeramus. Flovent annuit, qui cum in fanum cum multis aliis 
deveniret, idola et Etlinicos circumstantes videns, se sancto crucis signo 
non ausus est signare. 

Delubrum totum intus crat circumcirca pretiosissimis vestibus et 
aureis aulaeis ornatum, quare et totum, sole fenestras vitreas illumi- 
nante resplenduit. Jussu Regis Flovent fide personata (ut pote qui fi- • 
dem occultare cogebatur) decem pondo auri Machometo donans in pavi- 
mentum se prostravit. Rex Floventem Machumetem venerari autumavit, 
s^d hic advena verum Deum buno corde hunc in modum precatus est : 
Deus conditor coeli et terra), firmissima credentibus columna, asylum 
cuilibet pcccatori tutissimum, lu cadum tuum reliquisti, genus morta- 
lium redimendi gratia, concejitus in utero purissimse Maria? Virginis, et 
natus Betlileliemi, horainum peccantium delicta in Jordano lavasti, xl 
diebus et totidem noctiljus jejunasti [p. 59) et Lazarum, cum quatuor 
dies in sepulchro jacuisset, a mortuis resuscilasti ; pcenam humani ge- 
neris Patri tuo ex asse pependisti. Tertio die resuscitatus nobis spem 
glorioscE resurrectionis attulisti, coelum demum ascendisti, et spiritum 
sauctum Apostolis misisti. Ut ha?c omnia, serenissime asscrtor, veris- 
sima cssc crcdo, ita, qua^so, ex omnibus periculis me eripe, ne impro- 
]ja (d) Ethnicorum turba me occidat. Gratiam vero tuam potius largire, 
nt multi, me suasore, Ethnici idolorum cultu post tergum relicto in tua 
reconditiora adyta intrent. Has preces meas effundo in nomine Triados, 
Patris, Filii, et Spiritus sancti. Precibus peractis, Fioventeque fano 
egresso, ingens terrse motus, et tonitrua ingruebant , quse sequebantur 
creberrimus fulminum, ccelo demissorum, jactus, ut totum deluljrum 
cum omnibus idolis funditus deflagravcrit, nec vestigium aut vola ap- 
paruerit. Ethnici repentino casu consternati subito abeunt (e); Rex vero 
insante pervasionis errore fascinatus ct superstitione captus, vates con- 
Yocatos quserit, quid hoc infaustum omen portendat? respondcnt : 
qucmpiam Regem fore vcnturum, f[ui Deum alicnum Machomcto antc- 



(clj F ; Chami progenies. Et iuterdum lextu^s habet ; impia Judoiorum pro- 
genies, cujus loco Etlinici reposui. 

/'e; A D F : RegemqLie deseruul. Qui cum domum venirent, varias super 
hac re agilarunt coujecturas. MuUi opinati suut id imminentis belli aul 
aUcujus giavioris mali esse pra'sagium, Floventemque si diu vixeriL, magnum 
fore principem. Deinde delui.rum penitus dellagravit, et in eo Maumet el 
Terogant, uUnque sui servator iuutiUs. 



— lo3 — 

iorret, nomeii tamon illius ignorarent. Delubro exusto, Flovent domum 
Hermetis reversus (f) ad tempus acquiescit (p. GOi. 



Cap. XIV. 
Quomodo Saxones nimis aspere Olunem tractant. 

Archirex Salatres Corbolium redit, et vulneribus affectus, se sanan- 
<lum medicis commisit. Yerum Otun captivus in conspectum Regis a 
decem Ethnicis, eum custodientibus, adductus est. Tunc Rex Otunem 
interrogat : Tune Floventem cognatione attingis ? aut quanta ? at ille : 
socius, inquit, illius sum, non cognatus faj. Te vero, Rex augustissime 
et serenissime, ohtestor, ut me redimendi potestas fiat fbj. Rex abnuens 
ait : Nec aurum nec argentum te liberabit. Otun ilerum : In tua potes- 
tate sum, Domine, sed multorum sanguine meus constabit interitus ; 
nam Flovent mortem meam uUurus, multos, queis floret imperium 
tuum, primarios viros vita privaljit. 

Corbuan ha'C audiens dicit : Prius pereat reguum Patris mei, quam 
te dimittamus : Saxones autem te, queniadmQ(him furem queniquam 
pessimum, laqueo strangulabunt. Otun : tu vero cum ictum galea ex- 
cepisses, dama timidior, perterritus aufugisti , exercitumque tuum 
fcede reliquisti, nec alterum ictum opperiri voluisli; sed tibi demum 
evenit, quod meruisti ; nam comprehensus promisisti, quod te captum 
ipse redimeres majori pondere auri, [p. 61) quam omnes Saxonia3 reges 
unquam possederunt. 

Goi'buan his verbis excandescens, in capillum captivo involavit, ct 
ingentem plagam inflixit. Otun vero incredibili animi ardore incensus, 
ffigre hsec ferebat, uec animo cadebat in prcesenti discrimine vita? cons- 
titutus, maluitque mori, quam illatam injuriam inultam pati. Itaque 
Corbuani tantam secundum aurem alapam incussit, ut genubus Patris 

('/) A D F : et ob ajgritudinem auimi omni ferc cibo et potu abstinuit. 

(a) A D F : miles ejus sum et cognalus. 

fbj A F : Tum etiam Flovent centum tuorum caplivos libenter reddet, si 
raihi soh vitam indulgeris. 



— loi — 

advolveretur,, dixitque : Id tantuni scio, ignavissime homo, quod si 
Flovent pra>sto fuisset, poenam efrrenatte adeo nequitiai illico persolvis- 
ses. Gorliuan insurgens, iram in rabiem vertit, arreptoque Laculo os et 
caput Otunis. ab incursione impediti, ita diverberavit, ut sanguis por 
genas u])prtim manaret. 

Deinde Archirex carceris custodes, quibus nomina fuero Marun fc) 
Mahis, fiHosque, qui dicebantur, BoHirus (dj Perfidus, ot Kassus (e) 
Fraudulentus, ita allocutus : hunc, inquit, nebulonem in crastinum 
diem custodiatis ; tum enim iUum excruciabimus. At iUi Otunom funi- 
]»us medio vinctimi ad carcerem instar latronis porducunt. Quo ubi 
Yontum orat. Otun prfesentis mortis iiaud ignarus, interritus tamen ad 
Bellirum accurrit, eumque in carcorom pra3Copitom dedit, ut corvix per- 
fringeretur. Casso quoque in capillos invohans, capite ad lapidem alliso, 
illum interfecit. Hisce factis, [p. 62^1 Marun Malus ad aulam currit, et 
quiritans, clamat : per Deum succurrite mihi : hic nequam duos meos 
filios exanimavit, et me ipsum portorruit. Quo audito continuo viginti 
Fthnici frondontes accurrunt. Quod si vero Otuni tunc ferrum fuisset, 
non inultus, crede mihi, occubuisset. Bellirum et Cassum Ethnici 
oxportarunt. Otunem vero in compagilius carceris incluserunt. Quem 
nisi fetornus illo Pater liberaverit, summum vit;o periculum adibit. Sed 
mittamus paulisper Otunem extremo discrimini cxpositum, usque dum 
Deus eurn liberaverit. 



C.^p. XV. 
Otunis liheralio cx carcere. 

MarsilMlla Venusta Patrem visitatura quomodo valeret, aulam ingre- 
ditur, dicens : Vulnera tua, qua3 video, tristem me reddunt, quorum 
auctor dignus est quem ignis consumat. Haec elocuta (sed rairum dictu) 
vehemeniissimo in Floventem amoris a3stu exardescens, decolor et vix 



(c) A : Marin. D : Maron. F : Marun. 

Cd) A : Bolorin. D : Behrunt. F : Beleron. 

'e) A : Kajio. D : Cliain. 



— loo — 

sui compos ex imis priccorJiis gemiius fundere coepit. At Rex filiam 
aspiciens, sic atfatur : Ejicito tristitiam. carissima nata : nieJici vulnera 
obligarunt, et ad sanitatem cito redibo. Cognatum vero Flovcntis in vin- 
culis habemus, ex quo ultionem exactam expostulabimus. At illa secum 
animo cogitabat : 'p. 63) nec tu nec tui mortem Otuni irrogabunt,sed li- 
berabo iUum, ut eo suasore in sinum et complexum FioveiUis veniam. 
Marsibilia palrem valere jussit, et domum reversa nutricem, quam so- 
lam arcanorum suorum habuit participem accersit, dixilque : Coni-ulta 
jam mihi, dulcissima nutrix ; in sinu nutricio tuo suaviter adulevi, ei 
eapropter a te, qute amorem honestatis mihi a teneris inspirasti, consi- 
hum jam peto. Porrige mihi hlum Ariadnieum, quo duci possum ad 
Floventem, quem medullitus, imo supra quam cuiquam credibile esse 
poterit, amo. Gui nuirix : Jnsano et prsepostero amore ardes : quem 
enim impotente depei*is amore, summo proiequi odio teneris, eo quod 
viros Patris tui fortis.-imos obtruncavit, et ferrum in eorum juguhs te- 
pefactum, etiam in fauces parentis tui direxit. Cave igitur te ipsam per- 
das. Morem potius gere consiho quod dabo : Hic apud patrem tuum est 
magnus princeps Almazur (a) qui ampio admodum regno imperat, te- 
que mirum quantum deamat. Sed Flovent hominum egentissimus, alio- 
rum opibus vivit. Ad qute Regis filia : Me increpare nihil juvat. Flo- 
vent maximi ad bella impetus juvenis, viri» militi;« fortissimis caliginem 
obducit, nec cuiquam nisi Palri meo cedit. Thesauros (p. 64) igitur et 
regnum dignissimo huii- principi donabo; sed Almazur nec virtute, nec 
forma enitet : hoc enim, quantumvis opulento, ille multo melior est et 
excellentior. Iterum nuirix : Deliras sane et haud leviter hallucinaris, 
dum eum amore prosequeris, quem odisse oportet. At Ahiiazur audit 
virtute nobilis, natalibus clarus, gestibus laudabilis (b), nec regno, pe- 
cunia, aut mihtibus indigus. quo prsestantiorem maritum vix habebis. 
Marsibilla : Testem invoco Deum Macliometum, me velle prius igne 
vivam concremari, quam Almazuris thaiamo inferri. Tu vero donorum, 
non virtutum causa ignavum hunc principem ad coelum extollis (c). Hiec 
elocuta dilaceratis vestibus, alTatim lachrymarum profundit Quo cons- 
pecto nutrix respondit : Voluntati tuee non refragabor, carcere Otunum 
liberabimus; qui vestros amores junget. Hsec Marsibilkp perplacebant. 

(a) A D et F : Almatur. 

(bj F : el Regum Russiam tenus potenlissimus. 

(c) F : Marsibilla his oblocutionibus paululum irae concepit. TantiS, inquit, 
te ornavi donis et honoribus, ut mihi semper obstricla sis. Tu si velis quo- 
rumvis hominum amores conjungere poles arlibus et lechnis tuis, opem 
feras, oro, etc. 



— i:;g — 

Die igitur iii vesperam declinante, carcerem adierunt. Curcer aulem 
turris erat pnealta, quam per foramen lux superne illuminaljat, foribus 
ad plateam vergentibus. Duo viri (d) quorum fidei arc^na sua commisit 
Marsibilla, per scalas in turrim ascendunt , Otunemque extrahunt, 
qui postea cum Marsibilla in conclave quod-(p. 65)-dam secessit. Haec 
Olunem primo de nomine quserit; quo indicato : Faciamus, inquit, 
mercaturam, Te imminenti vitte periculo eximam, sed tu mihi, interpo- 
sito juramento, Floventis amorem conciliabis. Oiun respondet : Conju- 
gium Floventis pro certo tibi polliceor, nec me auctore, aliam virginem in 
matrimonium accipiet meus Dominus. Nara tu, Domina, quas vidi vir- 
gines, venustate multum et longe prfecellis. Deinde virgo Marsibilla 
Otunem splendidis induit vestimentis, cibo et potu confirmat, omnique 
equestri armatura donat. Marsibdla iterum : Conjugem, amice, tibi e 
choro virginum mearum ehge, quia vir es fortis, idemque formosus. 
Tum Otun virgines omnes circumspecte contemplans : has, inquit, mihi 
«t Jofreiri, socio meo, duas eligo. Marsibilla : haec optio mihi perquam 
grata est et accepta : ambse enim regio stemmate sunt oriundte. Sed jam 
ipscfimet dicite : Placetne vobis his viris nubere. Virgines respondent : 
Tuse innitimur prudentise. Iterum Otunus : EgoFau.^eiam (e); at Jofreir, 
qui vir bellax est et lepidus, Florentem (f) uxorem ducet; nosque ambo, 
vestri amoris causa, multos Ethnicos exanimabimus (g). Deinde Mar- 
(p. 66)-sibiila Floventi annulum suum aureum et vexillum, auro intex- 
tum pignora amoris sui misit (li) Otunique ad iter accinclo, equum 
generosum tradere jussit (i). Oiunus, data venia eundi, gratiis actis, et 



(d) A F : et dufp cum iis foeaiinse, qu;e perforato pariete carceremintranl, 
ardentem lychnum gestantes. Sed D : duo ilU fideles viri, et duee virgines. 

(ei A : Fauseth, C : Fasetham, D : Faucita. 

(P Sic B, sed A : Florenliam, C D F : Florentam. 

fg) A D F : tunc Fausela cum illo sermones serit. suaviter osculatur et 
amplectitur, summis cum blanditiis. 

(h) F : quod si soli oppositum esset, videbatur quasi duo igniti vermes 
morsibus invicem cerlarenl, et ignem faucibus eructarent. 'Fragmentum 
F: totum hujus capitis argumentum idem revera tra<ht, sed pluribus verbis, 
et forma paulo invariata, imprimis de collorjuio et Jurgiis Marsibillse et nu- 
tricis, virginum electione et responsis, Fausetajque technis, ut Otunis in se 
derivaret amorem.] 

(i) A : Florentia dixit : Si ego Jofreiris sponsa cro, socii tui, vos quando 
cum noslris dimicaverilis, prope urbem accedite. ut nos vestram virtutem. 
a coeteris dignoscamus. Hoc vero vexillum |D: et cingulum] illi trade quod 
nostri amoris pignus erit. [F addil : postea vero urbibus et opibus illum 
dilabo, si laudi, quam de illo decantasti, par mihi vi.-us fuerit.] 



— loT — 

virginibus valere jussis, per posticum emissus evadit, et omni ab impetu 
tutus, iter pergit, et bona avi Parisios venit. 



Cap. xvr. 

Flovent rcdilu Olunis, el donis Mnrsibill^, amoris sui pignoribus Lvtatus, 
regem Francorum adiit . quem filiam suam cl honorcs offercntem, ser- 
mone de bello strcnuc absolvendo, interrumpit. Quod et stratagcmate re- 
dintcgrant. Congrcdiuntur utrinque s^tmmis viiHbus Regcs, et commitli- 
lur atrox el formidabile prxlium. Flovent et Rex Saxonum summum 
vit3B periculum adeunt. Quatuor Reges contra caput Flovcntis conjurant, 
quorum principem, Regem Falsarum, mascule devicit. 

Oiuni, Parisios tempore gallicinii matutino venienti, portEB aperie- 
bantur; urbem autem ingressus, ad lares Hermetis tendit, et fores leni 
manu pulsat. Flovent casu Otunis, quem in carcere esse cogitabat, 
contristatus, noctem insomnem duxit, et pulsatione (p. 67) audita fore.-^ 
reserare jussit. Cognito Otune eum amplexus et aeculatus, ait : Dic mibi 
Otun socie, quo pacto evasisti, aut quis te liberaverit? iilum omni ofii- 
ciorum genere prosequar et demerebor. Respondit Oiun : Sta, Domine 
Flovent, hisce promissis tuis; et seriem totius rei illico exposuit : Te in 
sinu, amore et deliciis habet Marsibilla, cujus beneficio e carcere educ- 
tus huc redii. Offero tibi a Marsibilla missa, insignenerape, et annulum, 
pretiosissima gemma fulgentem quae possessorem virtute sua ab incan- 
tamentis, veneno, et fraudibus servaret immunem. Flovent respondit : 
Xon est quod dubites, Otun, de lide mea in eam, quae te in gratiam mei 
libertati restituit; nunquam vel minimum de fide mea remittam, quam- 
vis non prieJita esset virtutibus, queis te referente enitet. His dictis, 
Otuneque cibo et potu refecto, quieti se dedere. 

Hoc anni tempore majus, primus sestatis mensis, instabat, quilongio- 
rem diem, mitius coelum, virescentem terram, et frondosas sylvas pro- 
duccre solet. Flovent postero die mane surgens Regem invisens, talibus 
salulat verbis : Dominus orbis te, Rex, custodiat, rebusque confirmet 
secundis. Gui Rex : eadem [p. 68) bona tibi precor. Ego, pergit Rex, 
lili.>.m meam tibi despondebo, teque comitem constituam, ut Regnum me 



— lOcS — 

defuncto tibi jure obtingat. Flovent : tanto omnino indignus suni ho- 
nore. Ego adhuc setate adolescens sum pauper et privatus homo; lilia 
vero tua regio connubio digna. Tunc filia Regis, te carissime Fiovent, 
conjugem, sufiragante Patre, expeto, nec dignior marilus mihi contin- 
git : nam vir es forraosissimus pariter ac fortissimus. Et statim si ambo 
voluntati ejus obsecundassent nuptui data fuisset (a). 

Flovent autem ad turbandum hunc discursum alium instituit sermo- 
nem, hunc in modum Regem allocutus : Direptores Francia3 et Regni 
tui vastatores bilem mihi commovent, quapropter aliquid consilii est ca- 
piendum, ut injuriam nobis illatam, et damna, qua> multos annos per- 
pessus es, vindicemus. Mille exploratores Corbolium mittamus, qui 
cavillis et superbiloquentia Corbolienses provocent , sed maxima pars 
exercitus sequatur : provoeati autem provocantes persequentur, qui si- 
mulato metu ad suos refugiant. Hoc consilio approbato, Rex, signo 
da'0, cum viginti equitum millil)us urlie exiit. Qui cum in depre^sum 
quendam locum venere (b) Ocunem (p. G9) ot Jofreirem Corbolium una 
cum mille equitibus mittunt. Hi cum ad urbem appropinquarent, Saxones 
in speculis erant, et conlempla pauciiate hostium, quieti sedebant. Quos 
Otun hunc in modum alloquitur : Regi vestro Salatri dicite, quoi illo 
reddat regiones quas occupavit, et qua^cunque ex Francia rapinis arri- 
puit, et etiamnum injuste tenet Domino suo restituat. Tradile, inquam, 
modo, si salvi esse velitis. Hoc audito Salatres suos mclamat : Prehen- 
dite nebulones istos, etmihi adducite. Ethnici dicto ocyus, cunctis lituis 
canunt, armati ab urbe, qua duxit via, gregatim proruunt, et Otunem 
et .Tofreirum cum suis recedentes insequuntur. 

Tum vero filia Regis Marsibilla spectandi ctipida altissimam urbis 
speculam ascendit, Olunemque conspicata ad Fausetam dixit : Vide di- 
lectissimum tuum Otunem, luteo illi equo insidentem, quem ei donavi. 
Tunc Florenta : conspicor jucundissimum meum Jofreirem, una cum 
Otune ibi procedentem : illum nitida arma magnopere cohonestant; sed 
crediderim, Domina, amicum tuum Floventem, extinctum, quoniam 
abest. Ad qua? Marsibilla : Ne dicas hoc, Florenta; Flovent meus adeo 
non est vituperandus, ut encomia laudum mereat : nam et eximia forma 
et virtute bellica insignis est, vestrisque viris haud sane inferior, nec 
minore laude dignus (p. 10). 

Saxonum ante aciem duo principes equitabant (c) quia equis vehe- 



("aj F : quemadmodum Mag. Simon asserit. 

(b) F : Rex et Flovent cum exercitu in vineto quodam subsislunt. 

(cj F : unus nomine Esturim, alter Finables. 



— lo9 — 

hantur velocioribus (d) . Otun ad Jofreirem socium dixit : Yidin'. ubi 
amicEe nostrse suavissimte stant in specula, revertamur igitur et proxime 
insequentibus occurramus, specimina heroicae virlutis edituri. Reversi 
igitur ocyssime in duos ilios Saxonum principes irruunt; qui ad hume- 
ros usque dissecati, in terram denique ceeilerunt; quo facto et Saxoni- 
bus appropinquantibus, ad suos revertuntur. 

(e) Jamque mille et quingenta Saxonum <^quites accedunt, cum Flo- 
vent ex insidiis egressus, vexillum erigere, et classicum canere jubet, 
quos improvisos et undique circumvenlos plerosque oppressit, ita ut 
iiiaximam hostium, qui tunc aderant, partem deleverit. ^Iox Franci 
huccinarum clangorem, hostiumque immensura strepilum audiunt, sihi- 
que occurrentem vident, Arcliiregem Salatrem, una cum Filio, et duobus 
Regibus Falsardo et Canahert, qui omnes viginti millia satellitum et pe- 
ditum decem ducebant. Adfuit et Rudent, cognomine Rohustus, fortis- 
simus athleta, qui ex Dania oriundus, Salatri cognato suo suppetias 
adven.erat. Rudent Rohustus multos Francorum confossit, Floventemque 
[p. 71) magna voce provocavit, dicens : Ubi tu, conductitie miles, si 
armis mecum certare audeas, a^iesto. Flovent respondet : Qufesitum hic 
invenies. Mox incitatis equis, acerrime congressi, hastas primo con- 
cursu confregerunt. Deinde gladios distringeliant. At Flovent animo 
ardens, caput hostis ad humeros usque obtruncavit, dixitque ovans : 
Laus Deo, patri clementissimo, qui tanta virtute arma nostra dilavit. 
Archirex Salatres interitum Rudenlis cognati sui cegerrimr ferens, Flo- 
ventem de nitidis suis armis, et grandibus ictibus satis superque cogno- 
vit, unde et ipsum, sed incautum, invadit, gladiumque suh sculum 
Floventis immisit. Sed Deus, qui suorura semper est tutela, Floventem 
illaesa lorica invulneratum custodivit ; nihilo tamen minus Regis adeo 
validus erat ictus, ut, disruptis omnibus ephippii ligamenlis, equo desi- 
liret. At Angsajis , qui propinquus erat , equum celerrime arripit , 
sternit, Floventique tradit; qui equo conscenso dixit : Nequeo mihi 
temperare, quo minus injuriam illatam statim ulciscar. Verum Jofreir 

(d> A T> F : millo equitum ducentes, ipsi vero cum decem equitibus pvss- 
cedebant, quia reliquis promptiores videri volebant. Olunus ad socium con- 
versus : vide Saxonum, inquit, superbiam, quam Deus infringat. Revertamur 
itaque ut amlcce nostrae, etc- F : mox cum x illis equitibus manus conserue- 
runt, sed multum metuentibus virginibus, et ne pereant precantibus. Verum 
Ethnici, suorum clamore audito, subventuri festinant. Socii vero ad suos re- 
currunt. 

(e) A D : Doinde Rex Florent copias suas ex sylva eduxit, Saxonesque 
improvidos omni ex parte circumdedit. 



— 160 — 

"vicinus Floventi, cum oquo deturbarctur, Regem summa vi adorsus, 
tanto robore piagam inllixit, ut posteriorem galeae partem et loriccB ma- 
nicam propc cubiLum aljsciderel, simulque epbippium cum equo , iliieso 
tamen corpore Regis, dissecuerit. Rex tamen ante aciei sua^ frontem in 
faciem pronus corruit. Advolant sine mora centum (f) equites (p. 72) 
qui alium illi subministrabant equum ; in (juem cum ascendisset, ter 
lituo (quem forte habuit) vehementer cecinit. Gonvocatis iii unum mili- 
tibus, cum filio suo Corbuano bellum de integro restauravit (g) . Tum 
vero Falsardus Rex, et quatuor {h) quos ad se vocavit, principes per 
Mahumetem jurarunt, sese prius non esse reversuros, quam Floventem 
aut interfecissent, aut captivum secum abduxissent. Deinde Saxones 
violentissimum in Francos impetum fecere. Tum multa ibi disjpcta sunt 
Francorum scula, loricte difiisa^, multique equiles humi prostrati. Rex 
Florenl cladem suorum cernens, fugani meditabatur. Sed eodem mo- 
mento Flovent, Regis signifer, opportune advenit, et cum eo duo equi- 
tum millia. Hic impigre languescentem pugnam solus accendeb^t, et 
primo uni principi (i) mox quatuor (k) aliis vitam ferro eripuit. At 
Franci, conlirmalis denuo animis, Saxonum trecentos brevi interfecere. 
Fioventi vero nullus adeo forlis eques occurrit, qui non gladio ejus suc- 
cumberet, Otune er, Jofreiro fortiler hostes caidentibus : similis riiintc 
strages erat, quam per acies hi tres, ubi processerunt, disseminarunt. 

Tum Rex Falsardus videns damna, qute inferebat Flovent. (p. 73 
cum quatuor conjuratis proruit; aderant utriusque partis milites, suum 
quemlibet ducem defensuri. Hic congressus acerrimus fuit, ita ut vix 
unquam major contigerit (l) . Tum Flovent concitato equo quatuor equi- 
tes prosternit, et Rex Falsardus, suis in antecessum incitatis, vicissim 
sex (m) coram oculis Floventis equites trucidavit. Ipsi vero, ut alter al- 
terum cognovit, cruentis armis concurrunt. Rex prior ingenti percus- 



{[} A : decem. 

(g) K\y : suosque horlatur : magnam nobis infamiam hic vir attraxit, nam 
coram ocuhs meis triginta mei amanlissimos viros occidil. Ego quidem ipsum 
equo deturbavi, sed vulnerare non polui. Pra3terea ab uno ejusdem commi- 
litonum periculosissimum ictum accepi. Vos vero cognati mei estis et socii. 
ideoque me tueri, et mea mala pro totis viribus avertere tenemini. Tunc 
vero Falsardus, etc. 

(h) F : et mm quos ex copiis suis elegit. 

(i) F : equiti de Frisia. 

(k) F : duobus aliis. 

(l) F : Post Alexandri Magni lcmpora, asserente Mag. Simone. 

(m.) A : (juatuor. 



— 1(U — 



sione Floventis clypeuni (quem ab Hermete (u) quondam dono accepe- 
rat) tentavit, sed clypeo impar gladius in duo frusta dissiUiit. Mox 
Flovent morlem Regi maturaturus, eum ita cscidit, ut per caput, cervi- 
cem et humeros continuatum vulnus deduceret, et de equo mortuum 
projiceret. Hic quoquc iclus reiiquorum conjuratorum animos refregit (o). 



Cap. XVII. 



Archirex Salah^es el Filius ejus Corduhan a Flovenle ad cerlamen provo- 
cati, fugam cum suis capessunt. Flovent iterum cum fugientc Rege Sa- 
xonum ad portas urbis Oorbolii monomachiam acrtler commitlit, pugna 
slrenue bis revocata. Vicloriam prima specie dubiam demum deportavit 
Flovent. Rex filiam pro vita paciscitur. Illa cuncta eorum gesta e spe- 
cula prospiciem, opem Patri fcrendam efflagilat, sed frustra. Fusis fu- 
gatisque Saxoriibus Franci victores domum orantes rcdeunt, et doiique 
mutua inler Rcges Francix viclorcm et Saxonise ciclumjurgia. 

Interea Gorbua Rogis iilius aciem, cui Rex Fiorent prte-(p. 74]-fuit, 
sanguine, ca)dibus, et mille malis laceravit, ita ut Rex fug» locum cir- 
cumspicere ceperit. Floventi igitur quam primuni nunciatum est 
Regem summo in discrimine versari et de Floventis salute, cum non 
esset prajsto, desperari. Celerrimo Imic juveni, slrenue cum suis ad 
hanc periculi partem converso, Rex Florent dicit : Magnam nobis in- 
fert cladem Regis filius, nosque fugam paramus, nisi nobis feras suppe- 
tias. Cui FJovent : metum ejicilo. Tu noster es corypha3us, igitur te 
fortem esse decet, nec ullum formidinis indicium edere, Magna enim 
pericula felix Sicpe sequitur eventus : iilata nobis damna vindlcaturi 
lioslem imi)igre aggrediamur. Franci liis vorbis inciiati tubis canunt. 
Flovent Saxones haud secus, quam avidus lupus, urgentc fame, tenel- 

[nj Rectius fortc lleremiUi, ui liabet exemplar A. 

(01 A D F addunt : querelas Salatris de caedc Falsadi , malcdicta et mi- 
nas in Floventem, se scilicet Fraucos longiori bello vexaturum, et urbes 
eorum excisurum quando advenerint filii sui, xxx millium duos fF addit : et 
Rex Almatur, qiii sex millia ibrtium virorum ductat] quorum ope sulTulci- 
tus toto tandem Fraucia) reguo potietur, iiliis post obitum suum cessuro. 

11 



— 162 — 

los agnos, aut falco fainelicus prfedam, aggreditur, ipseque occisis de- 
cem magni nominis Principibus, Corbuam Regis filium in pugnam pro- 
Yocat, dicens : Si audes mecum manus conserere, adesto.Verum Gorbuan 
viriutem qua Flovent praenituit probe cognovit, armaque ejus sanguine 
infecta conspicatus in aciem suorum pernice gradu timidus se recepit. 
Flovent fugientem insecutus, non tamen assequitur, quia Saxones con- 
serla virorum robora illi obtendebant. Gorbuae tamenproximos CiBdit; 
viri quoque ejus vestigia antesignani sui fortiter secuti, (p. 75) multos 
hostium perimunt, aciemque dislurbant. Fiovent per mediam Saxonum 
aciem perrumpens, Archiregem quserendo, utrinque plagas inflixit. Sa- 
latres vero conspecta suorum clade miraque virtute Floventis, qui eum 
etiam petere sustinebat, sese cum universis copiis illico in fugam pe- 
netravit, Francis fugientes urgentibus. Flovent autem Archiregem Sa- 
latrem, nitidis armis conspicuum, tali clamore insequitur : Me adoles- 
centem, inquit, septendecim annos natum, Rex Salatres, exspecta si 
dimicare audeas. Rex vero territus equo subdidit calcaria, et Saxones, 
panico terrore perculsi, fugiunt ; quorum multidum portas turbide petunt, 
ab equis conculcati periere. Flovent equo inslimulato, equum quo Rex 
invehebatur ferro trajecit, et terga fugentium confodit (a). 

Marsibilla, Salatris Regis filia, in speculis stabat, choro virginum 
stipata ; Saxones a Francis graviter premi videt. Quapropter in agmen 
Francorum ingentia saxa devolvunt, quibus septem (b) equites periere. 
Otun, viso hoc dolo, clamavit : Domina virgo, Marsibilla [p. 76] plus 
justo indignaris, et cur promissa tua revocas? nam Flovent hac fraude 
audita, uti par est, irascetur. Respondit Marsibilla : Nunquam mea fides 
et amor in eum vacillabit. Et hoc dicto in castellum super portis situm, 
se recepit, unde suos sauciOG reverti, Patremque in media fugientium 
turba, peditem cum Flovente, ipsum acriter impetente, rautuas plagas- 
miscere, prospexit. Timore valde perculsa : Ach ! me miseram, inquit, 
quae duos, mihi in toto terrarum orbe amore conjunctissimos armis 
certantes video; nam Flovent non prius gradum sistit, quam Parentem 
meum vel occidat vel capiat. 

(a) A : Tunc etiam Franci m fugientium csecidere. F : Maxima exercitus 
pars inter fugiendum in vinetum quoddam pervenit, quod et illis non pa- 
rum obstaculi attulit : nam mille virorum ibi pedibus equorum conculcati 
]jeriere. D E : ca?terum per portas cum confestim omnes simul penetrarent, 
ccnlum ab hostibus urgentibus caesi sunt. 

(b) A : quatuor. D : tres. F : sex. F : Otunis et Marsibilte colloquium pro- 
lixius describit; nec non Marsibillee lamentalionem et Florentce irrisionem, 
([uod scilicet Marsibilla virum, cujus famam solum inaudiverat^ admavissel. 



— 163 — 

Archirex Salatres equo depulsus (c) pedes se viriliter defendit, et in- 
gentem clypeo Floventis ictum impressit, sed sine successu. Tandem 
defatigatus, licet invulneratus, quietem rogat, et Floventem laudat : 
Manu miles, robore mentis, peritiaque belli multis prEecellis, sed sub 
signis improbi Regis militas, qui digna tibi prsemia deferre nescit; si 
castra mea sequi volueris tibi ccioo ccioo equitum, regnumque (d) dabo; 
sin haec respuas, te profecto occidam : nuper enim duos meos filios 
Guinimerum et Isaacum advocavi, qui Parisios paulo post hffc nume- 
roso milite in suam redigent potestatem. Ad quae Flovent : Si a rege 
Francorum (p. 77) sub quo mereo, ad te defecerim, omnibus contemp- 
tui ero, nec crimen fractae lldei facile diluam. Tum Flovent Regem, 
denuo plagam inferentem, clypeo pressit, et postea illi grave vulnus in 
axillam, difiso simul ejus clypeo, intulit. At Rex clypeo et reliquis 
armis continuo alijectis, urbem intraturus, Flovemem (c) ad instar in- 
fantis sub alam manus arripuit (f) curritque. Tunc Flovent magna voce 
implorat opem suorum : Ubi vos, socii mei? succcurite festini. Jofreir 
admotis equo calcaribus, in Regem hastam suam tanta vi contorsit, 
ut, vulnere in ossa deducto, Rex pronus in terram corrueret. Flovent 
in pedes cito erectus, (g) uno ictu partem cassidis et aurem Regis 
cum magna gense parte gladio abscidit. Rex, accepto vulnere, clamat : 
Quin parcis mihi; manus enim victas dabo; et pretium redemptionis 
mete depensurus regnum (h) tibi donabo, filiamque Marsibillam, vir- 
ginum, quas totus terrarum orbis habet, pulcerimam nuptum locabo. 
Flovent accepta hac conditione, Regem, tradito gladio, equo imposi- 
tum ut domum devehatur, abduxit. 

Marsibilla hisce conspectis (i) ad Frincipes, in urbe convocatos, cla- 
mavit : Ibi conductitius Francise miles pa-(p. 78)-trem meum vulnera- 
tum, ac insuper captum ducit. Oportet autem vos, fide obstrictos, ves- 
tram pro salute ejus profundere vitam ; insequimini conductitium illum 



fe) F: acrileralium er|uum insiluil, et se virilitor defendit, etc. 

(d) F addit : Rucciam. 

CeJ Pl D : cum qualuor aliis viris incurrit, oopitque, ac in urbem trahere 
studuit. 

(fj F addit : quippe Florenti iv pedibus procerior. 

(gj A : festinus equum scandit, et pUirimos eorum, a quibus anlea tene- 
batur, gladio peremit. Deinde, etc. 

(hj F : regnum quod antea dixi, cui pra?fait Florent, principemque sujira 
multos viros te constituam. 

(i) F. Deliquium animi fere passa esl. Florenta vero fugientes hortata : 
Boni viri, inquit, etc. 



— 16 1 — 

militem, praeslate vos viros. Vindicate patrem mcum in libertatem, et 
quam ocyssime eripite. Ilie voces silentio exceptai, ingentem tristiiiam 
et luctuosam solicitudincm iirl)i tantummodo peperere, nemo tamen 
hostem insequi ausus est, imo ne Regis quidem (ilius Corbua libera- 
tionem pareniis armis lentare sustinuit. Franci victoria, quam conse- 
cuti erant, ovantes domum remeant. Tum Rex Francia; Florent his 
verbis Floventem alloquitur : Gratissimam c^ qute memoritc nunquam 
excidet, optimam mihi tulisti opem : domuisti enim, et in meam potes- 
tatem tradidisti hostem ferocissimum, cura quo gravissimas, longo tempo' 
ris intervallo, discordias alui. Jamque Francisummo cum gaudio et am- 
bitioso strepitu, late circumcirca sonanti, domum contendunt : tripudia 
vero eorum tragico forsan prius exitu liniuntur, quam urbem intrent (h). 
Florent vero rex Francia?. ad Salatrem Regem conversus, sermonem 
ita orditur : Ingentefn, perditissime vir atque scelestissime, nobis in- 
tulisti cladem. Non Regis purpura, sed tyranni immanitaie efferus, in- 
quilinos regni mei miseris modis afflixisti, Franciam rapinis [p. 79) 
vexasii, exitioque meo imminuisti. Nunc vero fascibus meis obtempe- 
raturus, poenam temeritatis tua3 luas meritissimam, et ut sementem 
feceris ita metes : te enim conjiciam in squalidissimum et sordidissi- 
mum carcerem, qui tota urbe Parisiorum inveniri potest, ibi inclusus 
lot mala sustinebis, quot sol (l) unquam viderit. Ad ha3C Rex Salatres : 
Jam timidissime homuncio ampullaris, et verba projicis sesquipedalia, 
qui lamen nomine regis inferior es. Triginta menses (m) in regno tuo 
consedi, urbes et castella expugnavi, te tamen heroicum facinus pa- 
trantem a^lhuc non vidi (n) : et nisi hicce juvenis, qui tres meos Reges, 



(k) F adjicit : Mag. Simon. Coeterinn exemplaria A D. et inprimis F. huic 
loco prolixiorem inserunt narrationem de luctu CorboHensium, et quod Cor- 
duban idola Machumetum et Terogant barbaro ritu baculo verberaverit, di- 
laceraverit, et in scrobemprojeccrit, addilis minis, ibi silicetmansura, ni Re- 
gem reducerent. 

(l) D F : post tempora Nohffi. 

(m) A D : annos. 

pi) A D F : ncc to uuijuam cx urbe cxeuntcm vi 11. anloquam hic juvc- 
nis tibi auxilio venit. Exemplar F ha'c prolixis verbis perscquiiur. Sala- 
trcm ncmpe Floveuti mctum potissimum exprobasse, minitatumque ruis?o 
lilios suos duos (i[uil)us xxx equitum miUia, et Almalurum, cui xx millia 
cquilum mililabant) qui intra quatuor dies adventuri Florentem regno 
exuant, urbcmque ignitis machinis, quas ex Finnonnia asportandas curas- 
set, exurant. Florentem vero millc mahs vexatum (prout eos cdocuisset) in 
Nubiam exutatum mittant. Postea vero uni filiorum Franciam, alteri vcro 
Normandiam cessuram, ((uibus rognis administrandis, ut pote hominum 



— 16:} — 

nec non complures viros desideratissimos occidit, et me tribus incur- 
sionibus concussit , til/i opem tulisset, te caudte equinte adstrictuin 
Parlsiis expulissem, et crinibus tuis extractum suspendissem. 
Coeterum Franci domum pergentes, servis loricas tradunt {p. 80). 



Cap. XYllI. 



Duo Rtgis Saxomim filii, Francis domum euntibus, inopinalo suj^erveniutit, 
eocque invaduut, cxduntque, el patre Francis erepto, Regem Florcnl oc- 
cidunt, Floventemque graviler vulnerant. llle sumta lorica, suorumque 
animis confirmatis, ijrincipem Almazurum occidit, et periclitantem excr- 
citum ab internecione wgrb vindical, sed lamen artc sua et industria ad 
urbcia intrepide reducit. Archirex Sulatrcs consilio filiorum de relin- 
quenda Francia dato, suffragatiir, et calculwn udjicit. 

Jam ad lilios Regis Salatris Guininum et Isaacum redeat narratio. Hi 
lectis epistoiis /fly cciDo.cci;):i equitum et ingentes peditum copias celer- 



meticulosissiinus et omnibus virtutibus vacuus, prorsus sit impar et indi- 
gnus. At Rex Florent, tyrannidem, iniquitatem. latrocinia, et injustitiam 
Salatri ut plurimnm exprobrat, quem nunc tandem digiius vita exitus ma- 
neat. Inter coetera convicia et scommata qua3 aller in alterum jaculabatur, 
hic Florens in Salatrem immisit : Jamquc usu venit vetustum illud Franco- 
rum proverbium (quod solum cxemplar membraiiacoum F: hoc modo 
exhibet, sed forte ita corruptum ut ad hodiernam Gallorum linguam vix 
referri possit.) Kicent suudeplus qesa chra pene tenet qant frendurct. 
Translator Islandicus sic explicat : Qui pedem extra pallium ivel togamj ex- 
porrigil, eum poenitebit, quando advenerit frigus 1 . 

(a) F : Hi totam Normaiidiam et Romanum imperium usque ad Gra'ciain 
subjecere. A F : hi toto suo exercitu in Frauciam converso eam arinis fa- 
tigabant, urbes et castella expugnabant, tres Reges iuterfecerunt, multosque 
magni nominis alios. Cum his erat Rex Ahnatur, cui sororem suam nup- 
tum destinaverant; xxx milUa in arrais habebant. Parisienses defensionem 
parabant. D : hi Floventem qualuor patris sui Reges, aliosque multos lau- 
dabiles viros occidisse, inaudiverant. Jamque portas Parisiensium obside- 
bant, qui defensionem moliebanlur. 

1. Cr. SIIIMM, j). Gl, 



— 166 — 

rime conscriptas ad urbem Parisios admovent : harum etiam castra se- 
cuti sunt equites Almazuri. 

Guinimus ma,'nibus accedens, magna voce inclamat : Ubi tu, conduc- 
titie miles, Francorum athleta ? provoco te ad pugnam. VenL huc, et 
mecum concerta, nisi deficiat animus. Cui civis quidam intemperantioris 
linguae respondit : Ito Corbolium, ibi enim eurn cum Rege nostro etmul- 
tis aliis invenies ; quem si reperieritis, te tuosque male mulctabit. Hoc 
accepto nuntio Guinimus vasa ocyus colligere jussit, et maxima cum 
celeritate viee se commisit fbj. 

[2^. 81) Franci incompositi, lasti et sine loricis palantes, quid rerum 
agatur nosciunt, priusquam huic exercitui occurrunt. Ad armasine inter- 
capedine, utrinque concurritur, et mox ingens caedes editur ; Franci 
\ero fere ad internecionem usque caeduntur. fcj Deinde Guinimus 
magnavoce exclamat : Ubi tu, conductitie miles, adesto, si audes ; nam 
te vita privare decrevi. Flovent, subditis equo calcaribus, instar fulminis 
emicuit, eumque hasta petitum ex equo, ilisesa lamen lorica (et hisc 
causa salutis fuit) longe procul dejecit. Protinus frater ejus Isaach (d) 
advolat, Floventique altum \ulnus, ut pote non loricato, hasta inflixit, 
Sed quod ad Archiregem Salatrem attinet, ille fe) in primo statim con- 
cursu receptus fuit a suis, et militum testudine circumvallatus, nec in 
Francorum diutius potestate permansit. 

Flovent se \uhieratum sentiens cum Olune et Jofreire, aliisque com- 
militonibus paululum e prselio discessit, dixitque : Yulnus quidemaccepi, 
parvum tamen, si virtus vulnerantis consideratur, mihi interim tempe- 
rare nequeo, quo minus injuriam hanc mihi illatam ulciscar. Interim 
Rex Florent cum toto ffj exercitu et armigeris advenit, omnesque 
armantur. Floventem armis indutum quemlibet occurrentem haud 
leviori, quam quo ipse affectus erat vul-|p. 82)-nere sauciasse (ut inquit 
Mag. Simon) credo. Nec Otun et Jofreir et quindecim fgf qute aderant 
equitum millia uUas in sequendo moras nectunt. Tum Flovent in hunc 
maxime modum pra^fatus est : Deus, Dominator coeli et terrae, nostras 



(b) F: Sol occidit, sed valles et montes fulgore armorum Ethnicorum 
resplenduerunt. 

(c, d) A : Demelrius et Isaach. E : Guininus et Isaach. C : Guinninus et 
Isach. D : Gynimus et Isaac. F : Guinimer et Isaak vel Isaacus. 

(e) F : Quando preelium in valle cfeperat, Corbolium equitavit, ubi ab om- 
nibus amantissime excipitur. 

/f) A : XXX millibus, omnibus armatis ; D : xx millibus. 

(g) A : xr. B C F : xv millia. D : x millia. 



— Ifi7 — 

vires ad repellendum tam tumultuosuni hostom adaugeat. Impetuui 
acriter faciamus, nam hic aut moriendum aut vincendum est. Defenda- 
raus igitur regiones nostras viriliter, ita ut nos honesta vel vita vel 
mors maneat. Neque enim semper sunt morti viciniores, qui huic vel 
illi periculo ancipiti exponuntur. Qui summo conamine vitat mortem, 
naturcfi tamen debitum solvet, quando omne vitae tempus effluxerit. 

Jam per totum exercitum Francicura consurgit cantus tubarum et 
clamor militum : strepitu equitantium campi late circumsonabant, aerque 
fragoribus percrepuit. Saxones vero viriliter resistunt; hinc multo cer- 
tatum est sanguine. Filii Regis queralibet occurrentemsternuntcEedunt- 
que. Nec Rex Florent laude sua defraudandus est. Flovent robore et 
fortitudine longe eminentissimus, cum sociis suis per mediam Saxonum 
aciem perrumpit. 

Tum Regis tilii acrera incursionem faciunt, et eo ubi Regera Floren- 
tera strenue pugnantem vident, impetum {p. 83) vertunt. Isaachus cum 
videret aciem aliquantulum extenuari, Regera adortus, hastara, clypeum 
ejus tentando, confregit. Rex autera clvpeura ejus et loricam perforat, 
femur ejus graviter vulnerat. jSIox Lsaacus Regi manum cum toto latere 
abscidit, mortuuraque dejecit fhj. Quo facto Saxones Clamore, ut victo- 
ribus raoris est, sublato, propugnatores acrius urgent. Franci vero raorte 
Regis cognita, confestim sese in fugam eflundunt. At Flovent, dum haec 
geruntur, in altero erat aciei cornu, cui Otun fatura Regis indicat, di- 
cens ('ij : Periclitamur, Doraine Flovent; cecidit enim rex et oranes, 
quotquot sunt, in fugam se conjiciunt, exceptis nostris (k) quorura 
quemlibet resistentium (l) decem Saxonum circumcingunt : revertaraur 
igitur ad urbem, et nos prtesenti malo fuga eripiamus. Flovent, hoc nun- 
tio, uti par erat, racestus, respondet : Moriar, nisi mortera Regis mei 
nece principis cujusdara rependara. Gui Otun : Deus hene vertat ! Quo 
dicto, tubarum clangore cum suos extimulasset, tanta vehementia in 
Saxonum acies invehitur, ut omnes obvii pulsi retrocederent, aut stan- 
tes caderent. 

Deinde Flovent (m) Almazurum, qui Marsibillam amore deperibat, 

(h) ¥ : gladiumrjue suum elevavit, victoriam oslentans. 

fi) A D : nunquam hodie circumspicis Domine, stragem vero ad ntrumque 
latus perniciosissimam facis. 

(JiJ F : quindecim millibus. 

(IJ A D : unus nostrum quatuor Saxonibus circumdantur. F : unus nostrum 
sex, elc. 

(inj A D F : Almazurum, Marsibilla3 sponsum, adortus, magnamque cly- 
peo ejus incisuram impressit. Almazur^ vero hasta clypeum Floventis (qui ad 



— 1G8 — 

instar fulminis adorlus, taui dextre caput {p. 84) abstulit, ut ionge a 
trunco dissultaret, quem et in terram excussit. His peractis, Flovent ad 
suos dixit : Nunc Parisios retrocedamus : (juippe hic valet vetus illud 
verbum : Multiiudo vincit, conlidamus Deo, qui nobis forsan melioreni 
vindicandi occasionem reservavit. CaHerum nos, non tanquam fugiente-J, 
sed sensim et composito agmine progreJiemur(7j) '. Paruerunt mandaio. 
Flovent nihilominus identidom reversus, multos Saxonum insequentium 
fortes viros occidit. 

Multorum sanguine Saxonibus ea stetit victoria; idcirco filii Regis, 
ad urbem Parisiorum approperantes inter se concludunt, satius esse re- 
verti, tanta victoria paria, quam novum periculum, victos longe nimis 
insequendo, subire (o). 

Reversi patrem hortantur, ut Gallia decederet; aflatim enim, in- 
quiunt, divitiarum habemus. Hoc consilio approbato, Archirex Sala- 
tres, ut liliam cum thesauris suis in Saxoniam duceret, Corbolium se 
profecturum dixit. Vos auiem in Saxoniam pra^cedite, ubi vos sequenti 
mense conveniam. Post ha3C filii Regis Saxoniam, Rex autem Corbolium 
petunt. Qui a Corboliensibus summo gaudio exceptus, vulnera sua sa- 
nanda medicorum cura? commisit. 



Cap. NIX. 



Flovenl reparaiis viribus desolationem tt inccncUumCorbolio (p. 85) mina- 
iur, urbemqiic , paucis resisientihus , invadit. Capilur Salatres, qui 
regnum et opes cum filiaoffert. lctum dcinde fcrdus esl ct fcrcussum. Re- 
gis fdia despondctur el Doplismum ncipit. Flovent jn rcynum Fran- 
cisB etigitur, et nupiias suas celcbrat. 

Flovent Parisiis mortem Regis (aj gravissimi' lugens, septoin die- 

', . Dl'c.>-1 liuera qija; nolam /w, imilfcl; (luain liic locaii iam ceiis.npis. 

iclum exsultaviti petens, sub ventrem equi transvolavit, manubrio fnicla. 
Tunc Fiovenl gladium suum Jovis distringciis, c.iput Almazuri ccrvicibus 
abscidit (F : dixitque ; Non vesjieri nuplias cuiu Marsibillu eelebrabis;. 

(nj A D F : cum instructis aciebus. 

(oj A D : quia acies multos viros abstulit, imo et Almazurum, viruni per- 
quam fortissimum, quem vinci nescium putabant, ideoque multuoi sibi li- 
mentes, exorant patrem, ut secum domum abire velit. 

fa) A : Floris. 



— Kili — 

rum spatio peracio, omnes in urbe principes virosque prudeatissimos 
convocat, et convocatis se Corbolium iturum indicat, ut accepta mala in 
Rege Salatre vindicaret, et quemcumque fortuna dederit Qnem bello im- 
poneret. Omnes ad consilium ejus accesserunt, enixe rogantes, ne hoc 
in rerum turbine suos destitueret, qui eum principem jam agnoscebant 
eique obsequium poUicebantur paratissimum. Urbe igitar cessit viginti 
equitum millibus (b) et totidem peditum stipatus, Gorbolium intra solis 
ortum venit. Hiec urbs validissima erat, et nunquam antea expugnata, 
si quidem firmissimis muris et fossis vastissimis munila esset. Pontes 
quos fosste habebant inteidiu landuniur et reserantur, noctu autem 
clauduntur. Flovent exercitum vicinam sylvam succidere, et fossas im- 
plere jussit. Deinde igne admoto_, cum iacendium latius serpere et vires 
sumere coepit, murus incaluit, calx et conferruminati lapides paulatim 
dissoivi coeperunt. Tum admolis cata-']). 86 -pultis et machinis murali- 
bus totura murum facile perfregere, et postea frigida perfudere. 

Deinde incursione facla, urbem cum clamore, etmagno tubarum clan- 
gore invadunt. Pauci erant propugnatores, Rex tamen Salatres viriliter 
restitit cum suis, sed tandem pauci a mullis circumventi sunt. Rex igi- 
tur proepotenti bosti impar, capilur et pacem suppiex rogat. Cui Flovent 
respondet : Si jam promissis stare, mihi regnum cum thesauris donare, 
Marsibillamque liliam in matrimonium dare velis, et insuper jurejurando 
te Franciam bello nunqu;mi iacessiturum confirmaveris (Deus enim 
Franciam juste regendam milii destinavit] utique vitam et honores tibi 
servabo, Cui Rex : Immo, htec omnia sancte promitlo, nam iiUse meae 
prsestantius conjugium contingere posse exisiimo nullum. Tua igitur erit 
conjux et tibi (e) trium Regum, quos occidisti, regna loco dotis offero, 
erisque mihi auxilio ad omnia , qure te decent. H<jec Flovent facilis 
promisit. Primo lides utrinque data acceptaque Pacto deinde et sponsa- 
hbus peractis producebatur Marsibilla Regis fi[:a, virginum omnium, 
(luai tunc temporis vivebant, formosissima, cui id unum defuisse vide- 
batur, {p. 87) quod communi mortalium iegi, aliquando mori et non 
semper vivere, adstricta esset. 

Flovent postea nuntios Romam misit, Episcopos et presbyteros peii- 
tum. Autumnant pleriqiic sanctum Marcum hoc tempore Romce Papam 
resedissc, qui episcopum cum sacerdotiijus, ad eum misit. Hic episcopus 
Marsibillam (d) cum maltis a!iis vero cultui Sunremi Xuminis per bap- 

(b) D : M. JI. 

(c) A D : erisque mihi ioco Regum meorum quos occidisti. 
/d) A D : qu;c in Floveulis gratiam Baptismum suscepit. 



— 170 — 

tismum initiavit. Quo facto Flovont lautum in uii^e Lutctia Parisiorum 
parabat convivium, in quo pala.n promul^^avit, quod omnes regni incolic 
baptismum recipereut, et Cliristo soli nomina darent, ejectis et execratis 
omnibus idolis. Deinde conventum hahuit, ubi omnes regni optimates 
cum populo congregati Regem iilum salutaverunt, cui debitam obse- 
quentiam jurejerando pollicebantur. 



Gap. XX. 



Flovenl suscepiam in Francio, veram religionem slabilit. Postea Bomam 
cum cxercilu profectus, Csesari Constantino contra Regem Hispaniarum 
opilulatur. Romss a Papa Rex crealur. Redux socios Oiunem et Jofreirem 
regnis ci connulnis heat, et posiremo tandem placide moriuus, honorifce 
sepelitur. 

Deinde celebrantur nuptise Floventis et Marsibilloe laute admodum et 
regia cum magnilicentia, duravitque convivium, prout mos pairife exi- 
gebat. Gonfectis vero nuptiis, Rex (p. 88) Salatres maximo cum hoiiore, 
quem Fiovent ei babuit in regnum suum Saxoniani dimittitur. 

Flovent omnes per totam Franciam ad vei'um Supremi Numinis cul- 
tum convertit, templa exstruenda curavit et ornatus addidit, necnon 
aiiorum Deorum delubris destructis aut in templo consecratis veram re- 
ligionem omnibus propagavit viribus. 

Postea Regi Floventi nunciatum est urbem Romam (a) ab Amirallo 
Hispanise rege, cum innumero Ethnicorum exercitu obsessam esse, nec 
non Gonstantinum Imperatorem, multis pra?liis eum eo gestis, inferio- 
rem cessisse, et pulsum denique in urbem confugisse. Propere igitur 
exercitum in Francia contraxit et Romam tendit. Castra vero Regis 
HispanirB conspicatus classicum canit (b), et mox crudele committitur 
prtelium. Sed quam primum Imperatori vere constitisset, auxiliares 
advenisse copias, portis erumpit, et hostem cum suis etiam aggreditur. 
Unde major hostium strages cernitur. Fiovent iioc pra^lio, haud secus 



faJAD: Ethnicos Romanuni imperium invasisse. 

(bj A D : urbanos(}ue (D : omnes, qui armis gestandis idonei erant) cvocat, 
clamans, co'matum Caesaris auxiHo adesse. 



— 171 — 

quam aliis, ita se gessit, ut omnium oculos in se converteret, quia ne- 
minem Principem tam fortem invenit, quem illico in terram non pro- 
sterneret. Cruentis ad axiliam usque ambabus manibus sanguinolentum 
ensem vibravit. Otun quoque et Jofreir illius exemplo instigati multa 
egregia facinora et frequentem ciedem comroittunt. [p. 89) Tandem FIo- 
vent Amiralium Regem fc) media in acie reperiens, orco dedit (d). Quo 
viso hostes (e) fugam statim arripiunt, et fugientes, pecudum instar; 
Cceduntur. 

Fusis fugatisque hostibus, reversus in urbem Imperator cognatum 
suum Floventem summo cum gaudio, complexu et osculo excepit; gra- 
tiasque egit Deo et illi, qui tantte victorite authores essent (f). 

Flovent Roma^ aliquantisper commoratus a Marco Papa, Festo An- 
nunciationis sanctse Manae coronatur. Quibus omnibus rite peractis, ab 
Imperatore admodum honoratus, in Franciam revertitur, ubi redux a 
Regina et toto populo summo cum desiderio libenter excipitur. 

Deinde Otun Fausetam et Jofreir Florentem uxores ducunt ; illi FIo- 
vent Gorbolium (g), huic Normandiam regna dedit , et regio nomine 
utrumque condecoravit. Hi veru pro tantis munerJbus maximas, quas 
potuerunt, egere gratias, et in sua regna quisque se contulit. • 

Hoc pacto Flovent totius Franciai potitus multa, alia memorabiha ges- 
sit, qucC singula longum foret enumerare. Ex regina-iNIarsibilla sex filios 
suscepit (h), illustres viros, et Patri haud absimiles. QuoJ superest, re- 
gnum suum Flovent summa cum laude multos annos adniinistravit. fas- 
ces suos potentia et justitia suffulsit, rauni-{p. 90)-ficentia et clementia 
ornavit. 

Tandem senio confectus feliciter obiit , et in templo Matris Dei, 
sanctae Marise, sepultus quiescit, quod ipsemet, dumin vivis erat, in Dei 
honorem, suamque salutem extruendum curaverat ; qui cum Filio et Spi- 
ritu sancto vivit et regnat in sempiterna secula. Amen. 

(c) A.I) : Regem Ethnicorum interfeciL. 

(d) A D : vexiliumque concidit. 
(ej AD : herbam statim porrigunt. 

C/) A D : cui el multa regia dona erogavit, eumque Regem totius Franciae 
creavit. 
(g) D : Curlandiam, sed perperam. 
/h) Sic C, sed A : filium, B : fiHos. 



— J72 



II 

EXCEIIPTA E CIETERIS FLOVEXTS SAGE MA.MSCRIPTIS (lODICIHlS. 



T. Excerpla ex Holiniensis regia:- Dibliothecx codicibiis '. 

Codex n" 47 (Inilium) : IUa saga non constat commentis quae per 
jocuni facere solent homines ; sed vera est, quia magister Symon eam 
reperit in Saxonife urbe qu;e Lyon nominatur, uiji is erat in schola; 
eamque tulit in Franciam Parisius eieganti cum apparatu. Illa saga de 
primis regibus agit qui in Francia regnabant : qui verum Deum coluere 
ejusque k^ges bene et magnificenter observaverunt. 

(Finis) Flovent regnun:i suum gubernabat secundum Dei gratiam et 
voluntatem; et erat maximus Dei miles, et ad defendendas Dei leges 
s;ppe vitam suam periclilabatur et ad parendam christianam gloriam. Et 
efficiebat multas res prieclaras quarum a Deo ipso promissionem ha- 
buit. Senio et tegritudine mortuus est et magnificte ejus fuerunt exse- 
quiu3. Sepulchrum splendide eKlructum est in ipso quod faciendum cu- 
raveiat monasterio, Dei in honorem et gloriam qui vivit et regnat in 
omnia sajcula sa^culorum. Araen. 

Foiio 33, 34 (cf. Olavianamversionem, cap. v; vide supra, p. 129) : — 
Flovent res,,on let : « Frater, quando huc venisti, aut unde es ? » — « Do- 
mine, dicit alolescens, ego sum fratris filius regis Romani. Tunc vene- 
runt pagmi et .'^poliaverunt rnulta regna et ibi patrem meum ceciderunt 
meque abstuleranL et veniliderunt cuidam principi. Qui quidem me im- 
molare coegit ; jus autem idem ac aUis vornis mihi dedit, sed me magni 
illius delicti pix^nitebat, quum meum Deum et ejus pretiosum nomen re- 
negarem. Postea perfugam me ex iis diiTicultatibus liberavi. n Flovent 
respondet : « De hoc Jjello jam au iivi, ei scio tc vera dicere. Veni et me 
osculare ; tu enira meus es consant!:uineus. » 



1. Har.c vcisioncni DjcUr. Kleniiiiiiig dcbco : lcxlus islaudicus ad vriiiani icddilur. Cf. supra, 
p. 00 



— 173 — 

Codox 11" G ; fol. 73 Terso : — Tuacdicit Flovent : ( Unilo venisu, fra- 
tor, et (luarehuc tetondisti? « — Domine mi, respondet adolescens, ego 

sum filius Wil elmi regis qui regnabat in potenti Ange et ibi exer- 

ciium magnum, quum Franci in urbem Romam vecti sunt, quum Con- 
sJantinus G;csar christianismum accepisset. Spoliaverunt multa regna et 
patrem meum interfecerunt, meque captivarunt et cuidam principi ven- 
fliderunt. Qui quidem me Maiimeto immolare cogit. At dein mihi idem 
ac aliis armigeris jus dedit; postea ab iis maximas per difficultates au- 
fugi. I) — Flovent dicit : « Hoec jam audivi et scio te vera dicere. Veni et 
me osculare, nam meus es consanguineus. » 

II. Excerpla c parisiensi codice de Flovents Saga i. 

(Initiiim ; fol. 1, recto.) Saga ista non commentis illis constat qutu in- 
geniosi viri sibi ad delectationem fingunt : polius est ea vera, quia Simon 
magister invenit eam in urbe quae Lugdunum dicitur. in Francia, et 
eam in linguam francicam eleganter transtulit. Saga illa est de primo 
rege qui tenebat Franciam, qui verum Deum colebat et ejus leges obser- 
vabat. Hic erat filius sororis Constantini imperatoris antiqui quem Sil- 
vester papa christianum fecit, etc . 

(Finis; fol. 47, recto.) Flovent administravlt tum regna sua multas 
per hyemes : opulentus erat et justitise amans, liberalis et illustris; sed 
tandem senio confecium excepit in lecto morbus, et in ecclesia Dei ma- 
tris Mariae tumulus, quam ipse fecit Deo in gloriam, sibi in salutem. 
Qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in oronia sKcuIa. Amen. 

(Folio 12, recto.) Tum dixit Flovent : Unde venis, tu frater? vel 
quare huc venisti? Domine mi, dixit adolescens, ego sum filius Wilhelmi 
regis qui regeliat Ange oppidum opulentum illud. Merainistine Francos 
Romara urbera advenisse , quum Constantinus imperator christianismura 
recepisset ; ibique spoh'avit (corrige spoliaverunt) multa regna, et neca- 
verunt patrem meum et me captivum fecere et vendiderunt principi cui- 
dam, et me coegit Maiimeto servire, et postea mihi idera dedit jus ac 
aliis armigeris. Postea eos deserui magna cum diffi'"ultate. Flovent 
dixit : Audivi haec relata esse et scio sic res sese Iiabere ut dic^s.Voni tu 
huc, et osculare me : tu es consobrinus m.eus ; ego sum filius fratris 
rogis, patns tui. 

1. Bibl. Nat. fuud. scand. 23 umtca suppleiii. fr. 5,il4), chartaceus, parvus 
in-4°, foliis 47 conslans, saeculo xvni exaralus -, cf. supra, p. 59. — Hanc ver- 
feionem, qua3 ad verbum redditur, amico professori Yoss debeo. 



— 174 — 



111 

EXCERPTA EX ITALIANO LIBRO DE FIORAVAXTE. 



Parisiis, Bibl. Nat.., fiind. ital. 1,G47, parviim in-i° chartaceum , folia 
GO. — Scriptum decimo die septembris, anno 14G7,. zn caslello domini 
« de Pontevigo ». — Cf. supra, p. 71. 

(Fol. 1.) Questo si e el libro de Fioravante cavalicro e de Dusolina soa 
moyere. 

Stando Constanlinolmperatore in Roma etello haveva uno so nevodo 
lo qual aveva nome Fiorio; e vene a parole con lui a ta!hto che lo Impe- 
ratore el chazo de Roma, e degie bando de tuto el so terreno, per che el 
aveva morto un homo. E Fiorio se parti e se ge tolse un so chavallo e la 
spada e le soe arme le quale eranno molto line e andosene. E sego meno 
uno se nevodo el qual era appellato Sufficiente ^. E andono inFranzain 
una terra che era appellata Polumo 2. E Fiorio tolse per moyere Bion- 
dora la bella, et era Sarasina; ma fosse christiana et era sorella del Re 
Ballante, del Re Fiorenzo, del Re Balugante, del Re Galerano e del Re 
Suberio 3. Et ella alcise el Re Consolerio so fradello a tradimento e 
tolse ge tute le soe arme. E quando chavalcava ella andava a modo de 
Re, e Fiorio zaxi con leye ingravidola de doi filioli. E stragando Fiorio 
per un tempo fece adunar tuta soa zente e fece so perforzo tanto che ebe 
cento milia cavaleri, e chavalco tando ^ che el fo zonto intorno aParixe, 
e asedio intorno. E dentro della citade era el Re Fiorenzo so congnado. E 
quando el Re Fiorenzo vide cuntanta gente cosi, insi fora della citade cun 
tuto so perforza ^ forte armato, e bcn a-chavallo, e quando Fiorio lo vide. 



1 et 2. Heec nomina animadvert? ; quorum originem non perspicio. 
3. Vel Subeiro, Infra Consolerio ei Consubciro. — i et 5. Sic. 



- 175 — 

commenzo a fare le soe schiere. El re Fiorenzo fece le soe; e 1' una 
schiera contra 1' altra comenzo a ferire. Lo primo feritore fo Fiorio 
contra el Re Fiorenzo e Fiorenzo contra lui , tammanti fono i colpi che 
ambe le lanze frusono. E Tuna gente feria contra Taltra si che molto ne 
moria. Ma alora se combatia Fiorenzo e Forio con le spate donando se 
grandi colpi. E Fiorenzo talio tute le arme a Fiorio. (1 &) E Biondora 
stava soio el so pavione. Alora ela clamo uno cavalero, e dixe : « Va ala 
bataya e sapiame dire como sta mio marito. » Alora se parti el cavalero 
e ando ala batalia, e vide che Fiorio avea lo peiore, e torno a Biondora 
e disse gello. Ed ella se armo dele arme che fono del Re Gonsubiero so 
fradello. E monto a cavallo, e tolse la corona in testa, e cavalca a la ba- 
taya a modo de Re. E tolse lo scuto e la lanza in mane, e cavalco tanto 
cher azonse a Fiorio so marito, et era za partito del Re Fiorenzo perche 
tute le soearme avevaza tagliate in dosso. Et ella gie disse : « To questa 
lanza, e si lo ferisse et io io feriro del altro lato con la spata e a questo 
modo se lo ocideremo. » Rispose Fiorio : « Ben avete ditto. » E lo Re 
Fiorenzo quando se avidi de questi doi chavaleri, dare se fece una grossa 
asta in man e vene sopra de loroe feri Fiorio sopra el scuto, e Biondora 
feri a lui in lo liancho e Fiorio feri Fiorenzo per tal forza chel gie mise la 
lanza in lo pecto e morto cade in terrada cavallo. 

E tuta soa zente mise InsconGta, e prexe Parixe. AIoraFiorio se fo in- 
coronato del regname de Franza e fece baptizare tutala zente de quello 
regname e la moyere che fo de Re Fiorenzo dete per moyere ad uno 
cavaliero el quale aveva nome Ansuy.xo, dello quale nase quelli de Ma- 
ganza. }'oy vene lempo che Biandora avea doi floli maschi; Tuno aveva 
nome Fiorello e Taltro Fionio '. (Cf. il libro de Fioravanlc , ed. Rajna, 
cap. i-xn.) 

E stando lo Imperatore Gonstantino in Roma, e vene in Franza aFio- 
rio un cavalero et dixe : « lo ve saluto per parte del Imperatore Gon- 
stantino vestro barba, e debeve dire ch' el e assediato (2 a) dal Re Balu- 
gante et dal re Sallante so cosino, e manda ve pregando che lo vegniate 
a socurrer, e lui ve perdona e vole fare paxe con vui. » El Re Fiorio 
disse : « Molto voluntera, » dicendo o cavalero : « Vane a Roma, e dige 
che lo se tegna fin ad uno anno che io saro cun tula miazente.» Locava- 
lero se torna a Roma. e lo Re Fiorio se fe adunare lo so perforzo e fece 
ben adunare .cl. milia cavaleri, e partisse de Franzae vene in Lonbardia 
e aquistola et ave molte aventure. E prese la Romagnia e la Toscana e 
azonseaRomaper forza dearme, e si deliberoRomaesconfisse tuta quella 

1, Sic ubique ia codice. 



— 17H — 

zenle e fece paxe con lu Iniperalore. E sLando uno mexe a Roma, lo Im- 
peratore moritte. Quando ello vene a morte el cliiamo Fiorio e dego la 
corona dello Imperio, e Fiorio romase Tmperatore e Biondora Impera- 
trice. E stando in Roma Biondora chiamo a si li filioii e disse : a An- 
date e aiiuistate regname ; » et elli incontinenti andono a lo padre e do- 
mandono arme c zente per andare ad aquislare regniame, (et elli 
incontinenti andono ^) e lo padre gie dono .c. milia cavaleri de bona 
zente. E Fionio disse : « Fratel mio, io voio andareper la fiola del Re de 
Daidagna.» E Fiorello gie disse clie molto giepiaxea E Fiorello lolse per 
moyer Bianzadore, la quala era fiola del Rede Lamagnia, e fo incoronato 
del regname di Franza. [Fior. Rajna, xiu xvi.) 

E stando lo re F^iorello un tempo con zoa moier e non podeva avere 
fioli de ella. Ma pur stando con ley finalmente se ingravido de uno bello 
fp.ntino; e quando vene el tempo departurire, ella ave uno fanlino cun 
una croxe vermeia su il-Ia spala drita. E quando lo videno, dicevano : 
« Questo anchora sara Re de Franza. » (2 b) E in cavo de otto die le feno 
baplizare, e fo lo posto nome Fioravante. E crescete lo fantino in pocho 
tempo. E in cavo de nove anni lo ando avanti a lo Re Fiorello so padre 
e disse : « Donate me arme, che voio andare a conquistare regname. » 
E '1 padre gie respuxe : « Tu sei troppo zovene, e voio che tu impara a 
scrimire.»E Fioravante gie rispoxe : « Yolontera. » E allora lo Re Fio- 
rello mando per uno che aveva nome Sa^andro de Bertagnia, e costui 
eramolto gran barone, e fece ben ottanta milia chavalieri. Et era melior 
scrimidore del mondo. Ello vene avante a lo Re e lo Re gie disse : « lo 
voio che tu insignia a Fioravante mio fiolo », e lui disse « volontiera. » 
E lo re disse : « Vni andarite alo zardino nostro che e tria milia fora de 
Parixe.» Et elU se mossero con molte zente et andono a quello zardino, e 
quello di se posono ; e Taltro di se levano a meza terza, e scrimiro fin a 
terza, e poy andono a disnare ; disnato che aveano, zeno a dormire fin a 
nona. E poy zeno a scrimire iin a vespere. E questa vita tegneveno trei 
mexi. E Fiora avant 2 save meyo scrimire che Salandro. E una volta se 
misero a dormire, in io zardino. E Salandro facova mazor ronchato che 
Fioravante non posseva dormire, et ello se leva et ando a veder Salan- 
dro, e trasse fora la sua spada e volse tayar la testa a Salandro. Poy 
penso in so core : « A mi sareve gran disonore de aver morto lo mio 
maistro. Anze che pilio la barba e tagliano 3 un pocho. » E poy ando 
a dormire soto un arbor, e quando Salandro fo dissidato, amantenente, 
se mise la man ala barbae trovo che lavea taiada [Fior. Rajna_, xvu.) 

1. SuiiinimenJa suul hfec vocabula. —2 el 3. Sic, 



177 — 



''o a, 1. 3.1 E FiuiMvaiUe teri ua dc quelli trei Sarraxini che lo pa?su 
lo scuto e lo petto e butelo morto de chavallo. E aV.o segondo fe el so- 
mi;mte, el terzo sene fuzi. E la donzella circo Fioravante se el era ferito 
ct irovu chel era sano e salvo; et eila abrazolo e basolo e disse ; 
u Chavalero, fa de mi (czo che) zo che te piaxe. » E Fioravante disse : 
« De te non voio altro, » e brazula e baxula; « nia voio manzare. » Et 
ella disse : .( volontiera. » E subito gie porto assay da bevere e da man- 
zare. E quando ebbe manzato e se fo repusalo, la donzella disse : « Cha- 
valoro, piglia de mi zo che te piaxe, » e Fioravante allora prixe/a in 
brazo, la baxava, e disse : » Altro non voio de te, se non che tu me 
menna al tuo padre, e sel gie piaxeva e te toro per mia moiere. » Allora 
montono a chavallo ambo doi, e chavalcono verso la citade de Balda. 
E quando fono apresso la citade a doa milia, vitene venire un chavalero 
coverto lui e lo chavallo. E quando quello chavalero cognove che Fiora- 
vante era christiano, disse : « Tu si lo piu bello chavalero che sia ancho 
in lo mondo. E per le toe belleze te lassaro andare, ma lassa la don- 
zella. » E Fioravante disso : « lo non la lassereve per mille chavaleri. ■.> 
E Feragu disse : « Tu a' pocho senno ; lassa me fare della donna el 
me volere. E se la (5 b) trovero polzella. e la menaro in Balda, e so la 
daro per moiere a el un gran chavalero. E se non la trovaro polzella, e 
la faro vituperare a scuderi, e poy la faro manzare a cani e mastini. » 
E Fioravante disse : « Anziderai mi inanzi che tu abi ley. d Ailora so 
trasseno a ferire. {Fior. Rajna, xx.) 



(13 b, l. 27.) Ora dice lo conto che lo papa feci adunare tuta soa 
zonte et insi da Roma con li cardinali e menno sego otanta milia cava- 
lori et vene per Toscana e per Lombardia. E poy ando in Franza alo 
re Fiorel'o e lo re andoe (14 a) in contra e trase se la corona de testa, 
mise se in zinichione, e disse : « lo ve recomando Fioravante, mio 
filiolo. )) El pai)a disse : « Guardate se me ne cal l)e, clie el e qui tuli ly 
mey cardinali cun tanta zente. » E lo re disse : « Multa mercede ne 
abiate vui. » E quando fono riposati per doi zorni, el re feci adunare la 
sua zente, e lo papa la soa, e presono lo chamino verso Dardania, e 
tanto chavalone die e note che fono a la cita de Dardania. E la novella 
andu a lo re Fionio. E quando el vite el papa, se trasse la corona e in- 
clinose a lui, e poy vite lo re Fiorello so iVatello. Ambe se curseno 
abrazare e fesseno gran festa inseraa, et introno in la terra. E quando 
fono reposati, el re Fiorello domandu de Fioravanto so lHiolo, el ro 

1-2 



.__ 178 — 

Fionio comenzo a [)ianzere. Disse « Ly mey iilioli m"anno morto, clie 
Fioravante arivoy qui et io no lo conosia luy ni lo so compagnio. 10 
quando fono preso, Tibaldo fo tornato e conto me como elli fono tra- 
diti. « Atanto Tibaldo a la camera dove eran ly doi rey fo arivato, c 
vite-Ili stare molti pcnsosi. Et ello se inclinoe a li lore pede dicendo : 
« Dio ve salve! » Et elli risposeno : « Et vuy tale caveliro como vui 
siti. » EI re de Franza disse : « Glii e questo cavaliro? » EI re Fionio 
disse : « Questo e quello cavalero chi era cun Fioravante quando elo 
fo preso. » E lo re Fiorello disse : « Como fo presso lo mio filiolo? » 
Tibaldo disse : « Se volete che ve lo dica fate me prometere a lo mio 
signore chi c qui cliel me perdona se io fallasse. » Alora disse el re 
Fionio : « Di seguramenle. » Alora Tibaldo gie contoe como era stato 
el fato, e como era fuzito. « E se avesseno preso rae (14 b) me avereno 
morto per che me voleno gran male. i) Alora lo re Fiorello disse : 
« Qui non e piu de fare. » Alora insino fora della tm-ra cun tuta soa 
zente che eranno cc™. cavaieri ; e chavalcono tuti in verso Balda. E mi- 
sege lo assedio detorno intorno. E la matina lo re Ballante se levoe, 
e vite queste zente e andoe a lo re Galarano so fradello : 'c A me pare 
che qui si c venuta tuta la christianitade. E nuy insiremo fora cun tuta 
nostra zente. » E feci clamare che tuti ly soi cavaleri fosseno armati a 
chavallo e in pocho de hora se trovono per conto ben c"'. chavaleri chi 
podevavano armezare. E Duxelina pur stava in lo palaxio cun Fiora- 
vante e audivano lo romore, e Fioravante disse : « Madonna, andate 
a vedere che romore ('■ questo. » Ella andoe a la soa madre e dit^se : 
ci lo me levo da dormire; che romore e questo che sento per la terra? ■» 
EUa disse : 'i Fiola mia, guarda ben ly presoneri che tu ay in tod guar- 
dia, che qui e venuta tuta la christianitade per loro. i> Duxolina ris- 
puse : c( El sara fato », et ella torna a Fioravante, e disse : « Amore 
mio, qui e venuto lo vestro padre cun tuta la soa christianitade; e an- 
cora 6 venuto el papa de Roma cun tuta la Giexia.» E Fioravante disse : 
« Oramay aparichiate le mei arme e quelle de Rizero e ly nostri cha- 
valli. )' E quella si li ave portate, e disse : « Voleti vuy insire de fora 
e andare a Tosto ? » E Fioravante disse : « Andate insu la torre e 
guardate como se porta nostra zente, e se vedete che ly christiani per- 
deno, venite me lo a dire,| che nuy ly socorrerenio, e se ly vinceno, 
(15 a) insire non vohamo nuy de prisone. (Fior. Rajna, xxxv-xxxvi). 

(33 b, I. 12.) Ora dico lo conto che Fiorayante stete con Duxolina e 
la madre con ly soi baroni, ct una femina vene dinanzi a Fioravante con 
doi iioli e disse : « Merce^per Dio che lo mio marito fo morto in vestro 



— 179 — 

servicio e mi sonno romansa con questi doy filioli. « E Duxolina disse : 
« Gomo di tu che de uno homo tu ahia doy fioli a un portato? » E Fio- 
ravante disse : « Se non fosse chel me parareve male, io te dareve tale 
per la hoccha che te fareve cadere in terra; chel e segondo la volunta de 
Dio che una femina po aver doy fioli, sey e dexe e altersi cente, se a 
Dio gie plaxesse. Imperzoe pentete de quello che tu .a' ditto. » E fice 
dare alora aquella femina sey onze d'oro. E la madre de Fioravante tene 
a menle quelle parole. Atanto Fioravante zase con DuxoHna e se la in- 
gravidu de doy filioli maschi, e quando vene lo tempo dello parturire, 
ella ave doi helU fantini. E molte regine, contesse e altre donne erano 
con ley. E Fioravante avea in la soa corte uno garzone chi fo fiolo de 
un grande homo, e quando ello mori, lo arecomando a lo re ; e luy sel 
fiva servire davanti da coppa, et avea nome Antonio. E la (34 a} regina 
guardo quando Duxolina dormia, e le donne eranno fora de la camera et 
ella andoe per Antonio e meno lo a la camera, et ella disse : « Va den- 
tro.<> Etellodisse : « Madamma, io non andareve, che tropo rne parareve 
male ad andare li dove fosse donna de parto. » E la regina disse : « Se 
tu non ge vay, e te faro andare per forza, e se andaru e diro che tu me a' 
Yogliuto sforzare, e se te faru tayar la testa. » E disse : « Madonna, me 
aveti posto in mano lo fogo, che io say bene per questo se vo in la cam- 
mera, che morero. » Et ella clisse : « Non dubitare. » Alora Antonio 
entru in la camera, e como el gie fo, la regina chiamo Fioravante e 
disse : « Fiolo mio, tu andasti a tore per moyere una Sarraxina, et ella 
te a cambiato ad uno donzello, che quelli doy fantini che Ta parturiti 
non sono toi fioli, anzi sono fioli de Antonio, e se tu vole, vatene a la 
camera, tu lo troveray dentro cun Duxolina. » E Fioravante se ne andoe 
a la cammera, trovo Antonio, trasse fora la spada e taglio la testa al bon 
fanle. E poy levoe la cortina, e vite Duxolina che dormia, et ello la 
prexe per le treze e se la tiro fora dello lecto tuta nuda. E quando la 
cade, la disse : « O Vergine Maria, adiutame ! » E Fioravante gie de di 
grandi colpi in la boccha, e tuta via se arecomanda a la Vergine Maria, 
che la aiutasse ; e Fioravante gie de ben xx colpi in la testa e in I'altra 
parte de la persona con la spata, e non gie fasea mal alchuno. iFior., 
Rajna, lxi.) 

(50 a, 1. 7.) Ora disse lo conto como Fioravante a fato lusticiare la 
madre al fogo perche ella comise cosi gran peccato e tradimenio contra 
la belia Duxolina e di soi fioli in tal maynera, per amor de Duxolina e 
Octaviano e de Zilberto ; se fece christianoio re Balante e lo re Ziliante, 
c la madrode Duxolina, e da poy assay conti e baroni e altri bon chava- 



~ 18(1 — 

ItM-i. E quelli clie non se volesseno baptizare, fono tuli messi per lo til 
(le la spada, e non aveano altra penitencia. Ura disse lo conto so Fiora- 
\ante e Octaviano e Zilberto e re Balante tornono in Parixe, e si manle- 
gnianno gran corte cun gran festa e grandissima alegreza. Ora di.xe io 
conto como lo re Balante tornoe in Scorcia soa terra e mando lo banlo 
per tuto suo regname che zascbaduno homo e femina pizoli e grandi 
debiano piare lo santo baptismo zoe de Christo omnipotente, e che non 
lo volea tuti H faxea metere al iil de la spata. E poy re Balante fice fare 
per tuto lo suo terretorio giexie, monasteri et hospitale, e fice depingere 
la ligura de Dio e de la Vergine Maria e de tuti li santi e sante dei para- 
dixo. E fice rompere le loro Machomete chi adoraveno prima cl nome 
de ]i loro dei, sono Machon, Teringant, Apoline et Jupiter le grande. 
Ora dice lo conto (50 b\ che poco tempo steti Fioravante che Dio chiamo 
lo a si e ello lasso la corona a Zilberto dal fero vixo, perche el g.e Tavea 
inpromessa. Et allora Octaviano disse a Zilberto : « lo te prego clie tu 
adune zenie, che \oio andare a passare lo mare et aquistare Sarraxini e 
fare lo mio regname, poy che tu ay lo toe. w Alora disse Zilberto : 
« Volontera. » E si dono a Octaviano xxx"". chavaleri e Zilberto ge co- 
mandoe che dovesseno seguire Octaviano onde el volesse andare, zoe 
sopra li Sarraxini e li rispoxeno : « Molto volontera. v (Fiorav., Rajna, 

LXXV-LXXYIH.) 

(53 b, 1. 3.) Ora dise lo conto sL como Oclaviano ave veduto lo messe 
da Dio, e quello intexe, fo mollo alegro, e rendose in colpa, e insi fora del 
sepulcro e disse a la soa zente : « Clavalcamo forte che voyo meter hoste 
a Babilonia. E in quella note Octaviano se zasette colabella Algaria, e se 
la ingravido dc uno bello e prode damisello che ave nome, quando el fo 
baptizato. el jrode Allian, chi fo poy dito el prode Re Alban de Grecia. 
E costuy non nasse nisuno, perche lo mori zovene. E de re ZilJjerto 
nasse el re Anzello Michaele. Da lo re Anzello Michaele nasselo re Pu- 
pino, nassi Lafroy e Landrixe e Karlo magno imperatore e questo Karlo 
alzixeLanfroy eLandrixeper c/ic i geteneveno la corona deFranza.Ede lo 
re Karlo descende lo re Aloyxe, e de re Aloyxo descende Karlo Martelio 
e de Karlo Martello descende lo re Karlo mal MartoUo et Aloch et A!o- 
che chi partino lo imperio de Franza e fo posii lo imperio in Alamagnia 
G si e anchoe di. Ora dise lo conto che Ociaviano ave asembjalo la soa 
zente a chavallo verso Babilonia e mise gie lo assedio d'inturno e stete 
gie xviij anni, si che Albano podea armczare. [Fior. Rajna, i.xxxiii.) 

Ora dise lo conio che Diochiamo Octaviano a si, e fice Diograndimi- 
racoli per luy e grande maravegiie ; o lo corpo so fo [ ortato in Dalmacia 



— 181 — 

e fo sepelito a grande honore. E poy sempre e chiamato sanlo Ocla- 
viano. E romase le soe arme l}a Alhan de Grecia ; e Aihan prexe Bahi- 
lonia per forza e zo fo per assedio de fame; poy lo mise a fogo e fiam- 
ma, perche lo so padre ge fo morto d' intorno, e poy torno in Dalmacia 
cun luta (34 o) soa zente. E in questo tempo molte terre revellono per forza 
del soldano che ge vene adosso cun tanta moUitudine de zenle. Oralasso 
lo conto da parlare de Alban e lorna a Zilljerto che andoe inanze a uno 
crucihxo e disse : « Ay Dio ! io non te temo ora may piu, che non so io 
alchuna persona cheme podes.se ora may laredescendere de cosi granda 
altura e grandeze como io son. » Et ello non 1' ave cosi tosto dito ni coni- 
plito do dire chel vene tuto levroxo. E quando Zilher;.o se vito cosi le- 
proso, a mantinente sepentite, c chiamose in colpa e tornu sulo palaxio, 
e per luii li medixi li meiori che fosseno in quella parte flce mandare. E 
tuii li medisi dissenno che quella maladia era incurahile, e altro cha 
Dio no la porave guarire. Alora Zilherto fice venire davanti Rizero e 
disse : « Rizero, io le lasso in gnarda lo mio regname che tu lo guarde, 
e che tu lo tegnia per lo mio fiolo, zoe Michele, in fina che lo sera da 
portarc arine e la cotoiia, emantene justicia e raxone cosialpovero como 
al richo; che io voio andare per chazando da fare penitencia per lo 
mondo, e de zo cho voyo fare a Dio per li mei peccati en voyo aver pa- 
ciencia. » Ay D^o I coir.o pianzea, e assay altri baroni quando vitene 
parlire Zilber;.o so signore. O.a dice lo conto como Zilberto se parti de 
Parixe, solo, sen/a coiiipagnia e mise se andare per grandi deserti, e si 
como ZilberLo zonse in una grande deserto e foresta. Et ello slete un 
tempo grande intro a far penitencia de quello che lo disse contra Dio, e 
non manzava altro che herlje crude e radixe de herhe, e se bevea dell" 
aqua chi correva per lo diserto e tanio ge stato che in dosso no gie 
romase niente si che lo roinase nudo. E tante fo i54 h le pregere che fe 
Zilberto in lo deserto a Dio omnlpoiente per la soa pran misericordia e 
pietade, lo sano perfectamente. E quando Zilherto se vite guarito si fo 
molto alegro e de bona voya, e seingraciava nostro dulcissimo Signore 
Jhesu Christo de quello dono chel gie avea fato miile viade. [F'm\ Rajna, 

LXAXIV-LXXXV.) 

Ora disse lo conto como Zilherto se vite guaritj el se mise a venire 
verso Parixe e inanze de luy gie parse uno grande serpentc e vanne 
vcrso Zilberto per vo'.er'o degoliare. E Zilherto se prende uno grande 
raine de uno arhore in mane, e feri queslo serpeiite sula testa e buto lo 
morto in terra e lo serpente si zito grande puza adosso a Zilberto, per 
cosi fato modo chel non se pode a sostinere in pede, aiizi cade in terra ; 
ma ello se drizo tosto in pede como a Dio fo in piaciraento, e subito se 



— 182 — 

ziloe in una ur.mdp aqua e si se iavo tulu ilel capo iin a li peJi si cliel se 
lavoe, e poy toini") a vedere lo serpenle e si lo commenzo molto a niirare 
e moho se niaraveirliava de quello e disia : « Ay Dio padre omnipolente! 
como grandissima Iteslia e questa, e se io lo dicesse in Franza no me sa- 
reve creduto, ma io ne portaro alcuno signo si che li baroni de Franza 
me lo porane credere de cosi fata fera.» E prexe la testa do lo serpente, 
trassene fora un dentee porto lo cun luya Parise ; e fo pixaio, chel pixo 
dexe hbre, e fo messo in la capella de San-Doniso, e zaschaduno lo po 
vedere che Ve ancho di in quella capella apicaio. Ora dise lo conto si 
como lo fo arrivato in Parixe, grande fesia et allegreza pizoli e grandi 
faceano in Parixe per che ell" era tornato lo so signore sano e ?aIvo e li- 
bero de la leproxia. {Fior. Rajna, lxxxvi.) 

Ora dise lo conto como Zilberto fo tornato in Franza e fice asembiare 
tuta soa zente, e fono (55 a) ben c"'. chavaleri, e bande Toste verso le 
terre di Sarrasini et andoe a secorre Albano, holo de Octaviano, e slete 
oltra mare l)en dex anni, e prexe ben xv citade e ben cc castelle, e poy 
tornoe in Franza. Quando el ave incoronato el so nevode Alban de lo 
regname de Grecia, e quando lo re Zilberlo fo lornato de Grecia in 
Franza, stete pocho tempo che Dio lo chianio a si, si chel romase signore 
lo re Anzelo Michaele; e pos lo re Michaele se romase signore lo re 
Pupino; e poxe lo re Popino romase signore Lanfroy eLandrixe. liolina- 
turali de re Pupino, et Karlo maixno si fo lioJo legittimo del re Pupino e 
si fo cazato de Franza per Lanfroy e Landrixe e tolsi la corona insi poy 
per forza de arme. Karlo tolse la corona a Lanfioy e Landrixe e conba- 
tino insema, si che Karlo li alcixe ambi doy. E poy fo fato imperalore 
do Roma questo Karlo magno. Si aquistoe molte provincie al so tcmpo 
cun Orlando e cun ly aitri soi baroni. E poxe Carlo magno, romase im- 
peratore Alouixo, e quello se fo al tempo de Guielmo de Orenga e di 
altri Nerbonisi. E poxe lo re* Aloyxe romaxe Karlo Martello che fo al 
tempo del duca Guido d'Avergna. fFior. Rajna, cap. lxxxvii et ultim.' 

E questo Karlo Martello si fo portato a lo inferno da lo dyavolo 
cole arme e colo destrero. E poxe Karlo Martello romaxe Karlo Malmar- 
tello et Aloche et Alote. E poxe la morte de questo Karlo Malmartello, 
Elothe et Aloihe si aveno questione insema per la corona del imperio 
che-fo per uno assedio che gie poxe ly Sarraxini intorno a Roma. E cosi 
per quello se perdea lo Imperio de Franza, e andoe in Alamagnia e si 
gie ancho di la signoria de lo imperio, elc. 

(55 b) Ora dise lo conto che Elothe e Alothe aveano partito lo reame 
de Franza e veneno lo exercito di Sarraxini et misen lo assedio din- 
torno a Roma et eran za stati doy anni in campo a Roma. K lo 



— 18:] — 

I a|)a mando a cliinmaro lu Im.e.alur i;i Fraiiza clie venc.ss*' a 
sccorre sacta madre Giexia, a\ixandolo del ij^rande assedio Ci Sar- 
rasini che era posto d"intorno a Roma. Onde Alothe se excuso e disse 
che non to^-chava a Iny e che tochareve piu tosto a so fratello Elothe; 
e per la lal risposta ly ambassatori se partino et atidono ad Elothe e 
feceno la ambassata del papa. Eiothe gie fece bona risposta e dixe chel 
se consigliareve col so'fradelio Alothe e che metereven insieme tuto 
lo so perforzo e che vegniereven a secorre santa madre Giexia e la fede 
christiana tantosto. E cun quella risnosta se ne ando ly ambassatori 
al papa. Ora lo papa era contento e credia che lo imperatore se 
partisse de Franza a venire a secorre santa raadre Giexia e te aspec- 
tava con grande disederio ben uno anno. Et in capo deil' anno mando 
un' altra ambassaria a lo imperatore in Franza e lo ambassatore an- 
dava primo ad Elothe e se gie disse como ly aveano aspectato tanto 
tempo el so secorso, e como el papa co! tulo lo coUegio se marave- 
glianno fortamente che era stato tanto da venire a socorre Roma e la 
santa fede chatolca, e che ly pregavan che non indusiasse piu, per che 
Ruma noa possea piu de fame, e che ly eran assidiati per mare e per 
terra, per modo cbe non gie possea intrare coxa alchuna. Odendo queito, 
Elotlie imperalore dis-se che el sareve venuto, ma chel so fratello Alothe 
non volea venire ni mandare della soa chavallaria alchuno ; ma pur el 
era disposto da venire con tuta la soa baronia e chavalaria e \egniereve 
tantosto. E con questo lo ambassatore tornava a Roma e porto tal ris- 
josta a lo papa e a lo collegio della curte romana. 

Or lassamo el papa e tornamo (56 a) ad Elothe imperatore lo quale 
mando a dire al so fradello Aloihe per parte del papa e de tuto lo 
collegio de Roraa e anche per parte soa chel se apparechiasse cun tuta 
la soa baronia a venire a Roma per levare lo assedio di Sarraxini 
d'intorno per defendere la santa madre Giexia e la fede christiana. 
Et Alothe ge rii^pondea che a luy non tocchava andare e comando 
per tuto lo so territorio, zoe in la soa parte de Franza, a tuti soi haroni 
p chavaleri che ne uno andasse col so fradello Eloihe impena della soa 
disgracia. E vezendo che Eiothe non voleva andare ni mandare ni 
uno coDsego ancora luy non volse andare a socorre santa madre 
Giexia e stete in questa divixione circa un anno o pur mandavano dire a 
lo papa che vegnereven tantosto. Et in capo del anno lo papa vene a 
morte de grande malanconia e dispiaxere chel avea vezando se aban- 
donato del imperatore e de tuta la christianitade. Onde se congrego lo 
collegio di cardinali come usanza, e fezeno un altro papa lo qual era 
Romano e della caxa Ursina. Lo qual dapoy la .•<oa incoronacione fece 



— 181. — 

conseio con ly soi cardinali e altri cortesani e cun tuti zintiloniini 
e citadini romaiii, e disse cliel era disposto in ogni modo de trovare 
modo de levarse (juello assedio di Sarraxini d'intorno ; e comandava a 
zaschaduno che dicesse el suo parero in chi via e mogliore moilo se 
potesse levare quello assedio d' inlorno. Onde disse zaschaduno ol suo 
parere. 

Ora disse lo conto che se ievn suso uno Romano anticho, e disse : 
« A me pare che vuy mandate una altra volta in Franza a lo imperatore 
che vegnia a secorre santa madre Giexia e defendere la fede christiona 
per tuto questo anno, e nuy faremo forza da tenerse et aspectare !o so 
secorso ; in quanto non poilesse o non volosse venire, che nuy circaremo 
secorso di altri signori (56 h) et di altri paysi. E se gie inprometeremo 
dare gie lo imperio si ne levano lo asscdio di Sarraxini d'intorno. » 
AUora se levn su.vo lo vescovo d'Avegnione lo qual se trovava in lo 
conseio, e disse « che questo era ben ditto, ma chel se crede fdie nonsia 
signore ne signoria ch' abbia tanto possanza ne che se melereve da iii- 
gliare tal imprcxa per pagura del imperalore, e che ne uno signore deda 
christianitade vcgnireve senza comandamento de lo imperatore overo 
volonta.)' Alora se levo suso uno prelato am!)assa;ore de! Arcevescovo 
de Golonia, e disse : « Santo Padie e luto lo collogio e a vuy, venerabili 
citadini Romani, notiiico che se vuy mandate in Alamania per secor-o 
per defendere santa madre Giexia e la fede chrisiiana, e che si inpro- 
ir.esso lo imperio ally signori dell' Ai«magnia, subito vegniaranno a so- 
corre e levare quello assedio d' intorno a Roma et staran alla obediencia 
del Santo Padre.» Alora tutolo coUegio e tuii !i citadini de Roma lauda- 
van el ditto de questo vechio Romano e de quello [irelato ambassatore 
del vescovo de Golonia, e deliberono da fare una amliassaria e manda- 
re!a in Franza a !o imperatore , dicendo « che sonno staii assediali sey 
anni delli Sarraxini, e che non a vo^liuio venire a secorre la santa 
madre Giexia. Ora lo comanda el santo padre lo papa con tuio lo col- 
leglo romano che vegnia a secorre e defendere la santa madie Giexia e 
la fede christiana e levar gie quello assedio di Sarraxini d' inlorr.o, 
avixandolo che, se non vene questa terza volta che el e stato requosto, 
chel ("' forza ch' el sunto padre trova uiodo da circare allro signore o 
possanza; e, se quello ly sccorra, de dar gie lo imperio romano e pr.vare 
la chaxa de Franza de tarito onere come e quello, « etc. 

(57 a) Allorafu fatto una magna ambassaria e fo mandata in Franza a 
lo nnperatore Elothe et Alothe, dicendo como e ditto de sojira, e che se 
questa terza volta non gie secorre, che luy e la chaxa de Franza saranni 
privati del imperio romano, e chel imperio romniv^ sar dato a qaelli che 



— 185 — 

asecorreno a la saiUa madre Giexia. A la quala ambassaria lo imperatore 
gie respondea : « Tornateveae a lo papa e dissite che nuysene marave- 
giiamo clie ne comanda e se ne minaza da privarne e la chaxa xle Franza 
dol imperio, e che non b possanza iii la chrislianitade ne signore che pi- 
gliasse lo imprexio del imperio conlra nostra voluntade. E disite gie da 
mia parle s'el a tanto ardimento da imprometer la corona del imperio 
romano ad alchuno, se vegniro a Roma e farolo morire luy e tuti ly car- 
dinaJi e se faro un papa e cardinali a mio modo. » Alora se partino 
\\j ambassatori de Franza e cavalcone die e notte, che zonseno a Roma et 
pronunciono la risposta del imperatorc fata a lo papa e a tuto lo collegio 
e a tuto lo populo romano. Onde lo papa feze congregare lo collegio, e se 
fo recitare aliy amhassatori la risposta per lo imperatore fatta a luy et a 
tuto collecio e eciandio a tuto lo populo romano. 

.\llora fo mandato ambassatori in Alamagnia alla, et primo allo arce- 
vescovo da Colonia el secondo a 1'arcevescovo de Maganza, el terzo allo 
arcevescovo de Triverio, per parle del santo padre e del tuto lo coUegio 
della corte romana, che volosseno chiamare tuti ly principi, duchi, conti, 
baroni, chavaleri, caslellani, comunitadi e tuti signori e communitade 
della Alamagnia aha, et invitarli ct pregarii che volesseno venire a 
Roma e levargie lo assedio che (57 b) (chei era di Sarraxini d'intorno, e 
che ly imprometessen a chi volesse pigliare quella impresa la corona de 
imperio romano cun tute le soe membri o pertinencie cosi como aveano 
abuto ly imperatori passati, e privare la chaxa de Franza imperpetuo del 
imperio romano per la inobedicncia fata per lo imperatore Elothe et 
Alothe re de Franza. 

Ora dice lo conto che ly sopradicti aicevescovi mandono ly soi am- 
bassaiori a tuti principi e signori inserna con quilli del papa e andono pri- 
mo in Saxonia a lo duca dc Saxonia, lo qual fe tuti soy baroni, duchi, 
conti e altri signori como e lo ducha Brunsvigo, lo ducha de Sberino, 
lo ducha de Mechil, lo conto de Suarzeburgo, lo conto de Analt, lo arc- 
zevescovo de Magdenburg, lo iiiarchexe de Misna cun tuta soa baro- 
naria e chavalaria, lo conte de Tiiuringia, lo conte de Assia con tute le 
soe baronie e chavallarie, e cosi lo vescovo de Misna, e lo viscovo de 
Humborgo, e lo vescovo Titenser i cun tuli soy baroni e chavaleri della 
sua obi>diencia, fece coannan lare chel se metessene in punctochel voleva 
andare cun toto lo:o a Roma e levare lu assedio di Sarraxini d intorno 
a Roma e defendere la santa madre Giexia e la iede christiana. E ly 
sopraditti ambassatori andavano simelmente a lo marchese de Branden- 

1. Cod. : Titonf;. 



— iHi; — 

l)urg , a lo ii> (!(' IJoomia, a lo duca do Bavora, ;:l!o conto prilladnio 
dcl Reno o a LuLi allri ^ignori de Alamagnia alla, ot a tuti ly ini]jromi- 
seno la corona del imperio. 

E disse lo conlo che fono congregati Lricento milia comhaLleii' ton)ti 
insiema e fono tuti signori insemade Alajnagnia alla cun tuLa sua ' 
pessanza e arcevescovi e vescovi ly quali anno luti signo-(58 r')-rio -' 
tomporali, excepto la caxa de Osterich la quala era parentata con lo im- 
peratore e per quello fono privati del imperio certo lempo. E perczo non 
fo may imperatore ne uno della caxa de Oslerich,exceplo chel re AiberLo 
lo qual fo incoronato re romano g fo eleclo per imperatore e morite 
avanti chei andasse a Roma a pigiiare la corona del imperio, e per lapro- 
denza e grandissimma valentisia e gaiardicia sua la quala adopero contra 
ly inUdeli heretici in Boemia e da poy la morte sua fo fatto imperatore 
Frederico nepote della bona anima de re ADierto, lo qual e imperatore 
ancho die, etc. 

Ora dise lo conto che tuLi questi signori con quella zente cha\alcono 
e zonseno in Lombardia , la quala era in quil tempo tulo de lo 
imperatore de Franza et era chiamata -^ znrdino de! imperio. Donde 
li avevan grande a fare a passare per lo payxo , per che tuto 
lo payxo era alora del imperatore de Franza, ma che gie eran tanta 
zente che per forza de arme ly passono : o chavalcono lanLo clio 
venenno a Roma. E como fono zonti, parte intro in Roma e parLe 
romaseno de fora e fezeno tri grandissimi campi deza del Tevere; e ly 
Saraxini erano de Taltra banda del Tevere. Ora dise lo conlo chel 
papa e lulo lo populo ^ romano feceno gran festa et conduxeno diniro 
de Roma tuti ly arcevescovi e ly vescovi cun certi altri signori, e liceno 
conseio ; e zascauno de quilli signori, duchi e principi domandavan 
a lo santo padre de gracia da piare la imprexa e de essere el conbat- 
tente per avere la corona del imperio romano. E commenzono tra 
loro da avere una grandissima divisione per lo imperio romano. Al- 
lora disse lo papa che voleva clie lo ben fosse comune a tuli signori de 
rA/«magnia (58 b) alta. Allora comando el papa che non hereditasse lo 
imperio romano, ma como uno imperatore moresse, che se dovesse eli- 
gere un altro per imperatore de quelli signori de i'A?rtmagnia, lo qnale 
gie paresse a loro che fosse piu savio in falto do arme e piu possonte da 



1. Cod. suo. 

2. Cod. signoria. 

3. Cod. ckiainota. 

'i. Cod. pnph). 



- 187 - 

defcMi.l('!0 la sania madre (liexia »■ la fodo ciisiiana. E disse ol saiito pa- 
dre clie \o!ea cosi come "0! papa fo fato creato e eleclo jilt iy cardinali 
cosi eciamdio simclmente se devereve eligere lo inperatore, e pos la 
sua eleccione venire a pigliare a Roma la conlirmacione del santo padre 
e la corona dello imperio romano. Anchora se ordino chel imperatore 
devesse havere «lonna e menare \a con luy a Roma. 

Ora dise io conto che lo papa ordino sey electori de lo imperioly quali 
fosseno perpetuo electori del sacro imperio romano, zoe quille cliaxade 
overo signorie che in lo di deila bataya se adoperasseno meglio contra ly 
Sarraxini, che quilli imperpetuo avesseno quilla dignita et auctorita loro 
e tuti soi soccesori fosseno electori del sacro imperio romano. Anchora 
disse lo conto che lo papa volea che fosse fatto un capitaneo generale chi 
rezisse tuta quella zente e a chi tuti ly prehbati signori sopradicti obedis- 
seno. Alora fo circato quale fosse el piu savio e piu forto guerrero di tuti 
i altri signori e a chi meglio bastasse Tanimo da pigliare lal imprexa. Onde 
fo trovato un ducha de Brunsvigo, lo qual avea nome Otto et era sotto lo 
ducha de Saxonia, zoe vassallo e della sua baronia e comitiva ; lo quale 
fo falo capilanoo generalo ; e lo papa gie impromise la corona del sa- 
cro imperio roniano, e far(o)lo imperatore romano sei podesse, medianto 
adjutorio de tuti signoricoiigregati,Ievare quello assedio (59 a) postod'in- 
torno Homa. E lo ducha de Brunsvigo acceptoe allegramente lo bastone, 
e se se mise andare in lo campo di Sarraxini, stravestitoper vedere ly acti 
e lo modo che teneano in lo fatlo ' de le arme. Et ordinoe secrelamente 
con li soi signori, zoe con tuti dello campo suo, e determino gie uno certo 
die che dovessen insire fora de Roma et asaltare lo campo de ly Sarra- 
xini. E comandoe chel devesseno apizare una schararauza con ly Sar- 
raxini, e subitamente retirarse in dreto. E questo fazeva per vedere ly 
acti e ly modi soi ly quali aveano, e per vedere a chi molo ordinavan le 
soe schiere. E quando lo capitaneo avea lassalo rordire e lo modo 
como se devea fare , luii signore disseano da obediere iare segonde 
chel avea comandato. Allora lo capitaneo, la note venionte, se stravesti 
in forma de uno Ijagatella e prexe soi inzigni con lo suo sacchetto e lius- 
solotti, e fece se metere sonagie in su lo schapuzino della teste per niodo 
chel pareva un bufTone e bagrt^ella, e in la notte in?i fora de Roma et an- 
dosene ^ in lo campo di Sarrazini. Ecomo el avea veduto inlo campo fare 
li zochi de bagatella, molto piaxeva ally Sarraxini e in su la hora del dis- 
nare, el fo menato a lo pavigliono de uno de (juelly re, e ly lice el so zogo 

1. Cod. fatlc. 
i. Cod. andosrno. 



— 188 — 

di bafjatelle. E lo re e ly altri Sarraxini circumstanli avcano grande pia- 
xere del so zogo e fene dare gie da manzare e da bevere. E da poy 
se parti de quello alogirunento et andava alogiamente i de uno altro re c 
fice el simile. E cosi circava tuti ly pavaglioni et alogiamento de sette re 
decorona cbi eranno (59 b] in quello campo di Sarraxini fazando zogo de 
l)ag^telle, et examinamlo lo campo. E pose ben a mente el modo che te- 
neano in ly soi alogiamenti, e como andavano per victualia e cun que 
scorLa, e rosi examinu !o campo da ogni canlo. E quando vene lo di 
lo qual avea determinato lo capitaneo con la zenle sua insiano fora de 
Roma parle delh zenle, e apizono un pocbo de scaramuza con ly Sar- 
raxini. E jy Sarraxini se miseno in punct ) la l)a!agUa e le soe schire 
fono ordinate da fare la batbglia con ly Christ:ani. E lo bon bagatella 
curria [ er lo ctmpo fazendo solazi e dazendo piaspre a quelli del ramp.o 
di Sarraxini. Niente demeno el mise molto ben mente alla ordinanza la 
quala faceano ly Sarraxini a volere fare labataglia. In quello ly Chris- 
tiani se retirono in dreto e tornon in Roma. Et in la notte vegniando lo 
bsg-ilelia, se p:irti del campo e tornu in Roma molto allegro e contento. 
E la matina fece congregire tuli ly signori del suo campo o commandoe a 
tuti che se mete-sen in ordine che lo primo die sequente volea insire 
fora asaltare lo campo di Sarraxini e per certo con lo adjutorio de Dio 
^olea rompere lo campo di Sarraxini. E tuti rispondeano : « Ben e vo- 
lontera », e tornon ally soy alogiamenti e se se miseno in puncto. L'al- 
tro die veniendo, insino fora da Rouia a la batagliae rompeano lo campo 
di Sarraxini e prexeno tuti quelli re, e fono morti tuti ly sarraj-ini, etc. 
Allora lo papa dede la corona dol imi^erio de Roma ally signori 
alamani e privo imperpetuo ii Frarizexi del sacro imperio e incoronu 
quello zinlil ducha Otto de Brunsvigo e licelo imperatore de Romana. 
Ora dice lo conto che fo domandato per lo papa chi crano stati quelli 
chi deveano essere elec-ibO «-tori del imperio e quali erano quelli 
chi aveano f.ito meglio ir) quella balaglia. E lo imperatore rispoxe cbe 
crano stiti ly primi quelli tri orcevcscove con lc soe zente, zo lo arce- 
vescovo da Colonia, lo arcevescovo de Trevere, lo arcevescovo de Ma- 
ginza, che son signori spirituali ; etdelly signori temporali e statolo ducha 
de Saxonia con la zente sua lo prirno. lo marchexe de Brandenburgo con 
la zente sua lo segundo, lo teizo lo conte paladino del Reno. Allora lo 
papa cun tulo lo conseio del coUegio di cardinali ordinono che ly sopra- 
dicti signori, tri in spirituali et tre i in temporali, fosseno quelliche uoves- 
seno elegere lo imperatore pos la morte de un imperatore , e che le soe 

1. Corric-o : ul alouiamento. 



— 189 - 

chaxade, zoe soe &ignorie delle dicli paixe, senipre e imperpetuo avesseno 
quella dignita da devere venire e congregarse insema pos la morte de un 
imperatore e fare uno altro qual gieparesse a loro che fosse piu atto da 
defendere la fede christiana e la santa madre Giexia, e che in quelhi 
eleccione non fosse riguardato parentela ni am'cita salvo che ly eleclori 
sopradicli in chargo della consciencia sua guardasseno la utilita de tula 
la christianita ; e che quelli electori &opradilti dehiano venire in Achi, 
che e citade magna in Alamagnia. e stare ly in eleccione e non partirse 
de ly per fin che non abiano electo io imperatore. E se quelli sey 
electori se acordeno ad ehgere uno overo quatro de loro se acordeno a 
dare la sua voxe ad uno e quello sera fato imperatore, ma che se iri 
electori danno sua voxe ad uno e Iri ad uno altro, aliora se deba man- 
dare per lo re de Boemia a chi se de dare stritto sacramento cho luy 
daga la sua voxe ad uno de quelli doi electi aqual gie pare che sia piu 
atto a defendere (60 h) la fede christiana. E aquello che lo re de Boc - 
mia da la sua voxe sera fato imperatore. E bisognia chel sia nato in Ala- 
magnia e quello tale electo imperatore bisognia venire e stare in campo 
a la citade de Arzentina cun tuti soy eleclori ly quali debiano stare in 
campo insiema con lo imperatore novo electo sey setlimane inanzi a la 
ditta ciiade Argentina. E poy ly electori lo debiano menare a Colonia ad 
incoronare con la corona de re Garlo la qual e in Colonia. E si e an- 
chora in persona ; e poy lo imperatore de andare aRnma per la confirma- 
cione del papa e pigliare la corona del imperio romano o segoudo 11 
ordini che sono in Roma, elc. 

Ora dixe lo conto quando Elothe et Alothe aveano la novella che ly 
signori de rA/«magnia aveano secorso Roma e roto lo campo de ly Sar- 
raxini e per forza de arme levato lo assedio a Roma, e come lo papa 
avea fato uno altro imperatore e privato la caxa de Franza del imperio, 
alora Elothe se commando per tuto el so paixe e mise una gran zente 
insema e se vene a Roma per voler conbatere per lo imperio e fo or- 
dinata la bataglia de Fraiizesi e Alamani. Allora lo imperatore de 
Alamagnia disea che gie pareva chel fosse gran peccato e crudelita a 
mrtore tanla zente alla morte, cristian contra crislian. E si fice doman- 
dare ad Elothe de Franza se voleva con))atere lo iraperio da corpo a 
corpo tra loro doy soli senza fare morire tanla zente christiana, e fono 
il'acordo. E si conbatiano loro doy soli per lo imperio e se moriten amlii 
doy; ma pur lo imperatore d'Alamagnia supervixe qualche poco Elothe, 
c moriendo lo drizo lo brazo diitto in verso el celo e tenea firma e driia 
la ppada in la mane; e quollo fo signo de Dio che lo imperjo a rasone 



— 190 — 

devea essere suo, elc. Alora ly signori Aiamani se lornono in Aia- 
magnia e porton lo imperio romano e se 1 e anclio di, eLc. 

Finito el lii)ro de Fioravanle nel anno de mo, 00^0''. Ixvij a di \ de set- 
temljre in la Rocclia de Pontevigo, etc. 



E R R A r A . 



.*. 7, 


1. 17, 1 


iro : plurialis, 


lo 


\;g : pluralis. 


y. 


1-2, 


supprimaniur 
danlur. 


et ad- 


suppriinunlur et 
tur. 


11, 


3, 


vicinx. 




vicino. 


>/ 


0, 


istuiime. 




nuin islud. 


17, 


18, 


in locum. 




in vicein. 


■20, 


1, 


habeant. 




Iiabent. 




3, 


sxculi XIl°, 




swculi 177'. 


il> 


2i, 


appropriaquarc, 


appropinquare. 


'i8, 


10, 


a re. 




a rege. 


oO, 


25, 


inollitus, 




motus. 


(3(i, 


27, 


conjectari, 




conjectare. 


87, 


•» 


liabcal. 




habet. 


>/ 


i, 


qualis, 




qualcs. 


91, 


2'i. 


quein, 




atque. 


98, 


32, 


fuerit, 




fuit. 


lUO, 


iiol. 2, 


12, BerLlcesicldigung, 


Berilcksichtigung 


11-2, 


28, 


Pyrenecs, 




Pijrcnees. 




liu ult. 


cidep. 1, n. 113, 




vidc p. 113, n. 1. 



addun - 



LE PUY, IMPIUMERIE M.-P. MAllCHESiOU, UOULEVAHD SAINT-L-AUUENT, 23. 



iC)^ fascioule : Les Tables Eugubincs. Texle, Iraduction et conimentaire, avec une gram- 
maire et une introduction historique, parM. Breal, membre de llnstitut, professeur 
au College deFrance. Accompagne dun album de 13 planches photogravees. 30 fr. 

27* fascicule": Questions homeriques, par b\ Robiou, professeur dhistoire a la Faculte 
de Rennes, ancien directeur a l'Ecole des Hautes Etudes, avec 3 cartes. 6 fr. 

28' fascicule : Materiaux pour servir a Fhistoire de la philosophie de rinde, par P. Re- 
gnaud, eleve de TEcole des Hautes Etudes. 9 fr. 

29* lascicule : Ormazd et Ahriman, leurs origines et leur histoire, par J. Darmesteter. 

12 fr. 
Fascicules soiis presse. 

Histoire de la \ille de St-Omer et de ses institutions jusqu'au xiv* si^cle, par A. Giry. 
Traite des metaux, par Lepsius, traduil de Tallemand par W. Berendt, avec notes el 

corrections de Tauteur. 
CHABANEAU (C). Histoire et theorie de la conjugaison francaise. In-8". 4 fr. 

COLLECTION PHILOLOGIQUE. Recueil de travaux originaux ou traduits, relatifs a 

la philologie et a Ihistoire litteraire. 
i*' fascicule : La theorie de Darwin ; de limportance du langage pour riiistoire nalurelle 

de rhomme, par A. Schleicher. In-8^ 2 fr. 

2' fascicule : Diclionnaire des doublets ou doubles formes de la langue francaise, par 

A. Brachet. In-S". ' 2 fr. 50 

3' fasciculc : De Tordre des mots dans les langues anciennes comparees aux langues 

modernes, par H. Weil. In-8°. » 3 fr. 50 

4" fascicule : Dictionnaire des doublets ou doubles formes de la langue francaise, par 

A. Brachet, Supplement. _ * 50 c. 

5" fascicule : Les noms de famille, par Eug. Rilter, prof. a TUniversit^ de Geneve. 3 fr. 50 
G* fascicule : Etudes philologiques d'onomaloIogie normande.Noms de famillenormands 

etudies dans leurs rapports avec la vieille langue, et specialement avec le dialecte 

normatid ancien el moderne. par H. Moisy, 1 vol. in-S". 8 fr. 

7* fascicule : Essai sur la langue basque, par F. Ribary, professeur a rUniversite de 

Pest. Traduil du hon^rois avec des notes complemenlaires et suivi d'une notice 

bibliographique, par J. Vinson. In-8°. 5 fr. 

8« fascicule : De conjugatione verbi « dare », a James Darmesleter. 1 fr. 50. 

9" fascicule : De lloovanle vetustiore gallico et de merovingo cyclo scripsit A. Darmes- 

teter. 6 fr. 

NouvELLE SERiE. l" fascicule : De la stratification du langage, par Max Miiller, trad. 

par M. Havet. — La Chronologie dans la formalion des langues indo-germaniques, 

par G. Curtius, trad. par M. Bergaigne, repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 

Gr. in-8°. 4 fr. 

2' fascicule : Notes critiques sur Colluthus, par Ed. Tournier. 1 fr. 50. 

3* fascicule : Anciens glossaires romans, corriges et expliques par F. Diez. Traduit 

par A. Bauer, eleve de lEcole des Hautes Eludes. Epuise. 
4« fascicule : Des formes de la conjugaison en egyntien antique, en demolique et en 

copte, par G. Maspero, rep^titeur a TEcole des Haules Etudes. 10 fr. 

5' fascicufe : La Vie de saint Alexis, textes des xi', xn% xni^ et xiv* siecles^ publies 

par G. Paris. membrc de ITnslitut, et L. Pannier. Epuise. 
G" fasciculo : Le Bhamini-Yilasa, texle sanscrit, publie avec une traduclion et des 

notes par Abel Bergaigne, repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 8 fr. 

7" fascicule : Du genre ejiistolaire chez les anciens Egyptiens de Tepoque pharaoni- 

que, par G. Maspero. repetiteur a TEcole des Hautes"^ Etudes. 10 fr. 

8° fascicule : Du C dans les langues romanes, par M. Ch. Joret, ancien eleve de TEcole 

des Hautes Etudes, professeur a Ja faculte des lettres d'Aix. 12 fr. 

9' fascicule : Ciceron. Epistolse ad Familiares. Notice sur un manuscrit du xii« siecle 

par Charles Thurot, membre de Tlnstitut, directeur de la Conference de philologie 

latine a rEcole pratique des Hautes Etudes. 3 fr. 

10= fascicule : De la formation des mots composes en frangais, par M. A. Darmesteter. 

repetiteur a TEcole des Hautes Etudes. 12 fr. 

11" fascicule : Quintilien, institution oratoire, coUation d'un manuscrit du x« siecle, par 

Emile Chatelain et Jules Le Coultre, licencies es-lettres, el6ves de i'Ecole des 

Hautes Etudes. 3 fr. 

12' fascicule : Hymne a Ammon-Ra des papyrus 6gyptiens du musee de Boulaq, traduit 

et commente par Eugene Grebault, eleve de 1'Ecole des Hautes Etudes, avocat a ia 

Cour d'appel de Paris. 22 fr. 

13« fascicule : De Rhotacismo in indoeuropaeis ac potissimum in germanicis linguis. 

Commentatio philologica a Carolo Joret. 3 fr. 

14" fascicule : Pleurs de Philippe le Solilaire, poeme en vers politiques publie dans le 

texte pour la premiere fois d'apres six mss. de la Bibliotheque nationale par 

Tabbe Emmanuel Auvray, licencie es-lettres, professeur au petit s^minaii^e du 

Mont aux Malades. 3 fr. 75 

15' fascicule : Haurvatai et Ameretai. Essai sur la mythologie de TAvesta, par James 

Darmesteter, eleve de TEcole pratique des Hautes' Etudes. 4 fr. 



16' fascicule : Exercices critiques de la Gonf.irence de philologie grecque de TEcole des 
Hautes Etudes, recueillis et rediges par E. Tournier, dire^ct. (l'etudes adjoint. 10 fr. 

17' fascicule : Precis de la D6clinaison latine, par M. F. Biicheler-, traduit de rallemand 
par M. L. Havet, repetiteur a rEcole des Hautes Etudes, enrichi d'additions commu- 
niquees par Tauteur, avec une pr6face du traducleur. ■ 8 fr. 

18' fascicule : Les Tables Euguijines. Text^i, traduclion et comraentaire, avec une gram- 
maire et une introduction historiquc, pir M. Breal, memljre de rinstitul, professeur 
au Gollege de France. Accompagne d'un atlas de 13 planches pholograv6es. 30 fr. 

19' fascicule : Materiaux pour servir a rhisLoire de ia philosophie de rinde, par P. Re- 
gnaud, 61eve de TEcolc des Hautes Etudes. 9 fr. 

20' fascicule : Ormazd et Ahriman, leurs origines et leur histoire, par J. Darmesteter. 

IZ fr. 

GONSTANS. Marie de Gompiegne d'apres TEv^angile aux femmes, texte publie pour la 

premiere lois dans son inlegrite d'apres les quatre manuscrits connus des iiii', xiv, 

et XV" siecles. Gr. in-8''. 3 fr. 

GONSTANTIN (A.). La statistique aux prises avec les grammairiens, ou essai sur les 

moyens de simplifier Tetude du genre des substantifs et celle de la conjugaison. 

In-8°. 4 fr. 

DESJARDINS (E.). Desiderata du Corpus inscriptionum latinarum de i'Academie de 

Berlin (t. III). Notice pouvant servir de l" supplement. 1" fasc. Le Musee epigra- 

phique de Pest. In-fol. 8 fr. 

2« a 5" fascicules. Les Balles de fronde de la Republique (guerre sociale, guerre 

serviie, guerre civile). In-fol. avec 16 plaaches en photogravure representant 665 

sujet3'reproduits d'apre3 les originaux. 6'i fr. 

DIEZ (E.). Grammaire des langues romanes, 3' edition refondue et augmentee. T. l'"" 

traduit par A. Brachet et G. Paris. Tomes 2' et 3% traduits par A. Morel-Fatio el 

G. Paris. Gr, in-8°. 36 fr. 

Un volume complementaire de M. G. Paris est en preparation. 
FLAMENGA (le roman de), publie d'apre3 le manuscrit unique de Garcassonne. avec 

introduclion, sommaire, notes et glossaire, par M. P. Meyer. Gr. in-8°. 12 fr. 

GEORGIAN (G. D.) Essai sur le vocalisme roumain precede d'une etude historique et 

crilique sur le roumain. Gr. in-8°. 3 fr. 

GUESSARD (F.). Grammaires provencales de Hugues Faidit et de Raymon Yidal de 

Besaudun, xiii« siecle. 2= edit. In-°8°. " 5 fr. 

HEINRIGH (G.-A.). Histoire de la litlerature allemande depuis les origines jusqu'a 

fepoque actuelle. 3 forts volumes in-^". 24 fr. 

HUSSON (H.) La Chaine traditionnelle. Gontes et Legendes au point de vue mythique. 

1 vol. petil in-8°. 4 fr. 

JOLY. Benoit de Sainte-More et le roman de Troie, ou les Metamorplioses d'Homero 

et de TEpopee greco-latine au moyen age. 2 vol. in-^". 60 fr. 

MEMOIRES de la Sociele de linguistique de Paris. Tome l" complet en 4 fascicules; 

T. 2" complet en 5 fascicules; T. 3', 1", 2-^ et 3' fascicules. 48 fr. 

MEYER ;P.). Dooumenls manuscrits de Tancienne litterature de la France conserves 

dans les Bibliotheques de la Grande-Bretagne. Premiere partie Londres (Musee 

britannique), Durham, Edimbourg, Glascow, Oxford(Bodleienne). 1 vol. in-8°. fr. 
Les dernier-s Troubadours de la Provence d^apres le chansonnier donne a la Biblio- 

th6que nalionale par M. G. Giraud. Gr. in-8". 10 fr. 

NISARD (G,). Etude sur le langage populaire ou palois de Paris et de sa banlieue, pre- 

cedec d'un coup d'oeil sur le co^mmerce de la France au moyen age, les chemins 

qu'il suivait et linUuonce qu'il a dii avoir sur le laugage. 1 vol. in-^". 7 fr. 50. 

PARGIG (A.). Grammaire de la langue serbo-croate. Traduction a Tusage des Francais 

contenant des ameiiorations suggerees par Tauteur, avec une introduction, par M. le 

D' J.-B. Feuvrier. Gr. in-8°. 10 fr. 

PARIS (G.). Etude sur le role de Taccent latin dans la langue francaise. In-S". 4 fr. 

Histoire poetique de Gharlemagne. Gr. in-8". Epuise. 

Dissertation critique sur le poeme latin du Ligurinus attribue a Gunther. 1^-8°. 3 fr. 

Le pelit Poucet et la Grande-Ourse. 1 vol. in-16. 2 fr. 50. 

Les eontes orientaux dans la litterature francaise du moyen age. 1^-8°. 1 fr. 

PUYM.A.IGRE (Gomte de;. La Cour litteraire de'Don Juan H, roi de Gastillc. 2 vol. 

petit 1^-8". ' . 7 fr. 

QUICHERAT (J.). De la formation trancaise des anijiens noms de lieu, traite pratique 

suivi de remarquessur des noms de lieu fournis par div jrs documents. Pet. ia-S". 4 fr . 
REGUEIL d'ancien3 textes bas-Iatins, provencaux et francais, accompagnes de deux 

glossaires el publies par P. Mjyer. 1" partie ; bas-latiii, provencal. Gr. ia-8°. G fr. 

2' partie : vieux francais. Gr. in-^". 6 fr. 

ROLLAND (E.). Devinettes ou Enigmes populaires de la France, suivies de la r^im- 
pression d'un Recueil de 77 indovinelli publie a Tr^vise en 1628. Pet- in-^". 4 fr. 



Le Puy, imprimerie M.-P. M\iu:hes30l-, boulevard Saint-Laurent, 23 





Darmesteter, Ars^ne 
De Floovante 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY 




^--^- 




IP 




v^ 



%m 











■^ 



•^