(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Delphin classics"



: vm" 



'sSlioWeS^ 



.imk 




■°^"^'.::vvvijii 



,{**;:s*'';'*"k'ivh 



y V V \;. 



'J'l'- ^-V. 






mrV^ V;.y ' 









rm\ 






^>'V:v,;:Jii 



^.:»«».V!:-. 



A 






ii^, 



REESE LIBRARY 



UNIVERSITY OF CALIFORNIA. 



"T^eceived 



Inrham. % 



1 



-^9 5. 



Accessions No. 



PA 
6105 






v^l31___jy^lp5i_^ 



Delphln classics. 




Southern Branch 

in of the 

University of California 

Los Angeles 



Form L I 



PA 

V. l3l 



This book is DUE on the last date stamped below 



Form L-9-15H,fi,'2G 



Digitized by tine Internet Archive 

in 2008 witii funding from 

IVIicrosoft Corporation 



littp://www.arcliive.org/details/delpliinclassics131valp 



C. PLINII SECUNDI 
NATURALIS HISTORIiE LIBRI XXXVII. 



VOL. II. 



Deljili. it V(tr. Clns. Plinius. 



C. PLINii "secUndi 

NATURALIS HISTORIiE LIBRI XXXVII 
EX EDITIONE GABRIELIS BROTIER 

CUM NOTIS ET INTERPRETATIONE 

IN USUM DELPHINI 

VARUS LECTIONIBUS 

NOUS VARIORUM 

RECENSU EDITIONUM ET CODICUM 

ET 

INDICIBUS LOCUPLETlSSlAilS 

ACCURATE UECENSITI. 

Y^i «- r\ -^ f\ 



VOLUMEN SECUNDUM 



T 



LONDINI: 

CURANTE ET IMPHIMENTE A. J. VAL1»Y, A. IM 



^<3^0 3 



NAT. HIST. LIB. II. 75. 465 

gnomonis deest umbrce. In oppido Ancona ^ superest quin- 
ta tricesima. In parte' Italiae, qua3 Venetia appellatur, 
eisdem horis umbra gnomoni par fit. 

Lxxv. (lxxiii.) Simili modo tradunt in Syene oppido, 
quod est supra Alexandriam quinque millibus ^ stadiorum,' 
solstitii die*" medio nullam umbram jaci : puteuraqne, ejus 
experimenti gratia factum, totum illuminari. Ex quo appa- 
rere, tum Solem illi loco supra verticem esse : quod et in In- 
dia supra flumen Hypasin fieri tempore eodem Onesicritus 
scripsit.^ Constatque in Berenice,'^ urbe Troglodytarum, 
et inde stadiis quatuor millibus dcccxx.'^ in eadem gente, 
Ptolemaide ^ oppido, quod in margine Rubri maris ad pri- 



aliiqiie, eidem sunt vsui, Chisian. eadem sunt usui, in tricenis, Ifc. — 2 Ita 
Regg. Biot. 1.2. 5. cod. Dalec. Ed. pr. Venett. Rom. Parm. Biix. Basil. 
Aid. Jtint. Lngd. Erasnii, al. vett. ante Pintiau. qui ex codd. qiiibusdam ct 
Prisciano edidit, Ancone. Hoc receperunt Dalec. Lugd. 1C06. Eiz. Gronov. 
Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Mox, Harduin. 1. 2. 3, Miller. 
Bipont. et Franz, superest quinta. Decima in parte Italiee, improbaiite Bro- 
tier. superest quinta trecesima cod. Dalec. superest quinta trigesinin Aid. Junt. 
Basil. Dalec. Lugd. Erasmi, Lugd. 1606. Leyd. Frankf. Elz. et Gronov. su- 
perest quinta tricesima Regg. Bret. 1. 2. 5. alii codd. a Rezzonico laudati,£d. 
pr, Venett. et Rom. 

Cap. lxxv. 1 Chiffl. stadium. — 2 In eodem codice, Onesicritus scribit, — 

NOTiE 

sando, quas ex gnomone partes habet lib. ii. p. 111. Et de putco Sycncs, 

novem, eas umbras facil octo, in de- qui Meridie nullam umbram facit, 

clinationecoeli, quae est Romae.' Hoc Arrianus in Ind. p. 559. * Ex eo nia- 

est, si gnomonis longitudo dividatur nifestnm est oppidnm Syeneii esse 

in novem partes, meridiano tempore, sub ipso Tropico Cancri, grad. 23. 

(nam de sola umbrameridiana agitur, 30'. Latitudiuis septemtrionalis.' £d. 

sive quam rectam vocant,) umbra sec. 

gnomonis babebit tantumocto partes <= Berenice'] Steph. p. 160. BepevtKTj 

Romae : sive erunt gnomonis partes ^v ry TpwyAoSvTtKfj. De Berenice 

novem : umbrae, octonae. narrat boc ipsuin Strabo lib. ii. p. 

' In parte] Vide Notas et Emend. 133. 

num. 65. •> Quatuor mill. DCC( XX.] Sunt 

* Quinque millibus] Totidem nume- passuum niillia ucn. ut Plinius ait 

rat Strabo lib. ii. p. 111. Efficlunt vi. 34. ubi iuvc eadem rursus trac- 

ea stadia passuum millia Dcxxv. tantur. 

*> Solstitii die] Hoc etiaui Pausa- * Ptolemaide] Hitc Ptolemais iwl 

nias refert in Arcad. lib. viii. p. 518. Qiipas, et nroAf/uaty w^bj rf 6i]pa rwv 

Lucan. ii. 587. * Umbras nusquam ^\f<pdvrwv *^*t^ cognominata, apud 

flectente Syene.' Vide etiam Strab. Strab. lib. xvi. pag. 770. Dc ejus 

Delph. el Far. Clas. Plinius. 2 G 



4m 



C. PLINII SRCUNUI 



mos ' ' elepliantoriim venatus conditiim est, hoc idem ante 
solstitium quadragenis quinis diebus, totidemque posfea 
fieri, et per eos xc.^ dies in meridiem umbras jaci. Rursus 
in Meroe, (insula haec,'' caputque gentis^' TEthiopum, 
quinque raillibusJ stadiorum a Syene in amne Nilo habita- 
tur,) bis anno absumi umbras, Sole duodevicesimam Tauri 
partem, et quartamdecimam Leonis obtinente. In Indi^. 
gente Oretum,'' mons est Maleus nomine, juxta quern um- 
brae aestate in austrum, hyeme in septemtrionem jaciuntur. 
Quindecim tantum noctibus ibi apparet Sepfemtrio. In 
eadem India Patalis * celeberrimo portu, Sol dexter ^ ori- 



3 Rubri maris pritnum Salmasins p. 424. Mox cod. Dalec. totidemque post 
fieri. — 4 Ita codd. Tolet. et Harduini, item Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz. Meroe Insxda, qucc est caput gentis Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasiiii, 
Leyd. Dalec. Frankf. Lngd. 1606. Elz. et Gronov. 31ero'e, insula, hac qua est 
et caput gentis Chiffl. Mox in eodem codice, et quinque in, stadium. — 5 Ita 
codd. Harduini et Chiffl. item Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Patales Aid. Jiint. Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Leyd. Frankf. 



NOTyE 



situ dicemus vi. 34. 

f Ad priinos'] Ptolemaei duo, Phila- 
delphus et Evergetes, primi fuere 
Graecoruni, qui elepliantoruin vena- 
tionem in his oris institiierint. Auc- 
tor Agatharchides, lib. i. de Mari 
Riibro, apud Photinm, cod. 250. p. 
1322. nTo\ena76v (paai, rhv fifra rhv 
Aoyou, TrpSiTov iKe^dvTcov Byjpav avcrrii- 
ffacrOai. Frustra Salnnasius pag. 424. 
corrigit, primum, ad eleph. 

s Et per eos XC] Vide Notas et 
Emend, num. 66. 



ex tempore, quo mox dictnrus est 
Plinius in Meroe absumi umbras, 
recte conficit D. Delisle, in Historia 
Academiae Regiae Scientianini, anni 
1708. Meroen insulam statui debere 
grad. circiter 16. 30'. latitudinis Bo- 
realis.' Ed. sec. 

^ Oretum'] De Oritis vi. 25. At 
cap. 22. ejusdem libri, hoc ipsum re- 
tractans de Maleo monte, Suaris il- 
ium attribuit, non Oretis. ' In inte- 
riore situ,' inqnit, ' Monedes et Sua- 
li, quorum mons Maleus, in quo urn- 



'' Insula hcEc] Eadem de Meroe ha- brae ad Septemtrionem cadunt hye- 



bet Strabo lib. ii. p. 77. 

' Caputque gentis^ Strabo lib. i. p. 
32, Mepor/, rh ^acrihiLOVy koX fjL7]Tp6iro\is 

J Quinque 7niUihus'\ Hoc est, ut dixi- 
nius, Dcxxv. mill, pass, quo inter- 
vallo distare Syenen a Meroe scribit 
Strabo lib. ii. p. 114. et Eratosthenes 
apud Plinium vi. 35. ' Ex eo inter 
Syenen et Meroen intervallo, quale 
est inter Alexandriaiii et Syenen, et 



me, aestate in austrum, per senos 
menses. Septemtriones eo tractu se- 
mel in anno apparere, nee nisi xv. 
diebus, Baston auctor est,' &c. Alii 
fortasse hi Oretag ab Oritis de qni- 
bus VI, 25. etsi a suo monte qne.m 
incoiunt, utrique 'Opurai fortassis 
appellati sunt. Vide quze ea de re 
dicturi sumus,vr. 22. 

' Sol dexter'\ Si dextrum Plinius 
occiduam mundi plagam intcllexit^ 



NAT. HIST. LIB. II, 77. 



467 



tur, umbrae in meridiem cadunt. Septemtrionem, ibi Alex- 
andre morante, anuotatum prima tautum ™ noctis parte 
aspici. Onesicritus dux ejus scripsit, quibus in locis In- 
dias umbrae non sint," septemtrionem non conspici, et ea 
loca appellari ascia," nee boras dinumerari ibi. 

Lxxvi. (lxxiv.) At in tota Troglodytice umbras bisP 
qiiadraginta quinque diebus in anno Eratosthenes in con- 
trarium cadere prodidit. 

Lxxvii. (lxxv.) Sic fit," ut, vario lucis incremento, in 
Meroe longissimus dies xii. horas* aequinoctiales, et octo 
partes nnius boras coliigat : Alexandriae "^ vero xiv. boras: 
in Italia quindecim : in Britannia xvii. ubi aestate lucidae 
noctes'' baud dubie repromittunt id/ quod cogit ratio credi. 



Elz. et Gronov. — 6 Margo Dalec. et Gionov. annotatum, sedprinc. 

Cap. lxxvii. 1 Margo ed. Dalec. et Gronov. noetes, angusto lucis ambitu 
subjecta terrcE, hand dubia repromittunt id. Ibid, mundi continuos, Sfc. Vide 
Not. Var. Mox, Piiitianus, vetusti codicis lidem secutus, legit senis diebus. 

NOTyE 

nti cap. 6. et 55. seciitiis hoc loco vi- ° Ascia] 'AttJ* rris amas, quae vox 

detiir scriptores sideralis scientiae umbram sonat, et a qnod ffrfprjTtKbf 



pariini peritos. Ncqiie eniin his In- 
dia? incolis aliter fere qiiain nobis 
acstale Sol oritur: umbrae licet meri- 
diana bora versus austrum projician- 
tur : cnm inter Tropicum Cancri, et 
aqninoctialem circiiliini ii sedem lia- 
beant. Si vero Poiitaruni more locu- 
tus, septciiitrionem dextrum vocat, 
ut sinistram Lucanus iii. 218. meri- 
dianani partem, cum Arabcs d/i^«(r- 
kIovs in eodem coeli tractu sitos, qui 
cis Tropicum Pompeio vencrant aux- 
ilio, mirari ait umbras suas iiuuquam 
ire sinistras, hoc est, nunquam in au- 
strum projici medio die, iis diebus 
quibus Sol progrcdilur ad Tropicum 
Cancri ; baud satis sibi constuns in 
ejus acceptione vocis videtur. 

'" Frima tantum~\ Prima vigilia, de 
qua diximus cap. 71. Habet ba?c 
quoquc Martianus lib. vi. p. 193. 

" Umbrce non sinl] Medio die, Sole 
eorum verticcni lustrante. 



sen privativimi vocant. Ascia loca 
sunt, ubi in mcridie nullam umbram 
rectam gnomones projiciunt, Sole 
turn eorum vertici imminente. 

1' Umbras bis^ 'A.fx(pi<TKioi Gra:cis di- 
cuntur, quorum umbraj alternatim 
australes, ac boreales sunt, prout So- 
lem habent niodo ad austrum, modo 
ad boream deflectentem a vertice. li- 
dem ascii dicti, hoc est, carentes um- 
bris, quod bis in anno illis evenit, 
medio die, ut diximus. 

» Sic fit] Hxc Martianus totidem 
fere verbis lib. vi. p. 194. 

^ XII. horns'] Strabo lib. ii. pag. 
133. ait trcdccitti. To?s 5e Kara Mepdyji' 
Kol TlToXefiaiSa tt)v iv rr; TpwyXoSvriK'^, 
7] (xiyiaTr) 7]iJ.4pa wpu)V Icrrinepivwv iari 
Tpia-KalSfKa. Martianus Pliiiiuni se- 
cutus : duodecim, ct besscm. 

"^ Attxandria] Conscntit Strabo loc. 
cit. l)c Italia item, p. 134. 

•' Lucidw noctes] Unde poeta, ' Mi 



468 



C. PLINII SECUNDI 



solstitii diebiis* accedente Sole propius verticem mundi, 
angiisto lucis "^ ambitu, subjecta terrae continuos dies ha- 
bere senis mensibus, noctesque e diverse ad brumam remo- 
te. Quod fieri in insula Thule, Pytheas Massiliensis scrip- 
sit, sex dierum navigatione in Septemtrionem a Britannia 
distante : quidam vero et in Mona,^ quae distat a Camalo- 
duno^'' Britanniae oppido circiter ducentis millibus affir- 
mant. 

Lxxviii. (lxxvi.) Umbrarum banc rationem, et quam 
vocant gnomonicen,' invenit AnaximenesJ Milesius, Anax- 
imandri (de quo diximus'') et Thaletis discipulus: priraus- 



Longolius, binis mensibus. — 2 ' Camalduno codd. omnes, qnos vidimns, et ve- 
tustae cditiones Romana, Parmensis, Tarvisina,' &c. Harduin. Ita Harduin. 
2.3. Biponf. et Franz. Camoladuno cod. Dalec. Ca/nuioduno Tacitus Anna), xii. 
32. Camaloduno Basil, Lugd. Elz. Gionov. et Harduin. 1. Cumoludono Ptole- 
masus ap. Piiitian. 



NOTiE 



nima contentos nocte Britannos' 
dixit. 

« Solstitii diebus"} Cave putes his 
verbis dies tantum aliquot designari 
citra ultraqne solstitium. Totuni il- 
lud spatium intellige, quod, ut ait 
ipse IV, 26. ab aequinoctio verno in 
autumnum interjacet, cum signa bo- 
realia Sol perlustrat, cum solstitium 
fit, et dies amceniores sunt. Quem- 
admodum e contrario Solem ad bru- 
mam remotum dicit, cum australia 
percurrit, quo tempore bruma maxi- 
me dominatur, et tristis hyems. Sen- 
sisse ita sane Plinium oportuit : quid 
senserit taraen, opportunius dice- 
mus, IV. 26. Vide Notas et Emend, 
num. 67. 

f Angusto lucis] Angusta exiguaqtie 
luce manente : etiam Sole, cum occi- 
dit, averso, ultra Septemtriones, mo- 
dicumque infra horizontein abdito. 
Subjecta terra Plinius plagam vocat 
ccelo Solique in eo terrarum tractii 
iubjectam.-^' Exiguus enimvero est 



circulus ille, quern Sol describit sol- 
stitii diebus, cum supra horizontem 
attollitur, cerniturque ab iis, qui sep- 
temtrionales sive polares mundi trac- 
tus incolunt, ubi sunt cardines mundi, 
minimique sive extremi siderum am- 
bitus, ut Plinius loquitur iv. 26.' Ed. 
sec. 

B 3Iona] De ea iv. 30. 

'' Camaloduno'] Colonia Camolodu- 
num Tacito Anual. xii. pag. 181. 
Apud Gruter. pag, 439. colonic 

VICTRICENSIS. Qt^. EST. IN. BRITAN- 
NIA. CAMALouuNi. Hodie deminuta 
voce, Maldon vocant, teste Cambde- 
no. Neque est Colcestria, ut alii vo- 
lunt. 

' Gnomonice7i'\ Rationem depre- 
hendendi boras ex stylo, umbra iudi- 
cante. 

J Anaxiinenesl Quem Anaximan- 
dri discipulum fuisse confirmat quo- 
que Cicero Acad. Quaest. lib. iv. pag. 
79. Milesium, Laertius, 

^ De quo diximus'\ Cap. 6. 



NAT. HIST. LIB. II. 79. 



469 



que^' horologiiim, quod appellant sciothericon,"" Lacedae- 
mone ostendit. 

Lxxix. (lxxvii.) Ipsum dicin alii aliter observavere. 
Babylonii" inter duos Solis exortus : Athenienses ° inter 
duos occasus : Umbri p a meridie in meridiem : vulgus om- 
ne a luce ad tenebras: sacerdotes Romani, et qui diem 
diffiniere ' civilem,i item ^gyptii, et Hipparchus, a media 
nocte in mediam. Minora autem ^ '' intervalla esse lucis 
inter ortus Solis juxta solstitia, quam asquinoctia, apparet: 



Cap. lxxviii. 1 Pintiau. ex Laeit. quern vacant gnomonem, invenit Milesius 
Anaximander, de quo diximus, primusque, ifc. et sic Vitniv. vi. 4. 8. in Vita 
Anaximandri. Vet. Dalec. de quo diximus et Thaletis, Sfc. ' Ita Reg. 5. E*U- 
tio princeps et CI. Rezzonicus. Id quoque additiini in niargine Reg. 2. Ge- 
lenius, deinde alii omisere. At potiiit Aiiaxinienes esse primum Thaletis, 
deiude Anaximandri discipulus.' Brotier. et Thaletis tlelent Basil. Lngd. 
J:rasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz. 

Cap. lxxix. 1 Cod. Dalec. et qui diem finiere.—2 Minora majorave, ^c 

NOTiE 
1 Primusque'\ Gnomonis inventnni quiro. Hunc Atheniensiuin niorem 
Laertius lib. ii. Anaximandro ipsi servant hodieque Austriaci, Poloni, 
adjudicat: discipuli forte laudeni in Sinenses: niaximeque ltali,unde no- 
inagistnini derivans, a quo quae in- men Horis Italicis. 



clioata acceperat, arte ille indnstria- 
que perfecif. Cum Laertio Suidas 
facit, pag. 241. 

"> Sciolliericon] Quo deprehendun- 
tnr ad umbrani liora;. ^Ki6dripov et 
2Kio0^pas Graecis, ab indaganda um- 
bra. Vide Nolas et Emend, nnin. 
G8. 

" Babylonii] Hoc ex Varrone, libro 
Rerum Hnniananun, quern de dicbus 
scripsit, apud Gelliuin in. 2. pag. 
208. et Macrobium Saturn, i. 3. pag. 
195. Ccnsorinus cap. 23. pag. 170. 
Isidorus Orig. v. 30. Ita hodieque 
computant Baleares et Norimber- 
gcnses. 

" Athenienses~\ Ita Varro, et Cen- 
sorinus, locis citatis. Uuibus igitur 
auctoribus scripserit Isidorus, loc. 
cit. diem secundum iiigyptios inchoa- 
re ab occasu Solis, et secundum Atlie- 
uienses a scxta liora diei, adhuc re- 



P Umbri] De Umbris et Romanis 
eadem rursnm Varro et Censorinns, 
loc. cit. Hujus nioris causas inves- 
tigat Plutarclius in Quaest. Rom. pag. 
284. Secuti sunt Arabes, et plerique 
Astronomi: unde hora; Astronomicae 
appellatae. 

1 Cicilem] Gellius loc. cit. p. 212. 
' Diem, quem Romani civilem appel- 
laverunt, a sexta noctis hora oriri ' 
ait, hoc est, a media nocte. 

■■ Minora autem'] Solis, inqnit, infra 
finitorcni circulum mora, qu£c noc- 
tem facit, atque intervalla lucis, mi- 
nor est, juxta solstitia, hoc est, juxta 
•.estivum Tropicum, quam juxta icqui- 
noctia. Quia siguifer circulus circa 
mediam sui partem declivior est 
versus austruni, minoreraque facit 
cum finilore angulum : circa solsli- 
tium vero, ercclior, sublimior, uiajor- 
que cernitur, et revera est. 



470 C. PLINII SECUNDI 

quia positio Signiferi circa media sui obliqiiior est: juxta 
solstitium vero rectior. 

Lxxx. (lxxviii.) Contexenda sunt his coelestibus nexa 
causis." Namque ^Ethiopas vicini sideris vapore* torreri, 
adustisque similes gigni, barba et capillo vibrato/ non est 
dubium. Et adversa plaga mundi, atque glaciali, Candida 
cute esse gentes, flavis promissas crinibus : truces vero ex 
coeli rigore has, illas mobilitate hebetes : '' ipsoque crurum ^ 
argument©, ^ iliis in supera succum revocari, natura vapo- 
rist'^hisin inferas partes depelli,humoredeciduo. Hie graves 
feras, illic varias effigies aniraalium provenire, et ' maxima 
alitum, et in multas figuras gigni volucres. Corporum au- 
tem proceritatem utrobique, illic ignium nisu, hie humoris 
alimento. Medio vero terras salubris utrimque mixtura,'^ 
fertilis ad omnia tractus, modicus corporum habitus, magna 
et in colore temperies, ritus molles, sensus liquidus, ingenia 
foecunda, totiusque naturae capacia. lisdem imperia, quae 
nunquara extimis gentibus fuerint : sicut ne illae quidem his 

» Ea quorum causa ratioque connexa est cum coelestibus. * Solis ardore. 

' Vi caloris. 



Chiffl. — 3 Ih eodein codice : juxta s. autem rectior. 

Cap. lxxx. 1 ' Caelius Rliodig. Antiq. Lett. in. 12. legit, has et illas mo- 
bilitate hebetes. Lege : truces ex coeli rigore et has. Illas vero,' Sfc. Dalec. 
truces V. ex c. rigore, has tt illas, Sfc. edd. vett. ante Haiduin. qui ex codd. 
suis nostram lectionem restitiiit. — 2 Cliiffl. criniumque ipsoruin argionento ; 
vet. Dalec. ipsorumque crinium argumento ; edd. vett. Venett. Rom. Parm. 
Brlx. aliifi anteGeleniiim, ipsoque crinium, Sfc. et sic cd. Elz. ex codd. Laet. — 
3 Conjiinclionem et redmidare putat Dalecampius. — 4 Vet. Dalec. salubri 
v.trinque mistura. Paulo post Gronov. tractus, modicus eorum habitus. Magna 

NOT^E 

a Vibrato] Torto. Auctor Moreti : pillos.' 

< Afra genus, tola patriam testante ^ Mobilitate hebetes] Ignca coeli ae^ 

figura, Torta coinam, labroque tu- risque mobilitate, quze in his plagis 

mens, et fnsca colore.' Hoc crinium potissimum viget. Hanc coeli /Ethio- 

discrimen geminum Lucanus expres- pici mobilitatem iterum commemo- 

sit X. 131. ' Pars tam flavos gerit al- rat, vi. 35. Prius legebatur, has et 

tera crincs, Ut nullas Ca;sar Kheni illas mobilitates habentes, nullo plane 

se dicat in arvis Tarn rutilas vidisse sensu. 

comas: pars sanguinis usti Torta "^ Ipsoque crurum'] Vide Notas et 

caput, refugosque gerens a fronte ca- Emend, num. 09. 



NAT. HIST. LIB. II. 81. 471- 

paruerint, avulsae, ac pro iramanitate'^ naturae urgentis 
illas, solitariee. 

Lxxxi. (lxxix.) Babyloniorum placita, motus terrae, 
hiatusque, et cetera omnia, vi siderum ' existimant fieri, sed 
illorum triura,^ quibus fulmina assignant : fieri autem, me- 
antium cum Sole, aut congruentium, et maxime circa qua- 
drata mundi." Praeclara quaedam esse efe immortalis in eo, 
si credimus,^ divinitas perhibetur Anaximandro Milesio 
physico, quera ferunt Lacedaemoniis praedixisse, ut urbem ^ 
ac tecta custodirent : '' ^ instare enim motum terrae, cum et 
urbs '' tota eorum corruit, et Taygeti montis magna pars ad 
formam puppis eminens abrupta, cladem insuper earn rui- 
na pressit.^ Perhibetur et Plierecydi Pythagoras doctori ^ 
alia conjectatio, sed et ilia divina : haustu aquae "" e puteo 

" Vcl quando meant cum Sole, in conjunctiojie cum eo, vel quando cum eo con- 
vetiiunt in aspeciu, maxime vera in quadrato, qui fit cum distant a Sole quarta 
mtiTidi, site cceli parte. * Caverent, 



ct in colore lemperies. Ritus, Sfc. — 5 In eodeni codice, fuerunt ; et mox, his 
paruerunt, a. ac pro proiiitaie, <Sff. Vet. exempl. Erasmi etiam, pronitate ; Chi- 
sian. unitate. 

Cap. lxxxi. 1 Chiffl. siderum vi. — 2 Praclara qucedam et immortalis, si credi- 
tnus,if. oniissis vocilms, ineo, codd. Dalec. vet. ft vet. exempl. Erasmi. rh esse 
omittunt ctiam codd. aji. Laet. Mox pro Anaximandro, Dalec. Anaximene,ex 
Arist. Meteor, lib. ii. — S Dalec. ne urbem e Cic. de Diviii. lib. i. — 4 Cod. Da- 
lec. terra : et turn ui-hs. — 5 In eodem codice : eludes earn, insuper et ruina oppres- 
sit. — 6lta Chiffl. Tolet. Salmant. aliifjuc codd. Harduini. item Hardnin. 1. 2. 
3. Miller. Bipont. et Franz. Pherecydis Pythagora doctoris Aid. Junt. Basil. 

NOT.E 

<■ Pro immanitate] Pintiano majjis unitati pacique consniat, arceri ac 

placet legi pronilate, Sed perinde siiniinoveri a coninieicio nostro gen- 

cst. Ultimae gentes, inquit, cjunmad- tes eas solitarias ac feras. De hoc 

niodiini imperare diii ne<iueiint, vi- argnmento vide Photiiim in Bibl. 

rium defectii, ant pnidentia-, iianec cod. ccxLix. in Vita I'ytliagorae. 

parere, cum sint aviilsa a nobis, at- ^ .Serf illorum trium^ Saturni, Jovis, 

«iue in alium orbeni quasi relegat«fe. ac Marlis, uti dictum est cap. 18. 

Quin si aditus aliciuis pateret, tamen ^ Custodirent] Vide Notas et E- 

sive ilia imnianitas, peregrinitaHjue, mend. num. 70. 

sive pronitas natura; subdiiceret eas '^ Ilaustu aqucc] Hoc vaticinium 

a nobis, ac summovertt. In (Ihiffl. Ammianus Marccll. lib. xxii. p.23(j. 

cod. ac Reg. 2. pro unilalc : hand im- ascribil Anaxagorae, quern * duni pu- 

probabili sentcntia, ut sit intcUeclus, tealcm limum conlrectarct, tremores 

a natura ipsa, quae horum tracluuni futures' ait ' praedixisse terrae.' En- 




472 



C. FLINII SECUNDI 



praesensisse, ac praedixisse^ ibi terrae motura. Quae si 
vera sunt, quantum a Deo tandem videri possunt tales dis- 
tare, dum vivant ? ^ Et haec quidem arbitrio cujusque 
existiraanda relinquantur : ventos in causa '^ esse non du- 
bium reor. Nequeenim'' unquam intremiscunt terras, nisi 
sopito mari', coeloque adeo tranquillo, ut volatus avium non 
pendeant,' subtracto omni spiritu qui vehit : nee unquam, 
nisi post ventos, condito scilicet in venas et cava ejus oc- 
culta flatu/ 9 Neque aliud est *^ in terra tremor, quam in 
nube tonitruum : nee hiatus aliud, quam cum fulmen erum- 
pit : incluso spiritu luctante, et ad libertatem exire nitente. 

•^ Vento in terra concava abdito. 



Lugd. Erasmi, Dalec. Lngd. 1606. Elz. et Gronov.— 7 Haec duo vocabula, 
ac pradixisse, desiint in cod. Dalec. Mox ibi deest in vett. codd. ap. Pintian. 
terrcB deest in Lugd. Erasmi aliisipie vett. — 8 Cod. Dalec. dum viiunt. — 
9 Chiffl. condito scilicet in venas, et cava ejus occulta Jlalu; vet. exemp!. Eras- 
mi, aliusqiie item ap. Pintian. condito s. i. v. et cava ejus occulta afflatu ; cod. 
Dalec. calidos occultato Jiatu ; Aid. Jnnt. Basil, et Lugd. Erasmi: conditos, 
scilicet in venas et cuvernas eis (al. ejus) occulta afflatu; et sic al. vett. ante Har- 
duinnm, qui ex codd. lectionem nostram recepit: et hunc secuti Miller. Bi- 
pont. et Franz. 

NOTiE 

scbius lib. x. de Praepar. Evang. Py- fiigam qnzerente, moveantur. Itaqne 
tliagorae ipsi : Pherecydi vero, prae- cum terras motus futurus est, praece- 
ter Tti!liiim, de Divin. lib. ii. p. 223. dit aeris tranqiiillitas, et quies ; vi- 
aquo Plinius liausit, MaximusTyrius delicet, quia vis spiritus, quae conci- 
Serm. iii. ubi hoc Sauii accidisse nar- tare ventos solet, in inferna sede de- 
rat, tinetnr . . . . Quid ergo? Nunquara 

^ Ventos in causa"] Vide Notas et tlante vento terra concussa est? Ad- 
Emend, num. 71. modum raro dno simul flavere venti. 

* A^ei^ueeHimjSeneraNatur. Quaest. Fieri tamen et potest, et solet.... In 



VI. 12. p. 907. 'Spirittim esse qui ter- 
ram nioveat, et pluriniis, et maximis 
auctoribus placet. Archelaus anti- 
quitatis diligens, ait ita : Venti in 
concava terrarum deferuntur : delude 
nbi jam omnia spatia plena sunt, et 
in quantum aer potuit, densatus est, 
is qui superveniet spiritus, priorem 
premit et elidit . . . Tunc ille qua^rens 



liac sententia licet ponas Aristotelem, 
et discipulum ejus Theophrastum,' 
&c. Vide Arist. Meteorol. ii. 8. p. 
568. 

^ Nonpendeanl'],'Son aequabili vo- 
latu sese librent, ob summam aeris 
tenuitatem, sed alas crebro coocuti* 
ant. 

s Neque aliud fs<] Ut in nube, in- 



locum, omnes angustias dimovet, et quit, luctatione flatus aut vaporis, 
claustra sua conatur effringere. Sic tonitruum editur, sic in terrae cavis 
evenit, ut terrae, spiritu luctante, et aeris agitatione cietur tremor. 



NAT. HIST. LIB. ll. 82. 473 

Lxxxii. (lxxx.) Varie itaque'' quatitur, et miraedun- 
tur opera alibi prostratis moenibus, alibi hiatu profundo 
haustis, alibi egestis molibus, alibi emissis amnibus : non- 
nunquam etiam ignibus, calidisve ^ fontibus, alibi averso ' ■= 
fluminum cursu. Prascedit vero*^ comitaturque terribilis 
sonus, alias murmur * similius mugitibus/ aut claraori hu- 
mano, arraorumve pulsantium fragori : pro qualitate mate- 
riae excipientis, formaque vel cavernarum, vel cuniculi, per 
quern meat, exilius ' grassante in angusto, eodem rauco in 
recurvis, resultante in duris, fervente in humidis, fluctu- 
ante in stagnantibus : item fremente' contra solida. Ita- 
que et sine + s motu saepe editur sonus. Nee simplicimodo 
quatitur,^ sed tremit vibratque. Hiatus vero alias rema- 
net, ostendens quae sorbuit, alias occultat ore compresso, 
rursusque ita inducto solo, ut nulla vestigia extent, urbibus 



Cap. lxxxii. ] Ita codd. Dalec. Laet, et Chiffl. vet. exempl. Erasmi, et 
onmes codd. Hardiiini, item Harduiu. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, ad- 
verso edd. vett. ante Hardiiin. — 2 Codd. Dalec. et Cliiffl. alias murmuri simi^ 
lis, alias mugitibus. Mox Chiffl. arborumve p. fragori. Paulo post Salmant. 
vel cuniculi, per quern fit exitus. — 3 Codd. Dalec. et vet. ejusdein, item Chiffl. 
et Salmant. recurvis, resultante in duris, fremente in humidis, fiuctuante in stag- 
nantibus, fervente, Sfc. cod. ap. Laet. etiam fervente, unde ille conj. frangente. 
— 4 Quandoque et sine cod. Dalec. sine metu errore operarum in ed. Hardiiin. 2. 
quod, de more, recepit Franz, cum var. lect. motu. — 5 Edd. vett. ante Hardiiin. 
quatitur unquum ; particula unquam deest in codd. Dalec. et edd. Hardiiin. 1. 

NOTiE 

» Varie itaque'\ Htec ex Arist. de enim aliter posset, ut ait noster Vir- 

Mundo, cap. 1. p. 008. giliiis : 'Sub pedihiis miigire solum, 

'' Calidisve] Qiiales circa /Edepsum et juga celsa mover!,' nisi hoc esset 

simili ex causa prodiere, teste Arist. opus ventorum,' &c. 
Meteorol. u. 8. p. 500. Ato koI to. 9fp- ^Exilius] Hoc ad sonum referri 

/xo TO TTfpl AiSe^ov anh toiouttjs aWlas debet, qui tum editur, cum per an- 

■yiyove. gustiim foramen spiritus meat. Nam 

<= Alibi aversol Ita Mss. omnes, si dc vi agitur vehementiaqueconcus- 

non, ut editi, advcrso. Vide xxxi. sus, secus se res habet. ' Per ali- 

30. qiiain rimani maligne fugit,' inquit 

'' Pracedit cfio] Ex Arist. Meteo- Seneca loc. cit. cap. 14. ' et hoc acri- 

rol. 11. 8. p. 5G'J. us fertur, quo angustius.' Hunc lo- 

' Aliasmurmur] Seneca vi. 13. p. cum ex vett. codd. aliter interpunxi- 

908. ' Ideoque,' ait, 'anteqiiam terra nius, quam libri hactenus editi: Pii- 

moveatur, solct niugitiis audiri, ven- nius ex Arist. baiisit, loc. cit. 
tis in abdito tumuUuaulibus : nee « Itaque et sine] Arist. loc. cit. 



474 



C. PLINII SECUNDI 



plerumque devoratis, agrorumque tractu hausto. Marili- 
ma'' autera maxime qiiatiuntur. Nee montuosa^' tali 
malo carent. Exploratum est mihi, Alpes, Apenninumque ^ 
saepius tremuisse. Et autumno ac vere terrae crebrius 
moventur, sicut fiiint fulmina. Ideo GalliaeJ et .^gyptus 
minime quatiuntur : quoniam hie aestatis causa obstat, illic 
hyemis. Item noctu sgepius, quam interdiu. Maximi au- 
tem motus existunt matutini, vespertinique : sed propinqua 
luee crebri : interdiu autera eirca meridiem. Fiunt et Solis ^ 
Lunoeque defectu,^ quoniam tempestates tunc sopiuntur. 
Praecipue vero, cum sequitur imbrem asstus, imbresve aes- 
tum. 

Lxxxiii. (lxxxi.) Navigantes quoque sentiunt non 
dubia conjectura, sine flatu intumescente fluctu subito aut 
quatiente icti.'' Intremunt vero et in navibus posita, aeque 
quam in aedificiis, crepituque praenuntiant : quin et volu- 



2. 3. Miller. Blpont. et Franz. — 6 Ita Chlffl. omnes Harduini codd. item 
edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, montosa edd. vett. ante 
Hardnin. — 7 Apennias codex Dalecampii ; Pcenias Lon^ol. — 8 Fiunt et lu- 
ncE de/ectu Pintian. ex Aristot. Mox imberve astum margo edd. Dalec. et 
Gronov. 
Cap. lxxxiii. 1 Codd. Reg. Hard. 2. Chiffl. alliqiie ap. Laet. item ed. 



NOTiE 



•• Maritimii] Reliqiinm fere caput 
de vevbo translatiin; ex Arist. loc. cit. 
p. .567. ubi singulanim reruin causas 
explanat uberrinie. 

' Nee montnoaa] Ita Mss. omnes, 
non montosa. Vide Senecam loc. cit. 
cap. 26. p. 912. 

i Ideo Gallia;'\ Narrat Monstrele- 
tiiis, an. 1421. Provinciaj Narbo- 
nensis tractum motu concussnm. Sed 
Galliaa nomine apnd Plinium Narbo- 
nensis Provincia minime censetur, iit 
dicemus, xvi. 13. Agatbiaslib. ii. p. 
52. Alexandrian! ^Egypti, cum ibi jii- 
ri discendo daret operam, tremuisse 
ait: idqiie prodigii instar fuisse. De 
^gypto, vide Senecam Natur. Qtiajst. 
VI. 26. p. 912. Ejus hoc multo veri- 



us pronuntiatum est : * Erramus, si 
uliam terrarum partem ab hoc pcri- 
culo immunem credinuis. Omnia sub 
eadem jacent lege. Nihil ita, nt im- 
mobile esset, natura concepit,' &c. 
Et sane hoc ipso qno ista commenta- 
mur anno, post Christum iiatum 1682. 
die Mali duodecima, hora post me- 
dian! noctem secunda, concuti Lnte- 
tiau! terrae motu sensimus : quo de- 
lude motu accepimus vehenientius 
quassata esse complura Campanile 
oppida, dirutas ades circa Vogesum 
monteni, in Lotharingiae Alsatiaeque 
confinio. 

■^ Fiu7it et Solis] Vide Notas et 
Emend, num. 71. 

' Icti] Reg. 2. et ChifB. ictti. 



NAT. HIST. LIB. II. 84. 475 

cres non impavidae sedentes.^ Est etin cceIo"' signum, prae- 
ceditquc motu future,' aut interdiu, aut paulo post occa- 
sum sereno, ceu tenuis linea nubis in longum porrectae spa- 
tium. Est et in puteis" turbidior aqua, nee sine odoris 
taedio. 

Lxxxiv. (Lxxxii.) Sicut in iisdem ' ^ est remedium, 
quale et crebri specus prasbent : conceptum ^ enim spiritum 
exhalant, quod in certis notatur oppidis, quae minus quati- 
untur, crebris ad eluviem cuniculis cavata. Multoque sunt 
tutiora in iisdem illis quae pendent : ^ sicut Neapoli in Ita- 
lia intelligitur, parte ejus, quae solida est, ad tales casus ^ 
obnoxia. Tutissimi sunt sedificiorum fornices, anguli quo- 
que*^ parietura,' postesque alterno pulsu® renitente. Et 



Elz. ictu.—2 Ita codd. Harduini et Cliiffl. item edd. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz, sedent Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Leyd. Frankf. Da- 
lec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. sentiunt alii ap. Dalecampium.— 3 Sed et hi 
caelo sig7ium pracedit motu futuro cod. Dalec. et vet. exeinpl. Erasmi. Paulo 
post, Cliiffl. tenuis seu linece nube in longum porrecta, Sfc. Pintiaii. tenuis seu 
Innea iiubes in longum porrecta, Sfc. ex Virg. ' Tenuia nee lanse per coelum 
veliera ferri.' 

Cap. lxxxiv. I Sed et in iisdem vet. Dalec. Mox idem codex et vet. 
exenipl. Erasmi, quale cloaca et crebri, fyc. Salmant. quam rem et crebri, ^-c. 
—2 Ita codd. Harduini et Cliiffl. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz, prccconceptum Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. 
Elz. et Gronov. Mox codd. Dalec. ot Cliiffl. quod in totis notatur oppidis : mirius 
quippe quatiunlur. Toletan. etiam, quod iti talis; Salmant. et vet. exempl. 
Erasmi, qucd in tutis, — 3 Vet. Dalec. non angulosi quoque parietes. Mox, al- 
terno pulsui in eodem codice ; alterno pulsu renitentesBsi&\\. Aid. Junt. Lugd. 
Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. alterno pulsu reni- 

NOT^ 

"• Est et in ccelo'} Ad verbum ex quod genus camerarum spiramenfa 

Arist. Melcorol. ii. 8. p. 569. Th Sk plerumque liabet non pauca, (jiiibus 

avThv aiTiov koX rov iloiid6ros ivioTe yly- exeat ad libertatem aiir. 
veffdai arifxiiov irph ruiv (Tuaixwu- ^ yap '^ Ad tales casus~\ Hue refer quod 

ixfd' 7]fj.(pav, ^ fMiKpuv juero Suaphi, al9- Tacilus ait Anual. xv. tlieatrum Nea- 

plas otl(Tr)s, yftpiKiov XeiTThi/ cpaivtrai 5ia- poli terra; motu sine uUius noxa col- 

TilvoVy KoX fiuKphv, oTov ypa/xfMTJs prJKos lapsuni. 
evBiiTTiTt StitKpt^uip.ti'oi', K. T. A. "" AnguH quoquc] Seneca Nat. Quaest. 

" £5^ et in jmteis] Vide qua; de 30. p. 913. 'Didurtis a>di{i(ia angn- 

Plierecyde dicta sunt, cap. 81. lis vidimus niovcri, itcrumque com- 

* Sicut in iisdern] In puteis perfu- poni.' 
gium, et cavis specubus. ' Altcnio pulsn] Quando, nt paulo 

'' Qua; pendent] Structisfornice ca- post ait ipse, alter luotus alteri reui- 

mcris imposita acdificia intelligit : titur. 



476 C. PLINII SECUNDl 

latere terreno* facti parietes minore noxa qaatiuntur. Mag- 
na differentia est et in ipso genere motus : pluribus siqui- 
dem modis quatitur. Tutissimutn est, cum vibrat crispante 
aedificiorura crepitu : et cum intumescit ^ assurgens, alter- 
noque motu residet : innoxium et cum concurrentia tecta 
contrario ictu arietant : quoniara alter motus alteri reniti- 
tur. Undantis inclinatio, et fluctus^ more quaedam volu- 
tatio infesta est : aut cum in unam partem totus se motus 
impellit. Desinunt autem ^ tremores, cum ventus emersit : 
sin vero duravere, non ante quadraginta dies sistuntur: 
plerumque et tardius, utpote cum quidam annuo et biennii 
spatio duraverint. 

Lxxxv. (lxxxiii.) Factum est et hoc semel,' quod 
equidem in Etruscae disciplinas voluminibus inveni, ingens 
terrarum ^ portentum, L. Marcio, Sex. Julio ^ '^ coss. in 
agro Mutinensi. Namque montes duo inter se concurre- 
runt, crepitu maximo assultantes, recedentesque, inter eos ' 
flamma fumoque in coelum exeunte interdiu, spectante e 
via ^Emilia magna equitum Romanorum, familiarumque et 
viatorum multitudine. Eo concursu villae omnes elisae : 
animalia permulta, quae intra fuerant, exaniraata sunt, anno 



tente, ut in textii, codd. Hardiiini et Chiffl. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz. — 4 E latere terrave vet. Dalec. — 5 Chiffl. et ftuctuum. 

Cap. lxxxv. 1 Ita restituit Brotier ex codd. Reg. 5. Rezz. et Ed. pr. ita 
quoque Venett. Rom. Biix. et vet. exempl. Eiasmi. Factum est seinel Aid. 
Junt. Basil. Liigd. Eiasmi, Frankf. Leyd. Dalec. Liigd. 1606. Elz. Groiiov. 
Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Mo\, voluminibus invenitur Chiffl. 
— 2 Sex. Liicio Chiffl. — 3 Cod. Dalec. interea. Paulo post, in eodem codice, 

NOTyE 

*■ Et cum intumescit^ Arist. Meteo- xv. 18. pag. 538. sic ilium describit, 

rol. II. 8. p. 570. ut urbes, montes, ilumina omnia, siis- 

s Desinunt autem] Reliqua prorsus que deque, horae octante perversa eo 

ad verbum ex Aristotelis Graeco con- fuisse dicat : et tractu quidem leu- 

textu, loc. cit. p. 569. carum trecentarura secundum littus : 

^ Ingens terrarwn] Ingentius mul- septuaginta in continentem : Seneca 

to quod contigisse fertur saeculo hoc interim falso pronuntiante, nunquam 

ineunte, non procul Limain Peruvia: terrae motum ultra millia passuum 

teriae motus scilicet, quo nou est pro- ducenta extendi, 
ditus immanior. Furuerius Hydrog. '' Sex. Julio] Anno U. C. dcliii. 



NAT. HIST. LIB. 11. 86. • 477 

ante sociale bellum,*' quod baud scio an funestius terrae 
ipsi Italiae''^ fuerit, quam civilia. Non minus mirum osten- 
tum et nostra cognovit aetas, anno Neronis principis supre- 
mo, sicut in rebus ejus exposuimus,'' pratis oleisque, intcr- 
cedente via publica, in contrarias sedes transgressis, in 
agro Marrucino, praediis Vectii Marcelli ^ equitis Romani, 
res Neronis procurantis. 

Lxxxvi. (lxxxiv.) Finnt simul'* cum terrae motu et 
inundationes maris, eodem ^ videlicet spiritu infusi, ac ter- 
ras residentis ' sinu recepti. Maximus terrae memoria mor- 
talium extitit motus, Tiberii Caesaris principatn, xii. urbi- 
bus " Asiae una nocte prostratis. Creberrimus Punico bel- 
lo/ intra eundem annum septies atque quinquagies nuntia- 



famillarumque et uxorum mullitudine. — 4 Ita codd. Harduitii et Cliiffl. item 
edd.Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont.et Franz, ipsi terra //oiicE Aid. Jiint. Basil. 
Lngd. Erasnii, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. Mox in 
Cliiffl. quam bdla civilia. 

Cap. lxxxvi. 1 Ita Brotier. ac terra: sidentis codd. Hardiiin. Laet, et 
vet. Dalec. item ed. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, aut resideiitis 
Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et 

NOTiE 

<= Sociale helium] Idem Marsicum lib. xii. p. 57. Tacitus Annal. ii. p. 

helium appellatum, quod a Marsia 55. * Eodem anno duodecim celebres 

primum concitatuni fuerit. Adeo for- Asize urbes coUapsa?, nocturno motu 

midolosum et exitiale Italiae, ut nee terrae, quo improvisior graviorque 

Hanibalis, nee Pyrrlii fuerit tanta pestis fuit . . . Asperrima in Sardianos 

vastatio, inquit Florus, a quo fuse il- lues plurimum in eosdem misericor- 

lud describitur, iii. 18. p. 137. Vide diae iraxit : nam centies sestertium 

etiam Appianura Civil, lib. i.p. 371. poUicitus Caesar: et quantum aDrario 

<) Exposuimus] In libris historiarum, aut fisco pendebant, in quinquennium 

quos a fine Aufidii Bassi composuit, remisit. Magnetes a Sipylo proximi 

ut in praefattone dictum est. damno ac remedio habiti. Temnios, 

e Vectii Marcelli] Repetit hoc rur- Philadelplienos, iEgaeatas, ApoUoni- 

sum XVII. 38. — ' Notandum hie inte- enses, quique Mosteni, aut Macedo- 

rim, alias res Neronis, alias res fuisse nes Hyrcani vocantur, et Hierocae- 

Imperii sive Reipublica;.' Ed. sec. saream, Myrinam, Cymen, Tmolum, 

» Fiun<simi<?]Ha;cPliniusexArist. levari idem in tempus tributis,' &c. 

Meteorol. ii. 8. p. 570. ExtantTiberii Caesaris nummi.nionu- 

•> Eodetn'] Fluctus in terras impel- menlum liberalitatis in afflictas ur- 

lente etinfundente vento : atque alio bes : quibiis nummis inscriptum, ci- 

simul terrae sidentis sinu recepto, vitatiuus asi.e RKSTrrcTis. His 

eandem quatiente. tluodecim urbibus Ephesum addit 

" XII. urbibus] Meminit Strabo Eusebius in Chronico. Tacitus ait id 



478 



C. PLINII SECUNDI 



tus Romam. Quo quidem anno ad Trasyraenum " lacum 
dimicantes, maximum motum'^ neque Poeni sensere, nee 
Romani. Nee vero simplex malum, aut in ipso tautura 
motu periculum est : sed par aut majus ostento.^^ Nun- 
quam urbs Roma tremuit, ut non futuri eventus alicujus id 
praenuntium esset. 

Lxxxvii. (lxxxv.) Eadem nascentium causa terrarum 
est, cum idem ille ^ spiritus, attollendo potens solo, non 
valuit erumpere.' Nascuntur enim nee fluminum tantum 
invectu, sicut Eehinades insulae ab Acheloo ^ amne conges- 
tae, majorque pars ^Egypti a Nilo, in quam a Pharo '^ insula 
noctis et diei cursum fuisse Homero ^ credimus ; ^ sed et 



Gronov. — 2 Ita codd. Harduini, Dalec. vet. ejnsdem, Chiffl. et vet. exempl. 
Erasmi; item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipout. et Franz, et sic etiam 
conjectavit Pintian. ostenttim exhibent Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, 
Frankf, Leyd. Dalec. Lugd. 160G. Elz. et Gronov. 

Cap. lxxxvii. 1 Cod. Dalec. valet erumpere. — 2 Pintian. contra omnia 



NOTiE 



contigisse C. Caelio L. Pomponio 
Coss. quarto Tiberii principis anno. 

^ Punico bello~\ Secundo, de quo 
Florum vide ii. 6. p. 59. 

e Trasymenum] In agro Perusino, 
liodie Lago di Perugia. Hie nobilis 
pugna, atque inter paucas niemorata 
popnli Rom. clades, inquit Livins 
lib. XXII. p. 120. Tertiiim fulmen 
Hannibalis, inquit Florus loc. cit. 

f Maximum motum'] Hujus memi- 
nit Florus loc. cit. 

s Ostento] Majus in ostento, qiiam 
in motu malum. 

» Cum idem H/e] Ita Seneca Natur. 
Quaest. VI. 21. p. 910. 

•> Ab Acheloo] Strabo lib. i. p. .59. 
ex Hesiodo, et lib. x. p. 458. afl&r- 
mat pariter Acheloo limum aggeren- 
te, exEchinadibus alias esse jam con- 
tinent! adjunctas, alias etiam pro- 
gressu temporis adjungendas. Et 
ante eum Herod, lib. ii. p. 93. 

<= A Pharo'] De Pharo dicenuis v. 
34. 



"5 Homero] Haec Plinlus ex Arist. 
Meteorol. i. 14. p. 547. et ex Mela 
II. 7. p. 43. iEgypti partem illani, 
quae Delta vocatur, aggestione limi 
Niliaci factam esse plerique veteruni 
putarunt, Homero dnce, Odyss. A. 
354. N^(roy eireirci ris ecrrl iroKvKXvaTCf 
iv\ irovrcf, Alyvirrov irpoirapoiQe, (^apov 
Se £ KiKXiifTKovai.,') T6(T(jov &vev 9' '6<r<Tov 
T€ iravTrjixiftiri y\acpvp^ vyjvs ''Hvvtrev, k, 
T. \, Quae sic Lucanus reddidit x. 
509. ' Tunc claustnira pelagi cepit 
Pharon : insula quondam In medio 
stetit ilia mari, sub tempore vatis 
Proteos: at nunc est Pellaeis proxi- 
ma muris.' Seneca Natur. Quapst. 
VI. 6. p. 912. ' Tantum enim, si Ho- 
mero fides est, aberat a continent! 
Pharos, quantum navis diurno cursu 
metiri plenis lata velis,' &c. Et lib. 
IV. ' Debet ^gyptus Nilo non tan- 
tum fcECunditatem terrarum, sed 
etiam ipsas.' Hoc commentuni re- 
fellunt eruditi hoc argumento ; nam 
si Pharo ab ea ^Egypti et Nili ostio 



NAT. HIST. LIB. II. 88. 



479 



reccssu maris, sicut eidem* de Circeiis. Quod accidisse et 
in Ambracioe ' portu decern milliiim passuum intervallo : 
et Atheniensium quinque millium ad Piraseum ' memora- 
f iir : et Ephesi, ubi quondam aedem Dianas alluebat. He- 
rodoto quidem ' si credimus, mare fuit supra Memphin> 
usquc ad iEthiopum montes : itemque a planis Arabias.* 
Mare et circa Ilium, et tola Teuthrania, quaque campo.' 
inlulerit Maeander. 

Lxxxviii. (lxxxvi.) Nascuntur et alio modo terras, 
ac repente in aliquo mari' eraergunt, velut paria" secum 



cxemplaria : cursus fuit, si Homero credimus. — 3 Cliiffl. et in Umhracice. 
Paiilo post in eodem codice, cedem Dianic abluebat. — 4 Pintian. tentabat, 
itemque in planis Arabiee. 

Cap. lxxxviii. 1 Cod. Dalec. alto mari. Salmaut. et vet. exempl. Eras- 
mi, alio mari. 



NOTiE 



tanta inlercapediiie distabat, atque 
noc, qiiantuin est, spaiiiiin oppletiim 
est intra annos niille ab excidio Tro- 
jae ad conditam Alcxandriam, qno- 
modo deinceps intra longins spatium 
nihil est ei linii ant terrarum addi- 
tuni? Et vero id risit jamdudum 
Strabo lib. i. p. 30.—' At Homerum 
Piinius ipse non intellexit. Pliaros, 
Homerica insula, ipsa est olKovjjLivri, 
terra liabitabilis, Oceano (ut putaba- 
tur) circumcineta : nee aliud sunt ce- 
teris fere, qiiaa in Odyssca comme- 
inorantiir, insiilae. Habitabilem an- 
tein dico in hoc uno hemisph^erio: 
altero in undis in infinitum spatium 
immensis, ut tunc credebatur niagno 
errore, innatante et obruto. Est ea 
Homerica Pharos, non ante unum ex 
ostiis Nili, ut vera l-*liaro8 semper est 
et fuit, juncta ponte Aiexandrive, sed 
ante yEgyptuni, hoc est, ante Nilum 
ipsum totum, at pariter fabulosuui ; 
hoc est, ante (iiieni hominis, sive di- 
lapsum ejus e vita. ' Omnes enim 
iQorimur, et quasi aqua; dilabimur 
super terrani,' ii. Reg. xiv. 14. Dis- 
tal autem ea insula ab /Dgypto, sivc 



Nilo, diei unius noctisque cursu se- 
cundissimo ; hoc est, toto \it<s tem- 
pore etiam bene et fortunate actse. 
Est ea in mari undoso, hoc est, variae 
in eo aijitantur curae. Ibi portus est 
portuosus, nnde deducuntur naves in 
mare, postquum hauserunt aquam ni- 
gram, apvcrirdfievoi fifXav vSaip, hoc est, 
postquam nascendo vitam hausere 
curis tetris futuram plenissimam. 
Non aquationem certe hie Homerus 
intelligit ; cum neque ex mari 6at 
aquatio ; et distare dicatur continens 
ab insula, in qua hauritur aqua nigra, 
noclis unius et diei cursu velocissi- 
mo.' Ed. sec. 

'■ Sicut eidcm^ Subintellige, Home- 
ro credimus. Pliuius iix. 9. ' Circeii 
quondam insula, ut creditur Home- 
ro.' 

^ Ad Piracum'\ Ita Strabo lib. i. 
p. 58. De Pirseeo, iv. 11. 

s Herodoto quidem'] Lib. n. p. "J3. 
nnde hsec Piinius : ibi cnim de Ephe- 
80, iiigypto, ac Memphi, Uio, Teu- 
thrania, Maeandrique campis, eadem 
referuntur. 

■» Velut paria] Columella,!. 8.' cuui 



480 



C. PLINII SECUNDI 



faciente natura : " quaeqiie hauserit hiatus, alio loco ^ red- 
dente. 

Lxxxix. (Lxxxvii.) Clarae jam pridem insulae, De- 
les'' et Rhodos, memoriae produntur ' enatae. Postea mi- 
nores, ultra Melon, Anaphe : ^ inter Lemnum et Hellespon- 
tum, Nea : * inter Lebedum * ^ et Teon, Halone : inter Cy- 
cladas, Olympiadis cxxxv.s anno quarto, Thera et Thera- 
sia.' Inter easdem post annos cxxx.'' Hiera, eademque 
Automated £t ab ea duobus^ stadiis post annos ex.' in 

" Velut sua damna compensante natura. 



Cap. LXXXIX, 1 Cod. Dalec. memoria produntur, — 2 Chiffi. inter Lesbon ; 
quod ex codd. suis probat Laet. — 3 Brod. et Senec. et Thia et Therasia. — 
4 Cod. Dalec. cadem qua Automate. — 5 Ita Chiffl. Keg. Brot. 2. et Ed. pr. 
aliaeqne vett. edd. quod recepit Brotier. Et ab duobus Dalec. Elz. Gionov. 
Harduin. 1. 2. 3. Bipont. et Frauz. Mox Chiffl. et Salmant. cevo, Junio Syl- 
laneo, Mar. Cwlio Balbo. Edd. vetl. Sy llano ; Harduini codd. item edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Silano; non vero, ut refert Franzius, 



NOTiE 



rationibus domini paria facere ' fa- 
mulum dixit, qui accepti et expensi 
rationes pares esse ostendit : qui 
quod aliunde accepit, alibi vel aliun- 
de compensat. Seneca, Ep. 19. ' Po- 
teram tecum liac Maecenatis senten- 
tia pareni facere rationem :' hoc est, 
debitum omne exsolvere. 

•• Alio loco'] Sic proximam Lemno 
insulam, quam Chrysen vocant, niari 
absorptam esse Pausanias refert lib. 
VIII. in Arcad. p. 609. quo tempore 
enata alia est, Hiera nomine : de qua 
dicetur cap. seq. 

•= Delos} Ammianus lib. xvii. p. 
98. ' In Asia Delos emersit, et Hie- 
ra, et Anaphe, et Rhodns.' Vide 
etiam Pindarum in Olymp. Ode vii. 

^ Anaphe'i Supra Theram insulam, 
non procul Lacedaemone, statiiitur a 
Conoue apud Photinm in Bibl. cod. 
186. p. 456. 'Ev 'Ara</)}j ttj vi)acf avrrj 
8' i(TT\v inrep vi]<Tov Qiipas, ovx eKos t^s 
AaKcSaijuofktic. 



^ Nea] Numero multitndinis Neot, 
Nece, vocantiir ab Antigono, Hist. 
Mirab. cap. 9. inter Lemniorum in- 
sulas. Stephano iteni,etSuidse. Di- 
cemus de ea iterum iv. 23. 

^ Inter Lebedum] Vide Notas et 
Emend, num. 72. 

s Olympiadis CXXXV.] Vide No- 
tas et Emend, num. 73. Annus hie 
quartus est post helium Punicum pri- 
mum confectunijUrbis dxvii. — ' An- 
nus hie est Urbis Romse dv. Similis 
exortus alterius insulae, sive rupis, e 
mari enatae anno 1707. describitiir in 
Historia Regia Scientianim anni 
1728. p. 23.' Ed. sec. 

h Post annos CXXX.] Fuit is igi- 
tur annus urbis conditae dcxlvii. 
Verum ex Jiistino xxx. 4. p. 233. 
constat prodiisse Hieram circiter id 
tempus quo bellum a Romanis sus- 
ceptum est adversus Philippum Ma- 
cedonum Regem. Consentit Justine 
Plutarcbus de Pythias Oraculis, p. 



NAT. HIST. LIB. II. 89- 



481 



nostro a)vo, M. Junio Silano, L. Balbo coss, a. d. viii. 
Idus Julias, Thia. 

(lxxxvui.) Ante nos et juxta^ Italiam inter ^olias 
insulas, item juxta Cretam emersit e mari mmd.' passuum 
una cum calidis fontibus : altera Olympiadis clxiii.'' anno 
tertio in Tusco sinu, flagrans haec violento cum flatu. Pro- 
diturqnc' memorise ^ magna circa illam multitudine pis- 
cium fluitante, confestim expirassc, quibus ex his cibus 
fuisset. Sic et Pithecusas "' in Campano sinu ferunt ortas. 
Mox in his montem Epopon," cum repente flamma ex 
60 emicuisset, campestri a^quatum planitie. In cadem^ 
et oppidum haustum profundo ; alioque motu terras stag- 
num emcrsisse : " et alio, provolutis montibus insulam cxti- 
tisse Prochytam.'' 



SiUano.—6 Ante nos juxta, oniisso et, cod. Dalec. Mox edd. vett. ante Har- 
dnin. M. D. passuum . . . Olympiadis CXLIU. Nostram lect. exiiibcnt Tolet. 
Cliiffl. alii rodd. ap. Harduin. item edd. Harduini 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. — 7 Proditur quoque menwricB cod. Dalec. — 8 In iisdem cod. Dalec. 
Mox Loiigol. et Scalig. in Var. alioque motu terra stativas emersisse. 



NOTiE 



399. Id vero bclliim centum ferme 
annis Plinianam epochani antecedit. 

' Post annos CX.I Vide Notas et 
Emend, mini. 74. Interim corollarii 
vice liibet liic addere quod nfert 
Gassendus in lib. x. Laertii, p. 1050. 
ne nostrum quidem sveculum consi- 
niili ostento carere. Nam anno 1038. 
a Julii Kalendis ad Idus, ita coepit 
eructare Vulcanus, (verba sunt ipsa 
literarum q<ias recital,) non admodum 
procul ab insula S. Micliai lis, quae 
Azorum, sen Tcrcerarum una est, et 
qua marc qviidem altum est ulnis scu 
brachiis, ut vocant, ICO. ut inde 
efforniata fuerit insula longitndinis 
trium U'ucarum, latitudinis scsqui- 
leucat, altitudinis GO. bracbiorum. 
CaiisHS tanti miraculi idem indagat, 
ea de re uberius disputando. Tn, si 
otium est, consulc. 

J MMD.] Ita codices Reg. 2. Colb. 



2. Tolet. Sec. Editi, 31. D. 

k VLXIII-I Ita pralaudati codi- 
ces. Editi, priepostcrc, CXLIII. 

' Proditurqne] Rem plane siniilem 
accidisse in Caria prope Loriuia ur- 
bem Seneca rcfcrt, Nat. Qua;st. iii. 
19. p. 871. 

'" Pithecusas] Consentit Strabo lib, 
VI. p. 258. In Campano sinu, Gol/o 
di Napoli. 

" Epopon] Idem Strabo lib. v. pag. 
248. ex TimjEO refert Thy 'Encinria Ao- 
<pov motu terras concussum' ignes 
cvomuisse, ct (|nic(|uid erat medium 
inter mare et ipsum, rursus ad niaro 
perpulisse. Campestri icquatum pla- 
nitie non (licit. 

"' Staf^num emcrsisse] Scu lacum,qui 
liodie Lnffo Agnanu. Vide Notas ct 
Emend, num. 75. 

p Prochylain] Vide Notas ct Emend, 
num. citato proxinic. 



t Delph. et Var. Clus. 



Plinius. 



H 



482 



C. PLINII SECUNDI 



xc. Namque et hoc modo insulas rerum natura fecit. 
Avellit Siciliam •> Italiae, Cypriira Syriae, Euboeam '' Boeo- 
tias, Euboeae Atalantem ' et Macrin, Besbicura Bithyniae, 
Leucosiam ' Sirenum promontorio. 

xci. (lxxxix.) Rursus abstulit insulas mari, junxit- 
que terris : Antissam " Lesbo, Zephyriura ' "^ Halicar- 
nasso, ^thusam Myndo, Dromiscon et Pernen ^ Mileto, 
Narthecusam Parthenio promontorio. Hybanda quondam 
insula loniae, cc. nunc a mari abest stadiis. Syrien " 
Ephesus in mediterranea habet : * Derasidas et Sophoniam 
vicina ei Magnesia. Epidaurus et Oricum insulae esse 
desierunt. 

XCI I. (xc.) In totura abstulit terras, priraum omnium 
ubi Atlanticum mare est, si Platoni ^ credimus, iramenso 



Cap. xci. 1 Zephyriam cod. Dalec. et vet. ejusdem. Mox Chiffl. Mchu- 
sam; al. Mthechusam, Vid. Not. Var. — 2 Cod. Dalec. in mediterraneo 
habet. 



NOTiE 



1 Siciliani] Hoc et Seneca credi- 
dit, Natur. Quaest. vi. 29. pag. 913. 
Ovidius Met. v. 290. ' Zancle quoqiie 
juncta fuisse Dicitur Italiae : donee 
confinia Pontus Abstulit, et media 
tellinem repnlit unda.' 

■' Eubceam] ' Eiiboea et ipsa aviilsa 
Boeotiae,' inquit Plin. iv. 21. 

* Atalanlemi Plinii hoc loco eno- 
rem arguimus in Notis et Emend, 
num. 76. 

' Leucosiam] Ita Strabo lib. vi. pag. 
258. 

" Antissam] Ovid. Met. xv. 287. 
* Fluctibus ambitffi fnerant Antissa, 
Pharosque, Et Phcenissa Tyros, qua- 
rum nunc insula nulla est.' Vide 
ctiam Strabonem lib. i. pag. 60. ubi 
Loc ipsum ex Myrsili relatu probat. 

" ZephyriuipJ] Unde jnncto terris 
Zephyrio, id nomen etiam Halicar- 
nasso ipsi haesit, cui anuexum fuit : 
Zf((>vpioi>, 7] 'AAiKapvacrcros rrjs Kaplas, 
inquii StepU. pag. 288. Straboni lib. 



XJ\. p. 656. est Zetpvpa. 

" PecTien] Itacodd. Mss. Nee pla- 
cet nobis Prienen hujus vocabuli vice 
reponi : sed Barbaro tamen placet. 

" Syrien'] De Syrie, et Derasidis 
rursum v. 31. De Epidauro et Ori- 
co, III. 26. 

a Si Platoni] In Timaeo, p. 25. ubi 
insulam ait ad columnas Herculis 
olim extitisse, Atlanticam cognomi- 
natam, opibus imperioque Europje 
et Africa? praepotentem, ipsa Libya 
Asiaque majorem, ex qua ad alias in- 
sulas, mox ad continentem ex adver- 
se hujus orbis nostri quem colimus, 
trajectus facilis foret. Eandem por- 
ro post ingentes terrae motus, et elu- 
viones aquarum, unius diei spatio 
haustam fluctibus insulam videri de- 
siisse : nunc immense ibi interfuse 
pelage baud facile perviam esse ad 
Antichtbonas viam. Eadem Strabo 
refert de Atlantide ex Platone, lib. 
II. p. 102. Sed haec esse fabulis pro. 



NAT. HIST. LIB. II. 93. 



483 



spatio. Mox interno, quae videmus hodie,' mersani Acar- 
naniam Ambracio sinu, Achaiam Corinthio, Europam 
Asiamque Propontide et Ponto. Ad hoc perrupit mare 
Leucada,'' Antirrhium/ Hellespontura/ Bosporos duos. 

xciii. (xci.) Afque ut sinus et stagna praeteream, ipsa 
se comest terra : ' devoravit Cybotum altissimum montcm, 
cum oppido Curite :" Sipylum ^ in Magnesia : et prius in 
eodem loco clarissimam urbem, quae Tantalis vocabatur. 
Galenes et Gamales*^ urbium in Phoenice agros cum 



Cap. xcii. 1 Codd. Dalec. et Salinant. quo videmus hodie ; Cliiffl. qua ho- 
dieque videmm. 

Cap. xciii. 1 Ita codd. Harduini et Chiffl. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz, et sic etiam coiij. Pintiamis e scriptura codd. To- 
let, et Salmant. qui exbibent, ipsa secum est terra. Dalec. ipsa, qua se co- 
mest, terra devoravit, Sfc. Edd. vett. ante Harduinnm, ipsa se condens terra 
deroravit, ^c. Mox, cum oppido Curice Cliiffl. — 2 Galenes et Galames Cliiffl. 
Regg. Hard. 1. 2. et Colb. 2. Galanes Keg. Brot. 2. Galanis et Gama- 
les Aid. JiiKt. Basil. Lngd. Dalec. Leyd. Frankf. Elz. Gronov. Harduin. 



NOTiE 



piora, qiiam ut iis imtnorandutn sit, 
Piinius sagaciter est subodoratns. 
Meminit etiam TertiiUianns liiijus 
Platonicffi sententiae in Apologet. 
cap. 40. p. 32. — ' Piinius aulem non 
ex TimaDO, sed ex opere Platonis 



Nam Livius lib. xliii. diserte testa- 
tiir, belli etiam Philippici tempore 
peninsulain fuisse : qnte taiiien Stra- 
bonis Liviique ipsitis aevo insula 
fuit. 

<= Antirrhium] A Rhio divisum quin- 



quod intercidit, accepisse istnd vide- que stadionini freto, ut ait Strabo 
tur, quod hie ex Platone refcrt : ne- lib, viii. p. 335. Vide quic dictiiri 
que eniin insulain, ut in Tima;o dici- sunius iv. 3. 



tur, absorptam Piinius dicit, scd 
terras ; hoc est, ut vocem eani intelli- 
git sect. sup. partem continentis.' 
Ed. sec. 

" Leucada'] Ovid. Met. xv. 289. 
' Leucada continiiam veteres habuere 
coloni, Nunc freta circunieunt.' Stra- 
bo quoque lib. i. p. 59. Leucadcm 
ait factam insulam, Corintliiis isth- 
mnm exscindentibus. Adversarinc 
igitur sibi Piinius, et Straboni exis- 
timandus est, qui iv. 2. fateatur Lcu- 
cadem, non niari irrunipente, sed 
opere accolarum abscissam esse a 
contiiiente:' Miiiime sane. Bis po- 
tius continenti rcdditaiu futeaniur. 



•^ Hellespontum'] Stratonis physici 
ea sententia fuit, rcferente Strabone 
lib. I. pag. 49. Euxiniim mare non 
fuisse olim cum /Egaeto conjuiictum, 
sed viani vi aquarum factam. 

'^ Oppido Curilel Illo fortassis, quod 
Curopolim Carias Stephanus appellat, 
p. 382. Sed R. 1. 2. Colb. 2. liabent 
Carile, Cliiffl. Curice. 

f Sipijlum] Sipylum eversani terrie 
niotu, regiiante Tantalo, Strabo quo- 
que prodidit, lib. i. pag. 58. et ante 
cum Arist. Mclcorol. ii. 8. p. 570. 

g Gaknes [Galanis] cl Gamales] Vide 
Notas et Emend, num. 77. 



484 C. PLINII SECUNDI 

ipsis : Phegium iEthiopiae jugum ' excelsissimum : tan- 
quam non infida grassarentur et littora." 

xciv. (xcii.) Pyrrhara *" et Antissam circa Mseotira 
Pontus abstulit: Elicen' et Buram in sinu Corinthio,' qua- 
rum in alto vestigia apparent. Ex insula CeaJ amplius 
triginta millia ^ passuum abrupta subito cum plurimis mor- 
talibus ^ rapuit. Et in Sicilia dimidiam Tyndarida ' ur- 
bem, ac quicquid ab Italia ™ deest. Similiter in Boeotia 
Eleusina.^ " 

" Perinde ac si hcBc damna tantum in medio terrarum sentirent'ur, ac non ipsa 
etiam infida grassarentur maris liltora, terrasque sorberent. 



1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. — 3 Phegium Jopes jugum Langolius. Vid. 
lib. V. cap. 14. 

Cap. xciv. 1 Chiffl. Bursam sinus Corinthius. — 2 Cod. Dalec. trecenla 
millia. Mox Reg. Brot. 5. cum pluribus mortalibus, ^-c. Chiffl. cum plurimis 
morlalibus. Rapuit et, ifc. alii codd. cum p. mortalibus rapuit. Et, Sj'c. Aid. 
Junt. Basil. Liigd. Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. EIz. Gronov. 
Hardiiin. 1. 2. 3. Bipont. et Franz, cum p. mortalium rapuit. Et, ^c. — 3 Ita 
cod. Chiffl. ap. Dalec. et Hardiiin. 1. Boeotia et Eleusina Aid. Junt. Basil. 
Lngd. Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lngd. 1606. Elz. Gronov. Hardiiin. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz. 

NOTiE 

'' Pyrrham'\ Cave de Pyrrha et An- 2. Chiffl. &c. Editores reposuerant, 

tissa accipias, Lesbi insulae oppidis, mortalium. 

de quibiis v. 39. ' Tyndarida"] ' Nam cum radices ur- 

• Elicen'] De his nrbibus rursum bis,' inqnit Fazelliis Decad. i. lib. ix. 

dicetnr iv. 6. Ovid. Met. xv. 293. cap. 7. pag. 204. 'maris fluctibiisim- 

' Si quaeris Elicen, et Burin, Achai- peterentur, saeviente hyeme, iindis- 

dos urbes, Invenies sub aquis, et ad- que supra solitum irruentibus, a ce- 

huc ostendere naut£e Inclinata solent tera urbe ea pars divulsa, disjecta- 

cuni mcenibus oppida mersis.' De que, cinn liabitatoribus in pelagus re- 

harum urbium subversione sciipsit pente prolapsa est : cujiis vorago in- 

libros integros Callisthenes ille,quera gens ac horrenda adhuc cernitur.' 

Alexander M. occidit, ut refert Se- " /46 /fa/ia] Spatiuni iulelligit, fre- 

neca Natur. Quaest. ix. 23. pag. 911. tumve quo Sicilia nunc ab Italia dis- 

Vide etiam Arist. de Mundo, cap. 4. pescitur. Hinc Rhegio nomen, ut 

pag. 608. et Strabou. lib. i. pag. 59. dicetur iii. 14. Vide Strab. lib. i. 

Contigit heec clades anno quarto pag. 60. Seneca Natur. Qnsest. vi. 

Olymp. CI. biennio ante puguam 29. p. 913. ' Hac inundatione, quam 

Leuctricam. poetarnin maximi celebrant, ab Ita- 

j Ceal Hoc Plinius iterum iv. 10. lia Sicilia rejecta est.' 

Vide Notas et Emend, num. 78. " Ekusina] Vide Notas et Emend. 

" Mortalibus] Ita Reg. 1. 2. Colb. num. 79. 



NAT. HIST. LIB. H. 95. 485 

xcv.(xciii.) Motus enim terrae sileantur, et quicquid 
est, ubi saltern busta urbium extant:' simul ut terras 
miracula" potius dicamus, quam scclera naturae. Et her- 
cule non coelestia enarratu difficiliora fuerint. Metallorum 
opulentia tam varia, tam dives, tarn fcecuuda, tot saeculis 
suboriens, cum tantum quotidie orbe toto populentur 
ignes, ruinas, naufragia, bella, fraudes : tantum vero luxu- 
ria, et tot mortales conterant : geramarum pictura tam 
multiplex, lapidum tam discolores maculae, interque eos, 
candor alicujus,f praeter lucem omnia excludens : medi- 
catorum fontium vis : ignium tot "• locis emicantiura per- 
petua tot saeculis incendia : spiritus letales alibi, ^ aut 
scrobibus emissi, aut ipso loci situ mortiferi, alibi volucri- 
bus ' tantum, ut Soracte^ vicino Urbi tractu : alibi praeter 
hominera,' ceteris animantibus : nonnunquara et homini, ut 
in Sinuessano agro, et Puteolano i'^ spiracula ' vocant, alii 
Charoneas '' scrobes, mortiferum spiritum exhalantes. 



Cap. xcv. I Cod. Dalec. busta u, extant sepultarum. — 2 Cliiffl. spiritus le- 
tales ttliubi; et mox, aliubi volucribus . . .alitibi prceter hominem, SfC. — 3 Chiffl. 

NOTiE 

" Terra inii-acula'] Vide Notas et te, in prnvincia Patrimonii S. Petri. 

Emend, num. 80. Ibi spelnnca lialituin pestiferum emit- 

p Candor alicujusl De pliengite la- tens, teste Seivio in enni Virgilii lo- 

pide loquitur, de quo ille uberius, cum, /En. xi. ' Sumnie Deum sancti 

XXXVI. 40. Gustos Soractis Apollo.' 

1 Ignium <o<] HLinx, ac Vesuvii. ' Prater hominem] Prope Neapo- 

Adde Heclam in Islandia, aliosque lim spelnnca est angusta, vulgo Gro<. 

prope innnmeros, quorum IMaffajus, <a(/c/ CuHcappellata, quod in earn con- 

et alii renun Indicarum scriptores jecti canes omni motn sensnque des- 

meminernnt. tituantur illico, donee vicinie aquae 

•■ Alibi volucribus^ Seneca Natnr. immersi, quasi spiritum vitamque re- 

Quaest. vi. 28. pag. 912. 'Quid quod cuperent : ncc quicquam homini ta- 

pluribus Italic locis per quanlain men halitus nocct. De Imjusmodi 

foramina pestilens exlialatur vapor, exspiratiouibns noxiis multa erudite 

quern non homini ducere, non t'ers Caesius de Mineral, i. 7. 12. num. 30. 

tutumest? Aves quoque in ilium in- " Pu<co/aHo] De spccn loquitur, qui 

ciderint, . . . . in ipso volatu cadunt, liodieqne visitur prope Puteolos, ad 

liventqne corpora, et non aliter quam la?vam lacus Aniani, Lago Agnano. 

per vim elisae fauces tnment.' " Charoneas] Xapwvua $dpa6pa mor- 

' Vt Soracte]HQi\ie, Monte S. Ores- tifero spiritu, quem exhalant, vitam 



486 



C. PLINII SECUNDI 



Item in Hirpinis Arasancti,* ''^ ad Mephitis'' aedcm, locum^ 
quern qui intravere, moriuntur. Simili inodo ^ Hierapoli ^ 
in Asia, Matris tantum Magnae sacerdoti^ innoxium. Alibi 
fatidici ^ ** specus, quorum exiialatione temulenti futura 
prascinunt, ut Delphis, nobilissimo oraculo. Quibus in 
rebus quid possit aliud causae afferre ^ raortaliura quispiam, 
quam diffusae per omne naturae subinde aliter atque aliter 
numen erurapens ? 

xcvi. (xciv.) Quaedara vero '^ terrae ad ingressus tre- 
munt/ sicut in Gabiensi agro, non procul urbe Roma, 
jugera ferme ducenta, equitantium cursu : similiter in 
Reatino. 



quce spiracula. Cod. Dalec. sunt spiracula, qua; vacant alii, ^c. — 4 Ansacli co- 
dex Cliiffl. — 5 Aliuhi fatidici in eodem codice. — 6 Ita codd. Dalec. et Laet. 
cum edd. Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz, probante Laet. in ed. 
Elz. efferre edd. vett. ante Harduin. 

Cap. xcvi. 1 Codex Tolet. ad ing)'essus prcmuntur, quod probat Pintian. 



aOTJE 



liomini eripere scribit et Galenus de 
Usu Partinm, vii. 8. pag. 458. toino 

IV. 

'■" Amsancti] Virgil. /Eneid. vii. 563. 
* Est locus Italiae in medio, sub mon- 
tibus altis, Nobilis et fania multis 
itienioratus in oris, Amsancti valles: 
densis hnnc frondibus atrnni Urget 
utrimque latus. ...Hie specus lior- 
rendum, et saevi spiracula Ditis 
Monstrantur, ruptoque ingens Ache- 
ronte vorago,' Sue. Meminit hujus 
pestiferte terrarum partis Cicero de 
Divin. lib. i. pag. 189. 

^ Ad Mephitis] Ita codices Mss. 
omnes : etsi dnbitet Hermolaus, num 
Ditis reponi potius oporteat. Mephi- 
tis ipsa Juno est, aeri corrupto pra;- 
sidens, cui templum excitatuni apud 
Creiiionam auctor est Tacitus Hist. 
III. pag. 71. Et vetus Inscriptio ap. 
Gruterum, p. 96. mefiti. l. CjEsivs 

ARAM. ET. MENSAM. DEDIT. HodiC 

locus ipse Amsancti Mephitis retinet 



nomen, Mufiti. Ipsa vero Mephitis 
interdum pro putore sumitur, ut pro 
igne Vulcanus, Jupiter pro aere. Ita 
"Virgil. Mn. vii. 84. ' Stevamque ex- 
halat opaca niephitim.' 

y Simili modo] Hoc etiam refert 
Arist. vel quisquis est auctor libri de 
Mundo, cap. 4. pag. 607. 

'■ HierapoW] Refert hoc pluribus 
Strabo, lib. xii. pag. 579. et lib. xiii. 
p. 629. 

^ Sacerdoti] Ita Apuleius de Mun- 
do. Innoxium quoqne ceteris exsec- 
tis ac seniiviris esse, tradunt Dio in 
Vita Trajani, Damascius apud Pho- 
tium in Bibl. cod. 242. pag. 1053. et 
Ammianus lib. xxiii. 

>> Alibi fatidici] Haec totidem ver- 
bis Arist. loc. cit. 

c Qiicedam vero] Ad ingressum am- 
bulantinm, et equorum cursus, terrae 
quoque tremere sentiuntur in Bra- 
bantino agro, qua; Belgii pars est, et 
circa S. Audomari Fanum. 



NAT. HIST. LIB. II. 96. 



487 



(xcv.) Quasdam insiilae '^ semper fluctuant,^ sicut in 
agro Caecubo, et eodem Reatino, Mutinensi,' Statoniensi.'' 
In Vadimonis + * lacu, et ad Cutilias ^ aquas opaca sylva, 
quae nunquam die ac nocte eodem loco visitur. In Lydia*" 
quce vocantur Calaminae, non ventis solum, sed etiam con- 



— 2 Vet. Dalec. semper fluitant, et sic legit Pintian. — 3 Ita codd. ap. Har- 
duin. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont, et Franz. 3Iutiensi A\d, 
Jiint. Basil. Leyd. Liigd. Eiasmi, Fiankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gro- 
nov. Mox, Slatlonensi Cliiffl. aliiqtie codd. ap. Harduin. Statiniensi conj. 
Dalecampius. — 4 In Vadimoyitis Cliiffl. et mox in eodem cum cod. Dalec. et 
ed. Harduin. 1. die ac nocte, ut in textu; Edd. vett. Aid. Junt. Basil. Lugd. 
Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. Gronov. Harduin. 2. 3. Bi- 



NOT^ 



*■ Qu(Edam insula'^ Haec Plinius e 
Seneca Natur. Quitst. iii. 25. p. 873. 
'Sunt niulti,' inquit, ' lapides pumi- 
cosi et leves, ex quibus quae constant 
insula?, in Lydia natant. Tlieopliras- 
tus est auctor. Ipse ad Cutilias na- 
tanteni insulain vidi. Alia in Vadi- 
monis lacu veliitur : alia in lacu Sta- 
tonensi. Cutiliarum insula et arbo- 
res habet, et lierbas nutrit, tanien 
aqua sustinetur : et in banc atquc 
illam partem non tantuin vento im- 
pellitur, sed et aura : nee unquam 
illi per diem et noctcm in uiio loco 
statio est : adco movetur levi flatu. 
Huic duplex causa est : Aquie gra- 
vitas medicatae, et ob boc pondero- 
sae : et ipsius iiisulae materia vecla- 
bilis, qu'i- non est corporis solidi,' itc. 
Tales insulas, qua; arbores babeant, 
quae coiitis impcllantur quo lubet, et 
in quibus et pecudes et armenta pas- 
cantur, ad Fanum S. Audomari in 



III. 8. Statones accolas vocat. 

f In Vadimonis'] De eo lacu Livius 
lib. IX. p. 166. sed multa eleganter 
Plinius Junior viii. 20. Hodie logo 
di Bessanello, in Etruriae parte^ quae 
Patrimonium D. Petri dicitur, millia- 
ribus a Tiberi vix tribus. 

g Ad Cutiliasi De his in. 17. Vide 
et Varronem de Ling. Lat. lib. iv. p. 
20. 

•» In Lydia] Martianus ix. 1. p. 
214. * Nonne,' inquit, ' ipsius vetus- 
tatis persuasione compertum, in Ly- 
dia Nympliarum insulas dici, quas 
etiam recentior asserentium Varro se 
vidisse testatur : quae in medium stag- 
num a continenti procedentes cantu 
tibiarum, primo in circulum motae, 
deliinc ad littora revertuntur.' Locus 
Varronis, quern laudat, est de Re 
Rust. III. 17. ubi Fulvius Ursinus in 
Notis, Sotionis fragmentum afferf, 
lioc ipsuni de lis insulis qua? sunt in 



Belgio, magna cum voliiptate ipse lacu, qui Calamina dicebatur, com- 



spectavi. Quas vero Seneca se vi- 
disse testatur, et Plinius boc loco ex 
eo refert, earum bodic nulla llnctuat. 
De fluitantibus in Orcbomcno, ct JE- 
gypto, vide Tlieophr. Hist. iv. 13. 

« Slalonicnsi] In cod. Reg. 1. 2. ct 
Chiffl. Slationensi. At Varro dc Re 
Rust. HI, 12. Staloncnscro, Plinius 



incmoraiitis. Ut inde liqueat Cala- 
miuai paludis, Xi/xvrjs KaAa^uiVjjy, par- 
tem aliquam ac veluti siuuni fuissc 
Nympbeuni, do quo mox Plinius, in 
quo exigua; illai, ceterisquc minores, 
ad ictum pedum, qui in symphoniic 
cantu fieri solct, movcrcntur. 



488 C. PLINII SECUNDI 

tis quo^ libcat impulsae, multorum civium Mithridatico 
bello salus. Sunt et in Nympheo parvae, Saltares dictae :^ 
quoniara in symphoniae ' cantu ad ictus modulantiura pe- 
dum moventur. In Tarquiniensi J lacu magno Italiae duae 
nemora circumferunt,^ nunc triquetram figuram edentes, 
nunc rotundam complexu, ventis impelientibus : quadra- 
tara nunquara. 

XGVii. (xcvi.) Celebre fanum habet Veneris Paphos, in 
cujus quandam aream ' ^ non impluit. Item in Nea,' op- 
pido Troadis, circa simulacrum Minervae. In eodem et 
relicta sacrificianon putrescunt. 

xcviii. Juxta Harpasa^ oppidum Asiae cautes stat 
horrenda, uno digito mobilis : eadem, si toto corpore im- 
pellatur, resistens. In Taurorura peninsula in civitate 
Parasino ' ^ terra est, qua sanantur omnia vulnera. At 
circa Asson Troadis '^ lapis nascitur, quo consumuntur 
omnia corpora : Sarcophagus ^ vocatur. Duo sunt * raon- 



pont. et Franz, die ac noctu. — 5 Vet. Dalec. contis, vel quo. — 6 Sunt in Nym- 
pheo, saltares dict(B codd. Regg. Brot. 1. 2. 5. Sunt et in Nymphaeo Saliares 
dicta Salmasiiis p. 125. Sunt et in Nympiueo parvce, Saltuares dicta Venett. 
Rom. Brix. Parm. Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Leyd. Dalec. Fiankf. 
Lngd. 1C06. Elz. Gionov. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Mox 
Salmasins, arf ic<«m. — 7 Chiffl. nemora circumierunl. 

Cap. xcvii. 1 Chiffl. et Harduin. 1. aram. Ed. pr. Venett. Rom. Parm. 
Brix. Aid. Jitnt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Liigd. 1606. 
Elz. Gronov. Hardnin. 2. 3. Bipont. et Franz, ai'cam. 

Cap. xcviii. 1 Characena, pro Parasino, niargo Dalec. et Gronov. et sic 

NOT^ 

' iS?/>npho»i<E] De hac voce dicemiis, diim piitent. Ptolemaeo iii. 6. p. 83. 

IX. 8. naptoo-Ttt nrbs est Tauricae Chersone- 

j Tarquiniensi} Logo di BraccianOy si, eadem forte cum Parasino, 

ab oppido proximo nomen habet, in *= Asson Troadis] De qua v. 32. 

Etriiria. <* Sarcophagus] Qiioniam corpora 

^ Aream] Vide Notas et Emend, comest. 2ap| enim corpus sen carnem, 

num. 81. (payuf comesse sonat. "SapKocpdyos \idos 

' In Nea] Steph. pag. 487. Nea, Stephano, p. 126. verbo''A(r(ros. Vide 

KctJyuT) Kol tppovpiov *pir)'foy. quae dicturi sumus xxxvi. 27. In 

* Harpasa] De eo oppido, v. 29. littore Veraguae in America septem- 

'' Parasino] Ita omnes codices Mss. trionali eandem vim inesse arenis ob- 

librique editi: quorum ab auctorita- servarunt Hispani, ut testatur Her- 

f e desciscere vix ausim, etsi eruditi rera lib. viii. Decad. 1. 

quidaui in civitate Characena scriben- ' Dnu sunt] De hoc miraculo ite- 



NAT. HIST. LIB. II. 99. 489 

les juxta flumen Indura : alteri natura est ut ferruni omnc 
teneat, alteri ut respuat. Itaque si sint clavi in calciamen- 
to, vestigia avelli in altero non posse, in altero sisti.^ Lo- 
cris et Crotone^ pestilentiam nunquam fuisse, nee ullo 
terrae raotu laboratum, annotatum est.^ In Lycia vero 
semper a terrce motu XL. dies serenos esse. In agro Ar- 
pano 4^ fruraentum satum non nascitur. Ad aras Mucias ^ g 
in Veiente, et apud Tusculanum, et in sylva Ciminia ^ loca 
sunt, in quibus in terram depacta non extrahuntur. In 
Crusturaino natum foenura ibi noxiura : extra, salubre 
est. 

xcix. (XGVii.) Et de aquaruni natura complura dicta 
sunt : sed aestus maris accedere, et reciprocare, maxime 
mirum, pluribus quidem modis, verum causa in Sole, Lu- 
naque.' Bis inter duos exortus Lunae affluunt, bisque 
remeant, vicenis quaternisque semper horis.*" Et primum 



vet. exempl. Erasmi. Vide Not. Var.~2 Margo Dalec. et Gronov. in altero 
obsisli. — 3 Ciiiffl, ne illo terrce motu adnoUUum est. — 4 Ita codd. Harduini, et 
margo Dalec. et Gronov. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Ardano Aid. Jiint. Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Liigd. 

160G. Eiz. et Gronov 5 Ita codd. Harduini, et edd. antiqnissimae ; item edd. 

Hardnin. 1. 2. 3. Miller, Bipont. et Franz. 3Iutias margo Dalec. et Gronov. 
Murtias Basil. Liigd. Erasmi, Leyd. Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. 

NOT;E 

nim dicetur xxxvr. 25. Cimini cum monte lacus.' De sylva 

f Crotone] Unde nata paroemia,cn- Ciminia, Livius lib. ix. p. 165. 

jus Strabo meminit lib. vi. p. 262. oh * /?i Sole, Lunaque} Plures e veteri- 

salubritatem aeris, uyieffTepoi/ Kfx^Tco- bus cum Plinio ad ntrumque: Py- 

pos. Scribit etiam Scaliger Exerc. thcas Massiliensis ad solam Lunam, 

32. in Cardan, p. 140. oram illam oc- Heraclitus ad Soiem unum, retnlit, 

cidentalis ^Ethiopia?, quaj Nigir flu- teste Plutarcho de Placitis Philos. 

vium accolit, etsi calidissima sit, iii. 17. p. 897. Merito tamen Luna 

pestilential quoque omnis expertem videtnr in hac scena vel ouines una 

esse. per se, vel certe pra;cipuas partes 

? Mucias] Vide Notas et Emend, agere : quando tam admirabilis est 

num. 82. hnjus cum LunaD motu connexio, ut 

^ Ciminia] Saltus Ciminius prope ca;cum esse necesse sit qui non anim- 

Viterbium in Etruria, unde nonicn, advcrtat. 

Monte Vitcrbo : adjacet ei lacus cog- ^ Semper horis] nAaTt«a)s loquitur, 

noniinis, Lugo di Ronciniione. De et ad vulgi sensum. Alias enim vi- 

utroque Virgil. yEueid. vii. 697. ' Et cenis quaternis horis cum dodrantc, 



490 C. PLINII SEOUNDI 

attollente se cum ea mundo intumescentes, mox a mcri- 
diano coeli fastigio vergente, ia occasura residentes : rur- 
susque ab occasu subter coeli ima, et meridiano contraria 
accedente, inundantes : hinc, donee iterura exoriatiir, se 
resorbentes." ' Nee unquara eodem tempore, quo pridie, 
reflui, ut ancillante "" sidere, Irahenteque secum avido haus- 
tu maria, et assidue aliunde, quam pridie, exoriente:* pari- 
bus tamen intervallis reciproci, senisque semper horis, non 
cujusque diei aut noctis, aut loci, sed eequinoctialibus : 
ideoque in£equales vulgarium horarura spatio, utcumque 
plures in eas ^ '^ aut diei aut noctis illarum mensurae cadunt, 
et aequinoctio tantum pares ubique.* Ingens argumentum, 
plenumque lucis ac vocis etiam diurnae,* hebetes esse, qui 

" Et attollente se ab ortii versus meridiem cum Luna ccelo, cestus intumescunt : 
mox a meridiano cali vertice, ccelo vergenle in occasum, residunt : rursusque ab 
occasu ad oppositum meridianum, qua spectat antipodas, iterum astuant : hinc do- 
nee ad horizontem nostrum exortivum perveniat, rursum suhsidunt. 

^ Non cujusUbet diei noctisve horas vulgares, aut cujusris loci proprias intelligo, 
sed ccquinoctialcs et pares. Ideoque (sstus smit inccquales, si vulgarium horariim, 
ut sunt Italico!, spatium inteUigas, cum plures vulgares horcE, sive diei hybernce, 
sive noctis astivce paucioribus horis cBquinoctialibus respondeant : aquinociio tan- 
tum ubique sint pares. 



Cap. xcix. 1 Ita Tolet. Harduini codd. et edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz, se sorbentes Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasnii, Leyd. Frankf. 
Lugd. 1606. Dalee. Eiz. et Gronov. — 2 Chiffl. ut ancillantes sideri avido, tra- 
hentique secum haustu maria, et assidue aliunde, quam pridie, exorienti. — 3 Mar- 
go Dalec. et Gronov. eos, sc. asstiis. — 4 Marge ed, Dalec. et Gronov. etiam 

NOTiE 

seu miniitis horas octo et quadragin- totidemque rursum ab occasu, donee 

ta, dicere debuisset : cum Luna tan- Sol iterum exoriatur, noctis aestivseat- 

tundem insumat spatii, tit ad idem que hybernae diei horas duodecim ne- 

Meridiani punctnm remeet, quod ubi cesse est esse brevissimas, atqiie adeo 

est assecuta, affluxus maris est maxi- plures illarum nni horae sequinoctiali 

iiuis. respondere. Horas hybernas fuisse 

•^ Ut ancillante] Credas ancillari si- breviores Plautus indicat, in Pseud, 

dus, et indulgere mari, ut non ab ea- v. 2. 10. 'Si. Credo equidempotesse 

dem parte, qua pridie, pastum ex te, scelus, Massici montis uberrimos 

Oceano hauriat. Haec vero poetis quatuor Fructus ebibere in bora una. 

venditanda ratio, non pbysicis. Ps. Hyberna, addito. Si. Hand male 

' Plures in eas] Cum enim horse mones.' Frustra est Dalecampius, 

illae vulgares, exempli gratia, Itali- nee Plinii mentemest assecutus, cum 

cae, sic numerentur, ut ab exortu So- legendumadmonuit, Plures in eos, suh' 

lis ad occasum duodecim esse lubeat, intelligens maris aestus. 



NAT. HIST. LIB. II. 99. 491 

ne^ent subtcrmeare sidera, ac rursus eadem resurgere : 
similemque terris, iramo vero universae naturae exinde 
faciern, in iisdera ortus occasusque operibus : non aliter 
sub terra manifesto sideris cursu, aliove effectu, quam cum 
praeter oculos nostros feratur. 

Multiplex etiamnum lunaris differentia, primumque sep_ 
tenis diebus. Quippe modici a nova ad dividuam aestus, 
pleniores ab ea exundant, plenaque maxime fervent. Inde 
mitescunt.^ Pares ad septimam primis : iterumque alio 
latere dividua augentur. In coitu Solis pares plenae.'' ^ 
Eadem ^ Aquilonia/ et a terris longius recedente mitiores, 
quam cum in austros digressa, propiore nisu vim suam ex- 
ercet. Per octonos s quoque annos ad principia niotus et 
paria incrementa centesimo Lunae revocautur ambitu, au- 
gente ^ ea cuncta Solis annuls causis, duobus aequinoctiis 
maxime tumentes, et autumnali amplius, quam verno : 
inanes vero bruma/ et magis solstitio.'' Nee tamen in ipsis, 
quos dixi, temporum articulis, sed paucis ^ post diebus : 

" A plenilunio ad diem inde septimum pares sunt astus prioribus, a nova Luna 
scilicet ad dividuam: rursum cum alio latere dividua est, (alterum vacant Lunce 
quadrantem,) augeri cestus incipiunt : in conjunctione cum Sole, seu novilunio, 
cestus sunt pares iis qui plena Lunafiunt. 

•^ Depressiores astus, ac minus tumentes, Ifc. 



divina. — 5 iLi Chiffl, Quippe m. nova ad d. ce. pleniore ab ea exundant Aid. 
Jiint. Basil. Lngd. Erasmi, Lcyd. Frankf. Liigd. 1006. Dalec. EIz. et Gro- 
iiov. Quippe tn. nora ud d. a. pleniores, Sfc. codd. Harduini, cum edd. Har- 
duin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz. — 6 Ita Chiffl. cum edd. Harduini 1.2. 
3. Miller. Bipont. et Franz, pares plane, Eadem, if c, cod. Dalec. et vet. ex- 
empl. Erasmi: pares. Plane eadem, Sfc. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, 
Leyd. Frankf. Dalec. Elz. et Gronov. Vid. Not. Var. Mox cum deest in 
Chiffl. probante Dalecampio. — 7 Vet. rod. Dalec. et Pintian. augentibus. — 
8 Codd. Tolet. et Salmaut. manes vero bruma ; nude Pintian. conj. inansuetio' 

aOTJE 

e Pares plena] Vide Notas et aniiis undeviginti redcnnt hx vices, 

Emend, num. 83. cum Sol Lnnaqne tunc ad eosdem 

f Eadem Aquilonia] Ex vicinitatc fcrme situs revertuntnr? ant cur non 

Lunae ad terras a.'Stum augeri fatctur aliis lunaribus periodis ? Id fieri 

etiam Franc. liesta, in Meteorol. Plinius existimat, quod octo anno* 

tract. I. de Mari, cap. 15. p. 008. ex rum spatio centum Lunsc circuitioncs 

Alberto M. numcrcntur. 

e Per octonos] Cur vero non polius '' Sed paucis] Altcro neinpc post 



492 C. PLINII SECUNDI 

sicuti iieque in plena aut novissima, sed postea : nee statim 
ut Lunam ' raundiis ostendat occultetve, aut media plaga 
declinet, verum duabus fere horis aequinoctialibus serius ; 
tardiorc semper ad terras omnium, quae geruntur in coelo, 
effectu cadente, quam visu,^ sicuti fulguris, et tonitrus, et 
fulminum. 

Omnes autem a?stus in Oceano majora integunt spatia 
inundantque, quam in reliquo mari : sive quia totum in 
universitate animosius est quam in parte, sive quia mag- 
nitude aperta sideris vim laxe grassantis efficacius sentit, 
eandera angustiis arcentibus. Qua de causa nee lacus, nee 
amnes similiter moventur. OctogenisJ cubitis supra Bri- 
tanniam intumescere a3stus Pytheas Massiliensis auctor 
est. Interiora^ autem maria terris clauduntur, ut portu. 
Quibusdam tamen in locis spatiosior laxitas ditioni-^ 
paret,'° utpote cum plura exempla sint, in tranquillo mari, 
nulloque velorum impulsu, tertio die ^ ex Italia provecto- 

'^ Mediterranea. f Lunce Solisque efficientiw, qucB ciet cesium. 



res V. bruma, — 9 Margo ed. Dalec. et Gronov. vet. qnoqtie Erasmi, quam nisu, 
ut conj, Pintian. — 10 Chiffl, dictioni parel ; al. ap. Dalec. et Gronov. dUioni 
patet. Mox in Chiffl. velorum pulsu, et panic post, ex Italia perrectorum. 

NOT^ 

die : non igitnr ipso interlnnii, pie- quse Anglican opponitur, usque ad 

nilnniive, aut Lunae 5LxoT6fiov, sed al- lxx. pedes aestus attolluntur,et quan- 

tero tantum post ea teraporuni mo- doque ad xc. ut aiunt Furnerius Hy- 

menta die. drogr. ix. 21. p. 353. Fr. Resta, tract. 

' Ut Lunam] Nee in eo praecise 2. de Mari, cap. 15. et alii, 

puncto quo Lunam terris coelum os- i* Tertio die] Africana littora, ad 

tendit, subducitve, aut in meridiana Uticam, Tunetiim, Hipponem, alias- 

cceli plaga sistit: cceluni enini secum que quasdam oras, sentiunt quidera 

rapere ac torquere sidera novimus; aliquem aestuni, sed levem : et Meli- 

sed aliquanio post. ta certe multo majorem. Quare 

J Octogenis'] Vix Pytheae hac in quod tertio die ex Italia Uticam de- 

parte liabenda fides. Tamesis certe, sccnsus sit factus, id non tarn aestui, 

ubi aestus est maximus, mare vix re- quam prono aquarum Ponti, Pro- 

cipit ad cubitos xiv. Inter Norve- pontidis, et vEgaei maris lapsiii in 

giam et Daniam vix sentitur aestus. mare internum, atque inde in oras 

At in ora Gallias San-Macloviana, Africanas, adjuvante tamen nonni- 



NAT. HIST. LIB. II. 100. 



40.3 



rum Uticam, aestu fervente. Circa littora autem raagis 
quam in alto deprehenduntur hi motus: qiioniam et in 
corpore^ extrema pulsum venarum, id est, spiritus magis 
sentiunt. In plerisque tamen aestuariis propter dispares 
siderum in quoque tractu exortus, diversi existunt sestus, 
tempore, non ratione, discordes, sicut in Syrtibus."" 

c. Et quorundam tamen privata natura est, velut Tauro- 
menitani ' euripi ^ saepius, et in Euboea septies die •* ac 
nocte reciprocantis. j^Estus idem ^ '^ triduo in mense con- 
sistit, septiraa, octava, nonaqae Luna. Gadibus,'* qui est 



Cap. c. 1 Ita Cliiffl. Taurominiiani Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Leyd. 
Frankf. Dalec. Lugd. 1606. Elz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipoiit. tt 
Frauz. — 2 Idem testus margo ed. Dalec. et Gronov. 



iiil, si ita videtur, ipso a^stii, tribuen- 
dum est. 

* Quoniam et in corporel Adjuvat 
forsan liatic similitudinein Furnerii 
doctrina, statuentis Hydrogr. x. 8. 
p. 340. ut in corporibns nostris fe- 
briuni statas reversiones, sic in niari 
aestus cieri, comniotis vapoiibus ha- 
litibusque marina aqua inclusis. 

™ In Syrtibus^ Deliis Soiinus, cap. 
27. p. 49. ' Syrtes inaccessas undo- 
siini ac reciprocum mare efficit, cii- 
jns sali defectus vel increnieuta baud 
promtum est deprebendere : ita in- 
certis motibus nunc in brevia crcscit 
dorsuosa, nunc aestibus inundatur in 



NOTiE 

55 



Cicero de Nat. Deer. lib. i. alii- 
que. At Giilius, qui ea loca vestiga- 
vit, ut narrat Fr. Resta in Meteorol. 
tract. I. de Mari, cap. 13. p. 636. di- 
dicisse se ex incolis ait, bis tantuin 
fluere, bisque refluere, non septies 
cBStuare : aliquando tamen bas vices 
mininie observare. Ita etiam Gas- 
sendus in lib. x. Lai-rtii p. 1091. 

<= /Estus idem] Consistentia, sive 
niediocritas aquarum non solum sep- 
tinia die sentitur, sed et octava, ac 
nona durat. Hoc Veneti proverbio 
Italo signant, Dalli otto alii note Vac- 
qua no' si muove, lioc est, ab octava 
die ad nonam aqua non se movet : 



quietis: et auctor est Varro, perlla- idemque aiunt accidere ultima qua- 



bilem ibi terrani ventis penetranti- 
bus, subitam vim spiritus citissimi 
aut evomere maria, aut resorbere.' 

» Euripi] 'Euripon vocant,' inquit 
Mela, II. 7. p. 43. agens de Clialci- 
dico, ' rapidum mare, et alterno ( iir- 
su septies die ac septies nocte flucti- 
bus invicem versis, adeo ininiodice 
flueus, ut ventos etiam ac plena ven- 
tis navigia frustretur.' 

'* Septies die] lla Strabo lib. i. p. 



dratura : Dalli ventiuno alii ventidue 
la no' va ne in sit ne in Zue : lioc est, a 
21. ad 22. neque crescit neque de- 
crescit. 

<' (Jadibus] Ita Polybius apud Stra- 
boncm lib. iii. p. 172. Et in Petro- 
coriis Galliii; oppido tons est omnino 
siuiiiis, qui simul cum Oceano auge- 
tiir miniiiturque, quanquam ipse a 
mari dissilus ieiicis circiter XL. hoc 
est, passuum millibus fere centum. 



494 C. PLINII SECUNDI 

delubro Herculis proximus, fons inclusus ad putei modum, 
alias simul cum Oceano augetur miniiiturque, alias vero 
utrumque contrariis temporibus. Eodem in loco alter 
Oceani motibus consentit. In ripa Baetis oppidum est, 
cujus putei crescente a?stu minuuntur, augescunt decedente, 
mediis temporum immobiles. Eadem natura in Hispali 
oppido uni puteo, ceteris vulgaris. Et Pontus * semper 
extra meat in Propontidem, introrsus in Pontura nunquam 
refluo mari. 

CI. (xcviii.) Omnia plenilunio '^ maria purgantur : quae- 
dam et stato tempore. Circa Messanam ^ et Mylas timo 
similia exspuuntur in littus purgamenta : unde fabula, So- 
lis boves '' ibi stabulari. His addit (ut nihil, quod equi- 
dem noverim, praeteream) Aristoteles, nullum animal nisi 
aestu ' recedente expirare. Observatum id multum in Gal- 
ileo J Oceano, et duntaxat in homine compertum. 

cii.(xcix.) Quo vera conjectatio existit, baud frustra 
spiritus sidus*" Lunara ' existiraari. Hoc esse quod^ terras 

Cap. cit. 1 Codd. CliilH. et Dalec. spirituosum sidus Lunam,S^c. edd. vett. 
ante Harduin. spiritum sidus lunte; vet. Dalec. spiritus sidus lunce. — 2 Hoc est 

NOTiE 

^ Et Pontus'] Arist. Meteor, lib. ii. tlbiis simili ratione contingere. Stra- 

1. p. 550. Strabo lib. i. p. 55. Plutai- bo quoqne lib. i. p. 53. 

chiis, lib. de Ganul. p. 503. Seneca s Circa Messanani] Haec totidem 

Natiir. Qiiajst. IV. 2. p. 887. aliique. verbis Seneca loc. cit. Id experi- 

Estilludsaneadniirabilitatisniaximap, mento coniprobatum a se visumque 

Ponti aquas et ^Egaei maris in inter- olim testatiir Fazelliis, decad. i. de 

num seu niediterraneiim mare labi : Rebus Siculis, ix. 8. 

nihil vicissini ex eo in Pontnm re- ^ Solis haves'] Seneca loc. cit. Apol- 

fluere: adeoque parum in Atlanti- lonii Scliol. ad iv. 965. aliique. Hanc 

cum Oceanuni, per Gaditanuni fre- tamen fabulam confictam a veteribus, 

tuin, ut cum sex lioris in >ceannni ob eximiam in locis iilis pascuornm 

illud effluat, Oceanns ipse , nasi vie- felicitatern, auctor est TLeophrastus, 

tor in mediterraneum pelagus ingre- Hist. Plant, viii. 3. 

diatur per boras duodeviginti, uti ob- « Nisi astu] Deprehensum nsu est 

servatumest aFurnerio Hydrogr. IX. in maritimo Belgii tractu, eos qui 

6. p. 338. nee tamen tanta aquarum obesiore paulo corpora essent, aestu 

copia terras inundari. accedente periclitari : qui graciliore 

^ Omnia plenilunio] Haec Plinins ex et sicco, eodem recedente. 

Seneca Natur. Quast. iii. 20. p. 874. J In Gallico] Et in Atlantico juxta 

ubi etiam addit quibusdam hoc fon- Gades, ut refert Philostratus de Vita 



NAT. HIST. LIB. II. 104. 



495 



saturet, accedensque corpora impleat, abscedens inaniat. 
Ideo cum increraento ejus augeri conchylia,' et maxime 
spiritual sentire, quibus sanguis non sit. Sed et sangui- 
nem hominum ' "" etiam cum lumine ejus augeri ac minui : 
frondes quoque ac pabula (ut suo loco " dicetur) sentire, in 
omnia eadem penetrante vi. 

cm. (c.) Itaque Solis ardore siccatur liquor :° ct hoc 
esse masculura sidus accepimus, torrens cuncta sorbens- 
que.' 

CIV. Sic mari late patenti saporem incoqui salis, aut 
quia * exhausto inde dulci tenuique, quod facillime trahat 
vis ignea, omne asperius ' crassiusque linquatur: ideo 
summa ^ aequorura aqua dulciorem profundam : banc esse 
veriorem causam asperi saporis, quam quod mare terras 



quod cod. Chiffl.— 3 Ita ChifB. cum eiid. Harduiii. 1.2.3. Miller, Bipont. et 
Franz, sed et sanguine hominem Aid. Jiiiit. Basil. Lngd. Erasnii,Dalec. Leyd. 
Frankf. Elz. et Gionov, 

Cap. cm. 1 Ita cum Solis ardoi'esiccetur Uqitor (nam et hoc, <5fc. sorbensque) 
sic mari, ^c. Pintian. 

Cap. civ. 1 Chiffl. omne et aspcrius. Mox nonnulli ap. Dalec. et Gronov. 



NOT^ 



Apoll. V. 1. p. 210. 

^ Spiritus sidus'] Hoc est, vitae si- 
dus, q'lod vitalem hnmorem ac spiri- 
tus in corporibus rebiisque omnibus 
vavie temperet. Ita rescripsinius ex 
Reg. cod. 1. cum piius legeretur, 
spiritum sidus Luiue. In Chiffl. spiri- 
tuosum. 

' Conchijlia] Horat. ii. Sat. 4. 30. 
' Lubrica nascentes implent couchy- 
lia Lunae.' Vide quae diximus cap. 
41. 

°> Sanguinem homimim] Ita R. 1. 2. 
Chiffl. Tolet. iSjc. non sanguine Iwmi- 
ncm, ut editi. Egregie in earn senten- 
tiani Julius FirniicusMathes. in Pu- 
fat. lib. IV. p. 84. ' Nam et crescentis 
Lunac,' inqnit, 'augmenta in corpo- 
ribus nostris, et deticientis luminis 
danina sentimns. Mednllx cnim hu- 
mani corporis, cum Luna crescit, 



cresciint : cum vero inanis cceperit 
luminibus dcstitui, tenuati corporis 
fatigalione languescunt,' &c. 

" Ut suo loco'] Libro pracseitini 
xviii, cap. 75. 

° Siccatur liquor] Hoc est, mare, 
quod niagis magisque exsiccari aSole 
in dies, futurumque aliq>iando ut to- 
tum absumatur, affirmant! Aristoteli 
Pliniiis credidit, Meteorol. lib. ii. 1. 
p. 549. 

^ Aut quia] Tergeminam in medio 
causam proponit, cursalsum sit mare. 
Hanc priorem hausit ex Hippocrate, 
de Aiire, Locis, et Aquis, cap. 4. p. 
197. tom. VI. et ex Arist. lib. ii. p. 
552. Eani porro fiiisse et Anaximan- 
dri sententiam, auctor est Pint, de 
Placitis Philos. ill. IG. p. 896. 

I' Ideo summa] Vide Notas et Emend . 
num. 84. 



496 



C. PLINll SEGUNDI 



sudor '^ sit aeternus : aut quia plurimum ** ex arido miscea- 
tur illi vapore :^ aut quia terrae^ natura sicut medicatas ^ 
aquas inficiat. Est in exemplis, Dionysio Siciliae tyranno, 
cum pulsus est ^ ea potentia, accidisse prodigium, ut uno 
die in portu dulcesceret mare. 

(ci.) E contrario ferunt Lunas fcemineura ac molle sidus^ 
atquenocturnum, solvere humorem, et trahere, non auferre. 
Id manifestum esse, quod feraruin occisa corpora in tabem 
visu suo resolvat, somnoque sopitis s torporem contractura 
in caput revocet, glaciem refundat,'' cunctaque humifico 



iilen summam (equorvm aquatn dulciorem profunda. — 2 Chiffl. et Salman t. pluri- 
mus ex arido niisceutur illi vapor. — 3 Ita codd. Harduini et Cliiffl. item edd. 
Kardwiii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, natura medicatis Frankf. Leyd, 
Dalec. Lugd. 1G06. EIz. et Gronov. natura medicatas Liigd. Erasmi. 



NOTyE 



« TerrcB sudor] Id quod existimavit 
Empedocles, ut refert Plutarch, loc. 
cit. p. 897. aliique veteres apud Arist. 
Meteor, ii. 1. p. 550. quorum ipse 
opinionem ridet. 

'' Aut quia plurimutn'] Altera ratio, 
quam pro salsugine maris explicanda 
pioponit : Quia aqua maris ab exlia- 
lationibus terrae siccioribus calorem 
babet admixtuni, sibique ingenitum. 
Quod autem calidum est, sabius est 
quam quod dulce, rh yap a\p.vphu, Oep- 
(xSrepov Tov woiip.ov, inquit Arist. 
Probl. xxiii. 30. p. 788. Vide No- 
tas et Emend, num. 85. 

^ ^M< 5Mia /t'7T<E]Tertia latio. For- 



rientiae adversatur,qui dulcem aquam 
ex imo mari in vitreis vasculis attule- 
runt. 

f Cum pulsus esf] Ac literas deinde 
puerulos Corinthi docuit, magister lu- 
di factus ex tyranno, ut ait Valerius 
Max. VI. 9. p. 329. usque eo imperio 
carere non poterat, inquit Cic. Tusc. 
lib. in. p. 379. 

e Somnoque sopitis^ Elegans Macro- 
bii in earn rem locus, Saturn, vii. 16. 
p. 641. ' Non est ergo mirum, si, ra- 
tione proprietatis quae singulis inesf, 
calor Solis arefacit, lunaris liumec- 
tat. Hinc et nutrices pueros alentes 
operimentis obtegunt, cum sub Luna 



te id evenit, inquit, quia terrfc-, qtiae praetereunt: ne plcnos per aBtateni 



marinis aqiiis substernitur, natura est 
hujuscemodi, ut medicata sua vi sen 
amarore aquas inficiat. Rlultos esse 
in maris alveo salinos montes, et vel- 
uli fodinas, quae subinde renascan- 
tur, baud improbabile recentioribus 
pbysicis videtur : cum tota paene in- 
sula, quze Ormuz appellatur, nihil sit 
pra'ter durum candidumque salem, 
ex quo aedes ipsa exstrui in eo trac- 
tu Solent. Sed hoc uriiiatorum expe- 



naturalis bumoris amplius lunare lu- 
men humectet ... Hoc quoque notum 
est, quia si quis diu sub Luna somno 
sidederit, aegre excitatur, et proxi- 
mus tit insano, pondere pressus bu- 
moris, qui in omne ejus corpus diffu- 
sus atque dispersus est proprietate 
lunari, quae, ut corpus infundat, orn- 
nes ejus aperit et laxat meatus,' &c. 
'' Refundat] Solvat. Certum est in 
pleuilunio uon esse nocturoa frigora 



»AT. HIST. LIB. II. 106. 



497 



spiritii laxet. Ita pensari naturae vices, semperque sufli- 
cere, aliis siderum elementa cogentibus, aliis vero funden- 
tibus. Sed in dulcibus' aquis Lunae alimentum esse, sicut 
in marinis Solis. 

cv. (cii.) Altissimuin mare x\ . stadiorum ■> Fabianus 
tradit. Alii in Ponto ^ ex adverse Coraxorura gcntis (vo- 
cant BctUx^ Ponti) trecentis fere a continenti stadiis im- 
mensam altitudinem maris tradunt, vadis nunquam reper- 
tis. 

cvi. (cm.) Mirabilius ' id faciunt aquae dulces, juxta 
mare^ ut listulis emicantes. Nam nee aquarum natura a 
miraculis cessat. Dulces mari invehuntur, leviores baud 
dubie. Ideo et maringe, quarum natura gravior, magis in- 



€a.p. cvf. 1 MirabileCbi&i. et mox in codd. Dalcc. et Laet, utfistulis etnanari' 



NOT:E 



tarn efficacia,quam alio tempore: id- 
qiie a Luiise lumine, in quo videtur 
aliquid inesse caloris. 

' Sed in dulcibus] Ita Zeno, Ciiry- 
sippus, Posidonins, aliique apud La- 
tirt. in Zenone, lib. vii. Tptnecrdai S( 
Tct ^fiirvpa TOUTO koI ra &\\a darpa, rhy 
/xiv ^Kiov, tK rTJs fj.fy&Kr)s 6a\aTTi)s, t^v 
5e <ri\i]Vi)V, iK TTorl/xuv v^drciiv. 

i XV. stadinrum] Scribit quoque 
Priscianus, Julii Caesaris cnra enien- 
sis maribiis, missis per orbeni, qui 
eorum prot'iinditateni explorarent, 
earn xv. stadiormn altitudinem re- 
pertam esse. Miilto breviore men- 
sura rem Scaliger detinit, Excrc, 38. 
nbi ait, ' Aquae profiuiditateni raro 
excedere passus lxxx. Pliiril>us locis 
non accedcre ad vicenos : paucissi- 
inis ad centeuos: pauci()ribu;<, liunc 
numerum siiperare.' Vide Riccio- 
lum, de varia profunditate niarium, 
torn. I. p. 728. 

'' Alii in Ponto] Haec Plinius ex 
Arist. transtulit, Meteorol. i. 13. p. 

Delpli. et Var. Clus. Pliniui, 



54G. KaTo Kopd^ovs Tnpl ra KaXovixeua 
BaOta TOv nSvrov, ravra 5' irrrlv &Trei- 
p6v Tt Ti]s 6a\dTTT)s ^ddos, ovSels yovv 
TTonroTe KaOtfls ijSvvfidri irepas evpuv rav- 
Ti) Sr) irSfi^tii rrjs yrjs (rxfShv irtpl rpiOKO- 
aia (rrdSta, k, t. A.. 

' Badea] Hoc est, maris immensa 
profiinditas. Eatlem porro altitudo 
esse dicitur in mari Caspio, in freto 
Britannia; et Hiberniae, et prope Ul- 
mam Sneciae. Marc juxta Taproba- 
nen Plinius vi. 24. profunditate taii- 
ta esse ait, nullae ut anchora? si- 
dant. De stagnis etiam Seneca Natiir. 
Qua;st. iii. 19, p. 871. ' Jaui quis ig- 
norat,' intpiit, • esse quacdam stagna 
sine fundo ;■' 

» Juxtfi mare] Qualis est fons ille 
qui Jn.xta Aradum, de quo v. 34. In 
insula S. Jacobi, novo orbc, mille pas- 
sibus a littore tons in alto cniicat siia- 
vissiiiii saporis, tanta vi cnuTgens, 
ut supra mare exsiliat ad rubiti alti- 
tudinem. 



{''I 



I 



JVEJHl^JTY 



498 



C. PLINII SECUNDI 



vecta siistinent.^ Qusedam vero et dulces inter se supernic- 
ant alias. Ut in Fucino lacii invectus amnis,'' in Lario 
Addua, in Verbano Ticinns, in Benaco Mincius, in Sevino 
Ollius, in Lemanno Rhodanus, hie trans Alpes, superiores 
in Italia, multorum miliium transitu hospitales suas tan- 
tum, nee largiores,*^ quani iutnlere,' aquas evehentes. Pro- 
ditum hoe et in Oronte "* amne Syriae, multisque aliis.^ 

Quidam vero odio maris subeunt vada, sicut Arethusa^ 
fons Syracusanus, in quo redduntur jacta in Alpheum, qui 
per Olympiam fluens, Peloponnesiaco littori infunditur. 
Subeunt terras/ rursusque redduntur, Lycus in Asia/ Era- 
sinus in Argoliea, Tigris in Mesopotamia. Et quae in iEs- 



tes. — 2 Tolct. vet. cod. Dalec. et vet. exempl. Erasmi : marina natura gravior, 
magis invecta stistinet. Paulo post, Rezzon, conj. Ut in Eupilio lucu invectus 
Lumber. — 3 Coii. Dalec. qnam tulere, — 4 Subeunt teyrce Ch'iffi, — 5 Codd. Dalec. et 



NOT^ 

•> Invectus amnis] Vide Notas et insignlores relinent in mari per mil- 

liaria aliquot et ciirsus sui tenorem, 
et saporeni aqua?. 

^ In Oruute] Ita Strabo, lib. vi. 
pag. 275. De Oronte dicemiis v. 18. 

e Multisque aliis] Singiilare est in 



Emen<i. num. 86. Fucinns lacus, ho- 
die Lni^o di Celano. Larius, lugo di 
Como. Verbanus, lago Muggiore. Be- 
riaciis, lago di Guarda. Sevinus, lago 
di Seo, vel d'lseo. Leniannus, le lac 



de Geneve, Amuiiuu noniina dicemus eo geneie, quod de Tigii et Arethusa 



jii. 23. 

' AVc largiores'] Si flnniina lacubns 
innatare lioc uno Plinius arguniento 
colligit, quod in exitu non niajoifni 
eveUant aqure vim, quam quantam 
intulerunt, ludit opeiam. Nam etsi 
aquae perniisceantur inter se vel max- 
ime, imniinui lacus non continue de- 
bet, si per etini amnis transierit. 
Quid quod enini ex iisdem ainnibus 
nati lacus ? qui annies ubi depressio- 
rem locum, lioc est, alveum lacus im- 
pleverint, eandem aqua?, molem tra- 
hentes pergunt porro ulterius, quo 
patitur declivitas loci, alveique sinus. 



narratur vi. 31. 

^ Arethusa] Dicemus de ea re op- 
portuniiis, xxxi. 30. 

e L\jcus in Aaia] Ovid. Met. xv. 
273. 'Sic ubi terreno Lycus est epo- 
tus hiatu, Essistit procul liiiic, alio- 
que renascitur ore : Sic modo com- 
bibitur, tacito modo gurgite lapsus, 
Redditur Argolicis ingens Erasinus 
in arvis.' Citat iios versus etiam Se- 
neca loc. (it. p. 873. subjungitque 
porro, ' Idem et in Oriente Tigrin 
facere : absorber! ; et desideratum 
diu, tandem longe remoto loco, non 
tamen dubium an idem sit, emerge- 



Alioqui tan)en, cum amnes quidam re.' Vide quae dicenda sunt vi. 31. 

violentius per lacus feruntur, imper- et qusE scribit de Tigri, Oronte, aliis- 

mixtas fci me aquas servare vulgo ex- que Strabo lib. vt. p. 275. 
istimantur: qua rationefluvii quidam 



NAT. HIST. LID. II, 106. 



499 



culapii fonte'' Athenis immersa sunt,^ in Phalerico' red- 
duntur. EtinAtinateJ campo fluvius mersiis, post xx. m. 
pass, exit, et in Aquileicnsi Timavus.'^ '' 

Nihil in Asphaltite Judasae lacu, qui bitumen gignit, mer- 
gi potest ; nee in Aimeniae majoris Arethusa : is quidem 
nitrosus pisces alit. In Salentino juxta oppidum Mandu- 
riam^i lacus ad margines plenus, neque exhaustis aquis 
minuitur, neque infusis augetur. In Ciconura "" flumine, et 
in Piceno " lacu Velino lignum dejectum, lapideo cortice 



Cliiffl. etnersn sunt. — 6 'In Liicania, nunc la Principauti cit^rieure, est campus 
Atinas, oppuiunujiie Atimini, nunc Ateno: ibi meigitur per qnatuor circiter 
passiiiiin niillia flavins Tanager, nunc AVgjo. Untie credideiim Plininm olim 
scripsiise : Et in Atinatc campo Jluvius IV, M. jmss. mersus: post XX. JJ. pass. 
exit et in Afjuileiensi Timavits, nnnc Timao. Et forte librarii utrnmque niime- 
riim jiinxere. Nam Posidonius de Timavo prodiilit fantum cxxx. stadia; iit 
videie est apud Strabonem lib. v. pag. 215.' Brotier.—l Anduriam codex ap. 



NOTiE 

'' jEsculapii fonte] De hoc fonte phano, Mav5vpiov,7r6\ii'laTnjylas. La- 

Pausanias in Atticis. ens qni hie deseribitnr, Andoria ho- 

' Phnlcricn] Fonte, cui nomen a dieque appellatur, vii. circiter pass. 

Phalera Athenlensinm portn, de quo mill, ultra Tarentum, ad oppidum 

IV. 11. Casalnuovo, nt ait Leander. 

i Et iu Atinate'i Tanagruni iiitiUi- ■" In Ciconum] Seneca Natur. 

git Principatns Citerioris in Italia Quasi, in. 20. p. 871. 'Interest 

amnem, qui in Silarini, Selo, dtflnit. utiiini per loca sulfure, an nitro, an 

Is infra Alinum, Ateno, ad diverse- bituminc plena aqiiaa transeant. Hac 

lium publicum, la Folia, in specum ratione corruptae, cum vitiE pcriculo 

niagno scse cum murmure mentis bibuntnr. Hinc illud do quo Ovi- 

condens, post quatuor circiter pas- dins ait Met. xv. 313. ' Flumen ha- 

suum millia, hand prociil oppido Au- bent Cicones, quod potumsaxea red- 

letta iterum emergit, ad diversorium, dit Viscera, quod tactis inducit mar- 



cui ex ea re facta appellatio, L'lwste- 
ria del Pertitso, hoc est, Diversorium 
foraminis. 

'' Timavus'] Hunc voraginc absorp- 
tum per cxxx. stadia sub terras de- 
currere, ac rursiuu eniergere, sciibit 
Posidonius apud S'rabouem, lib. v. 
p. 215. His aiide Persidis amncui 
Eleeum, de quo vi. 31. 

' Manduriumi In CliifR. end. Ainlii- 
riam. Liviiis lib. xxvii. p. 301. I\Iau- 
durium in Saleutinis agnoscit. Ste- 



mora rebus.' ' Ac paulo post : ' In- 
de est quod res abjectiR in eundem 
laciim lapidcit! subinde cxtrahiiulnr. 
Quod in Italia quibusdaiu Incis eve- 
nit, sive virgam, sive frondem dc- 
nuMseris, lapidcm post paiicos dies 
extrahis,' &:c. De Cicouum regione 
dicctur IV. 18. 

" In Piceno'] Hoc est, ut ego qui- 
dem interpretanduni benigne ceiiseo, 
in ca Sabinorum regione, ex (|ua orti 
sunt Picenles, ul dicetnr in. 18. nafi 



500 



C. PLINII SECUNDI 



obducitur, et in Surio Colchidis flumine, adeo ut lapideni 
plerumqae durans^ adhuc integat cortex. Similiter in Si- 
]aro,9 " ultra Surrentum, non virgulta raodo immersa, verum 
et folia lapidescunt, alias salubri potu ejus aquae. In exitii 
paludis Reatinse '' saxum crescit. Et in Rubro ^ marl oleae, 
virentesque frutices enascuntur.'° 

Sed et fontium plurimorum natura mira est fervore. Id- 
que etiam in jiigis Alpium, ipsoque in mari inter Italiam et 
^nariam, ut in Baiano sinu, et in Liri fluvio, multisque 
aliis. Nam dulcis' haustus in mari " plurimis locis, ut ad 
Chelidonias insulas, et Aradum, et in Gaditano Oceano. 
Pataviuorum ' aquis calidis herbae virentes innascuntur : 



Laet, et Cliiffl. — 8 Pintian. conj. plerumque durus; et sic margo edd. Dalec. 
et Gronov. — 9 Ita codd. Hardiiini, Tolet. et Salniant. item edd. Hardiiin. 1. 
2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Similiter in flumine Silaro Lugd. 1606. Dalec. 
Elz. et Gronov. S. in /. Silnri Lugd. Erasmi. BIox, Regg. Biot. 5. 6. ha- 
bent vcrum et volatilia lapidescunt. — 10 ' Ita cod. Reg. 5. et libri omnes editi. 
Haec vero in aliis Mss. codicibiis omissa sunt, et omissa volebat eruditus 
Haiduimis; quod forte sunt translata e lib. xin. cap. 48. ubi eadem occui- 
runt.' Brotier. Desiderantur etiain in codd. Tolet. et Salraant. — II Vet. 



NOTJE 



in mediis Sabinis, quaj quarta Italiae 
regio est, lacus est Velinus, lago di 
Pie di Luca: non in vero Piceno, quo 
quinta Italite regio continetur. 

° In Silaro'\ De eo lu. 9. Eadem 
refert Strabo lib. v. p. 251. Silius 
Italicus lib. viii. ' NuncSilarus quos 
nutrit aquis, quo gurgite tradimt Du- 
ritiem lapidum niersis inolescere ra- 
mis.' 

P Paludis Reatincs'] Reate in Sabi- 
nis : de quo m. 17. De hac palude 
lursum XXXI. 8. 

1 Et in Rubi-o] Vide Notas et E- 
mend. num. 87. 

' Nam dulcis] De mari certe quod 
Aradum alluit, id Strabo diserte af- 
firmar, lib. xvi. p. 754. niodiinique 
idem aperit, quo ex ipso maris fundo 
dulcis aqua peti ibi soleat : qui mo- 
dus bodieque in usu frequenti est ad 
Ormuziam insulam, ut Furnerius re- 



fert Hydrogr. ix. 26. p. 358. De 
Gaditano foute seu puteo dixiraus 
cap. 100. 

8 Patavinorum'] Aquas Aponenses 
dictas significat, a Patavio quinto la- 
pide dissitas : qiiarnm e rivulis viri- 
des se florentesque plantas excerp- 
sisse scribit Falloppiu?, de Aquis 
Thermal, cap. 17. cum aquas illas non 
calidas mode, ut Pliniiis ait, sed et 
ferventissimas esse idem Falloppius 
asseveret : Claudianus item, Carmine 
49. cujus lemma, ' Aponus:' ' Fata- 
que vicinis noxia pellis aquis, &c. 
Ardentis fcecundus aqiize, quacum- 
que cavernas Perforat, offeuso trudi- 
tur igne, latex, &c. Quis sterileni 
non credat liumum ? fumantia ver- 
nant Pascua : luxuriat graniine coc- 
ta silex,' &c. Eximia est bujus fon- 
tis descriptio apud Cassiorlorum, Va- 
riar. ii. 39. quae est Theodorici Re- 



NAT. HIST. LIB. II. 106. 



501 



Pisanorum,* ranae : ad Vetulonios " in Etruria non procul a 
mari pisces. In Casinate fluvius appellatur Scatebra/ 
frigidus, abundantior asstatc. In eo, ut in Arcadias Stym- 
phali/'' enasciintur '^ aquatiles musculi." In Dodone ^ Jo- 
vis fons cum sit gelidus, et immersas faces extinguat, si 
cxtincta3 admoveantur, accendit. Idem meridie semper 
deficit: qua de causa '/lv«7ratjoft=vov ■' ^ vocant. Mox incres- 
cens ad medium noctis exuberat : ab eo rursus sensim defi- 
cit. In Illyriis supra Ibntem frigidum expansEe vestes ac- 
cenduntur. Jovis Hammonis stagnum "" interdiu frigidum,"''^ 
noctibus fervet. In Troglodytis ^ fons Solis " appellatur 



cod. Dalec. in7mris. Mox, in Chiffl. Arabum pro Aradum. — 12 Cod. Dalec. 
nascunlur. — IS Anapaiiomenon omiies edd. ante Hardniii. — 14 Ita Cliiffl. cnm 
edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller, liipont. et Franz, fons interdiu frigidus Aid, 



NOT/E 



gis ad Aloisium Arciiitectum. 

* Pisanorum] Tertio fere a Pisis 
lapide, qna Lucam iter est. 

" Vetulonios] Vetulonii oppidi ru- 
dera, Vetuglia, jiixXa sylvani Vetlettu, 
visimtur etianinmn, in Etrnria. Si- 
niilis liiiic Vetnionioruni fonti fons 
ilie, de quo Ii(isbe(|uins avrowTTts, 
Epist. I. pag. 10. ' Illud quoqiie,' in- 
quit, ' dnm erani Bud<e in Hungaria 
videre jiivit, fontem qui est extra 
portaui, qua iter est Constantinopo- 
lim in s-.imniu mire ferventem, in cn- 
jiis tainen fuiido natantes despicias 
pisces: quos inde nisi coctos exinii 
j)Osse non putes.' 

*• Scalebra] Praiterfluit appidnm S. 
Germani prope C'assinnni, inflnit in 
Vinium, cujus ^'arro nieniinit: anibo 
dcinde in Lirini, (jueni vocant il Ga- 
rigUonr. 

" Stijmplidli] Arcadiai is lacus est, 
2TU(U(/)a\U Herod, lib. vi. p. 358. 

"^ Aquatiles musculi] Mures aquati- 
ci : non mitnli pisces, nt visum est 
uonnemini. Vide xxxi. 10. 

yy r- ir\ 



y In Dodone] Meminere hujus fon- 
tis, ac miraculi, Lucretius lib. vi. 
Mela 11. 3. Solinus cap. 7. p. 22. Aii- 
gustin. de Civit. xxi. 5. Isidorus xiii. 
13. aliique. 

^ 'AvaTrav6fj.evov] Quasi alternis re- 
quiescens, ac meridians : diem diffin- 
dens, nt Varro loquitur, insititia 
quiete. Similem plane fontem in Pro- 
vincia, quaj Galliae pars est, Coilis- 
Martiensem appellatum, describit 
eleganti oratione Gassendus in lib. 
X. Laiirtii, p. 1060. 

» Hammonis stagnum] Vide Notas 
et Emend, num. 88. Ha;c irtKpa ko- 
Aou^usVt) Aifivri, amarum stagnum, apud 
Diodorum lib. vit. p. 527. centum 
fere stadiis dissitum ab oppidulis, 
qua; nomine Jovis Hammonis censen- 
tur : (piod noinen et stagno hiesit. 

'• In Troglodytis] /Ethiopibu.s scili- 
cet, de (piibus v. 5. et 8. Horum in 
confinio positam aidcm Jovis Hani- 
nionis ad septemlrioneni, Curtius 
auctor est iv. 29. p. 138. Harum 
regionum confusi sspe permixtique 

r- g\ 



502 



C. PLINII SECUNDI 



dulcis, circa meridiem '^ maxima frigidus : mox paiilatim 
tepescens, ad uoctis media fervore et amaritudine ^ infes- 
tatur. 

Padi fons mediis diebus aestivis velut interquiescens 
semper aret. In Tenedo insula fons, semper a tertia noctis 
hora in sextam " ab asstivo solstitio exundat. Et in Delo 
insula Inopus fons"^* eodem, quo JNTiliis, modo, ac pariter 
cum eo decrescit augeturque. Contra Timavum amnem 
insula parva ^ in mari est cum fontibus calidis, qui pariter 
cum cestu maris crescunt, minuunturque. In agro Pitinate " 

« A tertia noctis hora post SoUs occasum, ad sextam, quce media nox. 



Jiiiit. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov.— 15 Ita Aid, Jtint. Basil. 
Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. Gionov. Harduin. 1. et Bipont. circa 
diem Haidnin. 2. quod recepit Fianzius, baud conscius enoris typographici. 
—16 Inolus fons Chiffl. et cod. ap. Laet. Mox, vocabula ac pariter deleiet 



NOTiE 



fines fecenint ut ab aliis scriptoribns 
aliiibi collocaietnr fons Solis, ipsiim- 
qne Hammonis neinus ac faniim. In 
Libya nonnulli, alii in Mainiarica, in 
Cyrenaica alii, aliubi alii posuernnt. 

c Fons Solis] De eo Herod, lib. iv. 
p. 282. n. 181. Diodorus lib. xvii. 
p. 5-28. Mela, i. 8. Ciirtins loc. cit. 
num. 30. p. 139. aliiqiie. Neqiie nii- 
rnm debet videri, Garamantico fonti 
alteri, de quo v. 5. easdeni prope niii- 
tationes adjudicari, vicesqne caloris 
ac frigoris : cum tola lia;c regio, etiam 
mediis in aienis, niultis manet fonti- 
bus et dulcibus aquis, ut Curtius 
nionet loc. cit. 

'I Amaritudine'] Hoc in eo fonte 
singnlare, nee cum Garamantico, 
aliisve, sed cum stagno tamen, de quo 
proxime dictum est, ei commune. 

e Inopus fons] Prodigicsacommen- 
ta augent, inquit Strabo lib. vi. p. 
271. qui Inopum e Nilo in Deluni 
derivant : 'ETrjTeiVot/in 5s rrji/ T0iavr7)v 
TepaToAoy(av, ol rhv 'Ivionhu els AtjXov 
€K rov NeiAou irepatovvTss. Idem ha- 
bet et Pausanias. Strabo lib. x. p. 



458. fluviolum ait esse. Hunc igitur 
subterraneisoccultisque meatibus ve- 
nire Deluni putabant : atque inde pa- 
res cum eo aninc liabere increment! 
vices. Hodie nee hujusfontis ullum, 
ncc fliivii ibi vestigium est. 

f Insula parva] Peninsula est, cu- 
jns latus meridionale clauditur mari: 
orientale,'riniavo amne : septemtrio- 
nale, fluviolo in Timavum defluente, 
cui cognomen a D. Antonii nomine 
inditum. Pontes calidi, i hagni di 
monle Falcone, ab oppido cognomine 
proximo appellantur : iidemqiie i bag- 
ni di S. Antonio, ab tedicula buic Divo 
saci a. Distant a mari uno atque al- 
tero teli jactu : a Tiniavi fontibus, 
passibus fere niille. Hinc idem cum 
maris sestu incrementum detrimen- 
tumque patiuntur. Vide Senecam 
Natur. Qua-st. iii. IC. ' Sed quare 
quidam fontes senis boris pleni, senis- 
que sicci suntr' Causam afferre co- 
natur Plinius Junior lib. iv. Epist. 
ult. et Licetus lib. v. de Qua;sitisper 
Epist. p. 277. 

K Pitinate] Pitinum civitas Epis- 



NAT. HIST. LIB. II. 106. 



503 



trans Apenninum fluvius Novanus ^ omnibus solstitiis tor- 
lens, bruma siccatiir. 

In Falisco ' omnis aqua J pota '7 candidos boves facit : in 
Bceotia'' amnis Melas oves nigras: Cepliissus ex eodem 
lacu profluens, albas : rursus nigras Pencus,' riifasque "" 
juxta Ilium Xanthus, unde et nomcn amni. In Ponto flu- 
vius Astaces" rigat campos,'^ in quibus pastas nigro lacte 
equae gentem alunt. In Reatino tons Neminie '9 appella- 



Dalecampius. — 17 In Fnlisco Clitumi nmnis aqua potata cndd. Dalec. vet. 
ejusdeni, Laet, et vet. exenipl. lirasiiii. V'icl. Not. Var. — 18 Astacenos rigat. 
canipos. irrigat Chiffl. Paiilo post, codd. Dalec. et vet. ejnsdem: oves pastes 
nigro lacte, et eqiia, ^c. — 19 Ita codd. Harduini, et Cliiffl. item edd. Hardiiini 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Neminia Dalec. Lugd. IGOG. Elz. et Gro- 



NOTiE 



copalis fuit, ut apparet ex Concilio 
Rom. sub Symniaclio. Extare ejus 
vestigia ait Hoisteiiiiis in Geogr. 
tiibiis circiter mill. pass, ab Aqiiila- 
na civitate : Loco nomen, Torre di 
Pitino. 

'' Novanus] Forte Vomanus legi sa- 
tins fuerit. Nam do Vomano fluniine 
trans Apeiininiiui in Ficeiui nientio 
III. 18. Exempla plurinia fonliuni, 
amniumque, qui arescant liyenie, 
a?state redundrnt, vide apiid Fr. Kes- 
tam, in Meteorol. tract, n. de Flu- 
niin. et Font. p. 735. Et in Vapi- 
censi agro Galliie, Gap en Dauphinf,, 
retVrente Nic. (^Iiorier, teste ocnlato 
ac locuplete, Hist. Dtlpliin. lib. i. p. 
30. fontes visnntnr solstitio exnn- 
dantes, qui sensini postea in dies us- 
que ad brumain decrescant. 

' In Falisco] De Falisca, iii. 8. 
Ovid. Amor. iii. 12. ' Diicinitur ni- 
vene, popiilo plaiuiente, jnvenca*, 
Quas aliiit caiupis licrba F.ilisca snis.' 

J Omnis rtf/wii] \'ide Notas et E- 
mend. num.8!). 

'' In liirotia] Hoc de nlrocpic Bre- 
otiai amnc, lacito tamcn nomine, re- 
tert ex Varronc Solinns, cap. 7. p. 23. 



Seneca miraculnm explicat, vel etiam 
auget, Natnr. Qusest. iii. 25. p. 872. 
* Qnibnsdam fluminibus vis inest mi- 
ra. Alia enini sunt, qna3 pota infi- 
ciunt greges ovium : intraque breve 
tempus, quaj fuere nigrae, albani fe- 
runt lanam : quae albic venerant, ni- 
gra; abeunt. Hoc etiam in Ba'Otia 
auuies duo efficiunt : qviorum alteri 
ab effectu IMelas nomen est: utcrqnc 
ex eodem lacu exeunt, diversa fac- 
tnri.' 

' Peneiis IPenius] Vel, nt scribitur 
IV, 15. Peneus. Graicis nr)i/iihs est, 
Seneca eleganter loc. cit, p. 873. * Si 
lana opus fuerit nigra, puellis para- 
tus gratnitus infectorest: ad Pcnenm 
gregem api)ellunt.' Sic enim prins 
legebatur, tpiam Muretns ad Ccro- 
neni scriberet. 

"' Riif(ts(fuc] Hoc I'linius ex Arist. 
Hist. Animal, ill, 10. pag. 353. nbi 
lofOa irpS^ara ex Sciniandri potn, qui 
deinde Xanlbns ab ea re dictus est, 
provenire scribit. Vitruvius pariter 
vili. 3. p. 102. i,av0aTrp6^aTa,armenta 
rufa transtulit. Alii Julra malunt. 
Ucl'ort iioc ipsnm i'Elianus Histor. 
Animal, viii. 21. 



604 



C. PLINII SECUNDI 



tiis, alio atque alio loco exoritiir, annonae mutationem sig- 
nificans. Brundisii in portu fons incorruptas preestat ^° '^ 
aquas navigantibus. LyncestisP aqua, quae vocatur acidu- 
la, vini modo temulentos facit. Item in Paphlagonia,'' et in 
agro Caleno/ In Andro ' insula templo Liberi patris fon- 
tem Nonis Januariis semper vini sapore fluere Mucianus 
ter cos. credit : Jiog eroSoo-i'a* vocatur.^' Juxta Nonacrin " 



nov. NeminicB Lii£;cl, Erasini, — 20 Chiffl. incorruptas in spira prastat, probante 
Nic. Heiusio in Adv. iii. 2. p. 411. cod. Daiec. semper prastat. — 21 Dies 
Theodosia appellatur Tolet. et Salmant. Dins Tecosia vucatur vet. Dalec. Dios 
Tecnosia vocatur edd. Dalec. Ltiad. 160G. Elz. et Gronov. Diotecnosia vocatur 



NOTvE 



" Astaces^ Vel Astacenos: hoc est, 
Astacena? regionis. 

° Incorruptas preestat] Ita Reg. 2. 
At Reg. 1. et Chiffl. incorruptas in 
spira prastat: forte, pro incorruptas 
semper prastat. 

P Lyncestis] Nomen habet a Lynco 
oppido, de quo iv. 17. "Eotti Se koI 
■Kfpl AvyKov Kpi}vr) ris vSutos o^eos, in- 
quit Arist. Meteorol. ii. 3. pag. 558. 
Vitruvius viii. 3. p. 163. 'Sunt non- 
nuUae,' inquit, ' acidae venre fontium, 
r.ti Lyncesto,' &c. Seneca iii. 20. 
pag. 872. • Hoc habet mali et Lyn- 
cestius amnis, ' Queni qiiicumque pa- 
rum moderato gnttnre traxit, Haud 
aliter turbat, quam si mera vina bi- 
bisset.' ' Ovidiani sunt versus, ex 
Met. XV. 329. Vide D. de Boissieu, 
de Septeni Miraculis Delpliinatus, p. 
123. in CEnirhoe, sen fonte vinoso, 
agri Vapincensis. Plinius a Theo- 
pompo haec accepisse se profitetur, 
XXXI. 13. De aqua Lyncestide Tiieo- 
pompnm laudat auctorem et Sotion, 
in Excerptis de Fhimlnibus ac Fon- 
tibus, p. 140. 

•5 fn Papldagonia'] Vitruvius lor. 
cit. pag. 164. et Athenseus lib. ii, 
pag. 42. 



"■ Agro Caleno'] In Campania. Va- 
lerius Max. 1. 8. pag. 77. ' Vel quare 
alteram in Macedonia, alteram in 
Caleno agro aquam, proprietatem vi- 
ni, qua homines inebrientur, possi- 
dere natura voluerit.' 

* In Andro'l De hoc miraculo dice- 
tur XXXI. 13. 

' Aihs Qeo^oaia] Ita codices Reg. 1. 
2. tresque alii, et Pintiani dno : tan- 
quam si dixeris, divinum Jovis munns 
hunc fontem esse. Ea lectio potior 
videtur, quam quae hactenus recepta 
est in libris editis, Aihs TeKvwala, per- 
inde ac si Jovis partus, (quia Jovis 
femore Libernm genitum fabulae fe- 
runt) ad hunc fontem quicquam atti- 
neat. 

" Juxta iVonacrm] Vitruvius loc. 
cit. pag. 163. Plinins ipse xxxi. 19. 
alii(pie. Magnifice, ut solet, Seneca 
Natur. Quaest. iii. 25. p. 872. ' Circa 
Nonacrin in Arcadia Styx appellata 
ab incolis, advenas fallit, quia non 
facie, non odore suspecta est : qualia 
sunt niagnorum artificum venena, 
quae deprehendi nisi morte non pos- 
sunt.' Vide et Strabon. lib. viii. p. 
389. Hoc refert ex Varrone Solinus 
cap. 7. p. 22. 



NAT. HIST. LIB. II. 106. 505 

in Arcadia ^^ Styx, nee odore difFerens, nee colore, epota 
illico necat. Item in Libroso *' ^ Taurorum colle tres fon- 
tes, sine remedio, sine dolore raortiferi. In Carrinensi ^"^ "' 
Hispaniae agro duo fontes juxta fluunt, alter omnia respu- 
ens, alter absorbens. In eadem gente alius, aurei coloris 
oranes ostendit pisees, nihil extra illam aquam ceteris dif- 
ferentes. In Comensi juxta Larium lacum, fons largus,'' 
horis singulis semper intumescit ae residet. In Cydonea^ 
insula ^^ ante Lesbon fons ealidus, vere tantum fluit Lacus 
Sinnaus*^^ in Asia cireumnascente absinthio intieitur.* 
Colophone in Apollinis Clarii specu lacuna est, cujus potu ^ 
mira redduntur oracula, bibentium breviore vita. Amnes 

'' AmarescH, 



Basil, et Liigd. Erasmi.— 22 Juxta Nonacrim in Arcadia Cliiffl. Juxta Nonn- 
crim ArcadifB Aid. Jiint. Basil. Liigd. Erasmi, Leyd. Fiaiikf. Dalec. Lugd, 
IfiOG. Elz. et Gionov. Nostram lectionem exhibent Harduin. 1. 2. 3. Mil- 
ler. Bi|)ont. et Franz.— 23 Item in Beroso Venett. Rom. Farm. Brix. Aid. 
aliae edd. ante Harduin. qui ex codd. snis nostram lectionem recepit, eum- 
qne secuti Miller. Bipont. et Franz.— 24 Nonnulli legtint Catanensi, monente 
Dalecanipio. Paulo post, Chiffl. In eadem gente ah-eus.—2b In Sijdonia insula 
qua-dam edd. velt. In Cydoniu insula Ltigd. Erasmi. In Cydonea Harduin. 1. 
2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 20 Lacus Innaus nonnulli ap. Laet, et Cliiffl. 

NOT/E 

" In Libroso} Ita Reg. 1. At Reg. lacus plagam, Logo di Coma, x. mill. 

2. Liberoso, Editi deterius, Beroso. pass, a Como. 

De Tauris Scythiae populis, iv. 20. y Cydonea] Vide v. 39. 

" C«mnfns;j Pagus est tennis, qua- ^ Lacus Sinnaus'] In Reg. 2. San- 

tuor fere a Coniuibrica leucis, quod naus. R. 1. et Colb. 2. Annaus. Cliiffl. 

etiamnunc incola; appellant Carro- Innaus, Alii, .4/nrtMs. 2wo6s urbs est 

meu, ut forte Carrimensi scribi in Pli- magna; PlirygiiB Ptolemeeo v. 2. pag. 

niano contextu oporteat. Ibi tres 138. 

ii fontes visuntur, qnos Plinius hoc ^^ Cujus potii] Tacitus Annal. ii. p. 
loco commemorat. Alterum ex iis 58. de Gernianico : * Appellit Colo- 
oninia absorbentem, I'ervengas vo- pliona, ut Clarii Apollonis oraculo 
cant, quod perenni aquanim et are- uteretur. Non fcemina illic, ut apud 
narum ebullitionc fervet. Vide Vas- Delplios : sed certis e familiis, et 
concellium in descriptione regni Lu- fernic Mileto accitus sacerdos, nu- 
sit. et Andr. Resendium, Antiq. Lusit. mcrum modo consultantium, et no- 
lib. II. mina audit : turn in specum digres- 

* Fons /arg-us] Hunc fontem dcscri- sus, liausta fontis arcaiii aqua, igna- 

bit cxiinie Plinius Junior lib. iv. rus plerumque litcraruin ct cariui- 

Epist. ult. Est ad orientalem Larii nuni, edit rcsponsa,' &c. 



506 



C. PLINII SECUNDI 



retro fluere et nostra vidit aetas, Neronis principis annis 
suprerais, sicut in rebus ejus retulimus.'' 

Jam oranes fontes sestate quam hyeme gelidiores esse, 
quern fallit ? Sicut ilia permira naturae opera, ass et plum- 
bum in massa mergi, dilatata iluitare : ejusdemque ponde- 
ris alia sidere, alia invehi. Onera in aqua I'acilius nioveri. 
Scyrium ^^ <= lapidem, quamvis grandem, innatare, eundem- 
que comrainutiim mergi. Recentia cadavera ad vadum labi, 
intumescentia'^ attolli. Inania vasa baud facilius, quam 
plena, extrahi. Pluvias salinis* aquas *^ utiliores esse, 
quam reliquas : nee fieri salem, nisi admixtis dulcibus. Ma- 
rinas tardius ^' gelare, celerius accendi.^ Hyeme mare '' 



Lacus Ainnaus alii ap. eiindem Laet. — 27 Tliyrreum edd. vett. ante Harduin. 
— 28 Cliilil. Tolet. et Salinant. salinis aquis. — 29 Ita Cliiffl, aliiqne codd. ap. 



NOTiE 



^ RehiUmus] In libris liistoiiariim, 
qiios a fine AiifKJii Bass! compo«uit, 
ut dictum est in Przefatione ad Ves- 
pas. 

« Scyrium'] Vide Notas et Emend, 
num. 90. 

^ Intumescentiii] Post duos vel tres 
dies, inquit Cardanus : post septem, 
Levinus Lemn. de Occultis Nat. 
Cansam liujus emersionis cadavcrum 
ex aqua, rcfundiint Physici in spiii- 
tus, (]uibus pulu)o et meatus omnes 
implentur, cum pntrest-it corpus, et 
intabescit. Vide Fr. Restam, tract. 
1. de mari, p. 700. Negant Lusitani 
cadavera in mare projecia cis jEqua- 
torem aquis immergi : ultra, mergi 
aiunt. Vide Furnerium Hydrogr. iii. 
28. p. 117. 

*= Pluvias salinis'] Hoc illud est quod 
rursnm ait xxxi. 39. 'Sal vulgaris, 
plurimnsque in salinis, mari affnso, 
non sine aquae dulcis riguis, sed im- 
bre maxime juvante.' 



f Marinas tardius] Quia aquje salsaE 
calidiores sunt, ut ex Arist. dixiuius 
cap. 104. 

s Celerius accendi] Ita Arist. Pro- 
blem. xxMi. 15. p. 786. et Plutarch. 
Sympos. QuEPSt. i. 9. p. 627. Avrrj re 
71 6d\arTairpo<rpatvoixepr) rals (pXo^l aw- 
eK\d/j.Trii, Kal KaleTai /uaAicTTa ruv v5a- 
Ticv TO daXdmoy ws 5' iyi^fxat, Stck 
TovTo KoX 6ipix6TaT6v iffTiv, Injecta 
in flammam aqua marina simul exardes- 
cil ; neque ulla alia est aqua qua perin- 
de incendatur : vlquemeafert senientia, 
idcirco etiam est calidissima. Quia 
pinguior est, ut indicio est oleum, 
quod ex sale exprimitnr, idcirco deu- 
ri posse Philosophus loc. cit. putat, 
et Problem. 32. p. 788. Et sane Dio 
refert, cum in piigna Aciiaca Anto- 
nii militcs conarcntur plenis situlis 
ignem a Caesariiuiis immissum restin- 
guere, majores inde vires cepisse. 

'■ Hyeme mare] Arist. Probl. xxvi. 
60. p. 806. 



NAT. HIST. LIB. II. 109. 507 

calidius esse, autumno' salsius. Omne oleoJ tranquillari. 
Et ob id '' urinantes ore spargerc : quoniara midget natii- 
rara asperara, lucemque dcportet. Nives ' in alto mari noii 
cadere. Cum omnis aqua deorsum feratur, exsilire fontes : 
atque etiam in vEtnae radicibus flagrantis in tantum, ut 
quinquagena et centena millia passuum arenas flammarum 
globo ^5 eiuctet. 

cvii. Jamque et ignium,' quod est naturae quartum ele- 
mentum, reddamus aliqua miracula. Sed primum ex aquis. 

cviii. (civ.) In Commagenes urbe Samosatis ' stagnuni 
est, emittens limum (maltham ^ vocant) flagrantem. Cum 
quid attigit ^ solidi, adhasret : praeterca tactu sequitur fu- 
gientes. Sic defendere muros oppugnante Lucullo : flagra- 
batque miles armis suis. Aquis etiam ' accenditur. Terra 
tantum restingui docuere experimenta. 

cix. (cv.) Similis est natura naphtha) :' '' ita appellator 



Harcliiin. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, cineres et flam- 
marum glohos cod. Dalec. arenas flammarum f^lubus edd. velt. ante Harduin. 

Cap. cvii. 1 Namfjue et ii^'nium cod. Ciiiffl. 

Cap. cvm. I Cliitii. in urbe Comagenes Samnsata. — 2 Vet. cod. Dalec. 
Cum quid altingit. IMox Aid. Jnnt. Basil. Lii^d. Eiasiui, Leyd. Fiankf. Da- 
lec. Lugil. UiOG. Elz. et Gronov. tactus; codd. Cliiffl. et Harduin. item edd. 
Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, tactu. — 3 Vox etiam deest in 
Cliiffl. 

Cap. cix. I Vel. exempl. Erasnii, naturce naphtha,— 2 Ita codd. Har- 



SOTJE 

' Aiitumno'] Forte a plnviis priino ' Nires] Ob calidos lialitus c mari 

aiitunmo dccidentihus, qnas esse tuni exlialantcs, qiiibus nix ante solvitnr, 

Kalsinsculas doci't Arist. Meteorol. (|iiam decidat. Hinc etiaui in locis 

11.3. p. 5.56. Alioqui ivstate salsius inariliinis est liyems mitior. 

esse mare, ait I'lutarclius in Qiiapst. ■• I\laUham] Vide Notas et Emend. 

Natur. p. 914. num. 91. Maltha igitur nomine duo 

J Omnc oleo] Vide Plntarcli. loc. notantur a IMinio. Primum qnidem, 

cit. Aia Ti TTJs QaX6.TTr)s 4\a'i(f> Kmafi- mixtura quitjdam ox calco recenti, 

^aivofifvrjs yivfrai KaTa<pdi'fia Kal yaK^i- adipe suilio, et ficu, ut xxxvi. 68. 

vr]; Curniare oleo conspcrsum, pcrluci- Dcinde limns ilafjrans, hoc capite in 

dumflt et tramiuillum? quo vcrsamnr. Hive maltha naliva, 

^ Etobid] Plutarch, loc. cit. p. ilia factitia fni(. Do nativa, Agrirola 

915. Gerere tum crcdas oleum vi- dc Nat. Fossil, lib, i. p. 101. De 

cem conspi(iliornm,quibus lux major factitia, lib. vii. p. 321. 

vigclior(|uc excipitur. ^ Naphlhtc] Vide qua; dicomiis in 



508 



C. PLINII SECUNDI 



circa Babylonera/ " et in Astacenis ^ Parthige, profluens, 
biturainis liquidi modo. Huic magna cognatio ignium, tran- 
siliuntque ^ protinus in earn undecumque visam. Ita ferunt ^ 
a Medea pellicera crematam, postquam sacrificatura ad aras 
accesserat, corona igne ^ rapta. 

ex. (cvi.) Verum in raontium miraculis, ardet ^tna 
noctibus semper, tantoque aevo ignium materia ' sufficit, 
nivalis hybernis temporibus, egestumque cinerem pruinis 
operiens. Nee in illo tantum natura saevit, exustionem* 
terris denuntians. Flagrat in Phaselide^ ^ raons Chimaera, 



duini et Chiffl. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Bipont. Miller, et Franz. Babylo- 
niam Aid. Jiint. Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Elz. et Gronov. 
Mox ill iisdeni edd. Austagenis ; Chiffl. Austaceiiis ; Ssilmas, Astacene ; codd. 
Harduini, edd. Harduiu. 1. 2. 3. Bipoul. Miller, et Franz. Astacenis.— 'i Ita 
fertur Chiffl. 

Cap. ex. 1 Aid. Jinit. Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Elz. 
et Gronov. ignium materice; codd. Dalec. et Cliiffl. materia ignium ; Harduin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, ignium materia, — 2 Phaselilis Chiffl. et To- 



NOTiE 



Notis et Emend, nnm. 91. 

<= Bahyloneni] Jiixta Enphratem, 
ubi fontes bituminis plurimi, ir-q-yaX 
a(T<pa\riri5es, inquit Isidorus Charac. 
p. 186. 

•^ In Astacenis} Vide Notas et 
Emend, num. 92. 

^ Transiliuntque'] Concipiunt ignem 
illico, et arripiunt. Vide Dioscorid. 
I. 101. et Strabon. lib. xv. p. 743. li 
naphtham et aphtliam vocant. 

^ Corona igne] Nota histoiia : Me- 
deam iratam, veneno infectam pallam 
raisisse ad pelliceni Jasonis : ex qua 
palla ignis exiliens, regiam cnm Cre- 
onte socero et nova nupta deussit. 
Horatius in Epod. v. de venenis Me- 
deae ; ' Quibus snperba fugit nlta pel- 
licem Magni Creontis filiam : Cum 
palla, tabo munus infectiim, novam 
Incendio nuptam abstulit.' Coronam 
fuisse, non pallam, auctorest Plinins. 
Astipulatur Apiileius, Asin. Aur, lib. 



I. p. 64. ' Et nt ilia Medea, unius die- 
culee a Creonte impetratis induciis, 
totam ejus domum, filiamque, cum 
ipso sene, Hammis coronalibns deus- 
serat,' &c. 

•* Exustionem'] Ignes subterraneos 
magis magisque crescere in dies, ve- 
teres opinabantur, ex quo rerum om- 
nium consecuturam aiiquando confla- 
gratiouem, tV (Ktrvpaiaiv, putabant. 
Vide quaj dicturi sumus in earn rem, 
VII. 16. 

'' In Phaselide'] De liacLyciae par- 
et, sive, ut alii volunt, Pampliyliae, 
quia in utriusque confinio sita, dice- 
tur V. 26. Ctesiai Cnidii, quern Pli- 
nins nunc in partes vocat, verba ipsa 
recitat Photius in Bibl. cod. 73. p. 
146. "On TTvp icrriv iyyvs 4>ao"^Ai5oj iv 
AvKM adavaTov, Koi Uri del KaUrai iirl 
TreVpas Kol vvKra Kal rifi4pav, Ka\ vSari 
fiiv Oil cr^ivvxnai, bXKa aya<pAiyfi' <popV' 
r(f 5e e^ivvxnixi. Veteres codices le- 



NAT. HIST. LIB. II. 110. 509 

et quidem imraortali diebus ac noctibus flarama. Itjnem 
ejus accendi aqua, extingui vero terra, autfoeno,' •= Cnidius 
Ctesias tradit. Eadem in Lycia Hepha^stii "* montes, ta;;da 
flammantetacti, flagrant adeo,+ utlapides quoque rivorum, 
et arenas in ipsis aquis ardeant : aliturque ignis ille pluviis. 
Baculo si quis ex iis acccnso traxerit sulcos,'' rivos ignium 
sequi narrant. Flagrat in Bactris Cophanti noctibus ver- 
tex. Flagrat in Medis, et Sittacene,^ ^ confinio Persidis : 
Susis quidem ad Turrim albam, e xv. caminis, maximo 
eorum et iuterdiu. Campus Babyloniae flagrat, quadam 
veluti ^ piscina jugeri magnitudine. Item ^Ethiopura juxta 
Hesperium7 montem/ stellarum modo campi noctu nitent. 
Similiter in Megalopolitanorum agro : tametsi internus * 
sit ille, jucundus, frondemque densi supra se nemoris non 
adurens. Et juxta gelidum^ fontem semper ardens Nym- 
phei crater®'' dira ApoUoniatis suis portendit,' ut Theo- 

" Duxerit in terra sitlcos. * In interiore nemore abditus. 



let. Phaselite cod. ap. Laet. — 3 Lonsolius, aut Jimo.—i Chiffl. tracti flagrant 
et adeo. — 5 Ita ex conjectiira edidit Harduinns, eumqne seciiti Miller. Bipont. 
et Franz, et in cutigente Reg. Hard. 1. in cnntigente Reg. Hard. 2. et Ccestia 
(vel Cenlia) gente Venett. Rom. Parm. Brix. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasnii, 
Dalcc. Leyd. Frankf. Lngd. ICOG. Elz. et Gronov.— 6 Chiffl. eorum. Et in- 
ter campos Babylonia: flagrat quccdam rchd. — 7 Hesperum Salmant. et Tolet. 
unde Pintian. legit : Ilcsperu montem. Vid. Not. Var. — 8 Ita ex rodil. snis 
interpiinxit Laet : ita quoque Harduin. 1.2. 3. ftlillcr. Bipont. et Franz. Et 

NOTiE 

gnnttnPAaseh'^fs, quemadmodum An- p Et juxta geJidum] Vide Notas et 

tigonus in Mirab. Histor. cap. 181. Emend, num. 94. 

irepl tV 'tuv ^a(rrt\iTO)v x<^pw- '' Nytnphei cralerl Sic petram vo- 

<= Aut foeno] Ctesias (popvrcS dixit, cabant flainmas enictantem, cui fon- 

qua: vox congesta stramenta signifi- tes siiberant, unde bitumen manaret, 

cat: cujusmodi sunt foeni strnes ex in finibus Apolioniatarum po.«itam. 

slabulis egeri solita. Quje causa for- Strabo, lib. vii. p. 310. 'Ec 5e tj? x^^- 

tassis fuit, cur flmo mallet legi Lon- pa rSiv 'hiroXXwviaTuv KaXt'tTain Nu/x- 

golius qiiam /(a?no. tpaioV irtrpaS' (arl vvp avaSLOovj'a, K, 

'^ Heph(pslii'\ De iis dicetur v. 28. t. \. De hoc Nynipheo rursum ui. 

* Et Siltucene] Vide Notas et 20. 

Emend, num.93. * Portendit] Cum dies nocfesque 

^ Hesperium montem'] Sive 'EtTfrtpiov ardere perseveret, intermisissesemel 

Kfpas, de quo vi. 35. fama est apud Apolloniatas, in(|uit 



510 



C. PLINII SECUNDI 



pompiis tradidit. AugcturJ imbribus, egeritque bitumen, 
temperandum '^ fonte i!lo iiignstabili : alias omni bitumine 
dilutius.9 Sed quis liaec miretur ? in medio mari Hiera in- 
sula ^olia'' juxta Italiam '° cum ipso mari^ arsit per ali- 
quot dies sociali bello,™ donee legatio senatus" piavit. 
Maximo tamen ardet incendio Qawv oxW"-° dictum, ^thio- 
puni jugum, torrentesque Solis ardoribus p flammas egerit. 
Tot locis, tot incendiis rerum natura terras cremat. 

CXI. (cvii.) Prae-terea cum sit hujus unius elementi 
ratio foecunda, seque ipsa ' pariat, et minimis crescat scin- 
tillis, quid fore pulandum est in tot rogis terrae ? Quae est 
ilia natura, quae voracitatem in toto mundo "• avidissimam 
sine damno sui pascit? Addantur iis sidera innumera, in- 
gensque Sol. Addantur humani ignes/ et lapidum quoque 
insiti naturae, attrita inter se *" ligna, jam nubium et origines 
fulminum. Excedit profecto omnia miracula ullum diem ^ 

" Diluendum. 



juxta g. f. s. ardens. Nymphai, Sfc. edd. vetf. Vide Not. Var, — 9 Cod. Da- 

lec. dulcius. — 10 Qiisdam edd. ante Gelen. Hiera insula ardet. yEolia insuU 
juxta Italiam. 

Cap. CXI. 1 Margo edd. Dalec. et Gronov, seque ipsum. — 2 Cod. Dalec. 

in isto mundo. — 3 Cliiffl. miracula omnia %mum diem. Paulo post Aid. Jiinf. 

Basil. Limd. Kiasmi, Dalec. Lngd. 1006. ct Gronov. etiam accendanlur ; Chiffl. 

cod. ap. Laet: item edd. Elz. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, uc- 



NOTiE 



JElianus Var. Hist. xiii. 16. quo 
tempore cum Illyriis belhnn gesse- 
rnnt. Ita desinendo magis, quam 
ardendo, ApoUoniatis dira portm- 
dit. 

J Augetur] Vide Notas et Emend. 
num. 9-5. 

'' jEolia'\ Una ex yEoliis, de quibiis 
ni. 14. 

' Cum. ipso mari] Refert hoc osten- 
tum Posidonius apud Strabonem, lib. 
VI. p. 277. multo uberius accuratius- 
que. 

'" Sociali bello']De quo diximus cap. 
85. 

° Legatio Senaius'\ De re tola cer- 



tior facfns Senatus a T. Flaminio Si- 
cilia? Praetore missis legatis Hieram 
Liparamque, rem sacram fecerunt 
Diis manibus, marinisqne, inquit Po- 
sidonius loc. cit. To7s T€ Karaxdoriois 
6eo7s, Ka\ Tols daXarriois. 

° Qeuv oxnp-a] Currum Deorum La- 
tine licet interpretari. De eo dice- 
mus VI. 35. 

P S(dis ardoribus] Vide Notas et 
Emend, num. 96. 

=1 Humani ignesl Hi nostii ignes, 
quos vitae usus requirit, ut Tullius 
ait de Nat. Deor. lib. ii. p. 67. 

*> Attrita inter se] Ea de re dice- 
mus XVI. 77. 



NAT. HIST. LIB. H. 111. 



511 



fuisse, quo non cuncta conflagrarent : cum specula'' quoque 
concava adversa Solis radiis facilius etiam accendant, 
quam ullus alius ignis. Quid quod innumerabiles parvij-^^ 
sod naturales scatent? In Nympheo exit e petra llamma, 
quae pluviis accenditur. Exit et ad aquas Scantias.'^ 
Haec quidem ^ invalida, cum transit, nee longe in alia ma- 
teria durans. Viret apterno ^ hunc fontem igneum conte- 
gens fraxinus. Exit in Mutinensi agro statis Vulcano * 
diebus.^ Reperitur apud auctores, subjectis Ariciae s ar- 
vis, si carbo deciderit, ardere terram.'' In agro Sabino 
et Sidicino ' unctum flagrare lapidem. In Salentino op- 
pido Egnatia,J imposito ligno in saxum quoddam ibi 
sacrum, protinus flammam existere. In Laciniae ''■ Junonis 



cendant. — 4 Nonnulli ante Gelen. partus pro parvi. — 5 Viret ex ceterno cod. 
Dalec. Viret superne alii ap. Daiec. et Gronov. — 6 Vulcanis diebus cod. Da- 



NOTtE 

= Cum specula] Specula, inqiiit, poll diverticulo, qui jugi flamnaaniin 



concava, Solis opposita radiis faci- 
lius accendant, quam quivis alius ig- 
nis. Annon igitur excedit ouinia nii- 
racula, ulUiin diem esse, quo non 
cuncta conflagrent et ab ipso Sole, 
qui ingens est, et asideiibns innume- 
rabiiibus, cum tanta vis insit radiis 
liujus iinius, vel speculo exceptis ? 

•^ Aijuas Scantias] In Campania. 
Meminit sylvae Scantia; non scuiel 
Cicero, Oiat. i. de Lege Agrar. 

* H<cc quidem] Lnhecilla, inquit, 
ea flamma est, cum a vena pabuli sui 



exlialatione post hominum nienio- 
riam, noctu quidem violentius, inter- 
diu segnius inaastuat, ea liquoris et 
ignis sen fidelitate, sea pervicacia, 
ut neque liquoieni ignis calefaciat, 
neque ignem liquor extinguat,' &c. 
Hoc miracnlum concinno admodnni 
carmine idem exornavit. 

* Vulcano] Mense Augusto cele- 
brata Vulcanalia scimus ex Colu- 
mella XI. 3. 

ff Aricite] In Latio. Vide in. 9. 

'' Ardere terram] Sulfurei quiddam 



discessit, hoc est, a suo fonte. Mi- aut bituminosi inesse huic terra? ne- 
labilius est quod de fonte Cratiano- cesse est. 



politano semper Ardcnte, (id enim 
ei nomen est) narrat August, de Ci- 
vit. Dei, et oculatus testis Nic. Clio- 
rier, de Hist. Delpli. Id), i. p. 47. Lu- 
culentius vero elegantius(|ue quam 
ceteri, Prirses de IJoissieu, do Sep- 
tem Mirac. Dclphin. p. 1. ' Pons,' 
inquit, ' ille cciebratus in agro Vo- 
contiorum, ad radices Alpiuui INIa- 
ritimaruni, tertii lapidis a Gratiaiio- 



' Et Sidicino] Tcani Sidicini agro 
in Campania, de quo in. 9. 

J I\^natia] Ridct hoc miraculum 
Horatius i. Sat. 5. 97. ' Dcliiiic 
Gnatia lymphis Iratis cxstructa de- 
dit risusque, jocosque: Dum llamma 
sine, tliura liquesccrc limine sacro 
Pcrsuaderc cupit: Crcdat Jiidicus 
Apella, Non ego.' 

^ In Lacinia] Val. Max. i. 8. p. 



512 C. PLINII SKCUNDf 

ara sub dio sita, cinereni iramobilem esse, i)erflantibus 
undique procellis. 

Quin et repentinos existere ignes,^ et in aquis, et in 
corporibus etiara humanis. Trasyraenum lacuin arsisse 
totum : Servio Tullio ^ dormienti in pueritia, ex capita 
flammam emicuisse : L. Marcio ' in Hispania interemtis 
Scipionibus concionanti, et milites ad ultionem exhortanti, 
arsisse simili modo, Valerius Antias " narrat. Plura mox 
et distinctius, nunc enim quadam mixtura rerum omnium 
exhibentur rairacula. Verum egressa ^ mens interpretatio- 
nem naturae, festinat legentium aniraos per totum orbem 
velut manu ducere. 

cxii. (cvm.) Pars nostra * terrarura, de qua memoro, 
ambienti (ut dictum est)** Oceano velut innatans, longissime 
ab ortu ad occasum patet, hoc est, ab India ad Herculis 
columnas Gadibus sacratas, octogies quinquies'' centena, 
sexaginta octo ' mill. pass, ut Artemidoro auctori placet. 



lec. — 7 Ita Chiffl. cum edd. Harduin. 1.2.3. Miller, Blpont. et Franz, ignes 
existere Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. EIz. et Gronov. 
BIox et in aquis deest in ed. Harduin. 2. ex errore typothetae ; et sic, ut fere 
semper, P'ranz. et, quod magis mirandutn, Bipont. — 8 Iterum egressa Tolet. 
unde Pintian. conjectabat, Interim egressa. 

Cap. CXII. 1 Edd. vett. octuagies quinquies centena septuaginta octo ; Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipunt. et Franz, octuagies quinquies centena sexaginta 

NOTiE 

76. * Quapropter Crotone in templo Pliniura xxxvi. 70. 

Junonis Laciniae aram ad omnes ven- ' L, Marcio^ Vide Val. Max. loc. 

tos immobili cinere donaverit potis- cit. n. 2. p. 38. 

simum natura.' Fuisse hanc aram ™ Valerius Antias'\ Ex quo eandem 

Crotone, scribit etiam Dionys. Pe- bistoriam recital et Livius lib. xxv. 

ricg. vs. 371. p. 278. 

^ Servio Tullio] Val. Max. i. 6. n. ^ Pars nostra] Exscripsit baec Mar- 

1. pag. 37. ' Servio Tullio etiam tum tianus a Plinio, totidem fere verbis, 

puerulo dormienti circa caput flam- usque ad eum locum, ' Alia via quae 

mam emicuisse, domestic! oculi an- certior,' &c. lib. vi. c. de longitndine 

notaverunt. Quod prodigium Prisci terrae, p. 198, et 199. Exscripsere et 

Tarquinii regis uxor Tanaqiiil admi- Tlieodosii Missi, sed vitiosissime. 

rata, Servium serva natum in modum •> Ut dictum est] Cap. 66. 

filii educavit, et ad regium fastigium '^ Octogies [octuagies]quinquies] Hoc 

evexit.' Vide pariter Livium lib. i. est, octuagies quinquies centena mil- 

Dionyg. Halic. lib. iv. ipsumque adeo lia passuum, ac preeterea octo niiUia. 



NAT. HIST. LIB. II. 112. 51.3 

Ut vero Isidore, nonagies octies centena, et xviii.* mill. 
Artemidorus adjicit amplius, a Gadibus circuitu sacri pro- 
montoiii ad proniontorium Artabrum, quo longissime frons 
procurrit Hispaniae, ccccxci.J '* Id mensuree duplici cur- 
lit via. A Gange amne ostioque ejus, quo se in Eoum 
Oceanum eft'undit, per Indiam Partiiienenque ad Myrian- 
drum urbem Syriae in Issico sinu positam, quinquagies 
bis« centena, XV. mill, pass.^- Inde proxima navigatione 
Cypruni Insulam, Patara ^ * Lyciae, Rliodum, Astypaleeam 
in Carpathio mari insulas, Laconicae Taenarum,'^ Lilybaeum 
Siciliae, Calarim 7 § Sardiniae, vicies et semel ^ centena, 
tria mill, pass.^ Deinde Gades duodecies ' centena, et 
quinquaginta mill. pass. Quae mensura uni versa ab eo 
mari efficit octogies quinquies centena, Lxviii. mill. 
pass.9J 



oclo. Vid. Not. et Emend, n. 97. — 2 Sabellicns : stadiorum millia nnnaginta 
octo, ac pucterea octodecinu Cliiffl. n. o. centena et LXVIII. — 3 * Ita quidem 
emendavit eniditus Hardiiimis ex Awallieineio i. 4. At Mss. Keg. Iiabent, 
DCCCXCI. tjiiod satis concordat cum locorum situ. Nam a Gadibus, Cadiz, 
circuitu Sacri promoniorn, le Cap Sai7it-Vinceni, ad proniontorium Ariabrum, 
le Cap Finisterre, sunt stadia multo plura, quam 491. et si spectentur orae 
Hispanicse sinus et anfractus, non pauciora sunt, quam 891. Nihil tamen 
niiitavi ob Agathemeri auctoritatem.' Broticr. Edd. veft. ocliiigenta M. nn- 
naginta unum. — 4 Sabellicus.. quinquaginta quinque millia stadiorum. Vi(i, Not. 
et Emend.— 5 Pataras mart;o edd. Dalec. et Gronov. I'atarum edd. vett. 
Harduin. 1.2.3. Miller. liii)ont. et Franz.— Cliiffl. Ttenarum Laconia. — 
7 Caralim Dalec. ex Strabone et Ptolema-o ; unde eliam intra lib. in. cap. 
13. propinqiium proniontorium ' Caralitanum ' appellatur. — 8 Edd. vett. tri- 
cies qualer centena quinouaginta M. Cliiffl. trigesies quinquaginta, ifc. — 9 Sabcl- 
licus, nonaginta octo millia stadiorum. Ch'iffi. octogies q. c. LXVIII. Gronov. 



NOT^ 

ria, et sexaginta. Vide Notas et s CaZarim] Artemidorus apudAga- 

Emend. num. 97. theiiurum loc. cit. f-rrl Se KapaXif 'Sap- 

•^ CCCCXCI.] Vide Notas et E- Sovs. Vide quae dicturi sumus iii. 

mend. num. 98. 13. 

« Quinquagies bis'\ Ita codics ante '' Vicies et semel] Vide Notas et 

landati. Hoc est, quinquanies bis Emend, num. 101. 

centena millia passuum, ac praeterea ' dudes duodicies] Vide Notas et 

XV. milliaria. Vide Notas et Emend. Emend, num. I(f2. 

num.99. J LXVIII. mill, pass.] Vide Notas 

^ Patara] Vide Notas et Emend, et Emend, num. 103. 
num. 100. 

Diiph. el Var. Clas, Plinim. 2 K 



514 



C. PLINII SECUNDI 



Alia via, quae certior, itinere terreno maxime patet, a 
Gange ad Euphratem amnem quinquagies et semel ^ cen- 
tena '° mill. pass, et lxix. Inde Cappadociae Mazaca, 
cccxix. mill."' Inde per Phrygiam, Cariam, Ephesum, 
ccccxv. mill.'" ab Epheso per JEgaeum pelagus Delura, 
cc." Isthmum, ccxii. quingenti.'^ ° Inde terra, et Le- 
chaico P mari,'5 et Corinthiaco sinu Patras Peloponnesi, 
xc. mill.'i Leucadera lxxxvii.'*'^ millia quingenti : 
Corcyram totidem:^ Acroceraunia* cxxxii. millia quin- 
genti:'^ Brundisium Lxxx VI 1." millia quingenti : Roraam 
cccLX.'' millia. Alpes usque ad Scingomagum "^ vicum 



LXXVIII. ^c— 10 Ita Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. ' Nnrtie- 
los illos et seqneates eruditus Hardiiinus ex Agathemero, loc. cit. emendavit, 
quod noil sibi constent Mss. Plinii codices; et recte quidem emendavit. 
Nondiiin lanieii omnia cum ipso locorum situ plane concordant, qualis nobis 
compertus est astronomicis observationibns, quae certis.«ininm sunt geogra- 
pliidE munimentum. Mnlto potior est scriptina Mss. Keg. 1. et 2. in qnibus 
legitur, CCCCCLVI. In Ms. lieg. 5. et editioue principe, quingenta LVI. 
millia. Haec enim abunde sufficiimt ad ntriusqne loci distantiam.' Brotier. 
babellicus, quinquaginta millia stadlorum et novemdecim. Gronov. quinquagies 
centena M. pass, et XXI.— il Gronov. et al. vett. CC. BI. XLIV.— 12 Eae- 
dem edd. CII. M.— 13 Ita Chiffl. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Laconico man edd. vett. Mox in iisdcm, ducenta duo M. quingenti. — 14 Ita 
Cliiffl. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. LXXXVI. edd. vett. ante 
Harduin. Mox quingenti deest in Cbiffl. — 15 In eodeni codice deest quin- 



NOTM 



^ Quinqjtagies et semel] Vide Notas 
et Emend. 104. 

1 3Iazaca, CCCXIX. mill.l Vide 
Notas et Emend, num. 105. Mazaca 
porro Caesarea Cappadociae est. 

•n Ephesum, CCCCXV. mill.'] Vide 
Notas et Emend, num. 106. 

" Delum, CC] Consentit plane hie 
Humerus, et cum libris omnibus, et, 
quod caput est, cum Artemidoro, qui 
stadia numerat 1600. 'ATrb Se 'Efpeo'ov 
els AtjXov Sia. rod Alyaiov, ffTdSia dx'. 

° Isthmum, CCXII. quing.] Vide 
Notas et Emend, num. 107. 

P Et Lecliaico] Vide Notas et E- 
niend. num. 108. 

q Xdnill.] Vide Notas et Emend. 



num. 109. 

r Leiicadem LXXXVII] Vide No- 
tas et Emend, num. 110. 

* Corcyram totidem] Artemidorus: 
ctI KopKvpav, (TTaSta \l/'. stadia 700. 
sive LXXXVII. mill. d. pass. 

' Acroceraunia] Consentit plane Ar- 
temidorus : in ''AKpoKepawia opr] ard- 
5(a c(|'. Stadia lOGO. sunt passuum 
cxxxii. mill, cum quingentis. 

" Brundisium LXXXVII.] Vide 
Notas et Emend, num. 111. 

» Romam CCCLX.] Artemidorus 
asti()ulatur, qui stadia numerat 0M , 
2880. 

" Scingomagum] Hodie Suze. Vide 
Notas et Emend, num. 112. 



NAT. HIST. LIB. 11. 112. 



515 



Dxviin.'^" Per Galliam ad Pyrcnaeos montes Illiberini 
Dccccxxvii. '7 y Ad Oceanum et Hispaniae oram 
cccxxxi.'^^ Trajectu Gadis ^ vii. millia quingenti. 
Quae mensura Artemidori ratione '9 efficit octogies novies •" 
centena, xlv. 

Latitude auteDi'= teirae a meridiano situ ad septemtrio- 
nem dimidio fere^° minor colligitur, quadragies'^ quater 
centena lxxxx. millia. Quo palam fit, quantum et hinc 
vapor ^ abstulerit, et illinc rigor.^' Neque enim deesse ar- 
bitror terris, aut non esse globi formam : sed inhabit abilia 
utrimque incomperta esse. Hasc mensura currit a littore 
TEthiopici Oceani, qua modo habitatur, ad Meroen decies 
centena ^ millia.^^ Inde Alexandriam, duodecies ^ cente- 
na millia quinquaginta. Rhodum, dlxiii.^^ii Gnidum, 
Lxxxv 11.^4-' millia quingenti. Con, xxv.J millia. Samum, 



genii. Mox Gronov. et al. vett. LXXX, sex millia quingenti. — 16 Vet. Dalec. 
Calcincomacum vicum M, CCCCCXVIII. Gronov. et al. vett. Cincomns:um 
vicum M. CCCCCXVIII. — 17 Edd. vett. quingenta quinquaginta sex M. — 
18 Eaedeni edd. trecenta trigintaduo M. — 19 Arlemidoro altestante vett. Ualec. 
et Erasmi. Mox edd. vett. et Gronov. octuugies sexies centena octoginta quinque, 
— 20 Chiffl. dimidio ferme. IMox edd. vett. el Gronov. quinquagies quater cen- 
tena sexaginta duo millia. — 21 Margo edd. Dalec. et Gronov. et illinc liquor. — 22 
Edd. vett. ad Meroen CCCCL.M. ChitH. ad Meroen D.CCC V. millia.— 23 Cliiftl. 
octog. quat. Edd. vett. et (Jioimv. octogintaria. — 24 Chiffl. octog. quinque. Edd. 



NOTiE 



» DXVIIII.] Vide Notas et Emend, 
num. 113. 

y Illiberim DCCCCXXVIL] Vide 
Notas et Emend, num. 114. 

* CCCXXXL] Vide Notas et 
Emend. niin>. 11.5. 

* Gadis} Favet Arteniidoriis, qui 



frigus. 

f Decies centena] Vide Notas et 
Emend, num. 118. 

s Alexandriam, duodecies'] Convenit 
plane Lie numerus et cnm Artemido- 
10, qui stadia decies mille statuit, et 
cum ipso Plinio et Eratostliene, uti 



trajectum Gadis ait esse stadiorum dixinius cap. 75. ubi Syeiien a Mevoe 
LX. et Alexandria, medio itinere positani, 

abesse aiunt utrimque dcxx v. mille 
pass. 

'' Rhodum, DLXIII.] Vide Notas 
et Emend, num. 119. 

' Gnidum, LXXXVII.] Vide No- 
tas et Emend, num. 120- 

J Con, A'A'F.jSic Artemidorus,dG 
iutervallo utiiusque insula: iU Kw, 



'' Oologies novies] Vide Notas et 
Emend, num. IIG. 

"= Laliludo autem] Hue totidem ver- 
bis Martiantis lib. vi. p. 199. cap, de 
latitudine Terrae. 

" Quadragies] Vide Notas et E- 
uiend. num. 117. 

Hinc vapor] Hinc calor, et illinc 



516 C. PLINII SECUNDI 

c. mill. Chium, Lxxxxiv.'^jk millia. Mitylenem, lxv.^ 
millia. Tenedon, xliv.*'^™ millia. Sigeum" promonto- 
rium, XII. millia quingenti. Os Ponti, cccxii. millia, quin- 
genti. Carambin promontorium, cccL. Os Maeotidis, 
CCCXII. mill, quingenti. Ostium Tanais, cclxxv.'^?^ mju^ 
qui cursus compendiis maris brevier fieri potest, LXXXix. 
mill.p Ab ostio Tanais nihil modicum diligentissimi auc- 
tores fecere : Artemidorus'^ ulteriora incomperta existima- 
vit, cum circa Tanaim Sarmatarum gentes degere fateretur 
ad septemtriones versas. Isidorus adjecif duodecies cen- 
tena millia quinquaginta,*^ usque ad Thulen, quae conjec- 
tura divinationis est. Ego non minore, quam proximo 
dicto spatio Sarmatarum fines nosci intelligo. Et alioquin 
quantum esse debet, quod innumerabiles gentes subinde se- 
dem mutantes capiat? Unde ulteriorem mensuram inhabi- 
tabilis plagae multo esse majorem arbitror. Nam et a 
Germania immensas insulas non pridem compertas, cogni- 
tum habeo. 

De longitudiiie ac latitudine haec sunt, quae digna me- 
moratu putem. Universum autem* hunc circuitum Erato- 



veft. et Gronov. oclnginfa quatuor. — 25 Cliiffl. XLIV. Etlfl. vett. et Gionov. 
LXXXIV.—2Q Chiffl. CXIX. Edd. vett. et Gronov. XXVI 11.— 27 Chiffl. 
CCLXIL Edd. vett. CCLXV. — 28 Sabellictis, iluodecim millia stadiorum et 

NOT^ 

ffTaSta a' . els Xajj.ou, ffrdoia c6. Sia P'ai. Stadia 2800. Els (rT6fj.a Matd- 

^ Chium, LXXXXIV.^ Vide No- n^os, 0<p'. Stadia 2500. Quae omnia 

tas et Emend, num. 121, cum Plinianis numeris plane con- 

' Mitylenem, LXV-I Eodem reci- grunnt, 

dunt Aiteniidoii stadia 520. els Mitu- ° Ostium Tanais, CCLXXV.] Vide 

X-fl^riv, arddia (p'n.'. Notas et Emend, nnm. 123, 

'" Tenedon, XLIV.'\ Vide Notas et p LXXXIX. mill.] Vide Notas et 

Emend, num. 122. Emend, num. 124. 

" Sigeum'] De inteivalio loconim i Artemidovun] A pud Agatheme- 

ronsentit Arteniidorns : els l,iyeiov, p'. rnm, loc. cit. Ta yap &voi raiv eK$o\uv 

Stadiis centum respondent ex aequo rov Tavd'iSos ayvoe7rai els Boppuf. 

XII. millia passuum, cum quiiigentis. •■ Isidorus adjecit] Vide Notas et 

De Ponti item, Cavambis, Maeotidis- Emend, num. 125. 

que distantia: eTrl rb CTfJ^a Tlovrov, * Universum aulem] Haec Martia- 

/3V' Stadia 2500, 'Eirl Kdpa/xfiiv, end- uus li"b. vi. pag. 194, Strabo lib. n. 



NAT. HIST. LIK. II. 112. 



51' 



sthenes in omnium quidem literarum subtilitate, et in hac 
utique praeter ceteros solers, queni -9 cunctis probari video, 
ducentorum quinquaginta duorum millium stadium piodi- 
dit. Qua; mcnsura* Roraana computatione eilicit trecen- 
ties quindecies centena raillia pass. Impiobura ausuni : vc- 
rum ita subtili argumentatione '° comprehensum, ut pudcat 
non credere. Hipparchus " et in coarguendo eo, et in re- 
liqua orani diligentia mirus, adjicit stadiorum paulo minus 
XXV. raillia. 

(cix.) Alia Dionysodoro" fides: neque enim subtraham 
exemplum vanitatis Grgecas'"' maximum. Melius''" hie 
fuit, Geometrica scientia nobilis. Senecta diem obiit in 
patria. Funus duxere ^ ei propinquae, ad quas pertine- 
bat haereditas. Eae cum secutis diebus justa peragerent, in- 



quinquaginta.— 29 Ita Cliiffl. aliique codd. ap. Haiduin. item Hardnin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz, qtiam edd. velt. et Groiiov.— 30 Ita cod. Ualec cum 
edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, campututione edd. vett. et 
Gronov. — 31 Chius cod. Dalec. Cydius, et Cydnius margo edd. Dalec. et Gro- 



NOT;E 



Vitruvins i. G. p. 14. Macrobius lib. 
II. in Somn. Scip. cap. 20. pag. 102. 
Censorinns, cap. 13. p. 82. aliique. 

' Qua inensura] Ita Martianus lib. 
VI. cap. de circuitn lerrae, p. 198. Et 
verum id quidem. Nam stadiimi 
cxxv. passibns constat. Proinde si 
252000. per 125. multiplices, fiant 
31500000. pass. Scd Kratostlienis cr- 
roreni detegit Ilicciolns, tonio i. Al- 
inag, p. 61. 

" Ilipparehus] Ejus sententiam de 
terree ambitii multis expiicat Strabo 
lib. II. papne toto. 

" Dioiiysodoro^ Aliter, iiiquit, et 
ca\itiiis niulto Dionysodoriis est au- 
(]iPJIl}"f ji?''{'AiCinilf "f't' Kra'tostlienes, 
qui Geonietricis nituntur principiis. 
Laudatur AwvvcrSSwpos ab Hesychio, 
\e\\io rxavKov rexvri, p. 218. Hujus 
inventum esse genus quoddani hoio- 



lopii, (|uod ' Conum ' vocabant, aiic- 
tor est Vitruvius ix. 9. p. 199. Anii- 
senum IMatliematicuni liunc fuisse 
auctor est Strabo xii. p. 548. et alte- 
riim ejusdem nominis Geometram 
extitisse. 

" Vanitatis Gro'co''] Quod niinirnin 
Geomotricam suam ratiocinationem 
experimcnto post mortem lestari vo- 
lucrit. At si mensnram spectes, non 
vanitatis illud, sed veritatis est: 
qnippe ad eam inensuram accedit, 
qnam viri bodieeruditi probant : nee 
ab Eratostliene ea abludit. 

'f melius] Ita Reg. 1. 2. &c. Ex 
insula JMelo, de qua iv.^<^^> .r, pro- 
sequi est, non antecedere. Ita viii. 
04. ' Kex defuncto ti duxit exequias.' 
Soli tibicines, pracficspque, et qui- 
cunique pompae inserviebant, antece- 
dere soliti. 



618 



C. PLINII SECUNDI 



venisse dicuntur in sepnlcro epistolam Dionysodori nomine 
ad superos scriptam : Pervenisse eum a sepulcro ad infi- 
mam terram, esseqiie eo stadiorura quadraginta duo millia.^ 
Nee defuere geometrae, qui interpretarentur significare 
epistolam a medio terrarum orbe missam, quo deorsum ab 
summo longissimnm esset spatium, et idem pilae medium.^ 
Ex quo consecuta computatio est, ut circuitu esse ducenta 
quinquaginta duo ^ millia stadiorum '* pronuntiarent. 

cxiii. Harmonica'^ ratio, quae cogit rerum naturam sibi 
ipsam congruere, addit huic mensurae stadia xii. millia : ' "^ 



nov, Cyilnius etium vet. exempl. Erasmi.— 32 Cliiffl. et Vet. Dalec. ducenta 
quinquaginta duo millia stadiorum. 

Cap. cxm. 1 Ita ex codtl. Regg. 1. 2. et Dalec. emend. Hardnin. eiim- 
que seciiti Miller. Bipont. et Franz, stadia septem millia edd. vett. et Groaov. 



NOT.E 



^ Stadiorum quadraginta duo millia] 
Sive passiuun quinqiiagies bis cente- 
na qninqnaginta millia. 

' Pilce medium] Atque adeo dime- 
tientis dimidia pars, qnam semidia- 
metriiDi vocant. Diametros igitur 
fueiit 84. niillium stadiorum, sen cen- 
ties quinquies centenum mill. pass. 
10500000. pass. 

'' Quinquaginta duo] Ita Chiffl. cod. 
cum alii liabeant CCLv. ut editi. Quod 
si a pilaj medio, quae est dimetientis 
dimidia pars, collijiuntur XLii. millia 
stadiorum, dimetiens erit lxxxiv. 
mill. Qui Humerus si triplicetur, 
(ueglecta enim videtur septima dime- 
tientis pars, qiiam Plinius mox ad- 
dendam esse admonebit,) existet 
preedictus numerus ccLii. mill. stad. 
quam mensuram paulo antea Erato- 
sthenes quoque assignavit. Quod si 
id quod exacTa ^amf W.,.TC/^.v,Hirp). 
ijiam dimetientis partem adjeceris, 
nenipe stadiorum millia duodecim, 
conficientur 264000. sive ducenta 
fcexaginta quatuor millia stadiorum. 



pro circuitu : hoc est passuum Roma- 
norum 33000000. trecenties trigesies 
ccntena millia. Recentiores hodie 
terrae ambitum aiunt esse 10270. leu- 
carum, cum tribus leucse quadranti- 
bus, posita leuca comniuni duum niil- 
lium expedarura, sen pedum 12000. 
qnod Romana veteri computatione 
efficit 24648400. pass, hoc est, ducen- 
ties qnadragies sexies centena qua- 
draginta millia, cum quadringentis 
pass. 

c Harmonica] Ratio naturae nihil 
nisi apte, nihil nisi perfectum abso- 
lutumque niolientis, cogit addi ad su« 
periorem mensuram stadiorum 252. 
mill, septimam dimetientis partem. 
Nam triplicata diametros cum septi- 
ma diametri parte circuli perfectam 
rationem exliibet, ut dictum est sect. 
21. Diametri porro, quem constare 
vidimus stadiorum millibus lxxxiv. 
duodecim millium stadiorum. 

•^ XII. millia] Ita vetus codex Da- 
lec. cum in ceteris perperam legatur, 
VII. millia, ut vidit ante nos Pintia- 



NAT. HIST. LIB. II. 113. 519 

terramque nonagesimam ^ sextam totius mundi partem 
facit.^ 



— 2 Ita ex codd, siiis emend. Harduin. ita quoqne edd. Hardiiin. 1. 2. 3. 
Miller, Bipont. et Franz, cum antea legeretur, nonagesimam sextam millesi- 
mam lotius, ifc. 

NOT.E 

niis. Et ratio ipsa Aiitlimetica oo- tiir, prodet ambitiim coeli. Terras 

git credi, tertiam dimetientis par- porro circuitus constat, ut diximiis 

tem, ut dixiiuus, quani superadd! 261000. stadiis. Igitur cotli circuitus 

Pliiiius pra^cipit, esse xii. millium erit stadiorum 23344000. quse Roma- 

stadiorum. na computatione passuum efliciunt 

« Nonagesimam'\ Ergo ambitus ter- 31G8000000. tricies millies sexcentie* 

rae, quantus quantus est, multiplice- octogies centena millia. 
tur per 96. quas inde summa collige- 



NOTiE ET EMENDATIONES 
AD LIBRUM II. 

NATURALIS HISTORIiE 

C. PLINII SECUNDI. 



1. Cap. I. Mundum, et hoc quod no- 
mine alio ccelum appellare libiiit] Cce- 
lutn ipsnm Mundi appellatione ceii- 
seri, apiid Latinos scriptores, tralati- 
tiuin est, Apud ipsurn Ciceronem 
legimus lib. in. de Uiiivers. ' Omne 
igitur ccelum, sive iiinndus, sive quo 
alio vocabulo gaudet, hoc a nobis 
nuncupatum sit.' Et Manilius As- 
tron. lib. i. dum Augustum prsedicat 
coelo dignnm, quo jam pater Julius 
receptus post mortem putabatur, ita 
cecinit : ' Concessumque Patri mun- 
dum Deus ipse meieiis.' Nulla ma- 
gis Plinio nostro familiaris locutio 
est, toto prcesertim hoc libro. Et 
paiiter nifffj-ov pluribus niodis Grseci 
accipiunt : turn ut sit collectum quid- 
dam e ccelo, atque terra, et naturis 
ntroque comprehensis: turn ut sit 
sola fixarum stellaruni spiiaera: ut 
diserte docet Laertius in Zenone, 
lib. vn. et Oiodoius apud Achill. 
Tatium in Phaenom. cap. 5. p. 129. 
Quod ut verissimum sit, atque explo- 
ratum, baud tamen assentior viri 
docti conjecturae, existimantis ob id 
hanc Pliniani operis frontem ita re- 
lingendam : Mundum, hoc est, quod 
alio nomine ccelum appellare libuit. Ne- 



que enim de coelo uno duntaxat, sed 
de universa rerum omnium complexi- 
oiie, toto hoc capite, atque adeo con- 
sequentibus, est instituta disputatio : 
neque reclamantibus libris omnibus 
quicquam in eo genere temere est au- 
dendum, 

2. Ibid. Cujus circumjlexu tegunfur 
cunctal Placet quibusdam legi, cujus 
circumjlexu reguntur cuncta : qnod cce- 
lum inferioribus rebus sic dominari 
veteres crederent, in primisque Stoi- 
ci, ut quod ratio et mens est homini, 
id ccelum toti mundo velut quandam 
ccelestem rationeni, mentemque di- 
vinani, esse vellent. Quos Tvlanilius 
secutus 1.27. ccelum appellat, 'Mun- 
dum, quo cuncta reguntur.' Sed 
aliena est a Plinii cogitationibus haec 
euiendatio : turn enim ille dixisset, 
cujus motu, nutu, sapientia reguntur 
cuncta, potius quam circumflexu. 
Hand ita vehementer abhorret a 
niente scriptoris ea lectio, quam Re- 
gius uterqne codex prsefert, et vetus 
Dalec. cujus circumjlexu degunt cuncta, 
hoc est, intra cujus convexitatem de- 
gunt cuncta- Omnium sincerissinia 
est recepia jam lectio, quam defen- 
dit hoc versiculo Ovidius Met. i. 5. 



NOT^ ET EMENDD. AD C PLINII SECUxNDI LIH. il. 521 



* Et cjiiod tegit omnia ccEhim.' 

3. Cap. hi. An dulcis quidam] Sic 
Reg, 1 . 2. Colb. 2. Cliiffl- &c. Id ve- 
ro ipsa sententia postulabat. Non 
equidem facile dixeiim, inquit, an 
sit imtnenso a nobis dissitus interval- 
lo rotatEB cceli niolis soiiitiis ingens, 
tinnitiisque sideriim: an dulcis qui- 
dam suaviorqne concentus : nol>is 
certe, &c. Minns commode prius le- 
gebatur, an dulci quidem,&i-c. Adjn- 
vat emendationem Censoriniis, cap. 
13. p. 81. ' Ad heec accedit,' inquit, 

* quod Pytliagoras proiiidit, hnnc to- 
tuni mnnduni niusica factum ratione : 
septemque Stellas, i:iter ccelum et ter- 
rani vagas, quae niortaiium geneses 
moderantur, motum liabere evpv6/xov, 
et intervalla musicis diastematis con- 
gi'uani, sonitusque varios leddere, pro 
sua quamque allitudinc, ita Concor- 
des, ut dnlcissimam quidem couci- 
nant melodiam, sed nobis inaudibi- 
lem,' 6ic, 

4. Ibid. Quod clarissiytii auctores dix- 
ere, rerum ari:!:umentis indicatur] Ita 
restituimus secuti Pintianum : ad- 
ductique familiari liuic auclori nostro 
loquendi formula, qua etiam capite 
priore usus est: ' Argumenta,' in- 
quit, ' rerum docent :' quam et apud 
Tertnllianum niemini me legere. Pli- 
nius ipse iteruut, xii. 20. ' Apparet- 
que rerum argunientis asperitate 
aquarum illas ali.' In editis vulgo : 
quod clurissimi auctores dixere tenerurn, 
argunientis iiidicatur, Quam lectio- 
nem uti defendat Dalecampius, ge- 
niino utitur testimonio : Tullii altero 
de Natura Deor. lib. ii. ubi de acre 
loquens, ' Qui terram tenero,' inquit, 
' circumjectu amploctitnr.' Altero 
Virgilii,eo versiculo, ' Et ipse tener 
mundi coucreverit orbis.' Quce duo 
nemo non videt aliorsum spectare, 
quam ad propositum Plinianiun. 

5. Cap. iv. Ignium suminum] Alii 
ignem, ignitum alii frustra reponunt . 
alii prohabiliuK, i^HtHdj. L)e quatuor 
elemcDtis, illud quod summum est, 



contineri ait stellis ac sideribus, turn 
iis quiE vaga sunt, turn quae fixa di- 
cuntur : bxc esse natura flammea, 
lios seternos ignes, ut vates ait JE- 
neid. ii. Praeter bos autem astro- 
rum ignesj et aetheris, in quo ea vol- 
vuntur, elementarem, quem vocant, 
iguen),alium nullum agnoscit. Stoico- 
rimi haec opinio fuit, et Anaxagorae : 
de qua Plutarrhus de Placitis Phi- 
los. II, 13, p. 888. Fuit adeo et Ci- 
ceronis ipsius de Nat. Deor. lib. ii, 
p. 87, ubi de aiire : ' Hunc,' inquitj 
'rursus amplectitur immensus aetber, 
qui constat ex dtissimis ignibus,'&c, 

6, Ibid. Eodem spiritu] Quaecum- 
que demuni opinio veterum fuit de 
ooeloruni, in quibus planetee volvun- 
tur, soliditate, ac concretione, si ta- 
nien ulla fuit cjuscemodi ; id enini 
excutere diligentius neque est otii, 
neque instituti nostri ; sed si fuit ilia 
cujdsquam, ab ea certe abest longis- 
sime Plinius : neque consistentes re- 
ipsa siderum errantium orbes infor- 
mavit animo, quibus ilia intrastates 
continerentur cursus,non secus atqne 
in stadio septa, atque in Circensibus 
adduntur euripi, ut coerceantur equi 
et quadriga- intra tinem cerium. Nam 
si ' spiritus ' spatium totuni illud est, 
in quo feruntur, non idem certe con- 
cretioris cnjiispiam natura est. ' Si 
in eo spiritu pendent,' propria liaec 
septcm sidera virtute niti oportet, 
non aliena fulciri. ' Si certis discreta 
spatiis,' non ea orbibus tanquani 
claustris sejuncta ac seclusa niutuo, 
aut intellexit ipse, ant vero intelli- 
genda sunt. 

7. Ibid. Occultal, illustral'] Hanc 
posteriorem vocem addidimus ex 
Reg. 1,2. Cliiffl, &c. sensusque est. 
non reliquis sideribus a Sole lumen 
impcrtiri, boc cnim mox dicendum 
est ; sed quemadmodum vices tem- 
porum ex usu naturae tempcrat, ut 
statim subjungit, sic vices dierum al- 
ternat, et noclium ; cum sidera prae- 
sens occultat, illustral abseus. Hinc 



522 



NOTiE ET EMENDATIONES 



porro liquet, qnam parva sithujus lo- 
ci lectio, qnam Rigaltius in Tertiil- 
iianum affert, p. 122. Hie reliqua si- 
dera oculaf. 

8. Ibid. Hie suum lnmen'\ Hoc loco 
Plinitim Dalecanipius arguit : ac ce- 
tera ait, praeter Lunani, sidera, de 
siio lucerCjita moiienteScaligero ad- 
veisus Card. Exerc. C4. At certuin 
est omnibus Astronomornm senten- 
tiis, sidera omnia, quae vaga dicuntur 
et errantia, mutuato a Sole lumine, 
ets «t aiiint, reflexo, splendescere. 
Vide Astron. P. Claud. Dechales, lib. 
V. p. 469. Ea vero sidera, quae affixa 
coelo sunt, negat a seipsis habere lu- 
men Metrodorus apud Plut.de Plac. 
Philos. II. 17. p. 889. cui suifragari 
Plinius videtur. Affirmat contra Ma- 
crobius, in Somn. Scip. i. 19. pag. 94. 
cui astipulantur e recentiore schola 
viri extra omnem aleaiu ingenii et 
eniditionispositi.Galilaeus, Cartesius, 
Ricciolus. Neque vero id modo tan- 
torum virorum auctoritate, sed et re- 
rum argiimeutis evincitur, ex incre- 
dibili Solis a stellis distantia petitis : 
quiE dilucide explicat laudatus antea 
P. Dechales, loc. cit. 

9. Cap. vi. In terra tnentione aptius 
dicetur'\ Quid si legas, in terra meu' 
sione, hoc est, mensura ? subjicitur 
enim statim post aequorum ac terra- 
rum mensurara, in calce libri sexti, 
haec, quam modo pollicetur, circulo- 
rum sphaeralium, sive parallelorum, 
explicatio. Et est Latine recepta 
mensio pro dimensione, ac Tnlliano 
ore consecrata vox. Taraen ' in capli 
mentione' dixit idem, in. 6. Itaque 
nihil moveo. 

10. Ibid. Kerum fores aperuisse'] Ita 
Reg. 1. 2. ac vetustae editiones om- 
nes : Latins in sua, sen Elzeviriana, 
ex vestigiis Rigaltiani cod. Siderum 
ortus fores edicuravit: quibus verbis 
quffi satis idonea huic loco subesse 
sententia possit, fateor me non satis 
intelligere. Eadem emendandi cu- 
piditate paulo post legi jubet, spha- 



ram ipso pandente mundo Alias, sane 
frigiUe, ut verbo levissimo utar. Alio 
nomine Plinium hoc eodem loco Da- 
lecanipius in jns vocat, quasi ixvTjfxovi- 
Ku> afiapTiiixari, quod Atlanti modo 
ascribit, illud ipsum Anaximandro 
adjudicet, VII. 57. dum ait: ' Astro- 
logiam Atlas . . . sphsram in ea IVIile- 
sius Anaximander.' At hoc posteri- 
ore loco sphcerae appellatione censeri 
puto, non coelestem globum, utaiunt, 
sed terrestrem, in quo situs gentium 
describuntur. Auctor ita conjicien- 
di Laertius in Anaximandro, ipso li- 
bri secundi initio: Kal yrjs koI 0a\dr- 
Tjjj, inquit, Trepi/xeTpov irpuTOS iypa^pfy, 
aWa Kol (r<patpav KarfffKeiiaffe. Terra 
et tnaris ambitum primus descripsit, et 
terrena molts sitnililudinem globo facto 
expressit : descriptis scilicet, atque 
additis in eo, uti nunc mos est, iis- 
dem circulis, qui in ccelesti globo 
pingi peculiariter solent. Primus 
certe omnium orbem terrarum de- 
scripsit in tabula, teste Agathemero, 
Geograph. i. 1. 'Ava^ifiavSpos 6 MjX^- 
(Tios, cLKOvffTris QdXew, irpaJTOs ir6Xfi7](Te 
T^v olKovfifU7]v iv vlvaict ypd,\pat. 

11. Ibi'l. Ohjmpiade quinquagesima 
octaval Aut numeros necesse est in- 
signiter esse corruptos, aut Plinium 
graviter hallucinatura fuisse. Laer- 
tius enim Pythagoram refert in ejus 
Vita, lib. VIII. p. 225. ad ix. Olym- 
piadem,T7]i' f^riKoffT-nv, Clemens Alex- 
amir. Strom, lib. i. p. 302. ad txii. 
r^v e^rjKoaTrjv Semepau. Tatianus item, 
Orat. contra Gentes, p. 187. Olymp. 
ixx. decessisse scribit Eusebius. Et 
crassius sane ac trAariKOirepeas locutus 
videtur Dionys. Halic. qui lib. ii. p. 
121. post quinquagesimam, nerbt tV 
ireurriKoaTTjv, floruisse ait. Quamobrem 
proclivi admodum errore scriptum 
fuisse suspicor a librariis, Olymp. 
XLII.proLXXII. Atque ad normam 
Olympiadis a librariis corruptae, an- 
num quoque Urbis concinnatum ab 
enidilis, cai,ii. pro ccxsrii. Nihilo- 
niinus, etsi hie locus manifesto errore 



AD C. PLINII SECUNDI LIB. II. 



523 



tcncatnr, a recepta editione descis- 
cere, ubi pothsimum exemplaiia eti- 
ani scripta paruinjuvant, religiofuit. 
Ill Reg. 2. cod. Urbis Roma annus 
CXVI. In eodem et in Colbert. 2. 
Olympias XXXIII. numeratur : qnze 
tcmpora sane hand satis apte inter se 
congmiint. — ' Ol. circiter XXXII. qui 
fuit urbis Romce a7mits CXIII.] Ita 
Mss. Reg. nnm. 191. 4761. 4762. 4763. 
4792. 4793. cum Vatit-ano uno, et Col- 
bertino. Lejre, permutato literarnm 
sitn, annus XCIII. In altero Col- 
bertino legittir, Olympiade circiter 
XXXIII. fortassis rectins; quoniam 
Olympias xxxiii. tunc proxime ap- 
petebat, inciditqne in annum Urbis 
xciv. Annus autem Urbis in libris 
editis liactenns fmt CXLII. corrnpto 
niimero ex XCIII, niutafoque i)ri- 
inum in XCIII. deinde a librariis in 
CXLIi: Ed. sec. 

12. Ibid. Nonramquam maculosa'\ 
Hoc est, uti diximus, cum est 5(x«!to- 
^|.os. Sententiam Piinianam pertur- 
bat, et omnium exemplarium aucto- 
ritati Pintianus adversatur, cum le- 
git, Nunqitam non maculosa. 

13. Cap. viii. Non posset quippe 
tolus Sol ttdimi terris, inter cedent e Luna, 
si terra major esset quam Luna] Unas 
est hie locus ex iis, in quibus vel si- 
derails sciential iniperitus, vel ini- 
probc fixisse crucem Astronomis Pli- 
nius hactcnns visus est. Corruptos 
ill! codices conqnesti sunt, atque in 
diversas deinde enieiidando conjici- 
endoqueabicre partes. Ziegleru.ssic 
quidcm legit, A^07i posset quippe totus 
Sol non adiini terris, .... nisi terra ma- 
jor ; vel, si terra non 7najor esset quam 
Luna. Dalecampius : si Luna major 
esset, quam terra. Salmasius : si ter- 
ra minor esset quam Luna. Milichium 
is hac parte secpiitur, ita rcscribcn- 

ifT«^.-b\Wi V'lixct totus Soladimi terris, 
SI teria mmbi .„oc.., ....„,.. _ . ' 

rique pugnantia secum lociitum esse 

Plinium, et a veritatc alie nlssima ar- 

bitrati sunt: quorum faisas conjcc- 



tiones simplici admodum ilia quidcm, 
at Plinianas nienti, rerumque adeo 
veritati consona interpretatione, ut 
sane remur, ehisimus. Quid enim ? 
In ea fuisse Plinium liaeresi volunt, 
quae toti terrarum orbi.qnantus quan- 
tus est, posse siuiul Solis lumen eripi 
stalnat. Quo argumento tandem ? 
Totum ille qnidem adinii Solem terris 
audio, quod et auctoritas, et experi- 
nienta magnoram artificum probant: 
totis adimi terris, non audio. At ter- 
rain universani minorem esse Luna 
pronuntiat. Falsum. Hocnegat unum, 
ut diximus, partem terras cam, cui Sol 
adimitur, quae lunaris umbrae mu- 
crone tegitur, Luna ipsa, qua2 iim- 
bram emiltit in mncronem, posse es- 
se majorem. Adeone vero stipes ac 
fungus fuit, ut, immemor coruui quae 
plane mode superiore sectione dixe- 
rat, quaeque iterum hac ipsa mox in- 
culcat, nenipe umbra terrae in conuni 
desinente obscurari Luiiain, id nunc 
affirmet, cum quo stare hoc postre- 
nium nequit ? Nam si terra universa 
niijior quam Luna fuerit, qui tandem 
ejus umbrae meta obscurari Luna pos- 
sit? Sed eam esse Plinii mentem, 
quam diximus, transcriptor Plinii 
Martianus declarat, qui cum hunc lo- 
cum haberet anteoculos, ita reddidit 
libro octavo, cap. ' Quod Luna minor 
sit quam tellus,' p. 290. ' Reperi,* 
inquit, ' duodevicesimam partem ter- 
riK umbrani, quam Luna fecerat, con- 
tinere. Sed quoniam majus corpus 
ejus est, quo umbra nietaiiter jaci- 
ttir, quam ipsa umbra. . . . compertuin 
est, triplo majorem esse ipsani Lu- 
nain umbra sua.' Quo sensii ' umbra 
sua ' dixit IMartianus, hoc ipso l^li- 
nius ' terra ' dixit, pro ea terrje por- 
tiouc scilicet, cui Sol adimitur, quam 
Lunae umbra obscurat, ad viilgi, ut 
monuimus, sensum accommodate. 

-i:„^.,: »„,.,.nn ninfrnitii()ii)p 

quadragies quinquies superari, de- 
monstrant iMathciuatici. 

14. Ibid. Ut noclium opacitatc terras 



5^4 



NOT^ ET EMENDATION ES 



reficiaf] Sic codices omnes Mss. et 
editi ante Dalecampiiim, qui capaci- 
tate substitiiit, vocem isto proisns 
alienam loco : quanquam Latins in 
siiis Notis capacitatem ait Pliniiirn 
hie dixisse videii, pro longitudine. 
Nihil occnrrit frequentins evolventi 
veteriini scripta, qnam ' noctes opa- 
cae,' ' opaca et frigida in sylvis loca,' 
&c. Sed, quod familiam ducit, ita 
Plininni scripsisse Tiillins persuadet, 
ciijus sententiani totideni fere verbis 
reddere Piinins videtiir. Sic enini 
iile de Nat. Deor. lib. ii. p. 71. ' Pri- 
musqne Sol. . .. ita movetnr, ut cum 
terras larga luce compleverit, eas- 
dem modo liis, modo illis parlibns 
opacet,' &c. 

15. Cap. ix. Urhis condilce anno 
CLXX.I Frnstra Chiffl. cod. 
CLXXX. et Latins, CLXVI. Olym- 
piades enim XLViii. complectuntur 
aniios 192. ex qnibns si denias 24. 
qui elapsi sunt ante Romani condi- 
tani, qua* Olympiade tantnm septima 
ineunte est condita, teste Dionysio 
Halic. qnani Chronologiam Piinins 
ubiqne seqiiitnr, reliqni sunt anni 
168. Hoc igitnr anno clxviii. Tliales 
defectionein Soils praedixit, qu« 
post bienniiim esset fiitura, hoc est, 
anno, nt Piinins recte scripsit, cLxx. 
Sed nee Tiiliinm, nee Eusebinni au- 
dio, qui cum Astyage ipso praelia- 
tum esse turn volunt: quos tamen 
sequitur Hermolaus, ut Pllnium 
einendet, neglecta veterum codicum 
et priorum editionum auctoritate ac 
fide. Eusebii errores in notatione 
temporis, quo hsec contigernnt, dete- 
git Petavitis, de Doctr. Temp. x. 1. 
p. 153. idemque existimat Herodo- 
team defectionem Soils a Plinlana 
esse diversam : illain Olympiadis 
XLV. anno quarto, U. C. anno clvi. 
istam Olynip. XLViii. anno quarto, 

Ui-LxU oi.)»«. ~JJ — "iv,.... triiaul C.IU- 

denique ceuset esse Buntingus, a 
Replero laudatus, Astron. Opt. cap. 
8. p. 290. eamque ex calculo Prute- 



nico, ad annum a Plinio assignatum re- 
fert. — ' Urbis condita anno CLX.] Ita 
Mss. Reg. 4972. Quinque alii habent, 
cum omnibus fere libriseditis, CLXX. 
hoc est scptiiagesimo, pro septimo et 
quinquagesimo : quo anno plane, ante 
Christum 597. et anno iv. Olympiadis 
XLVIII. ille Solis defectus contigit, 
die IX. Juiii, feria tertia, hora G. 
niatntina ; clara nempe in luce, qua 
Solent preelia conseri.' Ed. sec. 

16. Cap. x. Eundem lis in triginta 
diebus'] Ita correximus, cum eandeni 
prius legeretiir : secuti codices Mss. 
Reg. 1. 2. Colb. 2. Chiffl. et Milichii 
conjecturara : quodque his omnibus 
pra>stat, Ptolemaum ipsum, qui Al- 
mag. VI. 6. p. 139. in eodem habitat 
argumento de Solis defectuum recursu 
bis in mense. Mathematicis vationi- 
bus Ricciolus id evincit, touio i. Al- 
mag. lib. v. p. 347. theoreraate 5. 
De Sole certe Pllnium esse locutum, 
vel ipsa Latini sermonls ratio clamat, 
quae Solem in defectu supra terras 
occultari dlclt, non Lutiam, quam 
etiam in ipso defectu esse conspi- 
cuani dictum est, cap. 6. Sequitur 
inox eodeni cap. Nam ut quindecim 
diebus utrumque sidus quareretur .... 
Vespasiano patre IV. jilio itermn Coss. 
Antea duodecim legebatnr : atque ita 
legit Dimgalus, in Eplst. ad Carnlum 
Magnum, tom. x. Splcilegli, p. 151. 
Librariorum incuria saepe contigit, 
nt in Pliniano contextu notae nume- 
rornm coufunderentur. Facit vero 
inprimis affinitas harum notarum, F. 
et //. in veteribus libris ac nummis, 
nt invicem, magno Chronologicae rei 
perlculo, permutentur. Id vero se- 
mel atque iterum in hoc uno loco ac- 
cidit : in quo peiperam hactenus lec- 
tum est XII. diebus, pro XV. Quan- 
quam primae notae codices, Reg. 1. 

Paris, edit. 1543. diserte quindecim 
exprimunt, sine ullis notarum com- 
pendlis. Sic et paulo post baud le- 
viore errato, III. hoc est, tertius 



AD C. PLINII SECUNDI LIE. II. 



525 



Vespasiani Patris Consulatns, rum 
altero filii Consnlatn componitiir : 
cum IV. scribi, non ///. oportuerit, 
ita postulantibtis Fastis, Inscriptio- 
uibiis, ac niimniis tribns apud Oc- 
coneui. Prioris vero numeii emen- 
dationi, non sola codictim (ides, sed 
et experientia, ratioqiie suffragatur : 
constare enim alioqui necesse esset 
fircuitiim aliquem lunarem, diebiis 
tanttim qiiatiioret viginti, quod fieri 
non potest. Porro hunc locum i;e- 
niinus Plinii interpies, Galiicum di- 
co, et Italiim, ingenti halliicinatioue 
ita reddideriint, ut totos dies quinde- 
ciiii nee Solem visum esse, nee Lu- 
nam affirnient : qnod a sciiptoiis 
niente abhorret longissime. 

17. Cap. xii. Ampl'ms undenis] Sic li- 
bri omnes, etiam manu exarati. At Ju- 
lius Firmicus ii. 9. p. 21. 'Sciendum,' 
inquit, ' quod Satui ni stella cum a 
Sole duodecini recesserit partibus, id 
est, cum prascedeus orta fuerit, ma- 
tutinaerit. Similimodo etiam Jupiter 
undecim partibus recedcns, matuti- 
nuui se facit pra?cedentem : Mars au- 
tem octo.' Quill Plinius ipse paulo post 
diserte ait Solem iteruni, ubi est Stel- 
las assecutus in duodenis partibus, 
iilas occultare, cum vespertini fitmt 
occasus. Eodem certe intervallo 
temporis ante Solem oriiintur, quo 
post ilium occidunt. Deni(|ue Plinii 
transcriptor Mariianus, qui lib. viii. 
p. 299. cap. de stella Saturni, ' Ortus 
tarn ei,' iuquit, ' quam duabus infe- 
rioribus sunt similes : cum ultra 
partes duodecim, eas niatutini radius 
non prapcesserit Solis.' 

18. Ibid. Poslea radioruin ejus con- 
tactu reguntur] Reguntur scripsimus, 
non, ut prius, <tg«»i<iir, ex codd. Reg, 
1. 2. Colb. 2. Chiffl. ^v:c. ac Turncbi 
favenle coujectura. Tegi sane hapc 
sidera post exortimi matutinum, qui 
tandem possunt? Admouuit meliujus 
emeudalionis Vitruvius ix. 4, p. 188. 
* Quemadmodum,' iuquit, ' omnes res 
evocat fervor, el ad se ducit, .... ea- 



dem ratione Solis impetus vehemens, 
radiis trigoui forma porrectis, inse- 
quentes Stellas ad se perducit, etante 
currentes veluti refrarnando retinen- 
doquenon patitur progredi, sed ad se 
cogitregredi,et in alterius trigonisig- 
num esse,' &c. Et librum octavum 
Martianus ita concludit p. 300. ' Sed 
cursus diversitates, altitudinisque 
causas consistendi, retrogradiendi- 
que, atque incedendi, omnibus su- 
pradictis importat radius Solis afful- 
gens, qui eas percutiens ant in sub- 
lime tollit, aut in profinidum depri- 
mit, aut in latitudineni declinare, 
aut retrogradare facit.' Hxc vete- 
rum Malhematicorum opinio fuit, 
qui .causam niotus planetarum ccnje- 
cerunt in aspectus Solis. Hos re- 
fellit Ricciolus, tomo i. Almag. vii. 
5. 3. p. G48. Hand niultum absunt 
ab eo errore novi Matbematici, quos 
inter Keplerus, cum ad magueticas 
Solis tractiones, quibus planetas tra- 
liat et circiuiiducat, referunt lios di- 
versos motus, sive rctaidandi, sive 
sistendi, sive incitandi, sen denique 
retrahendi causas. Conlirniat rursum 
enundationem nostrani ipse Plinius, 
qui cap. 13. de iisdem stellis agens, 
' Percussvc,' inquit, 'Soils radio in- 
liibentur leclum agere cursum, et 
ignea vi levantur in sublime.' 

!9. Cap. XIII. Altera sublimitntum 
causa, qiionium a siw centra absidas al- 
tissimas, Sfc.'\ Ueceptum boc loco 
Plinium exciamant interpretes As- 
tronon.ique, affiuitate videlicet et 
cognatione vocabulorum, exaltatio- 
nis, et elevationis: qua^ tamen re et 
natura in liac arte diversa sunt. 
Elevatio enim planela? fit, quando 
loco aut circulo revera attoliitur: 
exaltatio vero in vi tantum et potes- 
tate consistit, quando scilint in eo 
loco est, in quo efhcacissime vires 
suas exerit. Astrologi enim singulis 
planetis singulas Zodiaci partes as- 
signarunt, in quibus veliementiores, 
quam in ceteii.s partibus forent. Ea 



526 



NOTiE ET EMENDATIONES 



vero loca altitudines appellarnnt, seu 
exaltationes : Gra^ci v^w/jiaru: op- 
posita antem raneivcif^ara, et dejec- 
tiones. Itaque Pliniuni aiunt ista niis- 
cuisse : nee quid v^ccfxa Graece sona- 
let, intellexisse. Quo veio id argu- 
niento piobent ? Nam et Martianiis, 
lib. VIII. pag. 299. de abside epicycli 
pariter intellexit : in Marte piimum : 
' Ejus altitudo,' inquit, ' id est, ubi 
se ejus circulus a ten a altius tollit, 
sub signi Leonis regione consurgit. . . 
absidem etiam habet, recessunique 
sublimeni in Capricoini coiifinio, 
parte xxviiii.' Et de Jove : ' Aititudo 
ejus circuli in Virgine reperitur : 
absis vero in Cancri decima quinta 
portione.' Denique de Saturno : 
• Altitudo quidera ejus circuli in Scor- 
pionis signo grandescit : veriun absis 
ipsius in Librae vigesima portione.' 
Qnaniobreni non ante Pliniuni hallu- 
cinatum esse evicerint, quam eleva- 
tioneni planetarum denionstrarint 
in iisdem signis cum esaltatione non 
posse congruere. Id vero nunquam 
sane ab ejus artis peritisimpetrarint. 
Quin etiam id in causa esse arbitror, 
cur sumnii artifices planetarum altitu- 
dinem sive exaltationem, in quo vires 
ii suas efficacius exercent, ad eadem 
signa transtulerint : Ptolemanislib. i. 
de Judiciis, cap. de altitudinibiis, p. 
389. ubi hoc argumentum prolixe 
tractat : ac paulo etiam explanatius 
Julius Firmicus ii. 3. p. 17. cnjus 
verba operae pretium fuerit hie re- 
ferre, quandoquidein et quid ilia sit 
exaltatio dejectioque aperit, et Pli- 
nianos numeros insignittr corruptos 
ad casligatiorem lectionem, quainse- 
cuti sumus, aptissime revocat. 'Scire 
etiam debemus,' inquit, ' quae sint 
stellarum altitudines siugularum, in 
quibus natuiali quadam sublimitate 
niagnitudinis eriguntur : quaeve sint 
earum dejectiones : in quibus con- 
stitutze, oppressa auctoritatis suse 
potestate, minuuntur .... Altitudines 
autcm dictae sunt ob hoc, quod cum 



in ipsa parte fuerint stellie in qua 
exaltantur, in opportunis scilicet ge- 
niturae locis, homines faciunt beatos. 
Dejectiones autem earum faciunt mi- 

seros Sol igitur in Arietis parte 

decima nona exaltatur, in Librae vero 
decima nona dejicitur. Luna exalta- 
tur in Tauri parte tertia, in Scor- 
pionis tertia parte dejicitur. Satur- 
nns exaltatur in Librae parte vice- 
sima, in Ariete rursiis decima nona 
parte dejicitur. Jupiter exaltatur in 
parte Cancri quintadecima, dejicitur 
vero in Capricorni decima quinta. 
Mars exaltatur in Capricorni parte 
vicesima octava, dejicitur vero in 
Cancri parte xxviii. Venus exalta- 
tur in Piscium parte vicesima sep- 
tima, dejicitur vero in Virginis parte 
xxvii. Mercurius exaliatur in Vir- 
ginis parte decima quinta, dejicitur 
vero in Piscium parte xv.' Siiffra- 
gatur aliqua ex parte emendationi 
nostras, prseter Firmicum, codex 
Chiffl. in quo legitur Arietis decitna 
nona. Ex Firinico et Plinio Martia- 
num corriges, apud quern perperam 
scribitur lib. viii. p. 299. ' Mars Ca- 
pricorni vicesima nona.' 

20. Cvp. XIV. Primiim igitur dica' 
tur cur Veneris stella] In libris hacte- 
uus editis legebatur: Primum igitur 
dicatur, cum sint diverscEstellce, cur Ve- 
neris Stella, iSfc. Verum hcec clausula, 
cum sint diversce stellcs, in probatissi- 
niis codd. deest, qualcs sunt Regius 
uterque, Chiffl. aliique : nataque vi- 
detur ex pravalectione verborum se- 
quent ium, cum Veneris stella: unde 
conflatum primo, cum universce slellce, 
nt in vet. cod. Dalec. postmodum 
cum diversce stelke, ut in editis. Nam 
quo tandem haec verba spectant ? 

21. Cap. xx. Dorio moveri phlhon- 
g-o] In editis hactenus libris legeba- 
tur, Dorio 7noveri, Mercurium phthongo. 
Sed de Mercuric silent omnes ad unum 
codices nianu exarati. Inepti emen- 
datores, qui tria viderent esse apud 
antiquos vocuni discrimina, quee nos 



AD C. PLINII SECUNDI LIB. II. 



527 



retnlimus, tertinm, nempe Lydiuni, a 
Pliniopraitennissum, Merciuio ailjii- 
dicarunt, quern inter Saturnum et 
Jovein j)raepostei"P vel sic collocaii a 
se noD aniniadvertenint. 

22. Cap. xxi. Quadraginta stadio- 
rum^ Quadring. stud, scriptum primo 
fuisse, idque postea iu quadraginta 
immiitattun, siispicantur Nonnius, 
Tliaddaeus Haggijeciiis, et Tycho, 
quos citat Ricciolus, tomo i. Almag. 
lib. II. pag. 82. qnique se quadringenta 
legisse in vetustis exemplaiibus tes- 
tantur. Aiiget suspicionem eonim, id 
qiiodPiiniiis statim siibdif, pliires ex- 
titisse scriptores, qui nongentis sta- 
diis subire iiubes in aititudinem pro- 
diderint : quod intcrvallum propius 
abest abeo nnnieio, cccc. stadiorum. 
Posidoniuin niliilominus scripsisse 
quadraginta, niilii ex eo capite verisi- 
mile lit : quod et id vcritati magis 
consentaneuin sit, et is ad veritatem 
proxinie omnium scripsisse videatur, 
iibi do altero agitur spatio a nubibus 
ad Lunani. Accedit eo quod omnes, 
quos quidem vidi, codices ad unum 
constanter legnnt quadraginta. Nu- 
bes certe baud ultra quintum niilliare 
Italicum, sen stadia xl. attolli prene 
certum est, ex observationibus variis 
quas loco ante laudato coliigil Ric- 
ciolus. Paucis interjectis eadein sec- 
tione legitur : sed tarn prodenda, quam 
sunt prodila. In Keg. 2. cod. brevius : 
sed prodenda, quia sunt prodita. Sic 
XXX. 47. ' Vix est scrio coniplecti 
quxdam : non omittcuda tanien, quia 
sunt prodita.' 

23. Cap. xxii. Titus Imperator] Mo- 
net Dalecampimi Tibcrium legi opor- 
tere, non Tilum: qiiod in Auctoruni 
Indice Tiberius recenvctur. At ipsum 
Indiccm esse corriiptiin), vel ex hoc 
loco nianit'estnm est : de Tito enini 
sic Plinium lotjui baud sane dubiis 
efficitnr argumentis: inn) de novissi- 
nio acl euni diem viso conieta scrip- 
timi illud carmen esse declarat. Nam- 
que a Tiberii tcinporibus multos si- 



miles fulsisse ignes, notatosqne a Pli- 
nio, Claudii ac Neronis principatu, 
mox Plinius ipse tcstatur. Non igitur 
Tiberii fuit illud carmen, quod de 
novissimo ad euni diem, qiiohaec scri- 
bebantiir, viso conieta est editum, 
sed Titi. Adde, omnia exemplaria 
mann exarata, Reg. 1. 2. Colb. 2. 
Cliiffl. &c. cum editione vulgata plane 
facere, ac Titum exhibere. Adde 
postremo etiam, habere siniilitudineni 
veri maximam, in eura cometara ver- 
sus a Tito compositos esse, quo viso 
Vespasianus pater, ut narrat Aure- 
iius Victor, p. 609. facete lusit, aiens 
ilium ' pertinere ad Regem Persa- 
rum,' vel, ut Dio habet, in Epitome 
Xiphilini, p. 753. lib. lxvi. ' ad Ke- 
gem Parthorum, cni capillus efFu- 
sior.' 

24. lb. Urhis anno quadringentesimo 
octavol Ita nos emendanius, damnata 
vetere lectione, trecentcsimo nonage- 
simo octavo. Nam Olympiades 108. 
annos efficiunt ccccxxxii. Detractis 
vero inde anuis quatuor et vigiiiti, 
qui ante Urbem condilam Olympia- 
dibus jam institutis effluxerant, re- 
manent anni ccccviii. non vero 
cccxcviii. Pliniano igitur nnmero 
librarii imprudcntcs inseruerunt de 
suo decarii notam, A', quam nos ex- 
pungiinus. — * Urbis aniio ireccntesi' 
mo nonagesimo octavo'\ In Mss. Reg. 
191.4761. 4762. 4763. 4793. et duo- 
bus Vatiraiiis, et in iibris omnibus 
editis, legitur : Olympiadc CVIII. Ur- 
l)is anno CCCXCVIII. Tantum lege, 
Olympiade C Villi, ut in Ms. Colber- 
tino 29. et in aliis duobus, qui Clu. et 
(7a. appellantur in niargiue editiouis 
liiisilecnsis, 1548. in Bibliotheca nos- 
tra, matin pervetnsta, ante anuos 
cxx. tunc intelliges, diri nihil posse 
accuralius. Nam re ipsa incidit an- 
nus Urbis cccxcviu. in annum ipsum 
I. Olynipiadis cix. ante Christum 
cccLvi. calculo Oiympiadum Plinia- 
no.' Ed. sec. 

25. Cap, xxiv, Ac sidera ad nomf:» 



528 



NOTiE ET EMENDATIONES 



€xpu7ige)'e'\ Hactenns editnm fiiit, ad 
normam expangere: veriim emendatio- 
nem nostiain defendunt codices Mss. 
omnes, Regius iiterque, Colb. 2. Cliiffl. 
vetns Dalec. aliiqne. Espungere ad 
nomen sidera, est appellatis subinde 
sideiibus, iiuineratisque stellis, qui- 
bus ea constant, ut ad alia fiat deinde 
progressio, prionim expungere nomi- 
na, quasi jam de iis cognitione per- 
acta. Ulitur eo verbo Tertiiilianus 
de Oiat. I. 9. p. 133. ubi orationem 
Doniinicam laudans, ' Conipendiis 
pancoruni verborum,' inquit, ' quot 
simul txpunguutur officia ? Dei ho- 
nor in patre, fidei testimonium in no- 
mine, oblatio obsequii in voluntate,* 
&c. Ubi ' expunguntur' id valet per- 
inde ac si dicas, designantur, deda- 
rantur, continentur, iujplentur. Ali- 
unde etiam sumta translatio potest 
videii, nenipe a delectu militari, in 
quo faciendo recensendoque dare no- 
men juniores, ad nomenque cum ci- 
tabantur, respondere mos erat. Li- 
vius lib. VIII, p. 122. ' Acerbitas in 
delectu, non damno niodo civium, 
sod etiam laceratione corporum lata, 
partim virgis caesis, qui ad nomina 
Don respondissent, partim in vincula 
ductis, invisa erat.' Sidera igitur ad 
nomen expungere dicitur Hippar- 
chus, qui duni eorum luimerum re- 
censet, quap. adessent, et ad nomen 
quodammocio responderent, transilit, 
ac si lubet, eXpungit, ut ad alia simi- 
liter appellanda pergat. Vide Ri- 
galtii notam ad Tertull. Apolog. cap. 
2. in hjpc verba, * Debito pcenae no- 
cens ftxpungendus est.' Usus et ea 
forma loquendi Plautus in Cistellar. 
I. 3. 4. ' Nunc quod reliquum est, 
voio persolvere: Ut expungatur no- 
men, ne quid debeam.' 

26. lb. Olympiadis centesimcB septiina 
anno quarto] Libri omnes liabent an- 
no tertio. Veruni cum eo anno nihil 
adversus Graecos movisse Philippum 
certum si(, anno vero sequente Olyn- 
tliuui oppugnare cteperit, quam anno 



post Olympiadiscviii. primo expug- 
navit, uti ex Diodoro liquet lib. xvi. 
p. 450. nos nihil confidentius acturos 
putavimus, si errorera libiariorum, 
quibus est proclive, ut ante mouui- 
mus, notas numeroruni ///. et IV. 
coufunderc, ita ut fecimus, sanare- 
raus. — ' Ita constanter li!)ri etiam 
Mss. omnes habent «?fno tertio. Nihil 
igitur audcmus hie mutare quamvis 
Diodoro aliter statuente, lib. xvi. p. 
450.' Ed. sec. 

27. Cap. xxviii. Ceu spicece core- 
vce] Prius legebatur, seu specie coro- 
na. Verum praeter codices omnes 
Mss, Reg, 1, 2, Colb, Chiffl, &c. con- 
firmat eiiiendationem nostram Julius 
Obsequens, cap, 128, p. 70. ' M. An- 
tonio, P. Dolabella Coss, Soles tres 
fulserunt, circaque Solem inium co- 
rona spicae similis in Urbem emicuit : 
et postea in ununi circulum Sole re- 
dacto, niultis mensibus languida lux 
fuit.' Dio rem signat expressiiis, lib. 
XLV. p. 278, iisdeni Consulibus, post 
Caesaris necem : 16, re <pws rod ri\iov 
iKwnovadai re kuI ff^iPuvadaC ttotc te 
iv Tpiffl kvkXois (jjafTd^eaOai eSfJ/cef koI 
iva 7€ uvTwv ffTe<pavos araxvoou -nvpdSTis 
TtepUax^v. Soils lumen aliquando minui, 
et extingui : aliquando iiitra tres circu- 
las effulgere ipse visas est: quorum 
unum corona spicea, eaque ignita cir- 
cumdaret. 

28. Cap. xxxv. Silanus Proconsul] 
In libris hactenus editis legebatur, 
Vidit hoc Licinius Syllanus Proconsul, 
cum Mss. codd. ut Dalecampius de 
Chiffl. et alio vetere testatur, nullam 
Licinii mentionem faciant. Regius 2. 
codex totideiii plane literis et apici- 
bus scripsit, uti nos edi cnravimus. 
Perillustris Rouiae Silanoruni familia 
fuit, non in Licinia geute, sed in Ju- 
iiia. — ' In Licinia gente, ex qua fuit 

A. LICINJVS NERVA SILANVS IHVIR 

Mone talis et 2IAAN02 in numniis 
ANTIOXEnN: et M. Silanus uepos 
neptis Angusti, pater Nerva? Caesaris 
Imp. Quamobrem ipse 2IAAN02 AN- 



AD C. PI.INII SECUNDI LIB. II. 



529 



TIOXEHN Proconsul liic verius de- 
signaii a Plinio nunc videtur, quam 
Junius, si quis tiiit.' Ed sec. 

29. Cap. xliv. Fluxus a'eris'] Id 
maluimus, quani quod lihri liabent 
fluclu a'eris. Nam Vitruviiis i. 6. p. 
12. ' Ventus,'inquit, 'est aeris flueus 
nnda.' Seneca v. Natur. Quasst. 
I. pag. 895. ' Ventus, ' inquit, ' est 
aer fluens in nnam partem. Fiuc- 
tus est maris in unam partem agita- 
tio.' Et Arist. Meteorol. i. 13. p. 
543. Elal 5e' riPis o't(pa(Tt rhv Ka\ovfj.euov 



31. Ibid. CiincQvi vallium sinus, 
scindentes incequalitate ideo resuUantem 

aera ventos generant. Jam qui- 

dam et spccus, &-c.] Hunc locum edi- 
tores Plinii omnes insigniter corru- 
peruntjdistinctis, ubi minime omnium 
oportebat, capitibus, tota ideirco ora- 
tionis structura divulsa. Nos ope 
codicum R. 1. 2. et Colb. sanavimus 
ea vulnera. Sic enim editum est in 
hunc diem, scindunt incequaliter inde : 
ubi Mss. habent, scindentes incequali- 
tate ideo resuUantem aera; quae oratio 



a.4pa, Kivovfxivov yikv koX fieovTa, dvefxov veluti pendens et imperfecta, deside- 
(Ivai. Et Hippocr. lib. de Flatibus, rare aliquid ultra videtur, id nempe, 



ventuni definit, rjfpos peiifj-a Koi x^i'M"' 
aeris fluxum, el fusionem. Et ante 
eum Anaxiniander, apud Plutarch. 
de Placitis Pliilos. iii. 7. p. 895. Sed 
et alia parte hunc locum suspicor 
esse vitiatum, ac pro Svlis impulsu, 



ve7itos generant, quam illi ciausulam 
in caput aiterum trajecerunt : quod 
nonexemplaribus solum vetustis,8ed, 
quod amplius est, Plinianae maxime 
seuteutiae adversatur. Is enim in eo 
totus habitat, ut ventorum originem 



solo impulsu legi oportere. Videtur variam explanet. £ 6uminibus, mari, 
enim tres celebriores complecti opi- ripa, superiore capite : e montibus, 
niones voltiisse, quae circuraferuntur : convallibusque,isto in quo versamur : 
quippe originem ventorum sunt qui e specubus denique, rupibus, domi- 
ad terram, uti Aristoteles : sunt qui busque nasci ventos prodit capite se- 
nd aquam, ut Metrodorus apud Plu- quenti, quod ab iis verbis ducere 



tarchum : sunt denique qui ad aerem 
agitatum referant, uti Anaxiniander, 
aliique auctores proxime appellati. 
Nam quod ad Solem attinet, is tam 
compriinit, quam auget flatus, ut dic- 
tum est cap. 48. Quanquam agitati 



initium debuit, Jam quidam et specus ; 
addunt enim hanc voculam et Mss. 
Hsec a se invicem distrahere ac di- 
vellcre, insignia cujusdam inconside- 
rantiae fuit. 

32. Cap. xlvi. Apelioten'] Sive Ap- 



aeris causam scio ab Anaxiniandro elioten scripseris, ut editi libri ha- 

€t Seneca, a nobis in notis prioribus bent, swg Aphelioten,n\. Mss. perinde 

laudato, in Solis calorem conjici. est. Seneca Natur. Quaest. v. 16. 

30. Ibid. Ac sinubus'] Prius lege- pag. 899. 'A<pri\iuiTTiv vocat : Arist. 

batur ac nicibus, quod sane insulsura Meteor, ii. 2. pag. 5G3. et Agathem. 

*t experientiae contrarium. Nobis Geograph. i. 2. pag. 4. air' la-r^ufpivrji 

auctor sic emeudandi fuit Seneca avaroKrjs 'ATTr]\tc!)Tr)s,Kala.irh x^^h-^P'fVi 

loc. cit. cap. 7. p. 896. ' Fortasse ap- EOpos. 

parebit qucmadmodum fiant veuti, si 33. Ibid. Ab occasn brumali Afri- 

apparuerit quando et nude proce- cus] Dalecampius, in niargine editio- 

dant. Primum ergo antelucanos fla- nis snap, legendum admouet, ah occa- 

tus inspiciamus, q\ii aut ex tlumini- su solstitiali. Repugnant vero libri 

bus, aut ex convallibus,aut ex aliquo ad unum omnes. Repugnat Arist. 

sinu feruntur.' 'Ek KSx-rrwv prodire, loc. cit. cujus hapc verba : Altf airb 

ex sinubus, dixit Arist. de Mundo, Svcriirii x*'M*P"''?^ ''^»'*'- Item Agathe- 

cap. 4. p. 605. atque inde iyKo\ir'tai merus loc. cit. totidem verbis. Re- 

dicti, quasi sinuales. pugnat et Seneca loc. cit. cap. 14. p. 

Detph. et Var. Clus. Plinius. 2 L 



530 



MOT^ KT ExMENUATlONES 



898. ' Ab occidente hyberno,' inqiiit, 
' Africiis fmibundus et mens: apiul 
Gia-c'os Altf/ dicitur.' Afiicee denique 
ipsiiis, iinde is flat, et iionien habet, 
situs repugnat, quae brumaii occasui, 
ut vel ipsae ocnlos tal)uliE monent, 
noii solslitiali obtenditur. 

31. Ibid. Ah occasu cequinoctiali Fa- 
vonius] Kursum hie omnia mutant 
Dalecampius, et Longolius, dnm ille 
pro aquinoctitUi, brumaii substitnit : 
iste ab ortu solstitiali Coiuni, sive 
Argesttn, non ab occasu spiiare ju- 
bet. Vulgatam lectionem defendit 
Agathenierus loc. cit. 'AttJi Siaeois la-i}- 
fi.epivrfs Zicpvpos' airb 5e Svaeoos Oepivris 
'Af>ye(Trris,ilToi 'OAv/jL-irias. Defendit et 
Aristoteles loc. cit. totideni verbis. 
Ac denique Seneca loc. cit. cap. 16, 
p. 899. ' A solstitiali occidente,' in- 
quit, ' Corns venit, qui apud quosdanr 
Argestes dicitur. /Equinoctialis oc- 
cidens Favoniuni niitiit, queni Ze- 
phyruni esse dicent tibi, etiam qui 
Graece nesciunt.' 

35. Ibid. Thrascian media regione 
inter seplemtrionem, et occasum solsii- 
iialem'] Iterum bic coeluni ventosque 
iniscel Dalecampius, et brnmalem oc- 
ca.snni pro solstitiali corrigit. Frus- 
tra : Nam Timostbenes, quem Pli- 
nius sequitur, ut ante admoniii, apud 
Agalbemernm loc.cit./Ufa-oi/ 5e 'AirapK- 
Tiov Kol 'ApysffTOv QpaffKiav, ¥iroi Kip- 
Kiov virb Twv TTepwiKdiv, inter Aparc- 
tian, boo est, septemtrionem, et Ar- 
gesten, sive Corum, qui ab occasu 
solstitiali spirat, ut dixinius, Tliras- 
cias sedem babet, quem accolae istius 
eras Circimn quandoque appellant. 
Et Arist. Meteor, ii. 6. p. 564. tv 
KoKovaL QpaffKiav^ fiicTos 'AirapKriov Kai 
'ApyeffTov. Adde Galenum in Conini. 
ad lib. Hippocr. de Humoribus, p. 
569. torn. 8. 

36. Ibid. Itemque CcBcian ah 

orlu solstitiali] Expungenda liaec ver- 
ba postrema censuit olim Pintianus, 
leclaniantibiis omnibus Mss. Censuit 
et Salmasius, in Exercit. ad Solin. p. 



1251. ubi be mire divexat in expli- 
cando hoc universo ventorum situ- 
Latins iu editione sua reapse indiixit 
ac preetermisit. Ego retinenda cen- 
seo, emendato solum praipostt-rai in- 
terpunctionls vitio, nti edi curavi- 
mus : cuni antea sic perperam lej^e- 
retur : inter Aquilonem, et exorlum a- 
quinoctialem. Ab oitu sulstitiuli Pha- 
niccnn, ^c. Neque enim Phoenix, sed 
Caecias ab cxortu solstitiali est. Tes- 
tis Agathenierus jam toties appelia- 
tus, qui ex Artemidori y((t>ypa<puvfi4- 
vois, quem in Indice .^uctorum bujns 
libri Plinius nominat, epitomen fecit. 
Is enim loc. cit. anh 5e Tpoirris Oepifris 
KoiKi'os, inqnit. Et Arist. loc. cit. p. 
563. Kainlas, avaroX^] OfpLvf). 

37. Ibid. P/io?nic«n] Prius legcba- 
tur Phanicean. At vero Agathenie- 
rus loc. cit. fiiffov 'Eljpov Kol N(5tou 
^oiviKa rhv kuI 'E.vp6voTOV fiiaov Se N(5- 
Tou KoL At^hs rhv A^vkSpotov, ijTOt Aj/SJ- 
vorov. 

38. Ibid. Inter meridiem et liyber- 
num occidentem, Libonoton] Adhuc hoc 
loco Dalecampius ceslifum pro hyher- 
num ponit. Verum ab hyberno oc- 
casu Liba spirare, a nicridie Notnm, 
qnos inter medius est Libonotus, jam 
antea ex Agatbemero Plinioque do- 
cuimus. 

39. Cap. xlvii. A. d. VIII. Kalen- 
das Martii] Ita Codices onuies Mss. R. 
1 . 2. Colb. 1. 2. Chiffl. &c. At Columel- 
la XI. 2. p. 372. a. d. vii. Calend. Martii 
hirundinem conspici ait, cui favere 
Plinius niox videtiir ipse, cnm a bru- 
nia ad Favoniuni, sen hirundinis vi- 
sum, unnm et sexaginta dies niinie- 
rat. 

40. Ibid. Uno et LX. die post bru- 
mam] Ita scribimus, reclamantibns 
licet omnibus libris, in quibus legitur, 
uno et LXX. A bruma enim, quai 
auctore Columella ix. 14. Plinioque 
ipso xviii. 59. octavo Kalend.Jannar. 
conticitur, usque ad vm. Kulend. 
Martii, sexaginta et nnus, nun unus 
et LXX. coniputantur dies. 



AD C. PLINII SECUNDI LIB. II. 



531 



41. Ibid. Perflant his diebus quos 
Etesias aiipellanf] In lil)iis hactcniis 
edit is erat, perflant diebus XL. Sed 
sine nllo diernni niimero ita habeiit, 
111 edi jiissiniiis, Reg. 1. Colb. 1. 2. 
Vet. Dalec. San-Victor. aliif|iie. Qua- 
dragenarius certe nmiuMiis consiare 
hoc loco non potest, sed, nt sumiiimu, 
Iricenarius tantiim, .si Columcllam 
andimus, Ille enim x. 2. Etesias ait 
spiiare Kalendis Aiigiisti incipere, 
desineie vero tertio Kalendas Sep- 
tenibiis. Biduo ante Assyiiee desi- 
neie scribit ipse Pliniiis xviii. 74. 
Et Arist. Meteotol. ii. 5. p. 561. nn- 
de liEec Plinius inutuatus est, nulla 
diernm, quibiis spirant Etesisp, facta 
nientione, hoc ait iinum, ffvvexils yl- 
vovrai fXiTO. ras depivas rponas, Kal Kwhs 
4wiTo\^v, conslanter spirant post solsti- 
tium, et Cam's ortum. Apolloniiis ta- 
inen Rhod. lib. i. ait spirarc dies xl. 
et codex Reg. 2. Timosthcnts, apnd 
Schol. Apollonii, etiam decern adji- 
cit. 

42. Ibid. MoWre eos] Cur a vetere 
lectione turn codicuni Mss. Reg. 1.2. 
Chiffl. &c. turn priorum edilionuni 
Parm. Ven^t. 1. 2. Hrix. &c. disces- 
siini sit, ut scribereliir, IMoUiri eis, 
nescio. Abest id enini longissimc a 
Plinii niente : qui Aquiioues l^tesia:-, 
e ventoruui frigidissiniis, niolliri ait 
.Solis geminato caiore ab ardore Cani • 
culsE, ut niitiores ipsi fiant. 

43. Ibid. In III. Jdiis Novcmb.] 
Tamen Columella, xi. 2. 'Sexto Idas 
Novembris, Vergilia^ luauc occidunt: 
hyeiiiat.' Et sane ab viii. Kalendas 
Octob. quo die fit aquinoctiuni, ad 
sextum Idus Novemb. dies inlerce- 
dunt fere qualiior et (piadraglnta. 
Quod si tertio Idus Vergilia; occi- 
dunt, ut libri oniues pra; se ferunt, 
non dies quniuor, sed veto et quadra- 
ginta scribi oportuit. ISotuui est au- 
lem ab nota numeri VI, ad ///. pro- 
clivem esse librariis lapsuui. Nibil- 
omiuus receptani scripiuram esse 
retincndam, Plinius ipse admonet 



xviir. 60. et 74. Et Columella xi. 2. 
p. 3S2. aequinoclii sidus triduo desi- 
nit, VIII. VII. et vi. Kalend. Octob. 

44. Cap. xrviii. Sicci Corus et 
Vulturnus, prceterquam desinentesi Etsi 
e'xemplaria omnia legant desinentes, 
fortassis tamen rectius scripseris de- 
sinens, ut id de Vulturno solum intel- 
ligas. Nam Aristoteles, a quo h;rc 
Plinius, Metcorol. ii. 6. p. 505. Hrj/jol 
S' 'ApyicrrTjs Koi ESpos' airapxvsSe ovtos 
^rjp6s' reKiVTo>v Se, uSarciSTjs. Sicci, 
Corus, et Vulturnus : sed hie inter ini- 
tia siccus est : desinens vero, humidus. 
Nisi forte Plinius legentem audierit 
anagnosten, rfXevTwvrfs vSarddfis. 

45. Ibid. Noxius Ausler, et magis 
siccus] Est in editionc Dalecampii et 
Gronovii, conjectura Chiffletii adnio- 
nentis, num rectius legatur, Saluber- 
rimus omnium Aquilo, qtiia siccus et 
frigidior : iioxius Auster fortassis, quia 
mugis humidiis. Ausi sunt et alii ante 
enm liaec Plinii verba sic praposterc 
perniutare, quod fieri contenita ar- 
rhetyporum fide, jamdudiim Gele- 
nius conquestus est. Nos receplam 
leclioneui egregie tuemur Aristotelis 
auotoritate, Problom. i. 23. pag. 681. 
Aia r! ol Ndroi ol ^VP"^, xal ixri vSardSeis, 
TTuperwSfis flcrlv; Cur Auslri sicci, et 
nullo nindo humidi, fehres creare solnit ? 
Ac jiaulo post : "OTau fj.lu uvv &.vf\) 
iioaros wu((ii(Tt, ravrriu iv 7]fjuv Troiovaiv 
T^u Siddffftv Urav Se a/xa v8art, rh vSup 
Karat^uxet rj/xas. Cum jgitur sicci sunt 
Ausiri, corpora 7wstra sic affici necesse 
est : nt cum rentus imhrc coujuiigilur, 
nos aqua rcfrigerat. Et ante Philoso- 
pliuui INlediciis Hippocrates, lib. de 
Hiimoribus, text. 15. p. 570. ai'^Spiai 
vorlai, et siccilates, in(piit, austrimc 
sunt: in quern locum Galeinis, torn. 
viii. p. 571. hujusmodi teinjustatcs 
ait multuni a iiaturalibus difierre, 
creare morbos, lVt. 

46. Ibid. Elesi(t noctu desJnunt J'c- 
rt] Aliqni codices, de$inuntflare,\\di\\A 
iniprobiibiliter. Arist. Meteorol. it. 
5, pag. 501. de etcsiis, toj (liv ijn^pas 



i32 



NOT/E KT KMENDATIONES 



irvfovat, ras 5e vvKTas iravovrat. Et 
Problem, xxvi. 54. p. b04. sine dnbi- 
tandi .-idverbio, Xriyovrrris ttjs ■^juepoj 
\-fiyovcri, Koi T^s vvKrhs ov irveovaw, lie- 
sinente die desinunt, noctu quiescunt : 
Itaqiie^^aje baud sane displicet : sed 
magis airidet banc voculam fere ad 
sequentia referre : noctu eniin sem- 
per quidem desinutit: sed non sem- 
per iideni bora tertia incipinnt : im- 
nio apnd nos vix unqiiam ea bora. 
Sic igitur libentcr legam, Fere et a 
tertia diei hora oriuutur. Alioqiil et 
' desinere ' absolute, voce ea non ad- 
jecta ' flare,' de ventis dicimus non 
invenuste. Plinins ipse paulo antea 
hac ipsa sectione : ' Sicci, Corns et 
Vulturnus, praeterquam desinentes.' 
Et mox, ' Septemtriones impari fere 
desinunt nnmero.' Sic e diverse in- 
cipere pariter absolute dicmitur : Pau- 
lo post aiictor ipse: ' Onines venti 
vicibus snis spirant niajore ex parte: 
aiit nt coutrarius desinenli inci- 
piat.' 

47. Ibid. Tntercalari anno Canicula 
or<«] Vel intercalario anno, ut in scrip- 
tis qiiibusdam extat, atque ex vet. 
cod, adnotavit V. C. Pelicerius Ep. 
Montispessul. Salmasius pag. 553.re- 
ponere mavult ex conjectnra sua, in 
canario anno. Sed banc emendatio- 
neni nemini vel leviter erudito pro- 
batum iri arbitror, qui quani erudite 
ac solide confutata sit a Petavio nos- 
tro Variar. Dissert, in Uranol. v. 5. 
p. 202. expendere secum voluerit. 
Interim operae pretium fuerit admo- 
nere, poi^tarum more locutum esse 
hoc loco Plinium, qui lustrum appel- 
lare visus sit quadriennii spatium : 
cum tamen certum sit intervallo 
quinque solidorum annorum constare 
lustrum. Id enim a censione popuii 
Romani originem babuit : ea vero 
post quinque vertentes annos ex le- 
gis praescripto apud Censores fieri 
debebat. Qua de re Asconius Pedia- 
nus, in Orat. iii. contra Verrem, ad 
ea verba, ' Neque census esset.' At- 



qne biijus nioris vestigium in Fasto- 
rum Capitoiinorum reiicjuiis apparet: 
in quibus lustra nonnuila contiiiuis 
qninquenniis interjectis condita vi- 
suntiir : quod et Romanarum anliqui- 
tatum periti docent, Sigonius, alii- 
que. Poelae nibilominus, ut dixi, 
aliique interdum, ob duarum perio- 
doruni istar\mi affiuitatem, lustri Ro- 
mani, et Olympicae TreyrafTrjpiSos, no- 
mina licenter permiitarunt, quadri- 
ennio lustri, lustro Olympiadis ap- 
pellatione imputata. Posterioris ex- 
emplum babet Ovid, ex Ponto, iv. 6. 
' In Scythia nobis quinquennis Olym- 
pias acta est : Jam tempus lustri 
transit in alterius.' Prioris, Auso- 
nius, in Epitaphiis Heroum, Carni. 
XXXI. ' Omnia, quae longo vitae cu- 
piuntur in a°vo. Ante quater plenum 
consumsit Anicia lustrum.' Hoc est 
ante annos sedecim solidos et perfec- 
tos. Fidem facit ipsa Epitaphii in- 
scriptio : anicia. sedecenni. matro- 
ns. 

48. Cap. lii. Qucb humida, non 
urunt, sed infuscant} Fortassis legen- 
dum, qiicE fumida. Nam Arist. qui 
duo tantum posteriora fulminnm ge- 
nera attingit, quae Plinins nunc com- 
menioiat : tav fifu icavu Afirrbi', inquit 
Meteorol. iii. 1. pag. 574. ovk firiKiiov 
Sm \eirT6TrjTa, tu at iroirjral apyTJTa ku- 
\ov(TLV iav 5' T}TTOv iiTiKaov, '6i> ypo\6ev- 
ra KaXovaiv 5 fihv yap Stci, rrjv XeirrSTri- 
Ta (pipiTaC 5ia 5e rb ra-xos, (pdavei Si'iwv, 
irplv (Kirvpaicrai, Kcd iinSiaTplxpas fif\d- 
vaf d 8e PpaSiirepos, ^XP""^^ /"*''» fxavae 
8' ov. ' Quod si fulmen admodum te- 
nue fuerit, sed prae tenuitate non 
adurat, illud est quod poetae ' Cla- 
rum ' vocant : si vero minus adurat, 
' Fumidum.' Nam illud ob tenuita- 
tem cito agilur : propter celeritatem 
ante penetrat quam adurat, vel mora 
facta infuscet. Illud cum sit tardio- 
ris natnra;, iufuscat quidem, sed non 
adurit.' Ut ut est, multo distincte 
magis Flinius, quam Aristoteles, tria 
fulminnm genera coDStituit : siccum, 



AD C. PLINII SECUNDI LIB. If. 



533 



hnniidum vel fumidiim, et claruni. 
Duo priora non adurunt : sed siccuni 
tenoitate sua dura dissipat : humi- 
dnm tantum infuscat : clarum inira 
operatur : nam se se per omnes venas 
insinuat, &;c. 

49. Ibid. In Catilinanis prodigiis] 
Emendare ex hoc loco Juliuru Obseq. 
juvat, qui eandeni historian! recitat, 
cap. 122. pag. 66. * M. Caesone, (lege 
' M. Cicerone,') * C. Antonio Coss. 
Fulmine pleraque decussa. Sereno 
Vargunteius Ponipeius (lege, ' Pom- 
peiis,' nam Plinius 'ex Pompeiano 
municipio' fuisseait: est autem Pom- 
peii Italian oppidum, de quo iii. 9.) 
de ccelo exanimatus .... Ab his pro- 
digiis Catilinas nefaria conspiratio 
ctepta.' At ex Obsequente vicissim 
pnto Plinium corrigendum. Qiiis e- 
nim non suspicetur ex liac voce, Var- 
gunteius, factum esse a librariis pri- 
mum Marcuennius ; postea Marcus 
Herennius ab emendatore aliquo ? 
Sunt diversae apud Romanos familiee, 
Vargunteia, et Herennia. Tacito vi- 
ri nomine hoc ipsum Cicero refert 
inter prodigia, quae tempore sui Con- 
sulatus, atqne adeo inter Catilinana 
pt;pdigia, acciderunt, de Divin. lib. i. 
p. 164. * Ant cum terribiii perctilsus 
fulmine civis Luce serenanti vitalia 
liimina liquit.' Et ad id forte re- 
spexit Seneca Natur. Quivst. i. 1. p. 
832. dum ait : ' Nam sereno quoque 
coelo aliquando tonat ex eadem causa 
qua nubilo, aere inter se colliso.' 

50. Cap. lvii. Et sape alias : sicut 
came, P. Volumnio, Ser. Sulpicio Coss.] 
Praepostere permntata h;Ec verba in 
libris ad hunc diem ediiis legeban- 
tur : et seepe alias came, sicut L. Vo- 
lumnio, SfC. At saepiiis carnibus plu- 
isse falsum est, nequc id habent co- 
dices Reg. 1. 2. Coib. 2. Cbitfl. alii- 
que, quos secuti suinus. Restituinius 
quoque Consul! Volumnio Publii pric- 
nomen, a Livio, ceterisque admoniti, 
qui id retulerunt. Valerius INIax. i. 6. 
5. pag. 40. ' Praecipuaeadmirationis/ 



inquit, ' etiam ilia prodigia, quae P. 
Volumnio, Ser. Sulpicio Coss. in ur- 
be nostra inter initia motusque bel- 
lorum acciderunt . . . Carnis quoque 
in modum nimbi dissipatae partes ce- 
ciderunt : quarura majorem nume- 
rum pr*petes diripuerunt aves : re- 
liquum humi per aliquot dies, neque 
odore tetro, neque deformi aspectu 
mutatum jacuit.' Vide Liv. lib. iii. 
pag. 46. Dionys. Halic. lib. x. statim 
initio, p. 627. et 628. nrfwAtos Ovo- 
\ovfivtos Kal '^epovios SovXttIkios. 

51. Ibid. T. Annius Milo occisus est] 
In margine codicis nnius e nostris 
scriptum est Pelicerii nianu, T. Ma- 
nilius, ex vet. cod. Ms. sed vitiosa, 
ut arbitror, lectione. Silent enim de 
hoc Manilio scriptores ceteri, neque 
huDc causam, nt Milonem, dixisse 
acta ulla referunt. Quod vero Mi- 
lonem apud Compsam, Tliurinorum 
oppidum, in oppugnatione nrbis ictu 
lapidis ex muro periisse Caesar ait 
Bell. Civ. lib. in. et Velleius lib. ii. 
Carissanum castellum citius credide- 
rim juxta Compsam fuisse, quani 
Carissanum idcirco in Compsanum 
castellum mutari oportere. 

52. Cap. lviii. Ab Amerinis] In 
Chiffl. cod. el nViis, a 3Iamertinis, male. 
Nam Plutarcbus in Mario, p. 415. 
'Ek Se 'A/uepi'aj koI TovSfpTov ir6\(uv 
'ItoA-JKcDj' aTr7]yyf\9r] vvktIs S><p6ai Kwrb. 
jhv ovpavhv alxfJ'Ois re ipAoyoeiSeis, k, t. 
A. Hinc emendahis Julium Obseq. 
cap. 103. p. 54. ' C. Mario, C. Flac- 
co Coss. Arimini (lege, Amerini) 
canis loculus : arma coelestia tem- 
pore utroque ab ortu et occasu visa 
pugnare, et ab occasu vinci.' Sed 
ex Julio vicissim Plinius fortassis 
emendandu8,apud quern, librariorum 
incuria, liacleuus edltuni est, Tertio 
vero consulatu Marii. Neque enim 
Consnlatn tertio C. Flaccum Marius 
coiicgain habnit, sed sec undo, tertio 
autem L. Aurclium Orestem. Ita- 
que rcctius fuerit, Altera vero consu- 
latu. 



534 



NOTiE ET EMENDATION ES 



C>'d. Cap. lix. Olympiadis septuaf^e- 
iima octavcB secimdo anno] Discrepat 
a Pliiiio anno iino auctor Chronici 
marniorei, quod in Maim. Oxon. re- 
citatnr, p. ICO- Epoch. 58. Rem enim 
is contigisse ait Archonte Atlienis 
Tlieagenide : 'A^' ov ivAlyhs Trorafxals 
6 \i6os fireae, Koi SiHwriSjjs o notrjr^s 

ireXevrrjae &pxovTos 'hQi)vriai 

Qeayep'tSov, Fiiit auteni Tlieageiiitles 
Archon, Olynip, lxxviii. anno pii- 
mo, qui annus incidit in annum U. C. 
ccLxxxv. teste Dionys. Halic. lib. ix. 
p. 611. et Diodoro Siculo, lib. xi. 
p. 49. 

54. Ibid. Rlagnitudine velus] Hac 
voce rursum usiis est Plinius xviii. 
23. * Justnin est velies octodcrini 
jugero tiibiii.' Usus et Columelln 
sjcpiu3, quern citat Rob. Stcph. A 
vehendo deductuni vocabulum, pon- 
dusque certiim illiid significans, quod 
una vectatione ferii potest. Plura 
de ea voce dicemus xvni.53. Sal- 
masium nihil nioror, qui, inusitato in 
Latina lingua verbo, vehibitis legit, 
leclamantibus libris omnibus. 

55. Cap. LX. Nisi quartadccima Lu- 
na posse] In Cliiffl. et aliis Mss, nisi 
tricesima. At est ea lectio contraria 
veritati: nam si arcus in nocte fit 
aliquis, Luna silentc certe nuUus. 
Contraria etiam Aristoteli,cujus ver- 
ba ac sententiam referre se Plinius 
hoc loco testatur. Sic eninj ille Me- 
teoroi. Ml. 2. p. 575. 'Ev rrj Travcre- 
XrjVifi yap avdyKt) yfuiaBai, fl fxtWa 
iatcrQai koX tSts avoLTiWovaits, ^ Zvvov- 
(rr}s' StSnep 4v ^recri irevTi'jKOVTa 5is tVe- 
TvxofJ-fv jxivov. Sum plenilunio fiat, si 
noctufuturus sit arcus, nicesse est : id- 
que oriente, vel occidetite Luna: quamo- 
lirem in annis quinquaginta bis tantum 
animadmrlimus, Neque est quod quis- 
quam existimet ' tricesimam liinani' 
mensem tricesimum hie appellari. 
Abest enim id longissime a Philoso- 
plii mente, in qua interpretenda Pli- 
nius unice habitat. Sed ipsa quoque 
Philosopiii sententia abesse creditur 



a veritate : quoniam Sneilius bicnnto 
bis lunarcm iridein, Albertus Mag- 
nus etiam Luna iion plena, dicuntur 
observasse. Sed illi fortasse area, 
sive aXais, circa Lunam visa pro iride 
fuit, ut animadvertit Gassendus in 
lib. X. Laertii, p. 1127, — ' Nisi tricesi- 
ma] Ita vetustae edd. Parm. Tarvjs. 
et alia?. Reposuere, nisi quartadeci' 
ma recentiores, sed audacter, contra 
Plinii nientem, qui non de arcu lunari 
hoc loco disserit, ut f'also creditum 
est, sed de solari, sole adhuc posito 
infra horizontem. Quod si tunc est 
aliquis arcus in Oriente apparens vel 
in Occidente, certe non potest nisi 
tricesima luna, sive silente, appare- 
re.' Ed. sec. 

56. Cap. lxiii. Nulla magis sacra 
merito, quam quo nos quoque sacros fa- 
cit] Ita reposuimus ex Reg. cod. 1. 
Prius Sacramento legebatur, nuUo sen- 
su : et oratione mirum in moduin 
claudicante. Libro xxxiii. in proce- 
mio, rursum tellurenj ' sacram paren- 
tem ' vocat. Sacros autem nos terra 
facit, suamque ilia nobis divinitatem 
impertit, ratione bustorum inviola- 
bilium. 

57. Ibid. Cujusnumen ultimum jam 
nullis precumur irati grave] Hermo- 
laus legit imprecamur rati grave : 
rati scilicet illud grave fore iis qui 
nuUi sunt, quibus etiam si superes- 
sent, officere tamen ipsa non posset, 
benigna, indulgens, et in humanos 
tantum usus intenta. Solebant an- 
tiqui, ut ex pcetis pr;iesertim Lati- 
nis constat, Manibus ejus, ' cujiis 
memoriam,' ut ait TertuUianus de 
Testim. Animap, cap. 4. ' Cum alicu- 
jus ofFensae morsu facerent, et cui 
maledicere vellent, terram graveni 
imprccari. Ejus vero, cui graliam de- 
berent, ossibus et cineribus refrige- 
rium comprecari.' Hinc ilia : ' Mol- 
liter ossacubent.' *Et cinerem tellus 
non onerosa premat.' Martialis v. 
35. p. 275. ' MoUia nee rigidus ces- 
pes tegat ossa : nee illi Terra gravis 



AU C. FLINII SHCUNDI LIB. H. 



535 



fueris : non f'nit ille tibi,' Seneca in 
Hippol. Act. V. scena ult. ' Istani 
terra defossani prcinat, Gravisqiie 
telins iiiipio capiti incubet.' Detor- 
sit ingeniose vofum terrte levis in 
contrariani plane sententiam Ammia- 
niis in Antliol. ii. 43, 1. Eli] iroi Kara 
yfjs Kov^ri kSvis, o'lKTpe Neapxe, ""Ocppa 
ere /37}i"5ja)s f^opvcTOKn Kvves. Sit kvis, 
infelix, tandem tibi terra, Nearche : 
Promtius effodlantut tuamemhra canes. 

58. Ibid. Non ciiiin etferro, quo ca- 
rere non possumus, simili modo idimurl 
Ita cnm Pintiano scribimus, ex Reg. 
1. 2. &c. Prius legebatur, Nos eniin. 
At cum interrogationis nota conci- 
tatiiis efficaciusqiie dictum videtur. 
l>>(iam paiilo ante ex iisdeni Mss. re- 
scripsimus, Veruin fateamur: non, ut 
in libvis e.iWtis, Et utverum. Ac post- 
ea: Qitas non ad dtlicias, pro quasi, 
Et, nisi tamen qiuc summa patiatiir, 
Sj-c. pro, /'-< tamen quce summa palia- 
tur : eorundem cndicuni auctoritate 
ac fide. 

59. Cap. lxvii. L. Afranii in Con- 
sulatu colki^cL'] In iibris bactenus f (li- 
tis, C. Afranii. Dalecampins in niar- 
gine editionis su;p adinonet Sal)L'lli- 
cuni eniendarc, A/ricnni. IVIanii'^crip- 
ti codices pra?nonu',n non liabent. 
Nos e\ Dione iil). xxxvii. p. 51. et 
ex P"aslis, Luciiini appellanius, qui 
cum Q. Ca?cilio INIetello Celere Con- 
sill fuit anno U. C. dcxciv. tricnnio 
post Circionis consiilatuni. 

GO. Ibid. A rcge Suevoruin'] Ifaron- 
8tani(M- libriomncs Mss. credidit Isaa- 
ciis Vossius, in Melam, pag. 249. ue- 
que Suevis, nc(nic Hoiis, (qua; pos- 
trema vox nonniillis placiiit,) locum 
liic esse posse, cum sint niedilerranci 
populi. At cum i|)sc substituit, a 
Tcge Batorum, IJa?tosque IJatavos in- 
lerpretatur, valde vereor, ut vadcs 
conjecturir sua; codices ullos proba- 
ta tidei possit at^'erre, aut BaMoruni 
nomen pro liatavis faniiliare Plinio 
fuerit. Propius a vero abcst Suevo- 
rum regem tuisse, ut scriptores tot 



uno consensu affirmant, ad qnem de- 
ducti terrestri itiiiere Indi, qui ad 
Oram Germanise tempestate fuissent 
abrepti, quam contra exeniplarium 
fideni quicquam nioverc. 

Gl. Cai». Lxviii. Ac pruina tantutn 
albicans lux. Media t^ero terrarum, 
iS)f .] In Cbiffl. et aliis codd. prwpos- 
tera interpunctione legitur, albicans. 
Lux i^ero media, Sfc. Mendum corri- 
git Martianns ha'c exscribens ac le- 
viter imrnutans, lib. vi. p. 19G. cap. 
de Zonis terrie : ' Nam duae,' inquit, 
' quic axi utrique confines, algore 
inimenso ct frigoribus occupatae, de- 
sei tionis causas pruinis ninguentibtis 
pra'biiere: media vero flanimis at- 
que ardoribus torridata,' &c. 

f)2. Ibid. Ut centum quindecim] Hoc 
iteruin repetit v. 12. mm bac ele- 
ganti exclamationc, ' Tani parvodis- 
tat ibi tanta.rerum naturir diversi- 
tas.' Neque existiinandum est a se- 
ipso Plinium dissentire, cum illic ait 
a Pelusio ad Arsinoi'u Rubri mavis 
oppidiim, cxxv. passuum niillia ab 
Agrippa tradi : nunc vero cxv. Pro- 
piorem enim Arabici sinus oram spec- 
tare videtur boc loco, quam sit illnd 
Arsinoes oppidmn. 

03. Cap. lxxii. Nobili apud Arbcla 
Ahxandri 31. victoria] Juval boc loco 
incredibilcm Martiani baliiuinatio- 
nem observare, qui cum banc Pbnii 
locum: meridianos s<epius : Nobili apud 
Arbcla, SjC. cnrsim raptimque tran- 
scriberet, legit, 'meridianos. Servius 
Nobilis apud, Arbela,* (S:r. ac deinde 
qua; de bac defecfione narrantur a 
Plinio, ea Scrvio Nobili auctore, 
plane commentitio, venditat. Sed 
et opera pretium t'uerit aniiotare in 
codd. Mss. Reg. 1.2. <^-c. legi, apud 
Arabiam: in JMartiani Iibris item, in 
Arabia. In Arbelitidc tamen Alex- 
andri INI. victoriam conligisse, privter 
innumeros alios scriptores, ipse Pli- 
nius testatur, vi. IC.— ' Quamobrem 
ncglcctis codicibus Mss. prioribus- 
que editionibus scripsere boc loco 



536 



NOTiE ET EMENDATIONES 



posteriores,' apud Arbela. At nobis 
religio est quicquam mutare : cum 
verisimile sit, Arbela Arabiae attri- 
buta fiiisse, velle Pliniiim indicare : 
iitconjicere est ex his quae de ampli- 
tudine Arabiae scribit, vi.32.' Ed. sec. 

64. Ibid. Vipstano et Fonteio Coss.^ 
Male Vipsanio legebatur in libiis hac- 
tenus editis. Alia Vipsania gens Ro- 
mze fuit, ex quaM. Vipsaniiis Agrip- 
pa : alia Vipstana, ex qua hie C. Vip- 
stanus Apronianus Consul, cum L. 
Fonteio Capitone collega, anno U. 
C. Dcccxii. Neronis anno6. In codd. 
Mss. Viptano. Apud Martianum, Al- 
piano. Nos Vipstanum restituimus 
ex veteribus Fratrum Arvalium nio- 

Dumentis, apud Gruterum, p. 118 

* Vipsanio et Fonteio Coss.'\ In editions 
Romana, Parniensi, aliisque, Vipsano. 
In Mss. plerisque, Vipiano. In opti- 
mis editionibus Vipsanio: recte. Fuit 
enim Romze, ut Fonteia, sic et Vip- 
sania, gens nobilis. Vipsianus non 
potest nomen gentisesse, sed tantum 
familiae cognomen : quod neque hoc 
loco cum gentis nomine Plinius con- 
jungeret,nec sine praenomine. Itaque 

Vipsanio legi hoc loco, non Vipsiano, 
fas est.' Ed. sec. 

65. Cap. lxxiv. In oppido Ancone 
snperest quinta. Decima in parte Ita- 
lia;, 5fc.] Hactenns editum est : In 
oppido Ancone superest quinta trigesima. 
In parte Italia, fyc. Mss. hie variant. 
Nos, ex certissiiua conjectura, edi 
curavimus : Ancone superest quinta, 
Decima in parte Italia, ifc. In decima 
Italiaj regione Venetiam statuit in 
Geographicis iibro sequente. Neque 
simile veri est in tot particulas, hoc 
est, in quintas tricesimas, ab homine 
irXariKoiTfpcis ubique agente, gnomo- 
nem, umbramve dividi. 

66. Cap. lxxv. Per eos XC. dies 
in meridiem umbras jaci] Salmasius in 
Exercit. Plin. p. 424. Iiac ita inter- 
pretatur, ut ridiculum Plinio affingat 
errorem : Solem nimirum per xc. 
dies fixum et immobilem stare supra 



verticem Ptoleraaitarum. Sed alia 
longe Plinii mens est. Ptolemaitas 
ait, Meroetas, et quotquot sub illo 
vivunt coeli tractu, xlv. diebus ante 
solstitium, tolidemque postea, Sole 
XV. gradum in Tauro, ac deinde xv. 
in Leone obtinente, nullas meridiano 
tempore habere umbras. Ejusdem 
tamendiei ceteris horis, umbras quod- 
ammodo in meridiem cadere, prop- 
ter obliquitatem sphaerae. lis enim 
oritur Sol ad Caeciam, ad Corum oc- 
cidit. Unde liquet his extremis die- 
bus umbras meridie quidem ibi con- 
snmi, reliquis vero horis, et interme- 
diis xc. diebus, umbras ad Austrum 
cadere, cum reliquo anni tempore in 
Septemtrionem porrigantur. Videre 
hoc ante nos alii. 

67. Cap. Lxxvii. ContinuosdieshO' 
here senis mensibus, noctesque e diverso 
Sole ad brmnam remolo'\ Quid est quod 
Pintianus, Longoliusqne banc lectio- 
nem solicitant ? quorum ille senis die- 
bus, iste binis mensibus, scribendum 
pronuntiant. At et sua vulgatas 
scripturae constat sententia, neque 
ea mutari sine contemtu veterum ex- 
empiarium, atque adeo sine veritatis 
dispendio potest. Sic enim scribere 
oportuisse Plinium, cogit ipsa ratio 
credi, ut ejus verbis ntar : ita scrip- 
sisse docet Martianus, lib. vi. pag. 
194. dam hunc locum transcribens, 
ita ait : ' Hinc est, quod in Meroe 
longissimus dies xii. aequinoctiales 
horas, et alterius bessem secat: A- 
lexandriae xiv. in Italia xv. in Bri- 
tannia xvii. Solstitial! vero tempore, 
cum coeli verticem Sol invectus sub- 
jectas laevorsum terras perpetui diei 
continuatione coUustrat : itemque 
brumali descensu semiannuam facit 
horrere nocteui : quod in insula Thy- 
le compertum Pytheas Massiliensis 
asseruit.' Seniiannua nox, senorum 
certe raensium est. Vide quae dic- 
tnri sumus iv. 26. 

68. Cap.lxxviii. iScio/Zimcon] Ne- 
gat Salmasius, p. 632. secutus Snel- 



AD C. PLiNII SEGUNDl LIB. II. 



537 



linm in Eratostliene Batavo, cap. 4. 
p. 21. negat, inquam, Sciothera ilia 
lioris signandis apta fuisse. sed so!" 
stitiis tantiim, aeqtiinoctiisque signi- 
ficandis. Negat liorariim notationem 
aut nomen fuisse ante Alexandri M. 
tempora. Verum Laeriius, lib. ii. 
p. 33. Anaximandrnm ait lerum dua- 
rum inventoreni fuisse. Fiimum ex 
Piiavorino, gnomonem in soiariis con- 
stituisse, evpe Se •yviliyiova irpcoTos, uti- 
que ad designandas diei iioras. Alte- 
rum, in horoscopiis sive soiariis non 
qnenilibet gnomonem panxisse, sed 
eum qui solntitia prateiea, aequinoc- 
tiaque monstiaret. Herodotus, lib. 
II. Gnomonicen el dieium in partes 
duodecini fractionem a Babyloniis ad 
Graecos manasse scribit : Tl6\ov fxkv 
f^Lp, Kol yvwfxova, koI to, SciSe/ca ixipta, 
TTjs rjfjifpas Tvapa Ba0v\ajv{aiv ^ij.adov"E\- 
Aijves. Nam polum, ct gnomonem, et 
duodecim diei partes a Babyloniis GrcBci 
didicerunt. Etc veio non statim lio- 
larum nomine processerunt : sed, aut 
partinni, iit indicat Herodotus, aut 
(rrifxelwv, signoriim, ut Julius Pollux i. 
8. refert ex Menandro. Hsec et alia 
rnulto plura Pelavius Var. Dissert, 
in Uranol. vii. 8. p. 272. Sed rem 
meo quidem judicio planius conticit 
eximius Xenopliontis locus, in qucm 
incidi Memorab. lib. iv. p. 800. 
OvKOVv Kol ineiSi] 6 fitj/ ^A«oy (pwrti- 
vbs iiv Tcty T€ &pas rrjs i^/xtpas rj/MV Kal 
T&Wa iravra (ra<pT)vi^ii., k. t. K. Ubi 
falsum apparot esse qnod Salmasius 
aiebat vocem Sypav, a neniinc scripto- 
rum qui Alcxaudii tempora aut Pla- 
tonis anteiret, pro diei particula usiir- 
patam. Matliciuatici porro iili qui 
horoscopia publice et in propatulo 
coUocabant, non solis eruditis, et As- 
tronomic peritis, sed vulgo ca pro- 
ponebant. Igitur non ad sola discer- 
nenda solstitia ex umbrarum ratione, 
sed ad civdes diei paries, et ad quo- 
tidiana gubernanda negotia pertine- 
bant. Quid enim interest plebeio- 
rum honiinum ac civium, scire quo 



momento exacte solstitia comniissa 
sint? Et vero aemum, id quod plu- 
rimum causae nostra; patrocinatur, 
boc Anaximenis horologium sciothe- 
ricon designandis cujusque diei ho- 
ris fuisse concinnatum, Plinius ipse 
verbis conceplis admonet vii. 60. 
non solstitiis, aequinoctiisve tantum 
signandis. 

69. Cap. Lxxx. Ipsoque cruritm ar- 
gumentol Ita Reg. cod. 2. aliique, 
quos seculus est primus omnium Ge- 
lenius. Priores enim ediliones ha- 
bent ipsoque crinium argument o : in- 
ductis in fraudem editoribus, prop- 
terea quia de capillo vibrato, promis- 
sisque crinibus proxinie est facta 
nientio : id tamen Latins in editio- 
nem suam quoque inseruit. Nos 
codices defendimus cum experientia, 
turn Galeni testimonio, deTemperam. 
III. 6. p. 72. lom. III. Ei ^tec d/xa\ui 
arcav ex*' "^^ CTwfj,a ttjs Kpdcnws, oh /utj/ 
ttrxfo Ta aKe\ri, ^Tjpo! -KavTws daXvy vypol 
5' oh iraxfa. Siccos ait esse, quibus 
macra sunt crura : humid os, quibus 
crassa. Quam apte cum Plinianis 
ista congruunt, cum ait illis, hoc est, 
yEthiopibus, in supera succum revo- 
cari, vi caloris desiccantis ; Ids vero, 
nenipe borealibus, in inferas partes, 
crura scilicet, depelli liumore deci- 
duo ! 

70. Cap. lxxxi. Ut urbem ac tecla 
cusiodirenl'} Significatu vocis paulo 
insolentiore, custodirent dixissc pro 
citcerent, declarat tum unanimis codi- 
cum consensus, in quibus diserte le- 
gitur, nt urbem ac iecta, &;c. tum ipse 
Cicero, a quo haec totidem ferme 
verbis, ut alia, Plinius mutnatus est. 
'Multa medici,' inquit ille lib. i. de 
Uivin. p. 201. ' multa gubernatores, 
agricolx etiam multa priesenliunt : 
sed nullam eorum divinationem voce : 
ne illam quidem, qua ab Anaximan- 
dro physico monili Laced;rmonii sunt, 
lit urbem et tecta linquerent, armati- 
que in agro ericubarenf, quod terra- 
motus instaret, tum, cum et urbs tola 



538 



NOTyE ET EAJKNDATIONES 



corriiit, et ex monte Taygeto extreina 
iiiontis quasi puppis avnlsa est. Ne 
Pherecydes qiiifleni, ille Pytliagorae 
niagister, potiiis divinus habebitiir, 
qiiam Pliysicus : qui cum vidisset 
haustam aquam de jugi pnteo, terrfe 
niotus dixit instaie.' Quo in loro 
libentius legeriisi, bibisset, quani »•*- 
disset, et ex hoc Plinii contextn, et 
ex Apollonio, qui in Hist. Miiab. cap. 
5. rhv Se iri6vra, bibentem, id sonsisse 
scribit. Tamen vulisset rmsum scri- 
bitnr, de Divin. lib. ii. p. 223. 

71. Cap. i.xxxii. Fitmt et Soils 
Liniceque defectii] Pintianns emendat, 
Fiunt et Lun(S defect u: quod de sola 
Luna; defeclione Aristoteles egeiit. 
Sed cum eadem causa et in Solis de- 
liqnio, quae in deficiente Luna, terrae 
niotuni possit efficeie, quod demon- 
strat egregie Cabeus in Meteorol. ii. 
49. p. 263. nihil ego, contra omnium 
Jibronnn tideni, mutare ausim. 

Juvat liic poiro coiollarii vice bie- 
viter subdeie, quid de teiraa niotus 
causis lecentioi l^liysica statuat. Ait 
enim terrae niotinn perinde contin- 
gere ex repentina inflanimatione lia- 
litus snlfurei ac biluminosi, qui ig- 
nem facile concipiat in cryptis sub- 
terraneis : quemadmodum in cunicu- 
lis factitiis usuvenit, quas 7ni7iiis vo- 
cant, in quibus conclusus, inflanima- 
tusque pulvis pyrius, superextantes 
concutit, exturbatque moles. Ita 
fere Gassendus in lib. x. Laertii, p. 
10 !5. 

72. Cap. lxxxix. Inter Lebednm 
et Teon] Quanquam Salmasio magis 
arridet lectio Chiffletiani codicis, in- 
ter Lesbiim, niliil tamen moveo contra 
fidem ceterorum, ut Reg. 2. &c. et 
vetustaruni edifionum : cum preeser- 
tim liaec Halone rursum a Plinio me- 
nioretur v. 38. proxime Myonuesum, 
quam Stepiianus p. 477. statuit inter 
Lebeduin et Teon, fifra^v Tecu koI 
Af^4Sov. 

73. Ibid. Olympiadis CXXXV.] At- 
qui longe Thera ante hanc Olynipia- 



da extitit, uti ex Herodoto constat 
lib. IV. p. 272. ceterisque. Hanc e- 
nim, Callisten antea noniinatam, Cad- 
mus incolis frequentavit : Battus de- 
inde Cyrenarum conditor tenuit. Si- 
niilis est Senecae lapsus, qui Tliera- 
siam Valerio Asiatico iterum Consule 
prodiisse scribit, Natur. Quaest. ii. 
26. p. 853. et vi. 21. p. 910. hoc est, 
Claudii principatu. Meminit enim 
ejus insidaj Strabo, qui dudum ante 
obierat, lib. x. p. 484. 

74. Ibid. Post annos CX.] Igitur 
id contigisse necesse est anno Ur- 
bis uccLvii. At uon ante annum 
DCCLXxii. Tiberii Imp. sextum, 
Consules fuere M. Jimius Silanus, 
L. Norbanus Balbus Flaccus. Ita- 
que scribendum fuisset Post annos 

cxxv. 

75. Ibid. Stagnum emersisse'] Dubi- 
tat Ortelius in Thes. Geogr. nuni 
Statinas pro Stagnum rescribi opor- 
teat, ob eum Papinii Stalii versicu- 
lum : ' ^nariaeque lacus medicos, 
Statinasque renatas.' Venere inean- 
dem suspicinnem ante eum Scaliger, 
et Longolius, et Stativas ii reponi ma- 
lunt : sed nocet conjectoribus niinia 
quandoque eruditio. Ego ab exein- 
plaribus Mss. Keg. 2. Colb. 2. &c. 
vetustisque libris, quos vidi, minime 
discedendum aio. Triplicem terra 
motum a Plinio numerari in una ea- 
demque insula : oppidum iiiatu liaus- 
tum, primo : altero, stagnum emer- 
sisse : postremo, niontes provolutos, 
Prochytainque enatam. Nam a Pi- 
thecusis Prochytam fuisse avulsam, 
auctor est Strabo lib. v. p. 247. vrjaos 
7] npoxvrri, nidriKovffciv S' ((TTiv aird- 
(nracrfj.a. 

76. Cap. xc. Eubace Atalantem} 
Cum antea Chersonesus esset, isth- 
mo vi maris abrupto, ex peninsula 
factam esse insulam Atalanten, scri- 
bit Diodorus lib. xii. p. 111. Per- 
suasit et Plinio. Etiam et Straboni 
lib. I. p. 60. Sed vetustissinuis om- 
nium Diodorus ceteros impulit in er- 



AU C. PLIMII SECUNUI LIB. II. 



539 



rorem, cum Tlnicycli'lis verba, a quo 
ill accepit, prave iiitellexit. Ait enim 
Tliucydides lib. in. p. 233. Atalan- 
ten insiilam, inundatione subit?, qiiJE 
Olympiade Lxxxviii. contigit, to- 
1am aqiiis fuisse siiperftisani. Igitur 
ante id tempus insula fuit. Quod etl- 
aniex lib. ii. p. 119. exploiatissininm 
est, ubi in ea insula, vriffifi, mnninien- 
tnni ait fnisse, praesidiumqne Atlie- 
niensinm. Cantiiis multo Seneca Tlm- 
cydidem legerat, qni ex eo refeit Na- 
tiir. Quaest. vi. 21. pag. 911. ' circa 
belli Peloponnesiaci tempns Atalan- 
tam insulam aut totam, aut certe 
maxima ex parte, siiperftisam.' 

77. Cap. xciii. Galanis et Gamales 
urlnum in Pkcenice agros'] In Rfg, 1. 
2. Colbert. 2. Chiffl. &c. Galenes et 
Gdaincs: quae lectio fortassis est po- 
tior, qiiani edita. Aut certe de alia 
Ganiale accipiendiim illud est, quam 
qua de a;j!itiir v. 14. Geminani Jose- 
plius agnoscit : prope Jordanem al- 
teram ; alteram baud procul Car- 
melo. 

78. Cap. xciv. Ex insula Cea] Hinc 
fortasse Tertullianus fuerit emendan- 
dus, in Apologet. cap. 4. cum ait : 
' Legimus . . . . et Delon, et Rbodon, 
ct Co insulas multis cum millibus bo- 
niinum pessnm abiisse.' Nam de Ceo 
insula, non de t'o, qua- patria Hippo- 
cratis est, relatum id ab bistoricis 
memini. 

79. Ibid. In liaotia FJeusina] Hal- 
liicinatur Animianus lib. xvn. pag. 
9S. cum El^usin Breotiic civitatem in- 
ter eas uibes cnjimerat, qua; terrae 
motu emerserunt : cum inter eas lo- 
cum habeat, quic diluvio pessum abi- 
erunt, ut praeter Plinium auctor est 
Pausanias in Bccot. lib. ix. et Strabo 
lib. IX. p. 407. 

80. Cap. xcv. Simul ut tcme viira- 
cula potius dicamus, quam scclera natu- 
rrt] Ex his verbis Plinii editores 
lemma liuic capiti sen titulum con- 
finxcrunt, De miracuUs tcriurum: pcr- 
inilc (piasi id furet liuic capiti ar- 



gumentum proprium ac peculiare, 
non toto illud opere sparsum. Sed 
De spiraculis terrariim scribi oportere 
admonet Plinianus Index, et ipsa 
capitis bujusce materies : nam, nt 
Virgilins cecinit, /Eneid. vii. pro ar- 
gumento sunt ' Specus horrendum, 
et diri spiracula Ditis.' 

81. Cap. xcvii. In cujus quondam 
aiam non impluit] In libris editis are- 
am legitur, et in utroque Keg. cod. 
At in Chiffl. araw, quod arridet magis, 
velobhoc quod Tacitus Hist. ii. p. 34. 
templum Veneris Paphiw describens, 
'sanguinem arae,' inquit, 'offundere 
velitum : precibus et igne puro alta- 
ria adolentur, nee uilis imbribus, 
quanquam in aperto, madescunt.' — 
' At in Chiffl. aram, prave : tametsi 
Tacitus,' &c. Ed. sec 

82. Cap. xcviii. Ad aras Mucias^ 
Ita Reg. 1. 2. et Colb. 2. atque edi- 
tiones veteres : quod et Rhodiginus 
probat xviii. 12. p. 841. In hono- 
rem forte Q. Mucii Scaevolae, vel ab 
eo erecta» arae illae fuerunt,Ht Sestia- 
nae a Sestio, iv. 34. Prius Murtius 
legebatur. 

83. Cap. xcix. In coitu Solis pares 
plenw. Eadem Aquilonia . . . miliores] 
Secuti sumus codices Reg. I. 2. 
Chiffl. &c. id ipsa loci exigentc sen- 
tentia. Prius legebatur: in coiln So- 
lis pares. Plane eadem, 8fc. Salma- 
sius conjiciebat, p. 1007. In coilu 
Sutis paret et pleme : satis infeliciter. 

84. Cap. CIV. Ideo summa aquorum 
aqua dulciorem profundam] Sunt criti- 
ci, qui sincerum vas amant incrus- 
tare, qnique corrigere malunt, quam 
intclligere, dum liunc locum ita per- 
tnrbata sententia mutant, Ideo sum- 
mam aquorum aquam dulciorem esse 
profunda, vel, summum cequorum aquam 
dulciorem profundit. Sed et a Plinii 
mente discedere, et a codicum pror- 
sus omnium auctoritate deficere e- 
mendationem hujusccmodi ccrtissi- 
mum est. Ait enim ille summam 
aquam ideo esse salsam, quia Suli^ 



540 



NOTiE ET EMENDATION RS 



attractu exhaiisto tenui dulciquc, lin- 
qiiitiir id quod asperius, idqiie esse 
quod gnstu tractatur. Scio recenti- 
ores plurimos iu ea esse tiaeresi, quae 
marinas aquas in imo salsiores esse 
pertendit, quam in superficie : quo- 
niam aqua salsa, quam dulcis, ut 
Arist. ait, multo est gravior. Sed 
quid Plinius senserit scripseritve, id 
vero prius investigandum nobis in- 
cumbit, quam quid scribeie eum ac 
sentire oportueiit. Aristotelis certe, 
quem Plinius ferme auctorem unnm 
sequitur, Problem, xxiii. 30. p. 788. 
A(a Tt TTJs Bakdaaris to. S^to rwv iv tw 
fidOei aAfivpiirepa' ofioius Se Koi ev tois 
(ppeaffi To'iS norlfxois rh innroXrjs aAfivpw- 
repay rod fls fiddos' Ka'iroi eSei rb Karai- 
repw PaOvrepov yap rh a\pLvp6v. *H Sjdri 
i r]\ios Ka\ 6 aTjp avdyei del to iKacppS- 
rarov inrh ruv vypHi/ ; Gaza interprete : 
Cur superius mare salsius et calidiusest, 
quam inferius 7 et in puteis quoque potu 
idoneis pars superna salsior est quam 
ima ? quanquam esse e contrario debuit : 
gravius enim quod salsum est. An quia 
Sol et u'er partem humoris levissimam 
assidue detrahunt ? Et vero scimus 
nrinatores in vitreis vasculis e maris 
profundo aquam dulcem extulisse. 

85. Ibid. Aut quia plurimum ex ari- 
do misceatur illi vapore] Gronoviana 
editio, Aut quia plurimum ex arido 
misceatur illi sine vapore : quze dictio 
sine praspostere addita, contra fidem 
omnium librornm, palam facit, nes- 
cisse, qui sic edi cnravit, quae vis sub- 
esset apud Plinium, optiniosque La- 
tinitatis aucfores, liuic voci vapor. 
Calorem enim significat, uti nionui- 
mus cap. 40. et alias swpe, non hali- 
tum ilium frigidum humidnmque, 
quem vulgo vaporem dicimus, ex 
aqnis exiialantem : sed vel ipsum 
calorem siderum, vel terrenum hali- 
tum, (exhaiationem vocant,) eorun- 
deni vi in sublime tractum. Hand 
porro multum abludit, quod Plinius 
boo loco affert, a Platonicorum sen- 
tentia, existimantium genus aquae 



elementaris esse omnino geminum : 
alterum, ex aere coactum vi frigoris, 
dulce : aliud, quod e terra ardoris et 
incendii vehementia exhalasset, sal- 
sum. Ita enim Piutarcb. de Placitis 
Philos. IV. 16. p. 897. Ot airh nxdrai- 
vos, rev (jTOiXficaSovs iiSaros, rb /MVy e^ 
afpos Kara irfpi\f/v^tv (Tvvtffrdfxevov, 7A.U- 
Kv yivecrOai, rb 5', airb yrjs Kara irep'iKav- 
ffiv KOI iKirvpcixriv avaOvfxiwfievov , oA/uu- 
pov. 

86. Cap. cvi. Ut in Fucino lacu in- 
vectus amnis~\ Sic R. 2. ceterique co- 
dices Mss. Mirari porro boc loco sub- 
it cnr hujus amnis nomen praetereat 
silentio, qui ceteros suo quemque 
proprio nomine indigitat : sed quod 
modo nomen dissimulat, id alibi ipse 
aperit, nempe xxxi. 24. ubi Piconum 
vel Pitonium vocat. Vibius Seques- 
ter, p. 335. 'Pitornium appellat, qui 
per medium lacum Fucinum Marso- 
rum ita decurrit, ut aquae ejus non 
niisceantur stagno.' 

87. Ibid. Et in Rubra Mari olece, 
virentesque frutices enascunturl Tota 
haec clausula, de oleis fruticibusque 
Kubri Maris, expungenda est, ceu 
spuria: cum nulli earn libri manu 
scripti babeant: atque hue translata 
temere ex xiii. 48. videatur. 

88. Ibid. Jovis Hammonis stagnumi 
Ingentes tenebras oiJndere rei Cho- 
rograpbicae, qui ueglecta omniimi co- 
dicum, Reg. 1.2. Chifflet. &c. vetere 
ac sincera scriptnia, edi curaverunt, 
Hammonis fons, pro voce Stagnum. 
Inde nata eruditorum conquestio, 
abire a ceteris scriptoribus Pliiiium, 
qui geminum fontem inducat, ubi 
ceteri unum agnoscant. 

89. Ibid. In Falisco omnis aqua pota 
Candidas boves/acit] Ita Reg. 1. 2. &c. 
Labem intulere huic loco eruditi, 
qui cum apud Virgilium legissent: 
Hinc albi, Clilumne, greges, Sec. vo- 
cem banc omnis aqua, in Clitumni 
aquam, neglecta librorum Mss. auc- 
toritate, mutare ausi sunt : sic enim 
in editione Parmensi, aliisqne vetus- 



AD C. PLINII SRCUNDI LIB. II. 



541 



tioribus legitiir. Quis tani ignarum 
loconiin, Lalio confiniiim, Plinium 
piitaverit, lit iiesciret Clitiiinniim 
aninem esse in Unibria, Falisciitn 
vero agrum in Etruria, iit notat ipse 
III. 8. Etianinnni liodic totus liic 
Falisconim tractiis, inter Ciniiniuni 
niontem, Montagna di Viterbo, et Ti- 
berini amnem, circa Soiacteni nion- 
tem boves albas habet. Hiinc ab 
aquas potu ciicuin ea loca fliientis 
tralii coioreni Pliniiis aibitratnr: 
baud temere. 

90. Ibid. Scyrium Inpidcm, quamvis 
grandein innatare, eundemque commU 
vuttim 7nergi] Cum in iibris editis om- 
nibus iegatur Thyrreum, in Reg. 1. 
2. Colb. 2. &c. Tyrcum nos ex cer- 
tissima conjectura Scyrium rescrip- 
siunis. liliid enim natural miracn- 
luu) a I'linio nunc refeitur, ciijus est 
itcrum nientio xxxvi. 26, statim 
initio, his verbis : • Lapidem e Soyio 
jnr.ula integrum fluctuari tradunt, 
eundem comminntum niergi.' 

91. Cap. cviii. flJallham vocanl'] 
Naplitbam vocat Xipbiiinns ex Dione 
in gestis Pompeii, p. 1. edit. Henr. 
Stepb. ubi Luciilli milites ait, dnni 
Tigranocerta is obsideret, eo limo 
flagrante pessime fiiisse vexatos : 
esse illud genus bituniinis, (piod le- 
liiis omnibus adlia>rescat, nee iuimi- 
liis extingui possit : T^ TtypavSKepra 
firnXtSpKft ' Koi avrhv ol $dp0apot ttj re 
To|e('tt, Kal Trj va<p9a Kara tuiv ixrjxavuv 
X^oixivri Sftvais iKaKwaaV aart>a\ra)5es 
5e rh ipapfiaKov tovto, kuI Stdnvpoy ov- 
Tcus, (iffd' iicois hv irpoff/xi^ri, irdvrws 
aiira KaTaKaiety oitS' aTroa^effVTai vn' 
oiidfvhs vypov (>ciSl<i)s. Simile (piiddam 
accidisse Severi Imp. principatu, 
idem l)io lefert lib, lxxv. p. 8j5. ex 
Xipliilino. 

92. Cap. cix. Astaccnia Parlhia] 
Quoniam Astacenos I'oiiti cap. 103. 
nominarat, bos alterius juris, Par- 
tliici nimirum imperii, esse significat. 
'AorTOKTjv^ recio nominatur ab Isidore 
Cliaraceuo, iv cnadfxo'is napdiKo'is. 



93. Cap. ex. Et SUlucene'] In Ii- 
bris ediiis bactenus, et Ceslia gente. 
In cod. Reg. I. et in cutigente. R. 2. 
in contigente, Dum nobis felicior ali- 
quis conjector siiggerat quid reponi 
oporteat, edi curavinius, SUtacene: 
addncti auctorilate scriptoria de Mi- 
rabil. Auscult. p. 1153. cujus verba 
red(iidisse fere Plinius videtur : 
""E-ari Se koX eV MtjSiix, koI iv'VnraK7\i>ri 
TTJs neptr/Sos Trvpa. Kai6fj.iva' ra Se ip 
MrjSia, oKiyov, ra Se iv "VmaicfivTi, 
iro\v. Ex Psittacene, sive Sittacene, 
de qna vi, 31. Psitiagene primum, 
mox Cestia gente potuit a librariis 
confingi. 

94. Ibid. Et juxta gelidum fontem 
semper ardens] Laborabat iiic loons 
interpunctione vitiosa, qna? banc 
clansulam totani ad superiora refere- 
bat, cum ad Nympbei cratera perti- 
nere ipsa orationis textura declaret: 
quis enim ille fons ingustabilis, de 
quo paulo postea agitur, praeter 
bunc gelidum fontem esse alius 
queat f 

95. Ibid. Augetur imbribus'] Ita 
Uio lib. XLi. p. 174. Sed Dionis lo- 
cum interpres ejus baud sane satis 
fidcliter reddidit: qui imbribus su- 
perfnsis adolescere berbas scripsit, 
perinde quasi id singulars quiddam 
ac prodigii simile sit : cnm imbribus 
augeri ignem Grascus auctor dixerit. 

90. Ibid. Torrentesque soils ardo- 
ribus'] Venit in mentem alicui ali- 
quando satins fore si scriberetur, 
sulis ardoribits, quasi tantum illis hse 
flamma^ nocerent. Sed visum est 
nobis potius in lectione jam recepta 
acquiescere, ut sit lia;c loci senten- 
tia : Solis ardoribus, qui in eo tractu 
sunt veiiementissimi, regeri ab eo 
nionte flanmias, tanquam acccptas a 
Sole reddat, vel cum Sole ipso de 
flammaium ardorc contcndat. 

97. Cap. cxii. Octuagics quinquies 
centeiia sexaginta octo mill, pass.'] Ita 
IMartianus lib. VI. p. 198. bunc lo- 
cum ad verbuni transciibeus : cuju9 



542 



NOT/E ET EM END ATI ONES 



adctoiitas Sabellici et alionini con- 
jecturas exploiiit, qui legi voliiiif, 
octoginta quinque millia stadioriim, Ifc. 
Setl Martianuiii Ipsiim jam turn in 
(lepravatos Pliiiii codices incidisse 
depiehendimus,cnm scripsit : Octua- 
gies quinquies ceiitcna, septuuginta octo 
mill, qiieinadmodiim in Plinii libiis ad 
hunc diem est editnm. Nos octuagics 
quinquies centena sexagintn octo repo- 
snimus, sive LXXXV. LXVIII. 
(sic enim scribebant veteres) pro 
i.xxviii. defiacta nnica, qnas re- 
diindabat, tlenaiii nota. Emenda- 
tionis auctor is ipse fiiit, quem Pli- 
niiis hie appeliat, Ai temidorus, cnjus 
Epitomen Agatiiemeins fecit, ca- 
putque integrum, quod in suuni opus 
Plinius transUilit, ipse pariter rx- 
scripsit, capite quarto libri primi 
operis Geographici : cui titiilus, ut 
Pliniano, Flepl ixtjkovs hoI wAdrovs ttjj 
olKovnevris. Sic igitur ille : MrJKos Se 
TTjs oiKov/x^urjs UTrb Fdyyov els ra, Ta- 
Seipa, cTTaSictij' fxvptdSajv r' koI ■r]<p' f/ 6' . 
Hoc est, stadiorum 68549. quee omni- 
no efficiunt millia ])assuuni quot dixi- 
nius, LAA'Al . LXXVIIL prseter 
fere quingentos. Et vero liuic omen- 
datioui favent etiam codices Reg. 
I. 2. Colb. 2. Chiffl. et alii, cum 
paulo infra, ubi totius spatii rursuin 
niensura snmmaquecolligitur, eaesse 
statuitur, quam diximus. Favet et 
Parmensis editio, aliaqiie veteres, in 
quibus LXVIII. Icgitur. 

98. Ibid. CCCCXCL] Hactenus 
edilum est DCCCXCI. Martianus 
etiani delerius, DCCCCXCI. Nos 
ex Artemidoro, quem Plinius lau- 
dat, reponimus CCCCXCI. restiluta 
priore nota centenarii, quam in (juiu- 
genariuni librarii transformarunt. 
Artemidori verba sunt loc. cit. p. 9. 
'ATih raSilpaiv Se Sia Upov anpoorripiov, 
Kol 'ApTdfipuv Ai/xeVos, o-rdSioi 7V A.'^'. 
A Gadibus praeter Sacrum promon- 
torium, ft Artabrorum portuni, sta- 
dia sunt 3932. Efficiunt ea porro 
CCCCXCI. hoc est quadraginta et 



ununi supra nonaginta millia pass. 
cum quingentis pas-sibus, qui pro ni- 
hilo haberi solentin rotundis nunieiis. 

99. Ibid. Quinquagies bis centena, 
X\\ mill, pass.] Iterum hoc loco Sa- 
bellicus movct, legitquc, Quinqua- 
ginta quinque millia stadiorum. Satis 
aiidacter id quidem. At Pliniuni 
Marlianus est secutus : Plinius Ar- 
teniidorum, cujus verba refert Aga- 
themerus, loc. cit. 'ATrb /xhi/ Tdyyov 
TTOTOjuoC ecos MvpidvSpov rris iv 'laaiK^ 
K6\Trcf}, cTTaSiuv fxvptdSctiv 5' koI di\i' k'4. 
Stadia sunt 41725. sive millia pas- 
suum 5215000. quinquagies et bis 
centena, quindecim miliia pass. 

100. Ibid. Pataram Lycia] Dale- 
campius in margine editionis suaa 
reponit Patras, quae urbs non Lyciae, 
sod Achaiae fuit. Artemidorus loc. 
cit. eis ndrapa. 

101. Ibid. Vicies et semel centena, 
tria mill. pass.'\ Nihil esse uspiam ar- 
bitror, toto Pliniano opere, fcedius 
depravatum, quam hi niimeri sunt. 
In editis legebatur: tricies quater 
centena quinquaginta mill. Deinde Ga- 
des quatuordecies centena quinquaginta 
mill. In R. 1. 2. Colb. 3. Chiffl. 
XXXIl. L. hoc est, trigesies bis 
centena, quinquaginta mill. pass. Sed 
duas videlicet snnmias in unam con- 
flarunt eorum codicum exaratores : 
omisere enim lijec verba, Deinde 
Gades, ^c. ac subsequentem nume- 
rum cum priore, qui rides erat, junx- 
erunt. Nos Artemidorum secuti su- 
nius, apud quem particnlares suui- 
mae consentiunt mirifice cum lotali, 
quam idem Artemidorus saepe pro- 
posuit, et Plinius ipse paulo ante 
protulit, moxque iterum colliget. 
Artemidorus igitur loc. cit. a My- 
riandro iutervallum ad Gades ait 
esse aradiaiv ^KTfxvpiwv t', (Sik', sta- 
diorum 26820. A Calari vero ad 
Gades, araSitaf fivpicev, Stadiorum 
10000. Igitur a Myriaiulro Calarim, 
stadia sunt 1CS20. quae efficiunt xxr. 
MMM. pass, hoc est, vicies semel 



AD C. I'LINII ijiECUNDl LIH. II. 



543 



centena, et tria passuuin niillia, prae- 
ter qiiingentos, 

102. Ibid. Gades duodecies cen- 
tena et quinquaginta mill, pass.^ In li- 
bris eilitis jjerpeiam legitiir qiiaiuor- 
decies. Aitemidoius, ut diximiis, 
liahet decern miilia staiiioium : qnoe 
efficiiint duodecies centena, et quin- 
quaginta millia pass. Adde Pannen- 
seni edilioneni, et Venetam 1479. in 
quiWiis legitur duodecim, hand dubie 
pro duodecies. INIartiaiiuni niliil 
nioror, apud queni corrupte admo- 
duni, quadragies, pro quatuordecies, si 
corrupto usus ille est codice, ut vi- 
de tur. 

103. Ibid. LXVIII. mill.] Ineditis 
post Heimolaum, septuaginta octn: 
At Pannensis editio, Veneta 1479. 
aliaeque, LXVIIII. Regius uterque 
codex, Colb. 1. 2. et Chiffl. LXVIII. 
idqne cum supeiiore Artemidori nu- 
niero congruit, ut dixinius. Iteruni 
hie Sabcllicus omnia stisque deque 
vertit. 

104. Ibid. Quinquagies et semel] In 
editis, et apud Martianum ipsum, de- 
sunt aniplius centena niillia : sic enim 
liabent, quitiquagies centena M. pass, 
et XX f. In Regio cod. 1_^. et Colb. 
2. LI. XIX. Corrigo, LI. LXIX. 
Iioc est, quinquagies et semel centena, 
et LXIX. mill. pass. Totideni enim 
passus efRciunt stadia quae a Gauge 
ad Euphratem Aitemidoius statuit, 
loc. cit. Kal &K\<t!s, inqiiit, anh rdy~ 
yov ews Eippdrov iroTa/xov, fivpidSwu 5' 
Kal i t' v'. Alia via, a Gange ad Eu- 
phratem amnem, stadia 41350. IVIiior 
Sabellicum, qui stadiontm millia quin- 
quagint(t hoc loco reponit. 

](>5.Ibid. Inde Vuppndiicia Mazaca, 
CCCXIX. mill.] Libro onines scri- 
bunt CVXLIV. qiios ex Aiteniidoio 
fidenter eniendainus. 'Ax' Evcppdrov, 
inquit, els Md^ai<a KawiraSSKwi', ardSia 
<p' i/. Stadia 2550. efficiunt pas- 
sus 318750. peifeclo auteni absolu- 
toque numero, CCCXIX. millia. 

lOG. Ibid. Ephesum, CCCCXV.mill.] 



Piius legebatur, CCCCXCVIII. pro 
CCCCXV. HI. Veruui Artemidonis 
loc. cit. qiieni Plinins ad verbuni 
transtiilit, 'Anb di MafoKoii/ 5ia ^pvyias 
rris irapoplas, Kal fj-eydKris Kapias, ecos 
"E.(picrov, ardSLot y' r' k . A Mazucis 
vera per Phrygiam montanam, et tnag- 
nam Curiam, usque Ephesum, stadia 
3320. qua; totidem, quot dixi, passus 
omnino efficiuiit. 

107. Ibid. Isthmum CCXII. M. 
quingenti] Editores Pliniani, cum in 
Mss. codicibus legerent : Isthmum 
CCXII. M. D. Inde terra, S^x. (.sic 
enim habent Reg. 1. et 2. aliique,) 
edi curaverunt : CCXII. M. Deinde 
terra: cum eo loci litera i>. quinge- 
narii nota foret : quam nos restitui- 
mus, tuni ex Mss. turn vero inpriniis 
ex Artemidoro, qui spatium illud de- 
finiit stadiis 1700. eV 'laOiihv, ardSia 
d \p'' qua; efficiunt CCXII. mill, cum 
quingcntis pass. 

108. Ibid. Et Lechaico mari et Co- 
rinthiaco sinu] Ita correximus hnnc 
locum, Pintianum secuti, ubi prius 
Laconico legebatur. Abest sane ab 
hoc itinere longissime Laconicum 
mare : sed vicinum est Istlimo Le- 
cbaicum, a Lecluco Corintbiaci sinus 
oppido cognoniiiiatuin : de quo Pli- 
niusiv.5. Emendatioui nostrae plane 
siiftVagatur Cliiffletianus codex. 

109. Ibid. XC. Mill.] Prodigiosiim 
hoc loco intervalluni posuere Plinii 
editores ab Isthmi orientali parte us- 
que Patras, ducenta duo millia quin- 
genti : ipso Pliuio repiignante, qui 
IV. 5. Isthmi longitudinem ait esse 
passuinn quiiique niillium : sinus de- 
inde Coiiiitiiiaci usque Patras, Lxxxv. 
quae siimiiia efficit millia passuum xc. 
Atque liic Humerus est, quem nos 
restituiiuiis, quod cum iion solum si- 
tus locorum, et Plinius ipse, sed ct 
Arteiuidorus statuit loco totios ap- 
peIlato,cum ait, 'Aw' 'laOfioiJSib. Koptv- 
6iov koKttov els Udrpas, ffraSia ^'k', 
stadia 720. sive, quod idem est, pas- 
sus 90000. 



544 



NOT^ ET EMFiNDATIONES 



110. Ibid. Leucadem LXXVIL] Ita 
Cliifli. cod. Ita Plinius ipse iv. 5. 
Ita demum, quod niulto est ceitius, 
Arteniidoiiis toties appellatus: Aeu- 
KaSa, (TToiSta ^f/'. Stadia 700. sunt pas- 
sus omnino lxxxvii. m. u. Male igi- 
tur in editis, LXXXVI. 

111. Ibid. Brundisium LXXVII.li 
Deest in libris milliare unum, Arte- 
midorns enim cttI Bpevrrjo-iov, crrdSia 
^'. Stadia 700. ut diximus, passus 
efficiunt Lxxxvii. m. d, 

112. Ibid, Scingomagum'} Male hac- 
tenus Cincomagiim. Strabo lib. iv. 
pag. 179. 'Eir' 'E$p6Sovvov k(ji(j.7)v' elr' 
6,KKoi ToaovTOL Sia BpiyavTiov KwfJ-ris, 
(K ^Kiyyofidyov, koI r^s rwv "AXiretDU 
virepd4(Tecos' iwl "ClKeXov rh trfpas tvs 
Korriov -yris' Kal r] aTrh 'SKiyyo/xdyov Se 
tjSri 'IraXia \4yeTai, Ad Ebrodunum 
vicum : inde totidem per Briganlivm 
vicum, a Scingomago, et Alpium altos 
transitus, usque ad Ocelum, qui est ter^ 
rcB Cottice finis: nam a Scingomago 
jam Italia dicilui: Quibus ex verbis, 
aliisque idoneis argnmentis, egregie 
probat Honor. Bouclie, Hist. Pro- 
vinc. 111. 3. p. 145. Scingomagum 
illud oppidiim esse, quod postea La- 
tinis Segusiuni dictum est, vulgo 
Suze, Marchionatus tituio nobile, in 
Dioecesi Tauiinensi: neque audien- 
<lum esse vulgus Geographoruin, qui 
Sezanne inlerpretantur. Straboni, de 
Itaiiie capite, quad a Scingomago pe- 
tit, aslipulatur Itinerariuui Hieroso- 
lyniit. ' Segusione,' inquit, 'inde in- 
cipit Italia.' 

113. Ibid. DXVIII] In libris om- 
nibus, DXVIII. hoc est, uno niilliari 
minus. Veruni Arteniidorus loc. cit. 
verum definit spatium, 'Airh 'Pw/x-ns 
iiri ras "AA-tteis e'cos ^Ktyyoixdyov kccJ/htjs, 
virh Tots "AXireo'tv oj/ffjjs, crrdSia S' p' y' 
0. Stadia 4152. quibus sequivalent 
passuuni millia DXix. 

114. lb. Illiberim DCCCCXXVIL] 
Hie rursum aberrant a vero longis- 
sime codices Pliniani, quos ; idi, om- 
nes : iidemque nee satis sibi ipsi 



constant. Editi quidem exhibent, 
CCCCCLVI. mill. Reg. 1. 2. 
CCCCLVI. Colb. 2. CCCCCLXVI. 
cum scribi oporteat,jDCCCCXXF//. 
Apud Agatlienierum quidem in lacu- 
na est hoc loco numerus stadiorum, 
quae Integra esse valde e re nostra 
foret. Verum cum ex singularibus 
summis omnibus totalem coliigat sta- 
diorum 71560. et ad eas, quae diserte 
expressae sunt, si addantur 7417. sta- 
dia, ilia ipsa extitura sit, jam nullus 
dubio locus relinquitur, quin earn ip- 
sam hoc loco reponi oporteat. Sunt 
autem ea stadia, uccccxxvii. millia 
passuum, cum stadio uno, quod est 
in rotundo numero praetermissum. 

115.1b. CCCXXXL] Pliniani libri 
nnum milliare addunt, CCCXXXII. 
Arteniidorus, eus raSfipuv, (XTdSia /3' 
X v' d, stadia 2651. quae passus effi- 
ciunt cccxxxi. mill, cum passibus 
fere cccc. quae minor sumnia negligi 
plerumque solet. 

116. Ibid. Octuagies novies centena 
XXXXV.] Mire hocloco discrepant 
inter se codices. Editi quidem, oc- 
tiMgies sexies centena, LXXXV. Par- 
mensis editio, nonaginta (pro nonagies) 
LXIX. Martiauus lib. vi. p. 199. oc- 
tuagies^quinquies LXXVIII. At Reg. 
codex 1. 2. et Colb. 2. aliique, 
LXXXIX. LXXXX. hoe est, octua- 
gies novies centena, nonaginta millia. 
Ad liaec sincerae scripturae vestigia 
accedit proxime nostra emendatio, 
LXXXIX. XXXXV. Stabilitur 
autem inprimis Artemidori ipsius, 
quem Plinius landat et sequitur, auc- 
toritate ac ratione. Is enim summam 
omnium stadiorum colligens, dfiov 
airh Tdyyov eis TdSeipa, ctoS/wj' fjLvpid- 
^uv f /cat d <p' I', stadia numeral 
71560. quibus respondent omnino 
8945000. passus, ac praeterea clxxv. 
quorum in tanta mensura ratio vix 
haberi solet. 

117. Ibid. Quadr agies] Pliniani co- 
dices malt'i, LIIII. LXII. perperam 
baud dubie, pro XLIIII. XC, M. hoc 



AD C. PLINll SKCUNDI LTI5. II. 



545 



est, qnadragkx qunhr ccntenn, ct n<>- 
niifiinfd miUiii: iit Giiill. Peliccrii 
manu in ora libronmi ejus scriptiim 
aniinadverti, ex probatis codicibus : 
(]\\x siinima respondct stadiis 35920. 
quo intcrvallo littus yEtliiopici Oce- 
an! (listare ab ostio Tanais scripsit 
Aitcmidorus. Id vero planius mnlto 
fiet, coUatis in unani singularibus, 
quas mox ponentnr, mensuris. Mar- 
tian! cum Plinli libris consensus, jam 
turn PEtate ejus depravatos fuisse co- 
dices, probat, quod alias saepe aiiim- 
advertemus. 

118. lb. Decies centena] Hie mirum 
in modimi variant codices omnes. Li- 
bri edit!, quingenta quinquaginta mil- 
lia. Reg. 1. 2. Colb. et Cbiffl.DCCF. 
Nos (lecic.i ccnlena, ex Arteniidoro. 
nxdros 5e rrjs otKoufji4vr]s, in(|uit, ciTrb 
T-^s AIOwttikT)! QaXa.(T(rn]S iirX ttjv Mep6r)Vy 
(TToSiW 7}'. Stadia 8000. efficinnt pas- 
sus 1000000. Qui CCCCL. M. in 
Plinii textum induxerunt, ii ex Era- 
tosthenis computo Artemidori ratio- 
nem metiri voluerunt, de qua viden- 
dus Strabo lib. i. p. 63. 

119. Ibid. Rhodum DLXIIL] Ar- 
temidorns habet tantum stadia S' <p', 
4500. seu passus dlxii. cum quin- 
grntis. Piiniani lil)ri, DLXXXllI. 

120. Ibid, anidmi LXXXVIL] In 
libris editis, LXXXIIII. In Chiffl. 
LXXXV. In Colb. 2. LXXXVI. 
M. D. pass. 

121. Ibid. Chium A'C/F.] Ita plane 
Reg. 1.2. Colb. 2. aliiqtio: qiiibus 
sufTragatur Artcuiidorus : us X7oi', 
(TTuSta x' "'' stadia T.'jO. sunt passuuni 
niillia i.W VIII. cum DCtr,, Rotumlo 
expl('(oi|iio nnnicio, i,xx\xi\ . In li- 



bris cditis, et Mss. quibusdam, exci- 
dit denarii nota, dum legunt tantum 
LXXXIV. pro LXXXXIV. 

122. Ibid. Tenedon, XLIV.] Per- 
turbatas hoc loco nunierornm notas 
agnoscere jMomtum est, cum in CliifH. 
cod. boo intervallum a Samo ad 
Chium attiibuitur, quod sane line 
revocari oportet, expuncto niimero 
XXVIII. quern editi omnes retinent, 
vel CXIX, queni manu script!. Ar- 
temidorus enim, els TeVeSor, inquit, 
(TTttSia t' /, stadia 850. quae efficiunt 
passuum xliii. millia, cum dccl. nu- 
mero absoliito, xuv. mill. 

123. lb. Ostiu7n Tanais, CCLXXV.^ 
Sic Artemidorus, quern secuti sumus, 
nt par fuit: 'EttI Tdva'iv Trorajj-hv, 3' 
a'. Stadia 2200. efficiunt passus 
CCI.XXV. mill. In libris omnibus ex- 
cidit librariorum culpa denarii nota : 
nam CCLA'F. tantum cxhibent. 

124. Ibid. LA'A"A7.Y. mill.l Ita 
libri omnes. Ex Artemidoro tamon 
colligi duntaxat possunt stadia 5C4. 
hoc est, passuum millia i,xx. Martia- 
nus aberrat ab eo numero (juam lon- 
gissimc, cum ait lib. vi. p. 200. ' Qui 
quidem cursus, si per maria trans- 
eatur, in compendium ducit millia 

DCLXXVIH.' 

125. Ibid. Isidoi-us adjccit dnode- 
cies centcna millia quinqvagintn] Ita 
codices omnes Mss. et Martianus loc. 
cit. *Scd Isidorns adjccit duodccies 
centeiia quinquaginta millia, usque 
ad Thulen: qua^ quidem opinatio mi- 
ll! vitlotur incerta.' Frusfra igitiir 
Sabcllicus emcndabat : dundcciin mil- 
lia stadiorum, et quinquaginta. 



Ihlj.!,. ,t V.ii: (■/(/•.. 



I'Tniiiis. 



7" 



C. PLINII SECUNDl 

NATUIIALIS HISTORIiE 
LIB. 111. 



C. PLINII SECUNDi 

NATURALIS HLSTORJ^ 
LTBER III. 



Primus el secundus Muropcc sinus. 

I. XIACTENUS de situ, ct miraculis teriae, aquarumque ct 
siderum, ac ratione ' universitatis, atque raensura. Nunc 
de partibus : quanquam infinitum id quoque existimatur, 
nee temere sine aliqua reprehensione tractatum.^ Haud 
ullo in genere venia justiore,' si modo minime mirura est, 
hominem genitum non omnia humana novisse. Quaprop- 
ter auctorem neminem unum sequar : sed ut quemque ve- 
rissimum in quaque parte arbitrabor. Quoniara commune 
ferme omnibus fuit, ut eos quisque diligentissime situs di- 
ceret, in quibus ipse prodebat : * ideo nee culpabo, aut 
coarguam quenquam. Locorum nuda nomina, et quanta 
dabitur brevitate ^ ponentur, claritate causisque dilatis in 
suas partes : nunc cnim sermo de toto est. Quare sic ac- 
cipi velim, ut si vidua '^'' fama sua nomina, qualia fuere 



Cap. I. 1 Ita Cliiffl. Harcluin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, ac side- 
rum, el ralione Aid. Jmit. Basil. Lii^'l. Erasnii, Dalec. Eiz. et Gronov. Mox 
vet. \^a\ec. atque tnensitnc. — 2 Vet. Dalec. id quoque aslimatur ... tractandtun. 
— 3 Aid. Jimt. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gionov. venia justiov est. 
— 4 Mar<;o edd. Dalec. et Gronov. disccret, ex quibus ipse prodibat. — 5 Ibid. 
quantum dabitur bren. — G Vet. Dalec. ut sicubi vidua; Chiffl. ut si dividua- — 

NOTiE 

* Ul si vidua] ()|)pid()riini, isiqnit, obsrura scilicet insloriarine, citcn- 
ita nunc aiidieiida siinl nomina, Ian- )iir. 
ijuani cum juimnm fuere conditn, ul 



NAT. HIST. LIB. HI. 1. 647 

primordio ante res ullas gestas, nunciipentiir : et 7 sit quae- 
dam in his nomenclatura quidem, sed raundi rerumque na- 
turae. 

Terrarum orbis uni versus in tres dividitur partes, Euro- 
pam, Asiani, Africam. Origo'' ab occasu Solis et Gadita- 
no freto, qua irrumpens Oceanus Atlanticus in maria inte- 
riora difFunditur. Hinc intranti dextra Africa est, laeva 
Europa : inter has *= Asia.* Termini, amnes Tanais et Ni- 
lus. Quindecim** m. pass, in longitudinem, quas dixinius,^ 
fauces Oceani patent, quinque m. in latitudinem, a vico 
Mellaria Hispaniae ad promontorium Africas Album,* auc- 
tore Turranio Gracilis juxta genito. T. Livius, ac Nepos 
Cornelius latitudinis tradiderunt, ubi rainus,'°s vii. m. pass, 
ubi vero plurimum, X. m. Tarn modico ore tarn immensa 
aequorum vastitas panditur. Nee profunda altitudo mira- 
culum minuit. Frequentes ^ quippe taeniae candicautis vadi 
carinas territant. Qua de causa Limen interni maris mnlti 
eum locum appellavere. Proximis autem"' faucibus 



7 Chiffl. delet tJi et, probante Dalecampio,— 8 Ita Cliiffl. inter h. A. est edd. 
vett. item Harduin. 2. 3. Miller. Bipoiit. et Franz. — 9 Ita vet. Dalec. aliiqiie 
codd. ap. Harduin. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. TuV' 
ranio Graccula edd. vett. ante Harduin. — 10 Ita Chiffl. Regg. Harduin. 1. 2. 
Coll). 1. 2. et Paris, item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Hipont. et Franz. «//» 
minimum Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Lugd. 1C06. Dalec. Elz. et Gronov. 
— 11 Ita Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipout. et Franz. Proxi- 
ma autem edd. vett. Mox, margo edd. Dalec. et Gronov. co'ercent reluti clau- 

NOTiE 

^ Origo'] Melam sequitur, ita scri- s Ubi minus] Ubi plurimntn, de- 

benteni i. 4. operis de situ Orbis : cem : ubi minus, septem ; ubi mini- 

' Nunc exactius,' inquit, ' eras situs- mum, quinque mill. pass, ut dictum 

que dicturo, indeest commodissimuui est proxime antea. Vide Notas et 

incipere, unde terras nostrum pela- Emend, num. 1. 

gus ingreditur,' &c. h Frequentes] Adeo parum dcpres- 

« Inter has] Nam Europa; Asia ei fundi mare ibi esse siguificat, ut 

Africapque obtenditur. vadum ipsuni saxosuni appareat, ac 

d Quindecim] Sic Martianus, lib. per latitudinem freti ab Europa in 

VI. c. de rotnnditate terra;, p. 201. Africam instar tajniie fasciaeve can- 

« Quas diximus] Plane niodo, his dicantis porrigatur : Tatviav v(pa\of 

verbis : ' Gaditano freto,' &c. appellat Strabo, lib. i. p. 49. 

' Album] a i\nc Capo Sparlel: idem ' Pruximis autem] Montes, inquit, 

Ampelusia vocitatum, V. 1. utrimque impositi faucibus qua: fre- 



548 



C. PLINII SECUNDI 



utrimqiie irapositi montes coercent claustra. Abyla Afri- 
cos, Europge Calpe, laborum Herculis metae.'^ Quam ob 
causara indigenee columnas ejus Dei vocant, crednntque 
perfossas'' J exclusa antea admisisse maria, etrerum natu- 
rae mutasse faciem. 

([.) Primura ergo de Europa altrice victoris omnium gen- 
tium populi, longeque terrarum pulcherrima, quam plerique 
merito non tertiam portionem fecere, verura aequam; in 
duas partes, ab amne Tanai ad Gaditanum fretum, univer- 
se orbe diviso. Oceanus hoc quod dictum est ^ spatio At- 
lanticum mare infundens,'4^ et avido meatu, terras, quaecum- 
que venientem expavere, demergens : resistentes quoque 
flexuoso littorum anfractu lambit : Europam vel maxime 
recessibus crebris excavans : sed in quatuor praecipous '^ 
sinus. Quorum primus ' a Calpe Hispaniae extimo (ut dic- 
tum est) nionte Locros"" et Brutium"^ usque promonto- 
lium immenso ambitu flectitur. 



stra. — 12 Herculis meta Chiffl. — 13 Pintian, per/ossos, sub. montes.— 14 Margo 
edd. Dalec. et Gronov, in Atlanticutn mare se infundens. Mox vet. Dalec. ve- 
nientem exspectavere, excepere. — 15 Ita Chiffl. aliique codd. ap. Haidiiin. item 
edd. Hardiiin. I. 2. 3. Miller. Bipont. et Frp.nz, prcccipue edd. vett. ante Har- 
duin. — 16 Locros Brutium, oniisso et, Cliiffl. 



NOT^E 



tiim urgent, sibique propiiiquant, 
claustra hujuscemodi continent. Id 
acceptuni a Mela, ii.6. ' Deinde an- 
gustissimutn pelagns, et proxima in- 
ter se Europae atque Africee littora, 
montes efficinnt, ut initio diximus, 
coliimncB Herculis, Abyla, et Calpe.' 
J Per/ossas'j Vide Notas et Emend, 
num. 2. De re ipsa Pomponius, ut 
solet, pcreleganti brevitate, i. 5. 
* Hunc Abylam,' inquit, 'ilium Cal- 
pen vocant : columnas Herculis u- 
trumque. Addit fama nominis fabu- 
1am : Herculem ipsum junctos olim 
perpetuo jugo diremisse colles, atque 
ita excUisum autea mole montiuin 
Oceauum, ad quse nunc inundat^ ad- 



niissum.' Seneca Natur, Qnaest. vr. 
29. ' Sic et Hispanias a contextu 
AfricjE mare eripuit.' 

■' Hoc quod dictum est] Gaditano 
freto. 

' Quorum primus'] Is Ibericum ma- 
re, Sardouni, Tyrrbenunique com- 
plectitur. 

™ Locros] Pomponius quoque pro- 
pe Brutium promontorlum Locros 
statuit : ' Tertius sinus,' inquit, ' in- 
ter promontoria Zephyrium, et Bru- 
tium, Consilinum, Cauloniam, Locros- 
que circnmdat.' Brutiinn vero pro- 
montoriiim illud est quod cap, 10, 
Leucopetra appellatur. 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



549 



n. In eo prima Hispania terrarum est, ulterior appellata, 
eadem Baetica. Mox a fine Urgitano ' ^ citerior, eademquc 
Tarraconensis ad Pyrentea juga. Ulterior in duas, per 
longitiidinera, provincias dividitur.^ Si quidem '' Basticae 
latere septemtrionali praetenditur Lusitania, amne Ana*" 
discreta. Ortus hie Laminitano "^ agro citerioris Hispaniae, 
et modo se in stagna fundens, modo in angnstias resor- 
bens, aut in totum cuniculis condens, et saepius nasci gau- 
dens, in Atlanticura Oceanum efFunditur. Tarraconensis ^ 
autem affixa Pyrenaeo, totoque ejus latere decurrens, et 
simul ad Gallicura ^ Oceanum Iberico a mari transversa se 
pandens, Solorio ^ monte, et Oretanis s jugis, Carpetanisque, 
et Asturum, a Baetica atque Lusitania distinguitur. 

III. Baetica/ a flumine earn mediam secante cognominata. 



Cap. It. I Dalec. legit, a sinu VirgUano. — 2 Chiffl. in duas partes dhidi- 
tur.—3 Tarraconensis autem hinc affixa Harduin. 2. 3. Bipont. et Fianz. Mox 
transversim vet. Dalec. 



NOTiE 



* A fine Urgitatio'l Ab oppido Ur- 
ci, rpii Ba!ticac finis, ideniqiie Tarra- 
conensis initiiim, «t dicetur cap. 3. 
et 4. Urci, Urgi, Virfji, omnia ejns- 
deni oppidi sunt noniina. Ilodic Al- 
macaren, Martianus a Flinio nuitua- 
tus, lib. VI. pag. 202, cap. de Hispa- 
nia : ' Ab Urcitano fine,' iiiquit, ' qua 
citerior moat, Tarraconensis dicitur,' 
i;c. Mela, ii. 6. ' Virgi in sinu ({iiem 
Virgitanum vocant.' 

'' Si (luidem] Martianus, loc. cit. 

'^ Ana] Nunc Maurorum lingua 
Guadiana, lioc cst,flitmcn Anas. "Aray 
Straboni, lib. iii. p. I3'J. 

•1 Law8«it«H'>] Aboppido,quo(l Aa/ui- 
viov vocat Ptoltnna^iis, in Carpetanis, 
11. ti. Laminiuni Antoninus, in Tarra- 
concnsi, (piod a capito fluniinis Ana; 
distare ait idem vii. pass. mill. Ho- 
die oppido nomen est Monticl, et idem 
circuinjaccnti agro, Campo de Mon- 
tiel : nee procul a fontibus se iu di- 



versa stagna fundit, ac se ipse pre- 
mit subinde angiistioribus alveis, mox 
in totum cunicuio se abscondit, sa-- 
|)ins ita nasci gaudens : quod circa 
Metellinum oppidum, niultis ab ip- 
sius cxoriu millibus, contingere f'also 
veteres credidere. 

* Ad Gullicum] Qui et Aquitaniciis 
appellatnr. 

f Solorio] Solurium vocat Isidorus, 
Orig. XIV. 8. qui montium Hispaniie 
altissimum prodit. Nunc vocant Sier- 
»•« de hs Vertientcs. 

s Oretanis] Oretana juga, hodie 
Sierra di Alcaraz : Carpetana, Sierra 
di Guadalupe, Sierra di Pico: Astu- 
rum dcnique, Sierra de l<is Asturias. 
Pro Asturum frustra Vellunum repo- 
nit Joan. Genes. Sepidveda, I'pist. 
III. 15. ad Pintianum, p. 181. 

^ B(tlica] Andalusia nunc est, cum 
parte Granatensis regni. — ' Unde sit 
autem Andalusia^ factum nomen, mi- 



550 



C. PLINII SECUNDI 



cunctas provinciarum divite cultu, et quodam fertili ac pe- 
culiar! nitore praecedit. Juridici'' conventus ei quatuor, 
Gaditanus, Cordubensis, Astigitanus,' Hispalensis. Oppida 
omnia numero CLX XV.'' In iis coloniae ix.**^ municipia 
VIII. Latio ' antiquitus donata xxix.libertate vi. foedere 
111. stipendiaria cxx. Ex. his digna meraoratu, aut Latiali 
serraone dictu facilia, a flumine Ana, littore Oceani, oppi- 
dum Onoba,+ iEstuaria" cognominatum : interfluentes,^ 
Luxia, et Urium.'^ Mariani ^ montes :<^ Bastis ^ fluvius : littus 



Cap. III. 1 Asticianus Cliiffl. — 2 Gronov. et al. vett. In iis colonia VIII. 
Mox Harduin. 2. 3. Bipont. et Franz, municipia XVIll. — 3 Dalec. legi jubet : 
Liilio jure, lit infra cap. 4. Mox foedere 11. edd. vett. ante Harduin. foedere 
III. in Cliiffl. alioqiie cod. ap. Laet, item in edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz, stipendiaria CCX. edd. vett. et Gronov. — 4 Ossonoba edd. 
vett. ante Harduin. — 5 Interjluunt vet. Dalec. — 6 ' Male Mss. Hareni montes. 
Eruditus Harduinus in altera sua editione, Arena montes. In aliis editioni- 
l)us, Ariani. Sunt Mariani montes, Ptolem. ii. 4. Nunc Sierra- M arena, 
Inde forte appeilalum aes Marianuni, de quo infra Plinius xxxiv. 1.' Brotier. 



NOTiE 



hi fateor esse incompertum. A Van- 
dalis eniin, opinor, Vandalia dicere- 
tur. Orientales, quibus ignoti sunt 
Vandali, inquit D. D'Herbelot, in 
Biblioth. Orient, p. 114. fabulantur 
ab Andahiso lapiieti filio, Noe nepo- 
te, Andaliisiamnomenaccepisse.' Ed. 
sec. 

h Juridici] Quo tempore Komani 
Hispanias tenuere, suos in illis Sena- 
tus Judiciarios liabebant, quos ' Con- 
ventus Juridicos' suo nomine appel- 
labant. Hue finitimi, tanquam ad 
Coloniae metropolini, jus petituri, 
et de controversiis quas orirentur 
disceptaturi, convcniebant : quemad- 
modum liodieqne in Gallia forum 
juris publici (Parlamenti Curiam 
vocant) Lutetiae Parisiorum, et To- 
losae, et alibi constitutum perdu- 
rat : et in Castellae regno, Prae- 
torium Vallisoletanum, et Grana- 
tense. 

c Numcro CLXXV.] Sic Martia- 
nns, lib. vi. cap. de Hispania, p.203. 



librique onine?. 

^ In his colonicE IX.I Vide Notas 
et Emend, num. 3. nbi eadem opera, 
quid coloniae sint, quid municipia, 
quid donata Latio oppida, quid de- 
nique foederata, ac stipendiaria, dic- 
turi sumus. 

« Onoba, jEstuaria"] Ab aestuariis eo 
loci frequeniibus. Sunt autem aestu- 
aria {avaxvcreis Straboni, lib. iii. p. 
140.) loca quae marinis aquis referta 
sunt ex inuudationibns pelagi, per 
quas saepe in mediterianea fluviorum 
instar navigantes accedunt. Oppi- 
dum id porro Anae fluvii ostiis, ubi 
aestuaria fiunt accedente raari, prox- 
imum, nunc esse Gibraleon Rodericus 
Cams recte censet, Antiq. HispaL 
III. 75. Vide Notas et Emend, 
num. 4. 

^ Luxia, et f/riwwi] Nunc amnes eos 
Odier et Tinto vocant, inter Anam et 
Bsetim fluentes. 

B Mariani} Ab Urio amne ad Bae- 
tim perpctua sunt montiuin jtiga. 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



551 



Corense 7 ' inflexo sinu ; cujus ex adverse Gades, inter in- 
sulasJ dicendae. Promontorium Junonis,'' Portus Baesip- 
po.' Oppida: Belon,™ Mellaria:" fretum ex Atlantico 
mari. Carteia," Tartessos ^ a Graecis dicta. Mons Calpe.P 
Dein littore interno "^ oppidum 9 Barbesula cum fluvio. Item 
Salduba : ^ oppidum Suel : Malaca ' cum fluvio, foederato- 



— 7 Littus Curonense Cliiffl. Vid. infra Not.— 8 Carpessum Appian. Paii- 
sau. et Leopard. — 9 Vet. Dalec. oppida. — 10 Item Salduba duba oppidum, Suel 



NOTJE 



Vide Notas et Emend, num. 5. 

'' Balis] Nunc Guadalquivir \ocaint: 
quae vox Arabibus Fluvium magnum 
sonat. 

' Littus Corense'] Mss. Reg. 1. 2. 
&c. Curense. Littus id a Baeti anine 
ad Rio Guadalete porrigitur, ubi op- 
pidum S. Lucar di Baramedi. 

J Inter insulas] Lib. iv. cap. 36. 

'' Junonis] Nunc Capo de Trafalgar. 
Ptolemaeo, II. 4. a.Kpani]piuv, iv & vabs 
"Hpar. 

' BcBsippo] Hodie Puerto Beges, vel 
Beger. Vide Notas et Emend, num. 
6. 

"> Belon] Ptolemapo, loc. cif. Bo(- 
\ttiv ir6\is Kal Tronaix6s. Marciano quo- 
que Heracl. p. 70. Stephano BeAwi/, 
irrfXd Kal TTorajxbs rrjs Boitiktjj, k. t. \, 
post Sirabonem, lib. in. p. 140. Ho- 
die Turiffa, ad fretum. 

" Mellaria] MevKapia Marciano He- 
racl. p. 70. Nunc diruta : loco no- 
nien Milarese. 

" Carteia] Raprrf'ia Ptolemaeo, ii. 
4. Numniusestex acre mininio,apud 
P. Albaret, e Societate nostra, Tur- 
nonii, inscriptus, caiueia, qutin ad 
nos iile iuspiciendum niisit. Pictus 
ea parte Genius civitatis est : pars 
altera est usu detrita. Fabrica ma- 
nifeste Hispanica. ()|)pidi illius ho- 
die rudeia vix siipersimf. Portus su- 
perest admoduin capax,cumcastell(>, 



Torre di Cartagena, corrupto a vetere 
Carteia nomine. Roder. Cams, An- 
tiq. Hispal. ill. 24. Mela, ii. 6. ' Car- 
teia (ut quidam putant) aliquando 
Tartessus.' Pausan. Eliac. lib. vr. 
poster, p. 378. et Strabo, lib. in. p. 
151. "Evioi 8e Taprriffohv r^v vvv Kap- 
TTftav irpoffayopfvovffi. Gadium insn- 
1am Tartessnm quoque vocitatam di- 
cemus IV. 36. Et in insula ad Baetis 
ostia tertiam eo nomine urbem vete- 
res agnovere. Strabo, p. 148. 

P Mons Caipe] Cum oppido cogno- 
mine, cujus meminere Strabo lib. in. 
p. 140. Antoninus, et nummus anti- 
quus, C. I. Calpe, hoc est, Colonia 
Julia Calpe, apud Spanhem. p. 766. 
Sed eadem plane ea est cum Carteia 
superius dicta. Montis ipsius nomen 
extat in vetusta Inscriptione, qua 
Herculis facta narrantur, apud Rei- 
nesiiim p. 347. EHI. TO. KAAneloi/ 
OP02. HA0E. 

1 Littore interno] Littore interni 
maris, hoc est, mediterranei : ibi eniin 
oppidum Barbesuia, nunc Guadajara, 
ad amneui hodieque cognominem : 
Marcianus Heracl. airh Kapntias us 
Bap/3r)(ToAa . . . anh Se Bap^rjirSKaii', K. T. 
K. Fluvii BappT^irdXa nuniinere Pto- 
lem. II. 4. et 'I'zetzes, Chiliad, viii. 
712. 

' Item Saldulia] Hoc est, ut Bar- 
besuia, sic etiam Salduba olim oppi- 



552 



C. PLINII SECUNDl 



rum.'° Dein Menoba' cum fluvio. Sexifirmum " " cog- 
nomine Juliurn, Selambina/ Abdera. Murgis '" Baeticae 
finis. Oram earn universam originis Poenorum existimavit 
M. Agrippa. Ab Ana' autem Atlantico Oceano obversa^ 
Bastulorura Turdulorunjque est." In universam Hispa- 
niam M. Varro pervenisse Iberos/ etPersas,et Phoenicas, 



Melachn cum fluvio, IfC. Pro Suel Chiffl. sire. — 11 Sexlifirmum, Ptolemapo ; 
Sexti Firmum edd. vett. Vide infra notam. — 12 Pinetus Iiepc interserit : Tiir- 
duli a Bati fluvio ad JEtnam usque protenduntur. Eorum finis ad promontorium 



NOTiE 



dum cum fluvio fuit cognomine : Suel 
non item. Salduba hodie Marbella 
est :• ad amnem olim cognominem, 
qui nunc Rio Verde dicitur. SoOeA. 
inter Marbellani et Malacam, in reg- 
no Granatensi castellum est, hodie 
Molina. Keteit haec oppida Mela, ii. 
6. Mtenoba, Malaca, Suel, Salduba, 
Lacippo, Barbesul. Inscriptio vetus 
apud Reinesium, p. 131. mvnicipio 
SVELITANO. Sunt qui velint esse 
Fuengirolam, vicuni a Malaca leucis 
quatnor dissitum, ul)i haec reperta 
erutaque inscriptio est, sed ficta ea- 
dem et recens. 

* Blalacii] Malaca, inquit, foedera- 
toi uni oppidum est, cum fluvio. Pto- 
lems3eo ji. 4. MaAarea, qui vicinura 
amnem 2a3ou«aj/ vocat. Oppido in- 
colae nomen fecere Malaga: Galli, 
Malgnes: amni, Guadalquivireio : sive 



men, de qnibus Strabo lib. iii. p. 156. 
aliique. 

^ Selambina] l,7i\dfi^iva Ptoleniaeo, 
loc. cit. et niox''A;3Sa/>a, Straboni, loc. 
cit. AuSrjpo, Stephano''A;85rjpa. Illani 
hodie Salobrena incolae, istam Alme- 
ria vocat Mariana, Hist. Hisp. x. 18. 
p. 503. utramque regni Granatensis. 
Aliis Abdera Adra esse videtur,haud 
adeo abludente ab Abdera vocabulo, 
medio fere inter Selambinam et Al- 
meriam intervallo. 

« Murgis] Antonino Murgi, aSexi- 
tano, M. P. xxxviii. Hodie Almeria 
est, si Mendozam audimus in Cone. 
Illib. Muxacra, in ora ulteriore ver- 
sus Septemtrionem, si Marianam, 
Hist. Hisp. I. 3. cui subscribimus. 
Alia porro ab ista Movpyis Ptolemael 
est, n.4. in niediterraneis Turdulo- 
rum BEeticorum oppidis. Alia item 



Fiu Grande. Regio vino nobilis, in quam hodie Murciam vocant, regni 

Granatensi regno. caput, oppidum et a niari, et ab ora 

t Menobal Maivol3a. Straboni, lib. hac quam lustranius longe dissitum. 



III. p. 143. Ptolema?o Mwo/Sa, men- 
dose. Fluvio nomen est hodie Fiu 
Frio, sen Frigidus aninis : oppido, 
Torres, in littore regni Granatensis. 

" Sexifirmuin [^fiexti Firmuni] Mss. 
Sexiflrmum. Mela, loc. cit. Ex vo- 
cat : Sexitanum, Antommis : Sel Pto- 
lemaeus, ii. 4. liodie Almunecar. Vide 
Notas et Emend, num. 7. Hinc sal- 
samentis Exitanis, sive Sexitanis no- 



X Ab Ana] Ad fretum usque. Me- 
la, 111. 1. A freto ' ad flumen Anam 
Turduii et IJastuli habitant.' 

y Obversa] Subintellige, ora. ATur- 
dulis sive Turdetanis, Ba;tica tola 
olim Turdetania appellata. Vide 
Strab. lib. ui. p. 139. 

z Ibcros, If-c] Qe his omnibus vide 
Diodor. Sicul. Bibl. lib. v. pag. 312. 
Appianus in Ibericis, p. 256. Melam, 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



553 



Celtasque, et Poenos tradit. Liisum enim* Liberi patris, 
aut Lyssara cum eo bacchantium '^ nomen dedisse Lusita- 
niae, et Pana praefectum ejus universas.'' At quae de Her- 
cule •= ac Pyrene, vel Saturno traduntur, fabulosa inprimis 
arbitior. 

Baetis in Tarraconensis provinciae,''^ non, ut aliqui dixere, 
Mentesa*^ oppido, sed Tugiensi * exoriens saltu, juxta quern 
Tader ^ fluvius, qui Carthaginiensem agrum rigat, Ilorci ^ 



sacrum: Bastuli vero a Calpe usque Alimejitnm, — 13 Gor. Pinet. et edd. vett. 
patris comitem, aut Lijssam baccliantem. Mox, niaigo edd. Dalec. et Gronov. 
ejus universa autcm quce de Hercule, ^c. — 14 Tarraconensi provincia ibid, et 
mox, Me^e.srt o;);;u/o Cliiffl, Paulo post iiiaigo edd. Dalec. et Gronov. saltu, 
juxta quern, S^c. quod recepere Harduin. et lecentt. jua;<rt deest in edd. vett. 



NOTiE 



I!. 6. aliosqne. Phoenicum inprimis 
expeditioneni iu Hispaniani eo tem- 
pore susceptam, quo Romauae urbis 
fundamenta poiierentur, Mariana ceu- 
set Hist. Hisp. i. 15. 

* Lusiim cnini] Varro nugatur, si 
a ludo sen lusione, quaj vox Latina 
est, jam turn Bacchi aevo Lusitaniaiu 
cognominatani velit: aut a Aucrcra, 
qua: vox rabiem sonat. Sic tamen 
Martianus accepit, lib. vi. cap. de 
Hispania, p.2U3. ' Lusitania, cui no- 
men tabula a Insu Liberi patris, vel 
cum eo bacchantium, sociavit.' In 
Mss. Lysum. An Lysuin Liberi Pw 
tris, aut Lysam cum eo baccliantem legi 
satius : ut ' Lysus ' et 'Lysa' iinius 
Iiominis, qui liacclii filius coniesve 
fuerit, nomen geminum esse videa- 
tur ;' Baccliuui ipsuiii Lysiuu) apiid 
Pausaniani dictum accepimus, a \vcii, 
quod curas solvit. 

'' Universa] Subintellige, Hispa- 
niae. Verba Sosthcnis de I'acclio, 
lib. XIII. liieiicorum : T^iKriaas 5e koI 
^l^rjpiav, Uava KarfKinev 4wifj.(ATyr^v 
Tail/ rdiraiv, ts Tr)v xttSpav Rir' avTOv Ua- 
v'lav fj.era)v6na(Tfv, V ol fxeTuytpecrrfpoi 
'Zrarlav irpoffiydpivffav. Apud Plu- 



tarch, lib. de Flumin. p. 1159. 

<= De Herculel De Herculis expe- 
ditione in Hispaniam, Diodor. Sic. 
Bibl. lib. IV. p. 226. A Pyrene Be- 
brycis tilia, quam Hercules adamarat, 
in Pyrenaeo nionte sepulta, montis 
ejus appellatiouem fabulose Silius de- 
ducit, lib. III. 

•> flientesa] Haec Mentesa Bastnlo- 
rum, de qua cap. 4. dicetur. Nunc 
vicus S. Thom&: olim Episcopalis se- 
des, Gicnain deinde transducta, Juen. 

<^ Tugiensi] Ab oppido Tugia, cu- 
jus Antoninus meminit, et a Castu- 
lone, Malacani versus, distare ait, 
XXXV. M. P. Nunc jacet. Saltui Tu- 
giensi nomen, Sierra de Alcaraz. 

^ Juxta quern Tader] Ita Mss. oni- 
nes. Ex iisdem montibus, quibus 
Ba;tis, Tader oritur : liodie Segura 
vocaiit : sed is in ortum tendit,Mur- 
ciam rigat, et in Illicitanura agrum 
devolvitur, ut dicetur cap. scq. 

s Ilurci] Curvo, inquit, auinis de- 
flectit anfractu, quasi ret'ugiat Cn. 
Scipiouis rogum aspicere : quern in 
turrim quandam Hasdrubalis copiae 
fugientem conipulerant : qua incensa 
cum onini comitatu misere coucrema- 



554 



C. PLINII SECUNDI 



refugit'^ Scipionis rogum : versusque in occasum, Ocea- 
num Atlanticura provinciam ^ adoptans petit, modicus pri- 
rao, sed multorum fluminum capax, quibus ipse famara 
aquasque aufert. Baeticae primum ab Ossigitania "^ ' infu- 
sus, araoeno blandus alveo crebris dextra laevaque accoli- 
tur oppidis. 

Celeberrima inter hunc^ et Oceani oram in raediterraneo 
Segeda, quae Augurina cognominatur : Julia, quae ^ Fiden- 
tia : Urgao,'7 ' quae Alba : Ebura, " quae Cerealis : lliberi," 
quod Liberini : Ilipula," quae Laus : Artigi,P quod Julien- 



— 15 Vet. Dalec. ille ocyor refitgit. — 16 Ossigitanice margo edd. Dalec. et 
Gronov. — 17 Virgao edd. vett. Mox Hebura, qu(B,S{c. margo edd. Dalec. et 
Gronov. Deinde, Astigi Harduin. 2. S. el Franz. Astici Parni. Singilia He- 
gua Gronov. Paulo post, Ubedu ibid, pro Bcebro, ' Forte Agabro legi satius : 
quod, cum Eliberitana et Astigitaiia Ecclesia, meminit etiam Agabreiisis 



NOTiE 



tu9 est: ut auctor est Appianus in 
Iberic-. p. 263. Oppido noraen hodie 
Lorquinum est, ad amnem Taderum, 
in regno Murciee. 

■> Provinciam^ Baeticas provinciae, 
quam mediam secat, suum nomen 
impertiens. 

' Ossigifatiia] Ab Ossigi oppido, de 
quo mox : ab ea provincia Baeticae 
initium duci hand obscure innuit : 
citra versus Septemtrionem et or- 
tum, Tarraconensem esse: quare ad 
Castulonem oppidum, qui Baeticae 
finis pauIo post dicetur, Ossigitauia 
pertinuit. 

i Inter hunc'\ Inter Baetim, ab Os- 
sigitania, ad ftetum Gaditanum, et 
Atiantici oram Oceani, Cordubensis 
conventus niediterranea oppida ista 
sunt : Segeda, &c. 

'' Julia, quee] Tiberii nummus, in 
Thesauro Goltzii, Col. Ivl. Fiden- 
TIA. Sed sunt Goltziana Latina nu- 
mismata pleraque adulterina et ficta. 
Straboni, lib. iii. p. 141. 'lov\ia. Est 
OvKiu, vel potius 'lov\ia, Ptolemaei 



prope Cordubam, ii. 4. 

' Urgao'] Inscriptio inventa Arjo- 
nae in agro Giennensi, leiicis duabus 
ab Andujar, Mvnic. Albense. Vr- 
GAVON. apud Gruter. p. 233. sed fic- 
ta et recens. 

"' Eburd] In Mss. qnibusdam, Ebo- 
ra. Non est baec Ebora Pomponii 
Melae, de qua ille in BcPticae littore, 
III. 1. nee Strabonis 'Efiovpa, quae ea- 
dem cum Ebora Pomponii est, iii. p. 
140. Nunc, ut ego reor, est Alcala 
Real, inter Granatam et Cordubam. 

" Iliberi] Loaysas in Cone. Illib. 
legit, Eliberi, quod Eliberini. Fuit in 
colle, cui nomen liodie est Sierra de 
Elvira. PtolemsEO, loc. cit. 'UA.i- 
^tpls. 

" Ilipula'] Ptolemaeo, loc. cit. 'lAXt- 
irovKa. fxeyaKT}. Nunc est Granata, 
regni cognominis caput. Vide Ro- 
der. Carum, Antiq. Hispal. iii. 11. 
p. 100. 

P Artigi] Nunc Alhama, inter Gra- 
natam et internum mare, versus Ma- 
lacam. Mart, de Roa, in Hist. .^sti< 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



555 



ses: Vesci,'' quod Faventia: Singili/ Attegna/ Arialdu- 
num/ Agla minor, Ba^bro, Castra vinaria/ Episibrium,'^'' 
Hippo "* nova, Ilurco,'9 >" Osca,^ Escua, Succubo, Nudita- 
nura,'' Tuati * vetus, omnia Bastetaniae •' vergentis ad marc. 



Concilium Hispalense If. Can. 1.' Harduin. in Ed. sec. — 18 Castra v. Pisim- 
brium Cii'ifR. — 19 ' Bene Ilurco nunimi veleres.' Biolier. Illurco ceterie edd. — 



NOTiE 



git. fol. 13. aliiqiie : Ptoleniaco, loc. 
cit. 'Aprtyis. 

1 Vesci] OyeffKij Ptolema?o, loc. cit. 
Forte Archidona, inter Antequera, et 
Alcala Real. 



nis, liaud procnl Toleto, lib. xxxix. 
p. 496. 

" Ilurco'] Inscriptio apiid Gruter. 
pag. 406. Ordinis. Illvrconensis, 
ex Ant. Augiistini scliedis, reperta in 



'^Singili'] Eadem Antiqnaria Anto- pago Pinos, Granatensis agri. Falsa 

nine dicta, nunc Antequera, supra Ma- et recena. 

lacam. Ibi reperta inscriptio apud ^ Osca, §c] Oscam nunc aiunt esse 

Gruter. extat, p. 437. Mvnicip. Sin* /iuescar, in confinioregniGranatensi.s, 

GiLiENSivM. etCastellae Novae. Ita Jo. Franc. An. 

' Altegua] 'ATTiyova n6\is, Dioni drez, lib. de patria S. Laurent, p. 6. 

lib. XMii. pag. 230. hand procul Cor- aliique. Escuam Ptoleniapns''E(r»coi/op' 

duba. Mariana, Hist. Hisp. iii. 21. vocat, ii. 4. 'Succubo' Hirtio, de 

' Attegua,' inquit, • decimo sexto ab Bello Hisp. pag. 254. Ucubis voca- 

urbe Corduba lapide sita erat, quo tur, prope Atteguam. Succubitani 

nunc loco ruin* tantum extant Tebae niunicipii nieniinit Capitolinus, in M. 



veteris nomine, Teva veja,' sexto fe- 
re milliari ab Antiquaria Hispalim 
euntibus. Vide Notas et Emend, 
num. 8. 

' Arialdunum] Mss. Reg. et Colb. 
Arialdunum, AgUimin, Urbedo. Hie 
aliqui comminiscuntur, Avia, Elda- 
num : et a priore oppido dictum esse 
Festum Avienum voiunt. 

" Castra vinaria] Forte quae Hir- 
tio Castra Postuuiiana dicuntur, niil- 
libus fere quatuor ab Attegua et 
Snccubi, de Bello Hisp. p. 255. quse 
Mariana, Hist. iii. 21. pag. 123. nunc 
Castro del Fiume ait appellari. 

" Episibrium] Mss. R. 2. Episim- 
brium. Reg. 1. et Colb. 2. Cisim- 
brium, 

* Hippo] Mss. Iphonoba, Hippo- 
nem Livhis agnoscit, sed in Carpcta- 



Antonino, p. 22. 

^ Nuditanum] Mss. Unditanum. 

=* Tuati] Vide Notas et Emend, 
num. 9. 

i> Omnia Basielania] Recensita in- 
quit, hactenus oppida, in Bastetaniye 
parte ilia sunt, quae non ad Oceanum, 
sed internum vergat ad mare : ad 
conventuui vero quod spectat, Cor- 
dubam jura petunt. Bastetani Plinio 
iideni qui Bastuli. A Bauti amne ad 
Carlliagiuem novam, Oceani interiii- 
que maris oram tcnuere. Auctor 
Strabo, lib. iii. pag. 156. Nomcn a 
Basta urbe, qu.c liodic liaza est, in- 
quit Mariana, Hist. Hi.sp. i. 3. Apud 
Gruter. pag. 349. Bastetanvs. At 
pag. 225. permutatis Uteris, Bates- 

TAM. POPVLI. 



f356 



C, PLINII SECUNDI 



conventus vero Cordubensis. Circa flumen "■ ipsum^ Ossi- 
gi,^° '^ quod cognominatur Laconicuni : lliturgi/' ^ quod Fo- 
rum Juliuni : Ipasturgi, quod Triumphale : Sitia:^ et xiv. 
M. passuum remotum in mediterraneo Obulco/ quod Pon- 
tificense appellatur. Mox Ripa, Epora**"* foederatorum, 
Sacili/ Martialium Onoba.J Et dextra ^ Corduba,' colonia 



20 Tucci vet)is, omnia BastitanicB vergetitis ad mare. Conventus vero Cordubensis 
circa flumen ipstim Ossigi edd. vett. et Gronov. Bastetanice inscriptiones vett. 
et Reg. Brot. 1. qnod recepit Brolier. Mox, Cliiffl. Lacowiion. — 21 Ita Reg. 
Brot. 1. et Ed. pr. lUiturgi ceterae edd.— 22 Ita Reg. Brot. 1. et Rezzou. RiiH- 



NOT.E 



<= Circaflumen'] Circa Bsetim. 

^ Ossigi] In subscript. Cone. lUib. 
'Ciementianiis ab Ossigi.' Nunc aiunt 
esse Megibar, inter Andujar, et Una- 
rez, in regno Giennensi. In Hispania 
Laconicos mores et institiita floruisse 
auctor estStrabo, lib. iii. p. 154. inde 



pag. 18. — ' In nnmmo vetere, e Gaza 
Regia, obvlco.' Ed. sec. 

*• Mux Ripa, Epora [Rjpepom] Post 
Obulconem, inqiiit, sequitur in medi- 
terraneo Ripepora, qnod oppidnm 
foederatorum fiiit. In oppido Montoro 
repertum lapidem vetnstum Hieron. 



iila fortasse cognoniina, Laconicuni, Surita ait in Anton. Itiner. p. 553. 



et Laconimnrgi, quas nunc occnrrnnt. 
Tamen in Mss. hoc loco Lutonium 
scribitur. 

<^ Iliturgi'] A Scipione aequatum so- 
lo id oi>pidum auctor est Livius, lib. 
XXVIII. pag. 326. et Appian. in Iber. 
p. 272. cui 'lAovpyia-noAis dicitur, sic- 
uti Ptolem^eo, ii. 4. 'lAovpyls. Nunc 
est Andujar el vejo, tribus millibus ab 
Andujar oppido ad Bjetim sito, supra 
Corduijam : ubi reperta inscriptio, 
quam refert Morales, lib. ii. fol. 57. 
Ordo Ilitvrgitanor. ficta et re- 
cens. 

^ Silia] Sena Ptoleraaeo, loco cit. 

s Obulcii] '0^6\Kuv Stephano: "O- 
^ovXKoi/Ptoleniaeo, II.4. Hodie Porcu- 
Jia, oppiduni hand ignobile Cordu- 
bani inter, et Giennam. Ita Mariana, 
Hist. Hisp. III. 21. p. 123. Reperta 



cum inscript. Respvb. Eporensis. 
Eporain a Corduba distare Antoni- 
nus prodidit M. P. xxviii. a Caslu- 
lone, L. Gruteri inscript. p. 105. Or- 
do. MvN. Epor. Hanc Eporamesse 
Montoro, in Cordubensi Dicecesi, cen- 
set parilerRoder. Cams, iii. 22. pag. 
120. H£Bc''E/3opa Ptolemeei videtur, 
II. 4. in oppidis Turdulorum mediter- 
raneis, proxime Onobam. 

' Saciii] 2o/ciA.ix Ptolemaeo, ii. 4. 
in oppidis Turdulorum mediterraneis. 
Nunc Alcorruceii vocant. Intbesauro 
Goltzii, pag. 244. BIvN. Sacilis. 

J Onoba'] "Oi/o/Sa Ptolema;o, loc. cit. 
Ut Narbo Martins, a Martia, ut vi- 
detur, legione, quae eo deducta colo- 
nia est, sic Onoba eandem ob causani 
Martialium cognomiuatacreditur. At 
hoc verius Sacilis cognomen est, in- 



ibi vetus inscriptio, apud Gruterum, terpungique satius in hunc modum : 

p. 105. MvNiciP. PoNTiFicis. Et p. Saciii Martialium, Onoba. 

458. Ordo. Pontificiensis. Obul- ^ Et dextra] In ripa fluvii, quag 

coNENSis. Id pluribus firmat argu- Meridiem spectat. 

mentis Mart, de Roaj in Hist. Astig. ' Corduba] Hodie Corduba la veia, 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



557 



Patriciae cognomine : ^^ inde primum navigabili Baeti. Op- 
pida: Carbula/*"' Decuma:" fluvius Singulis, eodem" 
Baetis latere incidens. 

Oppida Hispalensis conventus : Celti/ Arua, Canama, 
Evia, Ilipa^^'' cognomine Ilia: Italica.'' Et a laeva, His- 
palis colonia, cognomine Romulensis.^ Ex adverse * oppi- 



poru Ed. pr. aliEeqde edd. Mox, Maritalium vet. Dalec. — 23 Itacodd. Hardiii- 
iii, item edd. Haidiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipoiit. et Franz, patricia cognominnta 
edd. vett. ante Hardnin. — 24 (Uirbule Gionov. Carbulo al. Mox, latere inci- 
dctts edd. vett. ante Haiduiu. — 25 Celtica, Axatiara, Arucci, Menoba, llijHiedd. 



NOTyE 



leiica fere nna aCordnba nova, qiiani 
nos Cordoue dicimus in sepfemtriona- 
li amnis latere posita. Gruteri in- 
script. p. 323. Colonic?!. PATRicFyi;. 
CoRDVBENSis. In niunmo Augusti : 
CoLOMA. Patricia. 

<" Carbula] Ita Mss. Reg. 1. 2. &c. 
et in iiiimmo antique ex aere, apud P. 
Ludovicura Jobert e Societale nos- 
tra, CARBur.A, non Carbulo. Carii- 
lani in Baetica habet Antoninns, sed 
Ilipani inter et Hispalim : quare non 
est hujns loci, quanquam aliter Suri- 
tae visum, in Anton. Itiner, p. 562. et 
RodtT. Caro, Autiq. Hispal. in. 49. 

" Decuma'] In Mss. R. 1. 2. &c. 
Detuma. Forte Detunda, vel Detunna. 
Nam, lit Barbariis annotavit, in hoc 
ipso Baetioie tractu, inter mediterra- 
nea Turdulorum oppida, ATjrpwSa a 
Ptoicma?o nominatnr, liaiid procnl 
Sacili. Situm ejus oppidi fiiisse ne- 
cesse est inter Bc«tim et Singulim 
anines. 

o Eodem] Dextro scilicet, et nie- 
ridionali. Amnem liodie Xcnit, et 
Guadaxcnil, areola- nnncupant. 

"' Celti, Ifc] Celii Antonino, vel 
.'Etliico potius, ut viris eruditis pla- 
cet, iu itinere ab Hispali Emeritam. 
Ceterorum oppidonun inentio in ve- 
tustis Inscriptionibus. Vide Notas 
et Enund. nnin. 10. 



1 liipa] Nunc Penaflor, ad Ba-tim, 
inter Cordubam, Hispaliiiique. Vide 
Notas et Emend, num. 11. 

■■ Jtnlica'] Omnium scriptorum con- 
sensu liodie est Sevilla la veja, Hispali 
proxima : Silii vatis, Trajani Imp. et 
Tlieodosii M, natalibas clara. Gru- 
teri inscriptio, p. 38.5. Colonia. Ita- 
LicKNSis. IN. Prov. Baet. — ' In num- 
mis Augusti, italica. Tiberii, mun, 
iTAL. et MUN. ITALIC. Muncipium Ita- 
license.' Ed. sec. 

'^ Roimdensis] Hnc pertinet vetus 
inscriptio, apud Gruter. p. 257. Qvi 

IVMAE. HOMVLEAE. NEGOTI ANTES. 

Hodie Seville. Juliam Romulam a 
Julio Caesare nuncnpatam ait Isido- 
rus Orig. xv. 1 — ' Nummus est ex 
jere magno, in quo caput est foemi- 
neum Orbi Romano impositum ; cu- 
jus in vertice Luna? crescentis effi- 
gies est, quod est symbolum Augus- 
toriini Soils sidus. Epigraplie: ivli v 

AVGVSTA GENETRIX ORBIS. Julia Au- 

gusli filia bjec est, eadem Tiberii 
conjux. At non hie orbis legi certe 
oportuit, vehiti una vox sit. Nam 
quid sibi vult * Genetrix Orbis ? ' 
Quae fcemina, quieve Dea dici geuu- 
isse orliem possit, uUo bono sensu ? 
In avetsa nummi area caput Augusti 
radiatum est : supra, Solis sidus: 
juxia, fulmen. Epigraplie : permis- 



558 



C. PLINII SECUNDI 



dum Osset, quod cognominatur Julia Constantia : Vergen- 
tum, quod Julii Genius : " Orippo/ Caura, Siarum. Flu- 
vius Menoba, Baeti et ipse a dextro"^ latere infusus.*^ At 
inter asstuaria Baetis, oppidura Nebrissa/ cognomine Ve- 
neria, et Colobona/ Coloniae : Asta/ quae regia dicitur : 
ct in mediterraneo Asido/ quae Caesariana.*^ 



vett. et Gronov. Mox /ha deest in iisdem.— 26 Vergentum quod J . genitor , 
Hippo Caurasiarum,fluvius M. B. et ipse, S^c. edd. vett. et Grouov.— 27 C<csa- 



NOT/E 



sv Divi AVG. COL. ROM.' Coloiiia Ro- 
mulensis.' A Divo Augusto jus im- 
petrasse se cndendae monetae hoc ti- 
ttilo colonia Romulensis, sive Hispa- 
lis, gloriatur. Itaque legendum in 
priore titulo est : ' ivlia avgvsta 
GENETRix Obstrinxit Romnlenses 
Beneficiolmpetrato Singnlari.' Ge- 
iietrix appellatur, ut ab altera Julia 
secerneietur, quam ipsa genuerat, 
uxore Germanici nimirum, Julia A- 
grippina Augusta. ' Mater ' dici non 
dabuit, ne ' Mater Orbis ' dici crede- 
retur, hoc est, Orbis Romani, quo 
sensu dicta est Livia Augusta, Au- 
gusti conjux, ' Mater Patrije : ' cum 
aliud vellent Romulenses intelligi. 
Ergo scribi ' Genetrix,' non ' Mater' 
oporfuit.' Ed. sec. 

' Ex adverso'] Dextro igitur Baetis 
latere, seu meridiano: nam laevo sita 
olim Hispalis fuit. Igitur Alcala de 
Guadaira fuerit sane potius Osset, 
quam Alcala del Rio, quantumcumque 
Pseudo-Maximus refragari nobis in 
Chronico videatur : cum Osset oppi- 
dum Aquas Duras jubet intelligi, ubi 
S. Gregorii sacrae reliquiae asservan- 
tur. 

" Julii Genius'] Ut Athenienses ae- 
dem August! Genio, Suetonio teste, 
dedicarunt, sic urbem suam Vergen- 
tenses sub Genii Caesaris tutela ac 
praesidio coUocarunt. Nunc Gelves, 
ut quidera videtur, inter amnes Beb- 



tim et Guadiamar. Vide Notas et 
Eniendat. num. 12. 

" Orippo, ^-c] Orippo, nunc Villa 
de dos Hermanas, ix. M. P. ab Hispa- 
li, eruditis creditur. Siarum Sarra^ 
catin, in agro Utrerensi, Mart, de 
Roa, in Hist. Astig. — * In nummo ve- 
tere, ex aere, apud D. Foucault, legi- 
tur IRIPPO. In alio apud P. Jobert, 
legitur CAURA.' Ed. sec. 

" Et ipse a dextro] Hoc est, meri- 
diano. Nunc Rio Guadalete dicitur, 
in ostium Baetis orientale, avaroMKu- 
repov, ut appellat Marcianus, p. 71. 
olim influens : nunc eo oblimato, pro- 
prio in Oceanum ore se devolvit, 
flexumque, ut Plinius paulo post ait, 
torsit, correxitve. Vid. Notas et 
Emend, n. 12. 

" Nebrissa] Distare nunc a Baeti 
VIII. P. M. scribit Mariana Hist, 
Hisp. 1. 3. et Anton. Nebrissensis : al- 
tero Baetis ostio nunc oblimato. Inco- 
lis Lebrixa. In nummo Claudii Imp. 
teste Ligorio, apud Holsten. pag. 
128. Colonia. Venerea. Nabrissa 
Avgvsta. 

y Et Colobona] Mss. Colobana. Ho- 
die Tribuxena, inter Lebrixa, et S. 
Lucar di Barrameda. Sic Roder. Ca- 
rus, Antiq. Lusit. in. 22. Qui Col. 
Onoba, legi hie jubent, et a librorum 
omnium fide desciscunt, et plures co- 
lonias invehunt, quam quot Plinius 
promiserat. 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



559 



Singulis fluvius in Beetin, quo dictum est ordine, 
irrumpens, Astigitanam '' coloniam alluit, cognomine Au- 
gustam Firraam, ab ea navigabilis. Hujus conventus sunt 
reliquse*^ coloniae iraraunes : Tucci,*^ quae cognominatur 
Augusta Gemella : Itucci,* quas Virtus Julia : Attubi,' 
quae Claritas Julia: Urso,^ quae Genua Urbanorum : inter 
quae fuit Munda'' cum Pompeii filio capta. Oppida libera : 
Astigi vetus,' Ostippo.J Stipendiaria : Callet,'' Calucula, 

NOT^ 



» Asta"] Meminit Mela, in. 1. Pto- 
lemaeus, ii. 4. aliique. Nunc Xerez 
delUi Frontera, ad amnem Guadalete, 
teste Mart, de Roa, in Hist. Astig. 
Rudeia urbis inter Xerez et Tribtixe- 
na monstrari ait Rod. Cams, 

» Asido] Postea Asidonia, demum 
Medina Sidonia appellata. Non est 
Ptolemeei "AcrivSov, ii, 4. quae inter 
Bxtiin Anamque sita, jiixta Nerto- 
brigam. 

*• Asligitanam] Hodie Ecija, inter 
Hispalim, et Cordubam. Apud Grii- 
ter. p. 101. Col. Avg. Fir. Astigi 
repertainscriptio. Et apud Mart, de 
Roa, in Hist. Astig. Col. Ivl. Avg. 
Fir. — ' In niinimo vetere, col. ast. 
AVGVSTA.' Ed. sec. 

<= Reli(]U(E] E coloniis novem, quas 
promi8crat,jam quinque appellavit : 
Gades, de qiiibus inter insulas iibe- 
rius, IV. 30. Cordubam, Hispalim, 
Astam, Asidonem. 

•^ Tucci] Hodie Martos, inter Cor- 
dubam, et Gienniim. Tovki Plole- 
maeus ii. 4. Ff/x^Wav vocat Appia- 
nus, in Iber. p. 293. Gruteri inscrip- 
tio, p. 323. CoLONiiE. Avg. Gemel- 
LJE. TvccitaNjE. Unde Gemellee 
nomen, dicemus in Notis et Emend, 
num. 13. 

* Itucci] 'IrvKT] Appiano in Iber. p. 
292. 

^ Attubi'] Nunc esse Espejo, Ma- 
rians videtnr, Hist. lu. 21. Nobis 
OHvera, prope Ostipponem. In Tbe- 
sauro Goltzii, p. 238. Neronis mini- 



mus, CoL. Claritas. Ivlia. 

g Urso'] Hodie Ossuna. Ducafus 
titulo insignis : Mariana, Hist. iii. 
22. 'Opa-wva vocat Appianus, in Iber. 
p. 291. Ursaonem Hirtius in Bello 
Hisp. p. 2G4. Cone. Arel. i. sub- 
scribit, ' Natalis Presbyter de civi- 
tale Ursolensium.' Vide Notas et 
Emend, num. 13. 

^ Fuit Munda] Hac familiari for- 
ma loquendi, fuit, excisum deletuni- 
que aevo suo oppidum, cui banc pree- 
figit voculam, innuit. De Cn. Pom- 
peio Magni F. ad Mundara interfec- 
to, vide Livii Epitonien, lib. cxv. 
Hirtium, de Bello Civ. p. 264. VeU 
leium, lib. ii. n. 56. Florum, iv. 2. 
Dionem, lib. xLiii. p. 233. 

' Astigi vetus] Nunc est Alhameda, 
intercoloniam Astigitanam, et Ostip- 
ponem, Martino de Roa, in Hist. 
Astig. 

J Ostippo] Meminit Anton. XIV. M. 
P. ab Ilipa, in itinere a Gadibus Cor- 
dubam. Astapa Livioestjlib. xxviii. 
p. 327. 'AaraTra, Appiano, in Iber. 
p. 273. nunc Estepa: tribus fere leu- 
cjs ab Astigitana colonia, in agro Os- 
suncnsi. 

k Callct, Sj-c.] In nummo Hispani- 
00, apud Roder. Carnm, iii. 70. p. 
197. Callet. Calucula. I'tolemaeo 
II. 4. KaKUovKa. Obulcula, 'O^6Kk0' 
\a Appiano in Iber. p. 293. 'O0ovKo\a. 
Ptolemafo. N unc est 3/«hc/o«o, inter 
Astigitanam coloniam, et Carmonem, 
Rod. Caro, ui. 41. Oningia Livio «Bt 



660 



C. PLINII SECUNDI 



Castra gemina, Ilipula minor, Merucra, Sacrana/^ Obul- 
cula, Oningis. Ab ora venienti prope Menobam^ amnem 
et ipsum navigabilem, baud procul accolunt Alontigiceli,"" 
Alostigi.*9 

Quas autem regio a Baeti ad fluvium Anam tendit extra 
praedicta, Baeturia" appellatur, in duas divisa partes, toti- 
demque gentes : Celticos ° qui Lusitaniam attingunt, His- 
palensis conventus : Tiirdulos/ qui Lusitaniam et Tarra- 
conensem accolunt, jura Cordubam 5° 1 petunt. Celticos a 
Celtiberis " ex Lusitania advenisse uianifestum est, sacris, 
lingua, oppidorum vocabulis, quas cognominibus in Baetica 
distinguuntur : Seriae adjicitur ^ Fama Julia :^' Nertobri- 
gae,* Concordia Julia : Segidae," Restituta Julia : Contri- 



i-ina Chiffl.— 28 Sucrana Hardiiin. 2. 3. Bipont. et Franz.— 29 Alagisti Cliiffl. 
— 30 'CordubaS. M. perinde nainqne est atqae si Ttirdulos hosce fori Cor- 
dubensis esse dixisset aut conventus.' Dalec. — 31 Seria, qua dicitur fama 
Julia edd. vett. et Gronov. et mox in iisdem : Vertohrige, C. Julia : Segede. . . 
qua et Curiga, ^*c. ' Romana editio anni 1470. et Parmensis anni 147G. Iia- 
bent Turiga.' Harduin. in ed. sec. Turiga etiain Hardnin. 2. 3. Bipont. et 



NOT^E 



Oringis, Vide Notas et Emend, num. 
14. 

' Prope Slenobam] Rio Guadalete, i\t 
diximiis, non Guadiamar, nt Rod. Ca- 
ro visum, iii. 84. qui deinde accola- 
rnm ejus amnis, quos Plinius mox 
appellat, perturbat situm. 

™ Alontigiceli] Mss. Reg. et Colb. 
Alontigi, Ccelilostigi. 

" Bafuria] Bairovpla Straboni, lib. 
HI. p. 142. Nunc magna ex parte 
Pefrocha diritiir, ob petraruni fre- 
quentiam, teste Jo. Sepulveda Cor- 
dubense, de patria sua sic scribente 
ad Piutianum, Epist. iii. 45. 

" Celticos} Nunc Andalusias pars 
ea est, quae supra Baetim, ad ripam 
usque An* et Badajox civitatem. 

P Turdulos'i Ubi hodie Estremadura, 
quEB inter Anam et Baetim. 

■^ Jura Cordubam'] Sunt fori con- 
ventusque Cordubensis. 



■■^4 Celtiberis'] A Celtiberis qui- 
deni, quoniam oppidorum vocabula 
in Celtiberia quoque stmt paria, in 
Baetica cognominibus distinguuntur. 
In Lusitania vero Celtiberos conse- 
disse prius, quani in Baeturiam com- 
migrarent, suadet linguae, sacrorum- 
que similitudo: et nominaetiamnon- 
nuUa oppidorum gemina. Hunc lo- 
cum frustra solicitant Pintianu", et 
Salmas. in Solin. p. 279. contra libro- 
fum omnium consensum. 

* Series adjicitur] Snbintellige, cog- 
nomen. Sepia est Ptolemaeo, ii. 4. 
quanquam in Turdetanis sen Turdu- 
lis locat, juxta Lusitaniam. Vide 
Notas et Emend, num. 1.5. 

' NertobrigcB] 'Nepriffpiya Ptole- 
maeo, loc. cit. prope Contributam 
Kovrpi^ovrav. Est et alia Nertobriga 
Celtiberorum^ apud Florum, ii. 17. 
pag. 91. Nertobriga haec Baeticae, 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 



561 



butae/ Julia : Ucultuniacum/" quas et Curiga nunc est : La- 
conimurgi/ Constantia Julia: Teresibus Fortunales, et 
Callensibus^ Emanici. Praeterhaec^ in Celtica Acinipo,'"^ 
Arunda, Aruci/ Turobriga, Lastigi,'' Alpesa, Saepone, Se- 
rippo. Altera Baeturia, quam " diximus Turdulorum, et 



Franz.— 32 Ita niimmi veteres ; eaters' edd. Acinippo — 33 Altera Betuliaab 
ea (juum margo edd. Dalec. et Gronov. Paulo post, edd. vett, et Gronov. re- 



NOT/E 

mine Valera la veja, prope Frexenal. nit Pseudo-Maximiis in Ciuonico. 

Rod. Cams, in. 66. Coloniae Juliae Constantiee menlio 

" Segidw] Hiiic cognominis alia in apud Hygen. de Limitib. constit. p. 

Celtiberis agnoscitur a Stephano, 195. sed ab ista, ut puto, diveisae. 

2«'>'t'S7j, ttJAis KeA.Ti/Sijpaji'. Appiano in > Callensibus'] Quorum oppiduni 

Iber. pag. 279. '2,€yr)Sr}, tt6Kls K€\ti- Ca^alla, juxta Alanitz, et S. Nicolo 

Bvpuf Tuv B€AA.£i/ A.€70;U€V<i)>', lioc est del Puerto. Rod. Carus,iii. 70. Olim 

Bellitanonim, de (|iiibus cap. seq. Calentum dictum, ex Plinio ipso, 

* Con<rj<;u<<r] Hancab Emeritadis- xxxv.49. 

tare M. P. xi.iv. anctor est Antoni- ^ Prater hac] 'AKewirffoD Ptolemaeo, 



nns. In Celtiberis qiioque Contrebia 
sen Contribiita fuit, de qua Flonis, 
et Liviiis. Tamagus in Martyrol. 
Hispan. die 10. Decemb. crntas ait 
ad oppidiun Medina de las Torres in- 
seriptiones mnltas, Ivli.e Contrid. 

" UcuUuniacum] In Mss. MucuUu- 
tnncum, Libentins agnoverim, Mu- 
cuUunijitem: nt sit sententia, adjici 
ei oppido cognomen idem, nempe Ju- 
lia. Ciiricam a Contributa dissitam 
ait Antoninus, M. P. xxiv. Non est 
Carruca Hirtii, de Belio Hisp. p. 260. 
quippc quae juxta Mnndain posita, 
ultra Ba?tim. Sed videtur esse Kovp- 
yia Ptolema-i, ii.4. in Celticis Baeti- 
cis, hand dubie pro Kovpiya. 

" Laconimurt^i] In Mss. Reg. et 
Colb. Lacimurga'. Et in Vettonibus 
Lnsitania; populis, unde Celtic! pro- 
fecli sunt, AaKiDvifjiovpyov liabet Pto- 
lemaeus, ii. 5. Nunc esse Constuntina 
videtur, in Andalusia supra /^wfl^or: 
nee procul iiide Tereses tenuere op- 
pidnm, ubi S. Mcoln del Puerto. Te- 
reses a Fortiinalibus perperain secnr- 

Dclph. et Var. Clas. Plinius. 



II. 4. in Baeticis Celticis, et 'ApovvSa, 
et 'ApovKi. In nunimo vetere, apud 
Rod. Caruin in. 57. Acinipo. Sed 
idem Cams et Acinipponem,et Arun- 
dam, et Arucci, et cetera qua; se- 
quuntur oppida, magno errore extra 
BaBturiae Celticam, quae tota Ana et 
Baeti amnibus clauditur, fere ad Ga- 
ditanum fretuni ablegat, prope Rlun- 
dani, vocuin aflinitate inductus in 
fraudem. 

* Aruci] Vel Arucci, nunc Arroche, 
Andalusiae pagus, in confinin Liisita- 
niac. Inscriptio Gruteri, p. 238. Ci- 

VITAS ArVCCITANA. 

'' Lastigi] In nunimo vetere, quern 
cxliibet Roder. Cams, iii. 61. p. 186. 
Lastigi. Et c. 62. Ordo Mvni- 
cipI. FlavI. Salpensani, in inscrip- 
tionc quam Utrere ultra Hispalini, 
versus fretuni, repertani ait. Sed 
non continuo ejus loci nomcn Sal|)e- 
sam fuissc recte colligit : quam in 
Celtica Ba?turia fuissc, lioc est, inter 
Bactim et Auani Plinius asscverat. 

2 N 



562 



C. PLINII SECUNDI 



conventus Cordubensis, habet oppida non ignobilia, Ar- 
sam,'= Mellariam/ Mirobricam : regionis Osintiadis, Sisa- 
ponem.^ 

Gaditani '+ conventus : civium Romanomm, Regina : *' 
Latinorum, Regia Carissa/ cognomine Aurelia ; Urgia cog- 
nominata Castrum Juliuin : item Cassaris '' Salutariensis. 
Stipendiaria: Besaro/ Belippo, Barbesula, Lacippo, Bae- 
sippo, Callet, Cappagum, Oleastro, Itucci, Brana,J Lacibi, 
Saguntia, Andorisae." 

Porro longitudinem universam ejus prodidit M. Agrippa 



giones Osintigi.—ZA Tuditani Cliiffl. Mox, edd. vett. et Gronov. Latinorum 
Lcepia, Ulia, Carisn, ifc. — 35 Ita codd. Harduini, et margo edd. Dalec. et 
Gronov. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Andorisippo. 



NOT/E 



<= Arsairi] "Apaa Stephano, et Ptole- 
maeo ii. 4. et Appiano in Iber. p. 294. 
Tamayns in Martyr. Hisp. 8. Julii, 
in Estremadiira fuisse ait, nnnc Ar- 
gallen, dici : leucis duabiis a Zalamea 
della Serena. 

•I Mellariam] Hodie Fuente de la 
Ovejuna, a Corduba leiicis xiv. ver- 
sus Emeritam. Repertae ibi inscrip- 
tiones, apiid Gruter. p. 321. Ordo 
Mellariensis. Nee procnl inde pa- 
gus est Villa de Capilla, veteribiis Mi- 
robrica, ut docet eruta ibi inscriptio 
vetus, apnd enndein Gruter. p. 257. 
ex Ant. Augnstini scbedis, Mirobri- 
CENSIVM. MvNic. 

« Sisaponem] Ubi nunc Almaden, in 
Andalusia supra Hispalim. ^.tffdirwv 
Straboni dicitur, lib. iii. p. 142. Vide 
Notas et Emend, num. 16. 

f Regina} 'Piiyiva Ptolemaeo, ii. 4. 
Apnd Anibr. Moral, lib. vii. fol. 101. 

ReSP. REGINENSIVM. 

8 Carissa'] Kapirro-a Ptoiemaeo, ii. 4. 
eidenique 011710 est, quae Plinio Ur- 
gia. Hodie las Cabe^us, prope Ne- 
brissam. Carissa vero vetus nomen 
retinerc dicitur, prope Bornos, ad ri- 



pam amnis Giiadalete. Rod. Cams, 
III. 29. Vide Notas et Emend, num. 
17. 

'' Item Casarisi Hoc ipsnm oppi- 
dum Urgia, inquit, quod Latii quo- 
que jure gaudet, altero etiam cogno- 
mine dignoscitur, Ca^saris nimirum 
Salutariensis. 

• Besaro] Besaro et Belippo, ignota 
ceteris oppida. De Barbesula, etBae- 
sippone, initio sectionis htijus dixi- 
nius. Ao/ciTTTrwi'os, meminit Ptolemae- 
us II. 4. et Mela 11. 6. Est et 'OAeW- 
rpov et AoKijSis, apud Ptolem. et 2a- 
yowTia, ciijus rudera monstrari aiunt 
inter Arcos, et Xerez della Frontera, 
ad amnem Guadalete, cum vetiisto 
nomine Cigonza, Oleastrum Mela 
III. 1. lucum ait fuisse prope Gadi- 
tanum sinura. 

J Brana] Forte Urbona, Olp^vn, 
de qua Ptolem. 11. 4. inter Oleastrum 
et Baesipponem. Mox ubi Andorisce 
scripsimus, et statim subsequente pe- 
riodo, Porro longitudinem, id Mss. 
codicum fidem secuti fecimus, cum 
prius legeretur : Andorisippo. Longi- 
tudinem, Sfc. Sic ipse Plinius iv. 16. 



NAT. HIST. LIB. III. 3. 563 

ccccLXXv.^'5 jyj^pj^ggy,,^ . jatitudinem ccLVii.M.sed cum 
termini'* Carthaginem usque procederent: quge causa magnos 
errores computatione " mensurae sa?pius parit, alibi mutato 
provinciarum modo, alibi itinerum auctis aut diminutis 
passibus. Incubuere'^ maria tam longo aevo alibi, pro- 
cessere littora, torsere se fluminum aut correxere flexus. 
Praeterea ' aliunde aliis exordium mensurae est, et alia mea- 
tus:'? ita fit, ut nulli duo concinant. 

(ii.) Baeticae longitudo nunc a Castulonis "" oppidi fine 
Gades,"*" ccl. m. ct a Murgi maritima era xxv. m. pass, 
amplior. Latitude a Carteiana ora ccxxxvii.^' m. pass." 
Agrippam quidem in tanta viri diligentia, praeterque in hoc 
opere cura, orbem cum terrarum orbi spectandura ° propo- 
siturus esset, errasse quis credat, et cum eo Divum Augus- 
tum ? Is namque complexam eum porticum ex destina- 
tione** et commentariis M. Agrippee a sorore sua inchoa- 
tam +' peregit. 



Longitudincm,Sfc. edd. vett. ante Hardiiin.— 36 Ita codd. Hardiiini, item edd. 
Hardiiin. 1. 2. 3. Miller, et Bipont. CCCCLXV. edd. vett, et Gionov. et 
sic etiam Franz.— 37 Vet. Ualec. cowparatione.— 38 Et dum htcubuere vet. 
Dalec. — 39 Idem codex, exordium est, mensura el alia meatus. — 40 Vet. 
Dalec. finibus ud Gudeos. Mox pro CCL. M. et a M. m. ora XXV. quod les- 
taiitnr Chiffl. aUi(|iie codd. edd. vett. exiiibent, CCCCLXXV. 3J. etaM. 
m.o. XXII. Vci. Dalec. umplius.—Al Ciiiffl. CXXVII. Hnrduiii. 1. et edd. 
vett. CCXXIV. Hardnin. 2. 3. Bipont. et Franz. CCATXXF/. Mox, inar<;o 
edd. Dalec. et Gionov. lanla viriiim diligentia.. . .proponeret, cace errasse, If c. 
Grotw\. iirln pi o erbi. — 42 Maigo edd. Dalec. et Gronov. designatione.—'ii 
Ita ex Ed. pr. et Reg. 1. edidit Brotier : a s. ejus inchoalam ceteiae edd. 

NOT.E 

desciiptis quibiisdam Giapciae regio- do, inqnit, qui Bapticae finis ac limes 

nibus, ' Poiro Epiri,' inquit, * A- nunc statuitur, usque Gades, ccl. m. 

chaia... longitudo,' &c. Castulonem Bactica; finem statutum 

^ Sed cum tcrmitii] Sed eam longi- fiiisse, auctor est cliam Strabo. lib. 

tudinem Agrippa tum prodidit, cum iii. p. 160. Nunc Cazlona et Cazor- 

Baetica Caithaginem usque pertine- la, in continio Castell* Novae, et 

ret. legni Granatensis. Vide Notas et 

' Praterea] Non ab eodeni termi- Emend, num. 18. 

no, inqnit, initium mensuiEe est om- " CCXXXVII. M. pass.} Martia- 

nibns, neque eadem via iter, ad eos- niis, lib. vi. cap. de Hisp. pag. 203. 

dem etiam fines iliam niensuram du- CCXXIV. 

centibus. " Orbi spectnndum] Vide Nolas et 

■" A Castulvnis] A Castnlone oppi- Emend, num. \[K 



564 C. PLINII SECUNDI 

IV. (ill) Citerioris Hispaniae, sicut coniplurium provin- 
cianim, aliquantum vetus forma mutata est : utpote cum 
Pompeius Magnus tropseis suis, quae statuebat in Pyrenaeo, 
DCCCLXXvi/ ^ oppida ab Alpibus ad fines Hispaniae ulte- 
rioris in ditionem a se redacta testatus sit. Nunc universa ^ 
provincia dividitur in conventus septem : Carthaginiensem, 
Tarraconensem, Cassaraugustanum, Cluniensem, Asturura, 
Lucensem,^ Bracarum. Accedunt insulae, quarum men- 
tione seposita, praeter civitates contributas aliis ccxciv. 
provincia ipsa continet oppida clxxix.''^ In lis colonias''^ 
XII. oppida civium Romanorum xiii. Latinorum veterum 
XVIII.5 fcederatorum unum, stipendiaria cxxxv.i^ 

Primi in ora Bastuli : "* post eos, quo dicetur ordine, in- 
tus recedentes Mentesani, Oretani, et ad Tagum Carpeta- 
ni : juxta eos Vaccaei, Vectones, et Celtiberi Arevaci.^ 
Oppida orae proxima : Urci,*= adscriptumque Baeticae Ba- 



Cap. IV. 1 Chiffl. LXXVII. Aid. Jiint. Basil. Liigd. Erasm. Dalec. 
Liigd. 1606. Elz. et Gronov. DCCCXLVI. Mox, ahs se redacta Vet. Dalec. — 
2 Chiffl. Lucrensem. — 3 Chiffl. et Vet. exempl. Erasm. seposita civitatis (al. 
cicitates) provincia ipsa prceter contributas aliis CCXCIII. continet oppida 
CLXXIX. Vet. Dalec. prater civitates contributas aliis ducentas nonaginta 
quatuor, provincia ipsa continet oppida CLXXIX, Edd. vett. et Gronov. se- 
posita prceter civitates contributas aliis, provincia ipsa CCXCIV. continet oppida. 
Vid. Not. Var. — 4 In iis colonicB Vet. Dalec. — 5 Ita codd. Harduini, et 
Chiffl. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. XVII. edd. 
vett. — 6 Ita codd. Harduini et Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz. CXXXVII. Vet. exempl. Erasmi ; CXXXII. Lngd. 
Erasmi; CXXXVI. Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov.— 7 Arrebaci Gro- 
nov. et edd. vett. ante Harduin. * Scribe Arbaci ; nisi Arbaci contracte dicti, 
qui Jrretaci nonunllis.' Heins. Adv. p. 367. Arvaci Harduin. 1. 2. 3. Miller. 

NOTiE 

> DCCCLXXVI.^ Sic Mss. omnes, Tolet. Chiffl. &c. Exactissime certe 

Reg. Colb. Paris. Chiffl. De Pompeii hnic summaa respondet, qui subjici- 

tropaeis in Pyrenaeo positis, Strabo tur niimerus oppidorum citerioris 

lib. III. p. 156. Hispaniae, sen Tarraconensis. Con- 

^ Nunc universa] Haec Martianus tributae civitates eas sunt, quae majo- 

iisdem verbis, lib. vi. cap. de Hispa- rum jurisdiction! ac foro parent, 

nia, pag. 203. Horum couventuuni <' Bastuli] Qui et Bastetani Plinio, 

mentio fere omnium in Inscript. Gru- ut dixinius sup. cap. 

teri. Lucensis, apud Ambr. Mora- <" Urci] OvpK-r\ Ptolemaeo, ii. 6. in 

les, lib. VI. fol. 69. Bastitanorum ora. De ea jam dixi- 

" Oppida CLXXIX.] Ita Reg. 2. mus sup. cap. ad ea verba : ' Mox a 



NAT, HIST. LIB. III. 4. 



5G5 



rea : ^ regio Mavitania,^ ^ mox Deitania, dein Contcstania : 
Carthago '' nova, colonia : ciijus a promontorio quod Sa- 
turni ' vocatur, Caesaream Mauritaniae urbera clxxxvii. 
M. pass, trajectus. Reliqua in ora : flumenTader;J colo- 
nia imnmnis llici,'' undc llicitanus sinus. In earn contri- 
buuntur Icositani.' Mox Latinorum™ Luccntum, Dianium " 
stipendiarium : Sucro " fluvius, et quondam oppidum, Con- 
testaniae finis. Regio Edetaniaf' amoeno praetendente se 



Bipont. et Franz.— 8 Mmiritania edd. vett. et Gronov.— 9 Durias quibus- 



NOTyE 



fine Urgitano.' 

^ Barea'] Barea etiain oppidum, in- 
quit, Tarra'conensis pioviacia;, ascri- 
bitur a nonnullis Baetica;. Nunc 
Vera, prope Muxacra, quae veteinni 
Murgis, ut dixinuis. Bopeio in Bas- 
tulisad Ibeiituni pelagus, Ptolemeeo 
II. 6. 

e Mavilan'ui] Ita libri omnes : non 
Mauritania, ut editi : aut Balestania, 
ut nonnuUi volunt. Minor ea regio, 
nt et Doitania, quae sequitur, Bates- 
taiiiae fiuibus, qua; major fuit niultis 
partibus, contincbatur. 

'' Carlhas;o] Cartagena incolis : 
quam dux PcL-norum Hasdrubal con- 
didit, itiquit Mela, ii. 6. 

' Salurni] Ptolemaeo, l,Kofifipapla 
&Kpa. Nunc Capo di Pains. 

J Tader] Segiira, nt sup. cap. dixi- 
mus. Tepeyp Ptolemxo dici videlur, 
II. 6. 

^ Ilici] Mela loc. cit. 'Illicitanus 
sinus,' inquit, ' habet Aloneni, et 
Luccntiam : et nnde ei nomeii est, 
lUiceu.' Nunc ut recte Escoianus 
Hist. Valent. IV. 10. aliisque Elche : 
aut id certc oppitbim ex Illicis ruinis, 
quod propius a niari fuissc videtur, 
est cxcitatuni. Sinui Illicitano ta- 
men bodie nomcn est Golfo di All- 
cnnte, a vicino, dc quo uiox diccnius. 



oppido. Colonia porro iinmunis cum 
dicitur, Italicojure donata siguifica- 
tur, et inimunitate ab omni censu, 
non niodo capitis, sed et soli. De eo 
jure niulta pererudite Gothofredus, 
in Cod. Theod. lib. xiv. tit. 13. de 
Jure Italico, &c. pag. 221. 

' Icositani] Ita libri omnes. Hi, 
inquit, Illicitanae coloniae foro ac ju- 
risdictioni subduntur. 

"> Latinorum] Hoc est, Latii jure 
donaluni. Lucentum Arabes prae- 
fixo articulo Alicante dixere, celeber- 
riuuim bodie Valentin! regni empo- 
rium. 

" Dianium] Slraboni lib. iii. pag. 
159. Aidviov, Nunc Denia. Isido- 
ro, Zaiiium, nt, pro Diaeta, Zaeta dix- 
ere antiqnitus. 

° Sucro] Sucronis fliivii, 'iovKpwvos, 
bodie Xucar, nieminit Strabo loc. cit. 
Oppidi, Antoninus. Hie Sucronen- 
sis pugna, inter Ponipeium et Ser- 
torium : de qua Plutarcb. in Serto- 
rio, J). 578, Anineui liunc Contcsta- 
nia; finem f.icit etiani Ptolenuvus ii. 
0. cujus a Caribaginc nova, (luod et 
Plinius fecit, ducit iuitiuui. Oppidum 
bodie vl/:i)'((. 

I' Edctania] 'HSrrravwv regio Ptole- 
ma>o, loc. cit. Ad Iberum usque et 
Ca-saraupustum ea pcrlinuit. Apiid 



566 



C. PLINII SECUNDI 



stagno, ad Celtibcros recedens. Valentia'' colonia iii. m. 
pass, a mari remota : flumen Turium,^ et tantundem a mari 
Saguntum, civium Romanorum oppidum, fide nobile : '° ' 
flumen Udiiba : ^ regio llergaonum.* Iberus " amnis navi- 
gabili commercio dives, ortus in Cantabris, hand procul 
oppido Juliobriga/ per ccccl. m. pass." fluens : navium 
per CCLX. M. a Varia'' oppido capax, quern propter uni- 



dam ; Turia vet, Daler. Torim Salmant. Tttrium Tolet. Turulim Ptolemaeua. 
— 10 Vet. Dalec. civium Romanorum fide oppidum nobile. Mo\, Jlumen Idubeda 
Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. flumen 
Uhida Tolet. flumen Uduba Reg. Hard. 1. Colb. et Vet. Dalec. flumen Iduba 
cod. ap. Laet.— 11 Ita codd. Dalec. et Chiffl. item edd. Harduin. 1.2.3. 
Miller. Bipont. et Franz. Vox per non habetur in edd. Aid. Junt. Basil. 



NOTiE 



Gnifenim, p, 481. Editani. 

1 Valenti(i] Valentini regni caput. 
Valence. Hanc Tiiriiim flumen prce- 
terfluit. Nunc Gnadalayar vocant : 
Mela, Turinm : Turiam Sallustius ap- 
pellat. 

■■ Fide nobile] Florus, it. 6. ' In 
causam belli Saguntus delecta est ab 
Hannibale, vetus Hispanian civltas, 
etopnlenta: fideiqne erga Romanos 
magnum quidem, sed tri«te monu- 
nientum . ,. Jam novem mensibus fes- 
si fame, machinis, ferro, versa deni- 
qne in rabiem fide, immanem in foro 
excitant roguni : turn desupcr se su- 
osque, cum omnibus opibns suis, fer- 
ro et igni corrumpunt.' Vide Livi- 
iim, lib. XXI. p. 194. August, de Ci- 
vit. Dei, III. 20. et Appiano in Iber. 
p. 261. — * Indigenae locum esse pu- 
tant, ubi nunc est Morviedro, quarto 
vel qainto lapide a Valenlia ad Bo- 
ream : ubi veteris Sagunti rndera 
fuisse ostensa Regi Calliolico Philip, 
po V. octavo die Maii, anni 1719. 
nuntii publici ty|)is inipressi prodi- 
derunt. Morviedro (Wcunt patria lin- 
gua esse ' niurum veterem.' ' Ed. sec. 
' Flumen Ihluba] Sic Reg. ct Colb. 



non Idubeda, quod mentis est nomen 
PtoFemaeo, ac Straboni. Nunc Mor- 
vedro, quo Segobriga alluitur, Segorbe, 
in Valentino regno. 

' Ilergaonum'] Ab Udnba ad Ibe- 
rum. 'IXepKaovcLs Ptolemaens, ii. 6. 
et Livins, lib. xxii. p. 215. ' Illurga- 
vonenses, qui flumen Iberum attin- 
gunt,' Cffisar appellat, Bell. Civ. lib. 
I. p. 143. Tamen ultra Ibernm Iler- 
gaonas prouiovet Ptoieniaeus : et in 
numnils Dertosa Ilergaonum genti 
ascribitur. 

" Iberus] Accolis Ebro : nobis I'E- 
bre. 

" Juliobriga] 'lov\i6^piya Ptolemaeo, 
loc. cit. quam sub eadem cneli parte 
locat, ac Iberi fontes. Nunc ipsi op- 
pido nomen, Fuente d'lvero : aliter 
aliis perperam statuentibus. Inscrip- 
tio apnd Ambr. Morales, fol. 67. Iv- 

LIOBRIGENSI. EX. GeNTE. CANTA- 
BRORVM. 

" A Varia] Ex ejus oppidi ruinis 
juxta crevit ad Iberum amnem, quod 
Logrono nimc dicimus. Ovapia Pto- 
IcmaRO in Beronibus, ii. 6. et Stra- 
boni lib. III. p. 162. 



NAT. HIST. LIB. III. 4. 



567 



versam Hispaniam Graeci appellavere Iberiam. Regio 
Cossetania,'- flumen Subi/ colonia^ Tarraco Scipionura 
opus, sicut Carthago Pcenorum.^ Regio Ilergetum,'' oppi- 
dum Subur:'^ flumen Rubricatum/ a quo Laletani *= et In- 
digetes.* Post eos,s quo dicetur ordine, intus recedentes 



NOTiE 



" Cossetania] Sic libri omnes. Pto- 
leniEco, II. 6. KoffrjTavol, in qiiibus Tar- 
raconeni local. Apud Giutei. p. 499. 
Tarrac. Vrbs. Cositanor. Ab 
Ibero ea regio incipit : Tairacone 
ciauditur. 

y Subi] Qiiod Tairaconem alliiit. 
Mela II. 6. ' Inter Subin et Telobin 
amnes Tarraco urbs est.' 

* Colonic, ^c] Ha?c Solinus, cap. 
23. p. 44. et Martiauus, lib. vi. p. 
202. Hodie Tarragona dicitnr, in 
era Catalaunia>. Inscriptio Gruteri, 
p. 382. Col. Tarrac. Tiberii mini- 
mus, in Musapo nostro Parisiensi, C. 
V. T. lioc est, ' Colonia Victrix Tar- 
raco.' — 'Sed printer alios insignis ilie 
ex aere inediocri, cnjiis expressam in 
cera effigiem habenins, e Cimelio D. 
da Ballontfeaiix, Seiiatoris Luxeni- 
burgici : vultuni Angiisti et caput ra- 
diatuin exiiibet ex parte antira : Epi- 
graplie : divvs avgvstvttaeim. In 
altera supeificie, armanicntariiini est, 
januis bifuribus: liinc s. indc c. In- 
fra, provident. Sensns est : * ui- 
vvs AVGVSTus Voltiit Turritam Tar- 
raconem Armamentarium Esse Im- 
perii. Senatusconsulto. providen- 
ria Augusli. De cognomento ' Tur- 
ritae Tarraconis' dim alibi diximus. 
Ob similem providt-ntiani dictus est 
postea Imperator Nero, ' Novns Au- 
gustus,' in nummo Grjeco perraro, 
cujus liaec epigraplie est : nPON. 
NEOY 2EBA2TOY. np6voia Ne'ou 2t- 
$a<TTov. Procidentia ISiovi Augusli : 
hoc est, Principis Augusto abavo s\io 
^imilllmi.' /Irf. sec. 

* Pcenoruin] Ducc Hamiicarc. Nunc 



est Villa franca de Panades, in Cata- 
launia : etsi in Ilergaonibus a Ptole* 
maeo collocetur. Cis Iberum fuisse 
veterem banc Cartbaginem.iitetTar- 
raconen), Piinius baud obscure innuit. 
Errant qui Cantavexa esse exist!- 
mant in Aragonia. 

b Ilergetuin] A Subi amne ad Ru- 
bricatum. Noti Livio Ilergetes, lib. 
XXI. p. 196. ubide Hannibale : ' Iler- 
getes inde, IJargusiosque, et Anseta- 
nos, et Aqiiitaniam quae subjectaPy- 
rena'is montibus est, subegit.' Gru- 
teri Inscript. p. 519. Contra. Iler- 

GETAS. 

c Siihui-] "Zov^ovp Ptolemaeo, ii. G. 
Nunc Villa nova. Gruleri Inscriptio, 
juxta Tarraconem eruta, p. 414. Sv- 
BVHiTANi. Reinesii altera, p. 437. 
c. I. P. s. ' Colonia Julia Paterna 
Suburitana, vel potius Pia.' 

'' Rtibricatuni] 'VovfipiKaros Ptole- 
maeo, loc. cit. Iiodie Lobrcgat. Ab 
hoc anine ait jam Laletanos appella- 
ri incolas: et proximos iis deinde, 
ubi nunc Emporiae sunt, Indigetes, 
quorum regio l^yrenaeBe Veneris pro- 
montorio clauderetnr. Sicetiam Pto- 
lema'us loc. cit. 

'■ Laletani^ Sic libri omnes. Hinc 
Laletana vina Plinio, xiv. 8. Lale- 
tana sapa, Martiali, vii. .52. Gruteri 
Inscript. p. 490. PRitFEcro. Or^ 
IMaritim/K. Lai.etan.e. Ptolemapo, 
II. G. AaiTjTacot, Strabuni lib. ill. p. 
l.'>9. l\.et]Tavoi. 

f Indigetes^ 'EvhryiTai Ptolemaeo, 
loc. cit. 'Ii/StKTjrai Straboni lib. iii. p, 
IGO. 

5 Post eus] Kctio versus occasum 



5G8 



C. PLINII SECUNDI 



radice Pyrenaei, Ausetani,'' Lacetani : '^ ' perque Pyrenaeum 
CerretanijJ dein Vascones. In ora autem colonia Barcino,'' 



Lngd. Erasmi, Liiijd. 1606. Dalec. EIz. et Gronov. — 12 Ausetani, Itani, La- 
cetani edd. vett. Aid. Jiint. Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Lngd. 1606. Frankf. 
Leyd. Elz. et Gronov. ita quoque Strab. lib. iii. et Ptolemaeus. A. J. Jace- 



NOTiE 



Solis Bestiviini, in niediterraneo. 

^ Ausetajii] Honim Livius meminit 
loc. cit. AvBriravol PtolemaBO, ii. 6. 
Oppidiun Ausa, et Viciis Ansae, Fit- 
d'Osona, et frequentius Vich, inter 
Geinndam et Manresam. 

' Lacetani} Supra Gernndam, in 
Pyrenaei radicibus. Vide Notas et 
Emend, num. 20. 

J Ceiretani] Kefi^oiravol Ptolemaeo, 
II. 6. Straboni lib. iii. p. 162. Ke^^rj- 
rafoi. KepriTavoi iv 'I/Sijpia Dioni, lib. 
XLViii. p. 382. Vascones, non in 
Aquitania, sed in Hispania collocat 
etiani Ptolemaeus loc. cit. Vascones 
ea aetate eranf, qni hodie Navarri : 
ut egregie probat Oihenartiis, ii. 1. 
p. 73 — * Sed ad Vascones, qnos eo 
nomine nostra nunc atas agnoscit, 
pertinet eximius, at longe posterioris 
aevi nummus, variis eruditoruni con- 
jectationibns celebratus. Vidimus 
ex argento, qui palmam manus mag- 
nitudine impleat. In parte priore 
Princepssedet in throno sub tento- 
rio, cuJHS velum liinc et inde tenent, 
ut intus Princeps appareat, bini cne- 
lestes Genii, quales pingi solent in 
insignibus Regum Francoruni. Ges- 
tat Princeps in capite coronam ex 
Lisi floribus, quae lilia vnlgus appel- 
lat : dextra tenet nudum et erectnm 
ensem : sinistra libellos supplices, a 
subjectis jus sibi reddi petentibus 
porrectos Principi, ut supremo judi- 
ci : ad pedes scutum est quadripar- 
titum lineis directis, insignia bis ex- 
hibens Francia; et Aquitaniae. Epi- 
graphe in ambitu baec est, picturae 



respondens : uevs ivdicivm tvvm 

REGI DA : ET IVSTITIAM TVAM FILIO 

REGIS. In parte aversa idem pingi- 
tur in equo splendide ornate decur- 
rens, et armatus, galea munitus, cu- 
jus apicem decorat Lisi flos unus : 
dextra tenet nudum ensem elatum : 
est autem in circuitu baec inscriptio : 
Devs : KAROLVS : maximvs : aqvi- 

TANORVM : DVX : ET : FRANCORVM t 

FiLivs. Hie alii alium Principem 
pictumsuspicantur, alii aliterinscrip- 
tionem banc posteriorem accipiuut. 
Nos, neminem arguentes, sic totum 
exponimns. Princeps Carolus, filins 
Caroli vii. Francorum Regis alter, 
frater Ludovici xi. regis, idemque 
Dux Aquitaniae hie exbibetur, ac de 
eo in inscriptione pradicatur, id 
quod ipsa pictnra clamat : Jifftndet 
Ense Vascones Suos karolvs maxi- 
mvs, AQVITANORUMDVX, ETFRANCO- 
rum Regis Yere Magni Filivs. Dici 
Vere Magnus Carolus vii. profecto 
jure potuit, qui regni Franciae mag- 
na parte potitos Anglos penitus de- 
mum e Galliis expulit. Ejusdem 
Caroli Ducis alter ille nummus est, 
quem laudai Historia Regiae Inscrip- 
tionum Academiae, tomo i. pag. 286. 
Karolvs: regivs: francorvm : fi- 
livs: AQViTANORVM : DVX. Leoncm 
discerpit. .)(. fortitvdo : mea : 
ET : LAVS : M ea : T v : es : UN e : devs : 
MEVS : Crux, quam liliatam vocant, 
cum floribns Lisi, et pardis ; quas sunt 
Aquitaniae insignia.' Ed. sec. 

^ Ba}-cino'} In Lseetanis, seu Lale- 
tanis, teste Ptolem, loc. cit. Nunc 



NAT. HIST. LIB, III. 4. 



.569 



cognomine Faventia. Oppida civium Romanonim: Bae- 
tulo, Iluro : '5 ' fliiraen Larnum : '" Blandae : flumen Alba : " 
Emporiae : " gerainum hoc, veterum incolarum, et Graeco- 
rum, qui Phocaeensium fuere soboles. Fliimen Tichis.f 
Ab eo Pyrenaea Venus '' in latere promontorii altero, XL. m. 
Nunc per singulos conventus reddentur insignia praeter 
supradicta. Tarracone ' disceptant populi xli ii.''^ quorum 
celeberrimi, civium Romanorum Dertusani/ Bisgargitani :* 



tani Fiitvius Ursinus. Vid.Not. et Emend. — 13 Itacodd. ap. Brotier, et vett. 
inscriptt. llluro edd. vett. item Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont, et Franz, 
/rw/o Chiffl.— 14 Itacodd. Hardiiini et Cliiffl. item edd. Hardiiin. I. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz. XLIV. Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasini, Dalec, 



NOTyE 



Barcelone. Gniteri Inscriptio, pag. 
429. Col. F. I. A. P. Barcin. hoc 
est, ' Colonia Flavia Julia Augusta 
Pia (non 'Paterna') Barcino.' Ibi 
enim F. Flavia est. Nam eadem pag. 
legitiir, Col. Flav. P. Barc. At in 
Thes. Goltzii, Galbae nummus : Col. 
Baucino. Faventia. 

' BcEtulo, Iluro] Mela, ii. 6. Eluro, 
BcEtullo. Baetiilain habet Livius, lib. 
XXVII. pag. 307. Baetulo, hodie Ba- 
dalena, in ora Catalaunix, leiicis a 
Barcinone quatuor. Iluro, AiKovpwv 
Ptolemaeo (pro Al\ovp(iiv) in Laleta- 
nis, nunc Pineda, inter BaiTovXan/a et 
B\dv5av. Est et alia Hiiro in Novem- 
populania, Oleron, Hispanorum com- 
mercio dives. 

"' Larnum] Tornera hodie, quo 
Blanda allnitur, Blanes. 

" Alba] Qui Melae Clodianus dici- 
tur, II. G. ' Dein Ticer flumen ad 
Rliodam, Clodianum ad limporias.' 

" Eiuporuc] Strabo lib. in. pag. 
159. 'Efj.1T 6 pdov vocat, et AlnoKiv, hoc 
est, geminam urbem, Griecos adve- 
nas a veteribus incolis medio diri- 
mente niiiro, dividi teslatus cum I'li- 
nio. Idem a Massilieusibiis condi- 
tam cum Stephano docct, eiSrylace 



in Periplo, pag. 2. Fuere autem 
Massilienses orti a Phocaeensibus, ut 
dicetur sect. seq. Nunc Ampurias vo- 
cant. Ptoleraajo 'Efiiropiai in Indige- 
tibus, II. 6. 

P Tichis] Qui Ticer ad Rhodam 
mox dictus est Melse Pomponio, loc. 
cit. Nunc Ter accolis. 

'i Pyrenaa Venus] Melaii. 5. ' Turn 
inter Pyrenai promontoria, portus 
Veneris insignis fano,' &C. Huic 
promontorio, iiiquit Mariana, Hist. 
Hispan. i. 2. olim a Veneris templo, 
nunc, religione mutata, a Cruce facta 
est ap|)ellatio. Capo di Cruz. 

^ Tarracone] Hoc est, fuere hi Tar- 
raconensis fori : hinc jura petere co- 
acti. 

•^ Derlusani] Qui civium Romano- 
rum jure potiebantur, ut et Bisgar- 
gilani Oppidiim Ptolemaeo, ii. G. 
Aiprwaa in Ilercaonum gente. Tibe- 
rii nummus apiid Suiitam, in Anton. 
Itin. pag. 518. Dert. Ilergaonia, 
Apiid Reinesium, pag. 316. vetus in- 
scriptio Dcrtosii" reperta, Ordo D. 
C. D. Ordo Dcrionuni Colonice DcrtoscB. 
Nunc est Turtosc ad Iberuui. 

' BisffargUani] Et hi ab oppidu 
rnrsum Uergaonum meditcrraneo 



V 



570 



C. PLINII SECUNDI 



Latinoruri, Ausetani," Cerretani/ qui Juliani cognominan- 
tur, et qui Augustani : Edetani/' " Gerundenses/ Gesso- 
rienses : Teari/ qui Julienses. Stipendiariorum: Aquical- 
denses/ Onenses/ Baeculonenses."^ ^ 

Caesaraugusta'' colonia immunis, amne Ibero affusa, ubi 
oppidum antea vocabatur Salduba/ regionis Edetaniaj,'^ « 
recipit populos cm. Ex his civium Romanorum Belitanos/ 



Leyd. Frankf. Lngd. 1606. Elz. et Gronov.— 15 Sedetani Aid, Junt. Basil. 
Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Frankf. Leyd, Elz. et Gronov. Edetani 
emend. Hardiiiniis, eiiniqne secuti Miller. Bipont. et Franz. — 16 Ita ex 
codd. suis restituit Hardiiintis, cum antea legeretiir Bcetulonenses. — 17 Sede- 
tanice Aid. Jnnt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Leyd. Frankf. 
Elz. et Gronov. £d£(ani<s emend. Harduinus, et sic Harduin. 1. 2. 3. Miller. 



NOT^ 



quod Biaffapfyh Ptolemzeo loc, cit. 
Germanici minimus, in Thesauro 
Goltzii, pag. 242. MvN. Biscargis, 

" Ausetani] Ab Ausa oppido, de 
quo supra. 

* Cerretani\ Gentis hnjus ait oppi- 
da duo fuisse, unde cognomen in- 
colae tulerunt : (^erretani, ab oppido 
Julia Libyca, 'louAia Ai^vKu, cujus 
Ptolema^us meminit, ii. 6. Augustani 
ab Augusta. 

" Edetani] Vide Notas et Emend, 
num. 21. 

^ Gerundenses] Ab oppido Gerun- 
da in Ausetanis, Ptolem. loc. cit. 
Nunc Girona incolis : nobis Gironde. 

y Teari] Quorum oppidum Tiara 
Julia, Tiapiov\ia in llergaonum mcdi- 
terraneis civiiatibus apud Ptolem. 
loc. cit. qui Ilergaonas, ut monuimus, 
ultra Iberum, in Catalauniamque 
promo vet. 

^ Aquicaldenses] Ab Aquis calidis, 
qtj£e "TSora depixai Ptolemaeo, ii. 6. 
in Ausetanis: nunc Caldes, leucis 
quatuor a Barcinone. 

* Onenses'] Ita iibri omnes : ctsi ab 
litera A auspicandum id nomea ex 



literarum serie videatur. 

fa Baculonenses] Ita Mss. Reg. &c. 
non Bajtulonenses, a Ba;tulone op- 
pido superius memorato: sed a Bat- 
KovKa Ptolemaji, in Ausetanis, inter 
Ausam et Gerundam. 

c Casaraxigusla] Nummoshujus co- 
loniae indices multos refert Patinus, 
pag. 33. et seq. Nunc Sarragosse. 

d Salduba] Mss. Reg. et Colb. 1. 2. 
Salduvia. At vetus inscriptio, apud 
Goltzium, pag. 238. Col. Caesarea. 
AvG. Saldvba. — 'In nummis Sexti 
Magni Pii, sal. hoc est, Salduba.' 
Ed. sec. 

« Edetania:] PtolemaBUs quoque, 
II. 6. Edetanis, sive Hedetanis, sen 
denique, aspiratione, ut fit, in sibilum 
versa, Sedetanis Caesaraugustam as- 
signat. 27?SrjTai'('a Appiano, in Iber. 
pag. 298. 

f Belitanos] Ab oppido B/Aeio, in 
Edetanis, baud procnl Caesaraugusta, 
apud Ptolem. i. 6. Hodie Bekhite. 
Indulget conjecturae Reinesius, Var. 
Lect. I. 25. contra omnium librorura 
fidem, cum Bilbilitanos, a Bilbili, 
quiE Martialis paUia, scribi jubet. 



NAT. HIST. LIB. III. 4. 



571 



Celsenses,s ex colonia : Calagurritanos,'' qui Nassici cogno- 
minantur: Ilerdenses,' Surdaonum gentis, juxta quos Sico- 
ris fluvius : Osccnses,J regionis Vescitaniae : '^ Turiasonen- 
ses.'' Latinorum veteruni : Cascantenses.'^' Ergavicen- 
ses :"" Graccuritanos," Leonicenses," Osicerdenses.P Foede- 



Bipont. et Franz. — 18 BessetanicB Vet. Dalec. — 19 Cliiffl. Cascantes. — 20 



NOT^ 



s Celsenses] Oppidum K4\(ra in 
Ilergetibns, Ftolem. ii. 6. Nunc Xel- 
sa, ad Iberiim. Ntimmis Tibeiii, in 
Thesauro Goltzii, pag.242. Col. Vic. 
IvL. Celsa. Anton. August, ait esse 
Vililla, qnaj ad Iberum pariter leucae 
nnius intervallo a Celsa distat. Vide 
librnni singnlareni, quern de Nummis 
antiqnis Populorum et Uibium nuper 
in lucem edidimus. 

" Catagurritanos'] Ambr. Morales, 
ex vetere inscript. Mvn. Calagvri's. 
IvLiA. Nassica. Nunc Loharre, ab 
Huesca leucis iv. dissita. Sic An- 
drez, pag. 33. 

' Ilerdenses'] 'I\e'p5o in Ileigetibus 
a PloleniKo collocatur, ii. 6. Nunc 
Lerida, juxta Rio Segre, qui Sicoiis, 
etiain Lucano, iv. 14. ubi Ilerd<e 
situni discribit : ' Placidis pra-labi- 
tur undis Hesperios inter Sicoris non 
nltinius amncs,' &ic. 

i Oscenscs] Osca eorum oppidum, 
Floro III. 22. in Ilergetibus quoque 
statuitur, (quorum pars Vescitani, 
et Surdaones fiiere,) apud Ptolemae- 
nm, II. G. nunc Huesca in Aragonia. 
Nummus Germanici, in Thes. Golt- 
zii, pag. 242. Col. V. T. T. Osca. 
Vide librum nuper a nobis de Num- 
mis antiquis Populorum Urbiunique 
editum. 

^ Turiasonenses'] Tovpia^u in Celti- 
beris, Ptolem. ii. G. In Thes. Golt- 
zii, pag. 214. Mvn. tvkiaso. Nunc 
Trirrnfonrt, iians Ibcruin. 

' ('uscantcnscs] Nummus Tiberii a- 



pud, Patin. pag. 616. Mvnicip. Cas- 
CANTVM. KatTKai^oj' Ptolemaeo, ii. 6. 
in Vasconibus, hoc est, Navarris. 
Nunc oppidum Navarrae, Cascante, 
trans Iberum, prope Turiasonem. 
In decretis Hilari Papae, 252. ' Ty- 
riassonensium, Ascantensium, Cala- 
guritanorura ; ' lege, Turiasonensium, 
Cuscantensiu7n, 8fc. 

"' Ergavicenses^ 'EpyaoviKa in Celti- 
beris, Ptolemzeo loc. cit. In Thes. 
Goltzii, pag. 243. Mvn. Ercavica. 
Apud Gruter. pag. 381. Ex. Con- 
yen. CjESAR. Ercavic. Hoc est, 
Ex Conventu Caesaraugustano Erca- 
vicenses. In Cone. Tolet. x. ' Bal- 
duigius Arcavicensis Episcopus,' pro 
' Ercavicensis.' 

" Graccuritams'] A Ti. Gracco 
nomen Graccuris accepit. Vide Li- 
vii Epit. lib. xu. Nunc Agreda in 
Aragonias confinio, prope Turiaso- 
nem. Hinc Martyres Graccuritani 
in Martyrol. Martyres de Agreda. 
rpaKovpls Ptolemapo, in Vasconibus. 

" Leonicenses] Oppidum AtovlKa in 
Edetanis, Ptolemaeo ii. 6. in quibus 
est ipsa Caesaraugnsta, cujus foro 
Leonicenses disceptabant. Nunc est 
Alcaniz, in Aragonia, ad amneni Gua- 
dalope,(\m in Iberum influit. Edeta- 
nos a Valencia usque Caesaraugustam 
pertinuisse jam monuimus. Nummus 
C. Capsaris, in Tbes. Goltzii, pag. 
244. MvN. Leonica. 

I' Osicerdenscs] '0(ri«ep5a juxta Leo- 
nicam statuitur a Ptolemaeo. 



572 



C. PLINII SECUNDI 



ratos, Tarragenses.i Stipendiaries : Arcobricenses/° '' 
Andologenses/ Arocelitanos,* Bursaonenses," Calagurrita- 
nos " qui Fibularenses cognominantur, Complutenses,'*' 
Carenses/ Cincenses/ Cortonenses,^' ^ Damanitanos/ Lar- 
nenses,'' Lursenses/ Luraberitanos/^ '^ Lacetanos/ Lubien- 
ses, Pompelonenses/ Segienses.^ 



Idem codex, Arcobrienses ; Harduin. 1. Miller, et Franz, in Not. Arcobrigenses. 
— 21 Cotonenses Chiffl. — 22 Ilumberitanos edd. vett. et Gronov. et niox in 
Chiffl. Subtenses pro Lubienses, qiiod exliibent Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bi- 



NOTiE 



H Tarragenses] MunicipinmTc{^^a7a 
Ptoleinaeo in Vasconibus. Hodieque 
Tarreffa, lencis quinque ab Ilerda, in 
Catalaunia, versus Barcinonem. 

■" Arcobricenses] 'ApKS^piya Ptole- 
maeo, loc. cit. in gente Celtibero- 
rum. Nunc in Castellae veteris, Ara- 
gonieeque confinio, ad Rio Xalon, qui 
in Iberuin influit : Arcoz, baud procul 
Siguenga. 

^ Andologensesl Ab Andosilla Na- 
varrae oppidulo, Prud. Sandoval, 
apud Oibenartuni, pag. 90. bos suspi- 
catnr nomen babuisse. 

' Arocelitunos] ItaMss.omnes. An- 
toninus in itinere ab Asturica Burdi- 
galam, babet Aracelim, vel Aroce- 
lim, a Pouipelone XXIV. M. P. Nunc 
Huarte Araquil,]ei\cis quinque a Poni- 
pelone, versus Soils occasum, ut recte 
Oibenartus vidit, in Notit. Vascon. 
pag. 90. 

" Bursaonenses] Vel Bursavolenses, 
de quibus Hirtius in Bello Hisp. pag. 
158. vel Bursadenses ab oppido Boup- 
<ra5a, de quo Ptoleni. ii. 6. in Celti- 
beris. 

" Calagurritanos] Nunc tst CaZaAor- 
ra in Castella vetere. — ' In Gaza Re- 
gia, nummus August!, mvn. calag. 
iVL.' Ed. sec. 

* Compiutenses] Alcalu de Henarcz. 

" Carensesl Vetus oppidum nomen 
retinet Cares: novum Puentela Rey- 



na, leucis iv. a Pompelone. Inscrip- 
tio apud Ambr. Morales, fol. 68. 
Ex Ci«;sARAVG. Karensi. bocest, ex 
conventu Caesaraugustano, oppido 
sen municipio Carensi : non, ut Sca- 
liger interpretatur, in Gruteri indice, 
' Carenses Caesaraugustani.' 

> Cincensesi Ita libri omnes. Forte 
Cinnenses, ab oppido Kivva in Jacceta- 
nia Ptolemaei, ii. 6. 

^ Cortonenses] Mss. omnes, Coto- 
nenses. 

^ Damanitanos'\ In Edetanorum 
gente, in quibus ipsa Caesaraugusta 
fuit, Aafxavia, Ptolemaeo, loc. cit. 

^ Larnenses'] Ab oppido, Larno 
amni, de quo supra, cognoniine. 

<= Lursenses'] Vide Notas et Emend, 
num. 22. 

<> Lumberitanos} Ab oppido quod 
Galli Lombier, in Navarra : incolae 
Vasconice, Irumberri vocant, teste 
Oibenarto, pag. 90. leucis vn. a Pom- 
pelone. 

^ Lacetanos] De bis agemus in No- 
tis et Emend, num. 20. De Lubien- 
sibus nibil adbiic compertnm, nisi ii 
sunt qui Levienses corrupte forsiian 
nominantur, cum Cascantensibus et 
Calaguritauisproxime hoc tractu ap- 
pellatis, iu decretis Hilari Papap, p. 
252. 

^ Pompelonenses'] Ita Gruteri quo- 
qne inscriptio, pag. 325, et 455. No- 



NAT. HIST. LIB. III. 4. 



573 



Carthagincm"' conveniiint populi lxv.^' exceptis insula- 
rum incolis. Ex colonia Accitana Gemellenses,' etLibi- 
sosona ^+J cognomine Foroaugustana, quibus duabus jus 
Italias datum : ex colonia Salariense ^ oppidani Latii vete- 
ris Castulonenses, qui Caesari Venales appellantur: Saa- 
tabitani,' qui Augustani : Valerienses.'" Stipendiariorum 



pont. et Franz. Vibioises edd. vett. et Gronov. — 23 Ita Chiffl. cum edd. 
Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. LXII. edd. vett.— 24 ' Rectius 
Libisoca, iit in vetustis codd. et apud Ptolcniaeum, lib. ii. cap. 6.' Dalec. Ita 



NOT/E 



bis Pampelune. 

s Segienses] Scgienses, vel Segi- 
senses (ut recte Parm. edit.) a 2e- 
yiffa in Bastinis oppido apud Ptolem. 
II. 6. 

'' Carthagineni] Carthaginem no- 
vam, quze hodie in Miircice regno, Car- 
thagena. ' Carthagine nova conven- 
tiim agebat Galba,' inqnit Sueton. in 
ejus Vita, cap. 9. 

' Gemellensesi Sic Accitanae colo- 
nise cives vocabantiir : ipsa, ' Colo- 
nia Julia Gemella Accitana,' Col. 
IvL. Gem. Accitana, apud Gruter. 
pag. 271. Accis hodie Guadix, in 
Granatensi regno. Do Gemellae cog- 
nomine dlcemus in Nnlis et Emend, 
uiiin. 13. — ' In nummis antiquis, c. i. 
G. Acci. et COL. GEM. Acci.' Ed. sec. 

J Libisosona] Et beec colonia fuit, 
apud Gruter. pag. 260. ex Ant. Au- 
gnstino, Colonia Libisosanorvm. 
Estque Plinii calculo, qui xii. colo- 
nias in citeriore Hispania recenset. 
Vide librum de Nummis antiquis, 
verbo Celsa. Antonino, Libisosa 
est : Ai/3i(ro'Ka Ptolemxo in Orctanis, 
II. 6. Aiunt extare liujus oppidi rui- 
nas ad Lebazuza sivc Lezuza, Castel- 
lae pagum, baud procul Concha, Cu- 

'' Salariense] Nunc Cazorla diciuir 



in regno Granatensi : aevo sequiore 
Saliotis, ut auctor est Julian. Archi- 
presb. Advers. num. 356. Salariara 
et Castulonem diversa duo Oretano- 
rum oppida, perperani, ut saepe solet, 
Ptoleniaens facit. Vetus inscriptio 
in Thes. Goltzii, pag. 40. Col. Ivl. 
AvG. Salariensis. ' Caesaris Vena- 
les' dicuntur, quod agros eorum Cae- 
sar emit. Sic Triumpilini inferius, 
cap. 24. ' venalis cum agris suis po- 
puhis ' appellatur. In Cone. Tolet. 
X. ' Marcus Castellonensis Episco- 
pus,' pro ' Castulonensis.' 

' Scetabitani] 2,aira0ls Ptolcinaeo, 
in Contestania, de qua supra. Stra- 
boni 2€Ta/3ls, lib. III. pag. 160. Nunc 
Xativa, in regno Valentia», ad amnem 
ejus nominis, qui in Sucronem influit. 
Hinc sudaria Saetaba de quibns dixi- 
miis in Pr-difat. ad Titum, pag. 174. 

"' Vuler lenses] Vasa>us ipsam Con- 
cham (/uen^a, circa foutes Sucronis 
uninis positam, Coloniam olim Juliatn 
Valeriam appcllatam esse ; Ambr. 
Morales, non Concbam ipsam, sed 
pagum leucis septcm a Concha dissi- 
tum, ad cundem anuiem putat, cui 
nomcn hodie Valera la reia. In Cone. 
Tolct. X. ' Alhanasius Setabitanus 
Episcopus.' 



574 



C. PLINII SECUNDI 



autem celeberrimi : Alabanenses,^^ " Bastitani," Consabu- 
renses/ Dianenses,'' Egelestani/ Ilorcitani, Laminitani 
Mentesani/ qui et Oritani, Mentesani, qui et Bastuli, Ore- 
tani/ qui et Germani cognominantur : capiitque Celtiberise 
Segobrigenses : " Carpetaniae/ Toletani Tago flumini ira- 
positi : Dein Viatienses/'' et Virgilienses. 



edidit Laet in ed. Elz.— 25 Sic codd. Harduini omnes et Cliiffl. Lahavenses 
vett. Dalec. et Laet. Babanenses edd. ante Harduin. Alabanenses alius co- 
dex ap. Laet. Mox Bastiani pro Bastitani Vet. Dalec. et paulo post, Geles- 



NOTjE 



" Alabanenses^ Sic Mss. omiies : 
non, lit editi hactenus, Babanenses. 
Ab "AAajSa, lit Valeiieiises ab Ova- 
\epia, Celtiberoium oppidis, apnd 
Ptolem. lib. ii. 6. hand prociil Erca- 
vica. In Cone. Tolet. X. 'Stephanus 
Valeriensis Episcopiis.' 

" Bastitani'] A Basti oppido, liodie 
Baza, in regno Granatae, ad Rio Gua- 
dalentin. Dedit id Bastetaniae regio- 
ni notnen. 

P Consaburenses'] Apud Griiter. pag. 
402. MvNic. CoNSABVRON. Apud 
Arabr. Morales, fol. 19. Consabv- 
RENSis . Nunc, ut videtur, Consuegra, 
Castellae novae oppidnluni, ultra To- 
letnm, inter Tagum et Anani. In 
Cone. Arel. i. subscribit ' Genesiiis 
Presbyter, de Civitate Bastigensiiim.* 

1 Dianenses] A Dianio, de quo su- 
pra. Sic Ilorcitani et Laminitani, 
ab Ilorci et Laminio, de quibus hac 
sect, diximus. 

'' Egelestani] 'EyeXdcrTat Straboni, 
lib. III. pag. 160. Nunc Uniesta, 
prope Concliam in Castella nova. 
Egelastae Plinius rursiim meminit 
XXXI. 39. Apud Ptolem. ii. 6. 'Ere- 
Xeffra in Carpetanis, pro 'EyeXea-ra. 
Non potest esse Medina Celi, ut qui- 
busdam visum : nam Medina ea in 
Celtiberis fuit. 

* Mentesani] Gemina fuit olim Men- 
tesa: altera in Oretanis, PtoleniJeo 



teste II. 6. unde cives Oretani cog- 
nominati : in Bastetanis, Bastulisve, 
altera, de qua jam diximus cap. 3. 
Mentesam Bastiam vocat Antoninus: 
Bastuli incolae earn ob rem cognomi> 
nati. 

' Oretani] In Oretanis oppidum 
fuit 'Oprjrhv Tfpjxavuv, apud Ptolemae- 
iim II. 6. Lud. Nonius in sua Hisp. 
cap. 62. putat esse Calatrava, non ob- 
scuri nominis oppidum, ad fl. Anam, 
sacrae Militia; nomine insigne. Ufri- 
usque vestigium, ut videtur, extat in 
Cone. Tolet. x. Prioris quidem, sive 
Mentesaa Oritanae, quod subscripsis- 
se ibi legitur ' Daniel Diaconus Mar- 
celli Episcopi Ecclesije Uritanae.' 
Posterioris item : ' Rlartianus Abas 
Valdefredi Episcopi Ecclesize Men- 
tesanae.' 

" Segobrigenses] Procul hi a Sego- 
briga Valentini regni. Numantiae 
proximos in Celtiberia facit Ptole- 
niaeus, ii. 6. Bilbili, quae ibi fuit, ubi 
fere nunc Calatajud, Strabo lib. in. 
pag. 162. in Celtiberis pariter cum 
Numantinis. 

' Carpetanice] Subintellige, caput 
Toletum, ut Segobriga Celtiberiip. 
Kap-irT]Tavo\ Appiano in Iber. pag. 283. 
KapaKLTavovs inrip ThvT<iyov,ap\id Plu- 
tarcli. in Sertorio, p. 576. male, pro 
KapirT]Tavoiis, 

" Vialienses] Oppidum Biaria in 



NAT. HIST. LIB. III. 4. 



575 



In Clunicnscm convcntum " Varduli ducunt populos 
XIV. ex quibus Albanenses^ tantum nominare libeat : ^*^ 
Turmogidi ^ quatuor, in quibus Segisamonenses/ et Segisa- 
niajulienses.'' In eundem convcntum Carietes " et Vennen- 
ses quinque civitatibus vadunt, quarum sunf^ Velienses.^7 
Eodem ^* ^ Pclendones Celtiberorum, quatuor populis : 
quorum Numantini ^ fuere clari : sicut in Vaccaeorum s 



tani, I. L. M. qui el O. Metesani Carpetani Toletani, Sfc. Cliiffl 26 Vet. 

Dalec. libet. Mox edd. vetf. et Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, in 
ijuibus S. Segisamejulienses, omisso el; Cliiffl. el Sagisemejulieiises. Lectionein 
iiostram testaiitur Reg. Brot. 1. et Ptolemaeiis ii. G. — 27 Vibienses Scaliger. 
— 28 lidem Vet. Dalec. Eodem Pelontones Cliiffl. Mox, Celliberi quatuor, Sfc. 



NOT.E 



Orefanis, apiid Ptolem. ii. G. Et 
Virgilienses ab Ovep-yiXla in Bastita- 
nis jiixta Oretanos. Apud Griiter. 
pag. 324. Vergiliensis. Hapc hodie 
Miircia, regni cognoniinis caput ex- 
istimatur. 

'^ In Cluniensem conventum] Ambr. 
Morales, fol. 70. ex Clvniensi. Siib- 
intellige, conventii. Ue Clutiia mox 
diceinus. 

y Albaneiises'] Albani lubeni etiam 
in Vardnlis liabet Ptolema-us, ii. 6. 
Alava regio hodieque appellator, ad 
Ibernm, infra Guipnscoa : ejus re- 
gionis primaria civitas Vittoria appel- 
latur. Ibi oppidulum hodie J/i'aV/n. 

^ Turmogidi ITurmodigi] Nusijuam 
vox ea audita nobis. Quid si Mur- 
bogi potius, ex Ptoleniaeo, loc. cit. 
Movp^oyoi, Pelendonibiis, Vacca'isquc 
finitiini ? Valdulorum pars ii Turmo- 
digi fuere. 

^ Segisamonenses'\ A Segisama, de 
qua Florus iv. 12, pag. 198. Nunc 
est Veyzama, in ea Cantabriac parte, 
quap. Guipuscoa dicitur, nt recte Ma- 
riana Hist. Hisp. HI. 25. pag. 130. 

•^ Segisamtijul.l 'S.eylaufj.a 'lovXla in 
Vaccaeis, Piolemao, II. G. A Plinio, 
in Vaidulis. Ex Ptolenia-i nunicris, 



ibi fere fuisse conjicio, ubi nunc Sier- 
ra d'Oeca, baud procul Ibero amne, in 
continio Castellae veteris. 

•^ Carietes] Hos Ptoleniaeus Kapur- 
tIous vocat, quorum oppidum Ov\i\la, 
Velin, fuit: cives Plinio Velienses. 

<• Quarum sunt'] Quaruni e numero 
praBcipue insignisVelia, de qua plane 
modo (liximus. 

•= Eodem] Hoc est, in eundem con- 
ventum disceptaturi vadunt Pelendo- 
nes, quorum populi quatuor, e Celti- 
berorum gente universi. Nam Celti- 
beria Pelendones Arevacosque com- 
plectitur. Gruteri Inscrip. pag. 111. 
Pellendones. AREVACON. In Pelen- 
donibus oriri Durium amnem auctor 
est Plinius, iv. 34. 

f Numarilini] Fuit urbs Numantia 
baud procul a fontibus Durii amnis, 
ut testantur P'lorus ii. 18. pag. 92. et 
Plinius IV. 34. Kudera etiamnum 
visunlur, quibus nomen est Puente 
Garay, prope urbeni Soria. 

B Vaeca'iirum] OvaKKa7oi Polybio, in 
fragm. lib. in. pag. 1503. qui coruni 
urbcm 'IvrtpKoTiac laud at. Et apud 
Gruter. pag. 324. Modestvs. In- 

TERCATIENSIS. EX. GeNTE. VaCCjEO- 

RiM. — ' Fuisse Vaccai vidcntur in eo 



576 



C. PLINII SECUNDl 



XVIII. civitatibus, Intercatienses, Pallantini,'' Lacobrigen- 
ses/ Caucenses.J Nam in Cantabricis vii.^9 populis, Ju- 
liobriga "^ sola memoratur. In Autrigonum ' decern civita- 



Pintian.— 29 Ita codd. Harduini et Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Mil- 



NOTyE 



tractu, qui Salmanticam inter et Za- 
moram interjacet. Insignis error eo- 
rum est, qui Postumi Iniperatoris 
nnmniuni iDscriptum,EXERCiTvs. vac. 
ad Vacczeos istos referunt, et Vac- 
caicum (credo) exercilum liic inter- 
pretantur. Est liic ex aere niagno, 
apud P. Chamillart, et apud D. V^ail- 
lant, p. 188. inter rariores : ut et al- 
ter ibidem, et apud Tristanum, To- 
mo III. p. 167. EXERCiTvs ISC. ubi ' Is- 
canicum ' ex Isca civitate alterutra, 
sive quam Exceter, sive quam Caher- 
leon vocant, putans signari ; nihilo 
leviore hallucinatione. Absonum e- 
nim est a vico vel oppidulo duci 
cognomen exercitus, cum ne a nobill 
quidem et primaria civitate peti so- 
leat. Nam quis audivit, le Regiment 
de Paris, le Regiment de Vienne, le Re- 
giment de Mad) it, le Regiment de Lon- 
dres ? In utroque nummo Imperator 
in equo dextera extenta signiferis 
cohortium imperatex adverso stanti- 
bus. Posterioris senteniia est: 'ex- 
ERCiTvs Jubente Senatu Conscrip- 
tns.' Prioris ista : ' exercitvs Ur- 
gente Augusto Conscriptus.' In suo, 
qui ceteroqui priori simiilimus est, 
legit D. Vaillant : exercitvs. Ysc. 
eodem sensu : opifice industrie lite- 
lam V literae I superponenf e et con- 
nectente ; quEe prima est syllaba 
verbi JWbenle. Consensum Postumi 
cum Senatu, praeter subjectas con- 
sneto more literas so. iiacc nummi 
posterioris subscriptio demonstrat. 
Ceterum ' Jubet Senatus, Augustus 
Urget.' Cusus post ilios nummus est, 



quern D. Vaillant, p. 186. rarissimum 
vocat, ejusdem Postumi : exercitvs 
AVG.' Ed. sec. 

'' Pallantini] Pallantiam in Vac- 
caeis quoque locat Ptolemaeus, ii. 6. 
et Appianus in Iber. pag. 300. Nunc 
Palencia, in Legionensi regno. 

' Lacobrigenses] Lacobrigae in lioc 
tractu meminit Antoninus, xlvi. M. 
P. a Pallantia, in itinere ab Asturica 
Tarraconem et Burdigalam. Aayyo- 
^plras vocat Phitarchus in Sertorio, 
pag. 574. ' Lacobriga' nomen,' inquit 
Festus, 'a lacu et briga, Hispaniae 
oppido.' Vox briga oppidum sonat. 

J Caucenses] KaO/ca in Vaccaeis qno- 
que Ptolemaeo, loc. cit. et Appiano 
in Iber. pag. 283. Ubi nunc Coca 
oppidum, ut recte Mariana, Hist. 
Hisp. lit. 2. pag. 93. inter Segoviam 
et Vallisoletum in Castella vetere. 

'' Juliobriga] Diximus de ea supe- 
rius, liac sect. — ' Non est bis Canta- 
bricis locus in nummo argenteo Gal- 
lieni Aug. e Gaza Regia, sic inscrip- 
to, ioviCANTAB. iu quo Jupiter dex- 
tra fulmen tenet, bastam sinistra. 
Sententia enim haec est : ' Jove Vic- 
tore, Imperii Conservatore, Primae 
NarbonensisTutatore, Augustus Bea- 
tus.' Sic nummum inscriptum, int. 
VRB. olini explicuimus, ' Jove Nar- 
bonis Tutatore, Urbi Roma Beala.' 
Et GENio ANTi : ' Genio Primae Nar- 
bonensis,Tutatori Imperii.' Ed. sec. 

' Autrigonum] Avrpiyoves sunt Pto- 
lemaeo, loc. cit. Oppida,Tpmoj'etOL'i' 
povea-Ka. In dccretis Hilari Papae, p. 
252. • Veroviscensiuni et Tritensiuni 



NAT. HIST. LIB. III. 4. 



577 



tibus. Tritium, et Virovesca. Arevacis'" nomen dcdit 
fluvius Areva. Horum sex oppida: Saguntia," ct Uxama," 
quae nomina crebro aliis in locis p usurpantur : praeterea 
Segovia/' et nova Augusta/ Termes/ ipsaque Clunia* Cel- 
tiberiae finis. Ad Oceanum reliqua vergunt," Vardulique 
«x praedictis, et Cantabri. 

NOTiE 



civitas,' pro * Tritiensiiim.' Vetiis qiioque Ptolemaeo, ir. C. Non ea est 

inscr. apud Ambr. Morales, fol. 65. quae inter ValUsoletum, etMadritum, 

Tritiensi. Antoniuus, in itinere ab nobis 5eo-ome dicitur: sed altera ejus- 

Aslurica Tarraconem, Tritium a Vi- dem nominis urbecula, qux sub ea- 

rovescadistare ait M.P. xi. Quod si dem fere coeli parte, atque ipsa Nu- 

itaque Virovesca Birbusca est, inter mantia, eodemque situ a Ptolemaeo 

Burgos et Iberum, Tritium, ubi nunc coUocatur. 

Kajara est, prope Logrono et Iberum ' Nova Avgusta\ Et in Arevacis 

amnem, esse certe non potuit : quam Ptolemiso NouSoiryoiJo'Ta, prope Sego- 

tauien sentcntiam placuisse video Su- biam. 

ritae in Anton, pag. 541. aliisque. ^ Termes] Tep/xes in Arevacis Pto- 

" Arevacis] Ptolemaeo, n. 6. 'Ape- lemieo. T^p/xiahv ir6\Lv vocat Appia- 

ovdKoi, Straboni, lib. iii. pag. 162. "us in Iber. p. 311. Hinc Termesti- 

'ApeovaKoi Arevam nunc Arlanzo vo- ni populi, apud Liviuni in Epitome, 

cant, Castcllae veteris amnem, qui in lib. Liv. et natio Termestina apud 

Durium influit, supra ValUsoletum. Tacit. Annal. iv. p. 155. Nunc Ler- 

° Saguntia] Vcl Seguntia. Segun- ma, ad Arevam amnem, de quo su- 

tiae Celtibcrum Livius meminit, lib. p>a. 



XXXIV. p.409. Antoninus item Segon- 
tiam vocat, quae nunc Siguen^a dici- 
tur, ad fontes amnis IJetiarez, in Cas- 
tellae veteris Aragoniaeque confinio. 



' Clunia] Et haec in Arevacis Pto- 
lemaeo. Dioni quoquc, KKovvia lib. 
XXXIX. pag. 115. Inter Raudam ad 
Durium, Aranda de Duero, et Uxa- 



" Uxama] Uxama quoque Antoni- mam Osma, medio fere intervallo ab 



no, in itinere ab Asturica Caesarau- 
gustam: a Nuinantia l. M. P. Nunc 
el Borgo d'Ostna ad Durium amnem, 
in Castella vetere. 

p Aliia in locis] Nam et Scgontiam 
alteram a Caesaraugusta xvi. M. P. 
liabct Antoniuus, nunc Epila dicitur, 
nt rectc vidit .lo. Tranc. Andrcz, cap. 
2. p. 'i'J. Kt alteram (Jxamam prope 
Corugnam in Gallaccia? litlore agnos- 
cit Mariana, Hist. in. 18. pag. 118. 
Sunt et alia;, quas referre non est 
otii nostri. 

'< Segvvia] ^cyov^ia in Arevacis 



Autonino collocatur. Nunc pagus 
Cruiia, vel Ccruiia del Conde. Ibi con- 
ventus Cluniensis repertum esse si- 
gilluni aiunt, et a loci domino asser- 
vari. Celtiberiae finis is dicitur, quo- 
niam ad occasum aequinoctialem sunt 
Vettoncs, ad aestivum Asture!*, quos 
a Vettonibus Dui ius anuiis distermi- 
nat: Arevaca; denique ad Boream. 

" Rcliqwi vergunt] Keli(|ua, inquit, 
qua-, pertinent ad convcntiun Clu- 
nicusem : ut Vardulorum rcgio jam 
superius dicta : et mox Cantabrorum, 
diccnda iv. 34. 



Deljih. tl Var. CUis. 



Pliuius. 



2 O 



578 



C. PLINII SECUNDI 



Junguntur his" Asturum xxii.'° populi, divisi in Augus- 
tanos/" et Transmontanos, Asturica urbe magnifica. In his 
sunt Cigurri/ Psesici," Lancienses/ Zoelae/ Numerus 
omnis multitudinis ad ccxl. m. liberomm capitum. 

Lucensis** conventus populorum est xvi. prajter Celti- 
cos,'' et Lebunos, ignobiliumj^"^ ac barbarae appellationis : 
sed liberomm capitum ferme clxvi. m. 

Simili modo Bracamm'^ xxiv. civitates clxxv.'J m. 
capitum, ex quibus praeter ipsos Bracaros, Bibali/ Coele- 



ler. Bipont. et Franz. IV. edd. vett. et Gronov. — 30 Sic ex codd. snis 
emend. Harduinns, sic etiam edd. Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
XII. edd. vett. ante Harduin. — 31 In his Giguri, Pesici Aid. Jiint. Basil. 
Lugd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov. Cigurri omnes codd. Harduini, Tolet. 
et Salmant. £g-«<m Ptolemaeus. Mox Zoe/i Chiffl. — 32 Codd. Dalec. et vet. 
ejusdem, ignominioscE . — 33 Ita ChitH. cum edd. Hardnini 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Frauz. CCLXXV. edd. vett. et Gronov. Mox eaedem vett. Vi- 
bttli, Celerini, Gallceci, JEquesilici. Lectionem nostram restituit Harduinns. — 



aOTJE 



■^ Junguntur his] Cantabris. In- 
scriptio Gruteri, p. 110. Conventvs 

ASTVRICENSIS. 

*^ Avgustanos} Ab urbe metro- 
poli, quae in Angusti numnio apnd 
Goltzium, p. 237. Col. Astvrica 
AvGvsTA scribitur, Astorga in regno 
Legionensi : 'AffrovpiKaAvyovffra Pto- 
lemeeo, ii. 6. 

" Cigurri} Ita Mss. omnes. Egtirri 
forte scribendum ex Ptolemaeo, non 
longe ab Asturica Augusta Forum 
Egurrorum locante. De Paesicis di- 
cemus, IV. 34. 

y Lancienses] Aaynla maximum As- 
turum oppidum a Dione dicitur, lib. 
Liii. p. 514. A Mariana, Hist. Hisp. 
III. 25. p. 132. iis locis situm, ul)i 
nunc Ovetum cernitur, Oriedo. Plum- 
bum Ovetanuni laudatur a Plinio, 
xxxiv. 49. 

^ Zoite] A quibus Zoelicuni linum 
nomen traxit. Plinius xix. 2. ' Non 
dudum ex Hispania Zoelicum veiiit 
in Italian!, plagis utilissimunt. Ci- 



vitas ea Gallaeciae, et Oceano propin- 
qua.' 

■* Lucensis] Lucensis conventus 
mentio apud Ambr. Morales, fol. 09. 
Urbs primaria Lucus Asturum, AoCkos 
'Aarovpuv, Ptolemaeo, Dioni 'Affrvpuv : 
hodie Lugo in Galleecia. 

'' Celticos'] Cognominibus Nerias et 
Praesamarcos, de quibus iv. 34, Le- 
buni simili modo ii esse videntur 
Herniolao, qui Leuni rursum eodem 
libro appellantur : at ii Bracarensis 
conventus esse ibi dicuntur, hi nunc 
Lucensis. In Mss. legitur, Leva- 
nios. 

<= Bracarmn'] Subintellige, conven- 
tus, ut prius Asturum. Gruter. p. 
411. Conventvs. Bracari. Ho- 
rum caput Bracara Augu?ta, Brague. 

*> Bibali, ^r.] Bi^a\o\, quorum op- 
pidum ^6pov Bt^aXSii' Ptolenid'o, ii. 6. 
Koi\fptvo\, eidem. Gallaeci omnibus 
noti. Hequaesi, in Inscript. mox ci- 
tanda. Aifj-iKol Ptolem2eo rursum ap- 
pellati, cum oppido quod ^6pov Aifxi- 



NAT. HIST, LIB. III. 5. 



579 



rini, Galiaeci, Hequaesi, Limici, Qucrqucrni, citrafaslidiuin 
nomincntur. 

Longitudo " citerioris Ilispaniae est, ad finem Castulonis 
a Pyrenaeo, sexcenta septcm jvi. pass, et ora paulo amplius. 
Latitndo a Tarracone ad littus Olarsonis,' cccvii. E ra- 
dicibus ^* Pyrenaii, ubi ciineatur angustiis inter duo maria, 
paulatim deinde se pandens, qua contingit ulteriorcm His- 
paniam, tantundem et amplius latitudini adjicit. Metallis 
plumbi, ferri, aeiis, argenti, auri tota ferme Hispania sca- 
tet : Citciior et specularibus ^ lapidibus : Baetica et minio. 
Sunt et marmorura lapicidinae.^^ Universal Ilispaniaj 
Vespasianus iraperator Augustus jactatus'' procellis rei- 
publicae Latii jus tribuit. Pyrenaei montes Hispanias 
Galliasque disterminant, promontoriis in duo diversa maria 
projectis. 

V. (iv.) Naibonensis provincia appcllatur pars Gallia- 
rum, quae interno " mari alluitur, Braccata ^ ante dicta, amne 



34 ItaChiffl. et edd, Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Ft radicibus 
edd. vt'tt. et Gronov. — 35 Cod. Dalec. specularis lipidis : Batka et minio et 
tnarmorum lapidkinis. 



NOTjE 



kSiv vocat. Inscriptio veins apud 
Gruter, p. 24.5. Bibali. C(elerni 
eqvjESI. Interamici. Limici. Aim- 
soc. ovARQVEKNi. Priiis Icgcbatur 
in Plinio, Vibali, et voce unica e dua- 
biis conflata, JEqiiesilici. Nos litera- 
rnni ordine adinoniti, et vetustorum 
nionuiiieiitonim fide, locum correxi- 
niiis. Aquas Qucr(jiicniids a Bracara 
distare ait Antoninus Liii. M. P. 
Kovaxipvoi sunt Ptolemajo, et "Toora 
KovaKipvwv. 

^ Longilitdo] Martianus, lib. vi. cap. 
de Hisp. p. 203. 

' Olarsonis] Dc eoiv. 34. 

1? Specularibus] Dicemus dc his op- 
portunius xxxv. 45. 

'' Jactatus] Vi ac necessitate (jua- 
dani expressam esse cam libcialita- 



tcm innuit, ut Hispanos sibi dcvinci- 
ret : aut legcndum fortassis, jactatcc, 
scilicet Hispaniue, Reip. Ronianoruin 
procellis, hoc est civilibus bcUisCJal- 
bac, Otlionis, Vitellii : ut levanien id 
quoddam coruni daninorum fuerit, 
quae ob civilia Iniperatorum bella 
perpessa essct Hispania. linniuni- 
tatem a tiiliutis, sive Claudius Imp. 
sive anteiiorum aliquis iisdcm con- 
cesserat, nti ex Seneca coliijiinius,dc 
BeneC. vi. 19. p. 111. 

' Quw inlerno] Medilcrraneo. Hacc 
Marlianus a Plinio, lib. vi. cap. de 
Monte Pyrenivo, p. 203. 

'' Draccala] A braccis, sive feinora- 
libus lineis, des binycs, on hauls dc 
cltuusses : (juod vcsliinenli genus Ro- 
nianis vctcribus inusilatuni, ab iis in 



580 



C. PLINII SECUNDI 



Varo ab Italia discreta, Alpiumque vel saluberrimis ' Ro- 
mano imperio jugis. A reliqua vero Gallia latere septem- 
trionali, montibns Gebenna" et Jura : ^ agrorum cultu,^ 
virorum, morumque dignatione, amplitudine opum, nulli 
provinciarum postferenda,^ breviterque Italia verius quam 
provincia. In ora^ regio Sardonura,' intusque § Consuara- 
norum. Fiumina : Tecum,'' Vernodubrum. Oppida : Illi- 
beris/ ' magnae quondam urbis tenue vestigium : Ruscino,^ 



Cap. v. 1 Ita Chiffl. cam edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, 
vox vel deest in edd. vett. — 2 Cod. Dalec. nulla ei prteferenda. — 3 In o. r. 
Sardaonum margo edd. Dalec. et Gronov, — 4 IlUbercE Ciiiffl. et Vet. Dalec. 
Illybyrtis qnibusdani ap. Dalec. Mox, nonuuUi Rubrosum e Strab. lib. 



NOTiE 



Gallia Narbonensi prime deprehen- 
siim est : quae inde ab iis Braccata 
est cognominata, inqnit Alcuiuus de 
Divinis OfRc. 

•^ Gebetina] A Mela hsec Plinius ii. 
5. Gebennam qnoque Caesar, Bell. 
Gall. lib. VII. p. 81. Gebennas vo- 
cat Lucaiuis i. 435. et ' Gebennicos 
monies,' Mela. Galli, ks Monts des 
Cevennes. Languedocium, ut vocant, 
a reliqna Gallia latere septemtrionali 
disterminant. 

•^ Et Jurci] Mss. omnes, et Jurihus. 
Mela II. 5. non Jiiram montem, sed 
Lemannum lacmn, finem staluit Nar- 
bonensis Provincisp. Jura pro loro- 
rum diversitate varia sortitnr nomina, 
le Joux, le Mont S. Claude, le Credo, 8fc. 

•^ Agrorum cuUu'] Non minus ele- 
ganter Salvianus patriam suam, hoc 
est, Provinciam describens, lib. vii. 
* Illic omnis admodum regio,' inqnit, 
' aut intertexta vineis, ant flonileiita 
pratis, ant distincta cultnris, ant con- 
sita pomis, ant amoenata lucis, ant 
irrigala fontibns, aut interfusa flu- 
minibuSj ant crinita messibns,' Sic. 

^ In ora'] Post Pyrena;ae Veneris 
promontorjnm, in quo haesimns cap. 



sup. incipit Sardonnm regio, quam 
nunc dicimus le Comte de Roussillon. 
Sic Mela ii. 5. ' Inde est ora Sardo- 
nnm, et parva flumina, Telis et Ti- 
cliis: ubi accrevere, persaeva. Colo- 
nia Ruscino,' Sic. Ipsam Leridam 
Hispaniae civitatem, sup. cap. Sur- 
daonnm gentis esse dixit. In Mss. 
Snrdonum, Avienus ' Sordos' ap- 
pellat. 

•s Intusque'] Interior, inqnit, sen 
mediterranea regio Consuaranoruin, 
sive Consoranorum fuit, de quibus iv. 
33. Les pays de Foix et de Conse- 
rans. 

^ Tecum] Melap, loc. cit. Tichis : 
accolis hodieqne Tec. Urbem Hele- 
nam praefluit, Elne. Vernodubrum, 
Latet, Perpiniannm rigat. 

' Illiberis] Vel Eliberris, quam Cau- 
coliberim posterior aetas appellavit : 
Hispani, Colibre : nostri, Colioure. 
Ita De Catel, i. 7. secutus Loaysam, 
et alios. Melam expressit Plinins : 
Sic enim ille, ii. 5. ' Vicus Eliberri, 
magna quondam nrbis, et magnarum 
opum tenue vestigium.' 

J Ruscino] Non modo jure Latii 
donataro, sed et coloniam vocat Me- 



NAT. HIST. LIB. III. 5. 



581 



Latinorura. Flumen Atax '^ e Pyrenaeo Rubrensem^ per- 
means lacum : Narbo"' Martius, Decumanorura colonia, 
XII. M. pass, a mari distans. Flumina : Arauris," Liria.'' 
Oppida de cetero rara, pracjacentibus stagnis : p Agatha '' 



NOTyE 



la, loc. cit. Nunc castelluni est, a 
Perpiniano oppido, quod Ruscino- 
nem viciuate sua exiiansit, leuca dis- 
situm, la Tour de Roussillon. Eodem 
amnc, quo Perpinianuni, alluitur. 
Catel, I. 7. — ' Nummus est exiniiux, 
aeris minimi, in Cimelio D. Foucaiiit, 
hac epigraphe : imp. c. clavdivs p. 
F. AVG. Clandii Gotiiici caput. In 
aversa parte, deo cabiro. Faber 
malleum dextra tenet. Cave liicCa- 
biros cogites, aut Thessalonicam. 
Sententia est : 'Duci Exercitus Op- 
timo Claudio Arcum Benet'actis In- 
signem Ruscinonenses Obtulerunt,' 
ob victoriam pra?sertim GoJiiicam. 
Ingeniose admodum signiticatur ob- 
latum fuisse ab oppidanis Arcum tri- 
timpbalem, sed a Claudio ncglectum 
ac rcpndiatnm, cum in area nummi 
non arcus pingitur, sed Faber tan- 
tummodo, ad exstruendum arcum 
paratus.' Ed, sec. 

I" Alax] L'Aude, Narbonem secat. 
Vide Notas et Emend, num.23. Ab 
eo amne Narbonenses olim Atacini 
dicti, ut de Varrone Atacino piuri- 
bus disputabimus, in Auctorum In- 
dice. 

' RubreTisemI Rubresum Mela vo- 
cat, III. 5. qua Atacem accipit, ore 
spatioso admodum : qua mare adniit- 
tit, aditu tenuem. L'Eslnng de la 
Ruhinc. Nunc Atax minime lacum 
permeat : sed tossK per Narbonem 
ductae immissus, in marc cfTunditur 
ad vn. aburbe miiliarc. Calel, lib. i. 
pag. 58. 

"' Narho] Atacinorum, Decimiano- 
iimiquc colonia, Mclap, loc. cit. IMar- 
tius, a Martc, ut Sirmondiis nostcr 



putat in Notis ad Sidon. vel a Martia 
Legione : Decumanorum a militibns 
decimae. Inscriptio Gruteri, p. 229. 
Col. Ivr,. Patern. Narb. Mart. 
Et pag. 266. 1\UJE. DomnJE. Av- 
GvsT.E Antonini. C.'ES. Matri 

ITEMQ. CaSTRORVM. DeCVMAN. 

Narb. — ' Nummus argenteus apud 
Goltzium, in Magna Grascia, Tab. 
XX. n. 5. caput diadeniatum exiiibet, 
cum clava Herculea. .)(. Lupa cum 
gemellis. Infra, romano. Sic in- 
terpretamur : ' Roma MArtii Narbo- 
nis Origo.' Cognomen enim illud ha- 
bet a legione Martia, lioc est, Romu- 
lea. Nam Romulus Marte genitus 
ferebatur : boc est, vir generosus ; 
sed patre ob temporum vetustatem 
ignoto, quamvis nobili. In aliis ibi- 
dem nummis N. 1. et 2. caput est 
llomaf. galcatum. .)(. Caput equi, qui 
esse dicitiir Marti sacer, quia gene- 
rosus et bellicosus. Infra, romano, 
ut proximo. In alio. Caput Romas 
galcatum. .)(. Leo iratus. Infra ro- 
mano.' Ed. sec. 

" Arauris] Ita rccte, non Araris. 
Mela, II. 5. pag. 39. 'Turn ex Ge- 
bennis demissus Arauris juxta Aga- 
thamfluit.' Ptolema-o, ii. 10. 'Apou- 
pios. Gallis, AiruH, vel Eriiau. 

" Liria] ]Mss. omnes, Lffcn'a. Nunc 
Lez accolaj vocanf, et quos medios 
secat, Monspelienses. 

I' Stagnis] Les Estangs de Thau, de 
Maguelone, et de Peranlt. Maxima; 
parti ejus or*, niarique mediterra- 
neo ea pratenduntur. 

'I Agatha] Juxia quam ArauiisHu- 
it, ut Mela adnionct loco rit. nunc 
Agde: non, nt subtilioribus quibus- 



582 



C, PLINir SECUNDI 



quondam Massiliensium, et regio Volcarum ' Tectosagura : 
atque ubi Rhoda Ilhodiorum fuit,' unde dictus multo Gal- 
lianim fcrtilissimus Rhodanus aranis, ex Alpibus se rapiens 
pe.- Leinannum lacum, segnemque ' deferens Ararim,^ nee 
minus seipso torrentes " Isaram, et Druentiam. Libica"' 
appellantur duo ejus ora modica : ex his^ alterumHispa- 
niense, alterum Metapinum : tertium, idenique amplissi- 
mura, Massalioticum. Sunt auctores, et Heracleam " op- 
pidum in ostio Rhodani fuisse. 



IV. et paiilo post: Flumina: Rlnn-aris, Lira, ex eodem. — 5 Aurarim qui- 
bnsdam ap. Dalec. ot niox, tomntem Isaram, &,-c. edd. vett. ante Harduin. 
torrentes, Sfc, codd. Cliiffl.et Dalcc. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 



NOTiE 



dam visum est, Maguelone, <]nvc pro- 
cul est ah Araiiri dissita. A Massi- 
liensibusconditunicsseoppiduir-Stra- 
1)0 auctor est, lib. iv. p. 182. 

>■ Volcarum'] Late lia-c regio patnit, 
agros coniplexa limitaneos, nt ex 
Plinio patet, Tolosamiin, et Agatlien- 
sem, atque adeo quicquid terranim 
Inde usque ad ostia fcrnie Rhodani 
protenditur. 

*■ Ubi Itlioda , . . fitit] Familiari ea 
loquendi formula, fuil, excidisse id 
oppidtim, cui vox ea annectilur, jam 
aevo suo innuit. Ha»c Riiodanusia a 
Scymno Cliio, sive, ut alii vocant, a 
Marciano Heracleota, pag. 6. dicitur : 
alteramque Rlioden, (|uae in Hi.spa- 
nia est, (nunc Roses incohe Catalani 
vocant,) a Rliodiis (juo(iue conditani 
scribit. Hieronynius, in Prolog. E- 
pist. ad Galat. ' Oppidiim Kiioda,' 
inquit, * coloni Rliodioruni locave- 
runt, imde amnis Rhodanus nonicn 
accepit.' 

' Segnemque] Unde Claudiano di- 
citur, ' Lentus Arar.' Sauconani pos- 
terior aetas appellavit, teste Amniia- 
110, lib. XV. p. 55. hodieque, la Su' 
one. 

" Torrentes] GalllSf I' I sere, et la Du- 



ranee, in latus nterqne Rhodani ori- 
entale influit. Vide Nolas et Emend, 
num. 24. 

" Libicn] Italibri omnes. Sic viil- 
gus ea ostia, corrupto, ut fit, sermone, 
appellavit : cnui Ligyca potius, ut 
(juideni reor, essent nominanda. Ora 
enini universa a Riiodano Emporium 
usque llispania> oppidum, AiyvffriKrjv 
vetercs appellarunt, quod eam Ligii- 
res tenuere : Scylax, pag. 2. Ilopa- 
ttAovs Aiyvcav dirb 'Efiiroplov /ne'xpi 'Po5a- 
vov, K, T. A.. Nil tamen mutamus. 

^' Ex his] Ex duobus Libicis. Ex- 
scripsit liEPC Martianus, lib. vi. pag. 
204. cap. de Pyrenaeo, et Prov. Narb. 
Hispaiiionse ostium, quod in occiden- 
tem vergit, accola^ vocant, Grau Nevf, 
Massalioticum, quod in ortiim, Gras 
d'Orgon. Metapinum inter lia;c me- 
dium est nunc sine nomine. His tri- 
bus ostiis includitur insula, quam vo- 
cant incola?, Petite Camargue. 

^ El Heracleam] Hap.c 'HpaKXeta 
KeXriKris Stephano. In agro san-Re- 
migiano, prope oppidum S. Remy, 
ostiumque Rhodani Hispaniense, re- 
perta inscriptio, principatu Caroli v. 
Francorum regis, electam docet ab 
Ataulpho Principe ' Heracleam iu 



NAT. HIST. LIB. III. 5. 



583 



Ultra/ fossae ex Rhodano C. Marii^ opere, et nomine 
insignes : Stagnura, Mastramela : ^ oppidum, Maritima 
Avaticorum : ' siiperquc campi '' lapidei, Hcrculis praslio- 
rum memoria: Regio Anatilioruni/ " et intus Desuviatiura, 
Cavarumque. Riirsus a raari •* Tricorium : et iutus ^ Tri- 
collorum, Vocontiorum/ et Segovellaunorum :^s mox Al- 



et Franz. — 6 Vet. Dalec. fossam ex Rlindano C. pass. Marii, S^c. Cliiffl. 
fossa, Ifc. Mox, in quibnsdam, nomine Latera insiijne stagnum. Salinas, p. 94. 
legit, insigne stagno Mastramela oppidum, H^c. Edd. vett. ante Hardnin. et 
vomine insigne stagnum : Aslromela, Ifc. Margo edd. Dalec. et Giouov. ?«- 
signe siagfium Mastrumela. Jpidum maritima, ^c. — 7 Regio Natiliorum cod. Da- 
lec. et iiiox in eodem cod. et Chiffl. et iiitus Desuviaticum. — 8 Chiffl. Segonel- 
hnorum ; alii, Segalaunorum, quemadaioduni et apud Ptolemjeum ii. 8. — 



NOTiE 



Regias niajestatis sedem.' Ibi igitur 
fuisse olim Heraclea videtur. lleci- 
tat insciiptioneni eani totam Honor. 
Bonclie, Hist. Frov. in. 5. p. 158. — 
' Vernni distat ager ille San-Remigi- 
anus ab ostio Rliodani, in quo fuisse 
Heracleam anctores, teste Plinio, 
prodidere.' Ed. sec. 

y Ultra] Ultra Khodaniostia. Vide 
Notas et Emend, num. 2o.Ptolemaeo, 
II. 10. ^6a-crai Maptdvat. 

'- Dlnslramela] VEstang de Bcrve, 
ou de Dlartiguez. Oppido, quod Ma- 
ritimani Pliniiis vocat, nomen liodie 
Marignanc. Vide Not. et Emend, 
num. 2G. 

a Avaticorutn] Sic Mela n. 5. et 
INIss. Id nomen agro ei fuit, qui Ma- 
ritinias circmnjectus crat, et contri- 
butns, in Aniitilioruni regione, qua; 
latins multo patuit : quare eadeni 
Maritima in Anatilioinm agro posita 
dicitiir a Piolcniffio, ii. 10. 

^ Campi] Vulgo, /« Craw. Mela, ii. 
5. * Lapidius,' inquit, ' ut vocant, 
«;aiiipu<, in quo Hercnlem contra Al- 
bioncni et Ccryona, Ncptuni liberos, 
diniicantcni, cum tela defecissent, 
ab invocalo Jove adjutum imbre la- 
pidum ferunt. Crcdas pluisse: adeo 
nnilti passim et late jaccnt.' Vide 
Hygin. in Poet. Astronom. lib. ii. 



cap. Engonasin, fol. CI. 

"-' Anatiliorum] Recte. In Inscrip- 
tione San-Remigiana proxime lau- 
data, Anatilii. Hi Arelatensem a- 
grum tenuere : Desuviates, quorum 
interior regio fuit, Tarasconensem : 
Cavares denique, a conHuente Isarae 
in Rliodanum, nbi fere Avcnio est, ad 
Druentiam usque, quam late patet, 
oram omneni, qua; Rhodano allui- 
tur. 

•^ Rursus a mart] Rursns, inquit, 
in oia est Tricorioruu) regio : TpiKo- 
piovs appellat Strabo, lib. iv. p. 185. 
ubi nunc Massiliensis ager, Aquisex- 
tiensis, et supra Druentiam Apten- 
sis. In Aptensi fuere saltusTricorii, 
quos Hannibal, dum peteret Italiam, 
snperavit. Vide Ammian. lib. xv. 
p. 53. et Liviuni, lib. xxi. pag. 198. 

•^ Et intus] Intus recedunt a mari 
longius Tricolli, qui nunc Sisteronen- 
ses : quorum caput fuisse olim cre- 
ditur Alarantc, de quo Tabula Peu- 
tingeri. Hodie Talard in Delpliinalu, 
via qua? Sisterone Vapincum ducit. 
Ita Nic. liouclic, Hist. Prov. iii. 7. 
pag. 178. 

' Vocontiorum] Hi Delpliinatus par- 
tem orientalom tenuere, ut Cavares 
occiduam : oppida iis fuere, Dea, 
Djcet Vasio, Vaison. 



584 



C. PLINII SECUNDI 



lobrogum.'' At in ora Massilia Graecorum Phocaeeiisiura,?' 
foederata.J Promontorium Zao : ^ Citharista portus.'° Re- 
gie Camatullicorum.' Dein Suelteri,"' supraque Verrucini."" 
In ora autem Atheuopolis " Massilieusium, Forum Julii,'' 



9 Phocensium margo edd. Dalec. et Gronov. — 10 Promontorium Zaozitatisfa 
partus Cbiffl. P. Zaoportus in al. Promontorium Citharista, portus, if c. edd. ante 
Harduiu. qui ex codd. suis lectionem noslram revocavit. — 11 Veriiciui cod. 



NOT;E 



s Segovellaunormn] Pars Cavariim 
]ii fuere : quamobrem Valentia, quae 
Plinio Cavanim iirbs dicitnr, Sego- 
vellaiinis, sive Segalannis a Pioleniaeo 
adjudicatur, ii. 10. Hodie le Valenti- 
nois. 

•> Allobrogum'] Inter Isarain, Rho- 
danumque, ut recte Polybius, lib. in. 
p. 282. et qui Poiybium sequitur Li- 



percussum. 

^ Zao'] Ita Mss. oinnes. Pronion- 
torio tamen idem praeterea quod por- 
tui nouien Ci(haiistam esse, docet 
Ptolem. II. G. & Ki6api(nhs rh &Kpou, 
liodie Cap Sisiat, ou de Cerchiech, 
prope Telonem : Cithaiistae portui 
nomen hodie est le port S. Georges, ou 
le port de Toulon. Portum Citharistam 



vius, lib. XXI. p. 198. apud quern pro a Massilia distare Antoninus ait xxx. 



Arnr qui Isara reponunt, sincerum 
vas incrustant, nee scriptoris men- 
tern assequuntnr. 

' Phocccensium'} Strabo, lib. iv. p. 
179. Krla-fia 5' fcrrl ^umaUuv r) Maffcra- 
Ai'a, a Phocaea, urbe Asiae, de qua di- 
cemus in Ionia, lib. v. A Pliocide 
Gr'aeciae regione profectos Massiiiae 
conditores non semel affirmat Luca- 
Dus, lib. III. magno, ut puto, er- 
rore. Justin, lib. xl. Tarquinii Pris- 
ci, ut arbitror, temporibus conditam 
a Phoca;ensibus Massiliam scribit. 

J Foederata] Frederis causani docet 
Justinus, lib. xi.iii. sub finem : 
' Massiliensium legati,' inquit, ' a 
Delphis revertentes, audierunt ur- 



M. P. Haec Citharistana parochia in 
territorio Areiatensi, cujiis mentio 
turn in Epistola Zosimi ad Episcopos 
Gailiae, de Privil. Eccl. Arelat. turn 
libro II. Vitae Sancti Caesarii Are- 
lat. 

' Camntullicorumi Ubi nunc Telo- 
nensis ager, V Evesche de Toulon, us- 
que ad Saiiiblacitanum sinuni,/e Gol/e 
de Grimaut : a quo sinu baud procul 
abest vicus Ramaluelle, quod vetusti 
nouiinis vestigium servat baud obscu- 
rum. 

'" Suelteri] Nunc est Forojnliensis 
ager, citra amnein Argenteum : Brig- 
nole, et Draguignan. Sic Honor. Bou- 
clie, VII. 7. p. 182. Favet situs quem 



bein Romanam a Gallis captam, in- in Tab. Peuting. Selteri obtinent. 



censanique. Quani rem domi nuntia- 
tam publico funere Massilienses pro- 
secuti sunt: aurumque, et argentum 
publicum, privatumque contulerunt, 
ad explendum pondus Gallis, a qui- 
biis redemtam pacem cognoverant. 
Ob quod meritura, et immunitas illis 
decreta, et locus spectaculorum in 



" Verrucini] Suelteris ad Boream 
adsiti: ubi nunc Verignon, et Baryul. 

" Athenopolis] Cum in ora positum 
id oppidiini dicatiir, inter portum 
Citbaristani, et Forum Jnlii : ipsum 
esse Telonem Martiiim non temere 
suspicainur. 

Forum Julii] Freius. Octavano- 



Senatu datus, et foedus jequo jure rum colouia dicitur, quoniam octa- 



NAT. HIST. LIB. III. 5. 



585 



Octavanorum '* colonia, quag Pacensis appellatur, et Clas- 
sica: amnis in ea Argenteus.i Regio, Oxubiorura' Ligaii- 
norumque,' super quos Suetri,' Quariates/ Aduoicates. At 
in ora oppidum Latinum '' Antipolis. Regio Deciatium : 
amnis Varus, ex Alpium raonte Cema '^ profusus. 

In mediterraneo colonias : Arelate "" Sextanorum, Beter- 



Daler. — 12 Octavianorum \et. Dalec. — 13 Ita vet. Dalec. aliique codd. item 
edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, montc Acema edd. vett. amnis. 



NOT;?: 



vae legionis militibus pa constaret. 
In TliesauroGollzii, p. 240. nnnimtis 
Augusti, Col. Ivlfa. Octaviano- 
RVM. Et alter Neronis, p. 241. Col. 
Pacens. Class. Pacensis a Pace 
dicta est : Classica, ab Augusti classe 
fortassis, onjus ea navale fuit. Unde 
Strabo, lib. iv. p. 184. To vavcrradfibv 
rb Kaiaapos rov 'Se^ourrov, h KaKovai. 
4>6pov 'lovKiov, Vide Taciturn, An- 
nal. III. Siiessam tamen, quae medi- 
terranea civitas est,coloniam pariter 
Classicam dicemus appellatani, cap. 
9. a militibus forte Classiariis eo de- 
ductis. Inscriptio apud Jo. Poldo, 
de Antiq. Nenians. p. 1G5. Militvm 
Leg. VIII. AvG. Civitas. Foroivli- 

ENSIVM. 

'J Argcnteus] Accolis dictus liodie- 
qne Argens,?i colove aquae argenteo. 
Arenam develiit, qua portiim jam 
ilium oppievit, Augusti navium re- 
ceptoreni, de quo mododiximus. 

>■ Oxuhinrum] Quorum caput ip- 
sum Forum Jiilii fuit : ut Deciatium 
Antipolis. Hie A(/iV 'O^v^tos apud 
Strab. lib. iv. p. 185. 

» LiguunoninKjue] Sic libri omnes. 
Ingaunos, qui ultra Varum sedes ha- 
bent, frustra Dalecampius inculcare 
liic nititur pro Ligaunis, qui ante Va- 
rum Aniipolimque ipsam a Plinio 
appcUantur, et junguntur Oxiibiis. 
Grassensem, ut aiunt, tenuissc agrum 



videntur. 

' Suetri] Ptolemaeus, iir. 1. memi- 
nit ^ovTjTpiccv in maritimis Alpibus, 
quorum oppidum 2aA.iVas vocat. Id 
esse Seillans Holstenius putat, in 
Dioecesi Sanitiensi, Senez. At rectius 
Honor. Bouche, Hist. Prov. in. 2. p 
119. nrbem Castellanam interpreta 
tur, Vf rdoni amni impositam, qui in 
Druentiam labitur, eodem Sanitiens 
agro; eamque sententiam idoiieis fir 
mat argumentis. Errant plerique Geo 
grapliorum, qui Salutias in Sabaudia 
esse pntant, le l\larquisat de Saluas. 

" Quariales, Sfc] Quantum ex situ 
conjicimus, ibi fiiere, ubi nunc Sene- 
tium est, et Dinia. 

" Lalinuinl Hoc est, Latii jure do- 
natum, nt dicemus in Notis et Emend, 
num. 3. Nimc Aiitibc. Ptolemeeo ii. 

10. 'Ai'TtTroAis in agro AiKtar'tecv, qucm 
Varus amnis claudit, le I'ar. Melae 

11. 5. ' Oppidum Deciatum Antipo- 
lis,' sic enim Icgendum. 

" Arelate] Aries, Sextanorum dic- 
ta, quod esset colonia militum sextas 
legionis. Sic Primanos primae,Unai;f- 
vicesimauos vigesima' primae, Tacitus 
vocat. Hist. II. p. 41. Tertianos ter- 
tian. Hist. III. p. 08. Qiiintanos, Hist. 
IV. p. 9(). &c. Nuuimus Caii CaBsa- 
ris in Thes. Goltzii, Col. Arelat. 
Sextan. Et apud Grutcr. p. 257. 
Sextani. Arelatenses.— 'Sed ticta 



586 



C. PLINII SEUUNDI 



rae '+ " Septimanorum, Arausio ^ Secundanorum. In agro ^ 
Cavarum Valentia, Vienna Allobrogum. Oppida Latina : * 
Aquas Sextioe *> Salluviomm/^ Avenio ' Cavarum, Apta 



€ema al, ap. Gelen.— 14 Billerce vet. Dalec. Bliterx edd. vett. et Gronov. 
Beterre Tolet. et Salmant. Beterra omnes codd. Haiduini, item edd. Har- 
diiin. 1. 2. 3. Mdler. Bipont. et Franz — 15 Ita edidit Hardiiin. eumqiie se- 
ciiti Miller. Bipont. et Franz. Saluviorum Chiffl. Salyorum edd. vett. et Gro- 



NOT^ 

ilia : geniiinus, inter ceteros Arelate 
percusses, nummus iste insignis est, 
in Cimelio Mediceo, et Gaza Reginie 
Ciiristinae, ex asre maximo. Caput 
laureatnm exhibet Fl. Jnl. Constan- 
tii Augiisti, qui frater Fl. Jul. Coii- 
stantis, D. N. constantivs. P. F. 
AVG. .)(. LARGiTio. Sedet Augus- 
tus; liinc urbe Areiatensi turritapor- 
rigente dextram Constantio, instar 
ofterentis ei aliquid, inde hastato mi- 
lite Imperatorem complectente. Nos 
largitionem hie significari olim, sed 
timide, suspicati sunius, alios secuti : 



'^ Beterr<v'] Sic Mss. omnes, Reg. 
Colb. et Thnan. lib. xiv. non Blilera:: 
etsi ita id Melae ac Straboni nomen 
scribitur. Septimanorum nomen ha- 
bet a septima legione. Hinc circnm- 
jecta regio Septimania appellata, a 
Sidonio, qui aliis Beterrensis ager. 
MoxSeptimanise nomen a Gotliis ad 
universum Languedocium translatum. 
Nunc est oppidum Beziers. In^crip- 
tio apud Gruter. p. 270. Sep. BiETER. 
hoc est, Scptimani Baterrenses. Sie- 
phano Bairappovs dicitur. — ' In Gaza 
Regia nummns est inscriptus,BHTHP- 



sed pictura hand dubie aliud reprae- PATON : at ex oppido Syriae aliquo, 

senfat; et (quod tunc menti non ut videtur, nunc situs ignoti: non ex 

succurrebat) totidem hie fere voces, Baeterris certe provinciae Narbonen- 

quot literae sunt, liac sententia : ' Li- sis.' Ed. sec. 



berum Anelate Gratuitam Indiclio- 
nem Tributi Imperatori Obtulit.' 
Gallice : La Ville d' Aries, rille libre, a 
offert a VEmpereur de lui faire lever 
un subside, par forme de don grutuit. 
Miles hie astat idcirco, ut ad alendos 
milites, qui vel liinites imperii tuta- 
rentur, velitinerum securitatem prie- 
starent, coUatum pecuniarium subsi- 



y Arausio'] Orange. Nummus Ne- 
ronis, in Thes. Goltzii, p. 237. Cor,. 
Aravsio.Secvndanor.Coh.xxxiii. 
VoLVNT. Deduct! nempe eo milites 
ex cohorte xxxm. secundae legio- 
nis. 

^ In agro] Et hze quoque in Colo- 
niarum numerum reponendae. Ouo- 
Kevr'ia KoXwvla Ptolemaeo, ii. 10. Et 



dlum intelligatur. Atque idcirco lui- in Thes. Goltzii, p. 242. nummus Ne- 
peratori datum, non Augusto, dici ronis, Col. Vienna. Leg. vii. Clav- 



videtur. Nihil est in pictura certe, 
quod largitionem indicet, aut libera- 
litatem Augusti, ut in nummis in- 
scriptis, liberal, avg. vel cong. 
DAT. &c. In imo nummi margine 
fabricae locus non subnotatur; quo- 
niam in ipso indicatur titulo. Deli- 



diana. Pia. Cavarum, Allobrogum- 
que situs ante descripsimus. 

^ Oppida Latina] Latii jure donata 
a Senatii, vel a Principe. 

'' Aqua Sexlia] Aix. Coloniam 
Ptoleiiifeus vocat, et inscriptio apud 
Gruter. p. 413. Vide Notas et E- 



neatur hie nummus a Spanhemio, in mend. num. 27. Unde Aquis Sextiis 
edit, priore p. 823.' Ed. sec. uomeu : vide in Epit. Livii, lib. Lxr, 



NAT. HIST. LIB. III. 5. 



587 



Julia Vulgientium, Alebf cc Reioriim '' Apollinarium, Alba'^ 
llclvorum,"^ Augusta Tricastinorum : '^ Anatilia/ Aeria, 
Bormanni, Comacina/^h Cabellio,' Carcasum J Volcarum 
Tcctosagum : Cessero/ Carpentoiacte ' Meminorum : Ce- 
niccnses,'" Cambolectri,'^ qui Atlantic!" cognominantur : 



rov. et paiilo post in iisdeni, Alebeceriorum ApolUnariuvi. — 16 Helucocuorum 
niargo edd. Dalec. et Gronov. Mox Aus;tista Tucastemorinn in Cliiffl. — 17 
Idem codex : AnutUia, Arcarhonia, Nocomanniti ; edd. vett. et Gronov. Ana- 
tilia, Aeria, Bormannico, Marcina. Nostrain lectionem ex codd. lestitiiit Har- 
duinus. — 18 Ita ex codd. Harduinus ; ita qnoque Miller. Bipont. et Franz. 



NOT/E 



<■ Aveniol In Cavaris qnoqne Pto- 
lema'o, ir. 10. scd coionia est. Sic 
Apta Julia, in Inscript. P. Sirniondi, 
in Notis ad Ep. ix. 9. Sidonii, Col. 
Apt. Ivl. Nnnc Apt. Vulgienses 
Tricoriornm pars I'liere, nt snperius 
nionuinms. Gniteri Inscriptio, pag. 
290. VvLciENTKS, scd lios Italia po- 
pulos linbet. 

•■ Alehece Reionim'] Hodic Riez en 
Provence. Vide Notas et Emend. num. 
28. 

" Alba] Non Albi, nt qnidam pu- 
tant : lia>c cnim Albia, non Ali)a ap- 
|)ellata est. Sed vicns liodie igno- 
bilis, Aps ad Rliodannni, nnde sedes 
Episcopalis Vivarium translata est, 
Vivicrs. Ager Hciviornm le I icarais. 
Hinc Albenses promisrue et Vivari- 
cnses Episcopi cognominati. Ptole- 
ma;o, 'AA^avyuva-Ta. Plinio, Xiv. 4. 
Alba Helvia. Gajsar IJell. Gall. lib. 
VII. p. 81. ' Mens Gcbcnna, (|ui Ar- 
venos ab llclviis discludit.' 

^ Tricastinorum] S. Paul Tricaslln, 
Alia est Noviomagns Tricastinorum, 
apud Ptolem. n. 10. qucc hodie 
Nionx. 

e Analilia] Forte ab Analiliis, de 
tpiibus supra. Aeriam ^Aepiav Strabo, 
III). IV. p. 185. in t^avarum agro cum 
Avcnionc ct Aransionc locat: aitque 
a loco edito, in quo posita crat, no- 



men sortitam. Quibnsdam esse cas- 
tellum Blornas ad Rhodanum credi- 
tur. In Mss. Avatilia. 

'• liorma7ini, Cumacinal Ita legen- 
dum esse, non Bormannico, Marcina, 
turn Mss. tuni series ipsa elemcnto- 
rnm admonet, quani in Latinis hisce 
nrbibus recensendis Plinius sequitnr. 
Nnnc incertus harum situs. Fictitia 
sunt, nee usqnam terrarum audita 
nomina, quaa Dalecampius lioc loco 
affcrt. ■ 

' Cabellio] Inter oppi da Ca varum a 
Ptoleniffio II. 10. Ka^eKAiwv KoXwvia. 
Nunc ('availlon, ad Druentiam. 

J Citrcasum] KapKacrai in Volcis qno- 
que TeclosagibuSjPtolcmaJO loc. cit. 
Nunc est Carcassonne, ail fhivium Ata- 
cem. 

^ Ccssero] Nunc S. Tiberii pagus, 
in Agathensi agro. Vide Notas et 
Emend, num. 29. 

' Carpentoracte] Carpentrus, ciijus 
incohv, ceteriquc ex agro circumjec- 
to conlrijjuti, Mcmini appillati sunt: 
Cavarum regionis. Mi/u7;i'ol Ptoleniyco, 
II. 10. sub Tricaslinis. Notitia civi- 
tatiim Galliic : ' Civitas Carpentora- 
tcusium, nunc Vindausca.' In Cone. 
Cabiloncnsi, an. 050. ' Licerius Vin- 
dausceiisis,' id est, Carpentoratcnsis, 
aboppido vioino Vindausca. 

'" Ceniccnses] Forte Canienscs, am- 



588 C. PLINII SECUNDI 

Forum ° Voconii, Glaniim p Livii, Lutevani,i qui et. Foro- 
neronienses : Nemausum '9 ^ Arecomicorum, Piscenae/ Ru- 
teni/ Sanagenses,"^ Tolosani Tectosagum, Aquitania? con- 
termini : Tasconi, Tarusconienses/" " Umbranici : ^ Vocon- 



Cambolecti edd. vett.— 19 Nonnulli, Nemantum.— 20 Tascodiini. Taruscnniemes 
Pintian. Tolosani Tectosagum. Aquitaniee contermini Tascodunilani, Cononien- 

NOT^ 

nis Caeni accolae, cujus inter Mariti- thensi agro, prope Araurim aninem. 

mam Massiliamqne memiuit Ptole- ^ Ruteni] Non tarn lii Narbonenses, 

maeus, loc. cit. q„ani ut Pliniiis ipse ait iv. 33. Nar- 

» Qui Allantici] Eo cognomine a bonensi provinciae contermini. 'Poi;. 

Cambolectris Agesinatibus discrimi- rawl Ptolemeeo, ii. 7. Oppiduni Se- 

nantur, quos jiinctos esse Pictonibus godunum, Rhodez. 

oicemus iv. 33. u Sanngensesl Qui Sanieienses aevo 

"Forum] Forum, inqnit Festiis.ne- posteriore appellati, a Sanicio Alpi- 

goliationis locus est, ut Forum Fla- na; orae oppido, cujus meminit Pto- 

mmium, Forum Julium, ab eorum lemaeus, in. 1. Nunc S'enes. In Cone, 

nominibus, qui ea Fora constituenda Matisc. ii. an. 58.5. ' Virgilins Epis- 

curarunt. Quod Voconii mode dici- copus a Senetio.' 

tnr, vicus nunc est, le Canet, ad am- » Tasconi, Tarusconiensesi Priores 

nem Argenteum.Dicecesi Forojulien- incogniti.— ' Priores incolje sunt, ut 

si, ut recte probat Honor. Bouche, arbitramur, Montis Aureoli, cui nunc 

Hist. Prov. HI. 4. p. 150. Antoninus Monti Albano factum noraen est, 

in Itiner. distare a Foro Julii dicit, Muntanban, oppido celebri, prope To- 

xn. M. P. pro xxii. Plancus ad Ci- losam ; quod amnis alluit Tesco ap- 

ceronem, lib. x. Epist. Fam. xxiv. pellatus : inde Jmoni accolae nuncu- 

^I'P- pati, sive Tasconi. Auctor Vitae S. 

P Glanum] A Cabellione, xvi. M. Tiieodardi Archiepiscopi Narbonen- 

P. in Itiner. Anton. rKduov in Saiyi- sis, die l.Maii, c. G. In ' Catnrcensi 

bus, apud Ptolem. ii. 10. Nunc S. territorio, in monte qui Aureolus 

Remigii oppidum, S. Remy, inter nuncupatur, ad cujus niontis radicem 

Arelate et Caballionem : ut egregie fluvius quidam decnrrit, quern indi- 

probat idem auctor Hist. Prov. III. 3. genae regionis ipsius Tesconem vo- 

P- 136. cant. Hie suo decursu confinia Tolo- 

•1 Lutevani] Oppidum Luteva,Lorfe- sani Caturcensis ruris liquido dirimit 

ve : quibus et Foroneroniensium cog- patenter influxu : qui a prasdicto 

nomen additum, quod alterius oppidi monte recedens post modicum terrje 

sub Tricastinis peculiare est apud spatium Tarno immergitiir flumini.' 

Ptolem. loc. cit. Nondum erat Mons Albaiius Episco- 

■" Nemausum] Colonia dicitur Vol- patus titulo iusignitus ; postea Ca- 

carum Arecomicorum Ptolemaso, loc. turcensi dicecesi est avulsus.' Ed. 

cit. et nummi frequentes occurrunt, sec. Posteriores a Taruscone Salyum 

Col. Nem. Nismes. oppido nomen habuere, Tapov<TKu>v 

' Piscena] Nunc Pezenas in Aga- Ptolema^o, ii. 10. Nunc Tarascon, ad 



NAT. HIST. LIB. III. G. 



589 



tiorum civitatis " foederatae duo capita, Vasio,*' ^ et Lucus "" 
Augusti. Oppida vero ignobilia xix. sicut xxiv. Ne- 
mausiensibus attributa. Adjecit foimulee ^ Galba impera- 
tor ex Inalpinis Avanticos, atqiie Bodionticos/* quorum 
oppidum Dinia. Longitudinem provincise Narbonensis 
CCLXX.'' M. pass. Agrippa tradit, latitudinem ccxlviii. 

VI. (v.) Italia dehinc/ primique ejus Ligures : mox 
Etruria, Umbria, Latium, ubi Tiberina ostia/ et Roma 
terrarum caput, xvi. m. pass, intervallo amari. Volscorum 
postea littus, et Campaniae : Picentinum inde, ac Lucanum, 
Brutiumque^ quo longissime in meridiem, ab Alpium fine,' * 



ses.— 21 Ita nonnulli ap. Laet, item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz, qneniadmoduin et apiid Ptolemaeiim. Vasco Aid. Jiint. Basil. Liigd. 
Erasmi, Dalec. Elz. et Gionov. — 22 Hermolaus Barbaras et qusedam edd. 
ante Harduin. alque Ebrodimtios ; codd. omnes et edd. antiquiss. item Har- 
diiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, atque Bod'wnticos. 

Cap. VI. Ita codd. Harduini et margo edd. Dalec. et Gronov. item Har- 
duin. 1,2.3. Miller. Bipont. et Franz, patet lovgitudine ab Alpino fine et'iam 
uiargo edd. Dalec. et Gronov. ab Alpium pcene Aid. Junt. Basil. Liigd. Erasmi, 



NOT^ 

Vide Notas et Emend, nobile, Dig-ne. Vide Notaset Emend. 



Rhodaniira. 
num. 30. 

" Vmbranici] In Tab. Peiiting. 
segm. I. Umbranicia legittir, prope 
Volcas Tectosagas, et Nemausum. 
Situs incertus. 



num. 31. 

^ CCLXX.] Martianus, lib. vi. p. 
203. cccLXX. De latitudine ambo 
concinunt. Missi Tlieodosii : * Juxta 
Plinium Secundum, longitudinem Pro- 



" Civitatis] Hoc est, regionis, sive viuciae Narbonensis 380. M. passuum 



gentis, non oppidi. Galli Communi- 
tatem, et Status vocant. 

T Vasio] Vaison, in Comitatu Ve- 
nascino, Pontificiae ditionis. Grute- 
rus, p. 1090. Vasiens. Voc. ex Sir- 
nioruio. 

' Lucus} Luc en Dauphin^, altero a 
Dia sive Dea Vocontiorum lapide. 
Luci Vocontiorum niuuicipii Tacitus 
meminit, Hist. i. p. 2 1. 

3 Formula] Hoc est.Tabulaa et in- 
dici, sive syllabo provinciarum Gal- 
licc, adjecit Galba ex geiitil)iis Inal- 
pinis Avanticos atque Bodionticos. 
Avanticoruu) pagus liodic Av(in(on, 
inter Vapincnm et Ebrodiinuni. Bo- 
dionticornm Dinia oppidum baud ig- 



Agrippa tradidit: latitudinem, 348.' 
<^ Italia deliinc] Transcripsit hunc 
locum Martianus de Italia, lib. vi. p. 
204. iisdem plane verbis. 

^ Tiberina ostia] Hoc est, littus il- 
lud maris in quod Tiberis eft'unditur : 
non urbs ipsa Ostia, quanquam et 
ipsa Tiberina Ostia appellata est. 

« Ab Alpium fine] A primis Alpi- 
bus, iuquit Martianus, loc. cit. Pli- 
nius ipse paulo inferius hoc cap. ' Pa- 
tet longitudine Italia ab Alpino fine.' 
Lunata autcm jiiga Apenniui montis 
intellige, cujus dextrum cornu, ut ait 
Mela, II. 4. Siculum pelagus : altc- 
ruui, Ionium rcspicit. 



390 C. FLINII SECUNDI 

lunatis jugis in maria excurrit Italia. Ab eo Graeciae ora, 
mox Salentini, Pediculi/ Apuli, Peligni, Freatani, Marru- 
cini, Vestini, Sabini, Picentes, Galli, Umbri, Etrusci,' Ve- 
neti, Carni, lapides, Istri, Liburni. Nee ignoio, ingrati ac 
segnis animi existimari posse merito, si breviter atque in 
transcursu, ad hunc modum '^ dicatiir terra, omnium terra- 
rum alumna, eadem et parens, numine Deum electa, quae 
coelum ipsum clarius faceret, sparsa congregaret imperia, 
ritusque molliret, et tot populorum discordes ferasque lin- 
guas, sermonis commercio contraheret : colloquia, ethuma- 
nitatem homini daret : breviterque, una cunctarum gentium 
in toto orbe patria fieret. Sed quid agam ? Tanta ^ nobi- 
litas omnium locorum, (quos quis attigerit ? *') tanta rerum 
singularum populorumque claritas tenet. Urbs Roma, vel 
sola in ea, et digna tam festa cervice " facies, quo tandem 
narrari debet opere? Qualiter Campaniae ora per se," 
felixque ilia ^ ac beata amoenitas ? ut palam sit, uno in loco 
gaudentis opus esse naturae. Jam vero tanta 7 ea vitalis ac 
perennis salubritatis coeli temperies, tam fertiles campi, 
tam aprici colles, tam innoxii saltus, tam opaca nemora. 



Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov.— 2 Chiffl. Peduculi. Mox Vet. Dalec. 
Terrentani.—'S Ita codd. Harduini, cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bi- 
pont. et Franz. Hetrusci Vet. Dalec. Tlmsci, vel Tusci edd. ante Harduin. — 
4 Cod. D&lec. in hunc modum. Paulo post, edd. vett. et Gronov. s. commercio 
contraheret ad colloquia, lfc.—5 Sedne id agam ? tanta Vet. Dalec. Mox, qua quis 
margo edd. Dalec. et Gronov.— 6 Vet. Dalec. ora per se fcelix: ilia. Mox, 
margo edd. Dalec. et Gronov. uno hoc in loco.— 7 Ita vet. Dalec. et Harduin. 
1. .Tam vero tota Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Gronov. Harduin. 2. 3. 
et Bipont. Jam vero tota Elz. Mox, talis cceli temperies est Chiffl. cali tempe- 
ries est Aid. Junt. Lugd. Erasmi, Basil. Dalec. Lugd. 1606, Elz. et Gronov. 
est non agnoscunt Tolet. Harduin. 1, 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 

NOT^ 

' Quos quis attigerit] Quod non co- ^eximia, ut dictum est ii. 46. dicetur- 

piose, inquit, pro meritis nunc de que iterum xiv. 1. Roma, inquit, 

Italia agam, retineor impediorque quze veluti pro facie est Italiae, qute 

multiplici nobilitate locorum, (quos ipsa totius imperii cervix, seu caput 

quidem nemo attingere, nedum satis est, cam habet dignitatem, vix ut 

prosequi valeat,) ingentique singula- possit diffuso opere explicari. 

rum rerum ejus, ac gentium clari- '' Per se] Vel si sola ea specte- 

tate. tur. 

s Tam festa cervice] Hoc est, laeta, 



NAT. HIST. LIU. III. G. 591 

tarn munifica sylvarum genera, tot montium afflatus,' tanta 
frugum et vitium, olearumque fertilitas, tarn nobilia pecori ^ 
vellera, tot opiraa tauris colla, tot lacus, tot amnium fon- 
tiumque ubertas, totara earn perfundens, tot maria, portus, 
gremiumque terrarum commercio patens undique : J et 
tanquam ad juvandos mortales, ipsa avide in maria pro- 
currens. Neque ingenia, ritusque, ac viros,'' et lingua 
manuque superatas commemoro gentes. Ipsi de ea judica- 
vere Grseci, genus in gloriam suam^ effusissimum : quotam 
partem ex eo appellando Graeciam magnam ? Nimirura id, 
quod in mentione coeli fecimus, hac quoque in parte facien- 
dum est, ut quasdara notas ac '° pauca sidera attingamus. 
Legentes tantum quaeso meminerint, ad singula toto orbe 
edisserenda festinari. 

Est ergo ' folio maKime querno assimulata, multo procc- 
ritate amplior, quam latitudine : in laeva " '" se flectens ca- 
cumine, et Amazonicae " figura desinens parmae, ubi a me- 
dio excursu Cocinthos" vocatur, per sinus lunatos duo 



8 Chiffi. pecudi. Mox, "Vet. Dalec. tarn opium.— 9 Chiffl. in gloriam sui.~ 
10 Vet. Dalec. quasdam notas Stellas ac ; Chiffl. quasdam 7iotas et.— ll Vet. 

NOTyE 

' Montium afflatus] Venti, spiratio- lingua manuque superatas gentes.' 

nesque emissae montibus, aura ilia ' Est ergol Solinus h»c a Plinio 

odorata, quae per montium latera ex mutuatus, cap. 2. p. 14. 

omni frugum florumque genere de- "' In lava] Qua tendit ad pronion* 

scendens, totuni inficit ac perfundit torium lapygium, et Hydruiitiuuni 

aerem. Sic Plinius noster de polypo, agrum, nunc Terra d'Olranlo, ItaVizc 

lib. IX. ' Afflatu terribili canes age- versus Ionium mare, et Epirum, ulti- 

bat.' Et Junior, v. 6. ' Triclinium sa- mum cacumeu. Capella quoque, lib. 

luberriuuim afflatum est Apenninis vi. p. 205. liaec ipsa Plinii repetens, 

vallibus.' Salmasius tamcn, marium ' Laivorsum se flectit,' inquit. 

afflatus emenddt: perinde ac si maris » Amazonica] Martianus loc. cit. 

afflatus ant salubris semper, aut ju- * Duobus promontoriis peltae Amazo- 

cundus sit. nicae formam reddit : dextro cornu 

J Patens undique] Solini parapbra- Leucopetram tcndens, la^vo Lacini- 

sis, cap. 2. p. 12. ' Latera portuosa, um.' Pelta, auctore Scrvio in /Eneid. 

orasque habet patentibiis gremiis, i. 494. scutum est brevissimum in 

commercio orbis accommodatas.' moduui Luna- jam media\ 

'' Ac viros] Rectius forsan vires " Cocinthos] Tria, inquit, promon- 

agnoscas, ex sequentibus illis, ' et toria duos sinus lunatos efficiunt: ex 



592 C. PLINII SECUNDl 

cornua emiltens, Leucopetram dextera, Lacinium sinistra. 
Patett' longitudine ab Alpino fine Praetoriae Augustae, per 
XJrbem Capuamque cursu meante, Rhegium oppidum in 
humero ejus situm, a quo veluti cervicis incipit flexus, de- 
cies centena et viginti millia passuum : multoque amplior 
mensura fieret Lacinium usque,'' ni talis obliquitas in latus 
digredi videretur. Latitudo ejus varia est; ccccx. mil- 
lium '* ^ inter duo maria, inferum et superum/ amnesque 
Varum' atque Arsiam : mediae," atque ferrae circa urbem 
Romam, ab ostio Aterni " amnis in Adriaticum mare infla- 
entis, ad Tiberina ostia cxxxvi. et paulo minus a Castro 
novo Adriatici maris Alsium ad Tuscum aequor : baud ullo 
inde loco cc.'^ "•" in latitudinem excedens. Universae autem 
ambitus a Varo ad Arsiam xxx. pass, nx.'''-'' efficit. 



Dalec. in lavo. — 12 "Vet. cod. ap. Laet, et vet. lect. ante Dalec. CCXC. 
■mil. Vid. Not. Var. Mox, media autem ferme margo edd. Dalec. et Gronov, 
ut mediaiii latitudinem intelligas, non Italiam mcdiam. Chiffl. medium 
autem. — 13 ' Legendum trecenta, ex antiq. cod. astipulante Marcianc' 
Dalec. Iia quoque Pintian. unus codex ap. Laet, Hardiiin. 1.2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz. 'Bene codd. Regg. 2. 5. et Ed. pr. CC. Perperam eniditus 
Hardninus e Mss. et Martiano eniendavit, CCC. Patet enim cuivis Italiam 
inspicienti ah Alsio, nunc Torre di Maccarese, usque ad Rhegium, nunc lie' 
gio, earn CC. millia passuum in latitudinem non excedere.' Broiier. — 14 
'Antiq. cod. sic \izhei,mcies centena XLIX. M. in qnam mensuram etiam 
Martianus et Solinus consentiunt.' Do/ec. Salmasius legendum pntat: Uni- 
versce ambitus a Varo ad Arsiam, vicies centena quadraginta noiem millia. Edd. 
vett. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. XXX. pass. 

NOT/E 

lis duo extrema, ceu cornua quaedam tudo Italiae 320. ..juxta Plinium Se- 

porrcctiora,emiltuntar in niare; Len- cundum.' 

copetra dextrum, ad fretum Siculum, ^ inferum, et Superum] Tuscum il- 

Capo dell' Armi : sinistrum Lacinium lud, istud Adriaticum vulgo nunca- 

appellatur in Crotoniensi agro, Capo patur. 

delle Colonne. Medium inter haec Co- ' Varum, ^c] Varus Narhonensis 

cinthos, Capo di Slilo. Gallije, ut dictum est cap. sup. finis. 

P Patef] Haec iisdem fere verbis Arsia finis Italiae, ut dicetur cap. 23. 

Solinus et Capella, locis cit. et Missi in Istria. 

Theodosii. De Augusta Praetoria " Medial Dicta proxime est Italjae 

dicemns cap. 21. summae, qua cingitur Alpihus, latitu- 

•i Lacinium usque'] Ducfa rursuni eo do: nunc ejusdem mediae, uhi feie 

usqwe a Regio oppido mensura. Roma est, latitudo signatur: postre- 

^ CCCCX. mill.'\ Ita Solinus, cap. mo, reliquap. 

2. pag. 14. Missi Theodosii ,• ' Lati- * ^ Ab ostio Aterni] Hunc locum 



NAT. HIST. LIB. III. G. 593 

Abcsty a circiimdatis tcrris, Islria ac Liburnia quibus- 
dam locis centena's m. pass. Ab Epiro et Illyrico quin- 
quaginta. Ab Africa minus ccc.'^ ut auctor est M. Varro. 
Ab Sardinia, cxx. m. Ab Sicilia m. ccccc. A Corsica^ 
minus lxxx.'^ Ab Issa quinquaginta. Incedit permaria'' 
coeli rcgione ad meridiem quidem : '^ sed si quis id diligenti 
subtilitate exigat, inter sextam '' horam primamque bruma- 
lem. Nunc ambitum ejus, urbesque enumerabimus. Qua 
in re prajfari necessariura est, auctorem nos Divum Augus- 
tum secuturos, descriptionemque ab eo factam Italiae totius 
in regiones xi. sed ordine eo, qui littorum tractu '9 fiet, 
urbium quidem vicinitates oratione utique praepropera ser- 
vari non posse : itaque interiori in parte digestionem in 



LVFII. — 15 Ita Cliiffl. aliiisque codex ap. Laet, cum edd. Hardiiin. I. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz, centum in qiiibiisilani vett. et Gronov. C. in aliis. — 
16 'Libri scripti et editi liabent mirtus t'C. Einendandiim e&l minus (I'C. 
Nee in distantia Itali.e ab Africa tantiini errare potnere aut Varro, aiit Pli- 
nitis. Ipse Pliniiis infra cap. 14. a Lilybajo, nunc le Cap Boeo, ad promon- 
torium Merctirii, le Cap Bon, in Africa nunierat ci.xxx. M.' Brotkr. Mox, 
edd. vett. vt auctor affir mat Varro. Codd. Chiffl. et Hardnin. item edd. Har- 
dnin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz, tit aitclor est M. Varro. — 17 A Cor- 
cyra minus LXX. edd. vett. Aid. Junt. IJasil. Lngd. Erasnii, Dalec. Lcyd. 
Frankf. Liigd. lOOG. Elz. et Gronov. A Curcyra m. LXXX. coilex ap. Laet, 
et Cliiffl. A Corsica m. LXXX. ed. Farm, item Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bi- 
pont. et Franz. — 18 Margo edd. Dalec;. et (Jronov. ad tali tjuidcm mcridio- 
nalem regiunem. Mox, «i auis hoc exigat diligenti, ifc. Cliiffl. — I'J Vet. Dalcc. 

NOT/E 

Plinii accuratissimis recentissimis/- nioraliljus notiii lincola, centcna to- 

que ob.servationibus eximie congnie- tics signari adntonret. 

re, et errare Gcograplios reccntes, y Ahcst] Hapc Martianus iistlcni 

qui mcnsuram Italia- secus defininnt, verbis, lib. vi. p. 205. 

docet D. Delisle, in Coniment. Acad. ' .1 Corsica] V^ide Kolas et Emend. 

Reg. Sclent, anni 1714. p. 181.' Ld, num. 3J. 

sec. * Per inariu] Inter Adriaticum et 

"■ Ilaud ullo inde loco (>C. [CCC] Tyrrlieiium, quibus latera ItaliiE ge- 

Reliqua, inquit, Italia, ab Alsio Ti- niina nlluuntiir. 

berinisque ostiis ad Rliegiuni usque, '■ Inter sextam] Hoc est, inter nic- 

nnsquam excedit tec. niillia pass, ridicni, qnaj liora sexta vctcribus 

Vide Notas et Emend, num.32. dicta est, et exortumSolis brunialeni, 

" XXX. puss. LIX.] Hoc est, quae piima. Vide quae dicturi sumus 

tricies centena, et quinquaginta no- in Notis et Emend, ad lib. m. num. 

vem millia passuum. Vide Notas et 110. 

ILinend. num. 33. Supcrposita nu- 

Delph. cl Var. Clas. Plinius. 2 P 



m 



C. PLINII SECUNDI 



litcras ejusdem nos secuturos, colonianim mentione slgna- 
ta, quas ille in eo prodidit nuraero. Nee situs origincsque 
persequi facile est, Ingaunis ^° "" Liguribus (ut ceteri omit- 
tantur) agro tricies dato. 

VII. Igitur ab amne Varo*^ Nicaea oppidura a Massilien- 
sibiis conditum: fluvins Paulo : •= Alpes, populique Inalpini 
multis nominibus/ sed maxime Capillati : § oppidum Ve- 
diantioium civitatis '' Cemenelion : portus Hei culls' Mo- 



qui in lilonan tractu. Panlo post, Tolet. ordinatione utique, ^c. — 20 Ligaunis 
alii ap. Laet, et sic legitur siiperiore capite. 

Cap. vii. 1 Ita emendavit Rezzonicus ; ita qvioqiie Pomp. Mela ii. 4._^a. 
vius Padiis codd. ap. Brotier, Aid. Junt. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Liigd. 
1606. Elz. et Groiiov. fiuvius Palo codd. Vossii ad Melam p. 170. ed. Hag. 
1658. fluvius Pado codii. Harduini, Ciiiffl. aliique ap. Brotier, item edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Paulo post, Vet. Dalec. Vendiatiorum 
civitatis Cemclion. Edd. ante Brotier omnes etiani Cemelion. ' Bene Rezzoni- 
cus e codd. Palraarii, Ptolemaeo, et Inscriptionibus veteribns.' Brotier, Mox, 



NOT^ 

= Ingaunis'] Quorum oppidum Al- effusis toti praelate ComatJe.' 

biuni Ingaunum, de quo mox. '' Vediantiorum civitatis'] Hoc est, 

^ Ab amne Varo] Hie nona incipit gentis,et ut,barbari loqiiuntur, Com- 
Italias regio, a Narbonensi, Varo am- munitatis. Vediantii Capillatorum Li- 
ne discreta : quaniobrem a Lucano guruni pars fuere. Oppidum ipsum 
dicitur, i. 404. ' Finis et Hesperiae KenfvtKeov Oveadiavrlwv a Ptolemaeo 
promoto limite Varus.' Sic Nicaea dicitur iii. 1. in Maritirais Alpibus. 
Italiae ascribitur, a nostris tamen Nunc Cimiez prope Nicaeam. De eo 
Galliae, qui vulgo dicunt, Nice en oppido vide Sirmondum in Praefat. 
Provence, ctsi Ducibus paret. Ste- Homiliarum Valeriani Ep. Cenielien- 



phauo, Ni'/caia Ke\TiKf/s, MatrtraAicoTaj^ 
QLTToiKos, Massiliensiuui colonia. 

e Paulo [Pado] Ita Mss. quos vidi. 
Vossius in suis, Palo, ut quidem ait 



sis. Ex Nicaeeusi et Cemeliensi E- 
piscopatu unicus conflatus decreto 
Hilari Papas, quod extat in Cone. 
Gall. torn. I. p. 136. ' Ecclesia Ceme- 



in Melam, p. 170. Melae ipsi, ir. 4. p. lensis, et castellum Nicaense,' &c. 



37. Paulon, Accolis Paillon. In ejus 
ostio Nicaea est posita. 

*" MuUis nominibus] A Livio haec 
Ligunim nomina produntur: Ceiela- 
tes et Cerdiciaies, lib. xxxif. p. 392. 
Apuani et Frisinates, lib. xxxix. p. 
488. &c. 

s Capillati] Qui Liguriam tenuere. 
Aiyvuiv rS)v Kofj-riTUP KaXovixivwv meiiii- 
nit Dio, lib. Liv. p. 538. De bis Lu- 
canus, I. 442. ' Et nunc tonse Ligur, 
quondam per coila decora Crinibus 



In Cone. Aurel. v. anno 549. ' Mag- 
nus Episcopus Ecclesiae Cemelensis 
et Nicaensis.' Inscript. vet. apud 
Honor. Boucbe, ni. 2. Ordo Ceme- 

NEL. 

» Herculis] Hodieque, Monaco. Fal- 
litur Ptolemaeus, qui Herculis et Mo- 
noeci portus diversos pntat. Ammi- 
anus, lib. xv. p. 53. de HerculeTlie- 
baeo, qui Geryonem extinxit : ' Mo- 
ncEci similiter,' inquit, ' arcem et 
portuni ad perennem sui memoriani 



NAT. HIST. LIB. III. 7. 



S95 



noeci, Ligustica ora. Ligurum celeberrimi ultra AlpesJ 
Salluvii/ Deciates, Oxiibii : citra,'' Veneni, et Caturigibus ' 
orti Vagienni,"" Statielli, Bimbelli,' Magelli, Euburiates," 
Casmonates, Veleiates, et quorum oppida in ora proxime 
dicemus.'^ ° Flumen Rutuba,^ oppidum Albiuin ' Inteme- 
Ymm,'^ flumen Merula, oppidum Albium Ingaunum : portus 
Vadorura ' Sabatium : flumen Porcifera/ oppidum Genua : 



Vet. Dalec. portus Herculis et Moncechus — 2 Salkji Aid. Jiint. Basil. Lngd. 
Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov. et uiox, in iisdem Deceates. Harduin. 1. 2.3. 
Miller, liipont. et Franz. Sitltuvii, Dcciules. Cliiffl. etiam Deciates. Vet. Dalec. 
Oxybii.—i Ita codd. Regg. Brot. Vatic. Riccardian. et Rezz. Vibelli Aid. Junt. 
Basil. Liigd. Erasmi, Dalec Elz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz.— 4 ChiiB. in ora p. edicemus. — 5 Idem codex hie et paulo post Albutn. 



NOTiE 



consecravit.' Tacito quoqiie, Hist. 
in. p. 72. 'Portus Herculis Monce- 
fi.' 

J Ultra Alpes'] In Narbonensi pro- 
vincia. Salliivioruin ibi oppidum, ut 
diximus, sup. sect. Aquae Sextiae : 
Deciatum, Antipolis : Oxubiorum de- 
nique, Foruui Julii. 

■^ Citra'] Qui Cisalpini Ligures Ro- 
manis appillati sunt, nobis iidem 
sunt Transalpini. Horum fere om- 
nium obscura nomina, situs omnino 

inexploratus. 

' Et CaturiffibKsl Ita quidem repo- 

suit Hermolaus : at Mss. onines, Et 

Turris: forte pro et Tliuriis, vel ex xxix. p. 340. 

Tungris. ' Vailorum [Vadum'] Hoc est, por- 

"' Vagienni] Bagienni sunt Varro- tus Vadorura Sabbatiorum, nunc Fni, 

ni, de Re Rust. i. 51. In Tab. Pen- et VL Ipsa Vada Sabbatia Savonain 

ting. Bagitenni supra Ccmenellum, et nunc appellant. 

Albintemeliuui, sogm. 2. De Staty- ' Porcifera] Genuam latere orien- 



tum est bactenus, intus in montibus, 
uon in ora, sedes habuere. 

V Ktttuba] ' Rutubamque cavum ' 
appeilat Lucanus ii. 422. Nunc la 
Rotta. Vibius Seq. p. 336. ' Rutuba 
ex Apennino fluit.' 

1 Albium Intern.'} Alhentemelio, in 
Tab. Peuting. Straboni, lib. iv. p. 
202. "AXPiof 'IvT ffj.4\Lou. Liguruni 
enim alii, inquit, Intemelii, Ingauni 
alii appellati. Inde gemino oppido 
nomen. Intenielion liodie Viiitimi- 
glia. Ingaunum, Albenga: Merula 
flumen, quo Ingaunum alluitur, Aro- 
cia. Albingaunos appeilat Liviuslib. 



ellarnm oppido, in fine linjus cap. 
Vagieunorum in finibus, sunt Padi 
fontes, in I'edemontio, ut dicetur 
cap. 20, 

" Euburiates} florum meminit Flo- 
ras, II. 3. p. 5G. ' Saiyi,' inquit, 
•Deceates, Oxybii, Eubuiiates, In- 
gauni.' 

Dicemus] Igitur ii de quibus die- 



tali alluit : Bisagna. Feritor, Lavug- 
7Ui, in partem pariter exortivam in- 
lluit ejus sinus, qui portnni Dclpliini 
efticit, Porto Fino : eisi aliter alii sta- 
tuunt. Qui porro Porcifera Plinio 
est, eum esse suspicamur, qui in ve- 
tusta inscriptione apud Gruleruni, 

p. 204. FLOVIVS. PROtOBKRA UUnCU- 

patur, in decreto Arbitrum finiuni 



596 



C* PLINII SECUNDI 



fluvius Feritor, portus Delphini : TiguUia : intus * et Seges- 
ta ^ Tigulliorum : flumen Macra," Liguriae finis. A tergo 
autein supra dictorura omnium Apenninus mons Italise 
amplissimus, perpetuis jugis ab Alpibus tendens ad Sicu- 
lum fretum. Ab altero"^ ejus latere ad Padum amnem 
Italiee ditissimum, omnia nobilibus oppidis nitent : Libar- 
na,'^ Dertona " colonia, Iria,7 ^ Barderate, Industria,^ Pol- 
lentia," Carrea, quod Potentia cognominatur : Forofulvi, 
quod Valentinum : "^ Augusta*^ Vagiennorum, Alba '^ Pom- 
peia, Asta/ Aquis Statiellorum. Haec regio ex descrip- 



—6 Tigulia, intus Segesta edd. vett, ante Hardiiin. TiguUa intvs : Segesta Har- 
diiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont.et Franz. TiguUia : intus et Segesta Rezzonicus e 
codd. siiis et Inscriptione Veleiatium, quod rccepit Brotier.— 7 Vet. Dalec. 
trita. Mox, Pollentia Carrea conjunctim Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont, et 



NOTiE 



regundoruni, inter Gennates et Ve- 
turios : ut plane in vetusta inscrip- 
tione, et apud Pliniuni itidem Proco- 
fera legi oportere videatur. 

' TiguUia: intus [Tigulia intusi Lon- 
giiis, inqiiit, a niari Tigulia. In Itiner. 
Anton, via Aurelia, Tegulata. Ru- 
dera sunt quae Tregesa appellant ad 
tria fere niillia pass, a Segesta Tigu- 
liorum, littorali oppido, nunc Sestri 
de Levante. Tigulise Mela meniinit, 
u. 4. et Ptolem. iii. 1. 

" Macra] Vibius Sequest. p. 354. 
' Macra Ligurise fluvius secundum 
Lunam urbem.' Straboni, lib. v. p. 
222. 6 Mohf)T)s. 

* Ab altero'] Orientali Apennini la- 
tere, qua Padum prospectat. 

" Libarna^ /ii^dpva Ptolem. in. J. 
In Itiner, Anton. Libanum mendose, 
a Dertona, M. P. xxxv. In Tab, 
Peuting, Libarnum, a Genua xxxvi. 

" Dertona] In Thes. Goltzii, vetus 
inscript. Col. Ivlia. Dertona. Nunc 
Tortona. 

y Jna] In Itin«r. Anton, via Clo- 
dia, a Dertona, x. M, P. Hodie di- 
citur Voghiera, Ptoleniajo, in. 1, 



Elpia, 

^ Industria] Ita Romanis cognomi- 
natuni oppidum, qui Lignribus inco- 
lis Bodincomagus fuit, nt dicetur cap. 
20. ad Padum : hodie Casal, oppi- 
dum permunitum, hoc quo ista com- 
mentamur anno Francici juris fac- 
tum. 

a PoUentia] Polenza, ad confluen- 
tes Tanari et Sturae. Hinc vellera 
Pollentina, de quibus vin, 73, Eadem 
Carrea, et Potentia cognominata, 

^ Valentinum'] Et nunc Valenza, 
liaud procul Tanari Padique conflu- 
entibus, Ab Asta Forum Fulvii dis- 
tat M. P. xxn. in Tab. Peuting. 

« Augusia} Cluverio Antiq. Ital. i. 
10. Carnieniola est. Alii Salinas pu- 
tant, Saluces, Videtur esse Avyoiffra 
BaTj€ca)j/, de qua Ptolem. in. 1. cum 
Iriaet Dertona. 

■1 Alba} Meminere Ptolemaeus nr. 
1. Tabula Peuting. aliique. Nomen 
etiamnum retinet, ad Tanarum, infra 
Pollentiam. Apud Gruter. p. 484. 
R. P. Alb. Pompeianorvm. A1. 
benses Pompeiani dicti. xvn. 3. 

^ Asta] Illam Asti Itali : istani Ac- 



NAT. HIST. Lin. III. 8. 



597 



tione August! nona cst.^ Patet ora Liguriae inter amnes 
Varum et Macram ccxi. m. passuum. 

VIII. Annectitur septimae,'" in qua Etruria est, ab amne 
Macra, ipsa mutatis ssepe nominibus. Umbros inde '' exe- 
gere antiquitus Pelasgi : hos Lydi, a quorum rege"^ Tyr- 
rheni, mox a sacrifico ritu, lingua Graecorum ' Tusci sunt 
cognominati. Primum Etrurias oppidum Luna*" portu no- 
bile. Colonia Luca "^ a mari recedens, propiorque s Pisae 
inter aranes Auserem * et Arnum,'' ortae a Pelope Pisisque,' 



Franz. — 8 Au^usti undecima est Vet. Dalec. et vet. exempt Erasmi. 

Cap. viii. 1 Annectitur scptiina Cliiffl. Mox, et ipsa mutatis, &fc. niargo edd. 
Dalec. etGronov. — 2 Auxereni\et. Dalec. £xare/n Strab. — 3 Ita Cliiffl. aliique 



NOTiE 



qui vocant, quae Straboni lib. v. p. 
217. 'AKovaiffTareKAat. Hos Ligiires 
Slatellates appellat Livius, lib. xlii. 
p. 536. 

* Seplimce} Mss. pleiique, septi- 
ma. 

^ Umbros jwde] Hapc omnia Gracco 
carmine Soymmus Chins expiessit,p. 
'.). Prolixa oratione Dionys. Halic. 
Antiq. Uom. lib. i. p. 21. et 22. 

•^ A (]Uorum rcge] Rex Lydoium in 
Asia Atys colonos ablegavit in Ita- 
liam (luce Tyrriieiio filio. Herod, lib. 
I. n. 94. p. 41. Tertull. de Spectac. 
cap. 5. ex Timaio. Tacitus, Annal. 
IV. p. 118. Velleius, lib. i. p. 3. 

•^ Gracorurii] 'Anh rod 6v(iv, lioc 
esl, a frequenti sacrificio, inquit Ser- 
vius, in ^Eneid. x. Qiiare et oiini 
exactiore vacabulo QvdaKooi appelia* 
ti, inquit Dionys. Halic. Auliq. Kom. 
lib. I. p. 24. 

'^ Luna] Ingentes visuntur ruinoE 
liujiis civitatis a Normannis deletiE 
ad ripam IVlacrze fluvii ; et circurnja- 
renti agro nomen est, il Lunegiuno : 
Portui, sen verius sinui, Golfo delta 
Spezzia, ab oppido quod intinio ejus 



recessui appositum est. 

f Lucal Luques en Toscane : quani 
Auser alluit, Straboni lib. v. p. 222. 
Alcrap, accolis Serchio appellatiis. De- 
duclos eo colonos anno U. C. 582. 
Velleius est auctor lib. i. 

s Pro;>Jo)-qt/e] Subiiilelligc, colonia. 
Anno Urbis dlxxiv. postulantibus 
Pisanis, agrosque pollicentibus, quo 
Latins colonia deduceretiir, ad cam 
rem Trinmviros creatos Livius prodi- 
dit, lib. XL. In Ccnotapiiio LnciiCae- 
saris Augnsti F. ' Coloni Julienses ' 
appellantnr, * Colonic Obsequentis 
Juliaj Pisana-.' 

•> Arnum]''Apvou Strabo, Itali L'Ar- 
no vocant. PisamFlorentiauiqueprap- 
fluit. 

' Piiisque] Eiidis oppido, in Pelo- 
ponneso, de (pio iv. G. Rntilius in Iti- 
ncr. lib. i. p. 317. 'Elide deductas 
suscepit Etruria Pisas, Nomiiiis indi- 
cio tcstificata genus.' Consentit et 
Strabo, loc. cit. et Solinus, rap. 2. p. 
12. Ante bos ipse Maro, TLneid. x. 
179. ' Hos parere jubent Alplieae ab 
origiue Pisa;, Urbs Etrusca solo.' 



598 



C. PLINII SECUNDI 



sive a Teutanis,' J Graeca gente. Vada ^ Volaterrana : flu^ 
vius Cecinna, Populonium^ Etriiscorum quondam hoc tan- 
tum *" in littore.+ Hinc aranes Prille," mox Umbro ° navi- 
giorum capax, et ab eo tractus Umbriae, portusque Tela- 
mon:f Cosa^'^ Volcientium a Populo Romano deducta: 
Graviscae/ Castmm novum, Pyrgi. Cseretanus^ amnis. 



codd. ap. Harduin. itemcdd. Harduin, 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, a 
Teucanis vet. Dalec. Atintanis Aid. Jiint. liasil. Lugd. Erasmi, Dalec. et Gro- 
nov. Arintanis Elz. Sunt qui inalint Alintanibiis a recto Atintan.— 'i Margo 
cdd. Dalec. et Gionov. hoc silum in littore. — 5 Cossa Aid. Jiint. Basil. Lngd. 
Erasmi, Dalec. Elz. Lngd. liiOd, Gronov. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipout. 



NOTiE 



J A Teidanis] Ita libri probatio- 
res, non Ati7itanis. Sicyoniee regio- 
nis in Peloponneso Teutanion ager 
fiiit : Stephanns : Tirdva x'^p'^o" '^V^ 
2tKvuvias' vvv Se Tevraviov KaXurai. 
Sive igitur Teutani, sive Pisatae Pi- 
sas condiderunt, a Pelope ortee recte 
dicuntur. 'AnvTavla jiixta Apollo- 
niani Epiri,Molossosqne estTliiicyd. 
lib. II. p. 153. et auctori libri de Mi- 
rab. Anscult. p. 1153. Macedoniae 
ascripta a Stepliano. Sed si hos Pli- 
nius spectasset, Atintanibus dicere 
debnisset, vel Atintaniis. 

^ VaiUi] Nunc Vadi, vicns cum por- 
tu, in agro Pisauo, a Volaterris xx. 
M. P. Hie amnis Cecinna decurrit in 
mare, et nomen antiquum retinet. 

' Popvlonium'] Ex ejus minis juxta 
crevit Plumbinum, Piomhino. 



Hoc tanluin] Id Strabo expHcat, Sfvera. 



lib. V. p. 223. solum hoc ex priscis 
Etruscoruni oppidis situm fuisse in 
littore asseveraus; quoniam ora im- 
portuosa esset. 

" Prilte] Lacuni Aprileui vo(rat An- 
ton, in Itiuer. Marit. Qui nunc ab 
oppido, Lugo di CastigUoiie. Delabi- 



diam fere, Arnum inter Tiberimqne, 
secat Etrmiam. Inde ad Tiberini 
Unibria proprie appellata, quae patuit 
quondam latins. 

p Telamon'] Oppidulum cum portu, 
Talamone. Meminit ejus Mela, ii. 4. 

1 Cosa] Ex ejus ruinis crevit An- 
sedouia, ipsa postmodum in vicum 
redacta. ' Et desolatae mtenia fceda 
Cosae,' cecinit Rutil. in Itiner, p. 
307. Erat urbs Etruriie Volci, cujiis 
incolae Volcientes. Hinc Bulcentina 
Ecclesia, apud Gregor. M. Dialog. 
III. 17, 

■■ Graviscce, 8fC.] Mela, ii. 4. ' Cas- 
trum novum, Graviscae, Cossa.' Pto- 
lem. III. 1. Kdcraat, TpaviffKai, Kdarpov 
viov. Fuere igitur oppida tria. Gra- 
viscis excisis successit Cornetnm : 
Castro novo, S. Marinella : Pyrgis, S. 



* Cctrelanus'] Nunc Eri, ut recte 
Leander, et Holsten. contra Cluve- 
rium. Caere, nunc Cervetere, oppi- 
dulum Patrimonii S. Petri. Agyllam 
primum a Pelasgis dictum prodidere 
etiam Dionys. Halic. lib. i. p. 16, et 
lib. III. p. 193. Steplianus : Cato in 



tur ineum lacum auinis, quem lacui Excerptis Orig.pag. 139. &c. Kaip}7Ta 

cognominem Plinius tacit : incolas Dionysio dicitur. Ko?pe Straboni, I. 

Bruno vocitant. V. p. 220. 
° Umbro] Et nunc Omhrone : me- 



NAT. HIST. LIB. III. 8. 



599 



et ipsum Caere intus m. pass, quatuor, Agylla a Pelasgis 
conditoribus dictum : Alsium/ Fregenae. Tiberis amnis a 
Macra ccLXXXiv. INI. pass. Intus colonias: Falisca" Ar- 
gis orta, (ut auctor est Cato/) quae cognominatur '' Etrus- 
corum, Lucus Feroniae/ '^ llusellana/ Seniensis/ Sutrina.^ 
De cetero ^ Arretini veteres/ Arretini Fidcates,? Arretini 



et Franz. Cosa Ed. princeps, qnod recepit Biotier. — 6 Hetruscorum lucus, 
Feronia, colonia Ritssellmia Vet. Dalec. Mox, Aid. Jiint. Basil. Liigd. Erasmi, 
Dalec. Loyd. Frankf. Liij^d. I(i0(i. Elz. Gronov. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. 15i- 
pont. el Franz. Sctiensis ; codd. vero Brot. et Ed. pr. Seniensis ; Cliiffl. 
Semenses.—7Ariitinifi(lcnti()vesnr,u-goedi\. Dalec. et Gronov. Aretini Fideuntes 
CUiffi. Aretini Fidentes v(\i\. vett. item Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Mox, Aquuknses cognomine "Vet. Dalec. et paiilo post in eodem, Cor- 



NOT/E 



' Alsiiim'] "hKffiov Ko.\ *pe77ji'i'a S t ra- 
boni, lib. v. pag. 225, Illiid nunc 
Palo est, castruin geiitis Ursiiur, in 
Ducatii Braciani, ab uibe Koina 
XVIII. M. P. Istiid La Macarese, villa 
Duels Matheii, hand prociil ostiis Ti- 
berinis. Fregenas ab Alsio ix. M. P. 
distare ait Antoninus. 

" Faliscal Colonia Junonia, qua? 
appellatur Faliscos, inqnit Frontinus, 
de Coloniis, p, 95. Ab Haleso Argi- 
vo condita, ut ait Solinus cap. 2. p. 
13. Nunc est civitas Castellana ad 
Tibcrim, Hortain inter et Komam : 
aut lia:c ccrte ex illius ruinis crevit, 
quae prope visuntur, nomenqne rcti- 
uent Falari. 

" Cato] In libris Originum, qui in- 
terierunt. 

" Cognominatur, Sfc] Ut ab altera 
Falisca, qua: /Equonini diritur, co 
cognominediriniatur. '/liqnosqne Fa- 
liscos' Virgilius appcUat yi'2neid. vii. 

^ Fcrojiuc] Cui I)ea» aferendis friic- 
tibus nonien t'uit, liiciin) liiinc ct lo- 
cum sacravere in Cai)enate agro, 
juxta Viterbium. Unde ' Lucosqne 
Capenos,' Maro cecinit. Sub oppido 
S. (hale ctiamnimi visuntur Fcro- 
niarum vestigia. Silius : ' Dives ubi 



ante omnes coiitur Feronia luco, Et 
sacer buniectat tluvialia rura Cape- 
nas.' 

y Rusellana] Nomen bodicque ser- 
vat. Apiid Gregor. vii. Epist. lib. 
III. * Ecclesia Rosellana.' Livio lib. 
xxviii. p. 337. incoliB Rusellani. In- 
scriptio vet. apud Holsten. in Ital. 
antiq. pag. 39. Col. Rvs. 

* Seniensix [Senensis] In Mss. Seni- 
ensi'S : atque ita vetus iiiscript. apud 
Grut. pag. 372. Nunc Sena vel Scnce 
numero multitudinis dicinius, Sieime 
en Toscane. 

* Sutrina] Colonia Sutrium, Frou- 
tino, lib. de Colon, pag. 95. Vetus 
Inscript. in Tlies. Goltzii, Col. Jv- 
LiA. SvTRiNA. Nunc Sittii, ad ani- 
nem Pozzolo. Deductam coloniam 
post annos septein, (piaiu Galli Ur- 
beni ceperunt, auctor est Veil. lib. i. 
pag. 5. 

'' De cetero^ Hoc est, reliqui gene- 
ris opi)ida, ncc jam coloniaB, scd niu- 
nicipia, oppidavc Latiua. 

•^ Arretini retcres] Inscriptio ab 
Hermolao jam citata, Uecvriones 

ARRKTINORl M. VETEKVM. Oppidum 

Arrctiuni, (sic enim in vetiistis omni- 
bus nionunicntis scribitur,) Arczzo, 



600 



C. PLTNIl SECUNDI 



Julienses, Amitinenses,'* Aquenses * cognomine Taurini, 
Blerani,' Cortonenses,8 Capenates,*' Clusini' novi, Clusini 
veteres, FlorentiniJ prasfliienti ^ Arno appositi, Fesulae,*" 
Ferentinum, Fescennia, Hortanum, Herbanum,' Nepet," 
Novem pagi," prasfectura" Claudia Foroclodii,? Pistorium/ 
Periisia, Suanenses, Saturnini qui antea'° Aurinini voca- 



tonienses. — 8 Florentini projliienti Chiffl. — 9 Vet. Dalec prafedura ClaudicB 
Forum Clnudii; alii, p. C. Forum Cass'n.— 10 Ita Chiffl. et Harduin. 1. qui 
ante edd. vett. item Harduin. 2. 3. Bipont. et Franz. Mox, Sudcrtani Grono\ . 



NOTiE 

Florentiam inter Pernsianiqne. Fi- renti. Fescennia nunc Galese, ad Ti- 
dentiiim Juiiensiiimfjiie ne nidera berim, in Patrimonio S. Petri : nee 
quidem extant. Non iii solo nomine, procul inde Hortanum Orta. 



ut Holstenius piitat, in Itnl. Antiq. 
p. 72. sed re et loco diversi : nt de 
Clusinis dictnii sninns inferins. 
^ Amitinenses'l Forte Anicienses : 



' Herbarium] Idem Url)is veteris 
nomine insignitnm, Orvieto. 

°i Nepet] N^pi, juxta amnem Poz- 
zolo, inter Romam et Viterbium. Ne- 



iinde lapicidinae Anicianae, de quibiis irera Ptolemaeo, m. 1. In decretis 



I'linins xxxvi. 49. 

^ Aquenses] Ab Aqiiis, Tjiermisve 
Taurinis, prope Civita Veccliia. Vide 
Notas et Emend, num. S5. 

^ Blerani] Oppidiim B\7ipa Ptole- 



Hiiari Papae, ' Projectus Nepesinus 
Episcopus.' 

" Novem pagi] Supra Centumcel- 
las, hoc est, Civita Vecchia, ad fontes 
Minionis amnis, il Mignone, positi : 



inaeo, iii. 1. Nunc Bicda, in Patri- praefecturas Claudiae attributi. 



monio S. Petri. 

s Corlonenscs] Oppidum Cortona 
Livio, lib. ix. pag. 1G5. nunc retinet 
nomen in Etruria. 

'' Capenates] Ibi fueie, ubi nunc 
(^st Ulurluppo : ubi quondam Feroniae 
Incus, ut diximus. Sic Holstenius, in 
Ital. Anti(|. p. G2. post Ligorium. 

' Clusini] Novoium op|)idum Cliiu- 
si, prope Tiberis fontes. Veteruni 
nunc fere dcsertum, ob insaiubrita- 
tem aeiis, in regione cui nomen est 
Vol de Cliiana, a Clani pahide proxi- 
ma. Vide Notas et Emend, num. 
3G. 

J Florentini] Florence. Etrurise ca- 
put. Vide Notas et Emend, num. 37. 

^ Fesula] Fiesoli. Ferentini oppi- 
di ruiuae jacent inter Viterbium et 
Monte Fiascone : nomen supercst, Fe- 



" Prafeclura] Nunc est Oriolo, in 
Ducatu Bracciani. Apud Optatum, 
Domitianus a Foro Claudii, inter Epis- 
copos qui sedere judices in causa Do- 
nati. Cleterum prafecturae a coloniis 
municipiisquc omniiio diversae. Ex 
pluribus constare videntur vicis op- 
pidisque minoril)us eodem ad peteu- 
da jura convenientibus. Sic novem 
pagi Claudia; ascribunltir. In iEgyp- 
to Prajfecturas oppidorum Nemos vo- 
cabant, ut dicemus lib. v. ' Prapfec- 
lura?,' inquit Festus, ' hae appellan- 
tnr in Italia, in qnibus et jus diceba- 
tur, et niindiuae agebantur,' &c. 

p Pistorium,^c.] l<i\\nc Pistoia, Pe- 
rugia, Soana, et Salurriia vel Sitorgna. 
Ptolemapo, III. 1. Tliarupia, rifpouffia, 
Sovdva, 'XarovpviQ.va KoAuma. 



NAT. HIST. LIB, III. 9. 



fiOl 



bantur, Subertani,' Statones,' Tarquinienses/ Tuscanien- 
ses/ Vetulonienscs," Veientani/ Vcscntini," V^olaterrani/' 
Volcentini cognomine Etrusci, Volsinienses. In eadem 
parte oppidorum veterum nomina retinent agri ' Crustumi- 
nus, Caletranus. 

IX. Tiberis, antea Tibris appellatus, et prius Albula/ 
e media fere longitudine Apennini, finibus Arretinorura pro- 
fluit; tenuis primo, nee nisi piscinis corrivatus emissusque, 
navigabilis, sicuti Timia ' et Glanis ^ intluentes in eiim, no- 



pt al. vett. — 11 Veiefnni Vascentini Vet. Dalec. Verentani Hardiiin. in Not. 
Mox, Volaterrani cognomine Hetrusci edd. vett. Aid. Jiinf. Basil. Liigd. 
Erasmi, Dalec. Liigd. 1G06. Eiz. et Gionov. Volaterrani, Volgenlini cogno- 
mine, iijC. Cliiffl. Volaterrani Volcentini cognomine, fyc. Hardiiin. 1. 2. 3. ]Mil- 
ler. Bipont. et Franz. Doinde, pro Volsinienses, Donuulli legunt e Floro, i. 
21. Volsini ; alii e Vai. Max. Vulsinenses. 

Cap. IX. 1. 'Male Editio princeps, T/j/wrt ; ali;v, Tinia. Recle emenda- 
vit Rezzoniciis, Timia. Servat nomen hodie, et dicitur Timia. In fluvitim 
Topino inHuit prope oppiduin Cannara.' Brotier. Mox, pro Glanis, Vet. Da- 



NOTiE 



1 Subertani] Oppidiim Siiberetura 
Sovretto, prope Soanam, liaud pro- 
ciil amne Flore. Vide Notas et 
Emend, num. 38. 

' Statones] Oppidnni SraTaii'ia, Sta- 
toniensis laciis accola», de <|iio Pli- 



*■ Veientani [Verentani] A Verento 
oppido, nunc Varentano et Valentano, 
in Ducatu Castrensi. Nee piocul in- 
de Visentini, quorunjoppidum liodie- 
qne Uisontia, ad ripani Volsiniensis 
lacus, Lago di Bolsena. Frobenius, 



nins II. 90. In Ducatu Castrensi, le aliique post euni Veientani pro Veren- 
Duch6 de Castro. Ex eo lacu Olpita tani scripsere. 



thivius nianat. 

" Tarqitinienses] La Tarquinia, et 
corriipte /'( Turquina. I'toleniapo, iii. 
3. TapKov'tvai. In I'atriiuonio S, Pe- 
tri, infra Viterbiuni. — ' In decretis 
Hilari Papas : ' Apuloius Tarquini- 
ensis." Ed. sec. 

' Tuscanienses] Hodie Toscanella, in 
Ducatu Castrensi. In Cone. Ponti- 
goncnsi, in Gallia, ' Joannes Tnsca- 
nensis,' torn. ix. Cone, anno S"ti. p. 
5S81. 

" Vetulonienses] Horuni oppidi ru- 
dera nonicn priscnni retinent, Velu- 
lia: supra Plumbiiinm. OvfTv\aii'iuTai 
Dionysio Halic. Antic]. Uoni. lib. in. 
p. ISO. 



" Volaterrani] Oppido nomen Vol- 
terra ; olini Volaterne, in Etruria. 
Vide Notas et Emend, num. 39. 

"^ Retinent agri] Ambo nunc iiicerti 
situs. 

^ Allmla] Varro, de Ling. Lat. lib. 
IV. p. 13. 'Sunt qui Tiberis priscuni 
nomen Latinum Albulam vocitatnni 
Uteris tradunt: posterius propter Ti- 
beriunm rcgcni Latinonun mutatum, 
quod ibi intcrierit : nam hoc ejus, nt 
aiunt, scpulcrum.' Iilem prodiditet 
Livius, lib. i. pag. 3. Ovid. Fast. iii. 
&c. 

*> Tinia, et Glanis] Tinia Tevt'oj Stra- 
boiii, lib. V. p. 227. nunc Topino, FuN 
giniuni aiiuit, in Ducatu Spoletano. 



G02 C. PLINII SECUNDI 

venorum*' ita conceptu dieriim, si non atljuvent imbres. 
Sed Tiberis propter aspera et confragosa, ne sic quidem,"* 
praeterqiiam trabibus verius quam ratibus, longe meabilis 
fertur/ per centum quinquaginta millia passuum non pro- 
cul Tiferno, Perusiaque, ct Ocriculo, Etruriam ab Umbris 
ac Sabinis: mox citra* tredecim millia' passuum Uibis 
Veientem agrum*^ a Crustumino,e dein Fidenatem Latinnm- 
que a Vatican©'' dirimens: sed infra Arretinum Glanim 
duobus et quadraginta'^ fluviis auctus, prsecipuis autem 
Nare et Aniene, qui et ipse navigabilis Latium includit a 
tergo : nee minus tamen aquis ac tot fontibus in Urbem 
perductis : et ideo quamlibet magnarum navium ex Italo 
inari capax, rerum in toto orbe nascentium mercator pla- 
cidissimus, pluribus prope solus, quam ceteri in omnibus 
terris amnes, accolitur, aspiciturque villis."* Nullique 

" Sed a cnnfluenle Glanis, qiii in finibus Arretinorum oritur, ad mare usque, 
Tiberis duo et XL. excipit fiumina : (juoruni prcecipui sint Nar, ipseque Anio, qui 
item 7iavii!abilis includit a tergo Lulium. Quin nee minora incrementa Tiberis 
adeptus ex tot aquis ac fontibus Romam deductis : ideuque mercator rerum toto 
orbe nasce7itium placidissimus, tit qui quamlibet magnarum navium sit capax, plu- 
ribus prope solus accolitur aspiciturque mllis. 

lec. Glanius. — 2 'Bene cod. Reg. 2. Editio princeps, et Rezz. longe meabilis 
fertur. Vet. DaIpc. longis meatibus ferlur. Aid. Junt. Basil. Lugd. Eiasnii, 
Dalec. Leyd. Frankf. Lugd. 1606. Elz. Gronov. Hardiiin. 1.2.3. Miller. 
Bipont. et Franz, longe meatibus fertur. Paulo post, Vet. Dalec. et Cliiffl. ct 
Otriculo. — 3 * In codd. Regg. et Editione principe : citra XVI. millia ; quod 
nriallem.' Brotier. — 4 '^\eX.. intra Tiniam el Glanim. Lego, ultra Tiniam item 
Glanim e duobus quadraghita.' Dalec. — 5 'Malo: seepiturque villis, quam as- 
piciturque villis, quod nunc circumfertur : conspiciturque villis potius dixisse 
debebat ; ni m?i\\s, udscepiturque villis ; quod verbum rarins alibi occurrit.' 

NOTyE 

Glanis, vulgo La Chiana, Etruriam a fuit, cis Tiberim, in ea regione in 

Pontificia ditione dirimit. qua nunc Insula hola est Farnesio- 

•= A^ot)e«07-((m] Postquani diebus no- rum pagus : ut rectc vidit Holste- 

vem coliibitae fuerint eorum amnium nius, in Ital. Antiq. p. 53. et 55. 

aquffi in piscinis, in quas deduct! et A Veils nomen Veiens ager acce- 

corrivati fuerunt, ut inde emissi lar- pit. 

gius fluant. g A Crustumino] Fuit hie ager ul- 

•^ A^e sic gMidem] Subintellige, navl- tra Tiberim a Crustumino Etruriae 

gabilis. agro, qui cis Tiberim fuit, de quo in 

<■ Mox citra'] Antequam Tiberis ad fine sup. sect, diversns. Nomen lia- 

sextum decimum lapidem ab Urbe bet a Crustumerio, de quo mox. 

perveniat. h A Vaticarw'] Qui cis Tiberim fuit, 

f Veientem agrum] Is in Etruria ab Roma versus scptenitrionem, et in 



I 



NAT. HIST. LIB. III. 9. 603 

fluviorum minus licet, inclusis utrimquc lateribus : nee ta- 
men ipse pugnat, quanquara cieber ac subitus^' incremen- 
tis, et nusquam magis aquis quam in ipsa UrbcJ stagnan- 
tibus. Quia iiumo vates intelligitur potius ac monitor, 
auctu semper religiosus ^ verius, quam saevus. 

Latium antiquum' a Tiberi Circeios^ servatum est, l.m. 
pass, longitudine.^ Tam tenues primordio imperii fuerc 
radices. Colonis saepe mutatis, tenuere alii aliis tempori- 
bus. Aborigines,"' Pelasgi, Arcades, Siculi, Aurunci, Ru- 
tuli. Et ultra Circeios' Volsci, Osci, Ausones, unde no- 
men Latii processit ad Lirim amnem. la principio est 
Ostia, colonia a Romano regc " deducta. Oppidum Lau- 



Heins. Adv. p. 128. — G ' Bene cod. Reg. 5. ct Edilio princcps, creher ac sub- 
itus, Male emendatuin in receiitioribni-, .su6j<?s.' Krolier. Vet. Dalec. ere- 
bris ac subitis. — 7 Cerceios Cliiffl. Circeios usque obserratum Vet. Dalec. — 
8 ' Male Ms. Keg. 2. 31. P. L. longiluJine : unde in editioiie piincipe miUe p. 
et in recentioiihus ; mille passuum qninquaginta longitudine. Eniendandum 
fiiit : L. M. passuum. Iinnio nialieni : sexnginta niilliu passuum longitudine. Tot 
enini sunt locorum iiiiilla; si loca ipsa iitspicias, tal)ulaniqiie Geograpliicam 
CI. Boscovicli aecuratissiniani dinietiaris inter Tibeiis ostia et Circeios, luino 
S. Felice, ad radices Circeii niontis, Monte Circello.' IJrotier. inille passuum 
quinquaginta longitudine ed(\. vett. item Elz. Gronov. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. ct Franz. — 9 Cliiffl. Cerceios. Mox edd. vett. ante Harduin. luuie wo- 
7nen tnodo: voceni niodo nonagnoscunt codd. Hardtiin. et Chiffl. dcest eliani 



NOTyE 

vctere Etruria. Liv. lib. x. p. 179. "> Aborigiries, Sfc] Et liaec Solinns, 

^ Ac subitus [subitis] Forte rectiiis, cap. 2. p. 12. De ea porro voce 

nc shWu«, hoc est, crcbro ac repente Sex. Aurel. Victor, in Orig. Gentis 

ixcrescens. Rom. p. 20. ' Aborigines appellati,' 

J In ipsa l^rbe] Anno U. C. ui.w. inqiiit, ' Grsrca scilicet appellationc, 

(luoik'ciesCainpum Martiiim.et plana a cacuininibus niontiuni, quir illi op»j 

Urbis innndavit. Liv. lib. xxxviii. voeant. Aliivolunt eos,quod errantes 

p. 477. illo vone: int, prinio Aberrigines : post 

■^ Religiosus] Quoniam non tam niutata mialitera, altera adenita, Ab- 

mala infert per sc, quam ea pricsagit, origines cognominatos.' Hausit hoc 

quae sacris averti, ac religionibus ex- a Dionys. Halic. Antiq. Rom. i. p. 9. 

piari oporteat. " A Romano rrgc] Anco Marcio, 

' Latium anti(iuum] Nunc i)rimam nt Livius docet, lib. i. p. 13. Festus 

Italix regionem describere instituit. item, verbo ' Ostia.' IIiijiis colonia 

Latium fuit et antiquum, et novum, ab Anco deduct-.e nionnnientnni ex- 

Antiquum, ad Circeios: ad Sinucs- tat in numniis faniiliir INLirciip, et 

sani nsfpie, pcrlinuit novum. Ita cum in Musao no^tl(), ct apud Patin. p. 

Plinio Strabo, lib. v. p. 231. 108. 



C04 



C. PLINII SECUNDI 



rentum," lucus Jovis p Indigetis, amnis Numicius, Ardea a 
Danaij Pcrsei matre condita. Dein quondam Aphrodisium,i 
Antium'^ colonia, Astiira' flumen et insula. Fluvius Nym- 
pheus/ Clostra" Romana. Circeii"^ quondam insula im- 
mense quidera mari circumdata, (ut creditur Homero,)"^ at 
nunc planitie. Mirum est, quod hac de re tradere homi- 
num notitiae possumus. Theophraslus," qui primus exter- 
norum aliqua de Romanis diligentius scripsit, (nam Theo- 
pompus, ante quern nemo mentionem habuit, Urbem dun- 



NOTjE 

" Laurentuni] AwpevThv Dionys. Ha- infra ex sc. Fortiina, non Antii so- 
Hc. lib. I. p. 51. S.Lorenzo, medio lum, sed ubique terrariim colebatur, 
inter Ostiam, Antinmque intervallo. et, quod caput est, in hoc numismate 

Laec sententia primis duntaxat vo- 
cum Uteris magna ex parte expressa 
continetur : ' Q. rvstivs fortvn^ 
yEdificavit Aram Narbone, Titulo Ini- 
peratoris August! Tutatricis. t^sARi 
AVGVSTO ara FORtunee REducis,' Ed. 
sec. 

^ Astura] Et insiilae nomen hodie, 
et amni manet. Festus: ' Stura flu- 
men in agro Laurenti est, quod qui- 
dam Asturam vocant.* 

' Nympheus] Nunc La Nimpa dici- 
tur; cujus verum ostium inter Cir- 
ceios et Terracinam : altero, quod 
Plinii aetate fuit, ad fauces lacus Fog- 
liani, arena oppleto. Holsten. 

" Clostra'] Latii veteris limes, et 
claustra antiqui Imperii, ad coercen- 
dos Volscos. Vel claustra forsan os- 
tio Nymphei amnis opposita, ut Hol- 
stenius conjicit, contra vinj Oceani, 
ne oppleretur arena : quod postea 
nihilominus effectum est. 

" Circeii] Oppidum Volscorum fuit, 
KipKCLia irSXis Dionysio Halic. lib. viii. 
p. 490. cujus in ruderibus nunc pa- 



Holsten. Haec ' Laurentia' Maro 
nis ' arva.' 

p Lucus Jovis] Uh'i sacelluni fait, 
cujus Inscriptio, Patri Deo Indigeti, 
qui Numicii amnis undas temperat: 
TlaTphs Qfov x^oviov hs TroTafiov No/Ui- 
Kiov pivfia SieVei. Auctor Dionys. 
Halic. lib. i. p. 52. Ardeam is amnis 
alluit, quod nunc Castrum Czesarinae 
gentis, cum vetere appellatione ' Ar- 
dea.' Virgil. yEneid. VII. 410. Plinio 
praeivit, et Solino, cap. 2. p. 12. 

1 Aphrodisium] Hoc est, Veneris 
teniplum olim, nunc vestigia tantum. 

^ Antiurn] Nunc quoniam sola su- 
persunt rudera, Antio rouinaio Itali 
accolae vocant. Neronis hapc patria. 
Et in niinimo ejusdem Neronis, sed 
ficto, in Tlies. Goltzii, Col. Antiat. 
LEG. nil. Italica. — ' Sic ctiam quam- 
vis scripsit Horat. i. Od. 35. ' O Di- 
va, gratum quae regis Antiurn ;' cave 
tamen eo referas nummum argen- 
teum, qui est apud Patinum, in Famil. 
p. 244. et in Musaeo uostro, hac epi- 
graphe, Q. rvstivs fortvn.^ an- 



tiat. Duo hac parte capita sunt gus est S. Felicita, in radicibus Cir- 

conjuncta ; dextrum est civis Nar- ceii montis, Monte Circello. Hie Circe 

bonensis, pileo Hrbano et domestico Solis filia creditur habitasse. Dionys. 

tecti ; alterum Fortunae, capitis mu- lib. iv. pag. 260. 

liebri tegmine. .)(.c^sari avgvsto. « Homero] Odyss. K. 194. 

Ara, in qua scriptum est, for. re. >: Theophrastus] Hist. Plant, v. 9. 



NAT. HIST. LIB. III. 9. 



CO-3 



taxat a Gallis captam dixit, Clitarchus ab eo proximiis, 
legationem tantum ad Alexandrum missam,) hie jam, plus- 
quam^ et fama, Circeiorura'° insulae mensuram posuit sta- 
dia octogiata,'' in eo volumine, quod scripsit Nicodoro 
Atheniensium magistratui,'' qui fuit Urbis nostrae ccccxl. 
anno." Quicquid est ergo terrarum, praeter decern millia 
passuura prope "■ ambitus, annexum insulae, post eum an- 
num accessit Italiec. 

Aliud miraculum : ** A Circeiis '^ palus Pomptina '^ est, 
quem locum xxxiii. urbium fuisse Mucianus ter consul 
prodidit. Dein flumen Ufens,'4^'* supra quod Terracina 



in edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 10 Cerceiorum Cliiffl. 
Mox, pro magistratui Elz. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, exhi- 
hent magistratu. — II Ita omnes codd. Hardiiini, Laet, et Chiffl. item edd. 
Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, quadringenlesimo sexagcsitno anno 
edd. vett. — 12 Vet. Dalec. propingiu. — 13 Cercras Chiffl. Mox, Pon<JH« mar- 
go edd. Dalec. et Gronov. Fomptina est, q. I. XXXIII. urbium, S^c. Cliiffl. 
ita qnoque codd. Hardiiini, et edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. P. est, q. L XXIIl. ^c. edd. vett.— 14 Cliiffl. flumen Ufentim. Paulo 



NOTiE 



y Hie jam plnsquam'] Theophrastus, 
inquit, Circeiorum insula^ mensnram 
tradendo, certiiis quam e fama incer- 
toque riimore prodidit de ea. 

» Stadia octog.] Hoc est, x. M. P. 

* Magistratui [magistratu] Magis- 



libri in textum irrepsisse. Nisi quis 
referri haec malit ad ilia priora, Mi- 
nan est quod hue de re, Sfc. quibiis ista 
modo respondeant, aliud miruculum. 
Nam quod accessisse Italia; proxiiiie 
ante liaiC verba dicitur, spatiiim illiid 



tratitm gerente. — ' Tres simul fuisse terrarum inteUigcndum est, quod le- 

Atheniensium Magistratus aminos, trogresso mari eo, quo Circeii olini 

nisi quis eonim intra annum e vita circumdabantur, accessit Italizp, sivc 

decederet, nummi antiqui testari vi- continent! : cum mox vice versa lo- 

dentur, in quibus plenimque tres ap- cum xxxiii. urbium Pomptina palus 

pcllantur. Ejusmodi est ille, quem obtineat. 

Goltzius in Graccia refert, Tab. xiv. <= Pomptina] Vel, ut alibi, ipsique 

in quo hie ipse Nicodorus videtur no- Festo, Pontina, In agro Poinctino, 

tari. Sic enim liabet. A. 0E. hoc iv r^ UofJKVTli/aiv TreSlixi, fnif, inquit 

est, 'Adrivaiuv Qia, Atlieniensium Dea ; Dionys. loc. cit. cui nonien a Suessa 

Minerva scilicet. Deinde Magistra- Pometia, Volscoruin urbe niediterra- 

tnnm nomina: AOPO0E. NIKOAn. nea. Ue liac palude dicemus iteiuin 

AlO. ' Dorotlieus, Nicodorus, Dio- xxvi.9. 

genes." Ed. sec. Vide Notas et "^ Ufens] Vibius Seq. p. 338. ' U- 

Emend. num. 40. fens Terracina- proximus.' In Mss. 

'' Aliud rniraculum] Glossema has Flumen (Ifcntum. Amni nomen II 

voces sapiunt: videnturque ex ora Porlalore : Terracina suum retinet. 



600 



C. PLINII SECUNDI 



oppidum, lingua Volscomm Aiixur dictum, et ubi fuere 
Amyclae' a serpentibus deletae. Dein locus speluncae,' 
lacus Fundanus,^ Caieta portus. Oppidum Formiae,'' Hor- 
miae prius olim dictum : ut existimavere,' antiqua Laestry- 



NOTiE 



De vef iista Anxuris appellatione Fes- 
liis, Liviusqiie. Hinc Jupiter Anxu- 
ins, apud Maronem, jlln. vii. 799. — 
' Cave tanici) hue piites pertinere ar- 
geiiteiim nunimuin Vibi* gentis apiul 
Paiintim, in Famil. p. 293. n.4. Par- 
te priore caput barbatiim igiiotum- 
qiie exhibet, in familia Pansae genti- 
litiimi : retro, pansa. Parte altera 
Jupiter sedet seininudus, capite lau- 
reate, dextra extenta, hastara tenet 
sinistra, C. vibivs. C. F. C. N. ' Cai- 
ns Vibius, Caii filius, Caii nepos,' hoc 
est, patre et avo Triuniviris Moneta- 
libus. Latere dextro, iovisaxvr. 
.Sentontia etiini latet ista sub Uteris: 
' Iniperator Optimus Vespasianus Jo- 
vis Sacerdolia Anipliavit Decern Vi- 
lis Restitutls.' Ed, sec. De tempore 
deductaj roloni<e Terracinani, sen 
potius Tarracinaui, Velieiuni vide 1. 1. 

^ Amyclce'^ Ha?c rursuui Piinius 
VIII. 43. Vide Serviuni in illud Ma- 
ronis, ' Tacilis regnavit Amyclis,' 
iEneid. X.5G4. 

f Si)elunccc~\ AmyclaeaB, in littore 
positai, hodie Sinrlonga: unde sinui 
Ainyelano noinen. Mare di Sperlnnga, 

s Fiaidanus] II Lugo di Fondl, ab 
oppido cognomine, quod v. M. P. a 
niari distat. 

'' Formia] Ubi nunc oppidum Mo- 
la, in intimo Caietani, seu Forniiani 
sinus recessu. Caieta, hodie Gatelte. 

' Ut exislimavere] Homerns Odyss. 
K, Ovid. Met. xiv. Solinus, cap, 2. 
p. 14. Pliniuni secutus. — ' Lsstry- 
gones reipsa in Sicilia tantum t'uere : 
sed ex Sicilia translulit eos in Itaii- 
ani Homerus in fabula, quani contex- 
ebat de Uiyssis erroribus. Lsestry- 



gonas ex industria in mediterraneo 
collocat; ut Ulyssem doceat, ajque 
ab his qui continentem incolerent, 
quam ab his qui degerent in insulis, 
aspera mnlta pertulisse. Propterea, 
cum lios sub nomine Cyclopum jam 
designasset, illos deinde sub Laestry- 
gonuui appellatione denotavit. Con- 
stabat ex vera fama, venisse in Sici- 
lian! Italiamque Ulyssem : fabula si- 
tum populorum, ut libuit, immuta- 
vit. Homeri locus vs. 31. sed prae- 
cipue vs. 85. niulta nuper exercuit 
ingenia. Sic ibi vates : 'EySSo/xciTj; S' 
Mfi-iffQa. Adfiou alirv TTToXleOpuu, TTjAe- 
■jrvAov AaKTTpvyovlrjv, '66i TroijUeVo iroi- 
l^jjv 'Hiriet (i(Tf\(ioov, tJSe t' e|eAactfj/ uTra- 
Kovft. ''EpOa K i.vTrvos avrip Solovs e'ljj- 
paro fiiixOovs, Thv fiiv, ^ovKo\4ct)v, Thv 5', 
apyv<pa iJi.rj\a vofxeioiv 'E77i's yap vvk- 
t6s t€ Kol i)fjLaT6s fieri K4\ev6oi. Hunc 
locum sic nos breviter exponimus : 
Septima die,inquit Ulysses, venimus 
ad excelsura Lami oppidum, medi- 
terraneam Lacstrygoniam : ubi pasto- 
rem pastor vocat, inducens pecora 
media nocte in urbem, alter exaudit, 
qui sua continuo educit : nam per vi- 
ces vigilant, alter alteram noctis par- 
tem. Si unus auteni totani nocteni 
vult vigilare, duplam mercedeni lu- 
cratur : alteram ob pastos boves us- 
que ad mediam noctem, alteram ob 
pastas oves usque ad solis exortum. 
Nam sive de die educat, hoc est, 
solo occidente, et nocte reducat, hoc 
est, sub mediam noctem ; sive edu- 
cat post mediam noctem, et reducat 
mane ; breves sunt viae, quibus itur 
et reditur, sive die, sive nocte. Sic 
Luc. 11. 8. ' Pastores erant in regi- 



NAT. HIST. LIB. III. 9. 



G07 



gomim sedCvS. Ultra t'liitJ oppidum Pyrse : '^ colonia Min- 
tijrna3/ Liii amne divisa, Glani '^ appellato. Oppidum 
Sinuessa' extiemum in adjeclo '^ '" Latio, quam quidam 
Sinopem dixere vocitatam. 

Hinc fclix ilia Campania est. Ab hoc sinu " incipiunt 
vitiferi colles, et teraulentia nobilis '* siicco per omnes 
terras inclyto, atque (lit veteres dixere) summum Liberi 
patris cum Cerere certaraen. Hinc Setini et Cascubi" 



post, Vet. Dalec. et ibi fuere. — 15 Chit9. oppidum Pylo. — 16 ' Liris amnis, 
iiiuir (uirii^liano, ajipellatiis est Clanis, KAaws, ic^te Sirnbone, lib. v. p. 233. 
Uiule apiul Fliniiiin videtiir emeiidamlup.i : Liri ainne divisa, Clani,' Sfc. Bro- 
tier. 'Alias Clanio ; «iiio pacio et a Virgilio appelUtiir Georg. ii. 225.' Da- 
kc, G/<in?co edd. vet t. ante Haidiiin. qui lectioueiii nostrain excodd. resti- 
tuit. — 17 Maigo edd. Dalec. et Gionov. in udjectum. — 18 Margo edd. Da- 



NOTiE 



one vigilantes, et cnstodientes vigi- 
lias noctis snper gregein siiuni." Ed. 
sec. 

i Ultra fttil] Dirulumjam turn a?vo 
innnit : et de eo sane ceteri scripto- 
ics silent. 

^ MintitrncE'] Ubi nunc Liris sca- 
pha tiajicitnr, fere in ejus ostiis : «n- 
de loco noincn, L« barca del Gariglia- 
110. Idem Glanis sive Clanis olini 
appollatiis. Strabo, lil). v. p. 2:53. 
Aeipls TToTOjubj, KAaws 5' iKaKdro irpo- 
Tfpov. Alius ab anine Glaiii, quem 
propterea Arreliniini Plinius cogno- 
niinavit paulo siiperius lioc cap. nt 
ca nota ab isto Cl.mi, qui Litis est, 
sejiingeret. Miiitiimas doductain co- 
loniam ancfor «'.>>t etiani Liviiis, lib. 
X. p. 177. et Ptolcni. in. 1. Velleius, 
lib. I. ' Q. Fabio <iiiintuni, Dccio IMii- 
16 quaitnni Cos. (pio anno Pyirlms 
regnarec(i;pit,Sinucssain Minlnrnas- 
que missi coloni.' 

' Sinuessa] Sii|)eisnnt ingentis op- 
pidi rudcra, propc castelluni liaccadi 
Mondragone: medio ferine intcrvallo 
inter ostia Liris, et Savonis. Liviiis 
loc. cit. ' Placuit, ut dir.v co!oni;e 



dedticerentnr : una ad ostium Liris 
fliivii,qniv Mintiirnae appellata : alte- 
ra in saltn Vestino Falcrnmn contin- 
gente agriim, nbi Sinope dicitiir Gri*>- 
ca nrbs fiiisse, Sinuessa deiude ab 
colonis Ronianis appellata.' 

'" Inadjeeto] In novo Latio, quod ve- 
teri adjunctiim e.st. Sinuessa alioqui 
in confuiio Latii Canipania?que posi- 
ta, a'terutrijtit fit,adji!dicatur : nunc 
qnidein Latio ; Campania;, xxxi.4. 

" Ab hue sinul Ab lioc terraruni 
tractu, quo Latium novum diximus 
coiitincri. Hunc locum non intellexit 
Cainillus Peregr. qui rnox legenduni 
censnit: Hinc Vescini, et Cceditii,pTO 
Setini, et Ccecubi, p. 127. et 143. 

" Setini, et Caciibi] Ab oppido La- 
lii novi,quod STjri'a Ptolema?o in. 1. 
dicitur, nunc Sezza, Setinus ager : 
Cacnbiis, a Ca?cubo oppido, quod rh 
KaiKov^ov Straboni, lib. v. p. 233. in- 
ter Caietanuni sinum, oppidiimque 
Fundiinuin. Hinc vina Setina et Cw- 
cuba, (le quibiis xiv. 8. Sctiai situin 
Marlialis edocet, xiii. 109. ' Pendii- 
la I'omptinos quae spectat Setia cani- 
pos.' 



G08 



C. I'LINII SRCUNDI 



protenduntur agri.'9 His junguntur Falemi, Caleni.p Dein 
consurgunt Massici,'' Gaurani/ Surrentinique ' montes. Ibi 
Labonni^°* campi sternuntur, et in delicias alicae popula- 
tur ^' " messis. Haec littora fontibus " calidis rigantur : 
praeterque cetera in toto mari conchylio et pisce nobili "" 
annotantur." " Nusquam generosior oleae liquor. Et hoc 
quoque^ certamen humanae voluptatis tenuere Osci, Graeci, 
Umbri, Tusci, Campani. 

In ora Savo ^ fluvius : Vulturnum * oppidum cum amne, 



I 



lee. et Gronov. et temeto nobiles. — 19 Ita codd. Haidiiini, et Chiffl. item Har- 
dniii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Fianz. obienduntur agri edd. vett. et Gronov. 
—20 Lefcorini Chiffl.— 21 Ita Chiffl. mm edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bi- 
pont. et Franz, politur edd. vett. et Gronov. poliuntur messes Hermolans Bar- 
baras. * haliccB poliuntur mejisis Blondo. Lego, colli guntur.' Dalec. — 22 Margo 



NOTiE 



P Falemi, Caleni'] Falernus ager a 
Massici montis radicibus, de quo 
mox, in latam planitiem : Calenns a 
Caleno oppido, nunc Calui, citra Ca- 
puam, versus scptemtrionem proten- 
debalur. 

'i ^lassici] Nunc Monte Marsico, 
vino sue nobilis, quod Muscatellam 
incolee vocant. Pars illius montis 
extrema, Rocca di Mondragone, de 
qua paulo antea. 

f Gaurani] Vibius Seq. pag. 343. 
' Gaurus mons CampaniaR.' Sic eti- 
am Liv. lib. vii. p. 131. Nunc Monte 
Barbara, inter Puteolos, et Lucrinum 
lacum. Camill. Peregr. p. 231. 

* Surrentini] Qui Surrento oppido 
imminent, de quo mox. Hinc vina 
Surrentina, de quibus Plin. xiv. 8. 
ubi et de Gauranis. 

' Laborinil Mss. Leburini. De his 
dicemus uberius xviii. 29. 

" Alices populatur'i Ad alicam faci- 
endam messis populatur, hoc est, 
avide rapitur obejus existimationem, 
aLaborinorum can)porum incolis. Sic 
Ms. Chiffl. In Reg. populitur. Quid 



alica sit dicemus xviii. 29. 

" Fontibus'] Baianas aquas intelli- 
git, et Puteolanas, et Stabianas. 

" Pisce nobili] Scaro. Vide quae 
dicturi sumus ix. 29. Ostrea quo- 
que, credo, Baiana et Lucrina intel- 
ligit, de quibus ix. 79. 

" Annotantur] Celebrantur, nobili- 
tantur. Vide Notas et Emend, num. 
41. 

y Et hoc quoque] Feliceni hnnc soli 
tractum, in quo humanae voiuptati 
explendae Liber paler cum Cereie 
certat et Pallade, tenuere varii sub- 
indepopuii: primum Opici, Ausones- 
que, inqtiit Strabo ex Polybio, lib. v. 
p. 242. Deinde Osci, &c. 

^ Savo] Latium bic a Campania 
disterminat. Hodie Saone, Camill. 
Peregr. p. 151. 

^ Vulturtium] Amnis Campaniae 
maximus, Voltorno, dedit oppido no- 
men, quod nunc castellum tenue est 
in ora, Castel del Voltorno. Sedes 
olim Episcopalis. In decretis Sym- 
machi Papa?, p. 2G4. ' Pascliasius 
Vulturneusis.' 



NAT. HIST. MB. III. 9. 



609 



Litcrnum,'' Cumee Chalcidensium/ Misenura,'^ portus Baia- 
rum, Bauli, lacus Liicrinus/ ct A vermis/ juxta quem Cira- 
merium oppidum quondam. Dein Puteoli,^ colonia Dicae- 
archia dicli : postqne Phlegra?!'' campi, Acherusia' palus 
Cumis vicina. Littore aiitem Neapolis Chalcidensium et 
ipsa,J Parthenope a tumulo Sirenis '' appellata : llercula- 



NOTiE 



*• Liternum] Nunc vicus, Torre di 
Pulria, ab amne cognomine, quem 
Virg. Georg. ii. Clanium vocat, lit 
recte Camill. Peregr. p. 189. In Syn- 
odo Palmari, sub Symmacho, Apri- 
lis Liteinensis. 

" Chalcidensium] Hoc es*, a Clial- 
culensibiis conditae, sive ut Solinus 
ait, cap. 2. ab EubGeensibus. Est 
enim oppidum Euboea; Chalcls. Li- 
vius lib. VIII. p. 144. ' Cumani ab 
Clialcide Eiiboica origineni traliiint.' 
Sic et Eustatli. in Iliad. B. p. 27'J. 
Nunc solum su|)erest nonien, Cuma. 

^ Miscnum] Capo di Miscno : ubi 



V. p. 245. Nihil praeter verum Fes- 
tns : ' Cimmerii dicuntur lioniines, 
qui frigoribus occupatas terras in- 
culunt, qnales fuerunt inter Baias et 
Cumas, in ea regione, in qua conval- 
lis satis eminenti jugo ciicnnidata 
est, (juae neque niatutino, neque ves- 
pertine tempore Sole contegitur.' Et 
populi pariter et oppidi liiijus Cim- 
merii meminit Homerns Od. A. "'E.vQa. 
Se Ki/jLixipSoov avSpuv SrjixSs re, irdKts re. 
B Puleoli] I talis Pozzuolo : nostris, 
Pouznl. Prius AiKaiapxia, Straboni, 
loc. cit. ubi de Puteolorum nominis 
origine disputat. Festus : ' Dicaear- 



oppidi rudera. In vi. Cone. Qicum. chia vocabatur, qua; nunc Puteoli, 
act. 4. ' Agnellus Episcopus Eccle- quod ea civitas quondaui justissime 



siae Misenatis Provinciae CanipaniiM.' 
Sic Bails solum restat castellum, 
Castel di Data. Bauli retinent no- 
men Bauli et liagola. Hortensii vil- 
la quas est ad Baulos, inquit Cicero 
Acad. lib. tv. p. 28. 

•= Lucrinua] Fuil prope recessnm 
intimum sinus I'ntcolani. Nunc est 
palus lutosa, cum arundineto. Olini A- 
verno conjunctus, — ' tunc cimi portus 
esset, qualis a Virgilio describitur, 
Georg. II. 161. 'An meniorem por- 
tus, Lucrino(|ue addita claustra, At- 
que indignatum magnis stridoribus 
apquor ; Julia (|ua punto longe sonat 
unda refuso, Tyrrlienusque fretis im- 
niittitur aestus Avernis?' ' Ed. sec. 

f Avcrnus] Antro Sibyllae celcbra- 
tissimus : hodic Lugo d'Averuo, ct 
Ldgo di Tripcrgolti. Quae dc Cininie- 
riis hoc terrarum tractu sunt olim 
piodita, fabulis acccnset Slrabo, lib. 



regebatur.' Nempe anb rrjs SiKalai 
dpx^s. Tacitus, Annal. xiv. 'Vetus 
oppidum Puteoli jus coloniiK et cog- 
nomcntum a Neione adipiscuntur.' 
Frontinus tamen, lib. de Colon, pag. 
87. ' Puteolis colonia Augusta. Au- 
gustus deduxit.' Vide quae dicturi 
sumus, XXXI. 2. 

^ Phlcgrai] lidem et Leborini seu 
Laborini dicti : nunc Campo Quarto, 
ut egregie adversus Ciuveriuni dis- 
putat Camill. Percgr. pag. 201. 

' Acherusia] 'Axepovala Al/j-vri, Stra- 
boni, loc. cit. Lugo delta Culluccia. 

J Chalcidensium et ipsa] Perinde 
atque Cunia-. Sic Livius, lib. viii. p. 
144. tt Velleius lib. i. pag. 3. 

^ A tumulo Sirenis] Cni Partheno- 
pe noiiiin fuit. Strabo, lib. v. pag. 
24G. Steplianus: IMartianus, lib. vi. 
cap. dc Conditoribus Urb. pag. 200. 
Solinus, cap. 2. pag. 13. Sireniim 



Delph. ct Var. Clas. 



Plinius, 



2 Q 



610 



C. PLINIl SECUNDI 



nium : ' Pompeii," baud procul" aspectante *' monte Vesu- 
vio, alluente vero Sarno amne : ager Nucerinus : ^^ et 
novem millia passuum a mari ipsa Nuceria.° Surrentum p 
cum promontorio Minervae, Sirenum quondam sede.^^ 
Navigatio a Circeiis duodeoctoginta millia passuum patet. 
Regio ea a Tiberi prima ltalia3 servatur, ex descriptione 
Augusti. Intus coloniae : Capua ab carapo "^ dicta, Aqui- 



edd. Dalec. et Gronov. et pisce nobilitantur. — 23 Edd. vett. et Gronov. hand 
procul speclante ; lectionein nostrani ex codd. restiluit Haiduin. — 24 Nuceri- 
nus est Vet. Dalec— 25 Cbiffl. sedes.—26 Vet. Dalec. JEsulani, Arpinates, 



NOT^ 



trium haec notniiia apiid Tzetz. Chi- 
liad. VI. vs. 719. AevKocria, Alyeia, 
TLapOevSTtr]. 

' Herculanium] 'HpaKKnov Strabo- 
ni, loc. cit. Niiuc Torre di Ripalta, 
ut recte Holsten. adversus Cliive- 
riiim. 

" PompeW] Oppidiim fiiit, nunc 
rndera : et Civitd nomen. Sarno 
amne alluebatur, ut anctor est prae- 
ter Pliniiim Strabo, pag. 247. et Sta- 
tins, II. Sylv. 2. ' Nee Pompeiani 
placeant magis otia Saiui.' Nomen 
hodie amni Sarno et Scafati. 

" Hand procul] Hoc a Mela Pom- 
ponio, II. 4. ' Heiculaneum, Vesuvii 
montis aspectus, Pompeii.' 

" Nuceria] Nocera. Cognomen huic 
Alfaterna fuit,ad discrimen Nuceiije 
Umbricae, qua? Camellaria diceba- 
tur. Anctor Diodorns Sic. lib. xix. 
pag. 707. 

P Surrentum'] Sorrento. Ibi aKpoirii- 
piov 'AS^Ivatoi'Straboni, lib. v. p. 247. 
nunc qnoqne Capo delta Minerva: Si- 
renianos monies Frontinus vocat, lib. 
de Colon, p. 125, — ' Ab ea regione 
Sirenum nomen accepit Homerus, 
Odyss. M. 44. Sed eas virgines facit, 
quae et cantando permulcerent aures, 
et nossent laboresGraecorum ac Tro- 
janornm, aliosqiie in toto orbe, vs. 



190. In ea vero fabula aliud nihil 
Sirenes, quam conscriptiones histo- 
ricae et poiises fabulosaesunt,qiiarum 
lectione capiebatur Ulysses. Bis al- 
ligari eum oportuit, ne ibi nianeret, 
M. 196. Quo significauir, cum res 
domestica curanda est, male teri 
tempus in lectione historiae sive fa- 
bularum. Ulyssi soeii ipsi sibi sponte 
obturavere, qnoniam plebs scilicet, 
aliis distenta curis, id genus studio- 
rum negligit. Incolere dicuntiir Si- 
renes pratum amrenum, sed mortuo- 
rum ossibus plenum ; quoniam histo- 
ria non nisi de mortuis loquitur. In 
insula deniqne eas collocat, M. 167. 
vrjaov 1eLpi)voiCv, quod ipsum hoc in- 
tegrum hemisphaerium est, Oceano 
circumcinctum, ut pntabant.' £d. sec. 
1 Capua ab campo] Livius lib. iv. 
pag. 78. 'Capua ab duce eorum Ca- 
pye, vel (quod propius vero est) a 
canipestri agro appellata.' Livium 
Festus exscripsit. Sic Diodorns a 
circnmjacentium camporum planitie 
dictani esse vult : Strabo a capite, 
quod caput esset duodecim urbium, 
inditum nomen putavit, p. 248. Nunc 
vicus est, S. Maria di Capua: a nova 
Capua millia passuum dissitus, Ca- 
millo Peregr. pag. 381. idemque rec- 
te admonet, pag. 647. in Mss.Jegi, 



NAT. HIST. L1I5. HI. 9. 



611 



nuni/ Suessa/ Venafrum/ Sora/' Teanum " Sidicinum 
cognomine, Nola.'" Oppida: Abellinum/^ Aricia,^ Alba 
longa/ Acerrani/ Allifani,'' Atinates,"^ Aletrinates/ Anag- 
nini/ Atellani,' Affilani,= Arpinates,'' Auximates,' Avcl- 



NOTiE 



Capua ab XI. campo, hoc est ah unde- 
cimo campo, sic enim et nostri habeiit, 
et favere Strabo proximo laudatus 
videtur, peiinde ac si e dnodecini 
urbibus ipsa leliquis juidecim pra?- 
staret. Pliiiiiis xviii. 29. ' Capua co- 
lonia al> Angnsto deducta.' 

■^ Atjuinuin] Aquino, hand prociil 
ainne Liri, iu Prov. Terrae Laboiis. 

* Suessa'\ Apud Gruler. p. 1093. 
CoLONiA. IvLiA. Felix. Classica 
SvEsSA. Haec Atirunca oliin cogno- 
niinata, ad disciinien Suessae Ponie- 
tiae, (|uaB in Volscis fuit. Saepe etiani 
sine cognomine, qiiod Suessa Pome- 
tia eveisa jam inde a Tarqninii teni- 
poribus foret. Haec nunc Sessa di- 
citur, inter Lirini et Teanum, de quo 
niox. Tempus coloniae Suessani de- 
ducta?. ViUeius indicat, lib. i. 

' Venn/rum] Hodie V\'na/ri, in Vul- 
turni Duminis ripa. 

" Sora] Gruter. p. 409. Colonia. 
SoRANA. Ad Lirim amnem, Arpino 
proxima, Sura, Ptolenia'O, Sapa, 
111. 1. 

^ Tcanunt] Ttavov 'S.i^iKrfvhv Strabo- 
ni, lib. V. p. 249. ad discrimen Teaui 
Apnli, de quo cap. IG. Tiano, ad fon- 
tes fliivii Savonis. 

" Nola] Gruterus ex Sirmondo, p. 
1085. Col. Fkl. Avg. Nol. Fron- 
tinns de Coloniis, p. 87. ' Nola Co- 
lonia Augusta.' 

^ AhtUinum] Ab hoc Cainpaniae 
Abellino diversum illud quod in Hii- 
piuis fuisse vidcbinuis cap. 10. Hu- 
jus meminit Fronliiius, p. S2. 

1 Aricia] Nunc I'Ariccia, ubi Incus 
Ariciuus Dian;« sacer, prope Veli- 
tras. 'ApiKfa Ptolem;KO, iii. 1. Fion- 



tino de Colon, p. 82. Arina pro Ari' 
cia. 

''■ Albalongn] Solo ivquata a Roma- 
nis.Tulli Hostilii principatu. Dionys. 
lib. I. p. 53. Ex ejus rudt-ribus oppi- 
dum excitatum, cui nomen veins Al- 
bano est, xii. fere mill. pass, ab urbe 
Roma. Hinc in decretis Synnnachi 
Papa p. 204. ' Chrysogonus Episco- 
pus Albanensis.' 

^ Acerraiii] Ab Acerris, oppido ad 
Liternum amnem, sen Claniiim. Ue 
his Virgil. Georg. u. 225. ' Taiem 
dives arat Capua, et vicina Vesuvo 
Orajui;o, et vacuis Clanius non x- 
quus Acerris.' Vide Servium in eum 
locum. Sunt et Acerrae alia% de qui- 
bus diceuius cap. 19. 

^ Allifa7u] Oppidum Straboni, lib. 
V. p. 238. 'A\t(pal. Livio, lib. ix. p. 
108. ' Allif» :' Incola?, p. 107. ' Al- 
lifates.' Frontino de Colon, p. 83. 
' Allife.' Nunc ruderibus nomen est 
Aliji, prope Vulturni ripam. In de- 
cretis Symmachi Papip, p. 259. 
' Clarus Alifanus FJpiscopus.' 

= Atiiiates] "Anva Ptolemiro, iii. 
I. prope Fidenas, in oppidis Latino- 
rum niediterraneis : n\nic viciis, a 
Cassino iv. INI. pa>s. in radicibus A- 
pennini montis. 

'^ AUirinatcs] Alatrinates Hernici 
nominis populos vocat Livius, lib. 
IX. p. 83. Nunc Ahitri, inter Anag- 
niam et Soram. Fiontino de Colon, 
p. 82. ' Alatrum.' Aletrinalum fre- 
(juens apud Gruterum mcntio. 

'^ Anagnini] ' Dives Anagnia' Ma- 
roni dicitur, nunc Anagtii, in Campa- 
nin, ut vocant, Uoinana. 

f Atellani] "ArtAAo Straboni, lib. v. 



CA2 



C. PLINII SECUNDI 



lani/'^j Alfaterni ; '' et qui exagro^ Latino, item Hernico, 
item Labicano cognorainati : Bovillae," Calatiae," Casinum," 
Caleniim,P Capitulum'^ Herniciim, Cereatini/7 qui Mariani"" 
cognominantur : Corani* a Dardano Trojano orti : Cubul- 
terini, Castrimonienses/ Cingulani : Fabienses/^ " in raonte 



Auxhnares, Auxellani, S^c. Gronov. etal. Astilani,Sfc. — 27 Capitulum Cernetum, 
Cernetani edil. vett. et Gronov. Lectio nostra est ex emend, Hardiiini. Vid. 
Not. et Emend. — 28 Cliiffl. Gabienses. Mox, edd. vett. et Gronov. Foropopu- 
lienses. Ex Falerno, Frasinates. Vet. Dalec. Fuscinates, a Fuscione oppido, — 



NOTyE 



p. 249. In ejus ruiuis nunc est S. 
Arpino, sive S. Elpidio, duobiis mill, 
pass, ab Aversa. Aversanus Episco- 
pns, etiam et Atellanns olim, et Cu- 
nianus dicebatur. Holsten. 

8 Affilani] Ab oppido Affile. "Vide 
Notas et Emend, num. 42. 

•* Arpinates'] Arpinum, natale Ci- 
ceronis solum. Arpino, mill. pass. ix. 
a monte Cassino. 

' Auximates] Horum situs adliuc 
obscurus. Cave enim cum Auxima- 
tibus aliis confundas, de quibus in 
quintaltaliae regione dicemus infe- 
rins, cap. 18. 

J Avellayii] 'AjSeAAa Straboni, lib. v. 
p. 249. et nunc Avelkt, ad fontes am- 
nis Literni. 

'' Alfiderni] A Nueeria Alfaterna, 
de qua superius, lii nomen liabent. 
'NovKepiav ttjv 'A\(paTepvrj vocat Dio- 
dorus, lib. xix. Blbl. p. 707. 

' Et qui ex agrol Alfaterni, ut ser- 
vetnr locorum per literarum seriem 
digestio, in Latinis, Hernicis, Labi- 
canisque sunt repetendi. AafitKavol 
Dionys. Halic. lib. v. p. 326. quo- 
rum oppidum Labicos vocat Livius, 
lib. u. p. 43. Nunc esse oppidum 
Columna, Holstenio credit Fabrettus, 
Dissert, i. de Aquved. p. 13. 

"' Bovillce] Bovilla oppidum Fron- 
tino, lib. de Colon, p. S3. 
" Calatia'l Livio Calatia lib. ix. p. 



162. Nunc vicus ignobilis, in Appia 
via, 6'. Gaiuzzu, inter Capuam et Be- 
neventum. Holsten. 

° Casiiiutn] Nunc Monte Cassino. 
P Culenum'] Non est Carinola, prope 
Massicum montem, ut visum est eru- 
ditis, sed Calvi, citra Capuam fere 
IV. mill. pass. Cales et Calenum idem 
oppidum est. Calenum mnnicipiuni 
Cicero vocat, Orat. ii.inRull. Horat. 
1. Od. 20. ' Caecubum, et prelo do- 
mitam Caleno Ta bibes uvam.' Et 
IV. Od. 12. 'Sed pressum Calibus du- 
cere Liberum Si gestis.' Plura de eo 
argumento Camill. Peregr. p. 436. 

1 Capitulum] Frontino, 1. de Co- 
lon, p. 123.' Capitolum op|)idum lege 
Syllana est deductum.' Vide Notas 
et Emend, num. 43. ubi et de Cerea- 
tinis dicemus. 

f Qui Mariani] Ob familiam C. Ma- 
rii. 

' Corani] ' Coram Dardanus condi- 
dit,' inqnit Martianus, vi. p. 206. et 
Solin. cap. 2. p. 13. Lucan. vii. 393, 
vere admodum, ' Gabios, Veiosqne, 
Coranique Pulvere vix tectae pote- 
runt nionstrare ruinae.' 

' Castrimonienses] Frontino de Co- 
lon, p. 85. * Castrimonium oppidum 
lege Syllana est municipium.' 

" Fabienses] Fabiae gentis oppidu- 
lum in Albano nionte, prope Albam 
!ongam,de qua antea dictum est. 



NAT. FUST. LIH. III. 9. 



G13 



Albano : Foropopulienses/ ex Falerno : Fru.sinates,'' Fe- 
rentinates, Freginates/ Fabraterni vetercs, Fabraterni novi, 
Ficolenses/ Foroappii/9^ Forentani, Gabini/ Interamna- 
tes Succasiiii,5° ** qui et Lirinates vocantur : Ilionenses 
Lavinii,'"^ Norbani,*^ Nomentani,*^ Preenestini/ urbe qiion- 



29 ' Vet. Foro Appiani, hodie Fossa nova, coenobinm.' Dalec. — 30 Interanmates, 
Succasani edd. vett. et Gionov. — 31 ' Ita legendnm, sine comniate ; et ita 
liabet Editio princeps. Livius i. l.'Trojani oppidum condunt. ;Eneas ab 



NOTyE 



' Foropopul.] Inscript. apud Camill. 
Peregr. p. 4G0. Foropopiliensivm. 
Forum Populi, vel Popilii, ^Spos Uo- 
tx'lov apud Ptolemasum, iii. 1. juxta 
Capuam, ciii fiiiitiinus ager Falernus 
fait. Ex male distincto hoc Plinii 
loco, Foropopiilienscs Ciuveiius e Fa- 
lerno agro transtulit in Albanum 
montem. Ibi Forum Populi fuit.ubi 
nunc Rocca di Pupa. EtFrontino, p. 
85. 'Forum Populi' dicitur: at rec- 
tius p. 119. * Popilii.' 'kyopa Uoiti- 
Xla Dionys. Halic. lib. i. p. 17. 

" Frusinates] A Frusinone op[)ido, 
cujus PVontinus meminit, lib. de Co- 
lon, p. 85. cum Ferentino, a quo Fe- 
rentinates, et Fabrateria, nnde Fa- 
braterni. Fabrateria hodie Falcatera, 
prope Lirim amnem. Ferentinates 
Hernii'i nominis populos iip[)cllat Li- 
vius, lib. IX. p. 108. Frusinatuui idem 
meminit, lib. x.p. 170. *pou(7iVa)wyop- 
pidi Diod. Sic. Bibl. lib. xx. p. 809. 
(]uod liodic(|iie nomcn durat, baud 
prociil a foiitibus Liris amnis. Jtive- 
iialis (|uo(|ne Sat. in. '224. ' Aut Fa- 
brateria' domus, aut Frusinone para- 
tur.' (iruter. p. 1095. Fakratkrni. 
NovAM. Et alibi, Fabraterni. No- 
vi. Tabula Peuting. scgm. 4. ' Anag- 
nino, vim. Ferentiinim, vii. Felira- 
teriae, iiii.' In notis, quae vulgo Ti- 
roni ascribtintur, apud Gruterum, p. 
J73. *Febrateria>.' 
* Freginates] Ab alio, quain Frege- 



nis, septimse regionis, et Etruriae op- 
pido, de quo diximus cap. sup. 

y Ficolenses] Ficulnea vetus oppi- 
dum, apud Liv. lib. i. p. 14. prope 
Coniiculum. Incolee *iK({Aj'eo£ Dionys. 
lib. I. p. 13. Nunc fanum S, Vasile, 
tribus pass. mill, a Fidenis. 

' ForoappW] Mira nominis confor- 
niatio a ForoAppii: saltern Foioap- 
pienses diceret, iit Foropopulii-'nses. 
Nunc est Casarilio di S. Maria, infra 
Setiam, ad Pontinam paludem, ut ait 
Vibius Seq. p.34i. a Terracina, M. P. 
xviii. ut Antoninus, sive, ut volunt, 
vEtliicus. 

^ Gahini] Td^ioi oppidum in Prae- 
nestinavia, inquit Sirabo, lib. v. p. 
238. a Pra;neste Komam euutibus. In 
decretis Hilari Papa-, p. 249. ' Aste- 
rio Gabinate.' 

^ htteranmatcs Succasini] Succasini 
et Lirinates non nomina sunt, sed 
horum luteramnatinm cognomina. 
Sunt enim alii rursus Intciamnates in 
(piarta sextacjue rcgione nou)inaiKli. 
Hauc Interaninaui, qua; ab anme Liri 
in Latio uomen babet, Holstcnius ibi 
sitam esse putat, ubi nunc est Torre 
di Termine : alii ubi Castium I'holet- 
ta. Vide Notas ct Emend, num. 44. 

<= lliu7ienses, Laviiiii] Forte ha;c con- 
junctim legends, ut Ilionenses dicti 
bint, quod ab Uio primi ejus oppidi 
iucolae cum JEnea venerunt, cui op- 
pido nomcii Laviuio fucrit. )n to 



614 



C. PLINII SECUNDI 



dam Stephane dicta, Privernates/ Setini,'' Signini, Suessu- 
lani, Telini,' Trebulani^^ cognomineJ Balinienses, Tre- 
bani,'- Tusculani,' Verulani,'" Veliterni," Ulubrenses," Ul- 
vernates : '' p superque Roma ipsa : cujus nomen'' alterum 
dicere, arcanis caerimoniarum nefas habetur : optimaque et 
salutari fide abolitum enuntiavit Valerius Soranus, luitque 



nomine nxoris Laviniiim appellat." Brotier. — 32 ' Alias Miitiscai infra cap. 
17.' Du/fc— 33 Cliiffl. Urbinates.—Z\ Etlcl. vett.et Grono v. ad diewi Xll. CaL 



NOT^ 



colle situm fiiisse videlur, qni nunc 
viilgo Monte di Levano, M. d. pass, 
supra Patricam. Holsten. Vide No- 
tas et Emend, num. 45. 

<i Norhani] Norba olim Volscorum 
oppidnm, hodie Norma rouinala, Si^- 
niani inter palndesqiie Pomptinas. 
Liv. lib. xxxii. pag. 383. 

« Nomentani] Nomentiim oppidiun 
Livio, lib. i. p. 14. Hodie Lnmenta- 
na. Baccius, lib. v. p. 271. in Terra 
Sabina. 

^ Prtpneislini^ Urbs Prapneste, npat- 
vfffTos Straboni lib. v. pag. 238. ubi 
et TloXvari^avov quondam appellatam 
scribit, quo nomine coror)arnm mul- 
titude exprimitnr. Hodie Pilastrina 
et Palcstvina dicta. Olim summo 
niontis attollebatur jugo. A Bonifa- 
cio viii. diruta, in vailem deinde de- 
jecta est. 

s Privernates] Xlpioivpvov Ptolemso 
in Latio, iii. 1. Privernum oppidum 
Frontino, p. 125. Nunc Pipernn, ad 
Ufentem fl. et Pomptinas paiudes. 

'' Setini, ^-c] Setini a Setia, de 
qua supra. Signini a Signia coionia, 
Livio, lib. ii. pag. 28. Segni, in Cam- 
pania, ut vocant, Romana. Suessulani 
ab oppido ^oviaaovKa, cnjus meminit 
Strabo, lib. v. p. 249. nunc Casiel di 
Sessola, prope dirutuu) : olim coionia 
Suessula Frontino, pag. 88. 



» Telini] Forte Telesini, a Telesia 
coionia, apud Frontin. pag. 89. TtAe- 
tria Ptolemaeo, iii. 1. prope Beneven- 
tnm. 

i Cognomine'] Ad discrimen Trebu- 
lanorum in Samnio, de quibus cap. 
17. Horum oppidum r) Tpi06\a, Uio- 
nys. Halic. lib. i. pag. 11. 

'' Trebani] Tp^^jSa Ptolemao, iii. 1. 
Latii oppidum, nunc Tervi, in Cam- 
pania Romana. 

' Tnscvlani] Tusculum ibi full, ubi 
nunc Frescali. 

"' Verulani] Oppidum Verulcc Fron- 
tino, lib. de Colon, pag. 90. et 127. 
Nunc Veroli, infra Alatrinm, in Her- 
nicis, auctore Livio, lib. ix. p. 168. 

" Veliterni] Sub monte Algido Ve- 
litrae oppidum Livio, lib. ii. pag. 31. 
bodieque Velitri. 

° Ulubrenses] Ab Ulubris, oppido 
deserto, de quo Juvenal. Sat. x. 102. 
' Pannosus vacuis aedilis Ulubris.' 

P Ulvernates] Mss. Reg. &c. Urua- 
nates, ab urbe fortassis extorta ap- 
pellatione. Urbinates habere liic lo- 
cum nequeunt, qui in legione sexta 
appellandi sunt. 

1 Cujus iiomen] Haec deinceps to- 
tidem verbis Soliniis, cap. 1. p. l. 
Nomen id alterum fuisse Valentiam 
tradunt. Vide quse in earn rem dic- 
turi sumus, xxviii. 4. 



NAT. HIST. LIB. III. 9. 



615 



mox' poenas. Non alienum videtur inserere hoc loco ex- 
emplum religionis antiquae, ob hoc maxime silentium insti- 
tatae. Namque Diva Angerona, cui sacrificatur a. d. xii. 
Kalend.'+' Januarii, ore obligate obsignatoque simulacrum 
habet.' 

Urbem tres portas " habentem Romulus reliquit, aut (ut 
plurimas55^ tradentibus credamus) quatuor. Moenia ejus 
collegere ambitu imperatoribus censoribusque Vespasianis 
anno conditaj dcccxxvi.^'^' pass. xiii. m.cc."^ Complexa 
montes septem," ipsa dividitur in regiones quatuordecim. 



—•35 Vet. Dalec ut plurimis.—36 Chiffl. DCCCCXX. Edd. vett. et Gronov. 
DCCCCXXVIII. Mox pro CC. Vet. Dalec. A'A'A'. et panlo post, in eo- 

NOTiE 

ill Palatio. Vide et Plutarchum in 
Komulo, et Festum verbo ' Qua- 
drata Roma.' 

» DCCCXXVI.] De anno hujus 
Censurae dicemns vii. 50. Porro Im- 
peratores Vespasianos patrem et fili- 
um ex ajquo vocat, quod sane est 
animadversione dignum. Vide ii. 10. 

" XIII. M. CC] Minors turn ali- 
quanto, qiiani nunc est passuuni men- 
sura : emensisqne extrinsecus nioeni- 
bus, et castris Pra-toriis, tnrribiisqiie 
circiiitis. Hodiernani niurorum am- 
plitiidinem vetere ilia decern tantiim 
stadiis, lioc est mccl. pass, contrac- 
tiorem esse, aiictor est Mavlianiis, 
Topogr. Urbis i. 5. — ' Non credimus.' 
Ed, sec. 

^ Monies septem] Palatinum : Capi- 
tolinum : Caelliim, sen Querquetula- 
num, ubi nunc jpdes Lateranensis : 
Esquilinum, cum Viminali, nunc S. 
Maria? ad Nives : Quirinalem, nunc 
Monte Cavallo, ab equis duobus mar- 
nioreis, quos pigantes tenent, Pliidia? 
opere et Praxitelis ; Aventinum, 
nunc S. Sabiuic : et trans Tiberini, 
Janiculiiui, queni urbi Ancus addidit, 
et fuit, ut mox dicetur a Pliiiio, in 
parte Konv<c : nunc est Monlorio, ubi 
regio quarta dccima fuit. 



^ Luitque mox'] Necem ei allatam 
ait Solinus. Vide etiam Plutarcb. in 
Quapst. Rom. p. 278. 

' A. d. XII. Kal.] Hoc est, ante 
diem duodecimum Kalendas, sen ip- 
so die duodecimo ante Kalendas. So- 
linus, loc. cit. Vide quaj de liac 
forma loqucndi dictiui sumus, viii. 
70. 

' Simulacrum habet] In ara Volu- 
piae collocatum, ut docet Macrobius, 
Saturn, i. 10. p. 229. qui quamvis eo 
loco dissiderc a Plinio videatur, af- 
fert tamen auctores alios, qui eidem 
suftVagentnr, Saturn, in. 9. p. 405. 

" Tres portas] Carmentalem, Ro- 
manam, et Pandanam, quie dicta olim 
Saturnia est, teste Varrone: mox 
Pandana, auctore Festo, quod pate- 
ret omnibus. Hallucinaiitur purro 
qui Quadratam Homam apud vetus- 
tos scriptores reruni Roniauaruin de 
ipsa Urbe accipiunt, Solinuni seciiti 
scilicet: quadratamque urbem, et 
8uam cuique lateri angulove portam 
fiiisse somniant: cum Quadrata Ro- 
ma locus in Palalio fuerit, structus a 
Ronuilo, priusquam Urbi condenda; 
sulcum duceret,qni locus Roniae fuit, 
ctiam P. Victoris ;c.vo, a quo in re- 
gione Urbis dccima locatur, hoc est, 



616 



C. PLINII SKCUNDI 



compita Larium^ cclxv. Ejusdem spatlum, mensura 
currente57 a milliario/ in capite Roman i fori statute, ad 
singulas portas, quae sunt hodie numero triginta septem/ 
ita ut duodecim ^ semel '^ numerentur, praetereanturque ex 
veteribus septem, quae esse desierunt, efficit passuum per 
directum xxx. m. dcclxv.'' Ad extrema vero tectorum** 



dem, compita earum CCLXV.—37 Sic ex codd. Hardiiin. et edd. Harduin. 1. 
2. 3. Miller, Bipont. et Fianz. Ejusdem spalii mensura, Sfc, edd. vett. et Gro- 
nov.— 38 Ita codd. Harduini, item edd, Harduin. 1. 2, 3. Miller. Bipont. et 
Franz, bis quindecim inaigo edd, Dalec, et Gronov. ita ut patentes porta ibid. 



NOTiE 



y Compita Larium"] Larium addidit, 
ut non qnaevis compita Urbis, sed 
eorum prapcipua, quibus colerentnr 
Lares, eo numero colligi intelligere- 
n)us. Nam in compitis Lares dim 
coli solitos FestHS testatur. Vide 
Notas et Emend, num. 46, 

^ A milliario'] Columna fuit aurea, 
Xpvffovv p.l\iov, inquit Die, lib. liv, p. 
526, ab Augiisto in fori capite consti- 
tnta, octava regione nrbis, in qnam 
omnes Italiae viae desinebant. Id ei 
nomen inditum, quod ab ea milliario- 
rum Humerus, quibus itinera melie- 
Lantur, duci primum solebat. Con- 
stituta ea ab Augusto est, an. U. C. 
Dccxxxiv. M. Apuleio, P. Silio Ner- 
va Coss. 

a Triginta septem'] Totidem pariter 

' numerat Urbis portas Auctor De- 

scriptionis Urbis Romse, sub fmem, 

pag. 1-17. sed Plinio scilicet prae- 

eunte. 

*> Ita ut duodecim] Duodecim illie 
qiias semel numerandas ait, intelligo 
ex illis triginta septem, duodecim 
fuisse, quae revera geminae essent. 
Quod illis aliae duodecim ita finitimae 
erant, ut diversae ab his censeri mi- 
nime deberent, etsi reipsa essent. 
Quare haec demum Plinii ratiocina- 
tio est, XXXVII. Romae tunc legiti- 



mas fuisse portas: egressus vero, 
perviosque aditus XLix. — ' Ad duo- 
decim ex illis, inquit, itur via dnpli- 
ci; per directum et per obliquum. 
At hac semel a nobis numerantur, 
qua ad eas itur per directum. Sunt 
etiam aliae septem quae sunt ex ve- 
teribus, omnino autem a nobis non 
numerantur, quia perviae esse desie- 
runt. Significat aetate sua legitimat 
fuisse Romac portas triginta.' Ed. 
sec. 

<: XXX. M. DCCLXV.] Igitur a 
milliario ad portas singulas, si omnes 
aedaequentur niensurae, passus fuere 
omnino dcccxxxi. cum semisse. Sic 
enim ab eodem milliario ad universas 
triginta septem, mensura colliget 
xxx. m. DCCLXV. pass. — ' A milliario, 
si ita mavis, ad portas singulas mille 
passuum plus minus spatium erat : 
ad omnes xxx. millia Dec. i,xv.' Ed. 
sec. 

^ Ad extrema vero tectorum] Eorum 
scilicet quae moenium ipsorum ambilu 
continentur, non quae extra moinia 
posita in suburbio forent: nam de 
his postea. Miror sensisse alittr eru- 
ditos viros, ac plane nuper Raph. 
Fabrettum,de Aquis et Aquaeduct, 
Dissert, iii. p. 158. 



NAT. HIST. MB. HI. 9. 



()17 



cum castris Proetoriis * ab eodem milliario per vicos ' om- 
nium viarum mensura colligit paulo amplius septuaginta ^ 
millia passnum. Quo si quis altitudinem tectorum addat, 
dignara '9 ^ profecto aestimationem concipiat, fatcaturque 
nullius urbis magnitudinem in toto orbe potuisse ci com- 
parari. Clauditur ab oriente aggere Tarquinii ' Superbi, 
inter prima opere mirabili. Namque eum muris aequavit, 
qua maxime patebatJ aditu piano. Cetero munita erat 
praecelsis rauris, aut abruptis montibus,'' nisi quod *° ex- 
spatiantia tecta multas addidere urbes.' 



ita ut duodecim portcB semel, Sfc. edJ. vett. et Gronov. — 39 Margo edd. Dalec. 
et Gvonov. dignalionis. — 40 Ibid, nisi ^wrt.— 41 Medullum C\i\ffi. — 42 ^neipo- 



HOTJE 



* Castris Prceloriis] Castra Urbi Ti- 
berius C*sar adjecit, Sejani nionitii, 
Praetoiiis coliortibiis Prapfecti. Nam 
de eo Tacitus, Annal. iv. ' Vim Prae- 
tecturae modicam intendit : dispersas 
per iirbem coliortes una in Castra 
condiicendo. . . Praetendebat lascivire 
militem didurtnm : si quid subitum 
ingruat, majore auxilio pariter sub- 
veniri,' &c. Quadrata fnere ea mu- 
ris, propu]^naculis, turribusque muni- 
ta : iustrurta tenipio, armamentario, 
balneis, fontibusque: ad portani Vi- 
niinalem : ut fuse dcmonstrat Alex- 
and. Donatus de Urbe Roma, i. 15. 
p. 42, 

' Per ricos'] Nou jam per directum, 
inqiiit, currente mensura, ut prius, 
per vias quasqiie majores, a milliario 
ad singulas portas, scd ab eodem 
milliario per omncs omnium viarum 
majorum vicos et angiportus, castris 
etiam Praetoriis, et vicis qui iuibi 
crant, emensis. Viae omnino in urbe 
fuenint novem et tri^inta, quot tere 
portae : vici quadringenti et viginti 
quatuor, ut quidem proditum est in 
Descriptione Urbis Komap. — ' Sed 
quotcumque Romae vici essent, qui 



eos onines, inquit Plinius, facto pro- 
fectiouis initio a milliario in capite 
fori Koniani statuto, percurreret, is 
septuaginta millia passuum, et eo 
amplius, ambularet. Eo sensti in 
prophetia Jonse, in. 3. ' Ninive erat 
civitas magna itinere trium dierum;' 
quoniam ejus vicos omues pererrare 
nemo posset, nisi itinere trium die- 
rum : ut ilerum dicemus ad vi. 16.' 
Ed. sec. 

s Septuaginta] In Descriptione Vr~ 
bis modo laudata, regiones urbis xiv. 
pedes dicuntur continere ccccxix. 
M. Dccccxxiv. Passus ea mensura 
efficit, si pedem unum adjeceris, 
Lxxxiii. M. DCCCCLXxv. Sed inulto 
certior auctor ac testis Plinius. 

^ Dignam] Debitam, convenien- 
tem. 

' Tarquinii] Vide qua dicturi su- 
mus XXXVI. 24. 

i Pateliai] Urbs nimirum. 

'' Moiilibus] Aventino, Caelio, Qui- 
rinali. 

' Addidere urbes] Suburbia scilicet, 
quae producta longiiis, ad vicinas 
fere urbes pertinebant, Ocriculum, 
Tibur, Ariciam, &c. 



618 



C. PLINII SECUNDI 



In prima regione praeterea fuere : in Latio "" clara oppida, 
Satricum," Pometia, Scaptia, Pitulum, Politorium,° Tel- 
lene, Tifata,P Caenina, Ficana, Crustumerium, Ameriola, 
Medullia/' Corniculum, Saturnia,i ubi nunc Roma est : 
Antipolis,^^ ^ quod nunc Janiculum in parte Romae : An- 
teranae/ Camerium, Collatia, Amitinum,'^' Norbe, Sulmo : 
et cum his carnem in monte Albano soliti accipere ' populi 



lis Vet. Dalec. et paulo post in eodem, Antenna pro Antemna. — 43 Ita codd. 
Harduini, et Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Ami- 



NOTiE 



" Fuere: in Latio'] Defecerunt, in- 
qiiit, ill prima regione praeterea, pri- 
mumqiie in Latio oppida, &c. Infra 
enim, ' In Campano autem agro,' &c. 
Ex his nee situs plerorumque, nee 
nomina ipsa constant. 

" Satricuin, ^c] De Satrico, Livins, 
lib. I. p. 34. incolae ^arpiKavol Diony- 
sio Halic. lib. v. p. 326. Pometia 
Suessa, de qna nos superius egimiis. 
A Scaptia S/con-T'^j'tot apud Dionys. 
loc. cit. 

" Politorium] noXirdipiov Dionj'sio 
Halic. lib. iii. p. 179. et Livio, lib. i. 
p. 13. TtWrivT] Dionysio, Livio Tel- 
lenae, loc. cit. 

p Tifata] Tifata imminentes Capuae 
coUes vocat Livius, lib. vii. pag. 130. 
sed hi extra fines antiqui Latii. Apud 
Reines. inscriptio vetus, pag. 441. 

MAG. FAN. DIAN. TIFAT. ' MagistCr 

Fani Dianae Tifatensis:' quod fanum 
abesse Capua xxx. stadiis, auctor 
est Pausanias, in Eliac. prior. Kaiulvr] 
et KpovcTTOfiipiov Dionysio, lib. ii. p. 
101. et 104. Livio lib. i. p. 5. Caeni- 
nenses : et Crnstumini. Eidem Livio, 
lib. I. p. 14. ' Corniculum, Cameria, 
Crustumerium, Ameriola, MeduUia, 
Nomentum,' in Latio. MeduUiam ab 
Albanis conditam ait Dionys. lib. in. 
p. 136. Ficanae denique Livius memi- 
nit, lib. I. p. 13. 



q Saiurnia'] Ovid. Fast. vi. ' A pa- 
tre dicta nieo quondam Saturnia Ro- 
ma est.' Virgil. iEneid. vui. ' Hanc 
Janus pater, hanc Saturnus condidit 
urbem : Janiculum liuic, illi fuerat 
Saturnia nomen.' Vide et Aug. de 
Civir. VII. 4. Dionys. Halic. lib, i. 
Antiq. Rom. p. 36. et Varron. lib. iv. 
de Lat. Ling. pag. 13. 

•■ AntipoUs] Quod ex adverse Sa- 
turnias urbis, quae ultra Tiberim erat, 
ubi nunc Roma est, condita esset in 
Janiculo, a Jano, ut dixinius : ab 
iEuea, ut Hermolaus credidit. 

* Antemna:'] Unde Antemuates, Li- 
vio, lib. I. p. 14. et Dionys. lib. i. p. 
13. Kafj.epia, Dionys. lib. v. pag. 307. 
' Collatia ' Livio, loc. cit. KoXaria 
Dionys. lib. in. p. 187. Festo, Con- 
latia, a conlatis eo opibus, et porta 
urbis inde dicta Conlalina. A Norbe 
Norbani sunt supradicti. Sulmo, nunc 
Sermonetta, inter Velitras et Priver- 
num. 

' Carnem. . .accipere] Meminit mo- 
ris hiijusce Livius lib. xxxii. p. 383. 
' Legati ab Ardea,' inquit, ' questi 
in Senatu, sibi in monte Albano La- 
tinis carnem, ut assolet, datam non 
esse.' Et in antiqua inscriptione, 
apud Reines. pag. 340. Latinm:. ce- 

I.EBUAT.*. £T. SACRIFICATUM. IN 

Monte. Albano. et, data. Visce- 



NAT. HIST. LIB. III. 9. 



619 



Albenses," Albani, JEsolani,'*^ " Acienses, Abolani, Bube- 
tani," Bolani, Cusvetani, Coriolaoi, Fidenates/ Foretii/ 
Hortenses, Latinienses, Longulani/^^ Manates, Macrales, 
Mutucumenses, Munienscs, Numinienses, Olliculani, Octu- 
lani, Pedani,'' Pollustini/<5 ^ Querquetulani, Sicani, Siso- 
lenses, Tolerienses, Tutienses, Vimitellarii,+7 Velienses, 
Veuetulani, Vitellenses. Ita ex antique Latio Liii. populi 
interiere sine vestigiis. In Canipano autem agro Stabiae " 



ternum Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov. — 44 Solani 
Vet. Dalec. Mox T^uhetani pro Bubettmi Chiffl. et paiilo post, pro Foretii, Vet. 
Dalec. FoTcsi ; al. Foruli, vol Forenses,- — 45 Longani Chiffl. — 40 Poletaurini 
in eodem codice. — 47 Vimitcrali Vet. Dalec. Vinutellarii Chiffl. — 48 Vet. 



NOT;E 



RATIO. Kp€afO;uiai' Grasci vocant. 

" Albensc.sl ' Albani diciintur ab Al- 
bano/inqiiit Charisiiis lib. i. pag. 81. 
' Albenses autem ab Alba Fncente.' 
Sed ab his diversi Albenses qui nunc 
a Plinio appellantur. 

^ /Esolani] Ab ^sola sive vEsnla, 
de qua Horat. iii. Od. 29. ' No sem- 
per udum Tibur et iEsulaj Declive 
contemplei is arvuui.' 

* Bubetani] Dionysio Halic. lib. v. 
p. 320. EouPevravol. Qui Plinio Bo- 
lani, hos Livius Volanos, lib. iv. pag. 
82. oppidum ' Bolas ' vocat, lib. vi. 
pag. 100. KopioAaj'cDj' ttJAii' liabct 
Dionys. lib. viir. pag. 49.5. Coiiolos 
Livius, lib. ii. pag. 32. Hinc Marcio 
Coriolano nonien. 

^ FideiKttcs] VUleux oppidum, Li- 
vio lib. I. pag. 13. xvui. milliario ab 
urbe Roma, inquit Eutropius, lib. i. 
pag. 728. Fidenas a IMamerco Dic- 
tatore direptas narrat Livius, lib. iv. 
pag. 77. Nunc Castello Giuhileo, sex 
ab urbe mill. pass, ut ait Holsten. in 
Ital. p. 127. 

y Foretii] Forte Foriemes, de qui- 
bus Festus, verbo ' Nova; Curiae.' 

'■ Longulani] llorum oppidum Lon- 
gulani Livius, lib. ii. p. 31. a])pcllat : 



Aoyy6\av iroKiu Dionys. lib. viii. pag. 
551. Ceteri deinccps fere incog- 
niti. 

* Pedani] Pedanos quoque vocat 
Livius, lib. viii. pag. 142. oppidum- 
que Pedum, lib. ii. p. 34. IleSa, tto- 
Ais AvaoviK^, Stephano. De regione 
Pedana, Horat. i. Epist. 4. 

^ Pollustijii] Oppidum Pollustiam 
Livius appellat, lib. ii. pag. 34. Kip- 
KeTov\uvovs Dionys. lib. v. pag. 326. 
To^€pll'ovs Plutarchus, in Coriolano, 
pag. 227. Velienses a Velia, Livius, 
lib. II. pag. 24. Vitellenses, (sic enim 
reposui, pro Vicellcnses,) a Vitelia, de 
qua idem Livius, lib. ii. pag. 34. 
quam Steplianus BtriWav vocat. 

*^ Stabia] Etiamnuni inter ostia 
Sarni amnis, et Surrentum, loco no- 
men est Castel a mar di Stabia. De 
Slabiano lacte. Galenas Metli. Med. 
lib. V. Symmachus, vi. 17. * Stabias 
ire desiderant, ut reliquias longai 
apgritndinis arnientali lacte dopel- 
lant.' — 'Cave igilur liunc nuinmum 
Stabiis aut Bovillis cusum ]>utcs, ut 
nos olim existiniavimus, nihil duni de 
sentcntiis suspicati,qna^ sunt in num- 
mis scripta^ primis duntaxat Uteris 
vocum singularum: sept. ceta. c^s. 



620 



C. PLINII SRCUNDI 



oppidiim fuere*^ usque ad Cn. Pompeiura et L. Catonera'' 
consules, pridie Kalend. Maii, quo die L. Sylla legatus 
bello sociali id delevit, quod nunc in villani abiit.'^^ Intei- 
cidit ibi et Taurania.^ Sunt et morieatis Casiiini ^ reliquias. 
Praeterea auctor est Antias,^ oppidum Latinorura Apiolas 
captum a L. Tarquinio rege, ex cujus praeda Capitolium ^° 
is inchoaverit.'' A Surrento ad Silarum' amnem triginta 
millia passuum ager Picentinus fuit Tuscorum,J templo Ju- 
nonis Argivas ab Jasone condito insignis. Intus oppidum 
Salerni, Picentia.*" 



Dalec. oppidum fuit, Mox, L. Carbonem consules edd. post Hermol. — 49 Ita 
rodd. Hardiiini et Cliiffl. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz, in villas abiit edd. vett. Aid. Jtint. Basil. Luijd. Erasnii, Dalec. Ltigd. 
1606. Elz. et Gronov. — 50 Dalecampius legendum pulat Capitolinum. 



NOTvE 



PONT. 'Septimins Geta Cjesar Pon- 
tifex:' caput nudum .)(. Bos pascens. 
Supra STA : infra, bov. Legendum 
videtur. ' Severls Tutantibus Agri- 
colas ' adversus praedones vel hostes, 
' Beata Orbis Vota.' Tunc enim sunt 
laetae segetes. Est hie nunimus apud 
Patinum, p. 317. Seveii sunt Septi- 
mius Severus pater, et liberi duo, 
Antoninus et Geta. Quid quod nee 
uUa Italia? urbs olim cudit honor! Au- 
gustorum vel Caesaruui, nee extra 
minorem Asiam in nummis concor- 
diae sunt, ut appellant, sive 'O/idvoiat, 
civitatuni ?' Ed. sec. 

^ Et L. Catonem'] Vide Notas et 
Emend, num. 47. 



'AirioXavoiv ■k6Kiv a Tarquinio Prisco 
captani prodit. 

'' Inchoacerit'] Livius, lib. I. pag. 
15. 

' Ad Silaruni] 2i\opisStraboni, lib. 
V. in fine : nunc Selo, in sinum Saler- 
nitanum influit. 

J Tuscorum'] Tuscos banc oram olini 
tenuisse auctor est etiam Strabo loc. 
cit. Idem lib. vi. p. 252. teniplum 
ibi conditum ab Jasone tradit: Dio- 
dorus Sic. Bibl. lib. iv. pag. 259. por- 
tum de navis suae nomine 'KpyHiov ap- 
pellatum : unde ArgocB forte, potius 
quam ArgivcB, legendum hie fuerit. 
Habet ha?c quoque Solinus, cap. 2. 
p. 12. Nunc Gifuni vocant, quasi Ju- 



•= Taurania] Forte quae Stephano nonis fanum : Templuni hodieque du- 



Tavpavi-q. Vide Notas et Emend, num. 
48. 

f Cnsilini] Casilinum fuit oppidum, 
ubi nunc est Capua nova, et quideni 
ad utranique ripam Vulturni aninis, 
qui et Casilinus inde dictus. De Ca- 
siiino niulta Livius, lib. xxiii. pag. 
234. 

e Auctor est Antias] Etiam et Dio- 
Dys. Halic. Rom. Antiq. iii. p. 1S6. 



rat, Assumtae Virgin! sacrum. Hol- 
sten. 

^ Intus oppidum Salerni, Picential 
Ita Colb. 3. librique omnes editi. In 
mediterraneo procnl a niari fuisse turn 
Picentiam innuit, Piceniini agri me- 
tropolim : Salernuin autem, quod in 
ora fuit, uti nunc est, non oppidi turn 
nomen obtiniiisse, sed praesidii tan- 
ttim a Komanis ibi constiluti: quod 



N\T. HIST. LIB. III. 10. 



(521 



X. A Silaro regio tertia, et ager Lucanus* Brutiusque 
incipit : nee ibi rara incolarum rautatione.' Tenuerunt earn 
Pelasgi,'' CEnotiii, Itali, Morgetes, Siculi, Gra3ciae maxime'' 
populi : novissime Lucani a Samnilibus orti duce Lucio. 
Oppidnm Paestura,'*' Greecis Posidonia appellatum, sinus 
Pa3stanus : oppidum Elea, qua? nunc Velia.'^'' Promon- 
torium Palinurum : ^ a quo sinu recedente ^ trajcctus ad 



Cap. X. 1 Mari;o edtl. Dalec. et Gioiinv. mufatio. — 2 lh\d. maximce ; a1. 
magna:. — 3 Praslum, et iiiox Prastamis Cliiffl. — -1 ' Bene cod. Reg. Let Edi- 
tio piinceps, E/etf, ^c. Stephano qiioqiie/EA.eo, ^ viiy Be\ea.' Broiler. Helia, 
qua;, ^c. edd. vett. item Gronov. Hardiiiii. 1. i!. 3. Miller. Bipont. et Franz. 



NOTiE 

et Strabo diserle docet, lib. v. pag. niiis, apiui D. de Boze, ex Acadeinia 

251. Gallicu, qui nunimus Palladem ga- 

» Lncanus] Nunc Prinripatum ci- leatam exliibet, nialis eminenlibus et 

teriorem vocant : Brutium agrnni, succi plenis : in ipsa autem galea, 

Calabriam. cum currii quadrijugo, duplicis vic- 

i* Pf/avg-i] Haec totidem verbis An- toriac indice, liteias has scriptas : 

tiochus Syracusanus, apud Dionys. AITISTIfl ; quas in siio simili altero 

Halic. Antiq. Uom. lib. i. pag. 10. A Golizius corrupit, Tab. 24. n. 9. 

Pelasgo primum, mox ab Oilnotro Pe- Scripsit enim exauddciore patilo con- 

lasgi F. turn ab Italo: mox a Morge- jeclura, invitis nummis, *IAI2TIfi- 

te, deinde a Siciilo Morgetis bospite N02 : perindo quasi viri nomine scri- 

popuiis nomina subinde comniutata. bendo locus liic esset. At in eo, 

Strabo pariter, lib. VI. p.257. Idem quern dicinuis, qui nitidissinuis est, 

p. 234. ortos a Samnitibus Luranos AITISTin conspicue legitur : quod 



docet. 

<= Pastum] rialffrov Ptoleniapo, iii. 
1. in Liicanis. F.adcni HomiScovia 
Stral>oni, lib. v. p. 251. a HoaeiSwi', 
hoc est, a Nepluno, unde, Neptnnia 
Velleio dicitur. Nunc vicus in ora, 
Pesti. Sinui Papstano nunc a Salerno, 
vicino oppido, nomen est. 

'' Velia] 'EAe'a, 7; vvv BeXea Stepiui- 
no, et Straboni lib. vi. p. 252. ad am- 
nem cognominem, (pieni accoliP vo- 
cant lliiknle : vicum Castel a inare 
delta Brucca. Plolem. 111. 1. OutAia. 
Et 'XtKtjv diclam esse aliquando 
Strabo loc. citat. admonet, ct nuni- 
mus Cinielii nostri Parisiensis.TEAH- 



sic iiiterpretandum esse arbitrauiur, 
AlTrapuiira 'T6A.rjTais"l2T7j(ri TpiToytVeiai/ 
in, Pingutm VeletLs Palladem sistit 
Ceres. Agrum frunienti feraceni 
significat, incolas bene valentes et 
bellicobos. Est enim 'lai in nummis 
antiqiiis Ceres : ut in niimmo Arsacas 
regis, TOPriLMn : in altero Hadriani 
Angiisli, TAZA EIU. In altera nuni- 
mi area leo est, virtulis ac roboris 
synibolum, cum subscripto nomine 
TEAHTHN, Veleluruin nummus.' Ed. 
sec. 

<■ Palinurum] Nomen servat. Capo 
di Pulenuro. IMela 11. 4. ' Paliuuriu 
olim Plirygii gubcrnatoris, nunc loci 



TflN, ex argcnto, et alter i;x arc. — nomen.' Vide Virgil. ;En. m. 381. 
' In liis eximium olim ex auro vidi- ' Sinn rceedtiilr\ Qucni nunc sinuni 



622 



C, PLINII SECUNDI 



columnam^^ Rhegiam centum M. pass. Proximum autem 
huic'' flumen Melpes:^ oppidum Buxentum, Greece Pyxus:' 
Laus^J amnis : fuit et oppidum eodem nomine. Ab eo 
Brutium littns : oppidum Blanda/ flumen Batum:^' por- 
tus Parthenius Phocensium : "' sinus Vibonensis," locus 
Clarapetiae : " oppidum Temsa/ a Grsecis Temese dictum : 
et Crotoniensium'' Terina, sinusque ingens Terinaeus. Op- 
pidum Consentia/ intus. In peninsula 9^ fluvius Acheron, 
a quo oppidani Acherontini/ Hippo," quod nunc Vibonem 



— 5 Codd. Dalec. et Vet. ad Coloniam, lit et panlo post. — G Melphes Aid. 
Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gionov,— 7 Talaus 
Strabo lib. vi.— 8 Balcttum codd. Dalec. Chiffl. et Vet. Mox in Chiffl. et 
Phocensium. Paulo post, margo edd. Dalec. et Gronov. lucus pro locus. — 
9 Oppidum Consentia. Intus in, Sfc. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. 
Leyd. Frankf. Lugd. 160G. Elz. et Gionov. Oppidum C. intus. In peninsula, 



NOT/E 



vocant Golfo di Policastor, ab oppido 
Buxento. 

s Ad columnaml Quje in ipso freto 
Rliegio conslituta eiat, unde rr]v 'Pr;- 
yivuv ffTr]\iSa rod iropOfxov appellat 
Strabo, lib. vi. p. 256. et 268. Ad 
Columnam Rhegiam, Antoniuus, Me- 
II. 4. aliique. 

^ Proximum autem huic] Palinuro. 
Nomen amni ab incolis, Molpa. 

' Pyxus] Uv^ovs Straboui, lib. vt. 
p. 253. nunc Policastro. 

J Lous'] TloTufxhs Aaos, Kal urdXiS 
Straboni loc. et Stephano pariter, in 
Lucauis. Amnis nieminit etiam 
Ptolem. III. ]. in eodem tractu. 
Nunc Laino, Lucanize finis : Brutii 
inde agri initium. 

** Blanda] Blandae in Lucanis, Li- 
vio, lib. XXIV. p. 252. 

' Batum] In Mss. Baletum. 

™ Phocensium'] A Pliocensibus con- 
dltus, inquit Soliu. cap. 2. p. 12. 

° Vihonensis] Straboni, lib. vi. p. 
253. a vicino fluvio oppidoque, k6k- 
•nos Aaos. 

«> Clampetice'] Livio lib. xxx. p. 



359. Dampetia. Dnm Pliuius locum 
appellat, excisum aevo suo inniiil. 
Rursuni deinde excitatiim est: Iiodie 
VAmantca, in ora Calabria citerioris. 

P Temsa] Tfp.4ffri et Te^xpa in Brn- 
tiis, Straboni, lib. vi. p. 255. Rudera 
visuntur, ubi Torre Lappa in Cala- 
bria citerioris, ulteriosque confinio. 

1 Crotoniensiu7n] Hoc est, a Cro- 
toniensibus condita, ut ait Solinus, 
cap. 2. p. 13. Hodie Nocera. Teri- 
n-fio sinui nomen, Golfo di S. Eufe- 
mia. 

" Consentia] Hodieque Consenza, 
in citeriore Calabria. 

^ In peninsula] Peninsulam vocat 
Bnitiorum partem earn, quae maxime 
tendit in Siculnm fretum, instar lon- 
gffi cervicis : nunc Calabriam ulte- 
rioreni vocant. Dicemus de ea cap. 
15. 

' Acherontini] Extat linjus oppidi 
menioria in nnmmis, AXEPXiNTAN. 
Non est Cirenza, in Basilicata : etsi 
banc quoque Acherontiam vocant. 

" Hippo] lisdem verbis Steplia- 
nus : 'liriTuptoy, it6\is B/jsttiwi', ^ /a€t- 



NAT. HIST. LIB. III. 10. 



623 



Valentiam appellamus, Portus Herculis/ Metaurus ''' ara- 
nis, Tauroentum'"" oppidum, Portus Orestis, et Medma-^ 
Oppidiim Scyllaeum/ Cratais^ fluvius, mater " ^ (ut dixere) 
ScyllcB. Dein columna '^ Rhegia : Siculum fretum, ac duo 
adversa promontoria : ex Italia Caenys/ ex Sicilia Pelo- 
rura duodecim stadiorum intervallo. Unde'' Rhegium duo- 
decira fti. D. pass.'* Inde Apennini sylva Sila/' ^ proraon- 
torium Leucopetra^ xii. ini. pass. Ab ea Locri cognomi- 
nati'' a promontorio Zephyrio, absunt a Silaro ccciii. m. 
pass. 

Et includitur' Europae sinus primus, in eoque maria 



ifc. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. IJipont. et Franz.— 10 Taurianum Vet. Dalec. et 
mox in eodem, Orestis et Medina ; Aid. Juiit. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. 
Elz. et Gronov. O. et Medua. — II Cratis tluiius, pater Vet. Ualec. — 12 Unde 
R. XX. M. pass. Chiffl.— 13 Cod. Dalec. "insM/a Sila. Mox, Chiffl. Leucopetra 



NOTyE 



(iivojxa.<TOr) virh 'Pwfiatwv Ovi^wv Kal 
OvaXivria. Haiisit a Straboiie, lib. 
VI. pag. 2.5G. Nunc Bivona, quod 
oppidi navale est, cui noinen Monte 
Leone. 

^ Ilerculis^ 'HpuKXfovs M/xiiv Stra- 
boni, loc. cit. Nunc Tropea. 

" 3Ietaurus] Meravpos Straboni loc. 
cit. Nunc Marro. 

" Taurocntum] Melae ii. 4. Tau- 
rianum : c\\j»a extant nidera, prope 
vicnm Palma: nbi et Orestis por- 
tus, Porto Kavaglioso. 

y Medmul Nunc Rossurno. MeS^a 
et Me'tr/ua Stepiiano : MeliK ii.4. Me- 
dama, et Straboni MeSa/xa, lib. v. pag, 
256. 

* Scylleeum'l Th :S,Kv\\aiov Straboni, 
loc. cit. Nunc Sciglio in ipso Siculo 
freto. 

* Cralais] Ita libri onines. Nunc 
Fiumara di Muro, ad ipsani colnni- 
nani Rliegiani. 

^ Mater] Sic libri onincs. Alii, Pa- 
ler. Sit penes faiinlas fides. 

' Columna] Nunc vicus, la Calona: 



alii Calanna vocant. 

•i Ccenys] Capo di Cavallo, dtiobus 
pass, niill. aScyilaeo. Kaivvs Straboni, 
p. 257. Proxime abest a Peloro : 
utriusque promontorii speculae cam- 
pana inviceni sibi dant signum. 

<^ Unde] A columna : unde Rhe- 
gium abesse centum stadia, Strabo 
auctor est, lib. v. p. 257. quae men- 
sura cum Pliniana congruit. Oppido 
nomen Rcggio. 

^ Sila] Inde pix Rrutia. Vibius 
Scq. p. 341. ' Sila Brutiorum nenius.' 
2/Aai' Strabo vocal, lib. vi. p. 261. 

6 Leucopetra] Capo dell' Armi, in 
quo desinit alterum monlis Apennini 
cornn. Sunt tamen qui arbitrentur 
esse Punta dclla Saetta, promontori- 
um inde miilibus pass, octo dissituin, 
versus ortum. 

•' Locri cogn.] Kpizephyrii, a Ze- 
pliyrio promontorio, quod obside- 
bant, nunc Capo liursano. 

' Et includitur] Hoc est, finitur. 
Sic IV. 18. 'Terlius Europae sinus ad 
banc modutu clauditur.' 



C24 



C. PLINII SECUNDI 



nuncupautur : "^ uride irrumpit, Atlanticum, ab aliis mag- 
num : qua intrat, PorthmosJ a Graecis, a nobis Gaditanum 
fretum: cum intravit, Hispanum,'' quatenus Hispanias al- 
luit:'5 ab aliis Ibericum, aut Ealearicum : raox Gallicum 
ante Narbonensem provinciam : hinc Ligusticum. Ab eo 
ad Siciliam insulam Tuscum : quod ex Graecis alii Notium/ 
alii Tynhenum, e nostris plurirai Inferum vocant. Ultra 
Siciliam ad'^ Salentinos, Ausonium Polybius appellat. 
Eratosthenes autem inter ostium Oceani et Sardiniam quic- 
quid est, Sardoum. Inde ad Siciliam Tyrrhenum. Ab hac 
Cretam usque Siculum. Ab ea Creticum. 

XI. Insulas* per base maria primae omnium Pityusae a 
Graecis dictac, a frutice pineo, nunc Ebusus vocatur utra- 
que,'' civitate foederata, angusto freto interfluente, patent 
XLVi.*= M. pass.' Absunt a Dianio "^ septingentis stadiis : 



XXV. M. pass.— 14 In eodem codice : His includitur E. s. p. in eoque maria 
diversamincupanlur. Mox, Vet. Dalec. unde Oceanus irrumpit ; &l\\, unde ir- 
rumpunt. Paulo post, 4s«mos a Givem CliiflS. — 15 Ita ex cod. Reg. 1. rece- 
pit Brotier : ita etiani maigo edd. Dalec. et Cliiffl. ahluit Vet. Dalec. illuit 
Lngd. 1606. Dalec. Elz. Gronov. Hardiiiii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
aluit Lugd. Erasmi. — IG Ultra Siciliam quod est ad Cliiffl. 

Cap. XI. 1 Ita Cliiffl. et edd. Hardiiiii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
patent XLII. M.pass. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. 



N0T7E 



i Porlhmos] TlopOfihs fretum sonat. 

* Hispanum'\ Haec deinceps Solinus 
iisdeni verbis, cap. 23. p. 44. 

' Notium'] Solinus cap. 23. p. 44. 
Ionium, male. 1^6tlov hoc mare 
dixere, quod Roaianis spectare ad 
austnini videretur; ut Adriaticum, e 
contrario, ad septemtrionem. 

» Insula'] Martianus hie Fliniiim de 
more transcribit, lib. vi. cap. de in- 
sulis, &c. p. 206. 

^ Ebusus . . . utraque] Hodie Ibissa, 
vel Yii(a. Quoniam fretum angus- 
tum interfluens niediam Ebusum olitn 
intersecuit, gemina Ebusus a Plinio 
dicitur, quee ipsi sunt Pityusae duae, 
UtTuov(Tai. Ceteris fere scriptoribus 



Colubrariam quoque, de qua mox, 
in Pityusaruni numero reponentibus : 
cum "Efioucroi' interim unara agnos- 
cant. 

"= Patent XL VI.'] Ebuso uni, quae 
gemina, ut diximus, a Plinio prodi- 
tur,tan(am aniplitudinem, atqueadeo 
majorem, Strabo adjudicat, lib. iii. 
p. 167. nenipe stadiorum cccc. hoc 
est, L. M. pass. Agathemerus Geogr. 
t. 5. geminam, ut Plinius, Ebusum 
novit: majorem trecentis, minwrem 
stadiis centum porrectam : id quod 
eodem recidit. 

•^ Dianio] Hispaniae oppido, de quo 
cap. 4. 



NAT. HIST. LIB. III. II. 



G25 



totidem Dianium per continentem a Carthagine nova. Tan- 
tundcm * * a Pityusis in altum, Baleares ^ duas, et Sucro- 
nem versus Colubraria. Baleares funda bellicosas, Graeci 
Gymnasias dixere. Major c.s m. pass, est longitudine,' 
circuitu verocccLXXV. m. Oppida habet civium Romano- 
rum Palmam '' et Pollentiam : Laiina,' Cinium, et Tucim : 
et fcederatum, Bocchorum'^j fuit. Ab ea xxx. m.'' pass, 
distat minor: longitudine xl. m.^' circuitu cl. m. pass. 



Lnsfd. 1606. Elz. et Gronov.— 2 Taiitmdcm est Chiffl.— 3 'Bene cod. Reg. 1. 
Etiitio princeps et Kezzop.irns, C. M. jxtss. est longiludine.' Biotier. centum 
riillia passuum longilvdine Aid. Jiint. Basil. Liigd. Eiasnii, Dalec. Liigd. 1606. 
Elz. Gronov. Haidiiin. 1. 2. 3. Miller. Bi|)ont. et Franz. Mox, circuitu vera 
CCCCLXXV. Chiffl. — 4 Pnlltntiam Lalinacinium el fwderatorum Bncchorum 
niarjio edd. Dalec. et Gronov. P. Lutinorum citium et Tiiscium quod fwderatum 
Bocchorum Vet. Dalec. P. Jatina Cinium et Cunici, et f. Bochri Gronov. /'. 
Latina Ciniiim et Cunici, et f. Hocliri edd. vett. P. Lntina, Cinium, et Cunici: 
et foederutum, Bocchnrum, ifc. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, cf 
Tucim Regg. Brot. 1. 2.— .5 Ita Chiffl. Harduin. I. 2. 3. Miller. Bipont. et 



NOTiE 

« Tinttundem] Stadiis dcc. hoc est, sunt passnum cl. millia. Hiiic no- 

Lxxxvii. M. D. pass, a Pityusis in men est Mnjorcn. 

altum, Italiam versus recedunt Ba- '' Palmam] TlaKixav, Ka\ UoWefrlav 

leiires du* : versus Sucroncm, qiiee Straboui, lib. in. p. 167. utramque 

nrbs Hispanijp fuit, Colubraria, liodie civiiatis Komanac jure donatam. Co- 

Moncolibre, seu Mons Colubrarius ; lonias appellat Mela ii. 7. Paluiain 

Gripcis eandem vim nominis ratio- hodie Mallorcam vocant. 

nemquc secutis '0(pioi(Ta- nam etiam- ' Latina] Quae Latii jus li;iberent. 

num serpentibus impeditur atque In Mss. Keg. &c. Laiina, cicium, et 

vastatur. Mariana, Hist. i. 16. Tucim. 

f Baleares] Eam vocem Cartliagi- J Bocchorum] Boccliori nomcn ci 



niensiuni lingua, funda bellicosas sig- 
nificare, auctor est Agathemerus loc. 
cit. Diodorus Sic. Bild. v. p. 297. 



oppido erat, quod jam turn interci- 
disse innuit, olim foedere junrtum 
Romanis. Cave enim existimesBoc- 



Baleares dictas pntat aTrbToD/SoAAfii/, chos Mauritania; Repes Lie iniperi- 

rt jaculando : rvixfrjalas, quod nudo tasse, quod fere scnsil Solinus, cap. 

corpora incolae iucedcrcnt per acsta- 23. p. 44. 

tern. Livius, in Epit. lib. lx. vcl a •< Ab ea A'A'AT. M.] Strabo loc. cit. 

teli missu, vel a Baleo Ilcrculis co- i.xx. tantum stad. hoc est, viii. m. 

mite ibi relicto, cum Hercules ad Ge- dccl. pass. Minori nomen est Mi- 

ryonem navigaret. Videctiam Tzptz. noica. 

in Lycophr. p. 91. ' A'/>. M.] Sic IMss. ouines. Aga- 

e Major C] Artemidorus apud themerus banc patere ait stadiis tie- 

Agatheni. loc. cit. stadia millc et du- centis, hoc est, ill. M. dccl. pass, 
ccnta lougitudine ait continere, qu.r 

Delith. et Var. Clus. Plinius. 2 R 



626 



C. TLINII SEUUNDI 



Civitates habet Jamnonem,^"' Saniseram, Magonem. A 
majore xii. m. pass, in altum abest Capraria:" insidiosa 
naufragiis, et e regione Palmae uibis Menariae," ac Tiqua- 
dra,7 et parva Hannibalis. Ebusi terra p serpentes fugat, 
Colubrariae parit. Ideo infcsta omnibus, nisi Ebusitanam 
terram inferentibus. Graeci Ophiusam dixere. Nee cuni- 
culos^ Ebusus gignit, populantes'^ Baleariiim messes. Sunt 
aliae xx. ferme parvae raari vadoso. 

Galliae' autem ora,9 in Rhodani ostio, Metina : ' mox 
quae Blascon* vocatur : tres Stoechades " a vicinis Massi- 
liensibiis dictae propter ordinem/ quas item nominant sin- 
gulis vocabulis, Proten,'"^ et Mesen,'° quae et Pomponiana 
vocatur: tertia Hypaea. Ab his Sturium/ Phoenice, Phila : 



Franz. LA'. M. edd. vett. — 6Labonem Cliiffl. LamnonemYet. Dalec. Hannonem 
margo edd. Dalec. et Gronov. — 7 Triquetra Vet. Ualec. et mox in eodeiii : 
et patria Annibalis. — 8 Ita Regg. Biot. 1. 2. et Rezzon. item Aid. Jiint. Basil. 
Lngd. Eiasnii, Dalec. Ltitjd. 1G06. Elz. et Gronov. Nee omilttint codd. Da- 
lec. et Haidiiin. editio piinceps, Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Mox, populantes Brassocoruin messes cod. Dalec. — 9 Vet. Dalec. autem hinc 
vra. — 10 Chiffl. et Tolet. Stcechades a vicinis M. d.p. o. quo sit<e sunt. Nomina 
si7igulis Prote, Mese, Mox Vet. Dalec. qucc et Pompejana. 



NOTjE 



™ Jamnonem'] Mela u, 7. 'Castella 
sunt in iiiinore, Jamno et Mago.' 

" Cupraria, Sj'c.~\ Martian, lib. vi. 
p. 206. Nunc Caprara, vel Cabrera. 
Majori Baleariiim subest, ad aus- 
truni. 

" 3Ienarice~\ Sic plane Mss. omnes. 
Et Menarias, et Tiqiiadram, et par- 
vam Hannibalis insulam, nunc mari 
demersas putamus. 

P Ebusi terra] Solinus, cap. 23, p. 
44. 

1 Populantes'] Vide quae dicta ri su- 
mns, viii. SI. 

^ Gallice] Martianus loc. cit. * In 
Gallic quoqtie ora, in Rhodani ostio,' 
&e. 

s Metina] In Mss. Metania. Forte 
ab ostio Rhodani, in quo olim fuit Me- 
tapina. 



' Blascon] Festo Avieno, in de- 
script. Orai marit. vs. 600. Blasco. In- 
certi situs. 

" Stachades] Les Isles d'Hieres, a 
vicino in confinente oppido appelia- 
tae, quod Massiliensium olini ditionis 
fuit : quare Massiliensibus hae vicinas 
dicuntur. 

^ Propter ordinem] Vide Notas et 
Emend, num. 49. 

" Prof en] Updrrjv, hoc eat Primam: 
liodie Porqueyroles. MeVrji', Medium, 
nunc Portecroz, (juffi anno 1200. Me- 
diana vocabatur, nt docet Honor. 
Bouche Hist. Prov. i. 7. p. 43."T7^aJo^' 
deniqne, hoc est Postremam, nunc 
V Isle du Levant, ou du Titan, qute max- 
inie omnium in ortumvergit. 

'' Ab his Slurium] Nunc sunt JRJ- 
baudas, Langoustier, Baqueou, ut recte 



NAT. HIST. LIB. HI. 12. 



627 



Lero/ et Lerina'' adversum Antipolim, in qua Vergoani 
oppidi memoria. 

XII. (vi.) In Ligustico mari est Corsica, quam Grasci 
Cyrnon^ appellavere, sed Tusco propior : a septemtrione 
in meridiem projecta,' longa passuum cl. millia: ** lata ma- 
jore ex parte quinquagiuta: circuitu cccxxv.^*= m. Abest 
a vadis Volaterranis LXii. m. pass.** Civitates habet 
XXXIII.* et colonias; Marianam/ a C. Mario deductam ; 
Aleriara,' a dictatore Sylla. Citra est Oglasa :^ intra vero'' 
sexaginta miliia passuum a Corsica, Planaria^^' a specie 
dicta, aequalis freto, ideoque navigiis fallax. Amplior 



Cap. XII. 1 Margo edd. Dalec. et Gronov. porrecta. — 2 Ita codd. Tolet. 
Chiffl. et Hardiiiiii, item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, ita 
qiioque Martiaiuis. CCCXXII, edd. vett. — 3 Vet. Dalec. Alteram. Mox 
Martianus : a D. iicipa autem citra est, Oglosa infra. — 4 Plafanaria margo edd. 



NOTiE 



vidit idem auctor Historiae Provin- 
riae, loc. cit. Sunt eae inter Stoecha- 
das minimae, in qnibiis exstriictae ar- 
ces Ludovici xiii. principatii. 

J Lero~\ Heec Antipoli propior, qnam 
Lerina, est. Nunc a sacello ei Divas 
sacro, I'Isle de S. Marguerite. 

» Lerina] A Lerone freto passuum 
DC. dispescitur. Strabo lib. iv. p. 
185. n\avaa-'iav vncat, a planitie. 
L'nde Sidonius in Eucliar. ad F"au3- 
tuni : ' Quantos ilia insula plana 
Miserit inccelum montes :' virossanc- 
tos intelligit, sen Monachos Lerinen- 
ses. Nunc ■S'. Honnrd de Lerin. Anto- 
ninus in Itiner. Maiit. * Ab Antipoli 
Lero et Lerina insula>, M. P. xi.' 

* Cyrnon'\ A Gracis Kvpvos, a Poe- 
nis Kopffi/cT), inquit Pausanias in Plioc. 
lib. X. p. 030. 

b CL. miliia] Strabo lib. v. p. 221. 
ex Chorographo nescio quo, CLX. 
mill. longitudine,latitudine lxx. por- 
rigi ait. Pliuium, ut solet, seqiiilnr 
Martianus, lib. vi. p. 207. 

'^ ('(.'CXA:]^.] SiclibriomnesMss. 



cum Martiano. 

<> LA'//. M. pass.] Vide Notas et 
Emend, num. 50. 

* Habet XXXHI.] Sic Martianus, 
loc. cit. 

f Marianam, l^x.] Utriusque cole- 
nia>, et a Mario et a Sylla deducta?, 
Seneca meminit, de Consol. ad Helv. 
rap. 8. p. 808. Aleriae Mela, ii. 7. 
Florus, II. 2. et Antoninus. Utrius- 
que rudera hodieque visuntur, latere 
insulas eo, qiiod Italiam spectat. In 
Cone. Lateranensi sub Martino : 
' Donatus Marianensis Episc' Vide 
Notas et Emend, n. 50. 

6 Oglasa] Apparet ex situ esse 
Monte Christo, ubi Monachi olim de- 
gebant, ad quos literas scribit S. Gre- 
gor. I. 9. 

'' Intra vero] Prisca; fere convenit 
recent ium nantanim mcnsura, hoc 
idem maris spatiimi l. millibus pass, 
metientium. 

' Planaria] Nunc Pianosa, prope 
IlvanijCui ad occasum obtenditur. 



628 



C. PLINII SECUNDI 



Urgo,^J et Capraria,'' quam Graeci JEgilon dixere: item 
^gilium:' et Dianiiim, quam Artemisiam : "' ambae contra 
Cosanum" littus : et Barpana,° Menaria/ p Columbaria, 
Venaria. Ilva'' cum ferri metallis, circuitu centum millia, 
a Populonio decem, a Graecis .^thalia dicta. Ab ea Pla- 
nasia/ xxxviii. mJ Ab his ultra Tiberina ostia in An- 
tiano* Astura, raox Palmaria/ Sinonia, et adversura For- 



Dalec. et Gronov. — 5 Atnplior Orgon Vet. Dalec. Amplior Gorgon al, ap. enn- 
dein. Mox, Mgilium dixere Vel. Dalec. et paiilo post in eodem : Uem Igi- 
lium ; Mela, Ignium. — G Vet. Dalec. et Barpona Manuria ; edd. vett. et Gro- 
nov. et parvce Manaria, vel Menaria. Paulo post, in iisdem vett. a Populonia, 
— 7 Ita codd. Haiduini, et Chiffl. item edd. Hardiiiu. I. 2. 3, Miller. Bipont. 



NOT^E 



J Urgo] Sic Mss. omnes, sic etiam 
Mela, II. 7. et Martianiis loc. cit. 
Riitilio in Itiner. p. 315. ' Gorgon.' 
* Asburgit ponti medio circuniHua 
Gorgon, Inter Pisanum Cyrnaicum- 
que latus.' S. Greg. Ep. i. 50. • Gor- 
gonis insulae monasteria' laudat. Ste- 
phaiio, ^Opyi)U, vriaos Tv^pTjvias. Ho- 
d\e la Gorgona. 

^ Capraria] Caprara vel Capraia. 
MyiKov Graeci dixere, dir^ roov aijSov, 
hoc est, a capris sylvestribus, nt ait 
Varro de Re Rust. ii. 3. qui Capra- 
siam vocat. Sic Planariani, Plana- 
siamque ex jequo dicinuis. 

' Item ^g ilium] Divers a lii»?c in- 
sula a siiperiore : Antoninus in Iti- 
ner. Marit. ' Insula /Egiliuni a Cosa 
stadia xc' Melas ii. 7. et Martiano, 
lib. VI. p. 207. Igilium. Laudat lianc 
Rutilius eximie in Itiner. lib. i. p. 
308. ' Eminas Igilii sylvosa cacuniina 
niiror,' <ftc. Nunc Giglio. 

'" Artemisiatn] Subiutellige, dixere 
Graeci : est enini ''ApTefjus Greece Dia- 
na. 'ApTefxnav banc insulaui Stepha- 
nus vocat. Nunc Gia?iuti, contra 
Monte Argentaro, quod promontoriuui 
in continente Italiae est. 

" Cosamun] Citra Tiberis oslia. 
De Cosa dixinius cap. 8. 



" Barpanal Ita Mss. oinnes. Ea 
hand dubie est, quae Pomponio Me- 
lae,ii.7. Carbania dicitur : tnmeCor- 
buli, juxta Ilvse promontoriuni illud, 
quod Plumbinum Italiae respicit. 

p Blenaria] Nunc Meloria, quae 
portui Liburno objacet. Coluinba- 
riam ab avium genere dictain Solinus 
aiittunat. Veneriam, non Venariam 
liabet Martianus, loc. cit. Amba; 
inter livani et Plumbinum sitae. 

1 Ihul Rutilius in Itiner. lib. i. 
pag. 309. ' Occurrit Chalybum nie- 
moral)ilis Ilva metallis.' Nunc Elva 
dicitur, contra Phnubinuin. Eadem 
Ai0a\ia cur nuncupata sit, disce ex 
Stephano. Ilvam ab /Ethalia perpe- 
raui spjungit Ptolema-us, et mox ;E- 
nariain rursuin a Pithecusa. 

■■ Planasia] Quam paulo ante Pla- 
nariani dixiuuis. Sic Ciipraria ea- 
dem quae Caprasia est. Insula M. 
Pisonis Planasia a Varrone dicitur, 
de Re Rust. in. 6. 

« In Antianol Ubi colonia Antium, 
Astura flumen et insula, ut diximiis 
cap. 9. 

• Palmaria] Palmaria hodie Pal- 
maruola. Sinonia, Sanone, Caietam 
versus. Ceteris major Pontia, Isola 
di Ponza : universal fere communi vo- 



NAT. HIST. LIB. III. 12. 



629 



mias Pontiae. In Puteolano aiitem sinu Pandataria/ " 
Prochyta,' non ab JEneee "" nutrice, sed quia profusa "^ ab 
^naria9 erat. ^naria ipsa a stationed navium ^neae, 
Homero '■' Inarime dicta, Graecis Pithecnsa, non a simia- 
Tum^ multitudine '° (ut aliqui existimavere) sed a figlinis'' 
doliorura." Inter Pausilypura*^ et Neapolim Mcgaris : "^ 



et Franz. XXXIX. edd. vett. et Gronov.— 8 Chiffl. Pandateria.—Q ' Quidam 
^.nearia iibique scribiint.' Dalec. — 10 Maigo edd. Dalec. et Groiiov. mulit- 
tione. — II Ita ex codd. suis Harduin. cum antea legeretur, doUariorum. — 



NOTiE 

cabulo Pontiae appellatap. Unica dixinuis, colonos, scilicet valetudine, 
Straboni novTia,\\h. ii. p. 123. Pon- aetate, vel sexii iniitiles hello Trojano 
tia; multitndinis niimero, Livio lib. sustinendo, rinod imminebat a Grae- 
IX. pag. 162. CIS,) ad Lirim ainneni iisqiie ad Cir- 

" Pandataria'\ Straboni, lib. v. pag. ceios naves suas peiagente. Naves 



233, navSarapCa. Nunc S. Mariie. 
Pandateria Tacito, Annal. i. p. 20. 

" Prochyta] npoxir-n Stepliano : 
etiamnnmqiie Procita, contra pro- 
niontoriiim Misentun. 



enim /Eneas, quibnsciim in Italiam 
venire ipse potuisset, easdem agnato 
siio Tithono potuil in piiblicam pa- 
triae utilitatem cominodare : ant si 
venit ipse ductor navinm suaium, id 



" Non ab MneeB~\ Ut existimavit quod minus esse verisimile arbitra- 

Dionys. Halic. Antiq. Rom. lib. i. niur; ante Trojanam certe obsidio- 

p. 43. nem, Homero teste idoneo ac locu- 

^ Quia profusa] Qnia motn terrae plete,Trojam rediit, Tithono in Ita- 

avnlsa, ac veliiti in altum projecta ab lia remanente.' Ed. sec. Hodie Is- 



/linaria, sen Pithecnsa, foret. Stra- 
bi) lib. V. p. 247. Ex his Pliiiii ver- 
bis Martiaiuis ridicule Aba>nariam 
insnlani finxit. 

y A statione] Festus qiioque: ' iE- 
naria appellavere locum, iibi ^Eneas 
classem a Trojanis veniens appiilit.' 
— ' Plinius non yEneam cum navibus, 



chill. Vide Notas et Emend, num. 51. 

^ Humeri)] In Catalogo Navinm, 
v.-;. 290. EiV 'Apifxois- nnde Virg. jE- 
neid. ix. Ovid. Met. xiv. 8'J. aliique 
Inarimcn finxere. 

* Non a simiarum] Quas Grjpci tri- 
6^»cous vocant. Ita niiiilomiiuis visum 
Ovidio, Met. iv. 90. Xenagorae et 



Red ;Eneae naves duntaxat, quas ille yEschini apud Harpocrat. p. 168. at- 



Tilhono in Italiam proticiscenti ad 
trausvehendos colonos locaverat vel 
commodarat, usque ad banc insulam 
pcrvenisse refert, nee ultra progres- 
£as ibi substitisse iii tulissima stati- 
one, donee in Troadem ante (ira^co- 



que e recentioribus, Salmasio, et Bo- 
cliarto de Animal, in. 31. p. 994. 

Sane &pifios Hesychio widrjKos est, hoc 
est, simiii. 

^ A figlinis] Otticinis, in .quibus 
dolia tiiint figliiia: anh rHiv inOriKaiv, 



rum adventum remigrarcnt ; Tithono hoc est, Kfpa/j.fo)!' ■kIOwv. A widos fit 

interim, ((pii missus, non a Laome- TridaKov, tIBijkov, TndriK6eis, irtdriKufaffai, 

doute, lit suspicati nnper in Apolo- et TnOrtKovirai, id v^t.figlinu;. 
gia Ilomeri sumus, sed a Priamo <= Pausilypuin] Hodieqiie PosilyjH), 

fratre fuerat, ad transveliendos, qi\os in Campania, prisca incolarum Grae- 



630 



C. PLINII SECUNDI 



mox a Surrento octo millibus passuum distantes, Tiberii 
principis arce nobiles Capreee/ circuitu xi. m. pass.'* 

XIII. Mox' Leucothea: "" extraqiie conspectum,** pelagus 
Africum attingens, Sardinia, minus octo ^ "^ millibus passuum 
a Corsicae extremis, etiamnura angustias eas arctantibus 
insulis parvis, quae Cuniculariae '^ appellantur: itemque' 
Phintonis,^ et Fossae, a quibus fretum ipsum Taphros no- 
minatur. 

(vii.) Sardinia ab oriente*^ patens, clxxxviii. millia 
passuum: ab occidente, clxxv.^^ millia: a meridie, 
Lxxvii. 5 millia: a septemtrione, cxxv. circuitu dlxv.^ 



12 ' Male Mss. Reg. et editio princeps alizeque, XL. M. Optime emendavit 
CI. Rezzoniciis, X[. M. enoiem monstrante josepho Maria Secnndo, Capre- 
ariim, nunc I'lle de Capri, praefecto, in enidita insnlae descriptione.' Brotier. 
Cap. xiii. 1 Moa: deest in quibnsdam ap. Dalec. et Gronov. Deinde, ear- 
tra que^a conspectum codd. Dalec. Cliiffl. et Vet. Dalec. — 2 Ita Cliiffl. cum edd. 
Haidnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, minus novem edd, vett. et Gronov. 
— 3 Phitonis Vet. Dalec. Pintonis Tolet. — 4 Ita Cliiffl. et 'J'olet. item edd, 
Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CLXX. edd. vetl. et Gronov. 
CLXXII. al. ap. Dalec— 5 Ita Cliiffl. et edd. Hardiiini 1. 2. 3. Miller, Bi- 
pont. et Franz. LXXIV. edd. vett. ante Hardnin. — 6 Ita etiani Cliiffl. et 
edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CXXII. circuitu DLX. edd. 



NOTiE 



corum appellatione, ab abigendis cn- 
rh, tristitieeve cessatione, navalxvnov. 
Mons eniin mare prospectans, consi- 
tus arboribiis, viliisqne refertns, om- 
iiiiun ejus oraj amoenissimns est : Vir- 
gilii quoqiie cineribiis inclytus. 

•^ Megaris] Meyapls, nunc Castel del 
Ovo. 

"= Caprece'] Describuntnr eleganter 
a Tacito, Annal, iv, p. 122. Vide 
etiam Snetoii. in Tiberio, rap. 40. et 
Dioneni lib. Lii. p. 495. Nunc Ca- 
pri. 

^ Leucothea'] Meminit hujus Mela, 
II. 7. 

•> Extraque conspectumi Sic in al- 
tnni recedens, nt a continente pro- 
spici non possit, nisi a^gie admodum. 
Strabo lib. v. p. 223. KaToimierai 
5' ano Trjs irdAews nSjipioOev fjikv koX fji.6- 



\is 7} 'SapSdiv, iyyvrepu Se r) Kvpvos, k. 
T. X. 

^ Minus octo] ' In octavo milliario 
a Corsica Sardinia est,' inqnit Mar- 
tianns, lib. vi. p. 207. Stadiorum 
fere i,x. intervallum esse ait Strabo, 
lib. V. p. 223. lioc est, vii. m. d. 
pass. 

^ CuriicularicB] Hodie sine nomine, 
scopnlis, quam insnlis, propiores. 

e Itemque] Id est: Angiistiae illae 
arctantiir, non modo Ciinicnlariis in- 
sulis, sed ilia etiam insula, quae Pliin- 
tonis, (Ptolem<3eo, III. 3. ^ivroivos vii- 
ffos,) et his quae Td(ppos, seu Fossae 
vocantur. Ilia nunc Isola di Figo: 
altera Isola Rossa, CUiverio, de Cor- 
sica Antiq. p. 502. 

f Aboriente] Latere orientali: Haec 
Martianus iisdem verbis, lib. vi. cap. 



NAT. HIST. LIB. III. 13. 



G31 



niillia: abest ab Africa Caralitanos promontorio ducenta 
millia, a Gadibus qiiatuordecies centena. Habet et a 
Gorditano '' promontorio duas insulas, quae vocantur Her- 
culis:' a Sulcensi,"J Enosin : ^ a Caralitano, Ficariam.' 
Quidam baud procul ab ea etiam Berelidas'" ponunt, et 
Collodem, et quam vocant Heras lutra.** Celcbenimi in ea 
populoriim, Ilienses,9" Balari, Corsi. Oppidorum xviii.'°^ 
Sulcitani,P Valentini,'' Neapolitani/ Bosenses/ Caraiitani * 



vett. et Gronov. Mox, Calarilano Vet. Dalec. — 7 Solcensi vetustissimi codd. 
ap. Dalcc. Sijlcensi a). <ip. eiimleni ; Sulsensi Gronov. Mox, Martianus : « 
Caralit<ino, Ficarium, Galaiamque.—S Cliiffl. et quam vacant Ileralytra ; vetus- 
tiss. ai>. Dalec. et quam vacant Hieraca. — 9 Joalenses Vet. Dalcc. Jotenses 
Jiiarco edd. Ualec. et Gronov. — 10 Ita codd. Hardiiini et Chiffl. ciini edd. 
Harduin. 1. 2. 3. Mdler. Bipont. et Franz. XIV. edd. vett. et Gronov. — 



aOTJE 

de Sardin. p. 207. " lUenses] 'l\ius, qui Ilio everfo 

e Caralitano] Capo Fenato, et Capo line confiigere, lolao diice, ut Pausa- 



rft Carbonara, 

'' Et a Gorditano] TopBtTavov &Kpov 
Ptoleniaeo, iii. 3. ab occidentali insu- 
las latere : nunc Capo di Monte Fal- 
cone, et Capo di Argcntera. Habet 
liaec qiioque Martianus iisdem verbis, 
loc. cit. 

i Herculis] 'HpaKXiOvs vriffov unicam 
Ptol(*.ma>us agnoscit, in. 3. Sunt ta- 
nien g'jniinEe : major Asinara, sive 
Zavura : minor Isola plana dicilur. 

J A Sulccnsi] Quod mcridioiiali iu- 
sulec latere, vuiijo la Piinla deW UIga, 
nonien oiim habuit a 8ulcen:i o|)pi- 
do, de quo mox. 

I* Enosin] "Evooaii/. Hodie a S. An- 
tioclio nomen liabet. 

' Ficariam] ^iKapia vriaos Ptolema^o, 
loc. cit. Cbiverio Cultclazo. 

'" Berelidas] Vide Notas et Emend, 
num. 52. lit Beleridas, et KoAAwSv;, 
ct"Hpas \ovTpa, sen Jiinonis tlurmas, 
inter insulas qujc Sardinia; adjaceant, 
ab anctoribus baud satis iirobaliu 
ndei atVerri, baud obscure prodil ea 
loc|uendi fornuila, ' Uuidaui ponunt,' 
&c. 



nias refert, Pliocic. lib. x. p. 039. 
unde ct 'loXdeioi a. Diodoro appellati, 
lib. V. Bibl. pap. 296. Ilienses quo- 
que et Mela ii. 7. et Livins vocat, 
lib. XLI. p. 523. quibus iste adjuncia 
Balarorum auxilia srribit. Quare Pli- 
nium baud merito Salmasius arguit, 
in Solin. pag. 29. et 99. quasi Ilienses 
pro lulenses dixerit. BoA.apoJj' et Kop- 
eraji' appellatio unde sit deducta, Pan- 
sauias aperit, loc. cit. 

« Oppidorum XVIII.] Ita Mss. om- 
nes. Siibiutellige, celeberrima. 

I' Sulcituni] Stepiianus : '2,6\koi, Trd- 
Ms iv 2ap5o?. Addit a CartUaginieu- 
sibus conditauj. Antonino Sidci. 
Aliis Sukhi, SouXxo'- ^^* ""ic por- 
tus est, cui nouien Palma di Solo. 

T Valentini] OhaXivr'ivoi Ptolemnpo 
III. 3. ab oppido cognomine, quod 
perperam in libris cdilis OuoA.fpia pro 
OvaXiVTia scribitur. 

' yeapolitaui] Plolema^o, loc. cit. 
NeairoAtrai, oppidum Aquie Neapoli- 
tanae, quarum etiam meniinit Anto- 
ninus sive Aitbicus : liodiequc A'«- 
poli. 



632 



C, FLINII SECUNDI 



civium Romanomm, et Norenses." Colonia autem una, 
quae vocatur Ad turrim " Libysonis. Sardiniam '" ipsam 
Timaeus Sandaliotin '' appellavit ab effigie soleae, Myrsilus 
Ichnusam a similitudine vestigii. Contra Paestanum sinum 
Leucasia ^ est, a Sirene ibi sepulta appellata. Contra 
Veliam, Pontia, et Iscia," utraeque uno nomine OEnotrides ; ^ 
argumentum possessas ab QCnotriis "" Italiae. Contra Vibo- 
nem parvas, quae vocantur Ithacesiae,'' ab Ulyssis specula.'^ 
XIV. (viii.) Verum ante omnes claritate Sicilia, Sicania 
a Thucydide ' "^ dicta, Trinacria'' a pluribus, aut Triquetra,*^ 



11 Isacia margo edd, Dalec. et Gronov. Mox, utraiiue uno nomine Vet. Dalec. 
— 12 (Jly-ssis spectMula Tolet. ab Ulyssis speclacula Cliiffl. et Vet. Dalec. «6 de- 
eslinedd. veit. el Groiiov. 

Cap. XIV. 1 Ita Ed. pr. et Vet. Dalec. Thucydidi teit'io casii .4Id. Jiint. 
Basil. Lugd. Erasnii, Dalec. Lugd. 1606. Elz. Gronov. Haiduin. 1. 2. 3. Mil- 



^ Bosenses'] Bwaa, inter oppida Sar- 
diniae niediterranea, apud Ptolem. 
loc. cit. nonien retiiiet. 

' Caralitani^ Qiiibus jus civium 
Roman, coticessum. Sive Caialim, 
sen Calarim legas, i)erinde est. Mela 
Ji. 7. ' Saidiniae urbium antiquissi- 
mas, Caralis et Sidchi.' Livius ' ur- 
bem Carales ' vocat, lib. xxni. p. 
242. Florus, ii. G. ' mbem urbium 



NOTiE 

•^ San did io tin"] 2avSa\iwriv,et 'Ixvov- 
crav. Claudianus, de bello Gildon. 
' Hunianai specieni plantae siiiuosa fi- 
gurat Insula: Sardiniam veteres dix- 
ere coloni.' Vide etiam Pausan. 
Phocic. lib. X. p. 638. 

y Leucasia] Apud Strabonem lib. 
II. p. 123. AfVKaaia: at saepius Aeu- 
Kccffia, ut Stephanus liabet: et auc- 
tor libri Mirab. Auscult. p. 1190. quo 



Caralin,' quia jam turn, ut liodieque, nomine Sirenen etiain esse vocitatam 



metropolis insulaj full: incolis Ca- 
gliari. 

" Norenses] Antonino, Nora. NiSoa 
Ptolemaeo, meridionali insulae latere. 
Hodie Nori, 

" Ad turrim] Nunc I'orto di Torre, 
In Nolitia Episcop. apud Victorem 
Vileus. inter Episcopos Sardinia?, 
' Felix de Turribus.' Antonino, 
' Ad Turrem,' oppidum Sardiniae est. 
Ptolemaeo iii. 3. Hvpyos Biaffwvos ird- 
Aij, pro Ai^uaffcouoi. Nunc ibi credi- 
tur esse Sassari. 

" Sardiniam] Haec totidem verbis 
Solinus, cap. 4. p. 18. et Martianus, 
lib. VI. de Sardinia, p. 207. Pra>ivit 
auctor libri Mirab. Auscult. p. 1159. 



dixiinus, cap. 9. Hodie la Licosa, 
I'.etra verius quam insula. Ab vllneae 
consobrina ibi detuncta, AevKuffiav 
iiominatam scribit Dionys. Halic. lib. 
I. p. 43. 

^ CEnotrides] Oli'icrpiSes vriaoi Stra- 
boni, lib. vi. pag. 252. De Velia 
dixinuis cap. 10. et de Psestano sinii, 
et de Vibone. 

^ Ab CEnotriis] Qiios in Italia re- 
rum potitos olini Strabo etiam prodi- 
dil, pag. 253. 

^ ItlMcesia] 'WaKriiriai, Meminere 
Solinus, et Martianus. Nunc Torri- 
cella, t'raca, Bruce: scopulique alii 
sine nomine. 

<= Thucydide] Lib. vi. p. 411. 



NAT. HIST. LIB. III. 14. 



G33 



a triangula specie: circuitu patens, iit auctor est Agrippa/ 
Dcxviii. M. pass, quondam^ Brutio agio cohaerens, mox 
interfuse mari aviilsa xv. m.^ in longitudinem freto, in la- 
titadinem autem m. d. pass, juxta** columnam Rhegiam. 
Ab hoc deliiscendi^ argumento, Rhegium Grasci nomen de- 
dere oppido, in margine Kaliae sito. In eo freto est sco- 
pulus Scylla : item Charybdis marc vorticosum : ambo 
claraJ saevitia. Ipsius Triquetral, ut diximus,'' promonto- 



ler. Bipont. et Franz.— 2 Ita codtl. Hardiiini, Chiffl. et Dalec. XII. M. eckl. 



NOTiE 



^ Trinacria] Tliucyd. loc. cit. Dio- 
doro Bibl. lib. v. p. 286. et aliis. — 
' Homero, Od. A. 106. et M. 127. Gpt- 
vaKiri vria-os, alia longe a Trinacria est. 
Haec partiiii Laiiiia vox est ab adjec- 
tivo trinus, partitn Gracca, ex voce 
&Kpa, promonloi-ium. Ilia ad qiian- 
dani prioris siniilitudiiiein ficta est, 
et Solis insula appeliatiir, qiioniam 
in easol peipetuo lucet. Est enim ea 



vero apud Agatliemernm, i. 5. stadiis 
4746. ambitiini Siciliaj defiuit, hoc 
est, uxciii. mill. CCL. pass. 

s Quondam] Vide quaj diximiis li. 
90. 

'' M. D. pass, juxta] Ita Timosfhe- 
nes apud Agatheni. dnodecim stadia 
patere hoc IVetuin latiiudine prodi- 
dit, I. 5. 

' Ab hoc dehisccndi] Ita Solinus, 



insula in Odyssea, ipsiini hoc terrae cap. 5. pag. 19. 'A-rrb toD payrivai Rhe- 

beniispliaM-ium,{iiiod certe semper lu- giiini dictum volunt, quod ibi terra 

cet a sole. In nunimis Augusti in- dehiscat interfuNO unui niaiis euripo. 

scrlptis, sicii.. cave putes Siciliam Alii Kej;ium sine aspiratione scrip- 

signiticari. Diona stans vel gradiens sere, quasi Ivegiam, hoc est, Bad- 

pingitur cnm arcu et pharetra, quie \(iov. Strabo, lib. vi. p. 258. 

effigies ad Siciliam non pertinet. At J Ambo clara] I3e his satis apposite 

si Sicilia designaretur, cum symbolo Ovid. Met. V!i. 62. * Quid quod ne- 

congnicntiore sciiberetur nomen in- scio (pii mediis concnrrere in niidis 

tegrom siciUA. Prim;c sunt erf^o Dicuntur monies? ratibusqne inimica 

eaelotidem vocum iitera', hac senten- CharybdisNunc sorbere fretum,nuuc 

tia: 'Sains Imperaloris Casaris, reddcre : cinctaipie saevis Scylla ra- 

Italia:> Laititia est.' Is autcni saluti pax canibusSiculo latraie piofundo r' 

ac valetndini sua?, venalione, quani — ' At apud Homerum, Odyss. M. 01. 



Diana cum arcu significut, consule- 
bat.' Ed. sec. 

•^ Tri/uetra] * Pra-dia Triquelra,' 
hoc est, Sicula, dixit Horatius it. Sat. 
G. 55. 

' Agrippa] At Posidonius apud 



Scylla et Charybdis petra; sunt du;e 
fabulosa;, cum .--copulis totidem ; qui- 
bus imaginibus potitice describit adul- 
terioruu), discordiai, et luxuriai mala.' 
Ed. sec. 

^ Ut diximus] Cap. 10. X\(\(»pos 



Strabonem, lib. vi. pag. 266. habet i/<pa Ptolemao, in. 4. Nunc Copodi 
tantnm stadia quater mille et ctcc. Euro. 
hoc est, UL. mill. pass. Tiuiosiliencs 



\ 



634 



C. PLINII SECUNDI 



rium Pelorus vocatur, adversus Scyllara \ ergens in Italiam ; 
Pachyniim'^ in Graeciam, ccccxl. m.-^ ab eo "' distante 
Peloponneso: Lilybseum " in Africam clxxx. m. inter- 
vallo a Mercurii ° promontorio : et a Caralitano Sardiniae 
CXC.5 ]vj. Inter se autem haec promontoria ac latera dis- 
tant his spatiis. Terreno itinere a Peloro Pachynum 
CLXXXVi.'^ P M. pass. Inde Lilybaeum, cc. m. inde Pelorum, 
CLXX.M. Coloniae ibi quinque : "i urbes ac civitates lxiii.7 
A Peloro mare Ionium ora spectante, oppidum Messana 
civium Romanorum/ qui Mamertini vocantur. Promonto- 
rium Drepanum/ colonia Tauromenium, quae antea Naxos/ 



vett. et Gronov.— 3 Pachynus maigo edd. Dalec. et Gronov.— 4 Ita i-od. 
Dalec. cum edd. Hardiiin. Miller. Bipont. et Franz, cni lectioni astipulatur 
et Martianns. CXLIV. M. edd. vett. et Gronov.— 5 Ita Ciiiffl. et Hardiiin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CXX. edd. vett. et Gronov.— 6 Ita qnoqne 
Chifli. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CLXVI. edd. 
vett. et Gronov.— 7 Ita Cliiffl. Hardnin. 1.2.3. Miller, et Bipont. Coiowia? 
immunes quinque, civitales LXXIII. marge edd. Dalec. et Gronov. Colonia ibi 



NOTiE 



' Pachynuni] Udxwos &Kpa Ptole- 
miEO, nunc Capo di Passaro, sive Pas- 
salo. 

■» CCCCXL. mill, ah eo] Vide No- 
tas et Emend, ntini. 53. 

" Lilybaum] AiAv^aiwv dupa Ptolem. 
Capo di Marsalla. 

° A Mercurii] In Africa. De eo, 
V. 3. Hoc intervallum Timostlienes 
loc. cit. ait esse fere cc. mill. pass. 

P Pachynum CLXXXVL] Ita Mss. 
onines, Capella, pag. 208. clxxvi. 
Terreno itinere liajc mensura insti- 
tiiitur, atque adeo brevior insulae cir- 
cuitus ex triplici hoc intervallo col- 
ligelur, qiiam quern Agrippa efRcit, 
ora sinubusque lustratis. 

"I ColonicB ibi quinque] Vide Notas 
et Emend, num. 54. 

•^ Civium Rom.] Jure civitatis aSe- 
natu donatum. Messine. Incolis, Mes- 
sina Citta nobile. — 'Nummi veteres 
sub Augusto cusi messenion, Latmis 



script! characteribus, ut secives Ro- 
manos incola- testarentur, seque a 
Messeniis Peloponnesi discriniina- 
rent. Cuniculus in ea nummi parte 
sculptus, ciiniculosani earn fuisse vel 
esse regionem docet. Fnit hie num- 
mus argenteus apud D. de Boze.' Ed. 
sec. 

^ Drepanum] Idem qnod Ptolem. 
''Apyevvov : nunc Capo di S. Alessio, a 
proximo S. Alexii castello. 

* Antea Naxos] Solin. cap. 5. p. 19. 
Etiam Antoninus in Itiner. Tauro- 
menium Naxon vocat. Nenipe Naxo 
excisa, Tauromenium successit, quo 
deduct! sunt Naxii, nt auctor est 
Diod. Sic. Bibl. lib. xiv. pag. 282. et 
lib. XVI. pag. 411. Greeds Tavpo/xefiov. 
Nunc Taormina. Tiberii nummus in 
Thes. Goltzii, Col. Avg. Tavromen. 
p. 238. Graecus e Musaeo nostro Pa- 
risiensi, TATPOMENITAN. 



NAT. HIST. LIB. III. 14. 



635 



flumen Asines:" mons yEtna' nocturnis mirus incendiis. 
Crater'" ejus patetambifu stad. xx. Favilla'' Tauromenium 
et Catinam ^ usque pervenit fervens, fragor vero ad Ma- 
ronemy et Gemellos colles. Scopuli tres'' Cyclopum, por- 
tus Ulyssis/ colonia Catina.9 ^ Flumina : Symajthum,'^ Te- 
rias. Intus Lgestrygonii '^ canipi. Oppida: Leontini/ 



vrbes ac civitatcs LXXII. odd. vett. et Groiiov. — 8 Ita Vet. Dalec. Hardiiin, 
1. 2. 3. Miller. Hipont. et Franz. Calamim Gronov. Mox, Maruneuiii Chiffl. 
— 9 Ita Vet. Dalec. Harduln. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Catana edd. 



NOT^ 

" Asines] 'hcrivapov woTafibv vorant octilos duos liaberet, uno effosso sa- 



Tliucyd. lib. vii. pag. 554. et Pint, in 
Nicia, pag. 541. Accold% Cantora. 
Hunc cnm Aci Dalecanipins male 
confundit. 

" ^tna] Mont-Gibel. 

^* Craler'\ Qui in sumnio vertice 
aperit .<e hiatus. 

" Favilla] Ita etiani Stralio, 1. vi. p. 
269. August, de Civit. iii. 31. aliique. 

y Ad Maroneni] In Martyrologio 
Maurolyci, Maronis paritcrniontis fit 
nientio, Gen»ellorunn]ue collinni. Ma- 
ro nunc IMadonia dicitur : Geniclli, 
Monte di Mele : ntrique uno nomine 
Moyis Nebrodcs Solino, cap. 5. p. 19. 
et aliis. 

^ Scoinili tres] In ora, citra Catinam, 
Li Furi-(liuni. — ' Qua parte Sicilia 
.spectat Enrum,CjTlopas Pliniuscol- 
locat, cum portu Ulyssis, recte: at 
Homerus ad septemlrioncm fere ; 



tis ci alter esset ad animadvertendos 
percussores : id quod fabiila prohibe- 
bat. Docet eniui ilia, juste panas 
ab eo exigi, qui sacrosancta hospilii 
jura violet: quod Cyclopis facinus 
fuisse finxit Homenis.' Ed. sec. 

* Ulyssis] Nunc Lognina statione, 
prope Catinam. 

** Catinn] Sic omnes Mss. Quani 
Gra'ci Kdravav, Catinam Latini dixe- 
re : ut illi UaaaaXiav, Massiliam isti. 
Numnius in Mnsapo nostro, KATA- 
NAinN. Nobis Catane: iucolis Cata- 
nia. In vetere instrumento a))ud Pa- 
rutau), p. 14. ' Catana Citta Clarissi- 
ma.' Colonos eo misses a Romanis 
auctor est Strabo, lib. vi. p. 208. 

<= Sijmatkum] 2i5,uai6los Slraboni, lib. 
VI. pag. 272. Hodie la laretta, ultra 
Catinam. Trjpias Diodoro in Eclog. 
p. 808. et Hcsychio. Nunc a S. Leo- 



quoniam sic poscit descriptio itine- n irdo nomen sortitnr, I'iume di S 
rum Ulvssis in ea fabula. Venisse con- Leonardo. 



stabat Ulyssem in Siciliam ex fama 
publica, atiiiic ibi tunc Cyclopas exti- 
tisse. Cetera invenit, immutavit, dis- 
posuit vatcs, ex artis licentia et 
legibus .Cyclops, Gra?ce KiiK\cD\p, 
non liominem siguificat, cui lunien 
»it <inicuu) ; sed qui rotiindos ocu- 
loH liabet, sive orbiculares. Unocu- 
liim Cyclopa fiuxit Homerus, turn 
nt monstrosior essct ; turn quia, si 



•^ LiEStrygonii'] hai<np\jy6vis appel- 
lati, qui Li'ontinos campos iucoluere, 
o'nh Aeouzivaiv ireSiov oiKr)(TavTes, in(|uit 
Polybius, m Fxcerptis, pag. 22. JSi- 
lius lib. XIV. 'Piima Leontinos vas- 
larunt praplia campos, Kegnatani 
duro quondam L.vstrygoue terrain.' 

« Leontini] In Nunimis iMusaei nos- 
tri, AEONTINHN. Mchv quoque, ii. 
7. Leontini, mSvtiov Ptoleniao, iii. 



036 



C. PLINII SECUNDI 



Megaris : ^ amnis Pantagies,'° « Colonia Syracusoe/ cum 
fonte Arcthusa.' Quanquam et Temenitis,J et Archidemia, 
et Magaea," et Cyane, et Milichie fontes in Syracusano 
potantur agro. Portus N^austathmus,'* flumen Elorurn, 
promontoriurn Pachynum : a qua fronte ' Sicilias flumen 
Hirminiura,"' oppidum Camarina,"^ " fluvius Gelas,° oppi- 



vett. et Gtonov. — 10 Pantagia Vet. Dalec. — 11 Archidemia et Margaa Vet. 
Dalec. et inox in eodein ?JUina fontes in S, pouantur agro. — 12 Camerina iiiar- 



NOT/E 



4. Nunc Lentini. In vetere instru- 
jiiento, apud Panitam, p. 14. Leniini 
cittafecondissiina. 

^ Megaris] In niimniis apud Parn- 
tam, MEFAPA. Et apud Ptolem. Me- 
yapa. Stephano Me7af>ls eV Si/ceA^a, ^ 
Trp6Tepov"T^Ktt. 

s Pantagies] Vibio Seq. Pantagias: 
Silio quo(|ne, lib. xiv. UavraKios 
Tlnicydldi, lib. vi. p. 413. Ptoleniaeo, 
Xlavra.xo.s- Nunc Porcaro. 

'' Syrucusal Incolis Siracosa citta 
fedelissima : nobis Sijracuses. Colo- 
niani co dediictam ab Augusto, anno 
U. C. 733. M. Lollio, Q. Lepido Coss- 
aiictor est Dio, lib. mv. pag. 527. et 
Strabo, lib. vi. p. 270. 

' Arelhits(i\ Cic. in Verrem, Orat. 
VI. null). 18. ' In bac insula extienia 
est fons aquae dulcis, cui nonien Are- 
tbusa est, incredibili niagnitudine, 
plenissimus pisciuni : qui fluctu toius 
operiretur, nisi muniniine ac mole la- 
pidum a niari disjunctus esset.' Nunc 
fons est sine nomine. Falcandus, in 
Hist. Sic. motu teiiae lutulentnm 
hunc fontem ait effectum, miilta ma- 
ris admisLtione saporem salsum con- 
traxisse. Vide qu* de eo fonte et 
Al!>heo amne dicturi sumus, xxxi.30. 

J Temenitis] Vine. Mirabella, Sy- 
racusanus, in erudite opere de patria 
sua, ait lios bodieque fontes exstaie. 
Temenitin nunc dici Fonie di Canu' 



li, Arcbidemiam, Cefalino, Magaeam, 
Fontana delta Madulena, Cyanen, Fon- 
te Ciane, Milicbien, MeiAix^jjf, cujus 
aqua suavissima, et nomini suo niaxi- 
me conveniens, Z/a/H/«smo«a. De Cya- 
ne in primis Ovid. Fast. iv. 469. et 
Met. V. 412. Vibius Seq. p. 340. la- 
CUI11 vocat. 

I* Naustathmus] ^uva-raefxhs, qnse vox 
navium stationem sonat. Ptolemaeo 
in. 4. ^oiviKovs Kiii.i]v. Nunc Fontane 
bianche, inter Syracusas, et Elorurn 
amiiem, cui nomen bodie Acellaro : 
quondam "EAcopos, apud Steph. et Vi- 
bium Seq. 

' A quafronte] Meridionali. 

"1 Hirminiuni] Nunc Maulo, et Mau- 
li, et Fiume di Ragusa. 

" Camarina'] Ka/jiapiva Stephano, 
Virgil. JEneld. iii. ' Et fatis nun- 
quaui concessa nioveri Apparet Ca- 
niarina prociil.' Hodie Camarann di- 
citur, latere Siciliae meridionali : in 
numiiiis apud Parutam, KAMAPINA- 

inN. 

o Gelas] Gela Vibio : accolis Fiume 
S(dso: in nummis apud eundein Pa- 
rutam, TEAAS. — 'Caput virile, cum 
auribus et dimidio corpore bubulo, 
docet agricolas, qui flumen illud ac- 
coliint, esse perferentes laboris : in 
aversa autem parte equus, vel eques, 
vel bigaj pictae generosos in eo trac- 
tu equos esse.' Ed, sec. 



NAT. HIST. LIB. Ill, 14. G37 

dum Acragas,P quod Agrigentum nostri dixere. Thermae "^ 
colonia : amnes, Achates, Mazara, Hypsa.'' "^ Selinus' 
oppidum. Lilyba?iini ab eo promontorium, Drepana/ mons 
Eryx." Oppida : Panormum,'+^ Solus,^ Hiraera "* cum flu- 
vio, Cephaloedis/ Aluntium/s' ^ Agathyrnum/ Tyndaris '' 
colcnia, oppidum Mylas,*^ et unde coepimus, Peloru 



go edd. Dalec. et Gronov. Mo\,Jiuvius Delas Gronov. — 13 Edd, vetf. et Gro- 
iiov. amnes Atys et Hypsa ; Vet. Dalec. amnes Acis et Hypsa. Vid. Not. et 
Emend. Paulo post, Vet. Dalec. mox Eryx. — 14 ' Ita bene Editio piinceps.' 
Brotier. Oppida Panhormum edd. vett. Aid. Junt. Basil. Liigd. Erasnii, Da- 
lec. Liigd. IGOG. Eiz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. — 
15 Aleuntium Vet. Dalec. Mox, in qu'ibusdain,Agathyrsum,(i\\o pacto eta 



NOTiE 



P Acragas] In nnnmiis Musjei nos- 
tri, et apud Parntam, AKPAPANTl- 
NflN. Hodie Gergenli. Incolis, Agri- 
gento citta viagnijica. 

1 Tliermte] Antonino, Aquae Laro- 
dae, ab Agrigento XL. M. P. Nunc 
sunt eac prope urbem Sciacca, vel 
Xacca, ut recte Fazellus. 

■■ Achates, Mazara, Hypsa'] 'Axc^tijs, 
nunc Belice : qui primus post Ther- 
nias occurrit : MaJ'apas, Mazara, ad 
oppidum ejusdoni noniinis : latere 
uterque nieridionali. "t^^ias, Marsala, 
prope Lilybaeum. Vide Notas et 
Emend, num. 35. 

* Selinus'l 'ZiMvovs Gra?cis, ab apii, 
quod aiXivov vocant, ubertate dic- 
tum. Magna* urbis tenue vestigium 
extat liodieque in latere insula* nieri- 
dionali, vulgo Terra de li Pulci, teste 
Fazello : hand procul Achate tluvio, 
seu Belice. Sed Selinuntis situm ve- 
rius assignavimus opere nuper in lu- 
cein edito, de Nummis Autiquis Po- 
pulorum et urbium. 

' Drepana'l Intolis, Trapano cilia 
invitta. Stepliano Apinava, Apenavov 
Ptolemieo. 

" Eryx] Vibius Seq. pag. 343. 
' Eryx mons Sicilia*.' Solinus, cap. 
6. p. 19. ' Eminet Sicilia niontibus 
jEtna et Eryce : Vulcauo ittna sa- 



cer est : Eryx Veneri.' Mela quoque, 
II. 7. 'Monlium Eryx maxime me- 
moratus, ob delubrum Veneris ab 
/Enea conditum.' Nunc Monte S. 
Juliauo. 

" PuJinrmuml Incolis Palermo cit- 
ta f el ice. 

" Sulus] Antonino Soluntum dici- 
tur : ut quod Konianis Hydruntuni, 
Gra?cis Hydrus fuit. In nummis 
apuil Parutam COAONTINnN. Nunc 
Solunto. 

" i/jmcj-rt] Schol. Pind. p. 110. 0ep- 
fxa Aovrpa rrjs 'l/xfpas TrrfAeois. Ptole- 
nidpo, III. 4. sunt Thermae Himeren- 
ses, &fpp.ai "p.fpat trSKts. Coloniam 
delude factam, testaiur vetus iiisci ip- 
tio apud Grutcr. p. 433. Col. Avg. 
HiMER^ORVM. Thermit. Quamob- 
rem, an vocis similitudine deceptus 
auctor 'I'liermas, de quibus dictum 
est paulo superius, coloniam fal>o 
appellaverit, cum id esset Tberuiis 
Himerensibus asciibenduni, peritio- 
ribus a'stimandum relinquo. Nunc 
oppido nomeu Termine citta splciididis- 
sima : amni, Fiume di Termini. 

y Ccpkaladis] Ke(pa\oidls Ptole- 
nia'O, loc. cit. Incolis Cefalii citta pta- 
centissima. 

' Aluntium] 'AK6in-tov Ptolem. loc. 
cit. Dionys. Halic. lib. i. p. 41. 'A- 



038 



C. PLINII SECUNDI 



Intus, Latinae'' conditionis, Centuripini/ Netini,'^*^ Se- 
gestani.s Stipendiarii, Assorini,** ^tnenses,' Agyrini,J A- 
cestaii,'' Acrenses,' Bidini,"' Cetarini, Cacyrini," Drepanita- 
ni,° Ergetini,P Echetlienses,"! Eryciai/ Entellini,^ Etini/^ t 



Strabone appellatnr. — 16 NcpniiChiffl, Mox, pro Segestani Yet. Dalec.h^- 
bet /Egestani ; et paulo post, Echetienses pro jEtnenses, et pro v. I. Escletienses. 
— 17 ' JEdini Vet. Ita Index liabet et Cbiffl. Lege : Netini, Edini, Getini,' Sfc. 



NOTyE 



KovvTiov. In nummis AAONTINnN. 
Fazellns, Decad. i. lib. ix. cap. 4. 
' In colle edito et mari prominenti, 
infra S. Philadelphi oppidum, Alun- 
tium vetusta urbs jacet.' Aluntio. 

^Agathyrnum] Poly bio apud Steph. 
'Ayddvp<Ta. Diodoro, lib. v. pag. 
991. 'AydOvpvov ab Agalbyrno rege. 
Livio, lib. xxvii. p. 303. ' Agatliyr- 
iia.' Ubi nunc S. Marci oppidum, 
ad anineni cognoniinem : medio ferme 
inttrvallo Panormum inter et Mes- 
sanam. 

*> Tyndaris'] In nnmmis TTNAAPI- 
TAN. Ruderibus nomen restat, Ten- 
daro. Polybio, lib. i. pag. 35. Tw- 
Sapis, 

c Myla'] Milazzo. 

^ Latinal Jure veteris Latii do- 
nata, de quo dicemus in Notis et 
Emend, num. 3. 

^ Centuripini} Oppidum to KevrS- 
ptira Straboni lib. vi. p. 272. supra 
Catinam, juxta jEtnaeos montes. In 
nummis Parutae, KENTOPiniNnN. 
Centorbe. 



apud Steplian. nunc Asaro. Clirysa 
amne aiiuitur, nunc Battaino. In 
nuinmo apud Parutam, A20PT. XPT- 
2A2. 

' JEtnenses] AiTvrt Strabonis, lib. 
VI. pag. 273. Ptolemaei, A'irvai: in 
niontis JElme radicibus olim fnit, 
stadiis a Catina Lxxx. Nummi, AIT- 
NAinN. 

J Agyrini} Agyrium et Agyrinen- 
ses apud Cic. Verr. v. 62. In nummis 
APTPINAmN. Nunc Argyro, et Smi 
Filippo d'Argyrone. 

^ Acestai] Ab Acesta, de qua Vir- 
gil. TEneid. v. * Urbem appellabant 
permisso nomine Acestnm.' 

' Acrenses] 'AKpcuoi Stepliano. Op- 
pidum Acras Antoninus et Tliucyd. 
lib. VI. p. 414. Ptolemzeus 'Aitpaias 
vocat. Hujus extare vestigia, xxiv. 
mill. pass, a Syracusis, ubi nunc Coe- 
nobium est S. Mariae de Jesu, auctor 
est Fazellus, Decad. i. lib. x. 

" Bidini] Cic. Verr.iv. 54. 'Bidis 
oppidum est tenue sane non longe a 
Syracusis.' Incola; BiSifoi Stephano. 



^ Netini] Netinos quoqne Tullius Superest modo templum, S. Giovanni 



vocat in Verr. vii. 65. Oppidum 
Ptolemaeus NeTjTof. Incolis Noto citta 
ingeniosa, prope Pachynum. 

s Segestani} A Segesta dicti, vel 
Egesta, prasposita ei litera .S a Ro- 
nianis scriptoribus, inquit Festus, ne 
obscoeno nomine appellaretur. In 
Nummis Parutae, SEFESTAinN et 
EFESTAmN. 

^ Assorini] "Acffupov urbi uomen 



di Bidini, teste Cluverio, Sicil. An- 
tiquit. II. 10. 

" Cetarini, Cacyrini] Kr)Tapla et Ka« 
Kvpov, duo Siciliae oppida, apud Pto- 
lem. III. 4. Illud in niediterraneis, 
nunc vulgo Cassaro, inter Herbessum 
et Syracusas : illud in ora occiden- 
tali. 

*> Drepanitavi] A Drepano proxi- 
me antea uiemorato. 



NAT. HIST. Lin. III. 14. G39 

Enguini," Gelani/ Galatani/ Halesini/ Hennenses/ Hy- 



NOTiE 



P Ergctini] 'Zpyinov Philisto apud 
Steplian. Ptolcmtpo, aiidito, ul sa-pe 
alias, sibilo, 'Ztpywriov. Nomen lu- 
deiibiis Citadella, ad Clirysam am- 
iiem. 

1 Echetlienses] Ab 'ExfVAa oppido, 
nunc Oc/ji/ia, Leontinos inter, et Ca- 
inarinam. Vide Notas et Emend, 
num. 56. 

■■ Erycini] In Eryce monte visiin- 
tiir ingentes oppidi rnlnap, teste Fa- 
zello, Decad. i. lib. x. Ei nomen 
fiiit ab ipso colle ciii insidebat. lu 
Nummis apud Panitam, EPTKEINXIN. 
Steph. 'EpvK7voi. 

» EiUellini] Entellae rudera ad Cri- 
misnm amnem, qui Panormitaniim 
a<;riim rigat. Stepliano, 'EvTeWlvot. 
Oppidum "EvreWa Diodoro lib. xvi. 
pag. 46 1. 

' Etinil Mss. Edini. 

" Enguini] De his sa^pius Cicero 
in Verr. 'Eyyviov, oppidum: incolae 
'E77i;?»'oi, Slepliano. Diodoriis Sic. 
lib. V. abfiiisse ab Agyro patria sua, 
stadiis centum ait. 

* Gelani] lidem Gelenses Cicero- 
ni in Verr. VI. 7^. TtXciot Pausaniap, 
lib. VI. pag. 380. aliisque dicti. In 
minimis FEAA, quod oppidi nomen 
est Scylaci in Periplo, pag. 4. nunc 
Alicata. 

" Galatani] Qui Ciceroni passim Ca- 
latini, Verr. v. 101. &c. Diodoro Sic. 
BIbl. lib. XII. pag. 89. KaWar'ivoi. 
Oppidum Antonino, Galeate. Nunc 
Galali. 

" Halesini'] Antonino, Aksa: in 
Tab. Peuting. Halesu. ' AXiaa irdKis, 
Diodoro Bibi. lib. xiv. p. 246. 

y Hcnmnscs] Ab Enna urbe, quae 
ProserpiuEB et Cereri sarra. Vocem 
lime Latini sa?pius aspiraruiit : non 
item Grieci, qiiibus "Evva scribitnr. 
Sic uos Hannoucm dicinuis, Grxci 



"Avvoova. Apud Jul. Firmic. lib. de 
Errore Prof. Relig. pag. 24. * Ceres 
Hennensis mulier.' Hodie Castro Gio- 
vanni, cilia inespugnabile. — ' Cave cre- 
das cum Spanheinio, p. 906. prioris 
editionis, hue pertinere nummum in- 
scriptum, non nt ipse refert, mvn. 
HENNiE, sed MVN. HENNA : qui est 
ex zere niagno in Thesauro Regio. 
Sententiaenim est, ' mvniis Hadriano 
Edidere Nocturnum Narbonenses 
Augures.' Priore parte caput mu- 
liebre velatum exiiibet, cum emicante 
e sinu face. Latere dextro, m. ces- 
Tivs, Triumvir Monetalis sinistro, 
MVN. HENNA. .)(. Jiipitcr in quadri- 
gis ccelum petentibus foeminam eo 
defert, quae facem tenet: supra mvn. 
HENNA. 'MVNiis' lit djximus, ' Ha- 
driano nocturnum' editum ab Augu- 
ribus Narbonensibus, in funere Sabi- 
nae conjugis, ciijus hie vultus est, non 
Cereris, ut quidam censuere. Fax 
noctis synibolum est. Et Sabinani 
Jripiter ra()it, non Pluto Proserpi- 
nam ; cum et coelum quadrigis petat, 
et facem (ut in anteriore parte) de- 
ferat, qir<K Proserpinae non couvenit : 
sed ludos lionori Sabina^ noctii editos 
in utraque iiummi parte significat. 
Non in Sicilia, sed Narbone fuit Ces- 
tia gens : ut L. cestivs sub Cepsare. 
Nam id patet ex nummo inscripfo, 
pi-ET. CEST. Fiiere Hennenses in Si- 
cilia conditionis libera;, ut ait Plinius 
hoc loco : idcirco nuUos ii numnios 
ciidebant honori Augustorum : sicut 
nee ullos in Hispania videmus, post- 
quam ' universae Hispaniae Vespasi- 
aniis Imperator Augustus, jactatus 
procollis Keipublicte, Latii jus tri- 
buit,' lit Plinius ait hoc libro, cap. 4. 
' IMiiiius ' hie Indus gladiatorius est, 
lit apud Pliniiim xxxiii.lS. ' Ca?sar, 
qui ppstca Dictator fuit, primus in 



640 



C. PLINII SECUNDI 



blenses/ Herbitenses/ Herbessenses,'' Herbulenses/ Hali- 
cyenses,** Hadranitani,* Imacarenses,'^ ^ Ichanenses,^ Je- 
tenses,*" Mutustratini/ Magelliiii,J Murgentini,'' Mutycenses,' 



Dalec. — 18 ' Lego Hyccarenses, ab oppido Hyccaro ; unde antem nomen hoc 
acceperit vide apnd Athenaeum sub finem lib. vii.' Idem. Vir dortiis in 
()l)ss. Misc. torn. V. parte 3. p. 104. letiit IJemicaienses. Mox, pro Jttenses 
Vet. Dalec. I/et<?7ises ; et pro liJiitustnitini, idem codex haliet Mytistratini ; 
Chiffi. Mutuslrani. Paulo po<t, p.cld. vett. aute Hardnin. Mutyenses ; Chiffl. 
vero, niutycenses ; et sic Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Deinde 
pro Tyracinenses (Gr.TvpaKlfai) Ed. pr. Triracinenses ; edd. recentt. TiracUn- 



I 



NOT.E 



^dilitnte, munere patris fiinebri, 
omni apparatii arenas argenleo usus 
est ; ferasque incessivere turn primum 
noxii.' Et in nummo ex aere maxinio, 
in Thesaiiro Regio, sub Juliano, ut 
videtur, srriptum est, reparatfo 
MVNERis feuciter: ubi gladiator 
aprnm insurgentem hasta transt'odil.' 
Ed, sec. 

* Hyblenses'] Praeter ceteras urbes 
ejus nominis, fuit in Sicilia Hybla 
major, in Catinensium at;ro, cujus in- 
colae 'Tj8Aa?ot apud Stephan. nunc Pa- 
derno, nt quidem Cluverio videtur, 
Sicii. II. 8. In nuniniis apud Paru- 
tam, TBAA2 MEFAAAS. 

3 Herbitenses'} 'Epfitrouoi Stephano, 
et Diodoro Sic. lib. xiv. pag. 296. 
Gens Ciceroni in Verr. iv. et v. sae- 
pius memorata. Oppidum id esse 
liodie creditur, qnort Nicosia citta cos- 
tantissima Siculi vocant. 

b Herbessenses'] Herbessum Livius 
inter Syracusas et Leontinum agrum 
coUocat, lib. xxiv. p. 255. ubi nunc 
CryptSE, Le Grotte, ut quidem Fazel- 
lus existimat, decad. i. lib. x. 

= Herbulenses] Forte Hnrhelenses. 
Nam Stephano urbs Siciliae 'Ap^eAyj, 
ex Philisfo, Rerum Sicular. lib. viii. 

<* Halicyenses'\ Sic appellantur a 
Cicer. Verr. iv. 68. 'AXiKuaTot, a Tbu- 
ryd. lib. vii. p. 511. Inter Entellam 
et Lilybaeum 'AA.iki/oi a Stephano col- 
locantur. Nunc Saleme, oppidum 



hand ignobile, antiquum illnd nomen 
refert vulgari sermone : sal quippe 
Graecis h\s dicitur: unde aKiKos, sal- 
sus. 

^ Hadranitani] Diodor. lib. xiv. p. 
265. "ASpavov. Silio, Htidranum. In 
Numuiis AAPANITAN, apud Parutam. 
Nunc Aderno. 

f Imacarenses] Ager Imacarensis, 
Cicer. Verr. v. 47. ab 'Ifj-ix^pa Ptole- 
maei, in oppidis Sicilian mediterra- 
neis. Vide Notas et Emend, num. 
57. 

s Ichanenses'] "Ixava urbs est Sici- 
liap, apud Stepli. 

'' defenses] Ex Philisto Steplianus 
Siciliae urbem 'Uras vocat, incolas 
'leToiovs. Nunc lato dici, supra En- 
tellam, anctor est Fazellus. In Nuni- 
niis apud Parutam, lAETINXlN. Dio- 
doro, in Eclog. p. 870. 'lerjj'Oi. 

' Mutustratini] MvTriarparov oppido 
ei nomen est apud Polyb. lib. i. p. 
34. 'AfxeffTparos apud Steph. MixTrpa- 
Tov apnd Died. Sic. in Eclog. p. 876. 
Nunc Mistretta, 

i Miigellini] Magellae oppidi Siculi 
mentio apnd Livium, lib. xxvr. p. 
287. MaKfWav kwixtiv vocat Diodo- 
rus, in Eclog. p. 875. ir6Ktv Polyb. lib. 
1. 233. 

•^ 3Iurgevtini] Ager Murgentinns, 
Cic. Verr. v. 47. Hos cum Magelli- 
nis defecisse ad Poenos auctor est Li- 
vius, loc. cit. Stephano, Mopy^vrlvoi. 



NAT. HIST. LIB. III. 14. 



641 



Menanini,"" Naxii," Noaeni,° Petrini,'' Paropini,'' Phtinthi- 
enses/ Seoiellitani/ Scherini,' Selinuntii," Symaethii, Tala- 
renses/ Tissinenses/ Triocalini," Tyracinenses/ Zanclaei' 
Messeniorura in Siciilo freto. 

Insulae '9 sunt in Africara versas : Gaulos/ Melita ^ a Ca- 



ses. — 19 Vet. Dalec. Rlesseniorum, Uoriim inSiculo freio insulce. — 20 CLiffl, a 



NOTiE 



UrbsTliiicyd, lib. iv. p. 29.'). Mopyav- 
rlvTi. Et in minimis MOPFAN. 

^ Mutycenses] Ita Mss. omiies, et 
Farm. edit. Cicero qiioque, Veir. v. 
101. ab uibe iiieditenanoa Sicilice, 
MSrovKa Ptolemaeo, ill. 4. nunc Mo- 
dica, inter Paciiynunt et Syracusas. 
Diversa videtur ab ea Morurj fuisse, 
de qua Thucyd. lib. vi. p. 412. et 
Diod.lib. XI. p. 69. 

"' 3Ienani>ii] In numniis apiid Pa- 
rutam, MENANINnNct MHNANINflN. 
Ciceroni Verr. v. 102. IMeneni. Hodie 
Meneo. 

" Naxii] Quorum oppidum Pausa- 
niae aevo plane excisuni ac dt'letum, 
lit ipse testatnr Eliac. lib. vi. postr. 
p. 3G7. et 3GS. 

° Noo-'iii] Stcpliano, Suidae, Pbavo- 
rino, N(Jat urbs Siciliic est: incoiaj 
NoaToi. Hodie Noara. 

p Peirini] Urbs Uirpa Ptolemaeo, in 
nicditerraneis Sicilian oppidis. Pe- 
trinas liabet Antoninus in itincrc ab 
Agrigento Liiyl>2eum : aquas tortasse, 
iuxta id oi)i>idiiui. nerpTcoiquoque 
Diodoro memorati in licio;;. p. 87 (i. 

n Paromni^ Xldp(xivos juxta Tlier- 
nias Himerenses a Polyhio statuitur, 
lib. I. Nunc CoUsano, ut quideui Fa- 
zellus cxistimat. 

f Phtinthienscsl Ptoicma-o, in me- 
diterraneis Siciliic oppidis, 4>eii'6ia. 
Etiam in Sicilia 4>(;'Tio5a Uiodorus 
agnoscit, Eclog. p. 8S0. sod in littore 
positam. In Nummis <I>INTIA. 

• Semellilani'l An Scmcnliani ? nam 
2,(j.ivTfiov Sicilian oppiduui, ko). Mop- 



76j'tTj'oi', legere mememini apnd Died. 
Sic. Bibl. lib. xiv. p. 297. 

' Scherini] 'S.xvpa oppido nomen 
fuit, apud Ptolem. Apud Cic. Verr. 
V. 103. ' Adierini ' pro Scherini. 

" Selinunlii, ^c] Hi ab oppido Se- 
linunte, lie quo supi a, nomen habuere. 
Symwtbii, qui ' Syniaetiiia circuin 
flumina,' ut Maro canit jEneid. ix. 
quo de amne jam diximus. 

^' Tularcnses] Vel Talarienses, ab 
oppido TaXapla, dc quo Stepll. in Sy- 
racusanoruni agro. Apud Diodor. 
in Eclog. p. 875. 'IXaphv credo men- 
dose pro TaXapov. 

* Tissinenses] TiWa Ptolemaeo, lib. 
III. Ti'cro-oi Stepliano, nunc Randazzo 
in /Etna; i adicibus. Cluver. Sicil. an- 
tiq. II. 0. Incoht Tissenses, C'icero- 
ni Verr. v. ' A Tissensibus, praeparva, 
et tenui civitate, et aratoribus labo- 
riosissimis, frngalissiniisque homiui- 
bus.' 

" Triocalini] Oppidum TpiJ^oAa, ex 
Diod. in Eciog. p. 913. TpiJ/cAa Pto- 
leniivo, III, 4. Cicer. Verr. vii. 10. 
Tricalinnm. In nummis apud Paru- 
tam,TPIAKAAA. Nunc Troccoli, 

y Tijrcwinensesl Vide Notas et E- 
mcnd. num. 58. 

''■ Zanchni] Urbs oilm ZdyKXr] fuit, 
inquit Herod, lib. vii. p. 438. qua; 
deindc nou)eii in iNIessanam mutavit: 
aJVIes-eniis Pt loponnesiis condita. 

* Gaiilns'] Scylaci p. 48. ceteris- 
que, ravXos. Nunc Gozo. Plees 
Gavlitana, apud Gruter. p. 415. 

*> 3IdHa] Midtc. De ejus intervaU 



Delph. et Var. Clas. 



Plinius. 



2 S 



G42 



C. PLINII SECUNDI 



merina lxxxiv.*° m. pass, a Lilybaeo, cxiii. Cosyra/ 
Hieronesos, Ca;ne/ Galata/ Lopadusa, -i!Ethiisa, quam 
alii TEgusam scripserunt : Biicinna : -* '^ et a Solunte lxxv. 
w.Osteodes:^ contraque Paropinos Ustica. Citra vero"" 
Sicilian! ex adverse Metauvi amnis, xxv. raillibus ^^ ferme 
pass, ab Italia, vii. iEolias appellatae. Eaedem Liparaeo- 
rum, et Hephaestiades a Grajcis, a nostris Vulcaniae : ^* 
^Eoliae, quod JEolus Iliacis temporibus ibi regnavit.^''- 

(IX.) Lipara' cum civium Rom. oppido dicta a Liparo 
rege, qui successit tEoIo 'J antea Melogonis,^^ vel Meligu- 
nis,'' vocitata: abest xxv.' m. pass, ab Italia, ipsa circuitu 



Camerina LXXXVII — 21 Vet. Dalec. post Bttcinna addit Mtnce. Mox, et a 
Selinsite margo edd. Dalec. et Gronov. LXXV. M. Osteades Chiffl.— 22 Ita 
codd. Hardiiini, item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. XV. 
viillibus Chiffl. Xfl. millibus edd. vett. et Gronov. — 23 Ita codd. Hardnini, et 
niargo edd. Dalec. et Gronov. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Vulcani edd. velt. et Gronov. — 24 Ita codd. Hardnin. et ChitH. cum 
edd. Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz, ibi regnabat Aid. Junt. Basil. 
Lugd. Erasnii, Dalec. Elz. et Gronov. — 25 Miloginis Chiffl. et mox in eodem, 
abest XV. M. pass. Gronov. et edd. vett. abest XII. M. pass. Deinde, propau- 
lo minori, Chiffl. et Vet. Dalec. quinque. 



NOTiE 



lo a Camerina Sicilise oppido subscri- 
bitMartianns, lib. vi. p. 208. 

c Cosyra, ^c] KJcupa Stephano : 
de ea dicemus, v. 7. medio intervallo 
ponitiir Lilybaeum inter et Africae 
Clnpeam, a Strabone, lib. vi. p. 277. 
Nunc Pantalarea. 

'' Hieronesos, Cane'} 'Updfurjffos, Kai- 
vf/. Vide Notas et Emend, num. 59. 

e Galata] Heec priscum nomen re- 
tinet. Ptoleiueeo, iv. 3. KaX&Orr. al- 
tera Aonadovcra, Ao/UTras Scylaci, p. 48. 
nunc Lampcdosa. AWuvcra eidem Pto- 
lemaeo, nunc Limosn : idem j^gusam 
ab yEthusa diversani insulam facit, 
quae ei hallucinatio frequens admo- 
dum est. 

f Bucinnn'] Hajc Ptolemaei iir. 4. 
4>opl3avTia creditur. Italis Levezo et 
Ltvcnzo. Stephano: BovKtvva, irSAts 
2(KeAtas: autt'ctlso, autSiculae ditionis 



urbem et insulam dicere voluit. 

e Osteodes, Ifc.'] 'OffreiiS-ns pariter 
et Ova-TtKa a Ptolemaeo memorantnr, 
inter insulas eas, quiK Siciliae adja- 
cent. De hac Horatius quoque, i. 
Od. 17. locutus a Bocharto creditujr: 
sed perperam : cum de parte aliqua 
agri Sabiui ibi sermo sit. 

•• Citra vero] Haec iisdem verbis 
Martianus, lib. vi. p. 208. 

' Liparal Nomen servat, Lipari. 

J Qui successit ^olol Ita libri om- 
nes : at rectius, credo, cum Solino, 
cap. 6. p. 21. cui successit jEolus, ex 
Diodoro Sic. Bibl. lib. v. p. 291. 

"^ 31eHgunis] yieMyovvls, a mellis, 
ut apparet, felice proventu. Vide 
Notas et Enipnd. num. 60. 

' Abest XXV.] Ita Solinus,et Mar- 
tianus, loc. cit. 



NAT. HIST. LIB. III. 15. 



643 



paulo minor. Inter banc et Siciliam altera, antea Thcrasia 
appellata, nunc Hiera: quia sacra'" Vulcano est, colic in 
ea nocturnas evomente flammas. Tertia Stronj^le," a 
Lipara" m. pass, ad exortura Solis vergens, in qua regnavit 
JEolus, quae a Lipara liquidiore flamma tantnra diffort : e 
cujus fumo, quinam llaturi sint venti, in triduum '' praedi- 
cere incolas traduntur : unde ventos JEolo paruisse existi- 
matum. Quarta Didyme,'' minor quara Lipara. Quinta 
Ericusa. Sexta Phoenicusa, pabulo proximarum relicta: 
Novissima eaderaque minima, Evonymos.'^ Hactenus de 
primo Europas sinu. 

XV. (x.) A Locris^ Italiae frons incipit. Magna Graecia 
appellata, in tres sinus '"^ recedcns A.usonii'^ maris; quo- 



Cap. XV. 1 Clnffi. in trcis sinus.— 2 Ita codd. Harduini et Cliiffl. item edd. 



NOTiE 



"> Quia sacro] 'Upav 'Hcpaitrrov vo- 
cat Strabo, lib. vi. p. 275, PtolemaDiis 
pro more in diias distrahit insiilas, 
'Itpav et 'H(l)ai(TTov vrjcrov. Hodie VoU 
cano niinciipant. Vide Notas et E- 
mcnd. mill). Gl. 

" Slron^yle] 'SrpoyyvXT], quod ei 
nonien a rotmuiitatc factum, ut Stra- 
bo aduionct, p. 27G. Nunc Slroti^oli, 
et Slrotiiholi. 

" A Lipara] Hjec iisdem verbis 
Strabo, Ice. cit. 



» A Locris] Unde cap. 10. ad de- 
scribendas insulas deflexitoratio, Ita- 
lia paulisper relicta. Nunc eo redit. 
Pertinent vero liaec ad tertiam Italiae 
regionem. Festus : 'Major Graecia 
dicta est Italia, hoc est, Italian pars, 
quod eam Siculi quondam obtinue- 
runt : vcl quod in ea muitae niagnae- 
que civitatcs fuerunt ex Graecia pro- 
fecta;.' Magna porro, sen major dicta 
videtnr, ob majorem soli uberta tern. — 
* Magna Graecia, inquit Piinins, liaec 



t' Ih triduum] Quis tertio post die Italiae pars ab his est appellata, a 



vcntus spiraturus sit. Strabo, loc. 
cit. 

T Didyme] AiBvfir], qnasi gemella. 
Hodie le Saline. 'EpiKovacra, incpiit 
Strabo, loc. cit. et ^oiviKovaaa, ab 
erice et palma nomen habcnt, pabu- 
lis pecovis proximarum insularuni ad- 



quibus et Hellas dicta Grajcia est. 
' Hellas,' inquit IV. II.' nostris Grae- 
cia appellata.' Haec igitur Italiae 
pars, quae et Gracce loquiretur, et 
amplitudine Helladem longe supera- 
ret; (nam Hellas Atticani duntaxat, 
lioeotiam, Locros, Doridem, et Ar- 



dictae : nunc Alicur ct Felicur appel- gos l^elasgicum coniplertebatur, quas 



latae. 

■■ Evonymos] 'Evuvvfios, Iioc est, si- 
nistra, quod a Lijjara in Siciliam na- 
vigantibus niaxime est ad lasvam. 
Auctor Strabo, loc. cit. Hodie Lisca 
Bianca. 



rcgioncs Plinius describit, I. c. cap. 
11. 12. 13. 14.) idcirco Magna Gras- 
cia a Komanis est appellata. Vide 
annotaliones nostras in xxv. 95.' 
/.'(/. sec. 

' In ires sinus] Primus Locros oir- 



644 



C. PLINII SECUNDI 



niam Ansones tenuere prirai : patet octoginta sex ** m. pass.* 
ut auctor est Varro. Plerique Lxxv.? m. fecere. In ea ora 
flumina innumera, sed raemoratu digna a Locris Sagra,^ et 
vestigia oppidi Caulonis/ Mystia,s Consilinum ^ castrum, 
Cocintlmm, quod esse longissimum Italia? proraontorium 
aliqui existimant. Dein sinus Scyllaceus : et Scylacium,' 



Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, patet octoginta duo edd. vett. et 
Gronov.— 3 Plerique LXXIL edd. vett. ante Hardnin. qui ex codd. sius re- 



NOTiE 



cnmdat : alter est Scyllaciiis : ter- 
tiiis Tarentiniis. Ita Mela, ii. 4. 
p. 37. 

<= Ausonii] Sic mare id vocatur 
quod a Siciiia ad Salentinos pertinet, 
ut dictum est cap. 10. — ' In hanc Ita- 
liae partem, noii in Latium, duce Ti- 
tliono Priami fratre, non /Enea, nee 
profngi, sed missi venere primum co- 
loni e Troja, ante ipsum bellum Tro- 
janum. Sic Virg. Georg. ii. 385. 
' Necnon Ansonii, Troja gens missa, 
coloni.' Et III. 4(J. ' Mox taraen ar- 
dentes accingar dicere pugnas Ca?sa- 
ris, et nomen fama tot ferre per an- 
nos, Tithoni prima quot abest ab ori- 
gine Caesar.' Hoc est, per annos in- 
nnmeros. Nam prima origo Tithoni 
longe supra atavum Dardannm fiiit, 
qui Jovis filius, Aioyivy^s, hoc est, vir 
nobilis fuit, at stirpis ignotae. Sed 
venere postea Ausonesin Latium, ut 
dictum est supra, cap. 9. Quae cau- 
sa est, quamobrem hie Tithoni, et 
alibi Laoraedontis, qui pater Titiionl 
fuit, veluti parentum colonizp, ex qua 
prodiere Romani, nientio fiat a Vir- 
gilio.' Ed. sec. 

■1 Patet octoginta sex] Ita Mss. et 
Martianus, lib. vi. p. 208. 

^ A Locris Sagra} Digna memo- 
ratu Sagra, genere fcemineo, etsi id 
nomen amnis est. Strabo ita recte 
dici monet, lib. vi. p. 261. Mera Se 
AoKpuvs, 'Siypas, bv ^ijKvkws di)oiJ,d^ou- 



ffiv, K. T. A. At Cic. de Nat. Deor- 
lib. II. 'Cum ad fluvium Sagram 
Crotonitas Locri maxinio praelio de- 
vicissent.' Et lib. iii. ' De Sagra 
Graecorum etiam vulgare proverbi- 
um, cum qu£e affirmant, certiora esse 
dicunt, quam ilia quae apud Sagram.' 
Nunc Sagriano. 

f Caulonis] KavXooviav vocat Diod. 
Sic. Bibl. lib. xiv. p. 315. Idem p. 
316. a Dionysio Syracusano deletam 
prodit. Virgil, ^neid. III. 553. ' Cau- 
lonisque arces, et navifragnm Scyla- 
ceum.' Nunc est Castel Vetere, in 
ulterioris Calabriae peninsula. 

s Mystia] MijsticBMelxVowyiomo, 
II. 4. Nunc Monasteraci, vel, ut alii 
efferunt, Monte Araci. 

•> Consilinum] De eo multa Cassiod. 
Variar, viii. 33. Nunc Stylo, unde 
Cocintho promontorio nomen, Capo 
di Stylo. 

' Scylacium] Subintellige, oppidum. 
lisdem verbis Strabo, lib. vi. pag. 
261. ^iKoWriTtov &noiKos 'ABTjvaiwVj viiv 
Se ^KvXaKiov KaXelrai. Nunc Squillace, 
in medio fere sinu, cui suum nomen 
imperiit, Golfo di Squillace. Cave 
porro Scyllaeum cum Scyllaceo con- 
fundas : Fuit Scyllaeum in Vibonensi 
sinu, ut diximus cap. 10. in Ciilabriae 
ulterioris occidentali: in orientali 
Soyllaceimi in sinu cognomine, qui 
Tarentino est proximus : ut recte 
Maro cecinit, ioc. cit. ' Hinc sinus 



NAT. HIST. LIB. III. 15. 



645 



Scylletium Atheniensibus/ cum conderent, dictum : quera 
locum occurrens J Terinaeus sinus peninsulara efficit: et in ea 
portus,'' qui vocatur Castra Hannibalis, nusquam angus- 
tiore Italia: xx. m. pass.'' latitude est. Itaque Dionysius 
major intercisam'" eo loco adjicere Siciliae voluit. Amnes 
ibi navigabiles: Carcines,'^" Crotalus, Semirus, Arocha, 
Targines. Oppidum intus Petilia : " mons Clibanus,^ pro- 
montoriura Laciniura : p cujus ante orara insula x. isi. pass, 
a terra Dioscoron : ^ altera Calypsiis, quara Ogygiam ap- 



stitnit, P. LXXV.—A Ita ex codd. snis edidit Hardninus, cnin antea lege- 
rettir : Dein shuts, et Scylacium, Scylletium Allien. Pintian. Deinde sinus Scyla- 
cius et Scolagium, ScyUiicium ah Atlieniens.—5 Cliiffl. XL. M. passuum.—6 Ita 
ChifH. aliifpie codd. ap. Hardiiin. item Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Cacinos Aid. Jimt. Basil. Liigd. Erasnii, Dalec. Lngd. 1606. Elz. et 
Gronov. Ccecimis Vet. Dalec. — 7 Gronov. mons Alibanus.—S Margo edd. 



NOT;i: 

Herculei, si vera est fama, Tarenti in cum sinum inflmiiit. Vide Notas et 

Cernitiir: attollit se Diva Lacinia Emend, mim. 62. 

contra, Caulonisque arces, et navi- ° Petilia] In Bnitiis a Livio collo- 

fragum Scylaceum.' In Cone. vi. catnr, lib. xxix. in fine, p. 3.52. In 

CEcum. act. 4. * Petrns Episcopus Magna Gr;ecia nerrjAia Ptolemapo, 

ScylletiensisEcclesiaBprovinciacBrti- in. 1. Eadem Straboni lib. vi. p. 2.54. 



tiorum.' 

i Occurrens'] Ex adverse mari Tyr- 
rlieno Terinacus sinus terras ctim 
ScyllacPo coarctans in breves angus- 
tias, peninsulam efficiiint, Brutioium 
olim appellatam, nt diximus cap. 10. 

•' Et in ea porliis] Martianus, lib. 
VI. p. 208. 

' .YA'. M. pass.] Sic Martianus: 
sic Strabo, lib. vi. p. 255. cum stadia 
babere ait CLX. at non sic Solinus, 
qui XL. M. pass, cum Ciiiffl. cod. In 
Reg. et Colb. 1. 2. 3. XL. M. pass. 

"* Intercisam] Non fossa peracta, si 
Straboni fides, lib. vi. p. 261. sod 
muro ducto, qui peninsulam a reliqua 
Italia dirimeret, defenderetque. 

" Carcincs] Carcines Scyllacium 
alluit : Crotalus, nunc Coruce: Semi- 
rus, Simari: Arocha, Croclin: Targi- 
nes, Tacina: eo plane ordine a Scyl- 
lacio versus Lacinium proniontoriuni 



Liicanoruni urbs primaria. In nninmo 
]Mus»i nostri Parisiensis, nETHAI- 
AinN. Est oppidum Bclcnstro, utClu- 
verius censuit Sicil. Antiq. i. 6. Non 
Strongili, ut ex monumentis ibi re- 
pertis coUigit Gualterns,p. 145. Htec 
enini citra Crotonem est, et Nea?tlnim 
amnem, de quibus mox dicetur: Pe- 
tilia longe ultra in Calabria ultcriore. 
A Pliiloctete conditam ait Strabo, et 
Virgil, itneid. iii. 402. ' Parva Phi- 
loelctap subnixa Petilia muro.' 

I' Lacinium] Capo delle Colonne, ut 
diximus : Clibani montis pars ea quae 
niaxime prorumpit in mare. Scylaci, 
p. 5. AaKii^iov. Pro Clibanus prius 
Alibanus legebatur, cnni Mss. Cliba- 
71US praj se ferant. Sic subscqiieute 
l)roxime sectionc, Alilernia edili, ubi 
nianu exarati Cliterniu exhibent. 

1 Dioscoron] AioaKovpuv, hoc est, 
Castoris et PoUncis. Altera Ka\v- 



G4G 



C. PLINII SECUNDI 



pellasse Homerus ' existiraatur : praeterea Tiris, Eranusa/ ' 
Meloessa. Ipsum^' a Caulone abesse lxx. m. pass.pro- 
didit Agrippa. 

(xi.) A Lacinio promontorio secundus Europae " sinus 
incipit, magno ambitu flexus, et Acroceraimio Epiri finitus*° 
promontorio, a quo abest lxxv.'^ m, pass, Oppidum Cro- 
to/ amnis Neajthus." -^ Oppidum Thurii/^^ inter duos 
amnes Crathin et Sybarin, ubi fuit urbs eodem nomine. 
Similiter est inter Sirin et Acirin '' Heraclia/ aliquando 



Dalec. et Gronov. prceterea tres Sinuessai. — 9 Ipsam Aid. Junt. Basil. Liigd. 
Erasnii, Daiec. Liigd. ICOG. Elz. et Gronov. Ipsum codd. Harduini, cum 
edd. Haidnin. 1. 2. S.Miller. Bipont. et Franz — 10 Grono v. ^ni<ur. — 11 Vet. 
Dalec. Neathuset Cralhia. — 12 Ita codd. Harduini, ouin edd. Hardnin. 1. 2. 
3. Miller. Bipont. et Franz, Tauri CiiifB. Thurium Aid. Junt. Basil. Lugd. 
Erasnii, Dalec. Lugd, 1G06. Elz, et Gronov. — 13 Achrin Vet. Dalec. Acrin 



NOTvE 

'(f/ovs, iv f '05y(T(T6uj wKei ■Kapa. Ka\v- 
^o7, inquit Scylax, loc. cit. Neutra 
hodie apparct. 

^ Homerus] Odyss. H, 244, quern 
in locum Eustath, 'ayvyirj, ovofia tv)s 
vTjaov KaAv}povs. — ' Sic aperte docet 
Homerns turn alibi, turn Odyss. M. 
448. Nriffov els 'nyvyhii' iriXaaav 6eol, 
tvda. KaAui/zii Notet f'virAdKafxos, Seivr] 
6ehs auSrjeaaa. At Ogygia insula Ho- 
merica ipsa est habitabilis tellus in 
hoc liemisphjerio, quod Oceano cir- 
cumcinctuni veteres credidere; ac 
propterea insula ea dicitur Oceani 
umbilicus : '66i r o/xKpaAds iffTi OaXdrr- 
(Tris, Odyss. A. 50. Atlantis ibi filia 
Calypso dicitur, illius qui profunda 
maris pernovit, et molem sustinet 
coeli ac terrae, columnis inimensis. 
Natura ipsa est, qualis in hemisphee- 
rio isto apparet, quani Homerus de 
nomine foeininae tunc celebratae vo- 
cal : quoniam Natura multa babet, 
quae iegit, Grsece KaXinrTei. Deinde 
pro Philosopbia ipsa accepit, sive 
Naturae studio : et quemadmodum 
Herodotus Clio et Erato Miisas, sic 
ipse Calypso Nympham fecit.' Ed. sec. 



^ Tiris, Eranusa] Jacent nunc aquis 
obrutae. Vide Notas et Emend, num, 
C3, 

' Ijmim] Lacinium promontorium. 

" Secundus Europce] Tarentinum 
sinum, et Adriaticum mare complex- 



^ Abest LXXV.] Lacinium scili- 
cet, non oppidum Croto, quod sequi- 
tur : siquidem CL. stadiis, lioc est, 
paulo minus xix. M. pass, distat a 
Lacinio Croto, Straboni, lib. vi, p. 
262. Ex qua nostra animadversione 
Martianiim ipsum emendabis, lib, vf. 
p. 209. Pro LXXV. idem Martia- 
nus, LXXXV. 

"•" Croto] KpSrwv Straboni, loc, cit. 
Nunc Crotone, in ostio amnis, quem 
Esaro acrolae vocant. 

^ NecBihos] NriaiBos Straboni, loc, 
cit. Neeto. 

y Thurii] QovpioL, et 'S.vfiapii: Ste- 
phano coguita: Scylaci, p. 5, etiam 
KpaQis. Nunc anini Sybari nomen 
Cochile, Cratbi, Crate: oppida Thu- 
rium et Sybaris ex aequo jacent: in 
Tabulis, Sihnri rouinata. 

^ Her-aclia] 'HpaK\eia, cujus navale 



NAT. HIST. LIB. III. 15. 



647 



Siris vocitata. Flumina : Acalandriini/+ ^ Casventnm : op- 
pidum Metapontura/' quo tertia Italiac regio finitur. Me- 
diterranei Brutiorum, Apnistani "" tantnm : Lncanorum ^ 
autem, Atenatcs," Bantini,'^ ' Eburini," Grumcntini,'' Poteii- 
tini,' Sontini, Sirini,J Tergilani, Ursentini, Volcentani,'' 
quibus Numestrani ' junguntur. Praiterea iiitcriisse The- 



Chiffl. — 14 ThnlandnimYet. Dalec, et Chiffl. Mox, pro Casventnm, (\\\od ex 
codd. siiis restitiiit Hardiiiniis, Masuentum exliibent edd. vett. et Gionov. — 
15 Atenates hinc Bantini Vet. Dalec. Alevates Buxentini niarffo edd. Dalec. 



NOT^ 



Si'ptj : anines alluentes/Afcipiy koI 2t- 
pts, Straboni lib. vi. p. 2G4. nunc 
Sino et Agri: ubi oppidnm fiiit, in 
Basilicatae ora, siniique Tareiitino, 
Torre di S. Busilio. 

^ Acalandrwn] 'AKaAavopus, Stra- 
boni, lib. VI. p. 280. Nunc Salan- 
drella: Casventnm, Basiente: ambo 
e Basilicata regione in sinum Taren- 
tinuni influunt. 

I* Metupontum] MiraTrdvTiov Strabo- 
ni, lib. VI. p. 204. a Saninitibus dele- 
tum : ibi fnit, nbi nunc Torre dl 3Ia- 
»"e, jnxta Casventum anmeni. 

= Apnistani] Qnorum oppidnm for- 



di manent ad locum, S. Maria de Van- 
ze, in Basilicata circa Venusiam. 
Holsten. p. 282. 

= Eburini] Qnibnsdam Evoli credi- 
tnr, qnod iv. niillibns pass, citra Si- 
larnm atnnem est. Perpcrani : cnm 
a Silaro versus Siciliam Lucanus ager 
incipiat, nt dictum est cap. 10. 

'' Grumentinil Vpovjx^vrov Ptole- 
maeo, in mediterraneis Lucanornm 
oppidis III. 1. et Straboni, lib. vi. p. 
254. Nunc Agromentn ad dextram 
Aciris fluvii, de quo supra, nt recte 
Holsten. in Ortel. p. 89. 

' Potenlini'] Pctentia Potenza, in 



te "A^uffTpov fuit, qnod cum Pctilia Basilicata, prope fontes aninis Cas- 

Magnae GraeciEe Ptolcmseus ailjudi- venti. 

cat. III. 1. nisi id Lncanorum potius J Sirini] Ab oppido Siri, cujus na- 

fuisse videatur, vale Heraclia Siris supra dicta fue- 

■^ Luca7io7-uni'i Qui liorum fines olim lit. Sonlini forte a Sonlia, vulgo 

fuerint, diximns cap. 10. Sanza, inter I'olicaslro et Tanajiruni 

'^Atenates'] Ab Atelia, Principatus, A- Denique Tcrgillani vidcntnrii es- 

nt vocant, Citerioris oppido: yl^ene; se, quorum pra^fectura Tegencnsis, 



ad ripam Tanagrii amnis, Acjfro. 
Frontinus de Colon, p. 90. in Prov. 
Lucania: ' Pra?fectura%Ulciana, P<p- 
stana, Potentina, Atenas, et Grinnen- 
tina.' 

' Bantini] Bantia Livio,lib.xxvii. 
p. 309. nbi sitnm oppidi cdocet : 
' Itaqne in Apuiiam,' inquit, ' ex 
Brutiis reditiun, ot inter V'enu>iam 
Brantianique, minus trinm niillium 
passuum intcrvallo, Consnles binis 
castris consederant.' Vestigia oppi- 



(forte pro Terg-j//e«s(s)dicitur aFron- 
tino, in Lucania, de Colon, p. 90. 

^ Volcentani] Inter nicditerranea 
Lucaniw oppida fuere Vnlci, Ov\koi, 
I'tolemico III. 1. ad Silarum amnem ; 
nunc Bulcino, et Jiucino. Hinc Vol- 
centani, qui apiid Gniter. p, 209. 
Vokeiani, et p. S93. Vulccinni dicun- 
tur. Livius lib. xwii. p. 301. Vol- 
centes vocat. Frontiuo, p. 90. Ulcia- 
na pra^fcclura. 

' Numestrani] Oppidum liis Nii- 



648 



C. PLINII SECUNDI 



bas'" Lucanas Cato" auctor est. Et Pandosiam ** Lncano- 
rnm '^ urbcm fuisse Theopompus, in qua Alexander p Epi- 
rotes occubuerit. 

XVI. Connectitur secunda regio, araplexa Hirpinos, Ca- 
labriam, Apuliara, Salentinos, ccl. m. sinu/ qui Tarenti- 
niis appellatur, ab oppido Laconum,*' in recessu hoc intimo 
sito, contiibuta eo maritima colonia quae ibi fuerat. Abest •= 
cxxxvi. M. pass, a Lacinio proraontorio, adversam ei 
Calabriam'' in peninsulam emittens. Grasci^ Messapiam a 
duce appellavere ; et ante Peacetiam," ^ a Peucetio Qilnotri 
fratre, in Salentino agro. Inter promontoiia*^ c. m. pass, 
intersunt: latitude peninsulas a Tarento Brundisium ter- 
rene itinere XXXV. M. pass.' ^ patet, raultoque brevius a 
portu Sasina. Oppida per continentem a Tarento, Varia, 
cui cognomen Apulee,' Messapia,'^^ Aletiura.'' In ora vero. 



et Gronov. — 16 Et Mardaniam Lucanorum Cliiffl. 

Cap. xvr. 1 Peucetla edtl. vett. item Haidnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. — 2 QLnotri fratre. In Salentino agro inter, dfc. Aid. Junt. Basil. Ldgd. 
Erasmi, Dalt-c. Liigd. ICOG. Elz. et Gronov.— 3 Ita Cliiffl. Harduin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz. XXXVII. M. puss. edd. vett. et Gronov.— 4 Ita 
Harduini codd. item edd. Hardiiin. Miller. Bipont. et Franz. Cessapia edd. 



NOT/E 



niistro. Frontinus Strateg. ii. 2. ' Han- 
nibal apiul Nnmistroneni contra Mar- 
cellnm pugnaturiis,' &c. Liviiis qiio- 
qne lib. xxvii. p. 299. 

"• Thebas'] Quae ©tj/Stj 'ItoXicjs Ste- 
pliano. 

" Cato} III libris Originiim deper- 
ditis. 

° Pimdosiam] Snbintellige, interi- 
isse : id en'im fuisse istiid soiiat. Vide 
Notas et Emend, num. C4. 

f Alexander] Epiri rex. Obiit an- 
no U. C. ccccxxviir. 



377. Scymniis, p. 14. Hesychiiis, ver- 
bo Tdpas, a Lacedaemoniis conditnm 
Tarentuin jiroilnnt. 

c Abest] Subintellige, Tarentinus 
sinus, 

<^ Calabriam] Quse nunc Terra d'O- 
tranto, ab Hydrunte oppido appella* 
tur. 

« Grceci] Strabo, lib. vi. p. 277. 

f Peucetiam] Sic etiam Dionys. 
Halic Antiq. Rom. i. p. 9. 

e Inter promontoria] Inter ea duo 
promontoria, qiiibus sinus Tarentinus 



a CCL. M. sinu] Tot millia pas- clanditnr, Lacinium scilicet, etAcran 
Mium, inquit, hie sinus ainbitu colli-- Japygian, de qua mox. 



git. 

•» Laconum] Floras i. 18. p. 36. 
' Tarentum ' vocat ' Semi-Graecam 
ex Lacedaemoniis conditoribns civi- 
tatem.' Dionys. quoque Perieg. vs. 



^ XXXV. 31. pass.] Strabo itinere 
nnliis diei hoc intervalluni emensus 
est, lib. VI. p. 282. 

' Varia, cui cognomen Apulee] Ita 
libri omnes. Apud Anton. Vania(\e- 



NAT. HIST. LIB. III. 16. 



649 



Seniim,' Callipolis/ quas nunc est Anxa, lxxv.^ m. pass, 
a Tarento. Inde xxxii. m. promontorium, quod Acran 
lapygian '" vocant, quo longissime in maria excurrit Italia. 
Ab eo Basta" oppidura et Hydruntum 7° decern ac novemt' 
M. pass, ad discrimen •• louii et Adriatic! maris, qua in 
Graeciam brevissimus transitus, ex. adverse Apolloniatum ' 
oppidum : ^ latitudine intercurrentis freti, quinquaginta' M. 



vett. Pt Gronov. — 5 Senonum GallipoUs Aid. Jiint. Basil. Liigd. Erasmi, Da- 
lec. Lugd. 160G. Leyd. Fninkf. El/, et Cronov.— 6 lla codd. Hardiiini et 
Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Millei . Bipont. et Franz. LXII. edd. vett. 
et Gronov.— 7 Ab eo Hasla o. et Htjilrits mar<;o edd. Dalec. et Gronov. — 
8 Ita codd. Harduini, i-uin edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Apollonia oppidum Vet. Dalec. et Tolet. Apolloniee oppidi edd. vett. et Gro- 



NOTvE 
go Varin) a Tarenfo, M. P. i.x. Nunc KAA. latere dextro, TAPA2 : Tarenti 



est Uria. Varniim, ut qiiidem reor, 
Frontinus agruni liiinc vocat, queni 
cnni Tarenlino jiingit, lib. de Colon, 
pag. 111. pro ' Varinuni :' aiit potius 
' Variuni,' nt p. 92. 



conditor et dominns : quern et Ka\- 
MiroKTrai ad orani sinus Tarentini po- 
siti colunt. Ad equitis dextriini la- 
tus est litera A. sinistro N. ^Av^a 
est KAAAiTToAiTcoi/, &c. Senuni quo- 



j Messapia] Mesagna, inter Uriani que oppidi noinen fuit.' Ed. sec. 



et Brundisiuin. In Martyrologio, 
* Messana Apulia;' nuncupatur, 18. 
April. 

^ Aletiunt] Alctium hoc loco nulli 
Ms«. codd. cxliibcnt : ouines pro ea 
voce, S'lnnadium. Attpie liuc forte 



'" Acran lapygian] ''AKpav 'lairvylav, 
% Kol SaAevTiVrj, inquit Ptoleniajus ill. 
1. promontorium lapygium, sive Sa- 
leutinum : nunc a vicino oppido, Cupo 
di S. Maria di Leuca. 

" A!) eo Basta] Vaste oppiduluni, in- 



spectat Armadillns, sive Sarmaddlus ter Castrum et Hydruntum, 

ager, de quo Frontinus de Colon, pag. " Hydruntum] Ptolemao, loc. cit. 

115. 'XSpovs. Nunc Otranto. 

' In nra vero, Senum] Sic Mss. om- •' Decern ac novem] AitBastam op- 

nes,non,ut liacteiiuseditum,&)/oH«wi, piduui, Hydruntnmque ei proximum, 

perinde ac si a Gallis Senonibus, qui distare ab Acra lapygia xix. I\l. P. 



nulli uiiquam in hoc terrarum tractu 
fuerunt,coudita Callipolis foret : qua; 
Grivcos babuit auctores. Mela ii. 4. 
'Salentina littora,' inquit, ' et urbs 
Graia Callipolis.' Ea nunc GalUpoli 
dicitur. At Scniim quoquc oppidi no- 
men fuit. — 'In Museo P. Cliamillart, 
nummus didiachmiis aigentens vi- 
luin in equo decunentem exhii)et : 
infra, KAA. Ex parte altera aiium 
insidenteni delphiuo: infra similiter 



\\i]e Notas et Emend, num. C5. 

1 Ad discrimen] Ubi discriminatur 
Ionium ab Adriutico mari. 

■■ Apolloniatum] Ita Mss. Reg. Colb. 
I. 2. 3. .^c. Hoc est, brevissimus 
transitus ab Hydrunte in Apollonia- 
tarum oppidum, quod ex adver.so 
est. 

' Qaiiiijiiagintn] Hoc est, lenrarum 
dnodecim. Vide Notas el Emend 
num. GG. 



650 



C. PLINII SECUNDI 



non amplins. Hoc intervallum pedestri continuare transitu 
pontibus jactis ' primum Pyrrhus Epiri rex cogitavit : * post 
eum M. Varro, cum classiljus Pompeii piratico bello prae- 
esset. Utrumque alise inipedivere "° curae. Ab Hydrunte, 
Soletum " desertum, dein Fratruertiura : portus Tarentinus, 
statio Miltopae:" Lupia/ Balesium," Ceelium/ Brundi- 
sium ^ L. M. passiium ab Hydrunte, inprimis Italice portu 
nobile, ac velut certiore transitu, sic utique longiore," ex- 
cipiente Ulyrica urbe Dyrrhachio ccxxv. m. trajectu.* 
Brundisio conterminus Pediculorum '' ager. Novera ado- 
lescentes totidemque virgines ab Illyriis tredecim populos 
genuere. Pediculorum'^ oppida, Rudige,'' "^ Egnatia,'^ Ba- 



I 



nov. Mox, Vet. Dalec. centum M. pass, non amplius. — 9 Idem codex, pontibus 
junctis. — 10 Ita codd. Haidnin. et Chitfl. item Haidiiin. 1. 2. 3. Miller. Bi- 
pont. et Franz, itnpediere edd. vett. et Gronov. Paulo post, edd. vett. et 
Gronov. sfatio militum Liipia ; Cliiffl. statio militum Pessubia. — 11 Edd. vett. 
et Gronov. sicuti tongiore; margo edd. Dalec. et Gronov. sed utique longiore. 
Mox edd. vett. CCXX. M. — 12 ' Padiculorum Strabo lib. vi. lidem vdcan- 
tur et Peucetii.' Dakc. — 13 Rhudice Ptolemseo ; Rhodce Stephano. — 14 Vet. 



N01\E 



* Cogitavit] Futili plane consilio : 
quod effectual dare nulla ars potuis- 
set, ut recte denionstrat Furnerius 
noster, in Hydrogr.ii.18. p.59. — ' Ta- 
men angustius mare esse, quod Ita- 
lian! a GrsEcia dirimit, quam hactenus 
creditum est, observavit D. Delisle, 
in Comment- Acad. Reg. Sclent, anni 
1714. pag. 83. unde ibi concludit, sal- 
tem minus debere Pyrrhi regis consi- 
lium absurdum videri.' Ed. sec. 

" Suletum] Quae et Salentia : unde 
Salentini populi, et Salentinus ager, 
et promontorium Salentinum. Num- 
nii in Tliesauro Goltzii, 2AAANTI- 
NflN. Nunc quoque Solito, supra Hy- 
druntum. 

*' Statio Miltop(B~\ Navium nempe 
statio. Vide Notas et Emend, num. 
07. 

^^ LupiaJ Aoviriai Ptolemaeo, inter 
Hydruntem et Brundisinm. Nunc 
Torre di S. Cataldo. Gruter. p. 374. 



Cor. LvpiENSiuM. Apud Frontin. 
de Colon, p. 111. Lyppiensis ager. 

" Balesium] Oppidum in ora posi- 
tum, uti et reliquaquae modo recen- 
sentur. Mela ii. 4. ' In Calabria, 
Brundisium, Valetium, Luplae, Hy- 
drus.' 

y Galium] Frontino de Colon, pag. 
111. Caelinus ager in Calabria. Hinc 
CEelii appellati, qui a Gargano monte 
ad Brundisium coluere, inquit Cato, 
in Excerptis Orig. pag. 136. 

^ Brundisium] Ita Mss. Alii Brun- 
dnsium dicunt. Nobis Brindes. De 
ejus portu Strabo, lib. vi. p. 282. 

a CCXXV. M. trajectu] Vide No- 
tas et Emend, num. 68. 

•> Pediculorum] noi5i«A.oj aStrabone 
appellantur, lib. vi. p. 277. Partem 
ii maximam tenuere Bariensis agri, 
Terre de Bari. Horum oppida non in 
ora modo, sed et in mediterraneo po- 
sita carptim perstringuntur. 



NAT. HIST. LIB. III. 16. 



651 



riura.* Amnes : lapyx*^ a Da^dali filio rege, a quo et 
lapygia: Pactius, Aufidus^ ex Hirpinis'' montibus Canu- 
sium praefluens. 

Hinc Apulia ' Dauniorum cognomine, a duceJ Diomedis 
socero. In qua oppiduin Salapia/ Hannibalis meretricio 
amore inclytum : Sipontum,' Uria : "' amnis Cerbalus," 
Dauniorum finis : portus Agasus," promontorium '' montis 
Gargani, a Salentino sive lapygio ccxxxiv. m. pass, am- 
bitu Gargani i^ portus Garnac/ lacus Pantanus.^ Flumen 



NOT^ 



<= Rudice] Accepta hjec a Mela it. 
4. ' Post Barium, Egnatia, et Ennio 
cive nobiles Riidi*.' Strabo, lib. vi. 
p. 282. eV SeT77 /xfauyfta'PctiSaioi, Pto- 
lem. III. 1. in Salentinoiuin mediter- 
raneis/PonSia. Citra Briindisiiini,auC" 
tore Plinio, coilocandae. Nunc, >it 
quidem reor, Carouigna. 

^ Egnaliu] Sic Anton, in Itiner, 
Straboni qnoqiie ice. cit. 'EyvaTiaird- 
\is. Horat. i. Sat. 5. ' Gnatia.' Ig- 
natiuni agrum Frontinus vocat, loc. 
cit. et cum Rodino jungit. Nunc 
Torre di Anazzo, inter Brundisiuni 
Bariumque. 

* Barium] Bari, undo region! no- 
men. 

' Amnes: lapyx] Vide Notas et 
Emend, num. 09. 

e Aufidus] Unde Horatius, ' Longe 
sonantem natus ad Aufidum,' de se 
ipse prajdicat, iv. Od. 9. Nunc Ofan- 
to : Capitanatam, ut vocant, a Ba- 
liensi agro disterminat. 

'' Ex Hirpinis] A gente indigena 
nomen accepit iia?c Aptnnini portio, 
prope Compsani. 

' Hinc Apulia] Quyc nunc Capilana- 
ta nuncupatur. 

J A duce] Dauno. Festus : ' Dau- 
nia Apulia appellatur a Dauno lily- 
rica; gentis claro viro, qui propter 
doniesticam seditionem exccdens pa- 
tria occupavit.' Tzetzes in Lycophr. 
pag. (iO. ait eum imperitassc Dauniis, 
cum Diomcdes in Italiam appulit : 



hunc Dauno adversus liostcs tuliss© 
suppetias : filiani Dauno fuisse Eu- 
liippam nomine, &c. 

^ Salapia] In decretis Hilari Papae, 
'Palladins Episcopus Ecciesiae Sala- 
pina?.' Rudera nomen servant, Sulpe. 
Ptolem. III. 1. in Apulia Daunia^ ora 
littorali, 2a\o7riai. De Hannibale, 
quod niodo narratur, vide Appian. in 
Hannibal, p. 338. 

1 Sijwntum] SitoCs Ptolem. loc. cit. 
et Strab. lib. vi. p. 284. Siponto. At 
ex ejus minis crevit flJnufredonia, 
quod Sipontum novum merito dixeris, 
baud i)rocul Gargano monte. 

■" Uria] Hue pertinet, opinor, Uri- 
tanus ager, quem cum Rubnstino, et 
Genusino, de quibns niox, Frontinus 
copulat, de Colon, pag. 111. Ptolem. 
III. 1. "Xpiop, in ora situis Adriatici, 
Apuliae Dauniae paritcr adjudicat. 

" Cerbalus] Nunc Candelaro : non 
alter, qui in istuni subterraneo mcatu 
influit, et Cervaro appellatur. 

" Agasus] Nunc Porio (ireco. 

I' Promontorium] Capo Viesticc, ubi 
longissimc mons Garganus cxcurrit 
in mare, versus ortum Solis. 

'1 Ambilii Garfiani] (iargano monte 
circuito, qui oram banc universani 
ambit. 

■■ Garna] Ex 7rep'nr\ov sen circum- 
navigulionis ovdine, apparct esse op- 
pidum liodia, ut recte Holstenius 
conjecit, pag. 2C9. 

^ Lacus Panlanus] Nunc Logo di 



652 C. PLINII SRCUNDI 

portiiosum Frento,* Teanurn" Apulorum: itemque Larina- 
tum Cliternia : ^"^"^ Tifernus "" amnis. Inde "" regio Frentana. 
Ita Apulorum genera tria : ^ Teani, duce ^ e Graiis : Luca- 
ni,"''^ subacti a Calchante, quae loca nunc tenent Atinates. 
Dauniorum praeter supra dicta coloniae, Luceria/ Venusia.*" 
Oppida : Canusium/ Arpi,*^ aliquando ^ Argos Hippium 
Diomede condente, mox Argyrippa dictum. Diomedes ibi 
delevit gentes Monadorum, Dardorumque, et urbes duas, 
quas in proverbii ^ ludicrum vertere/ Apinam et Tricam. 



I 



Dalec. Teani a duce. Gaces, Lucanii ; Pintian. legendum putat : Teani, a duce, 



NOTiE 



Lesina, a vicino oppido. 

*■ Frento'] Nunc Fortore. 

" Teaman'] Ad discrimen Teanorum 
Sidicinoium, de quibus cap. 9. Apuli 
isti cognominati sunt. Locus nunc 
Civitafe dicitiir, ad lipam Fientonis 
amnis, in Capitanata. Fiequens men- 
tio Civitatensis Episcopi in actis Be- 
neventanae Ecclesia-, ciii ille suberat. 
Sic Holsten. p. 279. 

" Larinatum Cliternia'] Ut Apulo- 
rum, inqult, oppidum in ora fuit, sic 
Larinatum in meditenaneo quidem 
Larinum, ut dicetur inferius : in ora 
Cliternia : nunc Campo Marino. 

" T'ifernus] Permntatis Uteris apud 
Ptoleni. lib. iii, ^irepvos, pro Tiipep- 
vos, 

" Inde] A Tiferno amne, ut dice- 
tur cap. seq. 

y Genera tria] Daunii, Teani, Lu- 
cani. 

^ Teani, duce] Teanum liunc esse 
appellatum innuit. Teates Apuli et 
ex Apulia Teanenses, apud Liv. lib. 
IX. p. 159. Calcliantem in his oris 
aliquando consedisse, etiam ex Stra- 
bone colligimus, lib. vi. p. 284. 

* Luceria] Hanc quoque Lureriam 
appellat Livius, lib. ix. p. 156. Aoy- 



Kiplav Strabo, lib. vi. p. 284. Nouicc- 
piav 'AirovXwv Ptolem. HI. 1. Nunc 
Lucero delli Pagani, in Capitanata. 

b FewMSJa] Horatii vatis natalibus 
clara. Nunc "Venosa, in Basilicata: 
aliquot ultra Aufidum amnem milli- 
bus.— ' Hor. u. Sat. I. 34. ' Sequor 
hunc, Lucanus an Apulus anceps : 
NamVennsinus erat finem sub ulrum- 
que colonus, Missus ad hoc, pulsis 
(vetus est ut fama) Sabellis." Ed. 
sec. — Quando deducti Venusiam co- 
loni, disce ex Velleio, lib. i. 

'^ Canusium] Kavovcriov Ptolem. iii. 
1. in Apulia Dauniorum, nunc Canosa, 
ad amnem Aufidum. 

•i Arpi] Jacet in minis, retento ta- 
men nomine VArpi, in Capitanata, 
juxta amnem Cnndelaro. 

e Aliquando] Haec totidem verbis 
Strabo, lib. vi. p. 283. 

^ In proverbii] Erasmus, Chiliad, i. 
Cent. 2. Adag. 43. ' Tricae, Apinas. 
Tricas et Apinas vulgo res futiles et 
nugatorias dicebant,' &c. Martial, i. 
114. ' Quaecumque lusi juvenis, et 
puer quondam, Apinasque nostras, 
quas nee ipse jam novi,' &c. 

s Vertere] Alii, Venere. 



NAT. HIST. LIB. HI. 16. 



653 



Cetero intus in secunda regione, Hirpinorum colonia 
una Beneventum, anspicatius mutato nomine, qna3 quon- 
dam appelluta Malevcntum :"' Auscculani,'^ ' Aquiloni,J 
Abellinates ^ cognomine Protropi, Compsani,^ Caudini : "* 
Ligures," qui cognominantur Corneliani, et qui "^ Bebiani : 
Ve.scellani. ^culani,'^ " Aletrini, Abellinates cognominati 
Marsi,P Atrani, yEcani,i Alfellani/ Attinates, Arpani,'^ ^ 



Varres, Sfc. Vide Not. Var. — 15 Ita codd. Hardiiini, et Vet. Dalec. itemedd, 
Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. JEculani edd. vett. et Gronov. 
Mox Apellinni.es cognomine QAwiA. — 16 Vox ^m^ deest in Vet. Dalec. — 17 Ita 
codd. Hardiiini, cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Decii- 
lani edd. vett. et Giouov. — 18 Hirpini Liviiis lib. xxiii. — 19 Herdorienses 



NOTiE 



•* Maleventum] Ita Livius, lib. ix. 
p. 102. etSteplian. p. 158. In Hir- 
pinis, qnorum hodie regio Princi- 
patiis Ulterior appeilatiir, Benevinto. 
Colonial Beneventanie mentio apud 
Frontin. de Colon, p. 84. et 122. 

' Auseculani] Hinc Ager Aiisculinus 
Frontino, p. 110. Qui deinceps po- 
puli ex elenieiitornni sciie appellan- 
tur, iisqne ad Vescellanos, Hirpino- 
rum erant: seqnunlur deinde qui in 
Apulis: mox qui Calabrorum : deni- 
que, qui Salentinorum fuere. Hos 
enim omnes regio secunda complexa 
est, lit dictum est initio cap. liujus. 

J Aquiloni^ Ab Aqiiiloiiia, dc qua 
Livius, lib. x. p. 181. Ptolemajo iii. 
1. in mediterraneis Ilirpinorimi, 'A- 
Kov'CKoivia, cum Abellino. Nimc est 
la Cedogna, in Principatu ulteriore, 
lit ox Itinerariis li(|nido conficitur. 

'' Abellinates'] 'A/3e'A\ivoi/ in Hirpi- 
nis, prope Aquiloniani, apud Ptolem. 
loc. citat. 

' Compsani] Nunc Conza, in eodcm 
Principatu, Ptolemaso, loc. cit. in Lu- 
canis, quibus Hirpini confines t'lierc. 

" Caudini'] Caudiuni oppidum, et 
FurcaeCaudinae.ubi interccptusRom. 
exercitus, Consnles a Samnitibns sub 
jugum missi. Vide Liv. lib. ix. p. 



152. et Florum. i. 16. Caudinum op- 
pidum Beneventanae coloniaj cum 
suo territorio adjudicatuni scribit 
Frontinus de Colon, p. 84. 

" Ligures] Hinc apud Frontinum 
de Colon, p. 125. ' Ager Liguris Ve- 
vianus, et Cornelianus, niuro ductus 
Triumvirali lege.' 

" ASculani] Hi deinceps qui nova 
elementonim serie institula recen- 
sentur, Apulia; sunt contributi, non 
Hirpinis. Inscript. Grutrr. p. 446. 
R. P. TEcLANENsiVM. Frontluo, in 
Apulia, p. 110. Eclanensis ager, ea- 
dem lege qua Canusinus. Et p. 91. 
in Prov. Apulia, ' Ager jEclanensis.' 
Qiiare non videtur esse jEculanum 
Ptolema-i, aut jEcIanimi Antonini: 
nee proiude aut Fiicento Cluverii, 
ant Holstcnii p. 74. IMirahella: cum 
liax oppida non in Apulis, sed in ipso 
Hirpinorum umbilico posita siiit. 

I' Marsi] Oppido nonien Abclli- 
num, IVIarsicum cognomine, ut ab al- 
t«To, quod in Hirpinis fnit, distin- 
gueretur : opi)idtim nunc Episcopale, 
in confinio Basilicatte et Principatus 
Citerioris: ' Marsico vctcie.' Fron- 
tino de Colon, p. 106. ' IMarsus mu- 
nicipium :' Balbo item, p. 318. 

1 JEcani] In decretis Symmaclii 



654 



C. PLINII SECUNDI 



Borcani, Collatini, Corinenses, et nobiles clade Romana 
Cannenses,' Dirini, Forentani," Genusini/ Herdonienses,'^^ 
Hyrini/ Larinates, cognomine Frentani/ Merinates/ ex 
Gargano: Mateolani, Netini/ Rubustini,*° '^ Silvini :" Stra- 
bellini, Turmentini, Vibinates/' "^ Venusini/ Ulurtini. Ca- 



Vet. Dalec. Hordonienses Gronov. et edd. vett. — 20 Edd. vett. et Gronov. 
Metinates, ex Gargano Mateolani, Neritini, Malini, Robustini. Cliiffl. Neratini. 
— 21 Vibarnates Vet. Dalec. Mox, Apumestini deest in eodem codice. Paulo 

NOT.E 
Marcianns ^canien- quo proxime ante, quern illi acco- 



Papae, p. 261 
sis Episcopus.' Gruter. p,44'l. Reip. 
^CANORVM. Oppidum, iEcae, /Ethl- 
co, p. 16. nunc Troja, in Capitanata. 
De hoc oppido vide Holsten. p. 19. 

" Alfellani~} Forte Affilani, ab Affile 
oppido, de quo Frontinus de Colon, 
p. 83. 

* Arpani] Apud Frontinum, Arpa- 
nus ager, et Conlatinus, in Prov, Apu- 
lia, p. 91. Ab Aipis oppido, de quo 
supra. VetusPignorii niimuius apud 
Holsten. p. 280. APnANflN. 

' Cannenses^ Cannae aeteinum im- 
perii vulnns: rudera niodo, Canna, 
ad ripani Aufidi amnis, quent Ronia- 
norum caade aiunt ibi decolorem fac- 
tum. Livius, lib. xxii. p. 223. 

" Forentani'] Ubi nunc Forenza in 
Basilicata, supra Acherontiam, quje 
Cirenza dicitur. 

^ Genusmi] In Provincia Calabriae 
Genusinus ager, apud Frontin. De 
Colon, p. 111. 

" Herdonienses] 'EpSoovla Ptolemapo, 
m. 1. in Apulis Dauniis. Erdonias 
liabet Antoninus prope Canusinm, M. 
P. XXVI. Ardonam Frontinus, in 
Apulia, p. 110. Et nunc Ardona di- 
citur, inter Cervuro et Caropelle flu- 
vios. 

^ Hyrini] Ab Uria, nt videtur, op- 
pido superius niemorato : nam id 
"Tpiov Ptolemajus, loc. cit. et Dionys. 
vs. 380. nuncupant. 

y Frentani] A Frentone amne, de 



luere : unde et urbs primaria Fren- 
tanoruni Larinum dicitur apud Ca- 
ton. in Excerpt. Orig. p. 136. Nunc 
Larina, in Comitatu Molisii, confiuio- 
que Capitanatae. 

^ Slerinates] Ad extremum Garga- 
ni mentis promontoriumcivitas Epis- 
copalis sita est, vulgo Vieste dicta. 
Crevit ea ex minis oppidi Merini, 
sive Mirini, Episcopal! dignitateolim 
quoque clari. Ita fere Holsten. p. 
278. Praepostera interpunctio, non 
Merinates, sed Mateolanos Gargano 
in libris ante nos editis affigebat. 

^ Netini] A Netio oppido prope 
Canusium, Herdoniamque, U-r^nov 
Straboni, lib. vi. p. 282. Nerenti- 
nos, quos hie libri quidam addunt, 
expunximus : cuminferiusSalentinis, 
ut sane oportuit, reddantur. 

•* Kubustini] Ita Mss. non Robus- 
tini. Et certe Rubustinus ager, Fron- 
tino de Colon, p. 111. ARubis prope 
Canusium Antonino, Horatioque, i. 
Sat. 5. ' Inde Rubos fessi perveni- 
mus.' Nunc Ruvo, in agro Bariensi. 

c Silvini] Ab oppido Apulorum 
Peucetiorum, quod Strabo lib. vi. p. 
283. ^iXoviov vocat : nunc dicitur il 
Gorgolione, teste Holsten. in Ortel. 
p. 178. 

J Vibinates] Sic veteres Inscript. 
Holstenio teste. Nunc oppidum 
Bovino dicitur, in Capitanata, inter 
Trojaoi et Herdonam, in Samnii 



NAT. HIST. LIB. III. 17. 



6t5 



labrorum mediterranei : iEgetini, Apamestini/ Argentini, 
Butuntinenses,s Deciani, Grumbesfini,'' Norbanenscs, Pal- 
tonenses/'' Sturnini,' Tutini. Salcntinorum : J Aletini, Bas- 
teibini,'' Neretini,' Valentini,"" Veretini. 

XVII. (XII.) Sequitur regio quarta gentium vel fortissi- 
marura * Italiae. In ora, Frentanoiuui,' '' a Tilerno : fliimen 
Trinium "^ portuosum. Oppida : Histonium/ Buca, Ortc- 



post, pro Gmmbesfini, edd. vett. et Gronov. liabent Brumbeslini. — 22 Ita 
codd. Hardiiini, cnni edd. Hiirdiiiii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Palio- 
nenses edd. vett. et Gronov, Buliunenses niargo edd, Dalec. et Gronov. 
Mox Stnlnini pro Sturnini Vet. Dalec. Alentini, pro Aletini, Chiffl. ]"uleti7ii, 
{)ro Valentini, Vet. Dalec. Ulentini codd. Harduini qulnqne, iiiide ille in 
Notis ad Ed. 1. Uxentini ; ita quoqiie Hardiiin. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. 
Cap. XVII. I Vet. Dalec, ora Ferentauorum. — 2 Murcinorum Teatini in 



Apuliaeque confinio 
viou vocat. 

« Venusini] A Venusia snperius 
laudata. 

f Apamestini'] Vide Notas et 
Emend, num. 70. 

e Butuntinenses] In Tab. Peuting. 
Butunti. Frontino de Colon, p. 111. 
Botontinns ager, in Calabria. 

'' Grumbeslini] Ita plane ordo li- 
terarnni exigit : non Briimbcstiiii. 

' Sturnini] Vel potins detrito sibi- 
lo, qitnd adiiaesisse liiiic voci ex ante- 
riore vocabulo videtnr, Turnini: nam 
in Calabriif niediterraneis oppidis 
Tovpvot a Ptoleuinpo nominantnr, iii. 
I. Vide Notas et Emend, nnni. 71. 

J Salenlinoruin] Snbintellige, medi- 
terranei. Quorum primi Aletini, ab 
Aletio, quod 'AX-t]Tiov Salentinornm 
mcditeriaiieum oppiilum I'tolemieus 
appellat, HI. 1. Incolis vulgo LecoV, 
vel Lezze, medio ferme itinere Hy- 
druntum inter et Brundisium. 

^ Bastcrhini] Non a Basta snperius 
niemorato oppido ; id enini littorale 
fuit ; sed al) obscnriore ali(pio : a 
BoCo-ra fortassis, quod in Salentino- 
rnm oppidis niediterraneis Plole 



NOTiE 

Polybius 'Ifid- meens recenset loc. cit. 



' Neretini] f^-fipnop Ptolem. in me- 
diterraneis Salentinornm oppidis: 
hodie Nardo. 

"» Valentini ^Uxentini] Nunc Ugen- 
to. Sic Veretini, nunc S. Maria de 
Verelo. Ab oppidis Ov^evTov et 
Oufp7)Tov, quae Ptolemteus locat in 
Salentinornm mediterraneo. Laud 
procul Acra lapygia, sen Lencarum, 
nt appellant, Capite. Vide Notas et 
Emend, num.72. 

a Fortissimarum] Multis adversus 
Romanos fortitudo est explorata beU 
lis, qu.e Florns recitat lib. i. et Stra- 
bolib. V. p. 2-11. 

'' Frcntanorum] Snbintellige, regio, 
quae a Tiferno amne ad Aternum por- 
rigitur. Nunc Abruzzo citeriore vo- 
cant. 

c Trinium] Nunc Trigno. 

J Ilistonium] In Thes. Goltzii, 

MVNICIPES. HiSTONIENSES. 'iffrdvtov 

Ptolem. in Frentanis ill. 1. Et apnd 
Froniin. p. lOU. ' Istoniis colonia,' in 
Samnio. At apud Gruter. pag. 332. 
HiscoNiENsiis, bis. Nunc Guusto di 
Ainune. 



656 



C. PLINII SLCUNDI 



na : ' Aternus ^ amnis. Intus Anxani cognomine^ Frentani. 
Carentini '' supeinates, et infernates, Lanuenses : Marruci- 
noriim Teatini : ^ ' Pelignorum Corfinienses,J Superequani,'' 
Sulmonenses : ' Marsorum'" Anxantini," Atinates," Fucen- 



eodem codicp. Panlo post, Marsorum Annxatini Chiffl. et niox, Sucentes, Lu- 
centes Vet. Dalec. Fucentes, Lucenses inargo edd. Dalec. et Gronov. et codd. 
Harduini; item edd. Haiduin. 1. 2.3. Miller. Bipont. et Franz. Fucentes, 



NOTiE 



^ Buca, Ortonal "Opruv, Kal Bovku 
Straboni, lib. v. pag. 242. Freutano- 
nim qiioque oppida : et "Oprwv qui- 
dem inlveiof navale : nunc Orlona a 
mare, inter anines Sagruni et Ater- 
nuni. Biica, ciijus et Mela meminit 
II. 4. nnnc jacet. 

' Aternus] "Artpvos Straboni loc. 
cit. Nunc Pescara. 

? Cognomine] Ut ab Anxa, quae 
Callipolis in Salentinis, eo cognomine 
discriniinentnr. Oppidiim Anxanum, 
"Ay^wov Ptolem, in. 1. in Frentanis: 
nunc Lancinno, hand pi ocul ostiis aiu- 
nisSagri, qiiem Sangro vocant. 

■> Curentini] In Mss. Caretini. Pto- 
lemasus iii. 1. KapuKrivovs, Carace- 
iios, locat inter Frentanos et Sanini- 
tas. 

' Teatini^ Tearea MappovKivuv ixecrS- 
yeios, Ptoleniseo, loc. cit. Fronliiio, 
pag. 108, Teale, qui Aternus, quoniain 
eo amne alluitur : nunc Civita di 
Chieti, 

i CorJi7iienses'\ Kop^iviov, irSAts Ue- 
Xvyvuv fj-fcrSyeios, Ptolenia^o, loc. cit. 
nunc Pentina vicns in Abrutio cite- 
riore. Ager Corfinius Fiontino de 
Colon, pag. 104. Vulgo Campi de S. 
Pelino: Pelignus nunc Valtta dici- 
tur ; et Episcopus vSulmonensis, cura 
subjectum liabeat agruni integrum 
Pelignorum, propterea Valvensis E- 
piscopus appellatur. 

'^ Supereqm7ii] Frontino, p. 170. Su- 
perequum ; et Balbo, p. 318. Colo- 
nia Superaequana. Nunc Castel Vec- 



chio Subequo, baud procul Aterno am- 
ne, ut recte Holsten. in Ital. pag. 
144. 

' Suhnovensesi Oppidum Peligno- 
rum l,ov\ixwv, Sulmo, Ptolem. loc. cit. 
Frontino, p. 109. Solmona: liodie Sal- 
mona. — ' Tertio loco a Plinio noniina- 
tur, quoniam in appellandis oppido- 
rnm nominibus servat elementornm 
ordinem. Ovid, patriam banc suam es- 
se gloriatur, iv. Trist. 9. ' Sulmo mihi 
patriaest.gelidisuberrimusundiSjMil- 
lia qui novies distat ab urbe decern.' 
Propterea Sulnionenses dicuntur in- 
signia su» civiiatisconstituissescrip- 
tis in taenia Uteris S. M. P. E. quibus 
qnidam aiunt quatuor priores expri- 
mi voces versus proximo allati, 'Sul- 
mo milii patria est.' Sed falsa et 
iuani profecto conjectatione : ueque 
enim certe potest ea vox esse civita- 
tis, ' Sulmo mihi patria est.' Sed est 
baud dubie hie sensus, ' Snlmo Mu- 
nimentum Pelignorum est :' nimirum 
ob angustias, qiiibus in agrum Sul- 
mouensem est iter. Alibi idem Ovi- 
dius: 'Pars me Sulmo tfnet Peligni 
tertia ruris : Parva, sed irriguis ora 
salubris aquis.' ' Ed. sec. 

"" Marsorum] Jiixta lacum Fucinum 
nomen servat adhuc regiuncula, Dit- 
cato di 3Iarsi, gentis Columnar. 

n Anxantini] In Mss. Anxalini. 
Nnnc Civita d'Antia, inter Fucinum 
laciuTi, et Lirim amnem. 

o Atinates] Atinatem agrum lo- 
cat in Samnio Livius, lib. x, p. 184. 



NAT. HIST. LIB. 111. 17. 



G57 



tes,'' Liicenscs,'' Maruvii : ' Albensium - Alba ad Fucinum 
lacura : /Equiculanorum/ Cliternini, Carseolani : Vestino- 
rum," Angulani, Pinnenses,' Peltuinates/ quibus junguntur 
Aufinates '" cismontani: Samnitiura, quos Sabellos, etGraeci 
Saunitas '' dixere, colonia Bovianum ^ vetus, et alterum 



Lucentea edd. vett. et Gronov.— 3 Pennicnses CiiifB. et paulo post in eodeni, 



NOTiE 



cum Samnites scilicet rerum poti- 
rentur. 

P Fucentes] A Fiicino Marsorum 
lacu In nonien habent. 

'1 Lucenses'] A Luco oppido, quod 
Fucino lacui objacet ad occasum. De 
boc luco sen nemore Virgil, ^n. vii. 
759. ' Te iieinus AngitiiE, vitiea te 
Fuciniis inula,' &C. 

■■ Maruvii] MapowwStraboni, lib. v. 
pag. 211. ad oiicntaleni Fiiciiii lacns 
ripam, ubi nunc S. Benedicti pagiis. 
Hinc ' Manubia de gente sacerdos,' 
apud Virgil, vii. 750. Apud lleines. 
Inscriptio vetus, pag. 453. cvratori 

p. SPLENUIDISSIM.B. CIVITATIS. MARS 

MARR. Curatori Perpctuo, \e\ Pulro- 
no, vel Populi Splendidissima: civitatis 
JMnritnrum Murruvii. 



Fabrettus de Aquaed. Dissert, ii. p. 
89. Holstenium secutus. 

" Vestinorurn] Utranique Aterni 
amnis ripani hi tenuere, baud procul 
fontibus, in Abrutii ulterioris umbili- 
co. Horum oppida duo, ex Plinianis 
quatnor, "AyyoXos et nivva apud Pto- 
lem. III. 1. Et Frontino, pag. 106. 
* Pinues ager.' Incolan IlimjToi Dio- 
doro in Excerpt, pag. 398. Nunc C't- 
vita di Penna, in Abrutio Ulteriore. 
Pinnam Vestinam vocat Vitruv. viii. 
3. 

*■ Peltuinates] ApudGruter. p. 443. 
Peltvini. Balbo, pag. 318. Colonia 
Peltinorum, 

*^ Aitfinates] Vulgo Ofena oppidi no- 
men est, in Abrutio ulteriore, baud 
procul Aterno auinc. Gaudentium 



' AlOcnsium] Oppidum Alba Fu- Autiniensis Ecclesiae Episcopum lau- 



centis dicta. Apud Gruter. pag. 404. 
Ai.R. Fvc. Albensis ager, Frontino, 
lib. de Colon, pag. 102. Nunc Albi, 
Columnae gcntis. Fucino lacui no- 
men hodie Lago de Celano, in Abrutio 
ulteriore. 

' ^Equiculanorum'} At«ou'f/coA.oi Ptole- 
mapo III. 1. quorum oppida, utPiinio, 
KKeirfpvov et KapffloAoi. Hie ' duris 



dat Simplicius Papa, Epist. ii. Apen- 
nino monte horum ager utrimque 
clauditur : ideo Romanis Cismontani 
dicti : quoniam ultra eos editissima 
Vestinorurn juga attollercntur. 

'^ Saitnilas] Sowtrat Dionysio Pe- 
rieg. vs. 375. et Scylaci, p. 3. Sabellos 
vero vocitatos, quod proles Sabino- 
rum cssent, Cato est auctor in Ex- 



iCquicola glcbis,' ut cecinit Maro, cerpt. Orig. p. 137 



JEn. VI 1. 747. Cliternma^sicenim vo- 
cat Mela 11.4. quis fucrit situs, inconi- 
pertum. Carseolorum vestigia in val- 
le Torana, sen Carseolana planitie, 
Piano di Carsoli, ubi oppidum Cella-, 
vulgo Ic Celtc Cursoli, luoustrari ait 

Delpk. el Var. Clas. Plinius, 



y Jiuvianitm] Bobianus Samnii op- 
pidum, apud Frontin.p. U)'.).Boviavov 
PtoleniJEO 111. 1. inSamnitibus. Nunc 
Bniano, in Comitatu Molisii. De Bo- 
viano velcre Livius lib. ix. p. 109. 



2 T 



658 



C. PLINII SECUNDI 



cognomine Undecuraanorum.^ Aufidenates,* Esernini,'' Fa- 
gifulani "^4^ '^ Ficolenses,'' Saepinates,^ Treventinates •/ Sabi- 
norum Amiternini,^ Curenses,'' Forum ' Decii, Forum no- 



Bovianium vetus. — 4 Fagi, Fugali Vet. Dalec. et Ciiiffl. Mox, Sepinates Gro- 



NOT^ 



» Undecumanorum] Ab undeciniiile- 
gioiie, ex qua eo niilites coloni de- 
duct!. 

* Aufidenates] Oppidum Aiifidena, 
Livio lib. x. p. 174. Nunc Alfidena, 
ad Sagrum amnem, in Abrutio cite- 
riore. 

*> Esernini] Straboni lib. v. p. 250. 
'Effepvla, Fiontino in Sainnio, p. 109. 
Esernia oppidum. — ' At Ptoleuiaeo 
Alffepvia, Nunc /sernia, in Comitatu 
Molisii. Edidit Patiuus in Familiis, 
p. 311. Dumnium ex agre niediocri, in 
quo caput est Narbonis lauieatum, 
retro, tbrcipes. Epigraphe, non nt 
Patinus edidit, volcano : sed, ut vi- 
dimus in nummo e Gaza Regia, et in 
altero apud D. Abbatemde Fonteny, 
in hac civitate : volcanom : hac sen- 
tentia: 'Valerian© Optimo Liberta- 
tis Conservatori Aurarium Narbo- 
nenses Obtulere Munus : ' Gallice, 
un present travaiM en or. Quamo- 
brem appicti sunt retro forcipes. 
.)(. Victoria in curru bijugo. Infra: 
AiSERNiNO. Sicenim conspicue habet 
nummus Kegius, et alter proxinie lau- 
datus : non, ut Patinus edidit, ^ser- 
NiNO, ut ad Eserninos linjus loci re- 
ferret. Prave. Sententia enim est : 
' Arcum Insignem, Statuendum E 
Regione Narbonis, Imperatori Ne- 
gotiatores Obtulerunt.' Ad Valeria- 
num Imperatorem pertinere hunc 
nummum, alter ex aere minimo admo- 
net, qui est inscriptus : valerianvs 
p. F. AVG. .)(. DEO VOLKANO. Fabcr 
intra aediculam stat,quatuor insignem 
columuis; ad pedes ara est. Senten- 



tia primis singularum vocum literis 
expressa \\?ec videtur esse : * Duci 
Exercitus Orientis Valeriano Opti- 
mo, Lararium Korporafi Aurifices 
Narbonenses Obtulerunt.' Gallice: 
Le Corps des Orfevres de Narbonne. 
Idcirco VOLKANO scribitur, non ' Vul- 
cano,' ut Latini sermonis usus poscit. 
Lararium interpreter atdem aedicn- 
larave argenteam, in qua collocari 
plures Dii possent. Ejusmodi * ar- 
genteas a?des Dianze' commemorat 
Lucas in Actis Apostolorum, xix. 24. 
Est hie Valeriani nummns in Museo 
nostro, ex are minimo: alibi est ar- 
genteus.' Ed. sec. 

"= Fagifulani] Mss. omnes, Fagifu^ 
gali. 

•* Ficolenses'] Unde Ficiliensis ager, 
Frontino de Colon, p. 103. etsi is in 
Piceno locet. 

^ Sapinates] ^ahivov in Samnitibus, 
Ptolem. III. 1. Frontino de Colon, p. 
88. 'Saepinum oppidum Colonia ab 
Impp. Nerone et Claudio est deduc- 
ta.' Gruter. p.441. Mvnicipes. S^- 
PJNATES. Livio X. p. 186. est Sepi- 
num. NunCfSajJiHo, in Comitalu Mo- 
lisii. 

f Tr-eventinates'] Frontino, p. 89. Te- 
reventum oppidum. Nunc Trivento 
ad fluinen Trinium, in Comitatu Mo- 
lisii. 

e Amiternini] 'Afiirepvov Ptolemaeus 
HI. 1. Vestinis attribnit. Hodie S. 
Vittorio, hand procul fontibus Aterni 
amiiis. 

h Cnrenses'] Aliis dicti Cures : ex 
Graeco sermone, Curites : mox ore 



NAT. HIST. LIH. HI. 17. 



659 



vum, Fidenates,' Interamnates,^ Nursini,' Nomentani,"^ 
Rcatini," Trcbulani, qui cognominantur Mutuscc^i,^" et 
qui Suffenates/ Tiburtes,'' Tarinates. In hoc situ ex iE- 
quiculis-" interierc Comini/ Tadiates, Caedici,^ Alfaterni. 
Gellianus auctor est, lacu Fucino haustum Marsorum op- 
pidura Archippe/ conditum a Marsya duce Lydorum : item 
Viticinorum in Piceno deletum a Romanis, Valcrianus. 



nov. et al. Trevenliates Vet. Dalec— 5 Mutuulm Vet. Dalec. Mutusci Chiffl,^ 
—6 Sic ex codd. edidit Hardniniis, eumqne secnti Miller. Bipont. et Franz. 
Acedici Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Liigd. 1G06. Elz. et Gronov. 



NOTiE 



Latino Quiiites. Nunc est oppidnm 
Corese, et Curensis fliivius in Tiberim 
defluens, in Terra Sabina : etsi aliter 
visum Chiverio. Vide Holsten. p. 
107. In decretis Hilari Papa>, p. 
250. subscribit ' Tiberius Curium Sa- 
binorum.' 

» Forumi Fori Decii vestigium nul- 
lum : Fori novi superest, exciso op- 
pido, Episcopium Sabinense, Vesco- 
vio, in terra Sabina. Ibi repertam 
inscriptionem testatur Holsten. in 
Ital. p. 107. FoRONOVARit. Gruter. 
p. 492. FoRONOVANOR. et Frontino, 
p. 101. Foronovanus ager. In de- 
cretis Hilari, p. 219. ' Paulus Foro- 
Dovanus.' 

J Fidenates] Fidenae Balbo, p. 105. 
in Prov. Piceni. Diversi forte a Fi- 



fra Nursiani. 

•^ Mutusccei] Gruter. p. 19. Ivvent. 
Trebvl. Mvtvsc. Item p. 487. Tre- 
bulae Mutuscae frequens nienlio apud 
Jul. Obseq. cap. 102. 103. &c. Hae 
Virgilii TEneid. vu. 'olivifera^ Mu- 
tusca?.' Nunc est Monte-Lionc dclla 
Sabina, infra Reate, in Sabinis. 

P SuffeTiales] Quorum oppidumTre- 
bula Suffena, nunc Montorio di Roma- 
gna, in Sabinis, supra Nerulam, ad 
Curenscm fluvium. 

-1 Tiburtes] A Tibure, Ticoli. Ta- 
rinates, quorum oppidum bodie Ta- 
rano, supra Manlianum, quod Magli' 
ano vocaiit. 

f JEquicidis] Quos ^quiculanos su- 
perius aj)pellavit. 

« Comini] A Cominio oppido, de 



denatibus prima; regionis, de quibus quo Liv. lib. x. p. 1§4. rectius Comi- 
cap. 9. Et sunt ilia; Fidenae tamen nii. 



in terra Sabina, v. mill. pass, ab urbe 
Roma, ut diximus: nunc Castel Giu- 
bileo. 

I" Intci-amnates] Interamne oppi- 
dum Frontino, p. 8(i. 

' Nursini]'Novp<Tla Ptolemaeo, in Sa- 
binis, III. 1. Et nunc Norsia, in Du- 
catu Spoletino. 

"" Nomentani] A Nomentauis pri- 
ma; regionis diversi. 

" Iteati7ii] A Reate, nunc Ricti, in- 



' Archippe] Solinus, cap. 2. p. 12. 
' Archippen a Marsya rege Lydorum, 
quod biatu terrae baustum, dissolu- 
tuni est in lacum Fucinum.' Hinc 
regem Arcbippum in boo tractu im- 
peritasse fmxit Maro, jEiu'id. vii. 
Extare bujus oppidi vestigia ad ri- 
pam lacus, prope Transaco, qu.e ob- 
tegautur, excrescente eo, affirmant 
Marsi. 



6G0 



C. PLINII SECUNDI 



Sabini (ut quidam" existimavere, a religione et Deorum 
cultu Sevini appellati) Velinos " accolunt lacus, roscidis 
collibus.'^ Nar amnis exhaurit illos " sulfureis ^ aquis. 
Tiberim ex his petens replet, e monte Fiscello ^ labens, 
juxta Vacunae ^ nernora et Reate in eosdem conditus. At 
ex alia parte Anio,*" in monte Trebanorum ^ ortus, lacus 
tres amoenitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo,^ de- 
fert in Tiberim. In agro Reatino Cutiliae ^ "^ lacum, in quo 
fluctuet insula, Italias umbilicum esse M. Varro ^ tradit. 



— 7 Trehulanorum margo edd. Dalec. et Gronov. Mox, lacus tris edd. anti- 
quiss. et Gronov. lacus treis nonnullae edd. ante Gronov. — 8 Cutinice Cliiffl. 



NOTjE 



" Ut quidam] Varronem notat, de 
quo Festus : ' Sabini dicti, ut ait 
Varro, quod ea gens praecipue colat 
Decs : airh tov (T($ea6ai,' A Sabino 
Sangi filio, Sabinos appellatos affir- 
niat Cato, apud Dionys. Halic. lib. 
ii. p. 113. 

" ¥€11710$] Alter Velinus, nunc Lago 
de Pi6 de Luco, ab oppido finitimo 
dicitur, in Ducatu Spoletino : Reati- 
nus alter, lago diS, Susanna. 

"' Roscidis collibus'] Qui Roseae cani- 
pos in coronain cingunt : Roseas vo- 
cantur, ut Festus ait, quod in eis arva 
rore humida semper serantur. Ex 
his collibus, uno interciso, emissus in 
Narem fluviuni Velinr.s lacus. Cic. ad 
Attic. IV. 14. ' Reatini me ad sua reyu- 
^rj duxerunt, ut agerem contra Inter- 
amnates,' (cognomine Narte8,)'quod 
lacus Velinus a M. Curio emissus, in- 
terciso monte, in Nar defluit : ex quo 
est ilia siccata, et modice tamen hu- 
mida Rosea.' 

^ Exhaurit illos] Lacus corrumpit, 
in quos conditur. 

y Sulfureis] Ailudit ad Virgilianum 
illud iEneid. VII. 'Suifuiea Nar al- 
bus aqua: fontesque Velini.' 

^ Fiscello] Silius Ital. viii. ' Quze, 
Fiscelle, tuas arces, Pinuamque vi- 



rentem,' Sec. Nunc quoque Monte 
Fiscello, in confinio Abrutii ullerioris, 
ad oppidum Civita Reale : Nari amni 
nomen est Vclino, donee Reate allnat, 
et Velinos lacus sit praeterlapsus : 
post Nera dicitur. 

a Vacu7iai] In monte Fiscello Deae 
Vacuna; neuuis, quam vacantibus et 
otiosis praeesse dicebant. De ea 
Ovid. Fastor. vi. 307. 

^ Anio] Nunc Teverone. Oritur juxta 
oppidum, quod Tpij^a dicitur Ptoie- 
maeo, in Latio, ill. 1. nunc in Campa- 
nia Romana, ut vocant, Tervi vel 
Trevi, ut diximus in prima regione. 

<^ Sublaqueo] Villa Neronis,cui Sub- 
laqueum nomen est, inquit Tacit. 
Annal. xiv. pag. 227. Oppidum fuit 
etiam ante Ncronis terapora, cujus 
villa Sublacensis dicta est ab oppido ; 
oppidum enim juxta lacus positum, 
unde nomen ; villa in editiore loco : 
Nunc Subiaqnu, ad Anienem. 

^ Cutiliw] Nunc Lago di Contiglia- 
710, ab oppido vicino. De insulis Cu- 
tiliensium lacus niulta Macrobius Sa- 
turn. I. 7. Fluitantes Seneca vidisse 
se testatur, ut diximus ii. 96. Memi- 
nit et Dionys. Halic. lib. i. p. 15. 

'^ 31. Varro] Et Martianus lib. vi. 
de Ital. pag. 205. 



NAT. HIST. Llli. in. 18. 



661 



Infra Sabinos Latium est, a latere Piccnura, a tergo Um- 
bria, Apennini jugis Sabinos utrimquc vallantibus.9 

xviii. (xni.) Quinta regio Piceni '^^ est,' quondam uber- 
rimae multitudinis. Trecenta lx. millia Picentium in fideni 
populi Romani venere. Orti sunt^ a Sabinis voto vere sa- 
cro.*'' Tenuere ab Aterno amne, ubi nunc ager Adrianus, 
et Adria colonia' a mari vii. m. pass. Flumen Voraanum:^ 
ager Praetutianus,*" Palmensisque. Item Castrura novum,' 
flumen Batinum,"" Truentum " cum amne: quod solum Li- 
burnorum ° in Italia reliquum est. Flumen Albula : p Ter- 
vium, quo' finitur Prastutiana regio, et Picentium incipit. 
Cupra'' oppidum, castellum Firmanorum : "^ et super id 



— 9 Vet. Dalec. veluntihus. 

Cap. xviii. 1 Cliiffl. Piceni et. — 2 Gronov, et edd. vett. quaedam, voio 
vera sacvo. ' Oinnino legendtim est, voio vere sacro. Quid antem sit ' sacrum 
ver,' et qnem in nstim soieat voveri, notum est ex Stiabonis 1. v. sic legit et 
Chiffl.' Dalec. — 3 Tolet. Flumen Albula Tervium quo ; Sahnant. Flumen Albula 
Tessuinum quo ; Chiffl. Flumina Albula Tervium quo ; Gronov. et al. vett. Flu- 

NOTiE 

f Piceni] Nunc Abrutium ulterius amnam alluit, Teramo. 



dicitur, cum parte aliqua Marcliiae, 
ut vocant, Aiiconitanaj : sed qua ma- 
ri fere utnimque alluitur. 

e Orti sunt] Strabo, lib. v. pag. 
228. 

*" Voto vere sacro] Emissa a paren- 
tibus juventute e finibus patriis, ut 
abircnt in coloniam, voto Diis ante 
concepto, pro feliri rei eveiitu. Vide 
Notas et Emend, num. 73. 

' Adria colonia] Atri, in Abrutio 
ulteriore. 

i Vomanum] Vomano. INIcminit ejus 
Silius, lib. VIII. ' Statque liumectata 
Vomano Adria.' 

^ Pratutianus] De eo Li v. lib. 
XXII. pag. 211. Nos de utroque dice- 
mus, XIV. 8. 

' Castrum riorum] Ager Castranus 
in Piceno, Balbo, p. 129. Nunc ru- 
dera, in ora sinus Adriatic), in ulte- 
riore Abrutio. Calveno. 

'" Batinum] Tordinn, quod Inter- 



Idem qui 
MarpTcos Straboni dicitur lib. v. pag. 
241. In Mss. Reg. 1.2. ritatinuOT. 

" Truenlum] Mela ii. 4. 'Piceni 
littora excipiunt: in quibus Numa- 
na, Potentia, Ciuana, Cupra, nrbes : 
castra autem, Firmum, Adria, Truen- 
tinum : id et fluvio qui preeterit, no- 
men est.' Nunc amnem, Tronto: Tor- 
re ili Seg-uru locum vocant, ubi oppi- 
dum fuit. Castrum Truentinum et 
Cicero vocat, ad Attic, viii. 18. 

" Liburnorum] Qui ex adversa con- 
tinente, hoc est, Illyrico, hue trans- 
gressi, oram banc tenuere, ut iterum 
dicetur cap. scq. 

P Albula] Nunc Ragnoln accolse vo- 
cant, in Marciiia Anconitana. In ejus 
ostio Tervium oppidum fuit, Praetn- 
tianac oraj novissimum. Ultra, Picen- 
tium regio est, ad Anconam usque. 
Vide Notas et Emend, num. 74. 

'1 C«;)r(i] Gruter. pag. 108. Cvpra 
IMar. hoc est, niaritima, ad discrimen 



(m 



C. PLINll SECUNDI 



colonia Asculum,' Piceni nobilissima. Intus, Novana : in 
ora/ Cluana,4" Potentia/ Numana/"^ a Siculis condita. Ab 
iisdem '^ colonia Ancona, apposita promontorio Cumero in 
ipso flectentis se orae cubito:^ a Gargano clxxxiv.^ m. 
pass. Intus Auximates/ Beregrani/ Cingulani,'' Cuprenses '^ 



tnina Alhulates, Suinum, Hdvinum, quo. — 4 Asculum, Piceni nobilissima, intus, 
Novana in ora: Cluana Hardiiin. 1. 2. Miller, et Bipoiit. Asculum. P. n. intus. 
N. in ora : Cluana Fianz. Asculum, P. nobilissima. Intus Novana. In ora Clu- 
ana Reg. Brot. 1. Ed. pr. Rom. Parm. Aid. Jiint. Basil. Liigd. Eiasmi, Da- 
lec. Leyd. Fraiikf. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. — 5 ' Ita bene Editio prin- 
ceps et Reg, 1.' Brutier. CLXXXllI. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Da- 
lec. Lugd. 1606. Leyd. Elz. Gronov. Hardmn. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 



NOTiE 



alterius qnae niontana dicitiir. Kovirpa. 
fiapiTifxa Ptolem. iii. 1. Fiiit in ostio 
ejus rtuvii, quern Tosino vocant, in 
Marcliia Anconitana. 

' Firmanorum] Nunc pauluni a nia- 



NICIP. NvMANAT. Uoiifiava Ptol. et 
Melas. Nunc Humana. 

" Ab iisdem'\ Hoc est, a Siculis, 
lit ait Solinus, cap. 12. pag. 13. sive 
ut ait Strabo, lib. v. p. 241. a Syracu- 



ri semotuni oppiduin Finnanorum, sanis, qui Dionysii tyrannidem fuge- 



Fermo. Gruter. pag. 533. Fir. Pi- 

CENO. 

* Asculutn'] Ascoli. Gruter. p. 465. 

CoLONIiE. ASCVLANORVM. 

' Novana: in oral Nunc Cittd. Nuova 
in ora maris Adriatic!. Hie ager Fo- 
ronovanus Piceni, de quo Balbus, 
apud Frontin. de Colon, pag. 104. 
CUiver. Ital. Antiq. lib. ii. pag. 741. 
pracposterahujus loci interpunctione 
deceptus, longius a mari summovet- 
Sensus linjus loci est, duas esse in Pi- 



rant, condita Ancona est. Apud Gru- 
ter. pag. 465. Colon. Anconitanor. 
Promontorium cui assidet, Crume- 
rum, il Monte Guasco. 

y OrcB cubito] Id eleganter Melaii. 
4. ' Exin ilia in angusto duorum pro- 
niontoriorum ex diverso coeuntium 
inflexu, cubiti imagine sedens, ac 
ideo a Graecis dicta 'Ayk&ji', inter Gal- 
licas Italicasque geutes quasi termi- 
nus interest.' 

^ Auximates~\ Auximatis ager, in 



ceno proprie appellato colonias : al- Piccno, Frontin. de Colon, pag. 102. 



leram intus, Asculum : in ora alte- 
ram, Novanam. 

" Cluana] Fuit in ipso ostio fluvii 
quern Chiento vocaut, quique Mace- 
ratam praeterit : ubi nunc Piano di S. 
Giacomo. Meminit Mela loc. cit. 

* Potentia] TloreyTiain Piceno, Pto- 
lem. III. 1. et Melae loc. cit. Super- 
sunt vestigia baud procul a portu Ki- 
canatico, ubi Abbatia retinet nomen 
S.Mariae ad pedeni Potentiae,ad am- 
iiem Potenza. 

" Numana'] Gruter. pag. 440. Mv- 



Auximum oppidum, nunc Osimo. Ab 
Ancona xii. M. P. recedit in Aus- 
truin. 

* Beregrani]\n Praetutiis apud Pto- 
lemaeum, B€p4Tpa. pro Bfpeypa. In Pi- 
ceno apud Frontin. pag. 108. Vera- 
granus ager. 

*> Cingulani] A Cingulanis prims 
regionis diversi. Horum Cingulanus 
ager in Piceno, apud Balbiini, pag. 
104. qui eadem lege teneri dicitnr, 
qua Potentiuus. Cingulum id oppi- 
dum appellatuin Ciceroni ad Attic. 



NAT. HIST. LIB. III. 19. 



663 



cogiiomine Montani, Falatienses/ Pausulani, Pleninenses,'^ 
Ricinenses/ Septempedani,' Tollentinates,^ Treienses,'' Ur- 
besalvia Pollentini.' 

XIX. (xiv.) Jungetur hie '^ sexta regio, Umbriam cora- 
plexa, agrumque Gallicum circa Ariminum. Ab Ancona 



Franz. — 6 Plynienses Vet. Dalec. Planienses Chiffl. Mox, in eodem codice 
Tolenses pro Tollentinates. Deiiule, edd. vett. Triacenses, urbs Salvia; Pintian. 
Trajanenses, urbs Salvia ; Vet. Dalec. Triacennes, urbs Salvia. 

Cap. XIX. I Ita codd. Repg. ap. Brot. et Ed. pr. Jungitur huic conj. Har- 
duin. Jungitur his Aid, Jiint. Basil, Lugd. Erasnii, Frankt". Lugd, 1606. 



NOT.E 



VII, 13, p. 212. Nunc quoque Cingoli, 
in Marchia Anconitana. 

' Cuprenses] Oppiduni Kovwpa fxov- 
Ttava, Ptolem, in Piceni mediierra- 
neis nibibus, prope * Ripam Transo- 
nani,' ut lestatur hiijiis loci Episco- 
pus D. Azolimis, apud Holsten. in 
Itai. p. 137. 

•^ Falaritnses'] Falerionensis et Pau- 
siilensis ager in Piceno apnd Bal- 
bum, pag. 105. et lOG. Prioris oppi- 
di nidera nomen servant, Faleroni, 
baud prociil Tennae fliivii fontibus. 
Altcriiis, qiiod PauMiIa; in Itiner. 
Anton, dicitiir, in Munte dell' Olmo, 
ex ad verso Maceratas, extant rninap. 
In Marchia Ancon. utrnmque. In 
decretis Hilari Papae, pag. 249. 'Jus- 
te Faberino : Claiidio Pausalano:' 
Ubi nos sic eniendanius : ' Justo Fa- 
lerino : Claudio Paiisidano.' Ple- 
ninenses vero adhiic obscnri. An 
porro satius legi Pleslinenses? Nam 
in decretis Symmaclii, pag. 264. snb- 
scribit, 'Florentius Blestincnsis.' 

* Ricinenscsl Ager Recinensis et 
Ricinensis apnd Front, p. 107. Oj)pi- 
di vestigia ad ripam Potentijp, flnvii, 
niillibns passiuim diiobus a INIacera- 
ta. In vet. lapide apud Holsten. p. 

137. RiCtNlENSES. 

' Septempedani] Oppidum SeTrif'/u- 
xiZa Ptolem. et Frontino,p,107. Sep- 



tenipeda, in Piceno. Id nunc San- 
Severiyio, ad amnem Potentiam, Clu- 
verio, Ital. lib. ii. p. 738. probante 
Holstenio, in Ital. p. 136. 

e Tollentinates] Tolentinns ager, in 
Piceno, apud Front, p. 108. In ve- 
tere inscript. apud Cluver. p. 739, 
MvNiciP, ToLLENTiN, Et nunc Tul- 
lentino, 

'' Treienses] Treensis ager, Fronti- 
no, in Piceno, p. 108. Apud Gruter. 
p. 446. Col. Avxim. et. Mvnicip. 

NVMANAT. OrDO. ET. PI.EBS. TrEI- 

ENSES. Oppidi vestigia extare ma- 
nifesta ad ripam Potentiae amnis, in- 
fra S. Severino, sub I^lontecchio, auc- 
tor est Holsten. pag, 739. 

• Urbesalvia Pollentini] Jungenda 
liaec simul: aut alphabeti ordo per- 
turbabitur : intelligeitduuique Urbe- 
salvia?, sive Urbis Salviir, oppidanos 
cognominari Pollentinos : sicuti ip- 
sam Urbem Salviam, Polleutiam quo- 
que dictam. Citatur enim a Livio 
lib. xxxix. p. 501. colonia Pollentia 
in Picenum deducta. Ptolem. in. 1. 
Otjp^a'S.aXouta. Balbo, in Piceno, pag. 
347. Ager Urbis Salviensis. Nunc 
est Urbisaglia, ad ripam amnis Cliien- 
to, sen Cluenti. 

' Jungetur hie [Jungitur his] Pi- 
centibus. Vel forte rcctius huie, sex- 
ta; videlicet regioni. 



CM 



C. PLINII SECUNDI 



Gallica ora incipit, Togatae Galliae ^ ^ cognomine. Siculi 
et Liburni plurima ejus tractus teniiere, inprirais Palraen- 
sem, Praetutianum, Adrianuraque agrum. Umbri eos expu- 
lerc, hos Etruria, hancGalli.'^ Umbrorum gens antiquissima 
Italiae existimatur, ut quos Ombrios ^ "^ a Graecis putent 
dictos, quod inundatione terrarura imbribus superfuissenl. 
Trecenta eorura oppida* Tusci debellasse reperiuntur. 
Nunc in ora flumen, ^Esis : ^ Senogallia.^' Metaurus '' flu- 
vius ; coloniae/' FanumJ Fortunae, Pisaurum'' cum amne. 
£t intus ' Hispellum/ Tuder. De cetero "" Araerini," Atti- 



Dalec. Elz. et Gronov. — 2 Togata Gallia Vet. Dalec— 3 ' Ombricos Herod, 
in Clio.' Mitnllerbis, Mox, Elz. Dalec. Gronov. al. sxperfuissent CCC. Eorum, 
Sfc—i Ita Chiffl. aliiqiie codci. ap. Hardiiin. item edd. Harduin. I. 2. 3. Mil- 
ler. Bipont. et Franz, colonia edd. vett. ante Harduin. — 5 Et intus Pellum 



b TogatcB'] Et Cisalpinae. 

•= Hanc Gain] Boii Lingonesqne, 
Etruscos atqne Umbros agio pepn- 
lere, Liv. lib. v. p. 98. Vide et Stra- 
hon. lib. V. p. 216. 

'' Quos Ombrios] Ita Solinns, cap. 
2. p. 13. ex M. Antonio, quem lau- 
dat. Stephano''0/i;3pi/coi efOfi^poi, 

« Trecenta eortun oppida] Cato in 
Excerptis Orig. p. 13G. (si tamen ve- 
rus is foetus est Catonis, et non sub- 
dititius:) liabet hspc totidein verbis. 

^ jEsis] ATcris ■norap.'bs, fifra^v 'AjKci- 
vos, KOLi STjwyaAAias, inquit Strabo, lib. 
V. p. 227. inter oppida duo, Anco- 
nam, et Senogalliam : nunc Fiume- 
sino, quasi Esino Fiume. Fuit et am- 
ni colonia cognoininis, Col. JEsis, in 
vetusiis inscriptionibus apud Grute- 
rum, pag. 416. et Reines. pag. 404. 
Unde yEsinatem ex Umbria caseum 
coinmendat inprimis auctor, libro hu- 
jus operis iindecimo, cap. 97. 

s Senogallia] ^■fjva. TaWiKo, Ptoiem. 
III. 1. in Semnonibus. Silius lib. viii. 
* Et Senonum de nomine Sena Gal- 
lorum a populis traxit per saecuia uo- 
nien.' Senones Gallos Alpes trans- 



NOTiE 

gressos habuit conditores: nunc Sin- 
gaglia, in Ducatu Urbini. In decre- 
tis Symmachi Papae, p. 264. ' Venan- 
tius Senogalliensis Episcopus.' 

h Metaurus] Melae ii. 4. flumen Me- 
taurus. Nunc MHaro, vel Mitro: 
Urbini Ducatum praeterluit, in Adri- 
amque devolvitur. 

' ColohicB] Ita scripsi, ex Mss. pro 
Colonia: ut sequentibus tribus oppi- 
dis vox eadem praeterea communice- 
tur. 

J Fanutn] Melae, loc. cit. Colonia 
Fanestris. In decretis Symmachi Pa- 
pae, p. 259. * Vitalis Fanastris ' Epis- 
copus subscribit. Gruter. p. 475. 
Orivndvs. Colonia. Jvlia. Fano 
FoRTVNiE. Nunc Fano, in Ducatu 
Urbinate. 

^ Pisaurum] Gruter. pag. 433. Co- 

LONIARVM. PiSAVR. ET. FaNEST. 

Deducta colonia est ab Antonio, ut 
Plutarchus docet in ejus Vita, pag. 
943. Sed et prius quoqiie, anno fere 
Urbis 569. ut ex Velleio liquet, lib. i. 
Nunc oppido Pharo, amni Foglia 
nomen est, in Ducatu Urbinate. 
' Et intus] Subintellige, colonize 



NAT. HlfsT. LIB. III. 19. 



G65 



diates," Asisinatcs/ '' Arnates,' ^Esinates/ Camertes/ 
Casucntillani/ ' Carsulani," Delates cognomine Salentini, 
Fulginates/ Foroflaminienses/ Forotulienses, cognomine 
Concupienses : ^ Forobrejitani,' Forosempronienses," Igui- 
ni/ '° Interamnatcs, cognomine Nartes:^ Mevanates/ Me- 



Cliiffl. — G ' Ita bene Rezzoniciis ex Inscriptt. vett.' Brotier. Asirinates edd. 
vett. — 7 Casuentini Vet. Dalec. — 8 ' Ita Mss. Keg. et editio princeps. Sine 
aiictoritaie in recentioribus editionibus eniendatuni : Forojulienscs, cognomine 
Concubienses.' Brotier. — 9 Sic ex codd. emendavit Hardnin. consentiente 
Cliiffl. Forohremiiani exhibent edd. vett. — 10 ' Ita cod. Reg. 1. editio prin- 
ceps, et vetus Inscriptio apud Rezzonicum. Dicti quoque sunt I^urini, nunc 



intus : ut superiores dnae in ora. 
Gniter. pag. 351. Col. Jvl. Hispel- 

I-I. Et pag. 19. COLONI.^ TVDER- 

Tis, reperfa inscriptio Tuderti, qnod 
vnlgus nunc Todi vocat, ad Tiberini. 
Apud Frontin. p. 93. Coionia Fida 
Tuder. Hispelium nunc castrum est 
prope Fulginium, Ispello et Spello. In 
decretis Felicis Papap, p. 255. ' Epi- 
phanio Spellati.' 

"' De cctero] Alterius generis, in- 
quit, oppida : ncc jam colonial, sed 
nuinicipia, vel libera, vel stipendia- 
ria. 

" Amerini] Ab Ameria, qnte nunc 
Amelia, in Ducatu Spoletino. 

" Atlidiates'] In Marchia Anconi- 
tana, ad fontes amnis iEsis, oppidum 
est I 'abriano : cujus in agro Attidia- 
liuni pagiis est, Attigio. Vetus In- 
scr. apud Holstcn. p. 83. R. P. At- 

TIOIAT. 

'' Asirinates Mss, omues, pro Asi- 
sinntes, ab Asisio, liujus nunc etiam 
noniinis oppido, D. Francisci cuitii 
ac reiigione satis claro, dc quo ctiam 
Ptoieinaus in Unibria. (Jruter. p. 

21. MVNICIF. ASISINATIVM. 

t Arnates] Ab''Api/a oppido Vilum- 
broruni, apud Ptoleni. iii. 1. Nunc 
Cir.ileUa d'Arno, trans Tiberim, ex 
adverso Perusiae. 

' /Esinnles^ Oppidum Ptolcinaso, 



NOTiE 

Alms. Apud Gruter. p. 4-lG. Cot. 
JEsis, ad amnem cognominem de quo 
supra, in Marchia Anconitana : nunc 
lesi. 

« Camertes^ Oppidum Camerinum : 
nunc quoque Camerino, in Marchia 
Anconitana. 

' Casuentillani^ Casentinum oppi- 
dum, apud Frontiu. p. 83. pro Casven- 
tinum. Gruter. p. 411. Mvnicipi. 
Casventinorvm. 

" Carsulani] Oppidum Carsulae : 
Tacito Hist. iii. p. 77. ager Carsula- 
nus. Apud Plin. Jun. Epist. i. 4. 
• Quant\ini copiarum in Ocriculauo, 
in Narniensi, in Carsulano, in Peru- 
sino tno?' Nunc jacet : rudera in 
Ducatu Spoletino, in itinere a Nar- 
nia Perusium, ad diversorium Carsu- 
1am. 

^ Fulginates'] Fulginium, Foligno, 
in Ducatu Spoletino. Gruter. p. 347. 

FVLGINIA. 

"' Forojiam.^ 4>(5poj ^\aiJ.i.v'wv, Pto- 
lem.iii. 1. Gruter. p. 347. Civitat. 
FoRo. Fi.A. Nunc est castellum For- 
fiamma, niillibus passuuui duobus a 
Fulginio. 

" Forosempron.] ^6pos ^rip-wtpaivlov 
Ptolem. loc. cit. nunc Fossombrone, in 
Uucatu L'rbinate. 

V Iguini [Iguvini] Inscriptio apud 
Gruter. p. 347. Civitat. Igvvinorvm. 



6G6 



C. PLINII SECUNDI 



vanionenses," ** Matilicates : " Narnienses, quod oppidum 
Nequinum*^ antea vocatum est: Nucerini^ cognoraine Fa- 
vonienses, et Camellani:^ Ocriculani,'^^ Ostrani,'' Pitu- 
lani,' cognomine Pisuertes, et alii Mergentini : Pelestini,'^ 
Sentinates,J Sarsinates,^ Spoletini,' Suasani,"' Sestinates," 



Gubbio.' Brotier. Iguini etiam Dalec. Elz. et Gronov. Tguvini aliae edd. 
' Ligunini ex inscripto vetusto lapsde Aldus in Comment. Caes. Inginini\et,' 
Dalec. Inguini Lugd. Eiasmi. Mox, pro Nartes, Gronov. Naries. — II Me- 
vaniolenses Harduin. 1. Mevanienses Aid. Jnnt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. 
Lugd. 160C. Elz. et Gronov. .1/eraHionpns(.s Hardiiini codd. et Vet. Dalec. 
cam edd. Harduin. 2. 3. IMiller. Biponf. et Franz. — 12 Otriculam Aid. Jmit. 
Basil. Lngd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov. ' Ocricwiani legendiiin ab'Ocri- 
cido' Viliimbrorum oppiiio ; cujus meminit et Ptolemaeiis iii. 1.' Dalec. 
Pro Camellani, quod firmant Ed. pr. et Inscriptt. vett. ceteree edd. Camelani. 
— 13 Pestini Vet. Dalec. Mox in Chiffl. Spolentini, Suarrini ; Wet. Dalec. 

NOTiE 

Nunc Eug'ufcjo, in Urbini Ducatu. Igu- niffio iir. 1. in Olunibris: hodie No- 
vium Ciceroni ad Attic, vii. 13. p. 212. cera, inter Asisium et Camerinum. 



et Nonio, verbo 'Apisci :' et in ' Pro- 
jicere,' Iguviui. Vide tractatum sin- 
gulareni Angustini Steuchi Eugubini, 
de nomine Urbis suae. 

* Nartes'] Gruter. p. 422. CivtXAS 
Interamnativm. Nartivm. Abam- 
ne Nare, cui appositnm oppidum, 
quod nunc Ter7ii vocant. 

* Mevanates] A Mevania oppido, 
Bevagna, in Ducatn Spoletino, ad 
amnem Clituninnm. Mrjovavia Pto- 
)em. III. 1. Mevania Lucano i. 473. 
In decrelis Felicis Papae, p. 255. ' In- 
nocentio Mibanati,' pro ' IMevanati.' 

^ 3Ievanionenses] A Mevanione, sen 
niinore Mevania. Vide Notas et 
Emend, num. 75. 

<= Matilicates] Matilica oppidum, 
Frontino, pag. 106. hodieque hiijus 
nominis, Matelica, in Marcliia Anco- 
niiana. In decretis Felicis Papae, 
pag. 255. ' Equitio Matellicati.' 

^ Nequinum] A pud Gruter. pag. 
196. DE Samnitibvs. Neqvinati- 
BUSftVE. A Nare fluvio, quo alluitur, 
alterum nomen liabet ' Narni,' teste 
Livio lib. x. p. 173. 

*■ Nucerini] NouKepia colooia Plole- 



^ Camellani] Id cognomen Nuceriae 
alterius fuit, quae Favonis vicina 
fuit. Camiliani prope Nuceriam fieri 
mentionem, in vetere quodam in- 
strumento, scribit Holsten. in Ital. 
pag. 92. 

s Ocriculani] Sic Mss. et Gruter. 
pag. 422. Straboni, lib. v. pag. 227. 
'OKplK\ot. Nunc Otricoli, in limite 
Ducatus Spoletini, infra Narniam, ab 
Otriculo vetere, ubi Ecclesia S. Vic- 
toris, aliquantiim dissitum. 

^ Ostrani] Oppidum "Oarpa Ptole- 
maeo, in Seninonibus mediterraneum. 
Nunc extant vestigia sub Monte Nuo- 
vo, ad ripam Misae fl. qui juxta Se- 
nogalliam in mare influit. Vine. Mar. 
Cimarelli, Hist. Gall. Senon. ii. 4. 

' Pitulani] Et Pitulum ab his di- 
versum, jam in prima regione vidi- 
mus. 

J Sentinates] Frontino de Colon, p. 
107. ' Sentis oppidum.' Apiid Gru- 
ter. p. 467. Ordo. et. Plebs. Senti- 
nati. '^ivrivi.Ttev meminit Dio lib. 
XLViii. p. 364. 

^ Sarsinates] Apud Gruter. pag. 
1095. Sarsinativm. lideni Sassi- 



NAT. HIvST. LIB. III. 19. 



6C7 



Suillates," Tadinates,'' Trebiates," Tuficani/ Tifernates 
cognomine Tiberini,'*' et alii Mctaurenses: ' Vesionicates, 
Urbanates cognomine Metaurenses, et alii Hortenses : " 
Vettonenses/^ " Vindenates/^ Viventani. In hoc situ in- 



Spoletini, Sitnrrenni ; Csronov. et a\. \ett. Spoletini Suarrani. — 14 Tibcrnates c. 
Tiberini Chiffl. Tifernates cognomine Tiburini Vet. Dalec. Tifernates c. Tiber- 
<ini edd. vett. ct Gronov. Mox, Chiffl. Vesinicates. Vro Urbanates eM. velt. 
et Gionov. Urbinates. — 15 Mettionenses Chiffl. Vetlioncnses odd. vett. et 
Groiiov. Mox, Vindinates edd. vett. item Elz. Gronov. Harduin. 1.2.3. 
Miller. Bipoiit. et Franz. Vindenates Ed. pr. et Inscriptt. vett. ap. Brotier. 



NOTiE 



nates dicti, apud Martial, iii. 58. et 
apud ipsum Gruteriini, pag. 322. 474. 
923. aliasque. Nunc etiam Sassina, 
in limite Romaniolx, ad Sapim flu- 
men, Savio. 

' Spoletini] Spoletnm Spolete. 

™ Suasani] Ut prius Asirinates,pro 
, Asisinates d'lc.ti : sic modo Suarani in 
Mss. pro Suasani. Fiiit in Senogal- 
liensi agro Ducatus Urbini. Situm 
oppidi, ac vestigia, describit accu- 
rate Cimarellus ii. 5. 

" Seslinales] Prope fontes Pesau- 
ri fluniinis, Monasterium esse ait Clu- 
verius Ital. lib. ii. pag. 622. cui Ses- 
tino nomen. Apud Gruter. pag. 108. 
Sestino. 

Suillates'] Nunc Sigello, in limite 
Marchiae Anconitana^, hand procul 
Iguvio. Chiver. Ital. lib. ii. pag. 017. 

P Tadinates] Tadinarum mentio 
apud D. Gregor. rcferente Holsten. 
in Ital. pag. 85. Vestigia inter No- 
ceram et Gualdnm, in confinio Duca- 
tus Spoletini, et Marchise Ancon. 
conspici etianinum ait. 

1 Trebiates'] Ab oppido Trebia, 
nunc Trevi, inter Fulginium et Spo- 
leium. Itiner. Hicrosol. ' Spoleto 
Trevis, xii. Fnlginis, v.' 

' Tuficani] Ptolema>o ill. 1. 'lovcpi- 



Attidinm. 

« Tibernni] Hi ab amne Tiberi, istJ 
a Metauro fluvio, quern accoluere, 
nomen sortiti sunt. Tifernum Tibe- 
rinum, Citt(\ diCastello: Metaurense, 
S. Angclo in Vudo, in Ducatu Urbi- 
nate. In decretis Hilari Papae, pag. 
250. subscribit ' Lucifer Tifernis Me- 
tauris.' Et in decretis Symmachi, p. 
265. 'Innocentius Direntium Tiberi- 
norum:' credo, pro ' TifernatiumTi- 
berinorum.' Plinius Junior, Epist.iv. 
1. ' Oppidum est praediis nostris vi- 
cinnm. Nomen est Tiferni Tiberini.' 

' 3Ietaurenses'] A Metauro rursum 
Urbinatibus his cognomen : nunc 
Custel Durante. Cimarell. ii. 2. 

" Hortenses] Horuni opi)iduni Ur- 
binum, nobis Urbin: Ducatus titulo 
nobile. 

" Veltonenses] Antonino, Vetona, 
XIV. M.P. a Perusio. Nunc Bettona, 
infra Assisium. Apud Gruter. pag. 
487. R. P. Vfttonensivm. 

" Vindenates] Apud Gruter. p. 411. 
MvNicip. Casventinorvm. vinde- 

NATIVM. V. B. ET. QVIDQVID, &C. 

Scriptum hand dubie fuit, vin. hoc 
est, Vibentanorum, quos cum Vinde- 
natibus conjiiugit auctor. Vibentani 
enim, pro Viventanis, ut in Salonins 



Kov in Olumbris, pro ToixpiKov. Fron- nummo e Gaza regia, beneki. gene- 

tino, pag. 108. Tuficum oppidum. trici. pro veneri. Et in Trajani 

Fuit, auctore Holsten. in Ital. p. 91. nummo, Uanvvivs, vicissim, pro 

inter Matelicam et Fabrianum, prope Danvbivs, 



G68 



C. PLINII SECUNDI 



terieie Feliginates, ct qui Clusiolura tenuerc supra Inter- 
amnam : et Sarranates, cum oppidis, Acerris," quas Va- 
triae "^ cognominabantur, Turocelo, quod Netriolum.'7 Item 
Solinates Curiates,'^ Fallienates, Apiennates. Interiere et 
Arienates cum Crinovolo, et Usidicani, et Plangenses, 
Pisinates, Ca^lestini. Ameriam suprascriptam Cato ^ ante 
Persei bellum conditam annis dcccclxiv.'^ prodidit. 

XX. (xv.) Octava regio determinatur Arimino, Pado, 
Apennino. In ora fluvius Crustumium/ Ariminum'' colo- 
nia cum amnibus Arimino et Prusa.' Fluvius hinc Rubico/ 
quondam finis ^ Italiee. Ab eo Sapis/ et Vitis, et Anerao : 
Ravenna Sabinorum*^ oppidum, cum amne Bedese,s ab 



— 16 Gronov. quts Vafria. — 17 Vetriolum Aid. Jnnt. Basil. Liigd. Erasmi, 
Dalec. Liigd. 1606. Elz.et Gronov. — 18 Itaex rodd.eniendavit Hardiiin. con- 
sentiente Chiffl. ita quoque edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Suriates Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Lugd. 1C06. 
Elz. et Gronov.— 19 Chiffl. DCCCCLXHI. 

Cap. XX. 1 Ita codd. Regg. Ambrosian. et Ed. pr. Arimino et Aprusa 



NOTiE 

'' Acerris] Alice sunt Acerrte in 
prima regione, de quibiis Livius, lib. 
xxni. pag. 233. Stephani forte 'A- 
X^ppoLi, fieTa^v rod HdSov koI toj:' 'AA.- 
Tre'coi'. Ue his niulta Cluver. Ital. lib. 
I. pag. 244. 

y Cato] Sic Annius qiiidem Viter- 
biensis in falsis Excerptis Originum, 
quae Catoni ascripsit, pag. 141. 

* Crustuminm] Rapax Crnstnmium 
Lucano ii. 406. cum oppido cogno- 
mine, non procul Arimino, inquit 
Schol. Lucani Siilpicius. Nunc Conca 
dicitur, inter Pisaurum, (ubi orae 
lustrandae cap. sup. Plinius finem 
fecit,) et Ariminum, in Adriam la- 
bens. 

•» Ariminurn] Nunc Rimini. Gru- 
ter. p. 481. Colon. Arim. Hanc am- 
nes duo alluiint : latere meridiano, 
Ausa: septemtrionali, Murecehia. Hie 
Plinio, Ariminum : ille Aprusa, dicti. 
Vide Raph. Adimari de Situ Arimin. 
p. 49. 



<= Rubico'] Nunc Luso, ut egregie 
demonstrant, tum scriptor citatus, 
de situ Arimin. pag. 15. tum Jacob. 
Villanius, libro cui titulum fecit, 
' Ariminensis Rubicon.' Deductam 
eo coloniam, annoUrbis 486. ex Vel- 
leio, lib. I. scimus, Sempronio, Ap- 
pioque Coss. 

<J Quondam finis'] Ante divisionem 
Italiae ab Angusto factam. Vide Lu- 
can. I. 215. 

<^ Ab eo Sapis] Haec fluvionim no» 
mina : Sapis Caesanam alluit, unde 
et Savio et Rio di Cesena dicitur a 
Baccio de Vinis Ital. lib. v. pag. 263. 
Vitis est Bevano: Anemo deinde se- 
quitur, qiiem Montane vocant : qui 
Ravennam a septemtrione alluit. Ex 
his prioris tantum fliivii mentio in 
vetusto lapide apud Reinesium, pag. 
479. Inter. PoNTEM. Sapis. &c. 

f Sabinorum] A Sabinis conditum. 
Sed prius a Thessalis, ut auclor est 
Strabo lib. v. pag. 214. 



NAT. HIST. LIB. III. 20. 



669 



Ancona cv. m.^ pass. Nee procul a mari, Umbrorum '^ 
Butrium.5 Intus coloniaj: Bononia,' Felsina vocitata, 
cum princeps EtruiiaeJ esset: BrixilJum/'' Mutina,' Parma, 
Placentia. Oppida : Casscna,"' Claterna, Forum " Clodii, 
Livii," Popilii,^ Truentinorum, Cornelii : Faventini,'' Fiden- 



Gronov. Hardiiin. et edd. recentt. — 2 Ita ex codd. emendavit Hardiiimis, 
cum aiitea legtretiir CII. M. — 3 Umhrorum Hrutium Cliiffl. — 4 Drixella Pin- 
tian. Mox, Mutina parva Chiffl. — 5 PompUii Vet. Ualec. Mox, pro Truen- 

NOT.E 

? Bedese] Nunc Ronco et Bedcse Bononiam, jam turn D, Ambrosii ae.vo 



vocant : Ravennara fere cingit a me- 
ridie. 

'' Umbrorum'] Subintellige oppi- 
dum, al) Umbris conditum. Bovrpios 
rfjs 'Paoue'wTjs ir6Ki(Tixa, Straboni lib. v. 
pag. 214. et Stepbano. PtolemaEO 
III. 1. in Cenomanis, male. 

• Bononia] Mela ii. 4. * Mutina et 
Bononia coloniae Romanornm.' A 
quibiis dediicta colouia fuerit diver- 
sis temporibiis, colligit Cluverius 
Ital. lib. I. pag. 283. Adda Dionem 
lib. L. pag. 422. Do Felsina[> cogno- 
mine Pseudo-Cato, in Excerptis, pag. 
135. 

J Etruricel Rebus Tuscorum florcn- 
tibus, cum uuiversa qiioquc Italia 
Tyrrlienia nuncuparetur. 

k Brixillum] Vel Bpi^e\^ov, ut Plo- 
lem. III. 1. in Gallia Togata. Nunc 
BresseW), ad I'adiim, in limite Duca- 
tus Mantuani. 

' Mutbui] Modene, Colonia Livio 
lib. XXXIX. pag. 504. et Parma quo- 
que : de qua speciatim apad Gruter. 
inscriplio, pag. 492. Col. Ivl. Avg. 
Parm. Placentiam coloniam esse 
factam belli secundi Piinici aimo pri 
mo, scribit Ascon. Pcdian. ad Orat. 
Cic. in Pison. pag. 2. ' Sub adven- 
tum in Italian! Hanibali?,' Velloius 
lib. I. 

•" Casena] Nunc qnorpie Cesenti, 
ad auHiem Savio. Clateniam prope 



in minis jacuisse, vidit Holsten. in 
Ital. pag. 14. 

" Fonim] Quid Fora essent, dixi- 
mns cap. 5. P'orum porro, ne turbe- 
tnr series elementorum, singiilatini 
in his omnibus repetendum : nt sit 
Foro-Claudii, Foro-Livii, Foro-Popi- 
lii, vel Populi : Foro-Truentinorum, 
Foro-Cornelii. 

oLu'iJ,^-c.] Livii, apud Anton, male 
Julii: nunc Forli, in Konianiola Po- 
pilii, quatuor a Foro Julio mill. pass. 
Fi'iiimpopolo : seepius Forli piccolo, 
seu Forum Livii minus vocitatum. 
Truenlinorum, in vet. inscr. apud 
Gruter. p. 492. Forodrvext. Ho- 
die Bertinoro, baud procul Arimino. 
Cornelii, nunc ImoUt est, in Romanio- 
la, ut recte Cluverius probat, Ital. 
lib. I. p. 290. Hoc loco libri vulgati 
Cornelii, Laccini, fere exiiibent : se<l 
posterioreni vocern, cum nee ulli earn 
IMss. codices agnoscant, nee oppido 
nlli eo nomine Geo!;rapborum quis- 
quam adjudicet, intrepide induxi- 
mus. De foro Cornelii, Prudentius 
TTepl (TTtcpivoiv, Hymn. ix. in S. Cas- 
sianiim : ' Sylla Forum statuit Corne- 
lius : hoc Itali urbem Vocitant ab 
ipso conditoris nomine.' 

1' Faventini] Fa'rnza, in Romaniola. 
Fidentini, a Fidentia, ijua de Ptolem. 
III. 1. in Togata Gallia: ubi nunc 
Borgo di S. Uomninu, ultra Cremo- 



670 



C. PLINII SECUNDI 



tini, Otesini,') Padinates, Regienses ' a Lepido, Solonates/ 
Saltusque^t Galliani qui cognominantur Aquinates : Tan- 
netani,^ " Veleiates ^ cognomiue veteri Regiates : Umbra- 
nates. In hoc tractu interierimt Boii, quorum tribus cxii. 
fuisse auctor est Cato: item Senones, qui ceperant Ro- 
mam."* 

(XVI.) Padus 6 gremio 9 Vesuli ^ montis celsissimum in 
cacumen Alpiura'' elati,'° finibus Ligurum Vagiennorum,'^ 



iinorum margo edd. Dalec. et Gronov. Brintanorum.—G Cornelii, Laccini, Fa- 
rentini, Gronov. et al. vett. Cornelii, Licinii, Facentini Cliiffl.— 7 Ita codd. 
Kegg. Brot. Vaiic. Riccard. et Medicai ; nee aliter Ed. pr. Rom. et aliae an- 
tiqniss. Sallesque Hardiiin. 1. 2. 3. et recentt.— 8 Tannitani Regg. Brot. 
Cliiffl. Riccard. et Medic. Tanetani edd. vett. item Elz. Gronov. Harduin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Mox pro, cognomine veteri Regiates, qnod 
ex conjectura Rezzonici recepit Brotier, c. Vecteri: Regiates exhibent Aid. 
Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec, Lugd. 1606. Elz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz, c. Vecteri: Vagiates Pinet. Deinde Umbanates 
Cliiffl. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont, et Franz. Umhinates Vet. Dalec. 
* Immo Umhranates ; nam Umbinales in sexta regione censentur.' Gelen. — 
9 Padus gremio Harduin. 2. 3. Bipont. et Franz.— 10 Ita codd. Harduini.Da- 
lee, et Cliiffl. item edd. Harduin. et recentt, in cacumen elati Gronov. et edd. 



NOTiE 
nam Padumque, in limite ditionis Tanedo. 



Mediolanensis : ut recte Cluver, lib. 
I, pag. 268, 

1 Otesini] Vetus inscript. apud Clu- 
ver, lib, I. pag. 282, Reip. Otesino- 
RVM. Padinates, ubi nunc castel- 
lum Bondeno, ad Panari, Padique 
confluentes, ut Cluverius conjicit, loc. 
cit. 

^ Regienses} Regium Lepidum co- 
lonia dicitur a Ptolem. loc. cit. No- 
men ab /Emilio Lepido habet: nunc 
Reggio, in Ducatn Mntinense. 

^ Solonates] Gniter. pag. 1095. So- 
LONATivM. Ariminensivm. Nunc 
Citta del Sole, iv. mill. pass, supra 
Forum Livii. 

' Saltusque [Saltesque]'^ on Saltusque : 
nt prius: neque enini nemorum, sed 
populorum noinina nunc qujeruntur. 

" Tannetani] Antonino, Tannetum, 
octavo a Parma lapide, Tuvtitov Pto- 
lem. hi. 1. in Togata Gallia, Nunc 



" VeleiatesjSfc.'] Rectins forte lege- 
retnr, Veliates, cognomine veteri Regi- 
ates: id enim ordo literarum exigit, 
ne interturbetur. 

" Ceperant Romam} Brenno duce. 
Vide Liv. lib. v. p. 98. et 99. Polyb. 
lib. II. pag. 150. Paul. Diac. Rerum 
Longob. XI. 24. Id vero contigit an- 
no Urbis cccLxiv. XIV. Kal. Sextiles, 
nt ait Tacitus Annal. xv. pag. 254. 
De Boiornm excidio, vide Polyb. lib. 
II. De Senonum clade, Florum 1. 13. 

a E gremio VesuW] Le Mont Visoul, 
in Sabaudia. Haec verbis totidem 
Martianns lib. vi. de Italia, pag. 205. 
et Mela ii, 4. 

^ Cacumen Alpimn'] Ita Mss. et 
Martianns : hoc est, qui plurimum 
inter Alpinos montes assiirgat, 

•^ Vagiennorjiin} De his egininSj 
cap. 7. 



NAT. HIST. LIB. III. 20. 



()7l 



\isendo fonte*^ profluens, condensqne sese cuniculo, et in 
Forovibiensium ^ agio iteriim exoriens, nulli amiiium cla- 
ritatc inferior : Graecis" dictiis Eridanus, ac poena Phae- 
tliontis illustratus : augetur ad Canis ortus liquatis nivibus : 
agris quamvis torrentior,'^^ nil tamen ex rapto sibi vindi- 
cans, atque ubi liquit agros, ubertate largior : treceutis m. 
pass, a fonte addens meatu " duodenonaginta, nee amnes 
tantum Apenninos Alpinosque navigabiles capiens, sed 
lacus quoque immensos in eum sese exonerantes, omni nu- 
mero xxx. fluminas in mare Adriaticum defert. Celeber- 
rima ex iis, Apennini latere jactum Tanarum:^ Trebiam 
Placentinuni : ' Tarum,J Inciam, Gabellum, Scultennam, 
Khenum:'' Alpium vero Sturara/ Orgum,'* Durias duas,-" 



vett. Mox Ligurum Gabiennorum Vet. Dalec— 11 Vet. Dalec. a Gracis. 
Paiilo post, Cliifti. inlustratus : a. ad C. oitian.— 12 Ita codd. Hardiiin. et Da- 
lee. cum edd. Ilardnin. et recentt. af^ris, quam navigiis torrentior eAi\. vett. 
et Gronov. Vid. Not. Var. Mox vendkans codd. Dalec. et ChifH.— 13 Mar- 
ge edd. Dalfc. et fiionov. meatiii, ut sit Padi cursiis P. 3088. — 14 Sic codd. 
Ciiiffl. et Hardiiin. item edd. Harduiu. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 

NOT;E 

d Viscndu fonte] Singular!, mirabili, Romanorum insiguis, Placentinos ir- 



conspicuo : qtioniam videlicet niediis 
diebus aestivis velut inlerqiiiescens 
semper erat, nt dictum est ii. 106. 
Sic idem Plinius, x. 44. upiipam dix- 
it, 'crista visendam plicatiii.' 

<= Forovibiensium] In parte Vibieni 
agri, inqiiit Maitianiis, quod idem 
est. De Fore Vibii, cap. seq. 



rigat campos, unde ei legitimum Pla- 
ceiitini cognomen. Vulgo Trebhia. 

J Taruni] Tare, per agrurii Par- 
menseui dccurrit. Niciam Lenza vo- 
cant accolae Brixellenses. Gabel- 
lum, la Scccliia, Mantuani, quorum in 
agro ex adverso Mincii conlluentis in 
Padum delabitur. Scultennam Pa- 



' Agris quamiLs torrent ior]Qua.m\ IS 7W)o Ferraiienses, quorum in extre- 
auctiis, inquit, in adjacentes agros ma ditioue is Padum siibit. 



Padiis irruat, fociindiores illos red- 
dit humectando, etubertateni eis lar- 
giendo : non exliauriendo vastat, aut 
dcpopulatur. Vide Notas et Emend, 
num. 76. 

K A'A'A'. Jlumina] Martianus, loc. 
cit. et Soliinis cap. 2. p. 14. Ad xl. 
hodie Geograplii numerant, qiiovum 
XV. l*va rcci|)it rii>a, rcli(]na dextera. 

'' Tanarum] Tuuaro, nobis Ic Tumr. 
In Padum inHuit juxta 0[>piduin Bas- 
signano, in Liguria. 

Trel>iain Placcnt.] Trebia, clade 



I* Klienum] Hunc Silius lib. viri. 
non Rbenuin absolute, sed parvuin 
Rbenum appellavit, ut a Germa- 
nico eum Rlieno distingueret : ' Par- 
vique Boiionia Rbeni,' inquit: nam 
Bononiam Rlicnus pra:>fluit, quem ac- 
colae Reno vocitant. 

' Sluram] Stura nomen hodieque 
retinet, iiaud procul Augusta Tauri- 
iioniin. Orguin Oreo vocant accolap. 
Vide Notas et Emendationes num. 
77. 

" Durias duas] Ita libri omnes : 



672 



C. PLINII SECUNDI 



Sessiten," Ticinum,'' Lambrum, Adduam, OUium, Mincium. 
Nee alius amnium tana brevi spatio majoris incremcnti 
est. Urgetur quippe aquarum mole, et in profundum 
agitur, gravis terrte, quanquam deductus '' ? in flumina, et 
fossas inter Ravennam Altinumque per cxx. m. pass, 
tamen qua "^ largius vomit, septem maria dictus facere. 

Augusta fossa '7 Ravennam trahitur, ubi Padusa '' voca- 
tur, quondam Messanicus appellatus. Proximum inde ' 
ostium magnitudinem portus habet, qui Vatreni^ dicitur, 
quo Claudius * Caesar, e Britannia triumphans, praegrandi 
ilia domo verius quam nave intravit Adriam." Hoc ante 
Eridanum ostium dictum e.st, aliis Spineticum,'^ ab urbe 



Morgum edd. vett. et Gronov. — 15 Margo edd. Dalec. et Gronov. diducttis. — 
IG Ita codd. Hardnini et Cliiffl. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. et recentt. Alti- 
numque CXX. M. pass, tamen quia edd. vett. et Gronov. — 17 ' Ita bene codd. 
Regg. 1. 2. sic quoque esse emendandum lecte vidernnt Cluverius et Rezzo- 
niciis.' Brutier. Arigiinta fossa edd. vett. item Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Mil- 
ler. Bipont. et Franz. — 18 Vet. Dalec. Spireticum. Mox codd. Chiffl. et 



etsi ex Grammaticorum legibus duos 
rectins videatur. Diuia minor, la Pe- 
tite Doire, Taurinensem agrum ; Ma- 
jor, La Doire, Montisferrati partem 
alluit, quas Boream spectat. 

° Sessite7i'\ Qui Sessis Ennodio di- 
citur : Vercellensibus accolis la Ses- 
sia. 

° Ticinum'] Tesino. Papiam alluit, 
Pavie, cui et suuni nomen impertit. 
Lambrum il Lambro vocant, etjiume 
di Marignano : inter Ticinum et Pla- 
centiam : mox Addua, supra Cremo- 
nam, Pado excipitur: Ollius, Oglio, 
inter Cremonam et Mantuam. Hanc 
denique Mincins alluit, Menzo, Ul- 
vosum Lambrum, cceruleum Adduam, 
pigrum Mincium appellat Sidonius i. 
5. De amne Addua multa Cassiodo- 
lus pereleganter xi. 14. 

P Qiianqxuon deductus] Divisus, dis- 
tractusque phirimis, inquit, manu 
factis fossis, fluminibusque, inter Alti- 
num et Ravennam, cxx. M. passuum 



NOT^ 

.spatio Padus attenuatur, exhanritnr- 
que : nihilominus qua parte majorem 
evomit vim aquarum, non stagna sive 
paludes, sed maria septem facere di- 
citur. 

1 Ubi Padusa'] Virgil. jEneid. xi. 
457.'Piscosove amnePadusa'.' Quem 
in locum Servius: ' Padusa,' inquit, 
' pars est Padi, quae quibusdam loci:? 
facit paludem, quae plena est cygno- 
rum.' Loci hujus intellectus est Pa- 
dum ea parte, qua Ravennam fossa 
trahitur, Padusam vocari, quondam 
etiam ibi Messanicuni appellatum. 

■■ Proximum inde] Padusa, sen Pa- 
di ostium, nunc Porto di Primaro. 

^ Qui Vatreni] Ab amne Vatreno, 
de quo mox, in Padum influente. 

' Claudius] Anno U. C. Dccxcvii. 
C. Crispo II. T. Statilio, Coss. Dio, 
lib. LX. p. 680. 

" Adria)n] Mare Adriaticum. Sic 
Horat. I. Od. 33. ' Fietis acrior A- 
driae.' 



NAT. HIST. LIB. III. 20. 



673 



Spina, quae fuit' juxta, prasvalens, ut Delphicis'' credituin 
est thesauris, condita a Diomede. Auget ibi Padum Va- 
trenus " amni.s ex Forocorneliensi agro. 

Proxiraum inde ostium Caprasiae/ dein Sagis, inde 
Volane,'9 ^ quod ante Olane vocabatur. Omnia ea flumina, 
fossasque, primi a Sagi'' fecere Tusci : egesto amnis impetu 
per transversum in Atrianorum paludes, quae septem maria 
appellantur, nobili portu oppidi Tuscorum Atrial,'' a quo 
Atriaticum mare ante appellabatur, quod nunc Adriaticum. 

Inde ostia'^ plena, Carbonaria ^° ac fossiones Philistinae, 
quod alii Tartarum "^ vocant : omnia ex Philistinae fossa? 
abundatione nascentia : ^' accedentibus Athesi*' ex Triden- 



'Da\ec. qua fuit juxta prcEvalens. Delphicis (ut creditum est) thesauris a Dio- 
mede condita. — 19 Alana Cliiffl. Paulo post, pro Sagi codd. Ctiiffl. el Dalec. 
exhihent Asagi. — 20 Ita codd. Aiiibrosiaii. et Editio priiiceps. Inde ostia 
plena: Carbonaria in ceteris edd. — 21 Codd. Dalec. abundatione enascentia. 
Mox Atliesi edd. ante Brotier. Atesi Editio princeps et Rezzouicus. Deinde 



NOTiE 



* Quce/uit] Iiiteriisse jam apvo suo 
signifirat. AIj ea ostium SirivTJra vo- 
cat DioDys. lib. i. p. 15. 

* Ut Delphicis] Spinetarum tlie- 
.sauruui Dciihis ostendi solitum auc- 
tor est Stral)o lib. v. p. 214. Oppi- 
dum a Diumede conditum, Pseudo- 
Cato in Exc. Orig. p. 135. 

* Vatrenus] Idem Sateriuis vocita- 
tus, niodo Santerno, qui P'orum Cor- 
iielii alluit, hodie, ut dixinius, Imola. 
ISIartialis, ill. 67. de pigris iiautis : 
' Cessatis pueri, niliilque mostis, Va- 
treno, Eridanoque pigriores, Quorum 
per vada tarda navigantes,' &c. 

y Caprasicc] Caprasiae et Sagis, 
quae Padi ostia fuerunt, nunc obscu- 
rior investigatio est, locorum facie 
imnuitata stagnis ('omaclensibus, 
Stagni di Comacchio. Superest iiiajus 
ibi ostium unum, quod hodie Porto di 
Magnavacca nominent : quoil sive Ca- 
prasias, sive Sagin, possis interpre- 
tari. 

' Fo/nne] Ab nppido, quod liuic 
Dclph.el Var. Clus. Pliniua, 



Eridani alveo impositum est, hodie- 
que ei ostio nomen, Por<o di Volana: 
amni ipsi, a Ferraria usque ad osti- 
um, // Po di Volana. 

* A Sagi] Ita libri omnes. Oppidi 
id noiiien videtur fuisse de quo Pseu- 
do-Calo in Excerpt. Orig. p. 136. 
' Post Padi ostia Ravenna, . . . Inter- 
iit Saga, oppidum Etruscorum : ubL 
et Atria, a quo mare Atriaticum, 
quod nunc Adriaticum.' 

•* Atriee] Longe haec diversa ab 
Adria colonia quints regiouis, sive 
Piceni, de qua cap. 18. Retinet no- 
men Adria tenue magnae urbis vesti- 
gium : episcopali tamen titulo no- 
bile, inter Padi et Atliesis ostia. 

« Inde ostia] Quae magis in Boream 
vergunt. 

•^ Tartarum] Hodieque Tartaro. 
Meminit liujus Tacitus Hist. iii. 
p. 03. 

^ Atesi [Athesi] L'Adige. Veronen- 
sium anmis est. 



2 U 



,674 C. PLINII SECUNDI 

tinis ^ Alpibus, et Togisono ^ ex Patavinorum agris. Pars 
eorunk et proximum portum fecit Brundulum,'' sicut Edro- 
nera' Meduaci duo/'^J ac fossa Clodia. His se Padus 
miscet, ac per ha^c effiinditur, plerisque, ut in vEgypto 
Nilus, quod vocant Delta, triquetram figurara inter Alpes 
atque Oram maris facere proditus, stad. duura m. circuitu. 
Pudet a Graecis Italiee rationera ^^ miituari. Metrodorus ^'■ 
tamen Scepsins dicit, quoniam circa fontem arbor multa 
sit picea, quales Gallice vocentur Padi, hoc nomen acce- 
pisse/4- Ligurum quidem lingua amnem ipsum Bodincum ^^ ' 
vocari, quod significet fundo carenteni. Cui arguraento 
adest oppidum juxta Industria,'" vetusto nomine Bodinco- 
magum, ubi pra;cipua altitudo " incipit. 

XXI. (XV II,) Transpadana appellatur ab eo regio un- 
decima,' tota in mediterraneo, cui maria cuncta fructuoso 
alveo * iraportat/ Oppida : Vibiforum,'' Segusio.'^ Colo- 



Vet. Dalec. Alpibus el Trogisono. — 22 Ita codd. Regg. Brot. Editio princeps, 
et Rezzonirns. Medonci duo edd. vett. item Gionov. Haidniii. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Fianz. — 23 Margo edd. Daler. et Gionov. Italire namitionem. — 
24 Ita rodd. Haidniii. el Cliiffl. item edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Biuont. 
et Franz, vocentur, Padum hoc nomen accepisse edd. vett. et Gronov. — 25 Bo- 
dingum margo edd. Dalec. et Gronov. 

Hap. XXI. 1 Vet. Dalec. nona hie et in lemmafe imjns capitis. — 2 ' Ita 

NOT^ 

*" Tridentinis] Eaedem Rlia-ticae ap- Padum appeiiatnm esse ait. Mena- 

pcUantnr, a capite Rliastiae Tri- gins in Origin. Ital. p. 702. a Graeca 

dento. Comitalum Tirolensem a Ve- voce Pddos, fjnas profnndiim sonat, 

netis, ab Insubribns Rhaetos dister- Padi nuncupationem derivat. 

minant. ' Bodincum] Polybiiis lib. ii. ab 

s Togisono} H oiVie Bachiglione. accolis ait BdStYifoj/ vocari. Nic. Clio- 

h Brundulutn] Nunc quoque Bron- rier Hist. Del[)liin. lib. ii. p. 94. ait 

dolo. voculam Inc, sine ; Bod (unde Gallis 

* Edronon] Nunc Chioza. etiamnnm le Boul) fineni, fundum, 

i Meduaci duo] B)enta,et Brenfella, sive extremum significare : Bodin- 

accolaR vocant. Fossa Clodia ea niihi cum proinde, voce ex utraque con- 

esse videiur, quam nunc Fossam Pal- flata, fundo carentem sonare. 

tanani appellant. "» Industria] Casal, de quo cap. 7. 

'' Metrodorus] Et Pseudo-Cato in in regione Italiae nona. 

Excerpt. Grig. p. 135. et 13G. Scali- " Altitudo] Padi fluminis. 

get. Exercit. 37. p. 154. ab Syroruni * Fructuoso alveo] Padi alveo, ob 

voce Pad, quae canipum significet, importationem variarum mercliim. 



NAT. HIST. LIB. III. 21. 



675 



iiiae ah Alpiuin radicibiis, Augusta Taurinorum/' antiqua 
Ligurum stirpe, inde navigabili Pado.' Dein Salasso- 
runi +^ Augusta Praetoria, juxta geminas Alpium fores 
Graias ^ atque Peninas.^ His Poenos,s Gratis Hcrculera 
transisse memorant. Oppidum Eporedia,'' Sibyllinis a 



bene cod. Reg. 1. Ambiosian. et Rezzoniciis ; ncc aliter Pliiiiiis, xix. 2.' 
Brotier. CeteriK edd. exhibent, /ri/c<«oso alveo important. Mox Vet. Dalec. 
Bivifurum ; Editio princeps et Reg. Biot. 1. Vibiforum ; edd. vett.cuin Gro- 
nov. Hardiiin. 1.2.3. Miller, et recentt. Vibiforum. Deinde pro Segusio 
Ptolemaeiis liabet Setusum. — 3 Cliiffl. inde navi^abiii Pado antiqua Ligurum 
stirpe. — 4 Salanorum cod. Dalec. Mox, Alpiumfvres Cliiffl. quod recepit Har- 
diiin. ennique seciiti recentt. Alpittm fauces edd. vett. et Gronov. — 5 ' Ita 
bene Mss. Reg. Ambroslan. et CI. Rezzoniciis. In Inscriptione vetere, deo 
PENINO. Nomen sane diictuin a voce Celtica, pen, quee apud Aremoiicos 
caput et verticeni adliuc significat.' Broiler. Edd. vett. cum Gronov. Har- 



NOT^ 



rentm omnium copiam afFerente; et 
regioni liuic fertili alveo suo copio- 
sjssiine siiggerente omnium rerum 
nsns, cnnctaqiie comnioda, qiiaj in 
ora posilis pracstare maria ipsa con- 
sueverint. 

^ Vibiforuml Sive Forum Vibli, cu- 
jiis oppidani sup. cap. Forovibienses 
dicti. Nunc Castel Fiori, in Taiiri- 
nornm (inibiis. 

<^ Segusio] Nunc Suse, in Gallia; 
Italiseque confinio. 



s His Peenos'] Unde fortean Alpi- 
bus nomen. Nam Ptolemseus ii. 12. 
Toj Tloivas vocat. Et apud Gruter. p. 
370. Vallis. Pounin. Negat tamen 
Livius lib. xxi. p. 200. a transitu 
Hannibalis Poeni Alpes dictas esse 
Preninas: sed Penninas poliiis ab eo 
qiieiii in summo sacralo veitice Pen- 
niiiiiui inontaiii appellabant. Inscrip- 
tioiiem refert Sponiiis, de Ignotis 
Diis, p. 22. Deo. Penino. Peniiinus 
itacpie verticem nioulis sonat, tit ho- 



•i Augusta Taurin.'] Turin. Niim- dieque apud Aremoricos Galliie po- 

nius Neronis in Tlics. Goltzii, p. 240. piilos, Pf»»ca|)ut et vertex est. Quid 

Col. Ivl. Avg. Tavrinor. quod nihil de Poenorum transitu Pli- 

*•■ Salassorum] ^aXacrcriwv hliyovffra nins asseverat, sed vulgarem solum 

TlpaiToipia. KoXuvia, a^nd Ptoleni. in. faniain n fert : nee obscure inniiit, 

I. et in nuinnio Tiberii apud Goltr. sibi esse incompertnm,qiios faina ilia 



p. 237. Augusta, quod jussu et au- 
spiciis Augiisii condita. Practoria, 
quod Pratorianoriim colonia eo de- 
diicta, anno U. C. uccxxix. Vide 
Dionein lib. mil p. 514. Nomen an- 
tiquum rediu't, Aosta et Augosia Ita- 
lis : nobis Aouste. 

' Grains] Graiariim Alpium Iractus 
a nionte Ceniso, lioc est, ab Alpibiis 
Cottiis, usque ad Poeninas perlinet, 
qiias vulgo vocant, Monte di S. Ber- 
nardo maggivre. 



PoMios intelllgat: num Hannibalem 
cum suo exerciiu, uuiu vero Hasdru- 
balein, qui duodecim post annis ex 
Hi^pania in Italiam venit. Iliac 
transisse Hannibalem, ubi nunc est 
Pignerolinm oppidiim, piitat Nir. 
Clioiier lib. ni. p. 143. Eruditam de 
eo argiimento concertationem babet 
Honor. Boiiclie i. 4. p. 390. &c. 

'' Eporcdia] 'Enopedla I'tolemapo, in 
Salassis iii. 1. Nunc Lainporeggio, 
et hrea, et Invrea, ad Dtiriam niajo- 



676 



C. PLINII SECUNDI 



populo Romano conditum jussis. Eporedias^ Galli bonos 
equorum domitores vocant. Vercellae Libicorura 7 ' ex 
Salluviis ortae, NovariaJ ex Vertacomacoris, Vocontio- 
rum'' hodieque pago, non (ut Cato' existimat) Ligurura: 
ex quibus ■" Laivi^ et Marici condidere Ticinura," non pro- 
cnl a Pado : sicut Boii transalpibus profecti 9 Laudem ° 
Pompeiam, Insubres Mediolanum.f Orobiorum stirpis 
esse Comum,'! atque Bergomura, et Liciniforum, '° et 
aliquot circa populos auctor est Cato : sed originem gentis 
ignorare se fatetur, quam docet Cornelius Alexander ortam 
a Graecia, interpretatione etiara nominis, vitam in monti- 
bus " degentibus. In hoc situ interiit oppidum Orobiorum 
Barra, unde Bergomates Cato dixit ortos, etiamnum pro- 



duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Pceniiuis.—6 Ita ex codd. restituit 
Hurdnin. ita qiioqne edd. Hardiiln. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, conditum, 
Jmsisse Eporedicas Cliiifl. SibyUinis libris a Pop. Rom. condi jussum. Eporedi- 
cas, edd. vett. et Gronov. Iporedicos cod. Dalec. et Vet. ejiisdem.— 7 Libili- 
or«m Vet. Dalec. Libycorum edd. vett. et Gronov. — 8 Ita Reg. Bret. 1. ex 
quibua Levi edd. ante Brotier.— 9 'Ita bene codd. R^sg. 1. 3. et Editio prin- 
ceps. Male in recentioribns emendatnni, tnms Alpes provecti.' Brotier. — 
10 Ita Regg. Brot. 1. 2. Editio princeps alia;qne antiquiss. Licini forum 



NOTJE 

rem. Deductam eo colouiam Mario nem, in Excerpt. Orig. p. 135. 
sextum, Valerioque Flacco Coss. hoc '^^ Ex quibus'] Ex Lignribns. Li- 

est, anno Urbis 664. auctor est Vel- vius.lib. v. p. 98. et lib. xxxiii. p. 



leius lib. t. 

* Libicorion] Libicorum geutis, in- 
quit, quae ex Salluviis ortum traxit, 
caput Vercellae fuit. Nunc quoque 
Verceil, ad Sessini, vel Sessiten ani- 



401. antiquam gentem Lsevos Ligu- 
res vocat, incolentes circa Ticinum 
amnem. 

" Ticinum] Pavie. 

° Laudem] Ad ripam Adduae flu- 



nem. Ai/3t/colapud Ptoleni. III. 1. genti minis, Lot/i ; vel potius Lodive, vicus 

noinen. De Salluviis dixinius cap. 5. aXotZidissitus tria niillia passuum. 

J Novaria] Ptolemaeo Uovapia, in i' Mediolanum] Milan. Mediolanium 

Insubribns. Hodie Novare, in Du- liabent inscriptiones veteres apud 

catu Mediolan. Mattinm Opinion, ni. p. 162. 

'' Vocontiorum] De his egimus cap. i Comum] Iliud Come en Lombar- 

5. Horum pars qutedam Vertacoma- die: istud Bergamo: tertium ignoti 

cori fuere : cujus nominis vestigium situs, soli Plinio niemoratur. 



in eo agro servari, qui hodie Vercors 
appellatur in Delphinatn, auctor est 
Nic. Chorier lib. i. p. 11. 

' Non {ut Caio] Vide Pseudo-Cato- 



^ Vitam in monl.] A vocibus Grae- 
cis opos et fiios' iroLpb, jh "rhv filov &yfni 
iv opeai. 



NAT. HIST. LIH. III. 22. 



07: 



dente " se altius quam' fortunatius situm.'^ Interiere 
et Caturiges " Insubrnm exules, ct Spina supra dicta.* 
Item Melpum opnlentia prajcipuum, quod ab Insubribus, et 
Boiis, et Senonibus deletura esse eo die, quo Camillus " 
Veios ceperit, Nepos Cornelius tradidit. 

xxii. (xviii.) Sequitur deciraa regio Italiae, Adriatic© 
marl apposita : cujus Venetia :" fluvius ' Sills'* ex monti- 
bus Tarvisanis. Oppidum Altinura/ fluraen Liquentia ^ 
ex montibus Opiterginis,^ et portus eodem nomine : colonia 
Concordia : ^ flumina et portus, Romatinum, ^ Tiliaven- 
tum^'' majus, minusque, Anaxum,' quo Varianus defluit : 



Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 11 Bnclian. Rer. Scot. lib. i. p. 
12. legit, eliam nomine jirodentes. — 12 ' In Chiffl. et vetnstis codd. non sitos, 
tied sit uin est; nt o|)pidiun Orobiorum rcspiciat potius quam Bergoniates.' 
Dalec. sitos edd. vett. ante Harduin. sitnin codd. Harduin. item edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 13 Caturgi cod. Dalec. 

Cap. xxii. 1 Venetia cujus fluvius Grouov. et edd. vett. post Herm. Bar- 
baruin. cujus Venetiu: fluvius codd. onines cum edd. Venett. Koni. Parni. 
Brix. aliapque aHliq. Mox, pro Tarvisanis, quod exliibent Cliiffl. et edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bi|)ont. et Franz. Taurisanis legilnr in edd. vett.— 2 Ita 
codd. Regg. Brot. Ambrosian. et Rezz. Tilaventum edd. ante Brotier. Mox 



NOTyE 



■ Altius quain] Qnoniam id oppi- 
dum Barra appellatum, in editi nion- 
tis vertice olim conditiim, Catonis 
autem a-tate jam deficiens atque ca- 
dncuni, et paulo post funditus inferi- 
turum f'uii, vere is, in liistoriis sni.s, 
altius quam fortunatius situm pro- 
didit. 

' Supra dicta'] Sup. cap. 

" Camillus] He Veils a Camillo Die- 
latore e.xpugnatis vide Liv. lib. v. 
p. 94. 



vigio. 

<: Altinnm] Oppidi ruina? extant 
in ipso Silis ostio. Hunc ejus siluni 
docent Tacitus lib. iii. et Martial. 
IV. 2.5. cujus titulus, ' De littoribus 
Altini.' 

•^ Liqventia] Nunc Livenza : cum 
portu cognomine. Vide Gotliofr. in 
Cod. Tbeod. xi. tit. 10. p. 93. 

*^ Opiterginis] Juxta oppidum Opi- 
tergium, nunc Odeizo, et Uderzo, ad 
aninem Livenza. Incolae Opitergini 



» Cvjus Venetia] ' Non est lioc loco Floro iv. 2. 

noincn urbis Venetiarum ; sed pro- '^ Concordia] Nomen bodirque re- 

vinciiP nomen est, qua? olim in snpc- tinet, inter amnes Liqiientiani et Ti- 

riorem et inferiorem dividobatur : laventum. Ptolemaco iii. 1. in Cainis, 

ex utraque autem postea confluentes KovKopSia koXoivIu. 

populi, prJTcipuc ex Patavio, Aqui- ^ liomatinum] Nunc Lemcnc : Con- 

leia, Altiuo urbem cognomiuem con- cordiam prirfliiit : portum dcnique 

didere, Venise.' Ed. sec. Vide Notas eflk-it, I'orlo Lcmatino. 

et Emend, num. 78. '' Tiliaventum] Ti\aov€p.irroi Plole- 

^ S'l/w] .SJIc, Tarvisium alluit, Tre- maeo : accolis Tagliatnenlo et Tai- 



078 



C. PLINII SECUNDI 



Alsa,J Natiso,'' cum Turro, preefluentes Aquileiam ' colo- 
niam, xv.^ jm. pass, a mari sitam. Carnorum haec regio,'" 
junctaque " lapydum:* amnis Timavus, castellum nobile 
vino Pucinum : ° Tergestinus p sinus, colonia Tergeste, 
xxxjii. M, 'I pass, ab Aquileia.^ Ultra quara, vi. m. pass. 
Formio"^ amnis, ab Ravenna clxxxix. M.pass. antiquus ' 
auctae Italiae ^ terminus, nunc vero Lstriae : quani cogno- 
minatam a flumine Istro, in Adriam effluente e Danubio 
amne, eodemque Istro, adversum Padi" fauces, contrario 



Annssiim quo Vnrramus edd. vett. et Gronov. Anafistis quo Varianus Vet. Dalec, 
Anaxum quo Varramux Chiffl. Annssum quo Varianus cod. Dalec. Varamus 
etiam Reg. Biot. 2. Lectionem nostiain exiiibeiit Keij!;. Biot. 1. 3. Colbert. 
Ambrosian. 2. et Ed. pr. — 3 Ita Harduiniis ex codd. et sic edd. lecentt. XII. 
edd. vett. et Gronov. — 4 lapidum regioni Vet. Dalec. — 5 ' Ita bene codd. 
Regg. Landinian. Ambrosian. et Ed. pr. Male in recentioribus editionibns 
emendatiim XXIII. M. ab Aquileia.' Brotier.— 6 Ita ex codd. emend. Har- 
duiniis. IlalicE auctcB eM. quaedani vett. Italice auctus Gronov, et al. Mox, 
edd. vett. et Gronov. cognominatam tradunt af. htm; rh tradURt non habelnr 
in codd. Chiffl. et Hardiiin. neque in edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Gronov. — 7 Ita codd. Dalec. Chiffl. et Hardnini ; item edd. Hardnin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz, eidemque Istro ex adcerso Padi edd, vett. et Gronov. 



NOTyE 



mento. In ostio portuni efficit sibi 
cognoniineni. Inter Romatinnm et 
hoc Tiliaventum majiis fluviolus la- 
bitnr, cnjns in ore portus est de Lan- 
gugnama. Id Tiliaventum minus dici 
a Plinio snspicamnr. 

^ Anaxuml^Anassuni] ^wnc. Stella,q\\\- 
cnm in paliidibus iniscetur Varramiis, 
accolis Mnzonela vocitatus,prope Ma- 
ranum oppidum. In Mss, Reg. Colb, 
&c, Varianus amni nomen est. 

J Alsu^ Nunc Ausa: hand procul 
Aquileia labitur. 

^ Natiso] NaTiVwj' Ptolemaeo iii. 
1. De hoc Jornandes de Rebus Ge- 
tic. ' Aquileiae muros,' inquit, ' ab 
Oriente Natiso amnis elambit.' Pro 
Turro, Mss. Reg. Colb. Sec. habent 
Tarro. 

' A'inileiarn] Vespasian! nummns 
apud Goliz. p. 237. Col. Aqvileia. 

"' Carnorum licec regiu] In qua Con- 



cordia Aqnileiaquecoloniae continen- 
tur, teste Ptolemaeo iii. 1. 

" Junctaque] Quae Carnis, inquit, 
conjnngitur regio, lapydum est: a 
Timavo incipit. A Strabone lib. vii- 
p. 314. 'lairoSes nominantur: 'l6.iTv^es 
Plolemjeo ii. 17. 

° Pucinum^ XIovklvov Ptolemaeo : in- 
colis Castel Duino, prope Timavum. 
De Piceno inde cognominato dicetur 
XIV. 7. 

P Tergestinusi GoJfe de Trieste, id 
enim ei nunc qnoque oppido nomen. 
Tepyea-Tov KoKtavia PtoleniEeo loc. cit. 

1 XXXIII. [XXm.^ M.] Ante- 
ninus xxiv. M. P. Strabo lib. v. p. 
215. stadiis 180. hoc est, xxii. M. D. 
pass. 

f Formio] Nunc Risano. Ptole- 
nifeo, ^capixiaiv. 

* Antiqnus] Ante divisionem Italiae 
ab Augusto institutam. 



NAT. HIST. LIB. HI. 23. 679 

eorum percihssu mari interjccto dulcescente, plerique dix- 
ere* falso, et Nepos etiam^ Padi accola. Nullus enim ex 
Danubio aninis in marc Adriaticnm effunditur. Deceptos 
credo, quoniam Aipjo navis fluraine in mare Adriaticnm 
descendit, non procul Ter^este, nee jam constat quo flu- 
mine. Humeris travectam Alpes, diligenliores" tradunt. 
Subiisse autem Istro/' dein Savo,9 dein Nauporto, cui 
nomen ex ea causa "^ est, inter ^Emonam Alpesque exo- 
lienti. 

XXIII. (xix.) Istria," ut peninsula, excurrit. Latitudi- 
nem ejus XL. m. pass, circuitum verocxxv. m.' prodidere 
quidam. Item adhaerentis Liburniae et Flanatici sinus.'' 
Alii Liburniae ci.xxx. m. Nonnulli'^ in Flanaticum sinum 
lapydiam promovere, a tergo Istriae, cxxx. m. pass. Dein 



faucilms cotJ, Dulec— 8 Sic ex cocM. HaiHiiin. sic qnoqne Cliiffl. Hardnin. 
1. 2. 3. Miller. liipont. et Franz, et Ncpns Conwlins etiam edd. ve tt. et Gro- 
nov.— 9 Ita codd. Harduin. et Cliiffl. item edd. H^rdiiin. 1. 2. 3. INIiller. Bi- 
poiit. et Franz. Sao edd. vett. Mox Kauyonlo c. n. e. e. c. e. i. Eumoniam Vet. 
Dalec. 

Cap. xxm. 1 Tta codd. Hardnini et Cliiffl. cum edd. Hardnin. 1. 2. 3. 
Miller, IJipont. et Franz. CXXII. edd. vett. et Gronov. Mox, Vet. Dalec. 

NOTiE 

' Plerique dixere] Anctor libri Mi- nieris per Alpes sublatam in Terges- 

ral). Auscnit. psg. 1190. Anctor Pe- tinum usqne sinimi. Savns Carnio- 

ripli Ponti Enxini, pag. 10. Tima- lam Croatianiqiie perlabitiir : /d iSare. 

getes ii/ r<ii irpuyrif) ntpl Ai/xeWf, apud Nauporlns, queni Laubach vocant, in 

Scliol. Apollon. ad iv. 2.50. Tlieo- ipso Carniola^ agrro in Savnni inflnit. 

ponipus apud Strabon. lib. vii. p. JlLmoiVA ipsa Laubach est, Carniolap. 

317. aliiqne. metropolis, ant bajc certe ex illus ru- 

"D/Z/'g^fH^ioccs] Propins tamen a ve- deribus excitata, ut recte Holsten. 

roSrynimus abesse vidctnr,qniqnem- pag. 28, 

adinodnui refert Apollonii Scliol. ad "•' Ex ea causa] Quod naveni tnle- 

Argon. IV. 284. ait a Taiiai amne in rit. 

niediterraneum maie, atque inde in » htria] Et ipsa qnoque decim-.E 

Adriaticnm descendisse. Itali-.r regioni coiitribiita. 

» Istro] A Tanai primnin, Ponto- ^ J-'laiialici sinus] Ue (pio siiin dice- 

que Euxino in Danubium, sive Is- tnr cap. 2.>. 

trum, ii tiadidere Argon navim pri- "= Nonnulli] Censeri in liornm nn- 

ninm descendisse: mox amnem Sa- mero Stiabo potest, orani lapydnm 

vnm snbiisse, qui in Danubium in- inter Istros ac Liburnos stadiis mille 

fluit : deniqnc ex Savo in Nauportiim constare testatus, lib. vii. p. 314. 

fliivinm esse transvcctani : mox liu- lioc est, cxxv. M. pass. 



680 



C. PLINII SECUNDI 



Liburniam cl. m. fecere. Tuditanus, qui domuit Istros, in 
statua sua ibi inscripsit,^ ab Aquileia ad Titium flumen 
stad. M/ Oppida Istriae civium Rom. ^Egida/ Paren- 
tiura :' colonia, Pola,g quas nunc Pietas Julia, quondam a 
Colchis condita. Abest a Tergeste c. m. pass. Mox op- 
pidum Nesactium :'^ et nunc finis Italise * fluvius Arsia. 
Polam ab Ancona trajectus cxxx. M.^pass. est. 

In mediterraneo regionis decimae, colonia3 : Cremona,J 
Brixia,'^ Cenomanorum agro : Venetorum autera, Ateste :' 
et oppida 5 Acelum, '" Patavium," Opitergium, Belunum, 



Fmatici sinus, et paiilo post, Fanaticum sinum.—2 Sic ex codd. Hardiiin. eum- 
qiie secuti recent t. sic qnoqiie cofld. Dalec. et Vet. ejusdem. stud. CC. edd 
vett. et Gronov.— 3 Nexantium Vt't. Dalec. Mox C\\\m. fluvius Myrsia ; al. 
fl.Arse.~4: Ita ex cndd. Harduiii. eumqne seciiti recentt. consentit Cliiffl. 
C\X. M. edd. vett. et Gronov.— 5 Venetorum autem Adria. Ateste et oppidum 



NOTiE 



"i Ibi inscripsit'] Suljintellige, regio- 
nis quam domuit latitiidinem inscrip- 
sisse, stadiornm niille ab Aquileia 
ad Tilinm amnem, qui Liburniae fi- 
nis, ut dicetur cap. 25. Rem gestam 
nairant Florus in Epit. Livii lib.Lix. 
et Appianus in sexto l)ello lilyiico. 
Fragnientnm quoque Fastorum Tri- 
nmpbalium : C. Sempronivs. c. f. c. 

N.TVDITANVS. Cos. DE. IaPVDIBVS. 

KAL. Oct. a. dcxxvi. 

* ^gida] Mox Juslinopolis appel- 
lata, nunc Cabo d'Istria. Vide In- 
scriptionem vet. apud Cluver. Ital. 
lib. I. p. 210. 

' Parentium] Nunc Parenzo, cum 
portu ceiebri. nap^vTiov, ttSAls kuI 
Ai/iV 'IffTplas, Stephano. In Cone. 
VI. OEcum. act. 4. ' Aurelianus Epis- 
copus Ecclesiae Parentina; Piovinriee 
Istriae.' 

s Pola'j Udec Plinius a Mela ii. 3. 
' Sinus Pobiticus,' inquit, ' et Pola 
quondam a Colchis, ut ferunt, hatii- 
tata, in quantum res transeunt: nunc 
Romana colonia.' Hodie Pola. 

*' Nesactiinn] Ptolemapo iti. 1. Ne- 
ffdKTov Tf\os 'IraAios. Hujus oppidi 



nicenia amne praeterflui Livius pro- 
didit, lib. XLi. p. 525. hand dubie Ar- 
sia fluvio, qui finis Italiae mox dici- 
tur. Quamobrem non aliud id fuit, 
quam quod liodie Castel nuovo dici- 
tur, in ipso Arsiie ostio positum, 
Arsa. 

' Finis Italia] Et decima; regionis. 

J Cremona] Ptolenia-o in. 1. Kpe- 
fioova KoXaivia, in Cenoinanis. De- 
ductam eo coloniam, anno U. C. 
DXxxvi. P. Corn. Scipioue, T. Sem- 
pron. Longo Coss. auctor est Livius 
lib. XXI. p. 191. et Epitomator ejus 
in fine lib. xx. Cremone. 

^ Brixia] Bresse, Cenomanorum 
gentis caput Brixia appellatur a Li- 
vio lib. XXXII. p. 392. Et apud Pto- 
lem. loc. cit. Kevo/xat'cev Bpi^ia. Colo- 
niam vocat inscriptio veins apud 
Cluver. Ital. Antiq. lib. i. p. 252. 

' Ateste] Nunc voce deminuta, 
Este. 

•" Acelum] Ptolemaeo,''AK€Xoi', non 
''AKfSov. Hodie Azolo, supra Tarvi- 
siuin. 

" Patavium] Padoue. ^Owirepyiov 
deinde Ptoleniaeo iii.'l. inmediterra- 



NAT. HIST. LIB. III. 23. 



681 



Vicetia : Mantua Tuscorum trans Padura sola reliqua." 
Venetos Trojana stirpe ^ ortos, auctor est Cato : Cenoma- 
nos juxta Massiliam habitasse in Volcis.'' Fertini/ ^ et 
Tridentini/ et Berunenses,' Raetica oppida : Ra^torum et 
Euganeorum Verona," Julienses " Carnorum. Dein quos 
scrupulose dicere non attineat, Alutrenses,^ '" Asseriates, 
Flamonienses " Vannienses, et alii cognomine Culici : Fo- 
rojulienses ^ cognomine Transpadani, Foretani, Nedi- 



Vel. Dalec. — 6 Feletrini, et mox Bcrvenses Vet. Dalec. Berhenses Cliiffl. — • 
7 Ita co(id. Hardiiini et Dalec. cmii edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipoiit. et 
Franz. ^/«<(ffnses Gionov. ^/u^rie/ises al. vett. Mox, Flamonienses, Vannienses 



NOT^E 



neis Venetornm oppidis, nunc Oderzo, 
in Marchia Tarvisana. BeAowoc quo- 
que ibidem, lieluna. Vicetia, Vicen- 
za, inter Venonain et Patavium. 

° Sola reliqua] Ex iis lubibiis quas 
Tnsci trans Padiim condidenint, cum 
rernm tota fere Italia potirentnr. 
Idcirco apiid Virgil. JEneld. x. Man- 
tna dives avis dicitur, et Tusco ei de 
.sanguine vires. 

I' Trojana stirpel Antenore duce. 
Vide Liviiim initio lib. i. 

1 In Volcis] UlranK|ne Rhodani ri- 
pani Vole* quondam tennere. Auc- 
tor Livius lib. xxr. p. 197. Finibus 
suis egressos e Gallia Cenomanos, 
rum Belloveso, Anibigati IJiturigum 
et totins ("elticae regis nepote, docet 
Livius lib. v. p. 98. nbi Cenomanos 
Anlercos vocat. Conscdere ii porro 
apud Volcas prinium : mox per Tau- 
rinos saltus in Italiam proriipere, 
Brixianique, Veronam, Crcmonani.et 
IMantuani conslruxere. Vide P. ]£• 
gid. Laccary de Colon. Gallor. ii. G. 
p. 94. 

' Ferlini] Ita libri omncs. Hand 
dnbie pro Feltrini, ut liabet Cassio- 
doius. Antonino quoque Fellria, in 
Rlr.vtia oppidi nouien est,a Tridcnto, 
M. P. i.iv. nunc Feltre, supra Tarvi- 



" Tridentinil Tridentum Tiente, ad 
amneni Atbe.'iim. 

' Berunenses] In IMss. ubique Be- 
ruenses. Hodie Belluno supra Feltri- 
am, ut quidem videtur. 

" Verona] Verone, quam Athesis 
liodie mediam secat. Cenomanis a 
Ptolema-o ascribitur. 

* Julienses] Quorum '1ov\lov Kdpvi- 
Kov Ptoleniseo ii. 14. Extare liujus 
vestigia aiunt circa Tilaveinptianiuis 
initia. 

^* Alutrenscs] Drinceps alphabet! 
ordine populi recensentur : in medi- 
terraneo regionis decimre omncs po- 
sili. Ita Mss. omnes. Cave porro 
lios putes ab Alvona, de qua cap. 25. 
cognominatos, aut ab Aloo oppido, 
de quo Stephanos verbo ^Kaviav, cum 
id in ora sit positum : in inediterra- 
neo, Alutrenses. 

* Flamonienses] Non a Flanona, de 
<pia cap. 2.5. ((ua^ urbs littoralis est, 
sed a Flamoiiij, (pia? nunc Flugonna, 
baud procnl ripa 'J'ilavcnipti auinis. 

y Foriijulienses] Friouli. Transpa- 
dani cognomen bis fuit, quod et alii 
Forojulienses Cispadani erant in Uu\- 
bria, de quibus cap. 19. 



682 



C. PLINII SECUNDI 



nates,^^ Qnarqueni, Taurisani,'' Togienses, Varbari. In 
hoc situ interiere per orara Iramine, Pellaon, Palsatium :? 
ex Venetis Atina, et Cselina : Carnis, Segeste, et Ocra : 
Tauriscis Noreia. Et ab Aquileia ad duodecimura lapi- 
dem, deletum oppidum etiani invito senatu, a Claudio '° 
Maicello, L. Piso auctor est. In hac regione et unde- 
cima " '' lacus inclyti sunt, amnesque eorum partus aut 
alumni : si modo acceptos '^ reddunt, ut Adduam •= Larius, 
Ticinum Verbanus, Mincium Benacus, Oilium Sebinus, 
Lambrum Eupilis, omnes incolas Padi.'^ 

Alpes in longitudinem x. pass. "* patere a supero mari 
ad inferum, Caelius tradit : Timagenes xxii. m. pass, 
deductis : in latitudinem autem Cornelius Nepos centum 
fti. T, Livius tria m. stadiorum:^ uterque diversis in locis. 



dronov. Flamonienses Vatiienses Hardiiin. 2. 3. Bipoiit. et Franz. — 8 Ita Vef. 
Dalec. et etld. post Haidiiin. Venidales edd. vett. et Gronov. Mox, pro Var- 
bari, quod pxhibent codd, Hardiiini et Chitfl. ciini edd. Hardiiin. 1, 2. 3. 
Miller. Bipont. et Franz. Varuani legitiir in edd. vett. — 9 Palsicium Aid. 
Jiint. Basil. Lngd. Erasnii, Dalec. Lugd. 160G. Elz. et Gronov. Palsatium 
codd. Hardiiini et Cliiffl. cum edd. recentt. — 10 Ita ex codd. Hardnin. enm- 
queseculi Miller. Bipont. et Franz, antea legebatnr, a M. Claudiu. — 11 Codd. 
Dalec. et Cliiffl. et Vet. Dalec. item Hardnin, 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz, et XL edd. vett. et Gronov. et X. — 12 Ita codd. Harduini, Chiffl. 
Dalec. et Vet. ejnsdem, item edd. Hardnin. 1. 2. 3. IMiller. Bipont. et Franz. 
exceptos edd. vett. et Gronov. — 13 Vet. Dalec. cod. Dalec. et Cliiffl. X. M. 
pass. edd. vett. et Gronov. X. pass. Paulo post, Tolet. et Salmas. deductis. 



NOTiE 



^ Nedinates] Ita Mss. non Venidu' 
tes : atque ita sane series ipsa ele- 
nientorum exigit. 

* Taurisani] Vel Tarvisani : oppi- 
dum Tarvisiiim, Tretise. Ex oppidis 
deinde quae interiisse dicuntur, No- 
reia Straboni cognita, lib. v. pag. 214. 
qui infeliciter ibi pugnatum a Papirio 
Carbone adversus Ciinbros et Teuto- 
nas ait. Incolas apudGruterum, pag. 

545. NOREENSES. 

•» Et undecima {et A'/.] Ita Mss. 
Hoc est, et in undecima regione : nam 
Ticinum, non decimae, sed pra?ceden- 
tis nndecimas regionis amnis est. 



•= Vt Adduam] Larius lacus, Lago 
di Como. Verbanus, Lago Maggiore. 
Benacus, Lago di Guarda. Sebinus, 
ab oppido Sevo, sive Sebo, Lago di 
Seo, mox d'Iseo appellatus. Enpilis 
deniqne, Lago di Pusiano. 

•1 Incolas Padi] In Padum deniqne 
confliiere ait eos amnes. 

" X. pass.] Hoc est, decies centena 
niillia passuum. Siqnidem denaiii 
notam, superducta linea, signare de- 
cies, atque in hujusceraodi, centena 
millia semper intelligi, sappius ante 
admounimus. 



-NAT. HIST. LIB. III. 24. 



683 



Nam et centum millia excedunt aliquando, ubi Germaniara 
ab Italia summovent: nee lxx. m. explent reliqua sui 
parte graciles, veluti naturae providentia. Latitude Italiae, 
subter radices earum a Varo, per vada Sabatia, Taurines, 
Comum, Brixiam, Veronam, Vicctiam,''^ Opitergiura, Ar- 
siam, DCCXLV. millia '^ k passiium colligit. 

XXIV. (XX.) Incolas Alpium miilti populi, sed illustres 
a Pola ad Teraestis regionem Secusses,' * Subocrini, Ca- 
tall, Monocaleni : juxtaque Carnos quondam Taurusci ap- 
pellati, nunc Norici.'' His contermini Rajti " et Vindelici, 
omnes in multas civitates divisi. Raetos Tuscorum •* pro- 
lem arbitrantur, a Gallis pulsos duce Rasto. Verso de- 
lude ' Italiam * pectore Alpium, Latini juris Euganese 
gentes, quarum oppida xsxiv. enumerat Cato. Ex iis 
Triumpilini/ venalis cum agris suis populus : dein Ca- 



In lalitudinem autem Coriieliiis Nepos col. M. — 14 Vincentiam Vet. Daiec. 
Mox, OpHevgium, Aquihhim, Tergeste, Polam, Gronov. et edd. velt. — 15 Ita 
Haidiiiii. ex codd. siiis et Cliifli. eiiinqiie secuti Miller. Bipont. et Franz. 
DCCXIII. millia Tolet. et Salmaiit. DCCH. millia Gronov. et edd. velt. 
Pro colligit, Tolet. et Salmant. liabent agit. 

Cap. XXIV. 1 Fecusses Chiffl. Mox, pro Calali, quod ex codd. restitnit 
Harduinus, Catili liabent edd. vett. Menocalcni Gronov. — 2 Vet. Daiec. in 

NOT/E 

f Tria M stad.'\ Hoc est, CCCLXXV. ^ Ratos Tuscorum] Id f|noqiie Jns- 

M. P. tiriiis prodit xx. 5. p. 181. ' Tusei 

s DCCXLV. millia] Duclo itinere qnofine, dnce Ka;to, avitis sedibns 

panio longiore per diverticula oppi- anii>sis, Alpes occupavore : et ex dn- 

doriim. cis nomine gentes Ra^tonun condi- 

■ Secusses] In Mss. Fecues. Snbo- dernnt.' 

crini, abOcra fortassis oppido vetere ^ Verso deimle] Qua deinde versns 

oocnoiniiiati, de quo cap. sup. Cata- Italian! spectaiit Alpium juga, ibi 

11, (sic enim Mss, habent Reg. Colb. Latii jure donatae Euganeae gentes. 



&c. non Catili,) in vetere inscripti- 
one laiidantur, 'I'ergestEP reperta, 
quain Gruterus recitat, pag. 408. 
^ Norici] De iiis dicetnr cap. 27. 



In iMiganeis Veronam esse positam, 
sup. ca[). vidinius. — ' Verum caput 
Euganearuni gcntinni fnisse videtur 
oppiduni nobile, quod adiinc vetns- 



"^ Rati] Ra>ti hodie, /<,'*■ (irisons, tuni relinet nonien, Ah^'uho, ad laciini 

et le C(imt6 de Tiiol. Vindelici, a Bri- coguominem, Lugo di Lugano: inter 

pantino lacu ad yEnuni aninem, qua in lacum Verbanuin, Lngo AJaggiore, 

Daniibiuui influit, teiiuere, nbi nunc et lacum Larium, Logo di Como.' Ed. 

Ducatus Bavaria-, circunijectiquc sec. 
Hgri. f Triumiiilini] Quorum agcr nunc 



G84 



C. PLINIl SECUNDI 



muni," compluresque similes finitimis attributi municipiis. 
Lepontios '' et Salassos,' Tauriscse ' gentis idem Cato ar- 
bitratur. Ceteri fere Lepontios reiictos ex comitatu Her- 
culis, interpretationeJ Graeci nominis credunt, praeustis in 
transitu Alpiura '' nive membris : ejusdem exercitus et 
Graios fuisse, Graiarum Alpium '^ incolas, praestantesque 
genera Euganeos, inde tracto ' nomine. Caput eorum Stoe- 
nos 'J ™ Raetorum Vennonetes Sarunetesque ° ortus Rheni 



Italiam. — 3 Sic codd. Harduini, cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz. Tnurica cdd. vett. et Gronov. — 4 Ita codd. Harduin. cum edd. 
Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, perustis in transilu Alpium mem- 
bris. Ejusdem exercitus et Graios fuisse, Graiarum Alpium et, £fc, cod. Dalec. et 
Chiffl. prauslis intra sinus A. n. m. Ejusdem et Graios fuisse, posilos iyi transitu, 
Graiarum Alpium, ^c. edd. vett. et Gronov. — 5 * Optime sic cod. Reg. 1. Sic 
et Fasti Capitolini.' Brotier. Vide Delph. Not. Mox, Vennonenses Chiffl. — 



NOT^ 

Clnver. Ital. III. 24. d'Osta: oppidum Augusta Pra^toria, 



Troppia diritnr 
Vallis est, quam Mela amnis perxxv. 
M. pass, secat, ciijus fauces ab nrbe 
Brixia, V. M. P. distant. De liis in 
Tropaeo inferius. 

' C'rtwuni] KatJLowoi Straboni lib. iv. 
p. 206. qiios cum Lepontiis copulat. 
Vallis est, Raetici juris, qua" a pris- 
cis cultoribus retinnit nomen, Val Ca- 
monicu, supra Sevinum lacum. Ita 
Honor. Bouche iii. 1. p. 100. De 
bis rursuni inferius. Kafiovpiov Dioni 
lib. Liv. p. 534. A Camulo nomen 
liabuisse dicuntur, qui Deus idem 
cum Marte. Apud Gruterum, pag. 
49. vetus Inscriptio : ardoinNjE. ca- 

MVLO. lOVI.MERCVRlO. IIERCVLI. Sub 

priore Ardoinnae nomine iusculpta 
Dianap effigies est, INIartis sub Camu- 
lo, et sic deinceps : medius Jupiter 
Stat. 

'' Lepontios] Hi valles eas tenuere, 
quae sunt circa Verbanum lacum, La- 
go Maggiore : inter quas Val d'Osuln, 
et ea quam Ticinus secat amnis, in- 
colis Val Leventina, quasi Lepontina, 
dicta. Ita Honor. Bouche, p. 102. 

^Salassos] Quorum regio nunc Valle 



ut diximus cap. 21. 

J Interpretiitionel A Grapca voce 
Xeiirw, linquo : quod ii relicti ibi ex 
comitatu seu exercitn Herculis fo- 
rent, Lepontii appellati. 

^ In transitu Alpium] Locum hunc 
ad exemplarium Mss. Reg. Colb. 
Chiffl. et Paris, fidem accurate re- 
finximus. 

' Inde tracto] Quasi fvjeveioi, vel 
fvyevf7s, ob generis praestantiam dice- 
rentur. 

™ Stoenos [Stonos] Livins in Epi- 
tome lib. LXii. ' Q. Marcius Consul 
Stonos gentem Alpinam expugnavit.' 
Apud Gruter. pag. 298. ex Fastis oe 
LiGVRiBVs. St(ENEis Fuisse ii vi- 
dentur in agro Tridentino propefon- 
tes Clusii amnis. Stephanus : Sroi/- 
vos ttSKis Aiyvpcov. 

" Sarunetesque] Ita libri omnes. 
At rectius forte Suanetes, de quibus 
moxiterumin Trophaeo; nam et Pto- 
lemseus ii. 12. in Reelia Suanilas 
agnoscit: et Ouifuwyas, qui Vennone- 
tes a Plinio appellantur. 



NAT. HIST. LIB. Ifl. 24. 



685 



aranis accolnnt : Lepontiorum, qui Viberi vocantur, fon- 
tem Rhodani, eodem Alpium tractu. Sunt praeterea Latio 
donati incolae, ut Octodurenses,'' et tinitimi Centrones,'^ p 
Cottianaj "i civitates : Caturiges/ et ex Caturigibus* orti 
Vagienni Ligures, etqui Montani vocantur: Capillatorum- 
que plura genera ad confinium Ligustici maris. 

Non alienum videtur hoc loco subjicere inscriptionem e 
tropaeo' Alpium, quae talis est: imperatori c^esari 

DIVI F. AUG. PONTIFICI MAXIMO, IMF. XIIII.7 TRIBUNI- 
ClyE POTESTATIS XVII. S. P. Q. R. QUOD EIUS DUCTU 



C Cenirones Gronov. Paulo post, pro numtani, vel Montani, lit scribimt alii, 
qiiidam legnnt Appuani, ab oppido Appua, liodie Poniromolo. — 7 Sic ex codd, 
emend. Haiduin. et sic edd. Hardiiiii. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
XVIII. Toiet. et Sahnant. Imp. xiii. TribunitIjE potestatis xviii. Vet. 
Dalec. Trie, potest, s. p. q. r. xvii, Gionov. et al. Paulo post, in Chiffl. 



NOTiE 



Oclodurenses] In Notit. Prov. Ci- 
vitas Valensium Octodnrns : nunc 
Martignac en Valais. Agii circum- 
jacentis incolap, les Vaudois. 

P Centrones] Kempcoves Ptoleinseo, 
in Graiis Alpibus, iii. I. In Notitiis 
Galliariim, Civitas Centronum Taran- 
tasia, Taranttiise. 

1 Cottiunce] Cottii Regis imperio 
snbjecta? : a quo et Alpes Cottia; no- 
men soititae, liodie le i\Iont Cerih. 

■■ Caturiges} Catnrigiim in Graiis 
Alpihns caput est Ebrodununi Em- 
truH, Ptoleniaeo III. 1. aliisque. Haud 
proriil Ebioduno vicus tst Charges, 
qui baud obscura quidcni piisci no* 
minis vestigia retinet. Vide Nic. 
Choiier, lib. i. p. 12. et Honor. Bou- 
clie III. 2. pag. 117. 

» Et ex CatiirigibHs] In Mss. Et 
Turi Liguribus orti, ^-c. De Vagien- 
nis, et Capillatis Liguribus, diximus 
cap. 7. De montanis Silius, lib. vm. 
' Turn pernix Lignr, et sparsi per 
Aaxa Vagenni.' 

• Etropceo] Extare hoc ipsum Tro- 



papum, apiid Segiisionem sive Snzam, 
cum bac ipsa inscriptione, juxta Ur- 
bis nioenia, in Alpium faucibus, testis 
oculatus affirmat Pra?ses de Boissieu, 
Mirac. Delpbin. cujus Epistolam ea 
de re recitat Honor. Bouclie ill. 1. 
p. 99. August, de la Cliieza, Ep. Sa- 
lutieusis, de Corona Sabaud. parte 
2. p. 308. aliique.— < Differt ab ipso 
tropaeo Arcus triunipbalis, qui est 
Segusione, sive Siizae in Pcdemoiitio 
et alia ibi iiiscriptio est, cujus ha»c 
tantum verba erui potnerunt ab ocn- 
lato teste, anno 1671. imp. oesari, 

AVGVSTO, DIVI. F. PONTIFICI MAXI- 
MO TRIBVNIC. POTESTATIS XV. IMP. 

xiiii Hanc Plinianani opoifet 

fuisse in Comitatu Nicirensi, in pago 
Torbia, prope Nicivam. Descrd>it 
earn Gruteius, nsque ad ea verba, 
' Gentes Alpinae,' p. 220. 7. sed ex 
cditione Daieranipii. Addidit enim 
TribuniciiP potestatis annum XVII. 
quern nulli Mss. codices, nulla; ante 
Dalecanipiuin editiones habent.' Ed. 
sec. 



686 



C. PLTNir SECUNDI 



AUSPICIISQUC GENTES ALFINiE OMNES, QU^ A MARI SU- 
PERO AD INFERUAI FERTINEBANT, SUB IMPERIUM POP. 
ROM. SUNT REDACTS. GENTES ALPINE DEVICT^ : TRI- 
UMPILINI," CAMUNE, VENOSTES, VENNONETES,* ISARCI," 
J}REUNI/^ GENAUNES,9^ FOCUNATES : y VINDELICORUM = 
GENTF.S QUATUOR, CONSUANETES, RUClNATES/° LI- 
CATES, CATENATES: AMBISONTES," ^ RUGUSCI, SUANE- 
TES,"* CALUCONES,'^ BRIXENTES, LEPONTII, VIBERI, NAN- 



REDACT^ ET GENTES.— 8 Ita fx codd. Harduin. ita qiioqiie edd. recentt. 
Camuci, Vennestes, Vennonetes Cliiffl. Camuni, Vennonetes Gronov. et 
edd. vett. Mox, pro Breuni, iiiari;o Daleo. et Gronov. Brigantii, Straboni 
Briancon.—Q Ita Chiffl. Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz. NauiCes 

edd. vett. et Gronov. Vide Var. Lertt. nostras ad Horat. iv. Od. 14. 10. 

10 Ita Chiffl. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, antea legebatnr 
Virucinates.— 11 Ita Chiffl. Ambisuntes quaedam edd. ante Brotier. Abi- 



NOT^ 

" Triumpilini] DeTriumpilinorum, p. 101. 

Camunornm, Vennonetnniqiie situ v FocutKttes] Sunt qui pntent esse 

paiilo ante dixinius. Venostes val- Fossigni, prope Lemannum lacum, in 

Jem tenuere, quae nunc Val Venosca, Pceninis Alpibiis : quibus vix assen- 

iu qua Athesis amnis oritur. tior : miruni enim videtur, a Ra-ticis 

' Imrci] Hodie Val de Saira, vel Alpibns ad Pn-ninas temere Pliniuni 

de Sarcha, prope Val Camnnica sen ac snbito subsilire. 

Camnnos, et Oliium anineni : Rha>ti- ^ Vindeliconwi] Et in Vindelicia 

cae ditionis. Vide Honor. Bouche Kofcrovavras et "PowiKaras, pro 'Pou/cj- 

III. 1. p. 100. vaTas et Ai/cor/ouy Ptoiemtens agnos- 

"^ Breuni] Hornin meminit Tran- cit, ii. 13. KAauriron'ous, (qui Plinio 

quillus in Tiberio, cap. 9. Bpewol Catenates, forte pro Clatenates) Stra- 

Ptolemneo, ir. 13. in Vindelicis. Ho- bo lib. iv. p. 206. Licates Licum 

die Val Breunia, vel Bregna, ad fon- auinem accohiere, primario oppido 

tes Ticini amnis, prope valleni Lepon- Aafxaala, teste Strab. loc. cit. quod 

tinam. Ita Honor Bouche, loc. cit. postea Augusta Vindeliconini, Aiis- 

secutus Joan. Georg. Septaplam, in hourg. Honor. Bouche, loc cit. Ce- 

Tab. Due. M^diol. terorum situs inconipertus. 

" Genaunesi Ita Mss. omnes : in '^ Ambisontcs] Ita Mss. 'A/jL$i(r6v- 

editis diminuta perperain voce, Nau- rioi Prolemaeo ii. 14. in Norico. Rii- 

nes. De his et de Breunis pariter gnsei, eidem Ptolemaeo ii. 12. 'Pu- 

Horat. IV. Od. 14. ' Drusus Genau- yuvaKci, in Rtetia: ubi libri vulgati 

nos, impiacidum genus, Breunosque perperani 'PLjovaKai exhibent. 

veloces, et arces Alpibus irapositas '' Suanetes] Forte qni Sarnnetes 

tremendis Dejecit acer,' &c. Forte proxime ante dicti, Riieui fontium 

Val Anagnia, inter lacum Comensem, accoiie. 

Athesimque Humen, prope Triden- c Calucones'\ Ptolemaso ii. 12. Ka- 

tiim. Ita ex Lazio Honor. Bouclie, Aowtoj/ej, inter Brixantas et Siianetas. 



NAT. HIST. LIB. III. 24. 



687 



TUATES, SEDUNI/' VERAGRI, SALASSI/* ACITAVONES, 
MEDULLl,' UCENl/ CATURIGES,^ BKIGIANI,*' SOGIONTIl, 
BRODIONTH,' NEMALONI,J EDENATES/ ESUHIANI, VEA- 
MINI, GALLIT/E, TRIULaTTI, ECTINI, VERGUNM, EGUI- 
TURI, NEMENTURI, ORATELLI, NERUSi/ VELAUNI, SUE- 

TRi. Non suDt adjectae Cottianae civitates xii.'^ '" quae 



SONTES Gronov, Mox, pro Calucones, Cliiffl. Allucones. — 12 Idem cotlex : 
Salassi, Ceutrones ; Gronov. SALAsr. Alii niox Veneni pro Uceni. Gro- 
nov. Ebrodunth pro Brodiontii.— 13 Chiffl. civilates XV. Mox, pro item 



NOTjE 

Hiixentiim oppidum supra Triden- liaiid procul Ebroduno positiis, in di- 

timiest.in ComitatiiTiroli, hodieqiie tioiie Sabaudiae. Honor. Boiiche,pag. 

Biixen. De Lepontioriim Vibero- 104. 

riiinque situ panic ante liac sect, dixi- '' Edenates] In dioecesi Ebrodiinensi 

inns. Quibus Cssarem addimiis,scri- urbem Sedenam, la ritle ile Seijne, hos 

bentem IJell. Gall. lib. m. Rbemini olim teniiisse, idem auctor probat loc. 

oriri ex Leopontiis, et loMt;o s|)afio cit. Esubianos vero, p. 105. prope 

per fines Naninantiiim et Helvetio- amnem d'Hubmje, in confinio Siibau- 

rum citatum ferri. Et hi quoqne dias Provinciapque, in valle cni no- 

NavTovarai Straboni lib. iv. p. 192. men, ValUe de Barcchnc. Veaniinos 

qui eos Rlieni foiitium accolas facit. in dicecesi Satiitiensi, Senez : item 

'^ SeduHi] Oppidum liodie !%;«, re- Trinlattos, ad pagnm^i/o:; Ectinos 

gionis totius caput, quain vocani le in Glandevensi : in Saiiiliensi rnr- 

Vallais. Veragri, nbi nunc le Clia- snni, Vergnnnos, in pago Verfrons. 

Iilais, pars Delphinatns. De Salassis In Glandevensi iteriim, oppido Gitil- 

diximns snperins. luuiiies, Eguitiiros : item Oratellos, 

" Medulli] La Dlaurienne, ut egre- ubi nnnc le Pui^et de Tlieniers : deni- 



gic probat Honor. Uoiiclie, p. 103. 
Pars SabaudiiF est. 

•^ Uceni] Le Bourg d'Oysans, in par- 
te Gratianopoiitani agri, quam vo- 
cant le Graisivaudati. 

« Cafuriges] Einbvun, nt diximns. 

•' Brigiani] Vel Brigantii, nt qni- 
dem reor, a Brigantio Delpliinatns 



que Velaunos, nbi nnnc pa;;us Bueil, 
cni Bellio vetus nonien fuit. 

' Serusi] Ptolemapo in. 13. Ntpou- 
<T'ia.'v Tr6\is OvifTtov, l\o(\\e Vcnce : cui 
proxininm est oppiduin alterum, S. 
Pauli cognomine, S. Paul de Vetice. 
De Snetris egimus cap. 5. 

"' Civitates A'//.] Civitatum nomi- 



oppido, /iriaHfoji ; in Aljjibus mariti- ne cave oppida intelligas, qua> bodi- 



mis,[nt et Caturiges posili. 

' Brodiontii] Sic IMss. liabent, non 
EI)roduntii, qui iidem sunt atcpie Ca- 
turiges, ut dixinius rap. 5. ubi Bodi- 
onticorum caput Diniam esse vidi- 
mus. At ibi vetusta; editiones Bo- 
dientios liabent. 



erno usu civitatis appellatione cen- 
sentur : sed comniunitatos quasdam, 
quae pagos nniltos continerent. Ita 
Casar B. G. i. ' Ouinis Civitas Hel- 
vetia in quatnoi' pagos divisa est.' 
Tacitus Hist. iv. p. 103. ' Iturnm in 
Batavos, et potioreni civitatis partem 



i Neinaluni] Forte MiolanSf pagus ad socieiatem Romanorum retractu- 



688 



C. PLINII SECUNDI 



non fucrunt hostiles:" item attributas" raunicipiis lege 
Pompeia. Haec est Italia Diis sacra, hee gentes ejus, haec 
oppida populorum. Super haec Italia, quae L. ^milio 
Paulo, '+P C. Atilio Regulo consulibus, nuntiato Gallico 
turaultu,'' sola sine externis uUis auxiliis, atque etiam tunc 
sine transpadanis, equitum Lxxx. m. peditum dcc. m. ar- 
mavit. Metallorum omnium fertilitate nuUis cedit terris. 
Sed interdictum id vetere consulto patrum, Italioe parol 
jubentium. 

XXV. (xxi.) Arsiae'' gens Liburnorum jungitur, usque 
ad flumen Titiiim. Pars ejus fuere Mentores,'' Hymani,'' 
Encheleae,'^ Buni,' ' et quos Callimachus Peucetias appel- 
lat : nunc totum uno nomine Illyricum vocatur generatim, 
populornm pauca effatu digna, aut facilia ^ ^ nomina. 
Conventum Scardonitanum s petunt lapydes, et Liburno- 



Vet. Dalec. habet sed. — 14 Papa Just. Lipsius de Milit. Rom. i. 3. p. 13. ita 
quoqiie Harduin. in editione |)i'iina. 

Cap. XXV. 1 Budini Cliiffl. Dudini Gronov, — 2 Vet. Dulec. aut fcelicia. — 



mm.' Has civitates recte conjicit 
Honor. Bonche lib. in. p. 110. esse 
populos, qui valles lias A! plum tenu- 
enint, quibiis base hodie nomina : 
Val de Grana, Val de Vraile, Val de 
Glide, Val d'Isuse, Val de Pan, Val 
d^Angrogne, Val de Pragelas et de Lu- 
serne, Val de Perouse, Val de Suze, Val 
de Lans, Val de Melon, et Val de Pont. 

» Nonfuerunt hostiles] Quoniam qui 
has Alpes tenebat Rex Cottins, in 
amicitiam Octaviani leceptiis est 
Principis, inqnit Ammiaiiiis lib. xv. 
p. 52. ' Octavii ' debnit dicere. 

o Item attributdf] Nee sunt etiam 
adjecta', inquit, eae quas sunt niunici- 
piis attributve, at eo jus peterent, 
sive ut eorum foro ac jurisdictioni pa- 
rerent. 

P JEinilio Paulo \^Papo] Ita Fasti 
onines, non Paulo, nX perperam libri 
plerique oinnes habent. Consulatum 



NOT^ 

gesseie ii anno U. C. Dxxix. 

<i Gallico tumultu] Bello Gallico 
Cisalpino, de quo vide Fioruni ii. 4. 

* Arsice] Anini, de quo cap. 23. 
De Liburniae initio ac tine stibscribit 
Florus II. 5. ' Illyrii,' inquit, ' seu 
Liburni sub extremis Alpium radici- 
biis agunt, inter Arsiam Titiumque 
flumen longissime per totum Adriani 
maris littus efiusi.' Hiinc tractum 
Lodie vocant la Morlaquie. 

^ Menlores] Mevropes Stephano. 

•^ Hyinani'] Vide Notas et Emend, 
mtm. 79. 

^ Enclielea'] 'E7xeAe'ai Stephano : 
Scylaci, p. 9. 'E7xeA6JS, inter Naro- 
nem et Driloneni amnes, qui diei 
unius navigatione invicem distant. 

« Buni] Ita Mss. omnes, Reg. Colb. 
&c. non Dudini. 

' Aut facilia] Effatu scilicet. 

5 Scardonitanum] Ab oppido Scar- 



NAT. HIST. LIB. III. 25. 



689 



rum civitates xiv.' e quibus Lacinienses, Stlupioos,"' Bur- 
nistas, Olbonenscs ' nominare non pigeat. Jus ItalicuniJ 
habent co conventu Alutae/ Flanates,' a quibus sinus iio- 
rainatur : Lopsi, Varvarini^* '" immunesque Assesiates, et 
ex insulis Fertinates, Curictae." Ceterum per oram oppida 
a Nesactio," Alvona, Flanona,^ Tarsatica, Senia, Lopsica, 
Ortopula, Vegium, Argyruntura, Corinium, ^Enona civitas 
Pasini : p Flumen Tedanium,i quo finitur lapydia. Insulge 
ejus sinus ' cum oppidis, praeter supra significatas/ Absyr- 



3 Chiffl. civitates XXIV. Mox, Stulpinos Gronov. et edd. vett. Delude, pro 
Olbonenses Parm. Venett. Herni. Barbaius, Aid. Junt. Basil. Lugd, Eiasini, 
Dalec. Ltigd. 1606. Elz. et Gronov. habent Albonenses. — 4 EEedem edd. vett. 
Varubarini. Mox, Chiffl. e< ex insulis Fulfinates ; niargo edd. Dalec. et Gro- 
nov. et ex i. FurtiiuUes ; edd. vett. et Gronov. et ex i. Fulsijiates. — 5 Ita ex 
todd. Harduin. eiunqiie seciiti recentt. Flamona Chiffl. Flavona Aid. Junt, 
Basil. Ltigd. Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov. Paulo post, in edd. vett. /Enona 
(vel Enona) civitas, Pausinus fiumen, Tedanium, quo Jinitur lapidia ; Vet. Da- 



NOTiE 



dona, de quo cap. seq. 

'' Stlupinos] Non Sltdpinos. Ptole- 
maeo ii. 17. 2T\oi>7ri in oppidis Li- 
burnoruni mediterraneis : item Bovp- 
vov, a quo Burnistae apud Plinium. 

' Olbonenses'] Vel Olbianeuses, ab 
'0\$ia Illyridis urbe, apud Stepha- 
num. Vide Notas et Emend, nuui. 
80. 

J Jus Italicumi De quo dicenius in 
Notis et Emend, num. 3. 

I* Alutcc] Ab Alno sive Aloo, quo 
de oppida Artemidorus apud Steph. 
verbo ^\di/ci>v Mera de t^ "AAwov 
Ki/jLT^v iffTi ^\di'wv Koi ir6\is, Kol Tras 6 
kSAttos ovros 4>Kav(iiPtKhs KaKe'irac. Pli- 
nio mox Alvona. 

' Flanates] A quibus sinus Flanati- 
CH9, nunc GolJ'o I'anario, ct Camera. 
Nouien habent a Flanona : ut Lopsi, 
a Lopsica, de quibus oppidis mox di- 
ce tur. 

'" Varvarini] Non Varubarini: ab 
oppido Liburnorum mediterranco 
Ovapovapia, Ptolcmaio II. 17. uti et 

Dclph. et For. Clus. Plinius. 



'Affiffia, unde Plinio Assesiates mox 
appellati. 

" Fertinates, ('urictce} KovpiKra in- 
sula Ptolemaeo ii. 17. Straboni lib. 
VII. p. 31.5. KvpuKTiKy, nunc Vegia. 
Vide Notas et Emend, num. 81. 

" A Nesactio] De quo cap. 23. in 
ostio flumiuis Arsiae, unde Libiirnia 
incipit. 'A\ovajva et ^Kavwva, apud 
Plolein. II. 17. hodie retincnt nomen, 
Albona, et Flanona. Apud Gruter. 
p. 108. Flanona. Sequuntur apud 
Plolem. Tapaa-TiKa, SeVia, Ao>|/i/ca, "Op- 
ToirXa, Oveyia, 'Apyvpovrov, Koplvtov, 
Alvui/a, Tersatica nunc Fiume : Senia 
Segna: Lnpsico, Orlopola, Veza, fifc. 

V Civitas Pasini] Sic Mss. omnes. 
Cur porro ita cognominetur lEnona, 
incompertum. Hodie Nona vocatur. 

1 Tednnium] Trfidvios Ptolem. loc. 
cit. Hodie Zermagna. 

' Ejus sinus] Flanatici. 

" Significatas] Fertinam et Cnric- 
tam. 



2 X 



6D0 



C. PLINII SECDNDI 



tium, Arba,* Crexa,^ Gissa, Portunata. Rursus in conti- 
nente colonia Jadera," quae a Pola clx. m. pass, abest : 
inde triginta m. Colentum " insula: xviii. ostium Titii 7 
fluminis."' 

XXVI. (xxii.) Liburniae finis, et initium Dalmatiae 
Scardona, in amne eo,' ^ xii. m. pass, a mari. Dein Tari- 
otarum '' antiqua regio/ et caslellum Tariona : promonto- 
rium"^ Diomedis, vel, ut alii, peninsula Hyllis,*^ circuitu c. m. 
pass. Tragurium ^ civium Romanorura, marmore noturn : 
Sicum, in quem locum Divus Claudius veteranos misit. 
Salona ^ colonia, ab Jadera cxii.^ m. pass. Petunt in 



lec. Telanium quo/. lapidia. — 6 Ita codd. Hardiiini et Dalec. item Vet. Dalec. 
Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Absirtium, Arba, Tragurium, Issa, 
Pharos, Paros ante: Crexa Lugd. Eiasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. 
— 7 ' Till legendum videtur ex Ptolemaeo, qui ad finem lib. ii. fluvium bunc 
' Titnm ' appellat, non ' Titiiim." Dalec. 

Cap. XXVI. 1 ' Lego : in fine eo.' Dalec. — 2 Deotlariotarum antiqua regio 
cod. Dalec. — 3 Ita codd. Chiffl. et Hardnin. item edd. Harduin. 1. 2. 3. 
Miller. Bipont. et Frauz. CCXXU. edd. vett. et Gronov. Mox codd. Dalec. 



NOT^ 

* Arba] "Ap^a oppidi nomen est ia 
insula Scardona apud Ptolem. contra 
Liburnos. Crexa Kpe;|/a eidem, hodie 
Cherso, Portunata non alterius in- 
siilae nomen esse videtur, sed Gissae 
epitheton, tuti opportunique portus 
ratione, magis quam re alia, insignis 
ac cognitae : Gissa vero ipsa nunc 
Pago vocatur. 

" Juderal Nunc Zara vecchia. Num- 
mus Domitiani apud Goltzium, Col. 
AvGvsTA. Iadera. Et apud Ptol. 
'idSepa KoKuvia. 

'' Colentum'] KSWevrov insulae Scar- 
donae oppiduni Ptolemaeo dicitur, 
II. 17. 

™ Titii fluminis] Titos "iroTa/ubs Pto- 
lem. loc. cit. Nunc Kerka, Scardo- 
nam praeterluit. 

^ Scai'dona, in amne eo.] InTitii flu- 
minis ripa : nunc rudera, teste Jo. 
Lucio I. 4. Scardona. 'SKo.pSwi'a Pto- 
lem. II. 17. 



*> Tariotarum]Quos AvTapidras Stra- 
bo lib. VII. p. 316. aliique appellant, 
ut quideni videtur. 

<= Promontorium] Nunc Cabo di S. 
Nicolo. 

<• Hyllis] Ab Hyllo Herculis F. a 
quo Hylles gens htec Illyrica Stepha- 
110. Xep<j6vri(Tos "YWik^, Scymno Chio, 
pag. 17. 

* Tragurium] Travv. Sicum Sebini- 
go, ut quidem ab omnibus creditur. 
At Sebenigo citra Tragurium ad Is- 
triam, non, ut Sicum a Plinio statui- 
tnr, ultra id .situm est: qnapropter 
diligentius de eo videndum : num 
transpositus Sici situs, auctoris an 
librarii hallucinatione. 

f Salona] Diocletiani patria : nunc 
excisa : ex ejus minis excitatum Spa- 
latum. Vetus inscriptio apud Gruter. 
pag. 23. Col. Martia. Ivlia. Sa- 
lona. Et Ptolemaeo, SaAwvai koKw 
via. 



NAT. HIST. LIB. III. 26. 



GDI 



earn jura descripti in decurias*^ cccxlii.'^ Dalmatae ; 
XXII. Decuni ; '' ccxxxix. Ditiones ; cclxix. Mazasi ; 
LM. Sardiates. In hoc tractu sunt, Burnum,' Andetri- 
um/ ^ Tribuliuin/ nobilitata populi Romani praeliis '" cas- 
tella. Petunt et ex insulis, Issaei," Colentini, Separi, 
Epetini. Ab his castella, Peguntinm/ ° Rataneuin :? Na- 
rona 'i colonia tertii conventus/ a Salona lxxxii. m. pass. 



et Ch\fR. jura, jurihis descriptis. — 4 * Ita codd. Reggj. 1. 3. Colbert. Paris, et 
Editio pvincpps. In cod. Reg. 2. in d. CCCLXII.' Brotier. Tolet, et Sal- 
niant. CCCLXXXII. quod lecepit Harduinus. edd. vett. et Gronov. 
CCCLXXII. Mox, Tolet. Delmata: XXII. Chiffl. Dalmatte XXVI. Decuni 
CCCLXIX. Deditiones, Sfc. Delude, plurimae edd, ante Brotier, Ditiones 
LXIX. Mezcci LII. Lectionem nostram exliibent Regg. Brot. 1.2. Paris, et 
Ed. pr. — 5 Burnum, Mandetrium edd. vett. et Gronov. — 6 * Cornipte Mss. 
Reg. et editio princeps, petunt in earn, Uiide emendatiim in recentioribus edi- 
tionibus, Pcp^untite. Eniendandtnn erat Peguntium. Ptolenieeo enim ii. 17. 
TlrtyovvTiov nunc Almissa.' Biotier. Mox, a Sulona LXXII. edd. vett. Gro- 
nov. Harduiu. 2. 3. Bipont. et Franz. Paulo fost, cognomini sibi margo Dalec. 



NOTiE 



E In decurias] Salonitano, inquit, 
disceptant foro populi mox appellan- 
di : ibique habent judicum decurias 
omnino ccclxxxii. In Mss. Petunt 
in earn Jura, juribus descriptis in decu- 
rias, De judicum decuriis persaepe 
Cicero aliique : ac Piinius ipse in- 
priniis xxxiii. 7. 

'' Decuni] Mss. Keg. et Colb. Decu- 
It. Forte Derrii, de qui bus in hoc trac- 
tu Ptolemaeus ii. 17. At'^/iioi, et mox 
Airlaivts : item Mafaioi, gens Dalma- 
tica, etiam Dioni coguita, lib. lv. p. 
570, Turn 2apSiwTai, apud eundem 
Ftolem. 

' Burmun] Castellum Dalmatiat", a 
LibumicE oppido cognomint', de quo 
sup, secfione, ut apparet, diversum. 

^ Andelritim] ^AvSiTpiov. 'Vide No- 
tas et Emend, num. b-2. 

' Tribidium] INIss. Tribnriuin. 

"' Nobilitata p. It. pruliis] Tiberio 
et Germanico illuc ab Auguslo mis- 



sis. Vide Dionem, lib. Lvi. p. 579. 

" Issad] Issa?i, ab Issa, de qua cap. 
30. Colentini, a Colento, de qua sap. 
cap, 'EirfTiov urbs est littoralis Dal- 
matiee, prope Saionas, apud Ptolem. 
II. 17. quam forte interduni circum- 
fluus maris xstus ambiret, insulam* 
que faceret. 

° Peguntium] nr^yovvriov inter op- 
pida DalmaticC juxta littus posita, 
apud Ptolem, loc. cit. Nunc Almiza, 

•' Rataneumi 'Pairivov rfjs AaA/uarlaj 
irSkii' appellat Dio lib. lvi. p. 578. 
Hodie Mucarisca. 

'1 Narona] Plolemjeo ii. 17. NopjSo- 
vh pro 'Ndpoova KoXaivla. Nummus Titi, 
apud Goitzium, Col. Nakona, Ho- 
die ?sarenta. 

■■ Terlii conventus] Tergeminus in 
Dalmatia Liburniaiiiie conventus fu- 
it, sen Judiciarium forum : Scardoni- 
tanus, Salonitanus, et is in quo nunc 
versamur, Narouitanus, 



G92 



C. PLINII SECUNDl 



apposita cognominis sui' fluvio, a mari xx. M. pass. M. 
Varro ^ LXXXiX. civitates eo ventitasse auctor est. Nunc 
soli prope noscuntur Cerauni* decuriis xxiv. Daorizi 
XVII. Dsesitiates ciii.^ Docleatse xxxiii. Devetini xiv. 
Deremist£e9 xxx. Dindari" xxxiii. Glinditiones xliv. 
Melcomani'' XXIV. Naresii cii. Scirtari'" lxxii. Si- 
culotee " XXIV. populatoresque quondam Italiee Vardaei, 
non amplius quam xx. decuriis. Praeter hos tenuere 
tractum eum Ozuaei,'" ^ Partheni, Hemasini, Arthitae, Ar- 
mistee. A Narone amne c. m. pass, abest Epidaurum "^ 
colonia. Ab Epidauro sunt oppida " civiura Rom. Rhizi- 
nium/' Ascrivium,'' Butua,"^ Olchiuium,'^ quod antea Colchi- 



et Gronov. — 7 Varro sine prapiiomiiie in cod. Dalec. et ejusdem Vet.— 8 De- 
sitiates CIIl. edd. vett. et Gronov. Desitiates CVllI. Chiffl.— 9 Vet. Dalec. 
Derenistce. Mox, Melcomani XXV. edd. ante Harduin. — 10 Ita codd. Chiffl. 
et Hardnin. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. ct Franz. Oenei edd. 
vett. Mox, pro Armistce Chiffl. habet Arenistce .—11 Ita Chiffl. et edd. post 
Harduin. Verba, Ab Epidauro sunt, desunt in edd. vett. et Gronov. Mox, 



• Cognominis swi] Ita libri omnes. 
Rectius, cognomini sibi, vel notninis 
sui. Naronem amneni intelligit, Ud- 
pwva Ptoleinaeus vocat, hodie Na- 
renga, 

» Cerauni'] Kepavviov Ptolem. ii. 17. 
AaSpi^ot deinde Straboni, lib. vii. p. 
315. AaifftTiaTai apud eandem, pag. 
314. qui Av<Ti5i.aTai, ut arbitror, Dioni, 
lib. Lv. p. 568. Docleatae, ab urbe 
AoKXea, in mediterraneo Dalmatiae, 
apud Ptolem. quze adliuc in minis 
nomen servat teste Holsten. p. 32. 
Incolae Ptolemaeo, AoKAearai. 

" Dindari^ AivSdpioi Ptolemaeo, loc. 
cit. 

^ Melcomani^ MeXKo/jievioi, Ptolem. 
Vide Notas et Emend, num. 83. Mox 
Naresii, qui Ptolemzeo loc. cit. Na- 

pTJVfflOl, 

w Scirtari^ Forte Seretii ; nam 2e- 
periov in hoc tractu agnoscit Dio, 
lib. LVi. p. 579. Vel sunt ii potius 



NOTiE 

quos XKipTiopas appellat Ptolem. loc. 
cit. 

* Siculotee"] SiKouXwrat Ptolem. loc. 
cit. et OvdpSeot, quos 'Apdiaiovs appel- 
lat Strabo, lib. vii. p. 315. contra in- 
sulam Pharon. Vardeos, Epitome Li- 
vii, lib. LVI. 

y OzucBi^ Gentes eas jam tnm aevo 
suo defecisse innuit. Vide Notas et 
Em. num. 84. 

^ Epidauruni] Nunc Ragusi vecchio : 
cui Ragusa nova success! t. 'ETrlSavpos 
Ptolem. II. 17. Vetus inscr. apud 
GoUzium, Col. Epidavrvm. leg. ix. 

* Rhizinium'] Straboni lib. vii. p. 
314. et Stephano, 'Pi^wv. Ptolemaeo, 
'Pi^tvou. Hodie Risine, in intimo re- 
cessu Rhizonici sinus, Golfodi Calaro. 
Oppidani Rhizonitas Livio, lib. xlv. 
p. 580. 

*> Ascrivium'] 'AaKpovXov Ptolemaeo, 
loc. cit. Hodie Cutaro. 
c Butua'] Stephano, Bovd6ri, Scylaci 



NAT. HIST. LIB. JIl. 26. 



693 



nium dictum est, a Colchis conditum : amnis Drilo/ super- 
que eum oppidum civium Romanovuni Scodra,'^ ^ a mari 
XVIII. M. pass. Piaeterca niultorum Gr£ecias oppidorum 
deficiens memoria, necnon et civitatum validarum. Eo 
namque tractu fuere Labeatae,s Enderoduni,'' '' Sassaei, 
Grabaei,* proprieque dicti Illyrii,J et Taulantii/ et Pyraei.' 
Retinet nomcn '+ in ora Nympheum "' promontorium : Lis- 
sum " oppidum civium Romanorum ab Epidauro c. M. 
pass. 

(xxiii.) A Lisso Macedoniaj" provincia : gentes Par- 
theni,'^ >' et a tergo eorum Dassaretae.' Montes Candaviae ' 



pro Bu/«a, Cliiffl. liabet Tiutuanum. — 12 Ston/m Gionov.— 13 Labevia:, Essa- 
na, Endfruni Cliiffl. — 14 ' Haec duo vocab. Retinet nnmen, supposiiitia viden- 
tur.' Dalec. Mox, pro Nympheum, quod ex Rcr. Brot. 1. et Ed. pr. restituit 
Brotier, edd. reliquae habent Nympli(eum. — 15 Paitliini Vet. Dalec. et raox in 

aOTJE 

quoqiiep. 9. Pfolem»o BouAoua, pro bus Stiabo lib. vii. p. 316. 



BovTova. Nunc Budoa 

<• Olchiniumi OvXKiviov Ptolemaeo, 
loc. cit. Nunc Dulcigno, in confinio 
Dalmatiae, Albaniaeque. Incolae Li- 
vio Olciniatap, lib. xlv. p. 580. 



J Illyrii] Inter Naront-ni et Dii- 
nuni. 

•^ Taulantii] De Taulantiis Illyrica 
gente Stephanus : Macedoniae a Pto- 
Icnixo ascribitur, iii. 13. atqiie eoruni 



« Drill)] Ap(l\aiv Ptoleni. ii. 17. oppida fuisse Dyrrachinm Apollo 



nunc Drino, ct Lo Drin, 

f Scodral Ptolemaeo loc. cit. :2k6- 
Spa. Nunc Scutari, in Albania, qua 
coutingit Dalmatian! : non Diiloni, 
sed super Drilonem, alteri amni ap- 
posituni. De Scodra Livius lib. XLiii. 
p. 556. 

s Labealcc] Labeatum genti Gen- 
tinm Kegem imperitasse auctor est 
Livius lilt. XLiiF. p. 555. et idem La- 
beatidem terram vocat, lib. xliv. p. 
.'564. Idem Gentitis Lissi rcgnabat, 
nt ex Polybio in excerptis liquet, 
cap. 76. quo de oppido iiiox dice- 
nius. 

'■ Enderoduni] "EvSripov Ptolemaeo 
n. 17. inter mediterranea Dalmatian 
oppida: nunc Endero, in Albania, 
qua Serviam spectat. 

' Grubcii] Forte ra\d$pm, de qui- 



niamque scribit. Sic etiam Thucyd. 
lib. I. p. 17. 

' Pyrtei] De Pyraeis Pomponius ii. 
3. ' Turn Pyraei, et Liburni, et Is- 
tria.' 

"' Nympheum] Nunc Cubo di Re- 
deni. 

" Lissum] Aiffahs Ptolemiro ii. 17. 
Ab AnnaConuicna lib. xii. Alexiad. 
oppidulum dicitur in edilo colle si- 
tuin, tinde prospectus usijue Dyrra- 
chiiim pateat. 

" Macedonia] Nunc Albania dicitur 
liaec regio, Macedoniic provincia> a 
Ptolema-o quoqiic attributa, iii. 13. 

1' Partheni] XlapOn'ovs vocat Dio, 
lib. XLi. p. 170. Partiinnos Livius, 
lib. xxxiii. p. 400. Dyrracliio vicini 
Iii fuere. Stepliano quoque ndpdos, 

TToAlS 'IWvplK-ly TO iOl/iKOV, riopOTJfo's. 



694 



C. PLINII SECUNDl 



a Dyrrachio lxxviii.'^ m. pass. In ora vero Denda' 
civium '7 Romanorum, Epidamnum * colonia, propter 
inauspicatum nomen a Roraanis Dyrrachium appellata : 
fluraen Aous," a quibusdam Mas " nominatum : Apollonia, 
quondam Corinthiorum "^ colonia, iv. m. pass.'* a mari 
recedens: cujus in finibus celebre Nympheum'' accolunt 
barbari, Amantes ^ et Buliones.'^^ At in ora oppidum 
Oricum ^ a Colchis conditum. Inde initium Epiri, montes 
Acroceraunia,'' quibus hunc Europse determinaviraus *^ si- 
num. Oricum, a Salentino Italiae promontorio distat 
Lxxxv. M.^° ^ passuum. 



eodem, Dissarette. — 16 Ifa cotld. Harduini, item edd. Hardnin. 1. 2. 3, Mil- 
ler. Bipont. et Franz. LXXIX. edd. vett. et Gronov. — 17 In ora ciiiumP'in- 
tian. — 18 Sic ex codd. siiis et Chiffl. emend. Harduiniis, sic qnoqne edd. 
recentt. antea legebatiir, VII. M. passuum. — 19 ' Cicero in Oral. BuUienses 
vocat; Stephan. Bollidenses.' Tiirneb. Adv. xxi. 13. — 20 Codd. Dalec. et 
Chiffl. LXXXV. M. 



not;e 



1 Dassaretcel Aaa (raprjTwi Ptolema-o 
III. 13. et Livio lib. xxvii. p. 312. 
Regio ipsa Aacrcrapriris, Poly bio lib. v. 
p. 621. Honmi oppidum Lyciinidus, 
Ptolem. Unde apiid Marcellin. Com. 
Lychnidensis Episcopus Illyiici lau- 
datur : hodie Locrkla, in Albania. 

"■ Candavia] De his Strabo, lib. vit. 
p. 323, Apud Ptolem. loc. cit. KA- 
NAAOTinN opeaiv nientio, pro KAN- 
AAOYinN. Hi Albanian) a Macedo- 
nia proprie dicta distenninant. De- 
serta Candaviie Senecie, Ep. 31. p. 
230. ' Qua vastos aperit Candavia 
saltus,' in()uit Lucan. vi. 331. 

' Denda] Vide Notas et Emend, 
num. 8.5. 

' Epidamnum] Mela ii. 3. ' Ronia- 



oppidi ipsiiis rudera tantum extent. 
INIela II. 3. ' ^as secundum Apollo- 
niam.' 

^' Quibusdam ^as] Aifas. Vide No- 
tas et Emend, num. 86. 

"" Corintliiorum] Ita Thucyd. lib. r. 
p. 19. et Dio lib. xli. p. 174. A Cor- 
cyraMs et Corinthiis conditam ainnt 
Strabo lib. vii. p. 316. Scymnns p. 
18. aliiqiie. 

"^ Nympheum'] Livius lib. XLii. p. 
540. ' Nympheuni in Apolloniati 
agro.' E^'imus de eo ii. 110. 

y Amantes] Oricum Scylax, p. 19. 
in Amanticorum agro locat, et Ste- 
phan. 

^ Buliones] Straboni lib. vii. p. 326. 
Bv\X(ov€s. In numiiiis apiid Goltzinm, 



iii nomen Epidamnum mntavere, quia BTAAIGNHN. Oppidum BvWls, Pto- 

velut in damnum itnris omen id vi- lem. ii. 13. nude liullidensis colonia 

sum est.' Vide et Dion?m, lib. xli. Plinio iv. 17. 

p. 176. Nunc Durazzo. * Oricum'] 'ClpiKhs Stephano, et Ap- 

" Aous] Sic appellator a Livio piano Bell. Civ. lib. ii. p. 462. Nunc 

XXXII. p. 385. Ab Apollonise vici- Orso, in confinio Albaniae et Epiri. 
nio, hodie la Pollona vocatur: cum ^ Acroceraunia] Virgilio Ceraunia : 



NAT. HIST. LIB. III. 28. 



095 



xxvii. (xxiv.) A tergo Carnorum et lapydum, qua se 
fert magnus Ister, Raetis junguntur Norici.* Oppida eorum : 
Virunura/ Celeia," Teurnia,'' Aguntum/ Vianiomina,' J 
Claudia,'' Flavium Solvense.^ Noricis junguntur lacus 
Peiso,"^ deserta Boiorum : jam tamen colonia Divi Claudii 
Sabaria," et oppido Scarabantia ° Julia habitantur. 

xxviii. (xxv.) Inde glandifera ^ Paimoniae,* qua mites- 



Cap. xxvii. 1 Ita ex codd. restitiiit Haidiiintis, eiimqiie secnti Miller. 
Bipont. et Franz, ita qiioqiie Reg. Brot. 1. Vivana momnia Parm. et aliae 
antiq. Viana, JEuionia Herni. Barbaras ex conjectura, qiias lectio postea inva- 
sit omnes ante Hardiiinum editiones. 

Cap. xxviii. 1 Vet. Dalec. Pannonia. — 2 Idem codex, Hardnin. 2. 3. 



NOT^E 



nunc Monte di Chimera, Epirum ab 
Albania diriinunt. 

<^ Determinavimus] Cap. 15. 

•» LXXXV. M.] Straboni lib. vi. 
p. 281.abest aCeraiiniisSalentiniim, 
stadiis dcc. hoc est, millibus passiuini 
Lxxxvii. et quingentis pass. 

^ Norici] Bavariae partem ab /Eno 
amne, Austriamque uiiiversani, prin- 
ter Carnuntum, in confinio Austriie 
Hungarixque positnm, Norici olim 
tennere, et Carinthiam, Stirianique. 

f Virunum] Apiul Griiter. p. 509. 
NORICVS. COL. C. ViKVNO. Apud 
Ptolem. II. 14. in Norico Ovipowov, 
Nnnc Volkmark ad amnent Dravnm. 

« Celeia] K(\eta Ptolem. loc. cit. 
Gruter. p. 130. Cei.ei.e, reperta in- 
scriptio in Carniohn oppido, quod 
vetustum nonien retinet, Cilley. 

•' Teurnia'] Ptolem. loc. cit. Teoup- 
vla. Apud Gruter. p. 473. ii. viro. 
Tevrn. Nunc Villach, in Carintliia 
superiore, ad Dravum anineni. 

' Agiintum] "Ayovvruv Ptolem. loc. 
cit. 

J Vianiomina] Nunc Vienna Aus- 
triae. Vide Notas et Emend, num. 
H7. 

•" Claudia] KAavdiuviov Ptolem. in 
Norico, loc. cit. Nunc Clagenfurt, 



Carinthia; oppidum. 

' Flavimn Sulvense] Apud Gruter. 
p. 559. cum Flavii cognomento, quod 
deductam eo coloniam auspice Ves- 
pasiano indicat : iuscriplio reperta 
Cibini in Hungaria, Fl. Solva. Aiunt 
esse Solfeldt, in Carinthia, prope Cla- 
genfurtiim. 

'" Pciso] In Austrian Hungariaeque 
confinio, Nevsydlerz^e. Vide Notas 
et Emend, num. 88. 

" Sabaria] Etiamnum retinet no- 
men in Hungaria? Austria-que confi- 
nio. Ibi reperta inscriptio, quam re- 
fert Gruterus, p. 389. C. C. S. hoc 
est, Colonia Claudia Sabaria. 2aoya- 
pla. Ptolem. II. 15. in Pannonia su- 
periore. Et apud Goltz. Claudii num- 
mus, Col. Sabar. Clavdiana. Av- 
GVSTA. Apud Reines. vetus Inscrip- 
tio, p. 511. Clavdia. Savaria. 

" Scarabantia] A Sabaria, M. P. 
XXXIV. apud Antonin. Hodie Sca- 
pring, supra Sabariam : aliis Sopron, 
sive Oidenburg, in eodem trartu, 

" Indc glandifera] Ita Mss. omnes, 
non In glandJJ\ra. Hoc est, post eas 
gentes, ac iirbes, qnas antca comme- 
moiavit, glaiidifeia sunt Pannoni*. 
Apud Hygenum, lib. de limitibus 
constit. p. 20G. leginius in Paiino- 



690 



C. I'LINII SECUNDI 



centia Alpium juga, per medium Illyricum a septemlrione 
ad meridiem versa, molli in dextra ac lajva devexitate con- 
sidunt. Quae pars ad mare Adriaticum spectat, appella- 
tur Dalmatia, et Illyricum supra dictum. Ad septemtri- 
oiies Pannonia vergit: ^ finitur inde Danubio. In ea colo- 
nise, yEmona,"^ Siscia.'^ Amnes clariet navigabiles in Da- 
nubium defluunt, Draus^' e Noricis violentior, Sausex Al- 
pibus Carnicis placidior: cxx. m. pass, intervallo. Draus 
per Serretes,*^ Senapillos, lasos,^ Andizetes : ' ^ Saus per 
Colapianos,' Breucosque.^ Populorum haec capita. Pra3- 



Bipont. et Franz. Drains. Mox, pro CXX. quod exliibet Cliiffl. CXV. praefe- 
riint edd. vett. ante Harduin.— 3 Sandizetea Chiffl. Sandrizetes Grono\ , et 
edd. vett. ante Harduin. Mox, pro Saus Vet. Dalec Harduin. 2. 3. Bipont. 

NOTyE 

nia sylvis glandiferis vecligal consti- tiam aliquam sub primis vocnni lite- 

tutnm. ris. Legendnm itaque arbitramur 

^ Pannonia vergW] CarniolaE par- in Gallieni nnmismate: siscia avg- 

tern, deinde Croatiani, Sriavoniam, ' Secusianorum Inclytus Senatns Co- 

Hungarianique couiplexa, Danubium lit Impense Amicitiam AVgusti Gal- 

usqup. lieni.' Fluvius in nummo pictus Ara- 

<^ Mmond] Lauhach,\\X diximuscap. ris est, La Saone, qui medios Secn- 

22. Carniolae primarium oppidum. sianos olim secabat. In altero simi- 



lifiu)t>a Ptolemjeo ii. 15. sub Norico 
Pannoniae. 

<> Siscia] ^laKia Plo]em. loc. cit. 
Vulgo Sissech, ad Savum amncm. — 
* Cave anteni Sisciara banc existiiiies 
designari in nunnnis Augustorum 
Gallieni et Probi : qnanivis in illo 
scribitur, siscia avg. in isto, siscia 
PROBI avg, Neque enini Sisciam 
Piinius dicit inter amnes duos sitam 
esse, ut in nunimo Probi pingi vide- 
tur; sed tantum juxta Sisciam Cola- 
pin in S;uini influeie: ut juxta Pari- 
sios Matrona in Sequanam delabitur. 
Nee vero Latiue bono aliquo sensu 
dici posse videnius, Roma Augusti, 
Roma Trajani, Roma Antonini : nee 
proinde ' Siscia Augusti,' vel ' Probi.' 
Cum aliqiiid autem offendit in num- 



liter SISCIA probi avg. ' Secusiano- 
rum Inclytus Senatus Colit Impense 
Auiicitiain probi avg.' Dea stat 
in isto inter duos amnes, Arariin 
scilicet Rhodanumque, qui Lugdu- 
num in Agro Secusianorum ailuunt.' 
Ed. sec. 

e Draiis] Apd^os et 2avos Straboni, 
lib. VII. p. 314. Nomen retinent, 
et Drav, Sav. Vide Notas et Emend, 
num. 89. 

f Serretes} Hi et Serrapilli Carin- 
tliiain tenuere, ripamque geminain 
Dravi amnis. 

s lasos] 'laffcxiovs appellat Ptolem. 
II. 15. 

>> Andizetes] 'ArSif^TJot. Vide No- 
tas et Emend, num. 90, 

> Culapianos] A fluvio Colapi, cu- 



morum inscriptionibus insolens, id jus mox Piinius aliique memiuere. 
certo indicio est, latere ibi senten- J Breucosque] BpivKoi Ptolem. ii. 



NAT. HIST. HB. III. 28. 



(W7 



terea Arivates, Azali,'' Amantes, Bclgites, Catavi, Corna- 
cates, Eravisci/ ' Hercuniates, Latovici, Oseriates, Var- 
ciani. Mons Claudius,"' cujus in frontc Scordisci,^ in tergo 
Taurisci. Insula in Savo Metubarris," amnicarum maxi- 
ma. Praeterea amnes mcmorandi, Colapis^° in Saum in- 
fluens juxta Sisciam, geraino alveo insulara ibi eflicit, qua3 
Segestica appellatur. Alter amnis p Bacuntius ^ in Saum 
Sirmio '• oppido influit : ubi civitas"^ Sirmiensiura, ct A- 
mantinomm. Inde xlv. M.passuuni Taurunum/ ubi Danu- 
bio miscetur Sans. Supra * influunt Valdasus,^ Urpanus 
et ipsi non ignobiles. 



et Franz. .Saf«s.— 4 Car<ari Vet. Dalec. Mox, Cliiffl. Corneates, Eravisci ; edd. 
vett. ante Hardnin. Corneates, Aiavisci. — 5 C'orrfici Cliiffl. — (i C'a/a/)js Gronov. 
et al. vett. ante Hardnin. Panlo post, pro efficit, quod, firniante Cliiffl. exhi- 
bent Hardnin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz, efficiens legitnr in edd. vett. — 
7 .4c«Ha'fis Cliiffl.— 8 Ita ex codd.snis restituit Hurduin. cnm antea legeretur 
Viddunus ; Cliiffl. Vadasus, 



NOT^ 
p. 314. hoc est, Hungaros Sclavosqne, a Cro- 



1(5. et Straboni, lib. vii 
BpevKol Dioni, lib. LV. p. 568. lidem 
postea Franci appellati Gallias oc- 
cnpavere, quas unnc obtinent : qui 
prins c Galiiis in Pannoniam, nnde 
rediere, commi{{rarant. Vide F. Al- 
gid. Laccary de Colon. Gallor, v. 
1. p. 242. Grnterns, pag. 499. co- 

HORTI. BREVC, 

'' Azali] 'AfaAoi Ptoleiti. in Panno- 
nia superiore, ii. 15. 'Afxaurrivol, in 

inferiore, cap. IG. Catari, forte pro dicitnr. Strabo, lib. vii 
Curtari: nam in inferiore Paunonia ytcTTiKfiv. 
Koi'ipra oppidiini apnd Ptolein. Sic 
CJornacates, (ita enini liabent Mss. 
non Corneutes,') a K6pvaKou ejusdem 
Piinnonia; oppido apnd Ptoleni. 

' Eravisci] Sic enim alpliabeti se- 
ries cxigit : ii sunt qui Ptolemaeo in 
inferior^ Pannonia, ii. 10. 'ApajSitrxoi. 
Idem ibi 'EpKovfuiras Aniantenis sub- 
jirit. In superiore Aaro^'iKovs, 'Ocr- 
aepiarai, et OiiapKiavovs locat, cap. 
15. 

"> Claudius] Tauriscos a Scordiscis, 



atis disterminans. 

" Metubarris] Hodie Zagrabia. 

° Colapis] K(iA.oi|/ Dioni, lib. XLix. 
p. 414. qui eum amnem ait Sisciae 
urbis nionia primum allnisse, post 
vero, a Tiberio Caisare ducta fossa, 
totani urbem circnniambiisse, insu- 
lamqne faceie, mox redire in pristi- 
nuin alvenni. 'Sey(TiKT)i' vocat idem, 
lib. hi. p. 401. quae Pliiiio Segestica 
p. 314. 2e- 

V Alter amnis] Vide Notas et Em. 
num. 91. 

<i Sirmio] Hodie Sirniich, in Scla- 
voniiP parle (|naj Tnrcis paret, inter 
Savnm et Dravum. 

"" Ubi civitas] Non oppidum, sed 
ditio, ager, ronimunitas. 

" Taiirunutn] Tavpovyos, ubi se Sa- 
vus Isiro immiscet, inquit etiam Ar- 
rianus in Indicis, p. 517. Hodie lid' 
grade. 

*■ Supra] Supra Savum Dravum 



C98 



C. PLINIl SECUNDl 



XXIX. (XXVI.) Pannoniaejungiturproviiicia, quae Moe- 
sia ' appellatur, ad Pontum usque cum Danubio decurrens. 
Incipit a confluente '^ supra dicto. In ea Dardani,'^ Cele- 
geri, Triballi, Timachi,' Mcesi, Thraces, Pontoque conter- 
raini Scytliae. Flumina clara, e Dardanis Margis,'^ Pingus, 
Timachus : ex Rhodope CEscus : * ex Heemo, Utus/ Esca- 
mus/ Icterus. > 

Illyrici latitudo, qua maxima est, cccxxv. m. passuum 
colligit. Longitude " a flumine Arsia ad flumen Drinium 
Dxxx.' M. A Drinio '' ad promontorium Acroceraunium, 
CLXXV. M. Agrippa prodidit universum hunc sinum 
Italian et Illyrici ambitu xvii.+ ' In eo duo maria, (quo 



I 



Cap. XXIX. 1 Trimacki Aid. Junt. Basil. Lngd. Eiasmi, Dalec. Leyd. 
Fiankf. Lngd. Ifi06. Elz. et Gionov. — 2 Mscamm Chiffl.— 3 ' Perperani in 
recentioribiis editionibns DCCC. Bene Mss. Keg. 1. 2. 5. DX^XX. et forte 
paiilo major adiinc est niiinenis, ni mnltos vianiin anfractus et circuifns com- 
putaverit Agrippa.' Brotier. — 4 ' Malim veterem lectionem, qnse sic habet: 
A Drinio ad promontorium Acroceraunium CLXX. (Chiffl. habet DLX.) M. 
Agrippa prodidit : universum autem hunc sinum Italia et Illyrici ambilu XIII. 
(Chiffl. habet X JF.y Dalec. ambitu XIIII. Harduin. Miller. Bipont. et Franz. 
ambitu XVII. Regg. Brot. 1. 5. et Ed. pr. h. e. septies decies centena millia 



NOT^ 



que. Valdasus, nunc Valpo, inter 
Savuni Dravumqiie Danubio se im- 
miscens. Supra Dravuni Urpanus, 
nunc Sarroiez. 

* QucB Mcesial A Belgrada ad Pon- 
tum, ubi nunc Servia et Bulgaria 
est. TV My(T('5a vocat Dio lib. Li. p. 
461. 

•> Incipit a conjluente] Ubi Danubio 
Savus niiscetur, nt dictum est. 



Oppidum ei olim appositum fuit 
ejusdem nominis, Margum, cujus 
mentio in Notitia Imp. Rom. se<'t. 
52. sub dispos. Ducis Moesise pri- 
niae. 

•^ CEscMs] Nunc /ic/ia in Bulgaria. 
Et Qiscuin oppiduu) ab amne cogno- 
mine, in Notitia Imp. sect. 31. p. 54. 
Triballis ascribitur a Ptoleni. in. 10. 

f Utus] Et hi Bulgarian! allunnt. 



c In ea Dardani] H<ec pariter Utum oppidum in Notitia Imp. sect. 

Tzetzes, Chiliad, xi. Hist. 396. Adp- 31. pag. 53. Sub dispos. Ducis Da- 

Sapoi Ptolemaeo, in Mysia superiore ciae Ripensis. 

III. 9. ubi nunc Servia est. Tpt^aWol s Lungitudo] Haec Martianus toti- 

in inferiore, cap. 10. Timachi ab op- tlem fere verbis, lib. vi. rap. de se- 

pido llixcLKov Mysias superioris, apud cundo Europae sinu, p. 209. Tamen 

eundem Ptolem. Mss. Reg. et Colb. DXXX. 

J Margis] Hodie Morauia, per Ser- ^ A Drinio] Amne, quern Drilo- 

viam in Danubiiim labens. Is Pin- nem superius dixit, cap. 26. 

gum et Timachum in Istrura defert. ' X VII. [XIIIL] Hoc est, ambi- 



NAT. HIST. LIK. III. 30. 699 

distinximus J fine,) Ionium, ' '' in prima parte, interius Adri- 
aticum, quod Superum vocant. 

XXX. Insulae in Ausonio mari praeter jam dictas, memo- 
ratu di<jna5, nullae : in lonio paucae : Calabro littore ante 
Brundisium, quarum objectu portus efficitur: contra Apu- 
lum littus Dioniedea," conspicua monumento Diomedis: et 
altera ^ eodem nomine, a quibusdam Teutria appellata. 

Illyrici ora mille amplius insulis frequentatur, natnra 
vadoso mari,' aestuariisque tenui alveo intercursantibus. 
Clarke : ante ostia Timavi, calidorum •" fontiura cum aestu 
maris crescentium : juxta Istroriim agrum, Cissa, Pullaria,* 
et Absyrtides ^ Oralis dicta?, a fratre Medeee ibi interfecto 
Absyrto.' Juxta eas Electridas vocavere, in quibiis prove- 
niret succinum, quod illi electrum appellant, vanitatis 
Graecai* ccrtissimum documentum : adeo ut quas earuui 
designent, baud unquam constiterit. Contra lader^ est 
Lissa;'^ et qua? appcllatae.^ Contra Liburnos Grateae'' ali- 



passuuin. — 5 Inferum site Ionium Gronov. et edd. vett. 

Cap. XXX. 1 Codd. Chiffl. et Dalec. matura vadoso mari.— 2 Ita Tolet. alii- 
qwecodd. ap. Harduin. item edd. Hardiiin. 1. 2. 'i. Bipont. et Franz. PuUaricB 
edd. vett. et Gronov. — 3 ' Quidani addunt/iomnie.' Dalec. — 4 Basilissa C\\\tR. 

NOTJE 

tu patere hiinc sinnm maris Agrippa virh 'Axf/vprov iraiShs AiVjtou iv /uia SoKo- 

prodidit qiiatiiordecies centena mil- (povtjdfVTos (nrb rrjs adeKcpris Mr^deias. 

lia passniim. Vide etiam Hygin. Fab. 23. et Apol- 

j Quo distinximus] Cap. 16. lod. lib. i. de Diis, pag. 03. et 05. 

^ Ionium] Qua parte in Adriati- ^ Vunitntis Graca] Cum ea appel- 

ciim siniim irnimpit. Vide Notas et latione nee uila; unqiiam il)i insulae 

Emend, num. 92. fiicrint, et eadem alibi statiiantur a 

* Diomedea] Nunc a tergemiim Grjecis, ut Plinius rccte admonet, 

monte Trcmiti a\i[>cUata. Diomedis xxxvii. 11. Apsyrtidibus sic junxit 

lumulo ac deliibro nobiiis, ut dicetur Electridas Srymnns Chins, p. 10. 

ad x. 01. A(OjU7;56ia Stcpliaiio, et ' Contra lader] Sic Mss. omncs, 

Scymno, p. 18. libri<]ue editi. Lissae meminit Anto- 

^ Et altera] Sic Strabo, lib. vi. ninus in Itiner. Marit. ennmerans 

pag. 284. Nunc Caprara, vel S. Dom- insulas quae sunt inter Dalmatiam et 

nino. Istriam : ' Apsoros,' inquit, ' Issa, 

•= Calidorum] Meminit jam liujus Lissa,' &c. 

insula;, ii. 106. e Et qua: appellatw] Hoc est, et 

■' Absyrtides] lisdem verbis Steplia- alia* qutc sunt a nobis supra dicta-, 

Dus ; 'AtftuprlSis, vr\(roi nphs rcji 'A5pia, cap. 25. Crexa, (J issa, Colentum. 



700 



C. FLINII SKCUNDl 



quot ; nee pauciores ' Liburnicae : Celadussse J contra Su- 
rium 'J^ Bubua/' et capris laudata Brattia :"" Issa" civium 
Romanorum,7 et cum oppido Pharia." Ab his Corcyra,P 
Melaena cognominata, cum Gnidiorum oppido, distat, 
xxv.^ M. passuum, inter quam et lllyricum Melita,'' unde 
catulos Melitaeos appellari Callimachus"^ auctor est: xv.9 
millia passuum ab ea iv. Elaphites.'° ^ In lonio autem 



Mox, Liburnos CretecB edd. vett.etGronov. Deinde, pro nee pauciores, Tolet. 
habet nee non Trneones. — 5 Ita Regg. Brot. 1. 5. Ed. pr. Venett. Rom. 
Paim. Brix. Aid. Juiit. Basil, aliae vett. ' Eriiditus Haiduinus ex infelici 
conjectura einendavit, contra Tragurium.' Brotier. Harduiniim secuti Mil- 
ler. Bipont. et Franz. — 6 ' Ita Editio princeps. Forte Plinins scripserat tan- 
tum Bua aut Boa. Est insula quae in Cod. Theodosian. Leg. iii. de Heeretic. 
appellatnr ' Boa insula.' Snb imperatoribns Romanis fuit exiliis famosa. 
Nunc quoqiie dicitur Bua.' Brotier. bubus edd. vett. Bavo ex codd. recepit 
Hardiiin. eumqnfi secuti Miller. Bipont. et Franz. Boua Tolet. Bano conj. 
Pintian. — 7 Vett. edd. ante Hardnin. civium R, reliqua; sed ultima vox 
deest in omnibus codd. — 8 Ita ex codd. suis et Chiffl. edidit Harduin. XXII. 
edd. vett. — 9 Ita quoque ex codd. suis et Chiffl. edidit Harduin. cum antea 
legeretur XII. — 10 ' In Ms. Reg. 1. et editione principe, VII. Elaphites. 
Quod verius crediderim. Plures enim ibi sunt insulae, quam quatuor. Ita 



NOTyE 



•> Gratew'] Ita Mss. Reg. et Colb. 
non CretecB. Scylaci Caryand. in Pe- 
riplo, pag. 9. prope Pliarum et Issam 
Crateae insulac nominantur: Kpareial 
injffoi, Kara, ^dpov koI ''iffffav. 

' Nee pauciores] Forte, nee paucio- 
res XL. Totideni enim Liburnicas 
insulas agnoscit Sirabo, lib. vii. pag. 
315. 

J Celadussce] Ita etiam Mss. Et 
Mela 11. 7. ' Celadussae, Apsyrtus, 
Issa.' 

'' Contra Swium [Tragurium'] Vide 
Notas et Emend, num. 93. 

' Bubua [Bavo] Boas insulam Dal- 
matiae vocat Ammianus lib. xxii. p. 
206. oppido Traguriensi ponte jnn- 
gitur, et Bote nuncupatur. Vide No- 
tas et Emend, num. 94. 

"' Brattia] Meminit Anton, in Itin. 
Marit. Nunc Bracchia. In Tab. 
Peufmg. segra. 4. ' Insula Brattia : 



insula Pharia.' 

n Issa] "Iffaa Scymno, pag. 17. Ste- 
pliano, aliisque. 

" Pharia] Straboni,lib. vii. p. 315. 
*apos, olim riapos, Pariorum colonia. 
Nunc Liesina. Tab. Peuting. ' Insu- 
la Faria.' 

P Corcyra] Nunc Curzola, teste Jo. 
Lucio. Oppidum a Cnidiis conditum 
testatur quoque Scymnus, pag. 18. 
MeAati/a sen nigra cognominata est. 

1 Melita] Alia haec est ab Africans 
Melita, quae Rhodiorum Equitum se- 
des. Melada. 

"■ Callimachus] Et Stepbanus, et 
Auctor Etymol. Hanc laudem alteri 
Melitae alii adjudicant. Litem deci- 
dere hand proclive, cum in nentra 
hodie catelli similes reperiantur. 

« Elaphites] Nomeu a cervorum 
copia factua;. 



NAT. HIST. LIB. III. 30. 701 

mari ab Orlco xii. millia passuum," Sasonis * piratica sta- 
tione nota. 



autem sunt dictae a cervonim copia.' Brotier. HI. Elaphites Gronov. et edd. 
vett. — 11 ' Male Mss. Reg. 1. 5. 3IM, P. Male quoque recentiores editiones, 
31. millia passitum. In Editione piiiicipe, ///. M. P. nieliore qiiidem, sed exi- 
liore, numero. Emendavi, XII. millia passuum ; quod satis indicat Scylax, 
pag. 10. cum ait ex insula Sasone in Oricum navigationem esse teitiae diei 
partis, fls 'npiKhv ■ir6\Lv eVri -rrapairXovs riixepas rplrov fiepos. Paulo supra dixerat 
ab Orico ad mare stadia esse lxxx. ardBia ir'.' Brotier. 

NOTiE 

« Sasonis] Scylaci, pag. 10. taffwv. ' Insula Saso.' Prius hie legebatur 

Hodie Sasena. Lucan. v. 650. ' Non M. millia passuum, pro III. millia pas- 

humilem Sasona vadis.' — 'Tabula s«j»rt.' Ed. sec. 
Peuting. * Insula Sasonis.' iEthicus : 




NOTiE ET EMENDATIONES 

AD LIBRUM III. 

NATURALTS HISTORIiE 

C. PLINII SECUNDI. 



1. Cap. 1. llbi minus, VII. M. pass.'\ 
Ita lestitninuis aiimonitu codirtini R. 
1. 2. Colb. 1. 2. Paris, et Chiffl. ve- 
tustanimqiie editiomim ante Frobe- 
ninm, qui ubi minimum obtnisit im- 
pnidenter: triplex eniin modo quasi 
latitiidinis ordo proponitur, lit inter- 
pretatio nostra planum fecit : cnjus- 
modi ab exscriptore Plinii Mitrtiano 
Capella distinguitur, lib. vi. cap. de 
divisione terra?, pag. 201. ' Latitude 
vero,' inquit, ' ubi angustior, quin- 
que : ubi diffusa, septem : iibi pro- 
Itxior, decern millibus explicatur.' 

2. Il)id. Creduntque perfossas] Sic 
Mss. proxiuie laudati: rectiiis tamen 
fortassis cum Pintiano perfussos agno- 
veris, niontes scilicet, non columnas. 
Capella hoc ipsuiii agens, loc. cit. 
' Montiuni prEpdictorum,' inquit, ' ef- 
fossis radicibus, evulsoque confinio.' 

3. Cap. in. In his culonice Villi. 
municipia octo: Latio antiquitus donata 
XXIX. liberlale, VI. foedere, III. 
stipendiaria, CXX.] Numeros ex fide 
eorundem codicuni restituimus: co- 
lonicB Vim. et J'ccdere III. cum prius 
octo tantum coloniae, foudere donata 
tantum oppida duo censerentur: id 
t|'.iod cum superiore siimtna oppido- 



rum omnino CLXXV. stare nequit. 
Porro de coloniarum ceterorumque 
jure haec accipe. Post diuturnum 
bellum Romani Latinos pro sociis et 
amicis sibi asciverunt, dato jure, ut 
in bello Ronianis legioribus permixti 
militarent,etibi magistratusofficiaque 
gerere, et lionores accipere communi 
jure posseut : sed non Romae tamen 
petere magistratus aut gerere iisdeni 
licuit, ut apertissinie Plinius docet, 
VII. 43. nee repugnat Asconius, de 
quo Sigonium vide de Antiq. Jure 
Italiae, I. 4. p. 133. Atque id jus 
quidem, quia Latinis primum conces- 
sum, ' Jus Latii ' appellatum. Post 
tamen et suffragii in Urbe ferendi, 
creandique Magistratus dari sibi jus 
postularunt, utque pro civibus Ro- 
manis pari cum ceteris jure haberen- 
tur. Impertitum et iilud deinde prae- 
rogativa quadam populis aliquot ex- 
teris, aegre tamen : vocatumque 'Jus 
Civium Romanorum.' Vetus vero 
jus ad discrimen bujusce novi, ' Jus 
antiquum Latii,' et ' Latium antiqui- 
tus' dictum est: datumque idem jus 
longo post tempore universae Itali* : 
unde • Italicum jus' dici coeptum. 
Cum cives, militesve alio dediicerent, 



NOTyE ET EMENDD. AD C. PLINII SECUNDI LIB. III. 703 



ut ea incolerent loca, ' Coloniam' 
votabant : ' Municipium ' vero, cum 
loci alicnjus indigenis jus illud Ita- 
liciiin, vel civiuin Ronianorum, quo 
lie cgimus, commnnicarent. Amplia- 
l)ani autem Romani, astiingebantque 
arbitratu suo jiiset imiitunitates eas, 
ut auctorest Tacitus Annal. xi. Quin 
ipse Plinius coioniis quibnsdam jus 
Italia; tantum concessum, aliis solain 
imniunitateni a tributis innuit, cap. 
liujns libri tertio. Muuicipia snis 
vivebant legibiis et institiitis: Colo- 
niae Romanis. Suis quoque oppida 
libertate donata : sed nequc Italico, 
iicque civium Ronianorum jure gaii- 
debant, quorum alterutro niunicipia 
fruebantur: ea vero ' libera oppida,' 
et * liberae conditionis ' vocabantur. 
Foederata erant, quibuscum populus 
Rom. fedus inicrat, quorum cives se 
foederatos, socios, fratres, populi Ro- 
mani cognominabant, ut de Arvernis 
Gallia; populis, Heduis()ue dicemus 
ad IV. 32. et 33. Denique stipendia- 
ria erant, quae vectigal penderent, 
sen tributo solvendo obnoxia forent. 
4. Ibid. Onoba jl^sluaria] Mss. Reg. 
et Colb. ac Paris. Ossoywba /Estuaria. 
Farm. edit. Ossonoba Asturicc. Her- 
molaus, Ossonoba Lusluriu, (pioniam 
inter anines Luxiam et Urium sila 
est. No8*'Ovo/3oj' AlcTTovpiav, lioc est, 
Mstuariam,&b acstuariis, (pia; illici're- 
(pientia sunt, appellatiouc deducta, 
maluimns appellari, vestigia codicum 
antiqnorum summa fide ac religionc 
seciiti. Ossonoba certe non hujus 
loci est, sed Lusitanix, ut dicemus 
ad IV. 35. et ab Ossonoba diversani 
Onobani et nomine et situ Marcianus 
Heracleotes agnoscit, pag. 71. et 73. 
Hanc, in qua nunc sumus, "Ovofiav 
'AffTovpiav vocans pro|)e \nx ostia: 
unde Ptolema'us emendandus, a|)ud 
qnem ii. 4. 'ONOBA.MSTOTPIA pro 
ONOBA AI2TOTP1A legitur. Hanc 
porro Onubam esse Ayamonte, oppi- 
dum ipsis.Anac ostiis inipositnm, per- 
pcram Bivarius existimavit, ut snp- 



posifitinm Maximo fcetum vindica- 
ret. 

5. Ibid. Ariani montes'\ Mss. R. 1. 
2. &c. Hareni monies. Ipsi sunt 
Mariani monies, quos in hoc Baeticae 
tractu PtolemiTus agnoscit, ii. 4. 
quern tractuui hand niultuin a Mss. 
codicum lectione abludente vocabulo, 
las Arenas Gnrdas vulgus appellitat. 
— ' ArencE montesi I la Romana et 
Parmensis editio vetus.' Ed. sec. 

0. Ibid. Partus Birsippo] Melse 
quoque If. G. ' Besippo ad Junonis 
promontoriuni :' ex quo inlelligitur 
liallncinatos esse viros alioqni erudi- 
tos, Rodericum Carum, qui Antiq. 
Hispal. III. 48. portnm Ba-sipponem 
esse existimat, Puerto de S. Maria, 
ad ostium amuis Guadaletc, et Hie- 
ron. Saritaui, qui Basilipponem, ho- 
die Cantillana, supra Hispalim ad Bo- 
ream positnm, cum hoc Baeslppone 
maritimo oppido confundit : cum di- 
sertis verbis Mela Pomponius, Pli- 
niusque, viri in Geographicis rebus 
supra famam accurati ac diligentes, 
inter Gades et Calpeii, promontorio 
Junonis Baesipponem affigant. Ptole- 
nia'o II. 4. MfecrOe'cos Ai/uV dicitur : 
oppidum BaiffiTrTru). 

7. Ibid. Scxti Firmurn] Admonet 
ipsa series oppidornm.quae plane ea- 
dem est apnd Melam, Plininm, Pto- 
leniiEumque, Sexti Firmum prins Hi- 
spanian oram legentibus a Caipe ver- 
sus septemtrionem occurrere, quam 
Selambinam : quare Snritam, Rod. 
Carum, aliosque, falli necesse est, qui 
id oppidum nunc Motril esse existi- 
mant, quod citra Selambinam est. 

8. Ibid. Singili, Altegua] Prius le- 
gebatur, Singilia, Hegua. Scio in 
hoc B'ani( iK tractu Atyovav a Strabone 
citari, lib. iii. pag. 141. Sed cum 
S'tngiliattcgua in Mss. scribatur, Reg. 
1. 2. &c. Singili, Attegua, baud 
cunctanter agnnsco. Nam de Atte- 
gua, praeter Uionein, quern laudavi, 
meminit non semel Hirtius, de Belle 
Hisp. p. 259. et Atteguenses Pom- 



t04 



SOrJE ET EMENDATIONES 



peiananim partium fuisse, scribit 
Valer. Max. ix. 2. p. 425. 

9. Ibid. Tuativetus] Ita Mss. om- 
nes, librique editi ante Frobenium, 
qui Tucci retus reposiiit. 

10. Ibid. Celti, Ana, Canama, 
Evia] Vix iillus est in hoe opere Geo- 
graphico locus, in quo atroclus gras- 
sata sit interpolatornm libido, et 
emendandi prurigo quaedam, quas 
erudites etiam viros interdum tenet. 
In Mss. Reg. 1. 2. Colb. et Paris. 
Celtiaruva Camana ceua. In edit. 
Parm. Froben. Gelen. aliisque ante 
Dalecampium : Celtiaca, Vacamana, 
Acria. Numerum oppidorum auxit, 
immutavitque deinde Dalecampius: 
Celtiaca, Axatiara, Arruci, Mcenoba. 
Ecquod in his verbis, queeso, veteris 
scripturaB vestigium ? Roder. Carus, 
Antiq. Hispal. in. 3. 8. et 9. legit, 
Celsita, Axati, Ana, Arucci, Menoba, 
Canama, Aria. Nostram emendatio- 
nem potiorem his omnibus esse non 
modo priscorum codicum vestigia 
ipsa confirmant, vix ullo fere apice 
immutato, sed et inscriptiones vete- 
res, quas modo allaturi sumus. Axati 
certe et Arucci expunximus, quod de 
lis libri omnes conditivi silent: etsi 
ron me prjeterit Municipii Flavii 
Axatitani, et Civitatis Aruccitanae, 
apud Gruterum in Inscript. fieri men- 
tionem, p. 432. et p. 238. Quin et 
ipsam Celtim ex hoc albo sustulissem : 
nisi meminisset, ut dixi, Antoninus: 
ratus Plinium in his oppidis appel- 
landis, non tam situs cnjusque loci, 
quam seriei elementorum habuisse 
rationem : quamobrem Alica priore 
loco statuissem, cum Alicensis oppidi 
in Provincia Baetica memoria extet 
apud Gruterum, p. 542. Quod vero 
ad Arvam attinet, apud eundeni p. 
476. inscriptio legitur, Ordo. Mvni- 
ciPii. Flavii. Arvensis, reperta Al- 
colae, medio itinere inter Hispalira, 
et Cordubam. De Canama, p. 345. 
Canamenses, Lintrarii. Oppiduni 
Baeti impositum, nunc Villanova del 



Rio. DeniquG EviA apud eundem 
legitur, p. 550. in inscriptione, pro- 
cul ab hoc situ, sed in Baetica tamen 
reperta. 

11. Ibid. Ilipa, cognomine Ilia : Ita- 
lica'] In Mss. Reg. 1. 2. Colb. 1. 2. et 
Paris. Ilipa cognomine Ilia Italica. 
Parm. edit. lU/ia cognomine Ita Itali- 
ca. Voculam Ila, veluti nihili ea foret, 
Frobenius prior expunxit, Jcgitque, 
Ilipa cognomine Italica, atque ita scri- 
bendi ceteris deinde auctorfuit. At- 
qui Straboni lib. in. p. 141. 'IrdKiKo. 
Kol "IKiira, et, quod idem est, Ptole- 
maeo AaiTra /ueyoArj et 'IraAiKa, civita- 
tes sunt duae dispares. Et fuit Ila 
sive Ilia Ilipae cognomen genuinum. 
Apud Gruterum, p. 351. Immvnes 
InENSES. Ilipon'enses, uudc nosse 
Reinesius potuit qui llienses Ilipo- 
nenses forent, quod scire se negat, 
epist. 23. Alias sine cognomine, apud 
eundem Gruter, p. 246. legitur Mvni- 

CIPIVM. INWPENSE. 

12. Ibid. Vergentum, quod Julii 
Genius : Orippo, Caura, Siarum'] In- 
signiter depravatus hactenus hie lo- 
cus in lil)ris omnibus sic legebatur : 
Vergentum, quod Julii genitor, Hippo 
Caurasiarum: quas non oppidorum 
nomina, sed vocum portenta erant. 
At Orippo, etiam ab Antonino me- 
moratur, in itinere a Gadibus Cor- 
dubam, ab Hispa'.i IX. M. P. Et apud 
Gruterum, p. 803. inscriptiones eru- 
tze in pago queni Sarracatin vocant, 
in agro Utrerensi, ordo. siarensivm. 
Apud Roder. Carum, Antiq. Hispal. 

III. 20. SIARENSIVM. MVNICIPIVM. 

legitur. De Caura et Orippone men- 
tio apud Poetam antiquum, A. Ma- 
lum nomine, ortu Burdegalensem, 
quem Tamayus edidit in Martyrol. 
Hispan. ' Hie Caura, Sauros susten- 
tat Orippo colonos.' — ' Mox ut edi- 
tione Romana a. 1470. et Parniensi 
legitur, Fluvius Menoba et ipse, legi 
oportet : non Menoba Bceti et ipse, ut 
recentes libri cum Dalecampio, inani 
repctitione syllabae6aete/,exhibent ; 



A.U C. PLINII SKCUNUI LIB, III. 



705 



Mcqne enim Menobii flavins amni 
IJaUi, sed af;ris vel oppido Sciaro 
poliiis dic'itiir ' infusus.' Sic enim 
Plinius ipse Baetini amnem paiilo 
ante B-jeticaj dicit inftisiiin.' Ed. sec. 



dit. Pro Mcrucra, Sacraiia, Mss. Itlar- 
ca, Sacrunii. — 'At vetustae edd. Uo- 
niana et Parmensis, iit edidiiiius.' 
Ed. sec. 

15. Ibid. Scrieeadjicitur, Sfc] Piiiis 



13. Ibid. Urso, qua Genua Urbano- legebatur : Seria quce dicitur Fama 

Tuni] Ita libri onines. Taiiien erudite Julia: Vcrtobrige, Concordia .... Cal- 

snspicatur Anton. Angnsliniis, legi lensibus Emanici. Quani lectionem 

opovteve Gemina Urbanorum : deduc- vitiosani ostcndit dissona a priore 

tis eo colonis niilitibiis ex aliqiia ea- parte posterioiis structina seinionis. 

rum legionum quibiis Gt-ininaj, aiit Nos codicum R. 1. 2. Colb. 1. 2. et 

Gemella?, cognomen fuit, quales Paris, fidem secnti sunius, utiere so- 

erant vn. x. xiii. et xiv. quod ex lemns. 
duabus factae singnlai erant, quae 



jiistum legionum numerum non ex- 
plerent. Auctor ipse Ca-sar, Bell. 
Civ. lib. III. pag. 166. et Dio, lib. LV. 



16. Ibid. Regionis Osintiadis Sisa- 
pnncm] Hactemis in libris editis post 
Frobenitim, liegiones Osintigi, Sisa- 
poiiem. In Mss. Reg. et Colb. ac 



Urbanorum aiitcm cognominatiir, Parm. edit. Regiones Osintiades Sisa- 

qiiod militum forte ex sola Urbe Ro- ponem. Quam lectionem ceteris an- 

ma conscriptorum esset. teponimus, nt Sisaponi oppido cir- 

14. Ibid. Callct Ilipula minor, cumjectus ager siio nomine ceusea- 

Merticra, Sacrana ... . Onivgis] Cum tiir : siquidfui Osintiadem contineri 

sint haec oppida et extra Baeturiam Basturia, sicut minores regiones ma- 

posita, et conventns Asligitaiii, in joribus solent, simile veri est. 

eorundem assignando situ assentiri 17. lb\d. Lulinorum, RegiaCarissaJ 

viris eruditis nou possum. Nam quod Sic Mss. Reg. et Colb. vetiistaeque 

Callet nunc Cala esse censct Jo. Fr. editiones omnes ante Dalecampinm. 



Andrez, 1. de patria S. Laur. p. 212. 
ct Rod. Carus, iii. 70. et post ilium 
Holstcniiis, oppidum scilicet in me- 
dia BaMuria positum, supia Hispa- 



Nec Lcepiam habent, nee Ulitnn, 
quas ille hoc loco nobis obtrusit. Scio 
apud Gruterum, p. 271. Itgi, okdo 
itEiP. VLIENSIVM. Sed reperta ea 



lim, inter Batim et Anam, quam o- inscriptio est apud Monte- Mayor, 

ram Plinius nunc describat, quemve prope Cordubam, longe a Gaditano 

conventiim, aestimasse satis non vi- conventu, in quo nunc suniiis. Hodie 

dcntiir. Ilipula vero minor, si Niebla Montis-Majoris uomcu habere ptita- 

cst, ad amnem Tinto, fere inter ostia tur Ulia, inquit Mariana Hist. Hisp. 

Bailis et An*, ut visum est Roder. iii. 20. p. 122. xx. ab urbe Cordu- 

Caro, III. 81. sane non Astigitani ba lapide. Haud procul Corduba 

conventus ea esse potuit, sed Hispa- fuisse etiam Uio significat, lib. xliii. 

lensis : Celticis Ba-turiie populis, in p. 221). 



()uibus est Nicbla, ei conventui, ut 
Plinius inox subjungit, attributis. 
Venique, si Oningis ibi fuit, ubi nunc 
Gicnnium est, ut censuit Mariana, 
Hist. Hispan. ii. 21. p. 78. ad Cor- 
dubensem conventum pertinuit, non 
ad Astigitanum. Kt Livius sane, lib. 



18. Ibid. A Castulonis oppidi fine 
Gades, CVL. M.] Ita Mss. omnes, 
R. 1. 2. Colb. 1. 2. Cbifll. Paris. 
Parm. quoque editio, ct Martianus 
ipse lib. VI. cap. de Hispania, p. 203. 
a quo liLMinolaus incautc citerioris 
Hispania* mcnsuram miituatns, trans- 



xxviii. p. 319. baud procul Gadibus tulit in ulteriorem, atque hoc loco 
ct Oceano statuere Oringin videtur, Piinii tcxtum inde corrupit, scribens 
quam ^olo a;quatam a Scipiouc pro- CCCCLA'A. M. 

Ddpk. cl Var. CVas. Plinius. 2 Y 



70G 



NOT^ ET EMENDATIONES 



19. Ibid. Orbi spectandwri] Orbi 
leposiiimus, admonitu codicuin Reg. 
1. 2. Colb. 1. 2. et Paris, cum prins 
urhi legeretur in libris impressis : 
Orbi, iiiqnam, lioc est, universis ter- 
rariim gentibus Romam conflnenti- 
biis. Periret enim aiioqui, ciini in- 
signi illo Romaiiae urbis pra'conio, 
loci ipsius etiamexejusdeni veibi re- 
petitione veniistas. — 'Sic paiilo post, 
jwrlicum eum complexum scripsimtis, 
nbi cam babenl libri editi perpeiani, 
cum ad orbem id referatur, queni por- 
tirus ea coniplectebalur.' Ed. sec. 

20. Cap. IV. Ausetani, Lasetani] 
Hactenus : Ausetani, Itani, Lasetani. 
Fulvius Ursinus, laccetani legit, ex 
Strabone et Ptolemaso. Nos Itani 
expunximus, de quibus in hoc tractu 
nihil usquam conipertuni : ex quo 
mutila qneedara piaecedentis vocis 
lepetitio possit haberi. Nam cum 
bos, quos recenset Plinius, redditu- 
rum se promittat, inferius, Ausetani 
quidem, aliique, snis locis apparent ; 
Itani nusqnam. At ne Lacetanos 
cum Ursino, Pelicerioque in Notis 
Mss. mutem, vetat Livius, qui Lace- 
tanos saepe laudat, lib. xxvin. p. 
329. lib. XXXIV. p. 410. multoqueex- 
pressius situni eoium indicat, lib. 
XXI. p. 206. 'Cn. Scipio,' inquit, 
* in Hispaniam cum classe et exer- 
citu missus, cum ab ostio Rhodani 
profectns, Pyrenzeosque monies cir- 
cumvectus, Emporiis appulisset clas- 
sem, exposito ibi exeicitu, oisus a 
Lacetanis omnem oram usque ad 
Iberum,' &c. AaKtiTaviav Dio, lib. 
XLV. p. 274. Et AaK€VTavooi> iQvos Plu- 
tarchus agnoscit, turn alibi, turn in 
Catone Majoie, p. 342. Lacetanos 
denique Ca-sar Bell. Civ. lib. i. p. 
143. cum Ausetanis et Tarraconen- 
sibus jungit. Adeo placuere Jacce- 
tani Cujacio, ut non uiodo hoc loco, 
sed ubi niinime omnium oportiiit, 
obtruseiit. Nam Dig. 1. l, tit. 15. 
de Censibus, ubi Ulpianus, * Jus Ita- 
licum Valentin! et Licitani habent :' 



ipse laccetani legi censet oporterc, 
Observ. X. 35. Alii Lacetani: neu- 
tii recte. Nos Illicitani ab Illici, de 
quo pauio ante Vaientiam egimiis, 
quod oppidum Latinorum sen juris 
Latini esse Plinius monet, restitui- 
mus. 

21. Ibid. Edetani'] Prius Sedetani 
legebatur, Atqui Sedetanos hie lo- 
cum habere, literarum series non 
patitur, quamin populis nunc recen- 
sendis Plinius sequitur : Ausetani, 
Cerretani, Edetani, Gerundenses, Sfc, 
Ab''E57jTaoppido nomen hi sortiti vi- 
dentur, quod ubi ubi demuin id fue- 
rit, cis Iberum fuit ; inter amnem euni 
et Pyrenaeajuga. Cave enim credas 
ab Edeta oppido Edetaniae sive Sede- 
taniffi regionis, ubi Saguntum, Valen- 
tia, et Caesaraugusfa fuere, hos Sede- 
tanos fuisse appellatos : cum ii Cae- 
saraugustani fuerint, ut statim Pli- 
nius admonet, non Tarraconensis fori. 
Quid si Deciani scribas, a Ae/ciava In- 
digetum mediterraneo oppido apud 
Ptoiem. II. 6. 

22. Ibid. Larnetises, Lursenses, Lum- 
beritanos'] Cum hoc loco populorum 
nomina disponi per elementa debeant, 
mire omnia pertnrbata permixtaque 
sunt in libris ad hunc diem vulgatis: 
sic enim habent, Larnenses, llurisen- 
ses, Isbaletises, Lumberitanos. In Mss. 
Reg. &c. Larnenses, Lursenses, Lum- 
beritanos. De Ispalensibus niiiil : unde 
hue irrepserint, incompertum adhiic. 
Hermolans Ilursenses ab Ilurone jam 
antea memorato oppido, neque revo- 
cando amplius : Iturisenses Dale- 
campius, ab 'iTovpura Vasconum ci- 
vitate, reposuit. 

23. Cap. v. Atax e Pyrenao'} E 
Cemeno seu Gehenna monte dum 
fluere Atacem, non e Pyrenaeo, Stra- 
bodocet, lib. iv. pag. 182. baud satis 
peritum se locorum eorum fuisse pro- 
dit, Rectius Mela, a quo non inele- 
ganter describitur, ii. 5. ' Atax ex 
Pyrenaeo monte digressus, qua sui 
fontis aquis venit exiguus, vadusque 



AU C. PLINIl SECUNDl LIB. III. 



707 



est, ct ingentis alioqtiin alvei teneiis, 
nisi ubi Naibonem attingit, iiusquain 
navigabilis : sed cum liybernis iutu- 
iniiit imbribus, usque eo solitus as- 
suigeie, ut se ipse non capiat.' 

24. Ibid. Nee minus seipso torren- 
tes, Isaram, et J)ruentiam'\ Non tor- 
rentem, ut prius, sed torrentes niulti- 
tudinis nuinero reposuinuis, tnni co- 
dicum omnium Mss. fide, Reg. 1. 2. 
Colb. 1. 2. Chiffl. Paris. &c.tum ex re 
ipsa : namque ea vis forrenti similis 
etiam Diuentiae propria est, comnui- 
nisque cum Isara et Khodano. Unde 
Silius Ital. lib. iii. ' Turbidus hie 
truncis, saxisque, Druentia laetum 
Ductoris vastavit iter : namque Al- 
pibus ortus Avulsas ornos et adesi 
fragmina mentis Cum sonitu volvens 
fertur latrantibus iindis, Ac vada 
translate mutat fallacia cursu.' Vide 
et Livium, lib. xxi, pag. 198. 

25. Ibid, Ultra, fossce ex Rhodano 
C. Marii] Nemo omnium Geograplio- 
rum apertins, quam Piinius, situm 
Marianarum fossariim signavit, nem- 
pe ultra Rbodani ostia, prope stag- 
num insigne Mastramela. Cujus ex 
verbis varias de fossarum Marianarum 
situ scriptorum sententias conveilere 
proclive admoduni foret, si esset id 
otii nostri, aut instituti. Occupavit 
banc spartam jamduduni, absolvitque 
egregie Honor. Bouche, Hist. Pro- 
vinc. III. 5. pag. IGl. Itaque fossa: 
Marianae ductae sunt a Rhodano per 
Campos Lapideos, ad vicum Fez: 
fossarum supersunt ibi liodieque ves- 
tigia. Idcirco autem perducta?, quo 
in Rliodanum naves e niari facilius 
subirent, quibus a'gre aditus esset in 
amnem per oricntale ostium, quod id 
erat navigiorum vix paticns. Solinus, 
cap. 2. pag. 17. ' C. Marius bcUo 
Cimbrico factis manu fossis invita- 
vit mare: perniciosamque fcrventis 
Rhodani navigationcm teniperavit.' — 
' ' Fossas ' plurali nuniero dicit, cas- 
que ' insignes opere :' nnde errare 
eas intelligas, qui unicam quvvrunf, 



et obscura tantnni illius vestigia se 
reperisse confitentur. Nunc sunt duo 
orientalia Rhodani ostia, in quae se 
potissimnin postea amnis devolvit. 
Insulani ex parte includunt, quam 
vocant la grande Camargue. Ex dua- 
bus hisce fossis, ei, quae magis orien- 
talis est, impositum postea Arelate 
Sextanoiuni est.' Erf. sec. 

2fi. Ibid. Stag7iuni Mastramela : op' 
pidtim, Maritima Avaticorum] Prius 
Astromela legebatur. At Stephanus, 
pag. 448. Mao-rpa/neAATj, inquit, ttSkis 
Koi \ifA.vr] T^)s KeXriKYis. Undo et illud 
effici videtur geminum oppido adja- 
centi fuisse nomen : alteram cum 
stagno commune, proprium alterum. 
At dum Geographorum vuigus id op- 
pidum putat esse Marliguez, merito 
reprehenditur ab Honor. Bouche, 
Hist. Provinc. iir. 6. pag. 172. quod 
recentissime conditum id esse con- 
stat, hoc est, non ante annos quin- 
gentos, loco antea inculto ac deserto. 
Veri niulto similius statuit esse Ma- 
rignane, ad stagni latus orientale. 
' Maritima Avaticorum,' inquit Mela, 
II. 5. ' stagnum obsidet.' 

27. Ibid. Aqucc Sextia: Salluvio- 
rum'] Ita Mss. oinnes, Reg. 1. 2. Colb. 

I. 2. Paris. Chiffl. non Salyorum, In- 
scriptio Grnteri, pag. 298. DE. Liov- 

RIB. VOCONTIEIS. SALLVVIEISQ. 2o- 

Ai/cay vocat Plolemaeus, pro 2d\vas, 

II. 10. Hi sunt Falanii Galli (lege, 
Salluvii Galli) de quibus Fulvius tri- 
UQiphasse diciturin Epitome Liviana, 
lib. i.x. ut docet inscriptio vetus in 
Fastis Triumphorum, M. Fvlvivs 
M. F. Q. N. Flaccvs. Procos. de 

LiGVRIBVS. VOCONTIEIS. ET. SAL- 
LVVIEIS. 

28. Ibid. Ahbcce Rciorum Apolli- 
7iarium] Hactenus legebatur Alcbcce- 
riorum Apolliiiuriuin. At IMss. Reg. 
Colb. el Paris, totidem apicibus id 
nonicn exhibent, quot repru'ienta- 
nius. Accedit et vetus inscri|)tio 
apuii Gruter. pag, 448. Cor,. Reior. 
Apollinar. Et Tabula Peuliug. 



708 



NOT.E ET EMENUATIONES 



Reis. Apollinaris, hoc est, Reiis 
Apollinaiibus, a cnltii, iit videfur, 
ApoUinis. Quid quod nee Alebere 
safisfacil ipsa, libeutinsque Albicrce 
agnoverim, si Ms. ulius codex siiffra- 
getur. Nam Albirecos 'AX^ioUovs Sa- 
lyibus, sive Salluviis, Vocontiisqne 
confines Strabo facit, lib. iv. pag. 
203. plane nt ipsius oppidi 'A\l3ioiKoi 
nonien esse potnerit, qua forma et 
2(iAot Solce Cilicii appellantur. 

29. Ibid. Cessero'] Non Cisteron, 
ant Castres, ut quibusdam eruditis 
visum, sed S. Tiberii pagus, S. Tu- 
bery, ad Arauiim qui Agatham prae- 
fluit, leucis fere quatuor a Beeterris. 
Kf(T(Tepw est Ptolemapo, ii. 10. in Vol- 
cis Tectosagibus. Antonio in Itiner. 
Cesero, a Baeterris M. P. xii. Ado 
in Martyrol. 10. Novenib. * In ter- 
ritorio Agatliensi in Cessarione, SS. 
Martyrum Tiberii, Modesti, et Flo- 
rcntiae, qui tempore Diocletiani mar- 
tyrinm compleverunt.' Et in Vita S. 
Tiberii : ' Et subito apparuerunt jux- 
ta fluvium qui dicitur Araur, in vico 
qui vocatur Ceseri,' Sec. 

30. Ibid. Tasconi, Tarusconienses] 
In Mss. Reg. 1. 2. Colb. 1. 2. et Pa- 
ris. Tasconi, Tarucunonienses. Libri 
vulgati, Tascndunitari , Cononienses, 
oninino mendose, ut vel ex ipsa serie 
elementoruni liquet. Adeo non pla- 
cet conjectura eruditi viri, scribi ita 
jubentjs, Tarascoduni, Tumi, Tononi- 
enses : ut si Tasconos ipsos expunge- 
re cuipiam libuerit, can ineptam vo- 
cis subsequentis repetitionem, ac so- 
los retinere Tarusconienses, hand 
gravate sim ei assensurus. Nam Tar- 
nos abamneTarne comininisci,otioso- 
ruin hominum videtnr esse : Tononi- 
enses a Sabaudia in provinciam Nar- 
bonensein accersere, quam solam Pli- 
iiius modo perhistrat, ayeuypafliToii'. 

31. Ibid. Adjecit formula! ... Avan- 
ficns, atque Bodionticos] Sic libri om- 
nes tuin edili, tum manu exarati an- 
te Hermolanm, qui pro Bodionticis 
Ebroduntios fideuter inculcavit ; per- 



inde quasi aut gens eadem sub diver- 
sis nominibus bis signetur a Plinio : 
Ebrodnntiorum qnidem appellatione 
iioc loco, et Caturigum rursns cap, 
24. est enim Caturigum oppidum 
Ebrodunum : aut Ebroduniiorum, si 
locum hie eos habere oportiiit, Dinia 
potius oppidum, quam Ebrodunum 
ipsnni dici debuerit. At non levior 
ejiisdem Hermolai lapsus, et Guilli- 
nianni, qui Hermolanm secutus est, 
cum Avanticos Helvetias populos, 
ceux d'Avaiiches, signari hie arbitrati 
sunt : quandoquidem hos Alpiurn in- 
colas fiiisse Plinius ipse admonet, et 
Ammianus quidem, ut mox dicturi 
sunuis, Gi alarum : a qtiibus longain- 
tercapedine Aventicum Helvetiorum 
disjunctum est : longe nempe posi- 
tum supra Lemannumlacum, quo ta- 
nien lacu claudi provinciam Narbo- 
nensem sui)erius monuinuis. Descri- 
bit Avanticoruni oppidum, cujiismodi 
fere nunc est Ammianus, lib. xv. p. 

51. ' Alpes Graiae et Pceninae, 

liabent Aventicum, desertam quidem 
civitatem, sed non igiiobiiem quon- 
dam, ut a?dificia semiruta nunc quo- 
que demonstrant.' Sentenlije nostree 
de Aventicorum germane situ suffra- 
gatorem Iiabemus virum eruditum 
Nic. Cborier Hist. Delphin. lib. i. p. 
12. et lib. IV. pag. 197. 

32. Cap. 6. Hand ullo hide loco 
CCC. in latitudinem] In Mss. Reg. 
Colb. Paris. &c. Haud ullo in loco. 
Parm. edit. Hmid uUo in loco CC. 
Nos ex conjectura, Haud ullo inde 
loco: ex Martiano, lib. vi. cap. de 
Italia pag. 205. CCC. rescripsimus : 
' Ntisquam,' inqnit, ' trerenta latitu- 
de ejus excedit.' Sed Plinii mentem 
idem Martianus haud assecutus sane 
videtur, quae nostra iuterpretatione, 
feliciter, ut quidem opinamur, illns- 
trata est. 

33. Ibid. Universa; autem ambitus 
... aTx: pass. LVIIIL] Sic Mss. 
omnes. In Solino, cap. 2. pag. 14. et 
Capella, lib. vi. cap. de Italia, pag. 



AD C. PLINII SECUNDI LIB. III. 



709 



205. male nunc hie idem universas 
Italic ambitus colligit vicies centena 
et XLix. millia pass, boc est, xx. 
XLViiii. cum utrohique, ut in Plinio, 
scribeiidimi sit, AAA'. LVIIII. ni.l- 
lis additis detractisve : sed teitia 
tantiinj denarii nota, quam prava li- 
biaiii distinctio sequent! sumnii!R tri- 
buit, reildita restitutaque priori. 
Qnamobrem imnierito Salmasiiis in 
Solin. pag. 83. ex eodeni Soiino Mar- 
tianoque Plinium emendandum pro- 
nuntiat, cum e contrario ii sint ex 
anctore siio Plinio refingendi. Nam 
si decies centena et xx. millia pas- 
suum apud eosdem colligit longitudo 
Italiee, baud sane pauciora tricies 
centenis passuum milliiins patere 
ejus ambitum res ipsa pervincit. 

34. Ibid. A Corsica minus LA'A".] 
Reg. 2. A Corcyra minus LXX. Parni. 
edit. A Corsica. Martianus, lib. vi. 
cap. de Italia, pag. 205. ex optimis 
exemplaribiis : A Corsica, minus 
LXX, id quod libentius amplexi sii- 
mns. Oinitti sane non debuit major 
insula, aut longe minor anteponi. 
Delude longiusculum est Italiaj a 
Corcyra inlervallum, ut minimum, 
c. M. P. At Corsicam a Vadis Vo- 
laterranis i.xii. M. P. abesse Plinius 
ipse diserte testatus, ut quidcm pros 
se feriint exemplaria omnia, lectio- 
neu), quam defendimi's, egregie tiie- 
tur. 

35. Cap. viir. A'luenscs cognomine 
Taurini] Ariolantur, qui A'luapnKlcn- 
te in Elruria oppidum signari hoc 
loco putant. A Centuincellis, hoc 
est, Ciritla Vcccliin, ut diximus, pro- 
pe ha; Aquensium ThermaR abfuerunt. 
Testis Rulilius in Itiner. p. 305. ' Ad 
Centumcellas forti detleximus Aus- 
tro : Trauquilla puppes in statione 
sedent.' Et mox : ' Nosse juvat Tau- 
ri dictas de nomine Thermas, Ncc 
mora difficilis millibus ire tribu<,'&c. 

3G. Ibid. Clusini novi, Clusini ve- 
teres] Hos non re ac loco, sed nomi- 
ne solum invicem discrepare censet 



Holstenius in Notis ad Hal. Antiq. 
p. 75. At non ifa sane veteres cen- 
suerunt : nam in fraguiento Itinera- 
rii Antonini, itiuere Tiberino sive 
Ciminio, icgitur : ' Clusio vetere, 
olim Comersolo : Clusio novo, a quo 
dictus Cluseniinus transitus Hanni- 
balis.' De vetere Livius, lib. x. p. 
179. ' Clusium, quod Camars olim 
appellabant :' lege, ' quod Camarso- 
lum appellabant.' 

37. Ibid. Floretitini] In Mss. pie- 
risque, librisque editis, Fluentini. At 
Cliiffl. et Paris, rectius, Florentini, ut 
in codd. quos vidit, legisse se, si cre- 
dimus, testator Gelenius. Nam et 
Fronlinus de Colon, p. 93. Coloniam 
Florentiuam deductam a Triumviris 
proflidit, et Tacitus, Annal. i. p. 36. 
orasse ait Floreutinos, ne Clanis, so- 
lito alveo demotus, in amnem Arnum 
transferretur, idcjue ipsis pernicieni 
aftVrret. Ipse Plinius iv. 4. Floren- 
tiam nominal. Tamen in decreto 
Desiderii Regis Italite, apud Gruter. 
p. 220. • Palantes Fluentinos colle- 
ginius :' quod de Florentinis accipi- 
endum est. 

38. Ibid. Subertani] Sic Mss. om- 
nes, impressique libii ante Hermo- 
lautu, qui a Sudcrno Ptolemai iii. 1. 
Sudertani scripsit. Nos Subertani 
anteponimus, quoniam id et oppido, 
quod Svvrctto dixiujus appellari, per- 
accommodalum nomen est, a suberc, 
quo cirrumjeclus ager abundat. 

39. Ibid. Voldterruni , Vnlcentini 
co^nomine Etrusci] In libris editis, 
Volaterrani cognomine Etrusci, Volcen- 
liuis prajtermissis : at eosdem ex 
ChilH. codicis fide restituimus, probe 
gnari, printer Etruscos Volati-rranos 
essenullos uspiam : neipieeo proinde 
cognomine discerni ab aliis necesse 
fuisse. Volcentiiios autem, sen Vol- 
ccntauos, et in Lucanis Plinius coni- 
mcmorat, cap. 15. 

40. Cap. ix. Nicodoro Athenirniium 
magistratu, qui fuil Urbis nostra 
CCCCXL.] Ita Mss. omnes, Reg, 



710 



tiOTJE ET EMENDATIONES 



Colb. Paris, et Chiffl. Quin ipse 
Pliniiis xiii. 30. et xv. 1. hunc ipsiim 
annum signat. Hoc uno in loco per- 
mutatis nuiiieris libri impressi liahent 
CCCCLX. Gessit magistratum A- 
tlienis Nicodorns, OlynipiaJis cxvi. 
anno tertio, uti ex Diodoro Siciilo 
aperte perspicnum est. Incidit plane 
hie annus in annum U. C. ccccxl. 
Quin et pauIo ante, quod scripsit Ni- 
codoro Magistrutu, reposuimns, noti 
Magistratui: nam neque inscripsisse 
cuiquam librum suum de Plantarum 
Historia Tlieophrastus videtur : et 
Graeca ea locutioest NiKoSwpov'&pxoi'- 
ros. Ita enini significahant annum 
Athenienses, nt Romani ex nomine 
Consuliim ordinariorum. Ita Seneca 
Ep. xviii. p. 199. de Epicure : ' Hoc 
certe,' inquit, 'in his epistolis ait, 
quas scripsit Cliarino magistratu, ad 
Polyaennni.' Et Plinius ipse passim : 
' Tiberio principe,' ' Claudio princi- 
pe,' &c. — ' Quin et illud panllo ante, 
quod scripsit Nicodoro Magistratui, 
mulare ausi non suraus, cum sic ha- 
beant libri omnes nianuscripti, et 
editi.' Ed. sec. 

41. Ibid. Conchylio, et pisce nobili 
aimotantur'\ Sic libri omnes : nee con- 
jectura placet eruditi viri, legeiitis 
annatantur : qua forma dictum ab 
Ovidio est : ' Novit quae multo pisce 
nafentur aquap.' Annatari enim con- 
chylio littora dure admodum dici 
nobis videtur. 

42. Ibid. Affiluni] In Mss. Afulani. 
In edit. Parm. Veftdani, perpcram : 
exigente elementorum serie, ut ab A 
gentis ejus nomen incipiat. Frobe- 
nius, et alii post eum,^s«/rtnj. Nos 
Affilani: quod apud Frontinum legi- 
tnr, de Coloniis, p. 83. 'Affile oppi- 
duin lege Seuipronia.' 

43. Ibid. Cupitulum Hernicum, Ce- 
reatini qui Mariani'] In edit. Parm. 
Cupitulum Hcrnetum, Cernct/ini. Fro- 
beuius, aliique deinceps : Capiluliim, 
Cernetum: Cernetani. Emendationis 
nostras auctor fuit partim Strabo, 



lib. V. p. 238. partim Frontinns : sic 
enim ille : 'Ev to7s opeffi roTs vniff 
Upaiuecrrov Vj re rwv 'EpviKwv iroAlx''V 
KaTTiToi/Aof, Koi 'Kvayvia. ttSKis a^iSXo- 
yos, Kol Kepearal, k. t. \. In montibus 
supra Praneste urhs Hernicorum situ 
est Cupitulum, et Anugnia tirbs insignis, 
et Cereatce. Itaque erit Hernicum pro 
Hernicorum, et a Cereate Cereatini. 
Frontinns vero, lib. de Colon, p. 85. 
'Cereate Mariana (non 'Marina') 
municipium familia C. Marii obside« 
bat.' Et p. 118. ' Ceretinm (lege 
' Cereatinm ') municipium familia 
Marii obsidebant.' 

44. Ibid. Interamnntes Succasinl, 
qui et Lirinates'\ Haec conjimctim ut 
legerentur, effecimus : non uti prius : 
Interamnates, Succasani, qui et LirinO' 
tes. Nam praeter elementorum seriem, 
quae nunc alioqui abrumperetur, do- 
cet id vetus inscriptio apud Grnte- 
rum, p. 431. quae Casino in monte 
reperta est : in qua Reip. Inteuam- 
NAT. LiRiN. nientio liabetur. Sic 
porro appellati sunt, quod ad Lirim 
aninem sedes haberent : Succasini 
autem, (sic enim emendo, pro Sueca- 
sani,) quod sub Casino monte. Auc- 
tor emendandi Livius, lib. xxvr. p. 
282. ' Sub ('asinum biduo stativa ha- 
bita. Inde praeter Interamnam, A- 
quinumque, in Fregellanum agrum 
ad Lirim fluvium ventum.' 

45, Ibid. Ilionenses Lavinii] Lanu- 
nii reposnit Hermolaus ex Ptolemaeo, 
ob vetus municipium Lanuvium, qui 
pagus est hodie Indovina, baud pro- 
cul Velitris. At major longe digni- 
tas Lavinii fuit, ut vetustas major : 
nam, ut Varro ait, de Ling. Lat. lib. 
IV. p. 35. * Oppidum quod primiim 
conditum in Latio slirpis Romanae 
Lavinium fuit. Hoc a Latini tilia, 
quai conjuncta jEneae, Lavinia ap- 
pellata,' &c. Frontino, p. 80. et 
124. ' Lauro-Laviniuni ' dicitur. Di- 
onysio Halic. Antiq. lib. v. p. 287. 
Aaoviuiov fi7]rp6vo\is rod Aanywv "ye- 
vovs. Incolae AojSiJ'iaTal, p. 320. 



AD C. PLINII SECUNUl LIB. III. 



711 



46. Ibid. Compita Lariuni] Lares 
in compitis coli solitos, praeter Fes- 
tnm, testatur Ovid. Fast. ii. GI5. 
* Qui compita servant, Et vigilant 
nostra semper in nrbe, Lares.' Et 
Tranquillus de Aiigusto, cap. 31. 
' Compitaies Lares,' inqiiit, ' ornate 
bis in anno institiiit, vcrnis floribiis, 
et ajstivis.' Hinc Terliilliaiii locum 
obiter emendamus, de Spectaculis, 
cap. 5. ubi vetiis haec ar£e inscriptio 
legitur: Consvs. consilio. Mars 
DVELLO. Lares, comitio. potentes. 
Rigaltins edidit, Coillo potentes. 
Grammatictis nescio quis Colio, id- 
que pro aede jiibet accipi: domico- 
liumque quondam dictum esse pro 
domicilio, hoc uno ductus argumento, 
suspicatur. Ego libentius, Lares 
COMPITO. POTENTES. aguoverim. La- 
ribus dicata Couipita, et sub Lariiim 
tutein prasidioque ea esse, ludos 
idcirco Compitalilios appellatos, ex 
compitis in quibus agitabantur, docet 
Macrobius, Saturn, i. 7. p. 221. 
' Compitalia,' inquit Varro, de Ling. 
Lat. lib. V. p. 49. ' dies attributns 
Laribns :....ideo ubi viic compet\int, 
turn in compitis sacrificatur. Quot- 
annis is dies concipitur.' Apud 
Servium non semel, ' Lares Viales.' 
Vetus Inscriptio ap. Gruter. p. 84. 

DIS. DEABVSQVE. BIVIS. TRIVIS. QVA- 
WRIVIS. 

47. Ibid. Ad Cn. Pompcium, et L. 
Catone/rt] Ita libri omnes tum impres- 
si, turn manii exarati, ante Hernio- 
laum, qtii L. Curhonem importune 
obtrusit, qnem bello Marsico, sive 
Sociali nullum fuisse Consulem sci- 
miis, Fuit vero L. Porcius Cato 
anno secundo ejus belli, U. C. 
DCLXv. cum Cn. Pompcio Strabone, 
Cn. Pompeii iMacni patre. 

48. Ibid. Taiivanin] Steplianus : 
Tai»pai/irj, ttSKh 'lja\ias, forte liuc re- 
ferenda. Apud Melam II. 4. Tauria- 
num est : apud Strabontin, lib. vi. 
)>. 254. regie Tauriana: sed ad I'liuii 
Taiiraniam nihil ista pertinent, ctsi 



pertinere Casaubonus existimavit, in 
notis ad Strabonem : cum ista sint 
in Brutio, Plinii Taurania in Caiu- 
pano agro. 

49. Cap. xi. Didw propter ordinem, 
quas item nominant singulis vocabidis'] 
In INIss. quas iterum. Forte ita rec- 
tiiis, cum Toletano Pintiani codice : 
Propter ordincm quo sitw : a quo ite- 
rum nominu singulis, Prate, et JMese. 
Ab ordine, inquit, quern certis inter- 
valiis disposilaa bae servant insulae, 
in universnm Stoechades dictas sunt: 
rursiisque ab eodera ordine singula- 
tim sibi quffique nomen ascivit: pri- 
ore earum Prima: altera mox, Me- 
dia : demumque tertia, Ultima ap- 
pellata. Porro vernacida Stoecha- 
dum nomina Pinetus et Dalecampius 
ea comminiscuntur, qua; nee exferis 
nee indigenis nota sint. Honor. Bou- 
che, Hist. Prov. i. 7. a Pomponiana 
Mesen perperani distinguit : alii ali- 
ter peccant. 

50. Cap. XII. Abest a vadisVolater- 
ranis, LXII. ili.] Corruptus hand du- 
bie numerus, cum xc. circiter m. 
pass, inter ntraque loca nunc snppu- 
tentur. Nota fortassis centenarii in 
quingenarium deflexa ab amanuen- 
sibus est, scriptumque lxii. pro cxii. 
Quin si Artemidoro credimus, apud 
Agathein. Geogr. i, 5. gemina cente- 
narii nota librariis excidit, scribique 
necesse est cclxxv. Trajeclnm eniin 
ait esse stadioium bis mille ducento- 
rum. Sed coarguit Artemidoruui 
Strabo, lib. v. 

51. Ibid. JEnaria ipsa] Sive ab 
jlilneaR slatione, sive ab aiino aerisque 
nietallis, ilinaria dicta sit, quasi Ai'- 
naria, Alvaplav scripsere emu diph- 
thongo anti(|ui omnes: nnus instar 
sit omnium Appianus, Bell. Civil, lib. 
V. p. 711, qui I'TJTov Tar UtBTjKovcraas 
vocat, ^ vvv icTTiv Aifapla. Nam quod 
suadere Salmasius nititur, in Solin. 
p. 97. et 321. et Bocharlus de Ani- 
mal. III. c. 31. p. 991. Scribi Enariu 
oporlcrc, ut ab cnaribus, hoc est, 



712 



NOT^ ET EMENDATION ES 



sine naribus, siniiis videlicet, nonien 
insulce deflexum videatiir, vaUie ve- 
reor ut quisquani vir naris eiminctae 
piobet. 

52. Cap. XIII. Berelidas] An Bala- 
lidas ex Maitiano rectius ? scilicet a 
Balaris Saidiniae gentc, de qua mox 
Piinius. An potiiis Bnariilas,ex Tab. 
Peiiting. ut scopnli intelligantur duo, 
qui S. Antiochi insiilain obsident, il 
Toro, et la Vacca. An deniqiie Ba- 
nauridas ex Stepliano, Tyrrlienicas 
ijisulas sic nominante ? 

53. Cap. xiv. CCCCXL. M. ab eo 
di.itante Peloponneso] Ita rescripsi- 
niiis, adnionilu codicum R. 1. 2. Colb. 
1. 2. Paris. &c. cum in editis perpe- 
rani legatur, cxliv. hoc est, centena 
qnadraginta qiiatuor, pro qttater cen- 
tena et quadruginta. Siiffragatur pra- 
ter Capellam, qui hiinc plane nume- 
rum liabet, lib. vi. cap. de Sicilia, 
pag. 208. etiain Strabo, dum Alphei 
flnminis ostium quatuor niillia sta- 
dium hoc est, D. inillia passuum a 
Pachyno abesse testatur, lib. vi. p. 
2G6. 

54. Ibid. Coloniee ihi quinque: urbes 
(10 citilates LXIII.'] Locum liunc re- 
stituimus, tum ex INIartiano Capella, 
lib. VI. c. de Sicilia, p. 208. tum ex 
corundeni codicum fide, in quibus 
cititates LXIII. nnllis adjectis aut 
detractis leguntur. Coloniarum nu- 
nierum, quem nos etiani reposuimus, 
ex Martiano, subsequentis voculje, 
urbes, litera prior absorpserat. Porro 
totidcm infra coloniap redduntur : 
Tauromenium, Catina, Syracusa?, 
Thermae, Tyndaris. In Excerptis 
Legationuni e Diodori libro xxiii. 
urbes in Sicilia lxviii. omniiio nu- 
nierantur : qui numerus e quinque 
cotoniis, urbibusque tribus et sexa- 
ginta rite conflatur. 

55. Ibid. Amnes: Achates, Mazara, 
Hypsa] In edit. Vaxm. Amnes Agathe 
Matlienjpsa. In Reg. et Colb. Agn- 
tlie mater hypsa. Pro qua lectione, 
Barbarus Acis el Hypsa reposuit : 



plnribus sane, quam par fnerat, ex- 
tritis Uteris. Sed Acin quoque, de 
quo Schol. Tbeocriti, ad Idyll, i. 69. 
et Vibius Seq. p. 329. ab yEtna, Soliuo 
quoque auctore, fluentem, e ciijus ri- 
pis saxa in Ulyssem Polyphemum 
jecisse quidam dixere, ad oram quam 
nunc percurrit Piinius, non perti- 
nere, docebit subjectaoculis descrip- 
tio instila;. Quapropter priscis lite- 
rarum vestigiis insistendo, locum nos 
ita legimus : Amnes : Achates, Mazara, 
Hypsa. De Achate Sicilian fluvio, 
Vibius Seq. p. 328. ' Achates Sici- 
lliT, nbi pari nomine lapillos generat, 
nude gemma; fiunt.' Piinius ipse, 
xxxvn.54. Ejusdemmeminit etiani 
PtoleniEPus, HI. 4. ubi corrupta voce 
'AkIBiov vocat: ac Selinuntis ab eo, 
et Mazarae fluminum ostia refert. 
De Mazara Antoninus quoque, xii. 
M. P. a Lilybaeo. Stephanoitem cas- 
tellum est et propugnaculura Seli- 
nuntiorum Mazara, a praefluente, ut 
credimus, amne dictum. Servat ad- 
huc in hoc ipso tractu oppidum INIa- 
zariE nomen : a quo tertia Sicilise 
pars Valdi Mazara nuncupalur. 

56. Ibid. Echetlienses'] Prius Eces- 
tienses legebatur, quos perspicuiim 
est vel ab Acestaeis, vel a Segestauis 
minime diversos esse. InMss. Eches- 
tienses. Nos ex certissin;a conjec- 
tura, Echetlienses, ab 'Exer\a oppido, 
cujus meminere Polybius lib. i. p. 
20. et Diodorus Sic. lib. xix. ac Ste- 
phanus. Illud ipsum forte quod Pto- 
lcma>o, III. 4. 'EAKtdioy pro 'Ex^df^iov 
dicitur. 

57. IWid. Itnacarensesl Italibriom- 
nes. At elementorum series nobilius 
paulo oppidum appellandum hoc loco 
fuisse forte admonet, nempe Hvcca- 
rensium, quod Stephano "TKKapov, 
Hiccara Antonino, a Panliormo xvi, 
M. P. In uumujis apud Parutam, 
IKAP. Nunc quoque Carini, et Muro 
d'Iccarini, teste Fazello, decad. i. lib. 
VII. cap. 6. 

58. Ibid, Tiraciensesi An Tyraci- 



AD C. PLINII SRCUNDI L1I5. III. 



713 



Mewses, ab oppido quod TvpaKtuai Ste- 
pliaiio dicitiir? At in IMss. ct edit. 
Panii. Triracietises. Forte pro Tii- 
7tacienses : ivdm Tpivaxiriv voKii/ et. Tpt- 
vuKiovs oppidanos in Sicilia laiiaat 
Diodoru«, Bibi. lib. xii. pag. 89. ct 
90. An deniquc Tyriltenses? nam 
TvpiTThv in Sicilia idem Diodoriis ag- 
noscit, in Eclogis, p. 875. 

59. Ibid. Hieronesns, Ctcne] Ita li- 
bii omnes, ipseque IMartiaiiiis, lib, 
VI. p. 208. Cave tamen crrdas Cceny 
Stepliani insulam mine signari a I'li- 
nio : Loconim enim is vicinitate <le- 
ocptiis, piomontorium Italia; Carny 
Peloro advcrsum, perperam baud dii- 
bie, insulam putavit: cnm non niodo 
preeter eum nemo ejus insubr mcmi- 
nerit : sed nee nlla usquam cirea Pe- 
lorum sit, un(|namve, ciijiis quidem 
nientio extet, fiieiit insula. 

GO. Ibid. ilAZ/gMnis] A boviuni pro- 
vcntii, ano rSiv fxriXoov, in insuhe Lipa- 
vst nomen olim inditum censuit Da- 
lecampids. Redamant vetustiscrip- 
toies omnes, a quibus non M-r)\i'yi)vvh , 
sed ^iKiyovvls vocatur. Strabo, lib. 
VI. pag. 275. Stepbanus, Hesycbius, 
ceterisque antiquior Callimaebus, 
Hym. in Dianam, pag. 14. vs. 47. 
'ii7]<T(f iv\ Si-naprf /inrdpr) Vfov, aWa tot' 
((TKfv Oi/voixd oi Mi\iyovvis. 

CI. Ibid. Antea Tlicrunin. ,. quhi sa- 
cra] Tlierasiam quidem in insidis 
/ligaei maris agnovimus : lianc vero 
Hieram quiTberasiam quo(|ne appei- 
larit, adbuc auctorem qua>rimus. 
Tliermissa baud diibic scribi satius 
fuerit, si exemplaria uUa faverint: 
cum id ci nomen fuisse, Qsippnaaav, 
Strabo fateatur, lib. vi. p. 275. et 
27G. 

62. Cap. xv. Curcnies] Veruni iiu- 
jus amnis nomen, ex fide codicum 
Reg. 1. 2. Coll). 1. 2. 3. Paris, et 
Cliiffl. restituimus : subdi(itium(|ue 
Cffcbios expuuximu'^, quod Hermolaus 
inculcarat, neglecta vetcre lectioiie 
I'armeusis etiam editionis : quoniam 
Cii'cina amne apud /Elianum, et Pau- 



saniani, lib. vi. Eiiac. post. pa?. 354. 
dirimi Locvos a Rbegino legerat. At 
procul ab Iioc sinu, quern Plinius 
modo percurrit, Locri, Riteginique, 
in i|)so ferme Siculo freto collocati. 

63. Ibid. Tiris, Eranusa, JMelu'essa] 
Sic totidem plane apicibus Mss. om- 
nes. Et Meloessa quidem aproventu 
pecoris baud dubie nomen accepit, 
anh rwv fj.ri\o}y. Vernm loco prioriun 
duanmi, infeliciter adniodnm Hermo- 
laus, Tres Siretiusce rescripsit, quos 
ab ora Paestana, adversocpie plane 
maris tractu, in Lacinium usque pro- 
niontorium transttdit. Ibi enim Si- 
renusas insulas, hoc est, ut Virgilius 
ait, Sirenum scopnlos, Strabo lib. i. 
pag. 22. aliiqne collocant. 

64. Ibid. Et Pamlosiam . . . in qua 
Alexander] Mss. omnes, librique vul- 
gati ante Hermolaum,ilirtr(/«Hir(m con- 
stantissime retinent : Pandosium Bar- 
barns rescripsit: quod in Pandosia 
obiisse Alexandrum scriptores omnes 
consentiant. Et Livius quideui, qui 
unus esse potest instar omnium, ' A- 
lexandrum Epiri Regein ' ait ' ab ex- 
ule Lucano interfectum, sortes Do- 
douffii Jovis eventu atiirmasse. Ac- 
cito ab Tarentinis in Italiam data 
dictio erat, caveret Acberusiam a- 
quam, Pandosianique urbeni : ibi fa- 
lls ejus terminum dari: eoque ocyns 
transmisit in Italiam, ut quaui max- 
ime procul abesset urbc Pandosia in 
Epiro, et Acberonte amni .... Cete- 
nnn (ut ferme fugiendo in media fata 
ruitur,) . . . baud procul Pandosia 
uibe immincntes Lucanis ac Brutiis 
finibus tres tumulos inse<iit. . . perve- 
nit ad amnem . . . (piem ciun incerto 
vailo transiret agmen, fessus metu ac 
labore miles, increpaus nomen abo- 
minandum flimiinis, Jure Acberon vo- 
caris, iuquit,' &C. Sic Acberontem 
iluvium, et Pandosiam in Lucanis 
diserte appellat : Strabo ([uoijue, lib. 
VI. pag. 256. Suidas, verbo Tji'oi', 
aliiijiie. \'erum cum circa Paiidushim, 
TTcpl riofSocTiai', interiisse Alexandiuiu 



714 



NOTiE ET EMENDATIONES 



Strabo afBimet, iion in ipsa: circa 
Pandosiam letali viilnere affectus, 
concedere Mardoniani potiiit, ubl ex 
viilnere obierit : et banc urbein in- 
teriisse deiiide Theopompus est aiic- 
tor, cum staret interim Pandosia, 
qtiara bodie Castro Franco vocant. 

65. Cap. xvi. Ab eo Basta oppidum, 
et Hydruntum, decern ac novem mill, 
pass.] Ita libri omnes. At locum 
biinc 3Iartianus perperam interpre- 
tatus, bb. VI. pag. 209. quod esset 
angustiarum ejusce freti,qua Ionium 
mare in Adriaticum irrumpit, inter- 
vallum, signari a Plinio credidit: 
' Hydruntum urbem,' inquit, • ubi su- 
perum inferumque mare decern et no- 
vem millibus disparatur.' 

66. Ibid. Quinquaginta mill, non am- 
pliusl Centum reposuit Harbarus : ob- 
litus eundem Piinium, in describen- 
do Italian situ, supra dixisse, cap. 6. 
*Abest a circumdatis terris, Istria ac 
Liburnia, quibusdam locis centena 
niillia pass. Ab Epiro et Illyrico, 
quinquaginta.' Satis enim superque 
constat, centum ibi etiam agnosci non 
posse, cum totidem, tantumdemve scrip- 
turus fnisset. Nee dubitare licet 
quin ad frontem banc Salentinorum 
Hydruntinamidipsum pertineat : cum 
non alia Italiae ora niagis Epiro vici- 
na sit : atque hoc tempore etiam ab 
Hydrnnte, vel ab ipso potius prope 
sito Leucarum (ut appellant) capite, 
ad oppositum Epiri littus tot fere 
niillia passuum computentur : in qui- 
bus angustiis pontes ipsos jacere 
Pynhnni, Varronemque, cogitasse, 
credere par est. Ad haec, Epiri Ori- 
cnm ab Italia; Salentino, lxxx. tan- 
tum, ant etiam lxx. pass, millibus 
discrevit idem Piinius, cap. 26. libri 
bujus, qui brevissimum in Graeciam 
transitum ab Hj'drunte, non a Salen- 
tino, nunc esse testatur. Ex quo ex- 
ploratum est ac certum, lectionem 
vulgatam, non mode vetustiorum co- 
dicnm fide, verum etiam indubitato 
Plinii testimonio confirmatam, qui- 



busvis aliis reclamantibus, esse cus- 
todiendam. Quam sint enim erratis 
obnoxia? Ptolemiri mensurae, quam 
vitiosa Antonini, et Strabonis editio, 
norunt eruditi. 

67. Ibid. Statio MiltopcE: Lvpia, 
^c] Scio in libris vulgatis legi, Sta- 
tio militum Lupia. At Mss. omnes, 
Reg. 1.2. Colbert. 1. 2. 3. Paris. Sta- 
tio 31iltop(B, Lupia : ut proprium sit 
stationis navium nonien 3JiltopcB : se- 
quaturque deinde seorsim Lupia : 
ntrumque in ora positum, quae nunc 
lustratur a Plinio. Sic Virgilius de 
Tenedo, ' Statio malefida carinis.' 
Sic Piinius ipse in fine libri bujus, 
' Salonis piraiica statione nota.' 

68. Ibid. CCXXV. M. trajectu'] Ita 
Mss. omnes, R. 1, 2. Colb. 1. 2. 3. 
Paris. Chiffl. non, ut in editis, CCXX, 
Subscribit Strabo, lib.vi. p. 283. sta- 
dia MDccc. Biundisium a Dyrrachio 
abesse testatus. 

69. Ibid. Armies: lapyx, a Ddedali 
filio rege] Haec sincera codicimi prox- 

ime landatorum scriptura est: quam 
sic vitiose interpolarant : Burion, ante 
lapyx: ut Barii oppidi cognomen la- 
pyx esse putaretur. 

70. Ibid. Apamestini] Ex 'Amvea-rai 
Ptolemaei, in. 1. Hermolaus, et Pe- 
licerins in notis Mss. Apenestini re- 
ponunt. At est illud oppidum et in 
Apulia Daunia prope Garganum mon- 
teni, et in ora positum: bic Piinius 
Calabrorum oppida persequitur, et 
ea qiiidem quae sint a mari longiuscule 
semota. 

71. Ibid. Sturnini, Tutini] Aberrant 
a vero qui Sfurninos ibi fiiisse olini 
arbitrantur, ubi nunc Sternaccio oppi- 
duiuni Hydruntini agri, batid procul 
Hydrunte : in eam scilicet adducti 
haeresim, affiuitate quadam ac simi- 
litudine nominis. Verum id oppi- 
dum, ut planissime vel ex ipsis Ta- 
bulis constat, cum Salentinorum diti- 
onis fiierit, quorum oppida populique 
suo mox ordine digeruntur, in Cala- 
brorum oppidis, quae nunc Piinius 



AD C. PLINII SECUNDl LIB. III. 



715 



percnrrit, locum habere non potest. 
Nee felicior inconjiciendo Peliceriiis 
ill notis Mss. qui pro Tutinis Tutica- 
nos reponi piitat oportere, ab Eqiio 
Tutico, quod non procul Benevento 
fuit : baud exigua tenarum interca- 
pedine,populorumque inlerjacentiuni 
frequentia, divisa a Benevento Cala- 
bria. 

72. Ibid. Uxentini] In libris vul- 
gatis Valentini. At Mss. et R. 1. 2. 
Colb. I. 2. 3. &c. Ulentini : nos ex 
indubitata conjeCtura, et Ptolemaei, 
ut diximus, fide, Uxentini. 

73. Cap. xviii. Votovere sacro~\'PT\- 
us cero sacro iegebatur. At Mss. om- 
nes, rere. Veils sacri geniina apud 
antiques acceptio fuit. I'riuiuni enim, 
ut Festus ait, ' Ver sacrum vovenili 
nios fuit Italis : niagnis enim pericu- 
lis addueti vovebant, quaecumque 
proxin)o vere nata essent apud se 
animalia, in)molaturos.' Nenipe ex 
capiino, suillo, ovillo, bovilloque 
grege, ut docet IMutarcii, in Fablo, 
p. 17G. Quod natuni esset inter Ka- 
lendas Martias, et pridie Kaiendas 
Maias, auctore Livio, lib. xxxiv. p. 
416. De Sabinis ipsis Nonius, cap. 
12. n. 18. 'Ver sacrum, religiosimi, 
Sisenna historiarum libro quarto : 
Quondam Sabini feruntur vovisse, si 
res communis melioribus locis con- 
stitisset, se ver sacrum facturos.' At 
ver sacrum voverc, non solum erat 
proventum unius anni consecrare, ut 
pecudes quidem iumiolarentur Diis : 
quorsum enim hoc loco hujusce moris 
rilusque sacri mentio, si re nulla alia 
continetur? sed juventutem etiam 
Diis cousecratam in coionias mittere. 
Himc morem edocet egregie Plinius, 
cum ait Picentes ortos a Sabinis, ve- 
to vere sacro : sed multo expressius 
Dionys. Halic. lib. i. p. 13. ct lib. 
III. p. 77. stalim initio. Justinus quo- 
que, XXIV. 4. ' NauKiiic Calli abiin- 
•lanii niultitudini', cum eos non ca- 
pereiit terrap (piaj gcnucrant, treccn- 
ta millia hominum ad sedes novas 



quaerendas velut ver sacrum niise- 
runt.' Hieronj'm, denique in Chrou. 
ad Olymp. 89. an. 4. ' Lacedaeuionii 
versacruiH Heracliam destinantesur- 
bem condunt.' Ver sacrum ilii sa- 
cram juventutem vocant, e finibus 
suisi)uisam a parentibus, ubi aliinen- 
ta domi non suppeterent, cresccnte 
in dies multitudine : voto Diis anie 
concepto, pro felici rei eveniu. Inde 
illi iu coloniam abeuntes, qiiicquid 
terraruui armis pararent, habebant 
pro patria. 

74. Ibid. Flumen Albula : Tervium 
quo finilur Puttidianaregio] Ita plane 
totidem apicibiis servatis, nee del rac» 
to uno, nee adjecto, Mss. R. 1. 2. 
Colb. 1. 2.Paris. Chiffl. etTolet. At 
Colb. 3. et Salinant. pro Tervium ha- 
bent Tessiinium. Ut ut est, oppidi id 
nomen fuit, ut ex ipsa Plinii oratione 
exploratum est. Unde Plinii edi- 
tores haec nomina hauserint, qu« hoc 
loco obtruserunt, Flumina, Albula- 
tes, Suinum Heiviniim, quo finitur, Sfc. 
non vacat inquirere. 

7.5. Cap. xix. Mevaniolensesl In li- 
bris vulcatis post Frobenium, Mevani- 
enses. At iidem sunt ii qui Mevana- 
tes proxime antea memorati, ut recte 
animadversum est ab Holstenio, in 
Ital. p. 92. In Mss. Reg. Colb. Pa- 
ris. Chiffl. et in edit. Parm. aliisque 
vetustis, nievauinnenses. Nos vetus- 
lani inscriptionem secuti sumus.quaB 
extat apud Gruter. p. 483. Decvrio- 
Ni. MevanioIjE. Cluverius in Ital. 
Antiq. lib. ii. p. G30. IMevaniolani 
putat esse Guleata, qui vicus Roma- 
niae est, in valle Bedesis amnis. 

75. Cap. XX. Agris qwimvis torren- 
tior, nil tanien ex raplu sihi vindicans] 
Ita restituinius ex Mss. codd. R. 1. 2. 
Colb. 1. 2. 3. Chiffl. Paris. In libris 
editis perperam, agris quam narigiis 
tonenlior. Salmas. in Solin. |). 84. nil 
tamen ex rapto uhjudicans. Fruslra. 
iMox vero ubi legitur, atquc ubi liquit 
(igroa, ex corundcm INIss. fide delenda 
vox ea ugros videtur, ecu spuria, a 



716 



tiOTJE ET EMENDATIONES 



snperioribus agris miituanda. 

77. Ibiii. Sturam, Orgum, tVO Sic 
Mss. proxime landati. Libri viilgati 
jiiendose Morgum, Ennodius in Car- 
mine quo iter per Coltias Alpes de- 
scribit: ' Diiria nam, Sessis, torrens 
vel Stura, vel Orgns.' 

78. Cap. xxii. Adriatico mari ap- 
posita: cujiis Venelia,Jiuclus Sills, Sfc.} 
Sic libri omnes Mss. editique ante 
Heriiiolanni, qui omnium codicuni 
fide spreta legit : mariapposita, Vene- 
tia, cvjus fluvius, Sfc. praepostere scili- 
cet translata Venetia. Seciis enim 
Venetia tantum hac decima regione 
continebitur : id quod falsum esse 
constat, ex Carnorum et lapydum 
regionibus, extra Venetiam quidem 
sitis, veruuitamen huic decimae regi- 
oni Italiae niox altributis. 

79. Cap. xxv. Hymani] Ita libri 
omnes. An potius tanien Ismeni le- 
genduni? Nam supra Venetos et Is- 
tros, Scymnus Cliius, p. 16. Mento- 
res locat et Ismenos : 'EviTwi' ^x"''''''^^ 
QpaKes "Icnpioi Aey6p.ei/oi, 'Tirep Si tov- 
rovs^lfffievoi koI MevTupts. 

80. Ibid. Olbonenses] Ita Mss. om- 
nes, Reg. 1. 2. Colb. 1. 2. 3. et Farm, 
edit. Barbarus Albonenses reposuit, 
ab Aluona Ptolemaei, ii. 17. de qua 
cum mox locutiirus sit Plinius, qui 
eam Alvonam vocat, et littoraleni 
recte cum Ptolemso tacit ; sint au- 
tem hi Olbonenses in niediterraneo 
positi ; aut a velere iectione niiniine 
recedendum arbitrati siimus : aut Ol- 
bianenses ab (Hbia Stephaui reponi 
posse: aut deuique, quod cuipiam 
forte probabitur, Arbonenses : nam 
eideni Stepbano'ApjSwfTroAis 'lAXvpias 
dicitur. 

81. Ibid. Exinsulis, Fertinates,€u' 
riclce'\ Constans haec librorum omni- 
um lectio est, turn INIss. turn vero 
etiam Farm. edit, aliarumque ante 
Hermolaum, qui Fulfinates reposuit, 
quoniam unius iusulaj Curictae oppi- 
da «luo appeilat Ptolemaeus, ii. 17. 
^ovAcliiuiou et KovpiKov. At uou imam 



modo signari a Plinio insulam, sed 
plures, turn ipse hoc loco prodit, cum 
ait ex insulis, turn paulo post, iterum 
repetens, ' InsulaB ejus sinus, prater 
supra significatas.' 

82. Cap. xxvi. Burnum, Andetri- 
Mm] Hactenus in libris vulgatis, Bur- 
num, Mandetrium. At Ftolemaeo, ii. 
17. est 'AvdiKpiov, pro 'AvSirpiov, inter 
niediterraneas Ualmatiae c-ivitates. 
Dioni lib. lvi. p. 579. 'Av5T)pwv, pro 
'AvZ'fiTplov, (bpovpiov iir' avjfj ry SaXcutj;, 
castellum Salonis ailjaceus. Straboui 
lib. VII. p. 315. 'AvS-hrpiov epvpvhv X'"' 
piov, castellum probe niunilum : uti 
nunc quoque est, et Veneta: ditionis : 
vulgo Clissa. Vetus inscriptio allata 
a .Sponio, p. 79. Item. viam. Gabi- 

MANAM. AB. SaLONIS. AnDETRIVM 

Apervit. et. MvnIt. 

8:5. Ibid. Melcomani] Ex hoc Pli- 
nii loco Ftolema^um emendamus, 
apud queni Dalmatiae populi sic re- 
censentur, ii. 17. 'Evrhs Se rris Aa\pa- 
rias Aaovpaiot, iiirep ofis /niv Kop-fVioi. 
Inleriora Dalmalice tenent Daursii : 
(quos Daorizos Plinius et Strabo vo- 
cant :) Supra quos Cometiii, Leginiiis 
enim inrep ots MeXKO/ueVtoi, BIelcome)ii, 

84, Ibid. Ozuai] Ita libri omnes 
turn Mss. turn editiante Hermolaum, 
qui QLiiei sive Onei ex Pt<den)a;o 
reposuit, ab Oneo urbe inter Pignen- 
tium et Naroneni amnein. Veiuin 
Ozua'i retinenms : siquidem non tunc 
extantia oppida, quale fuisse Oneuin 
satis constare potest, cum mentionem 
ejus feeerit Ptolemaeus, qui Plinio 
est aliquanto recentior ; sed gentes 
quae jam defecissent procul dubio 
nunc recensentur. 

85. Ibid. Denda civium Rom. Epi- 
dumiium colonial Sic libri omnes, Mss. 
atque vulgati : quam lectionem pro- 
bo, etsi ejus nominis oppidum |)rope 
Dyrraciiium nondum inveuerim : cum 
civiinn Romanorum oppida differre a 
coloniis non uno in loco auctor indi- 
caverit. Quod non animadvertens 
Pintianus, vocem Denda, ne sibi 



AD C. PLINII SECUNDl LIB. 111. 



717 



niolestiam faceret, confidenter ex- 
piiiixit. 

86. Ibid. A quihusdum ^^as] A 
Pomponio Mela, ut diximiis. A Scy- 
lace qiioque : Atas ■KOTajxhi airh toO 
TlivSov upovs irapa t;V 'AiroWooviav ira- 
pap^iil. Lycophroi), vs. 1015. et 1019. 
AJ'ar.Al'oi'Tosiiiflexit, qua forma Grasci 
ipsius Ajacis, diicis inter GriBcos no- 
tissimi, nomen inflectiint. Unde Va- 
lerii Maximi locus iliiistratiir, ita scri- 
bentis i. 5. p. 30. ' Atque illi fliiinen 
viciniim ma-nibiis nomine iEantemin 
adjutoriiini sese mittere dixissent.' 
Apolloniatse scilicet ab Epidaniniis 
suppetias postulabant : responderunt 
illi : Habetis Kiavra: ab eo subsidinni 
petite. Ludebant homines GraDci in 
fliiminis et Ajacis affini atque adeo 
siraili prorsus nomine. 

87. Cap. xxvii. Vianiomina] Sic 
Mss. omnes, Reg. Colb. &c. Parni. 
edit. Vivana momnia, Hcrmolans ex 
RhaeliaPiolemfpi,Fja?japrinuim,mox 
ex conjeclnra /Emonia adjecit, quani 
in hoc tractn agnovit nemo. Vianio- 
mina Plinii est, quiE Antonino Vindo- 
bona, a Scarabantia M. P. i.iv, et 
alibi Vindoniona dicitur, in itincre 
de Pannoniis in GaHias: apud Grii- 
ter. p. 540. Vianna. 

88. Ibid. Noricis juiiguvtur Incus 
Pciso, dcscrta Boiorum] Kectiiis forte 
Lacu Spciso: ut sit, lacn illo conjungi 
Noricis deserta Boiorum. 

80. Cap. xxviii. Draus, !fc.] Sa- 
VU8 et Dravus sue quisque alvco, ut 
Plinius tradit, Daiiubium ihtrat : 
contra quam peiperam a Strabone 
prodituni est, Savum in Dravnm, 
Dravum juxta Stgesticam in Noa- 
rum, Noarum accepio ex Japydibus 
Colapi, in Dauubium inlluere, lib. 
VII. p. 314. 

90. Ibid. Insos, Andizctes] Prius 
legebatur Sandrizeles. At ex Stra- 
bone locum eniendavinuis, lib. vii. p. 



314. Pannonicas inter gentes, cum 
lireucis, de quibus statim Plinius, 
Andizetios enunierante, BpeO/coi, 'A^- 
8if))Tio(. Unde etiam in Ptolemaei 
Pannonia superiore, ii. 16. seqnenti- 
bus Breucis, videnlur Andizetes ag- 
noscendi, non Andiantes. 

91. Ibid. Alter anmis Bacuntius'i 
Ita Mss. Reg. et Colb. Quid si legas, 
Alteram Bisacuntius in Savum Sirmio 
opjiido iiijiuens : ut sit intellectus Bi- 
sacuntiuiii amnem alterant efficere 
insulam, qua Sirmienses et Amantiui 
continereninr? 

92. Cap. xxix. Ionium'] In libris 
vulgatis hactenus, inferum sive Ioni- 
um. At has voces Inferum sive ex- 
l)ungendas admonent Mss. R. 1. 2. 
Colb. 1. 2. 3. Paris. &c. a quibus ab- 
sunt. Diversiim enim Ionium mare 
ab Infero est : niliilque magis aliennm 
a vero, qiiani sinu hoc Europae se- 
cundo mare inferum contineri. 

93. Cap. xxx. Contra Tragurium] 
Prius contra Surium legebatur. Nos 
cum Pintiano, contra Tragurium, con- 
fidenter scripsimtis : ultima [jra-ce- 
dentis vocis syllaba in hac castiga- 
tione fere tantinnmodo repetita. Hiiic 
eniiu prope S:iIouani Spalatumve op- 
pido, nunc etiam Travv dicto, oppo- 
sita cernitur priscum retinens nomen 
Brattia insula. 

94. Ibid, Bavo, et capris laudala 
Brattia] Prius legebatur, bulius et 
capris. At biibus carere lirattiani 
constat: et in Mss. Keg. 1. 2. Colb. 
1. 2. 3. Baro l-ogitur, non (tubus. In 
Tabula Peutingcri segm. 4. * Insula 
Boa.' Et L. Mil. de luvreticis, L. 
XVI. Cod. Theod. tit. 5. jubct Hono- 
rius Im[). Joviniannm liaM-eticiim in 
' insulani Boani ' dcdiici, qu;c fiiit ca 
tempestate exiliis faiuosa : quod et 
Animianus docet, lib. xxii. ' Tloren- 
tini,' inqiiit, 'contrusus in insulani 
Dalmatiie Boas.' 



C. PLINII SECUNDI 

NATURALIS HISTORIC 
LIBER IV. 



Tertius et quartus Europa sinus. 

I. Tertius Europae sinus^ Acrocerauniis ^ incipit mon- 
tibus, finitur Hellesponto : amplectitur (praeter minores si- 
nus xix.'^) XXV. centena millia passuum.' In eo Epirus, 
Acarnania, iEtolia, Phocis, Locris, Achaia, Messenia, La- 
conica,^'^ Argolis,*' Megaris, Attica, Boeotia: iterumque alio 
mari eadem Phocis et Locris, Doris, Phthiotis, Thessalia, 
Magnesia, Macedonia, Thracia. Omnis Graeciae fabulosi- 
tas, sicut et literarurn claritas, ex hoc primum sinu effulsit. 
Quapropter in eo paululum commorabimur. 



Cap. I. 1 Chiffl. amplectitur prcBter minores sinus XX. XXVI. M. passuum; 
Gronov. et al. vett. amplectitur prater minores sinus XIX. XXV. M. passuum. 
Parentheses oiiiittunt etiam Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 2 
' Ita bene Reg. 1. A Mela ii. 3. appellatiir Laconice.' Brotier. Editiones 

NOTjE 

a Tertius Europee sinus'] Ionium numero undeviginti, ncn enumeratis. 

mare yEgacnraqne coniplectitnr. Vide Notas et Emend, num. 1. 

•> Acrocerauniis'] De qnibus dictum '' Laconica [Laconia] Rectins puto, 

est, lib. sup. cap. 26. iMonti delta cum Mela, ii. 3. pag. 32. Laconice. 
Chimera, prope Aulonem la Valonne. ^ Argolis] Argolis quoque Melae,a 

c Minores sinus XIX.] Tertiisinus, quo liaec Plinins : et Martiano, qui 

inquit, universa adnavigatio coUigit a Plinio, lib. vi. cap. de tertio Euro- 

vicies quinquies centena millia pas- p<E sinu, pag. 209. Graecis''Ap76(a. 
suura, miiioi'ibus sinubus, qui sunt 



C. PLINII SECUNDI NAT. HIST. LIB, IV. 1. 



719 



Epiros*^ in universum appellata, Acrocerauniis incipit 
montibus. In ea primi Chaones,s a quibus Chaonia : dein 
Thesproti,'' Antigonenses : ' locus Aornos,J et pestifera avi- 
bus exhalatio : Cestrini,'' Perrhsebi/ quorum mons Pindus, 
Cassiopa2i,'" Uryopes," Selli,'° Hellopes/ Molossi,'' apud 



ante Brotier, Lacnnia. — 3 Sell(B Vet. Dalec. Mox, pro Hellopes, margo edd. 
Dalcc. et Gionov. Helli. Piuilo post, Vet. Dalec. et Chiffl. Talarus mons. — 



NOTiE 



^ Epiros] Haec Martianns iisdeni 
verbis loc. cit. Hodie Clumeru et 
Larta. 

e Chaones] Xdoves Straboni, lib. 
VII. pag. 323. Hos ait Epiro toti pri- 
miim impcritasse, deiiide INIolossos. 
Chaonum fiiit castelluin Chimera, in 
Acrocerauniis, de quo mox dicetur. 

'' Thesproti'] ©eairpwrol Straboni, 
pag. 321. Horiim oppidum Bulliro- 
tum, de quo statim. 

' Antignnenses'] Ab oppido, cnjus 
meminit Ptokmseus, iii. 14. in Cliao- 
niffi meiliterraneo, 'AvnySveia, Ste- 
phanas quotpie : ^Avriyduna, ttSMs 
Xaovias iv 'Hirdpif), et Polyb. lib. II. 
pag. 130. 

J Locus Aornos'j Familiaris Plinio 
locutio est, nt ' locnin' vocet, ubi op. 
pidi veteris rnin3P,ac vestigia super- 
sint. Stcphanus oppidi nicminit, pag. 
90. "Aopfos, -rrShts. Id porro loci no- 
men, (|uoniani telrnm oh iialitum ca- 
reret avibns, ex re factum. Sic Vir- 



vla, ^ trp/jTepov Kearpivq irpoffifyopiveTo' 
tcTTi Se fiolpa rris 'HTre/pouSia^xipous eX""" 
aa^ovs. A Cestrino Heleni F. nonien 
accepisse Kecrrpiv^v, auctor est Pau- 
san. in Corinth, sive lib. ii. pag. 127. 

' Perrluebi] ne^poi/3ol, Macedoniai 
confines, Pindi mentis incolie, apud 
Straboi). lib. ix. pag. 440. 

'" Cassiopcci] Kacrmo-n-aiot, quorimi 
oppidum Kao-ffi^TTTj, apud Ptolem. iii. 
4. et Pandosia, teste Strabone, lib. 
VII. pag. 324. qui Kacrcruyjraiovs vocat : 
Stephanus, verbo Xaovla, Kacruinovi. 
Scylax, pag. 11. Mero 5e Qfcnrpcoriau 
Kaffauwla. Etpag. 12. Kacracoxwv x^ipa^ 

" Dryopes'] Apvoirts. His alias alii 
sedes attribuunt. In Peloponneso 
Strabo, lib. ix. pag. 434. alibique 
passim. Varias horum migrationes 
refert Pausan. lib. iv. in Messen. 
pag. 281. 

" Selli] 'EWol Pindaro, Homero 
SeXAol, teste Strabone, lib. vii, pag. 
328. qui Dodonaei Jovis fanum apud 



gilius de Cuniannn spelunca TEneid. eam gentem fuisse perhibet: a Pin- 



VI. 239. ' Qiiam super hand ullac 
poterant impuue volantes Tendere 
iter pennis : talis scsc halitus atris 
Faiicibus cffumlcns supera ad con- 
vexa ferebat : Unde locum Graii dix- 
erunt nomine Aornon.' 

'' Cestrini] Ab oppido Ceslria, de 
quo mox dicetur, regio Ccstrine no- 
men liabuit, Chaoniic portio: nn<le 
Cestrinici boves, apud Hesychium, 
pag. 522. KfarpiviKol fi6(s, o'l iv Xao- 



daro tamen Dodonam Thesprotis 
adjudicari : post Molossorum ditio- 
nis creptam liaberi. Hesychius, "E\- 
\oi, "EWriVfS ol iv Accddvr]. 

I' Ilellopcs'i Hos vero Stephanus 
eosdem cum Hellis, sivo Sellis facit. 
'EAe'7€T0 Kul ri ir^pi AwOwvr}V X'^P" 'EA- 
AoTToo, ^y 01 o'lKTiTopes 'EAAol koI 2eA- 
Am'. Hesiodum sequitur, quem Strabo 
landat, loc. cit. 

1 Molossi] Vlo\<nro\ Straboni, lib. 



720 



C. PLINIl SECUNDI 



quos"^ Dodonasi Jovis tcmplum, oraculo illustre: Tomams' 
mons, centum fontibus circa radices, Theopompo celebra- 
tus. 

(i.) Epirus ipsa ad Magnesiam Macedoniamque tendens 
a tergo suo Dassaretas supra dictos/ liberam gentem : mox 
feram Dardanos habet. Dardanis lasvo " Triballi prseten- 
duntur latere, et Moesicae gentes: a fronte^ junguntur Me- 
di''' ac Denselatae,'^'' quibus Thraces, ad Pontum usque 
perlinentes. Ita succincta^ Rhodopes, mox et Hsemi val- 
latur excelsitas. 

li\ Epiri ora castellum in Acrocerauniis Chimera,''^ sub 



4 Denseleti Vet. Dalec. Denthelntce alii. — 5 Ckimerium Strabo lib. vii. Mox, 



NOTiE 



VII. pag. 326. Horum oppidum, prac- 
ter Dodonen, Anibracia fait, de qua 
mox dicemus. 

■■ Apud Quos'] Stephamis : AcoBwi/ri, 
ttSKis ttjs MoA.O(T(ri5os 4v 'HTrdpco, fjLid' 
%v AwScoyaTos Zeus iv 'Hireipiji. De 
qnercn loquaci, qiiain Dodoiice fabii- 
la; reponnnt, et de sere Dodonjeo, 
Mylliologos consule. 

* Tomarus] Haec Solimis iisdeni 
verbis, cap. 7. pag. 22. In Mss. Ta- 
larus. Parm. edit. Tomarus. Steplia- 
110, Tojxapos, opos AooSiivris, o rives To- 
fxovpov, 01 8e Tfj.dpos. Stiaboni, lib. vii. 
pag. 328. Tdfiapos. 

i Supra dictos] Libro sup. cap. 26. 
De Dardanis, Tribaliis, Mcesis, eo- 
deni lil)ro, cap. 29. 

" Lavo^ Ab ortu solstitiali. 

^ A fronted Ab aiistrali parte. 

" 3Icdi] MeSif rives, koI AavBriKi' 
rwu, Straboni lib. vii. p. 318. Recli- 
us fortassis MaiSwv, cum diphtliongo, 
scripseris, lit difierant a Medis Asiae. 
Sic enini Ste[)banus ; MaiSol, iOvosQpa- 
K7JJ, irXriaiov MoKeSofias. Sic Arist. 
Hist. Aniin. ix. 45. Ptolema^o deni- 
que, 111. 11. regie ipsa M.aidiK7] appel« 



latiir. 

^ Denselala'] Ita Solinus, cap. 10. 
p. 27. 'Stryiiioneni accolunt dextro 
latere Denselatas.' Idem Denseletaj 
TuUio, in Pison. n. 84. quoruni opera 
C. Sentius Praetor reliquoruni Tlira- 
ciini vires et arma clusit. Partem 
eniin illi teniiere Tliraciae : quam rriv 
QpdK7]v r7]v AevQeK-qTOiv appellat Dio, 
lib. LI. p. 4G1. Ptoleiiia^ns iii. 11. 
Aav^Tj A.1JT IK V eirapxia", Dantheleticar.i 
prafecturam. Stephano, pag. 221. 
Aai'6a\rjrai, tQvos QpaKiK6v. 

y Ita succincta] Tot gentes, inqiiit 
primuni Rhodopes, delude Ha^ini 
inontis juga excelsa tenent, et a ter- 
go, latere, fronle claudunt. Hoc 
Martianus, lib. VI. p. 209. non intel- 
Ifcxit. 

'• Cliitnera] Xeifiiptov est Pausanias, 
in Tliesprotide, lib. viii. sive Arcad. 
p. 405. et Tbucydidi, lib. i. p. 22. et 
32. Straboni quoque ejus nominis 
proniontoriiim est lib. vii. p. 324. In 
Novella Leon is, apud Leuncl. p. 99. 
inter ^Etoliae Episcopos, 6 Xinipas le- 
gitur. 



NAT. HIST. LIB. IV. 1. 



721 



eo aquae regiae * fons. Oppida: Maeandria, Cestria:'' flu- 
men Thesprotios Thyamis :" colonia Butbrotum :'' maxirae- 
que nobililatus Ambracius" sinus, d. pass, faucibus ^ "^ spa- 
tiosura aequor accipiens, longitudinis xxxix. m. pass, la- 
titudinis xv.'^ m. In eum delertur '' amnis Acheron, e lacu 
Thesprotias Achenisia ' profluens xxxvi. m. pass. inde,J 
et mille pedum ponte mirabilis omnia sua mirantibus. In 
sinu oppidum Ambracia.'' Molossorum flumina, Apbas' ct 
Arachthus."' Civitas Anactoria : ? " locus Pandosia." 



Tlipsprotia Tliymias Cliiffl. — 6 (ironov. et al. vett. Ami. simis^Jaucibnn, Mox, 
cod. Ualec. long. XXXVJI. M. pass. — 7 Anactorka Cliifti. Mox, pro li/cus, 
quod ex codd. siiis et Cliiffl. restituit Haidniiius, edd. vett. et Gronov. babeut 



lacus. 



NOT^ 

f D. pass, faucibus] Vide Notas et 
Emend, num. 2. 

g Latitudinis XV.] In Mss. XII. 
Hapc porro latitiido, iion fauciiim ip- 
saniin est, sed adniissi spatiosi a:quo- 



* AqucB regitB'] Ut Romani aquas 
Sextias Statiliasqne a Sextio Stati- 
tioquc appellal)iiiit, qui balnea stiux- 
oiant, sic Aqiiam Kegem /SoaiAiKci 
uSara dictum hunc fonteni puto, quo 
rex Epiri ali(|uis tisus felicitcr, ther- ris, hoc est, interioris sinus 
mas ibi ad publicos usus exstruxe- 
rit. 

^ Mccandria, Cestria'\ De liis duobus 
oppidis, ceteri scriptores, Cra'ci pa- 
riter ac Laiini, silent. Cestrinen ta- 
nien Tliespiotidi vicinani Tiiucydides 
facit, lib. 1. p. 32. 

<^ Thyamis] Pausaniiv; quoque in 
Attic, lib. I. pa?. 10. Tiiucydiili loc. 
cit. Atliena?o, lib. iii. p. 73. et Stia- 
l>oni, lib. VII. p. 324. @vatj,ts. Hodie 
Calama. 



'' In eum defertur] In Ambraciutn 
sinuni. ItaPtoleraaeus, iii. 14. Mar- 
tianus lib. vi. cap. de tertio sinu Eu- 
lopai, pag. 209. ' Ambiacius sinus 
faucibus angustis ajqiior accipiens, in 
quo delertur amnis Acheron, infernae 
fabula; errore fainosus.' Strabo ni- 
hiluniinus non hunc Acheronteiu vo- 
cat, sed eum qui in Thesprotium sL- 
nnni, Poi<umi|ue cognomento dulcem, 
yKuKW MjjLiva, longe ab Anibracio si- 
nu versus septemlrionem, ex eadera 



■' Buthrotutri] YiovQpaiThv Straboni, Acherusia paltide, delabitur, lib. vir 



loc. cit. qui ct coloiios habuisse Ro 
manos docet, ino'iKovs tx'"' 'Pt)>tia.iovs. 
Hodie Bulrinto. Stephanus imtulam 
vocat : sed faniiliare Graecis niniirum 
est peninsulas ipsaa appellare viicovs, 
insulas. Sic Pelopis insulam dixere 
Peloponnesum, quani esse pcninsu- 
lani constat, et per iMhmuni conti- 
nent! copulari. 



p. 324. Uterque forte ex eodem 
lacu manat, et qui in Dulcem, et qui 
in Ambraciuni sinum devolvitur. 
Pausanidp, lib. i. p. 30. ceterisquc, 

' Acherusia^ ' Ax^povtrla AiV>^ Stra- 
boni, loc. cit. ctTliiicyd. lib. i. p. 32. 
J XXXVI. . ..iitde] Hoc est, a sinu 
fVnibracio.inquem defertur, ad Ache- 



^ Ambraciiis] Hodie, GolJ'o de Lar- rusiuiu lacuui, unde effluit. In Mss. 
ia, Actiaca Augusli victoria uiaxime XXII. 

nob.litatus. '' Ambracia] Pagus est milliari nno 

Delph. ct Var. Clas. Plimus. 2 Z 



722 



C. PLINII SECUNDI 



II. Acarnaniae, quae antea Curetis ^^ vocabatur, oppida: 
Heraclia,'' Echinus, et in ore ipso colonia Augusti " Ac- 



NOT^ 

a niari semotus, hodieqne Ambrukia AlrwXhs e^vyev els rijv TrpSrepov Kovpr}- 
.-•incolis niincupatus : non Larta, ut nv, AWwX'mu Se vanpov an avrov k\v- 
Geograplu pleriqiie censent : cum a Be'ia-au. Cur vero Curetis appellata 
sinu mill. pass. xv. Lar^a distet, in sit, ex Strabone disces, lib, x. p. 463. 
Acherontis ripa. Ditaearcho, p. 164. Demetrius apud Stepli. pag. 29. TV 
et Scymno, p. 19. 'Ajj-PpaKia. Gives yap vvv 'AKapvavlav,KovpriTivwi'6^a^oy. 
'A/jLwpaKioyrai iEliano, Hist. Anim.xir. Ipseque Stepiianus, pag. 381. Kovpvs 
40. 

' Aphas'] Is est queni Stepiianus 
lantern vocat, et ex eodem monte, 
quo Arachthum, sive Inachum, fluere 
ait: quam ob causain anibo a Plinio 
copulantur. AaKfioiv, inquit Stephanus, 
i,Kpa Tov X\iv'8ov opovs, e| fis 6''lvaxos 
KOI Atas pi'i TTOTafxis. Cave tamen Pal- 
merio credas, qui in Graecia antiqua 
bunc iEantem cum Aoo eundem cre- 
didit, de quo libro sup. dictum est, 
cap. 26. 

•n Arachthus] "Apaxdos Ambraciam 
urbeni praeterlabitur, teste Strabone, 
lib. VII. p. 325. et Dicaearciio Messe- 
nio, p. 164. qui "AparOov nominat. 
Meiniuit Arachthi Livius, lib. xLiii. 
p. 556. etPtoleni. iii. 14. 

" Anadoria] Mss. Colb. 1. 2. Chiffl. 
Anactorica. Straboni, lib. x. p. 450. 



6'AKapvav'ias. Quam in rem adducit 
Homeri versum ex Iliad. I. 425. Sub- 
scribitet Pausan. lib. viii. sive Ar- 
cad. p. 492. — 'Nummusantiquusapud 
D. Baudelot, et apud Patinuin in 
Tlies. p. 19. parte priore vir nudus 
sedens arcum tenet: quo significatur, 
pauperes in ea provincia victum sibi 
venatione parare. Epigraphe: AKAP- 
NANHN. In altera parte vultus est 
virilis, cum collo bovino : Minotau- 
rum vulgo vocant, falso. Rusticos 
in eo tractu significat patieutes esse 
laboris, ut boves, quibus arant telln- 
rem. Praesidis provincias nomen 
ATKOTPrOS.' Ed. sec. 

^ Heracliii] 'HpaKMia, quae ex nr- 
bibus ejus nomiuis apud Steplianum 
vigesima prima est, /co. ^Anapvavlas 
Tr6\Ls. Et apud eundem, "Exivos, ircJXjs 



et Tliuryd. lib. i. p. 37. 'AvaKTipiov, 'AKapvavlas. 

quam urbeni prope Actiuni in Area- <^ Colonia Aug."] "Aktiov, ciijus op- 

nania statuit. Stephano, 'AvaKT6piiu pidi ne vestigia quidem supersunt. 



et ' AvaKTopia. 

" Locus Fandosia] Locum appellat, 
qnoniam, exciso oppido, solum turn 
nomen extabat. Hesychius : UavSo- 
ffia, irdKiS ttis 'Hneipov, Kal 'IraAias, 



De tempio Apollinis Actii, Strabo, 
lib. VII. p. 325. Sueton. in Aug. cap. 
18. &c. — ' In nnnimis Augusti, quo- 
rum in infimo margine liae litercB sunt 
insculptae act. cave putes Actiacum 



Cassopcporumoppidumfuisse ait Stra- Apollinem iis significari : quamvis 



bo lib. VII. p. 324. Vide quae dePan- 
dosia dixinius, iii. 15. 

a Qua antea Curetis'] ' Hi sunt, ut 
arbitramur, Cnreles, de quibus Vir- 
gil. Georg. IV. 151. ' Curetum soni- 
tus, crepitantiaque aera secuta, Dic- 
ta?o coeli regem pavere sub antro.' ' 
Ed.sec. — Scholiastes Piudaii, p. 31. 



Apollo ibi habitu musici cum citLara 
Stat, et longa veste. Neque enim 
cum e praelio Actio victor discessit, 
non fuit jam turn Actiacus : nee po- 
tuit aici, quod in his nummis scribi- 
tur, ob illam expeditionem, imp. x. 
vel IMP. xii. uedum simul esse Imp. 
X. vel Imp. xu. in Sicilia ; nam eoS' 



NAT. HIST. LIB. IV. 2. 



723 



tium, cum teraplo Apollinis nobili, ac civitate libera Nico- 
politana /* Egresses sinu Ambracio in Ionium excipit 
Leucadium littus : promontorium Leucates.* Dein sinus/ 
ac Leucadia ipsa peninsula/ quondam Neritis '' appellata, 
opere accolarum abscissa a continenti, ac reddita ^ ' ven- 
torum flatu congeriem arenae accumulantium, qui locus ' 
vocatur Dioryctos,J stadiorura longitudine trium.'' Oppi- 
dum in ea Leucas,' quondam Neritum'" dictum. Deinde 



Cap. II. 1 Curetes Cliiffl.— 2 Vet. Dalec. ac edita.—S Ita Chiffl. Har- 
duii). I. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, qui lacus ceterae editiones. 



NOT^ 



dem numeros habent nnmini inscrip- 
ti, sicrL. Prima; hie sunt igitur toti- 
detn vociim literae, ' ApoUini Ctesa- 
ris Tutatori.' ' Ed. sec. 

^ Nicopolitana'] NikSttoXis, Straboni 
loc. cit. Hodie la Prevenza: unde 
Ambracio sinui iioinen altenun, Gulfo 
di la Prevenza. Ibi exstriicta, ubi 
castra ad Actiimi Augustus habuerat. 
Dio lib. LI. p. 443. In Museo nostro 
Parisiensi, Augusti nummus insignis, 
NIKOnOAIC. Ex parte aversa, Ce- 

BACT. KTICT. Sf/Soffrbs /CTKTTTJS, ^Iw- 

gustus urbis cnnditor. — ' Est et num- 
mus inscriptus,' Imp. Caes. Hadrianus 
Aug.'capite laureate : .)(. col. nfik. 
PH. — COND. Colonus boves ageiis 
prope vexilium, colouiani militareni 
in agro illo collocatam significat. Sic 
isti numnio jpreo inscripta verba re- 
praesentat Patinus in Thesauro Mau- 
roceni, p. 98. optimc. Mediobarbus 
autem, p. 185. eadem sic exliibet ex 
schedis D. Bon Veneti : colonia 
NIC. PH. COND. At niiper Dominus 
Anselmus Bandouri Benedictinus Ca- 
sincnsis, Mediobarbo teste appellato, 
sed reclamaturo certe, si viverel, 
scripsif, COLONIA NiCEPH. CONS, ex- 
pouiique ' Colonia NlcopiioriuniCon- 
stantina,' aildita scilicet litera E : et 
D mutata in S. Et exinde probat 
iicuibse Stephano, in libro de L'lbj- 



bus, scribere, J^iKricpdptov, ovtoos jf 
KaivcrrauTivri. Potuit id qiiidem scri- 
bere Steplianus, qui multis saeculis 
vixit post Constantinum. An fnit 
autem Constantinus aliquis Hadriani 
aevo, cujus nonien hie numutus et 
vultuni exliibet? Legendum hie est, 
' Colonia NtiK6iro\ts Permissu Hadri- 
ani coNuita.' ' Ed. sec, 

^ Leucates] Aeu/caTas Straboni, lib. 
X. p. 452. AfVKas uKpa Ptoleniffio iii. 
14. Hodie Cabo Ducato. 

f Dein sinus'\ loniiis, qui et Leiica- 
dius. 

e Petiinsula'} Vide quae diximus ad 
II. 92. 

^ Neritis] J<rip7ris. 

' Ac reddita] Continenti rursum ad- 
nexa. 

J Qui locus ... Dioryctos] Appclla- 
tionis causani prodidit Strabo, lib. x. 
p. 452. cum ait Corinthios Siopv^avras 
rhu 'l(r6ixhi>, perfodientes Istliniuin, 
insulam fecisse Leucadem. AiopvKThs 
itaqiie fussam, freiumve, hie souat. 
Vide Dionys. Halic. Antiq. lib. i. 
p. 40. 

'' Stadiorum . . . triiim] Hoc est, pas- 
suuni cccLXXv. 

' Leucas] AivK^-s Grapcis, hodieqiie 
vocant Lcucada: arci vero nomen tie- 
cere incola-, Swita Maura. 

"' Neritum] Straboni lib. x. p. 454, 



724 



C. FLINII 8ECUNDI 



Acarnanum urbes, Alyzea," Stratos,° Argos f Amphilochi- 
cum cognominatum. Amnis Achelous'^ e Pindo fluens, 
atque Acarnaniam ab ^Etolia diriniens, et Artemitam "^ 
insulara assiduo terrae invectu continenti annectens. 

III. (ii.) ^toloium populi Atliamanes/ Tymphaei, Ephy- 
ri, ^nienses, Penhasbi, Dolopes, Maraces,' Atraces,'' a 
quibus Atrax amnis lonio mari infiuiditur. ^toliae oppi- 
dmn Calydon'' est septem millibus quingentis pass.* a 



Cap. III. 1 Marases Chiffl. Mox, Alraa:es Vet. Dalec. — 2 Gronov. et vett. 



NOT./E 



TiripiKos. Eiistathio in Iliad. B. p. 306. 
Ttjv Se p7)QiLCTav Aeu/caSa, N'fjpiKov iv 
'OSuffffela KaAelffOai parri. StepliailO, 
p. 4915. fivpiKos et NripiTos. 

" Alyzea] 'AXv^ia Thticyd. lib. vii. 
p. 511. et Straboiii, lib. x. p. 450. 
qiiindecini a maii stadinriim intei- 
vallo, hoc est, pass, mdccclxxv. 
Ptoleniaeo iir. 14. syllabis penmita- 
tis 'A^v\eia pro 'AKv^eia. 



didit Echinadum insnlarnm, aggestis 
arenaiuin cumnlis, continenti an- 
nexani. 

^ Athamanes'] 'A9a.ixavT€s Diodoro, 
Bibl. lib. XIX. p. 595. 'AOdfiaves Pto- 
leniaeo III. 14. Amphilocliiis magis 
oiientales. TviJ.(t>aioi Stephano, p. 
G71. et 715. a TvfKpT) nioute, qnem 
ille Thesprotis adjudicat. Epliyii 
item "Efpupoi Homero dicti, apnd Pau- 



o Stratos] ^Tparus, irSKis'AKapvavias, san. lib. IX. in Basot. p. 597. ab urbe 



Stephano : Polybio quoque agnita, 
Hist. lib. V. p. 196. STporos ttSms fxe- 
yliTTT] TTJs 'AKapvavias, 'J'luicyd. lib. II. 
pag. 153. Meminit et Livius, lib. 
XXXVIII. p. 469. 

P ArgosY" Apyos 'Afj.(pi\oxi-Khv Ptole- 
maeo, loc. cit. in oppidis Aniphilocho- 
rnm mediterraneis. Hinc regioni no- 
raen inventum 'A/i<|)i\ox''a apud Thn- 
cyd. lib. III. p. 241. ' Aigos Amphi- 
lochuin XXII. mill, ab Anibracia ab- 
est,' inquit Livius, lii). xxxvii. pag. 
471. 

'1 Acheloiisl 'Axf^^os, 6 bpi^oiv 'Afcop- 
vavas KalAlTwAohs, inquit Strabo, lib. 
viii. pag. 335. Nunc Aspropotami. 
Vide Notas et Emend, num. 3. 

■■ Arteinitam] Stephanus, ex Arte- 
iiiidoro, Cliersonesum ait esse quan- 
dam circa amnis Aclieloi ostia: 'Apre- 
/u.iTKj' Xi'/oiJ.ivi)v 'ApTeixlav Strabo vo- 
cal, lib. I. p. 59. uuanKjue esse pro- 



cognomine, quae olim Tiiesprotornni 
fuit. Strabo, lib. vii. p. 324. Ki'xu- 
pos, 7) TTpSrepov ''E(j)vpa, ttoMs QeaTrpw- 
tSiv. yEnienses, ab jEnia oppido Per- 
rliseborum. Stephanus: Alvia, ■n6\is 
Xlip'po.i^oov . . . Kai AlV lai/es oj olKovvns. 
Apud Herod, lib. vii. p. 445. n. 185. 
Uifipai^ol, Kol AtviTJues, Koi AdXotres. 
neppoijSi'a regio apnd Diod. Sicul. 
Bibl. lib. XIX. p. 681. Menelaidem 
Dolopiw civitaleni ad Pindum inon- 
tem Livius collocat, lib. xxxix. p. 
495. Mapa/col koI AtJAoirfj in Epiro 
simul copulauiur a Xenopbonte Hist. 
Greec. lib. vi. p. 580. 

'' Airaces] Ab oppido cognomine 
Donien traxerunt, quo de oppido dic- 
turi snmus cap. 15. in Tliessalia, cul 
id contributiim fuit. 

<= Calydon] KaKvBinv Difjearcho, in 
yEtolia. p. 165. et Tliiicyd. lib. ill. p. 
241. Hie sylva, aperq-.te Calydonius 



NAT. HIST. LIB. IV. 3. 



725 



mari, juxta Evcnnm ^ amncm. Dein Macynia/ Molycria: 
cujus ' a tergo ^ Chalcis mons, et Taphiassiis.' *" At in ora 
promontorium Antinhiuni,' ubi ostium Coriuthiaci sinus, 
minus milleJ passuum latitudinc influentis, ^tolosque di- 
rimentis a Peloponneso. Promontorium, quod contra pro- 
cedit, appellatur Ilhion.'= Scd in Corinthiaco sinu oppida 
^tolise, Naupactum,* ' Pylene : ■" et in mediterraneo Pleu- 
ron, Halicyrna." Montes clari : in Dodone, Tomarus 'J ° 



pdd. septein millium qtiin^entorimi passuum.—i Eerdem edd. Chalcis, et movs est 
Taphiussus; Vet. Dalec. Chalcis mons et Prasus.—A TSaupactos Cliilfl. AIox, 
Gronov. et edd. vett. Hnlysarna.—^ Talariis Vet. Dalec. et Cliiffl. Mox, 
Grania pro Crania in Groiiov. 



TVOTiE 

appellatiis, vatiim carminibns decan- 335. Rliiiim et Anlinhiiim qiiiiiqiie 

tatiis. Nunc oppiduliiin c&t Galata, dimtaxat stadionim fieto dispesoi ait, 

sive Calata, in provincia ciii Livadia hoc est pass, dcxxv. ycpteni stadia 

iionien est: a Naupacto Boream vet- Tliucydides liabet, quaj niensura ad 

siis dissitiun v. fere mill. pass. Plinianam aoccdit. 

'' Eienum] Eiinvos, qui prins Lycor- "^ Rhion] 'Piuv &Kpoi' to Kal ^peiravov 

mas dicebatnr. Strab. lib. vii. p. Ptoiem. iii. IG. Rliion et Anlirrhion 

327. De Calydone et Evcno, Lnca- arccs sunt liac aetate diiae, faticibus 



nns lib. vr. p. 3(i5. ' Et Meleagream 
inacnlatiis sanguine Nessi Evenos 
Calyilona secat.' E Pindo fluere 
adnionet Dicaparclms, p. 1G5. nora- 
fi6s t' Eiirjvos tK TlivSov (liuiv. 

'' 3Iacynia] Stepbanus : MaKpvueia, 
7rdA«s AiTcuAi'oy sed ipsa series lilera- 
rum suadet MaKvveia legi oportere. 
Apud eundcni, et apud Died. Tiibl. 



Coriuthiaci sinus ntrinique apposita, 
quai Durilanelli Italis appelliintur, 
quo nomine notai sunt et ea- qua; in 
Hellesponti angustiis excitata^ sun!. 

' Nuupactum] NaiiraKTos Ptoiem. 
III. 15. HoiVie Lt'pnutc, nude et si- 
nui Corinthiaco nonien, te Golfe dc 
Lepunte, 

'" Pylene^ Stcphano, Tlv\i]vr\ ttSKis 



lib. XII. p. 112. est MoAvKpia ir6\is AlroiKias. UAevpwv -noAis AlriDKias. De 
AiTwAluT. Apud Scylaceni, p. 14, ntracpie Papinius : * .Sensit scopulo- 
MuKvKpeia. Alca-us in Anthol. i. 5, sa Pylene, FIctaque cognatis avibus 



Epigr. 15, dixit Mai(ui/ov rfixV' 

' Cujus, ifc] XaAicls. Vide Notas 

ct Emend, num. 4. 

e A t>rgo'\ Versus septomtrioncm. 
'' Taphiussus] Ta<p'touT(roi k6<posiitii\b. 

lib. IX, pag. 427, Tai^Woy lib. X. 

pag. 4G0. 



Meleagrica Pleuron.' Aleminit el 
TlvArivrjs Strab. lib. x. pag. 4.')1. riAfu- 
pu)vos Pausan. liL. VII. pag. 417. 
'I'hucyd. lib. iii. p. 241. Stiab, lib. x. 
pag. 4.")(). Pleuroncm nionli Ara- 
cynlho applicat. 

" Unlicyvnu] 'AXiKvpva, Vide No- 



Aiitinhium] "Avrl^piou 6.Kpov V\o- tas et Emend, uum, 5. 
lem. III. 1.5. ". Tomarus] He quo cap. 1. In 

J Minus wii/Ze] Strab. lib, viii. p. Mss. hoc loco, Tmarus. 



726 C. PLINII SECUNDI 

in Arabracia, Crania : p in Acarnania, Aracynthus : 'i in 
^tolia, Acanthon/ Panaetolium/ Macynium.* 

IV. (III.) Proximi JStolis ^ Locri, qui cognominantur 
Ozolae,'' iraraunes. Oppidum ffianthe.'' Portus Apollinis'* 
Phaestii, sinus Crissaeus.^ Intus oppida : Argyna/ Eupa- 
lia,s Phaestum, Calaraissns. Ultra Cirrhaei Phocidis cam- 
pi,'' oppidum Cirrha, portus Chalaeon,' a quo vii. m.J pass.' 



Cap. IV. 1 Chiffl. IV. M. pass. Mox, Pamassi el clarissitni codd. Dalec. et 

NOTjE 

P Crania] Tpdceia. Atque ab eo <" Qianthe] OldvOTj, -kSms AoKpwv, 

monte regioni quoque inditiiin nonien Stephano. Capella Pliiiiuni de more 

videtnr: qua de Tlieopompiis apiid transciibit. Vide Notas et Emend. 

Stephaniim : Kpdveia, x^P'o" 'AjujSpa- num. 6. Nomen oppido hodie Pen- 

Kiwrwv. tagii, in ipso sinus Crissfei aditu. 

<i Aracyntlius'] Solinns, cap. 7. pag. d Portus A polUnis] Et hnjnsmentio 

22. ' Acarnania Aiacyntho eniinet.' apnd Martian, lib. vi. cap. de tertio 

Martianus qiioque, lib. vi. pag. 210. sinu Enropa;, pag. 210. ^aiffThv alio- 

'Apa/cui'0os Dionysio, VS.431. et Strab. qui in Achaia et Peloponneso Ste- 

lib. X. pag. 450. Boeotiae Steplianus plianus agnoscit. 

hunc niontem adjudicat. « Crissatis] KpiWaios kSKitos, Tliu- 

■■ Acanthon'] 'hKikvQwv. Athamaniae cyd. lib. ii. p. 157. et Straboni, lib. 

urbem sic vocatam esse auctor est vi. pag. 259. Hodie Gelfo di Salona. 

Stephanus: a monte fortasse cogno- E Corinthiaco sinu effluit, versus sep- 

mine. temtrionem. 

« PancEtoliuni] Crebra sane apud ^ Argyna] "Apyvva, cujns incolae 

Liv. lib. XXXI. pag. 376. totoqne pas- ^Apyvvvwi, uti ex Stephano colligi- 

sim opere, de bello Macedonico, Pa- nius, verbo "Apyivvos earn regionem 

iiEetolii mentio est : sed pro concilio, Boeotiae ascribente. 

conventuqiie /Etoliae populorum: non s Eupalia'] EviraXia, irSXts AoKpiSos, 

pro oppidi, niontisve, aut loci no- Stephano, qui ab Artemidoro Eutto- 

mine. Mov ait appellari. Eupalium quoque 

' Macyniuni] A quo nomen dnxit Liv. lib. xxviii. pag. 322. De Phae- 

sita in eo monte Macynia urbs /Eto- sto in Locris, et Calamisso, ceteri 

loruni, sicut a Clialcide monte oppi- scriptores silent, 

diim Chalcis, ut diximus. '' Phocidis campi] Hie Martianus 

^ Proximi ^lolis] Haec totidem Plinium de more transcribit, loc. cit. 

verbis Scylax, pag. 14. Sic Pausan. lib. x. pag. 684. Th Se 

b Ozoler] '0^6\ai Straboni, lib. ix. TreSiov rh a-rrh Trjs Kippas. Fnit autem 

pag. 416. qui et Occidui sive Hespe- Cirrlia Delphorum navale, inquit 

rii cognominabantiir: lios ab Opun- Pausan. lib. x. pag. 609. et Strab. 

tiis, et Epicnemidiis, Epizephyriis- lib. ix. pag. 418. Hodie Aspropiti vo- 

que Locris Parnasso monte dispes- cant. 

cente : ciijns occiduiini latus Ozolae ' Chalaon] XaKaiov, ttoAis AoKpuv, 

obtinebant. apud Steph. 



NAT. HIST. LIB. IV. 4. 



727 



introrsus liberum oppidum Delphi,'' sub raonte Parnasso, 
clarissimum in terris oraculo Apollinis. Fons Castalius,' 
amnis Cephissus '" praifluens Uelphos, ortus in Lilaea ^ 
quondam urbe." Praeterea oppidum Crissa" et cum Bu- 
lensibus 1" Anticyra,'' Naulochum/ Pynha,' Amphissa^ 
immuuis, Tithrone, Tritea/ Ambrysus," Drymasa" regio. 



Chiffl. — 2 Lihaa Chiffl.— 3 Pyrrhonea, et niox Ainphrysus Vet. Dalec. Deinde, 



NOTyE 



J A quo VII. M.l Sicquoque Mar- 
tianus. 

^ Delphi] Nunc Caalri, iit ex in- 
sciiptionibus ibi repertis liquet. Mar- 
tiaims quoque ex hoc Plinii loco, 
' Oppidum Delphi,' inqnit, ♦ sub nioii- 
te Parnasso, clanim oraculis Apolli- 
nis.' 

' Caslalius] Fatidicis aqnis cele- 
bratiis. Uude noinen acceperit, disco 
ex Paiisan. lib. x. pag. 623. 

" Cephissus] Hausil hoc Plinins ah 
Homero, Iliad. B. .523. O'l re \l\aiau 
exov TTTiyTis eiri Kr}(pi(TCTu7o. Cephissi ad 
fontes it qui Lilcean habebunt. Laiidat 
liiiuc Honieii versiculiim Strabo in 
Boeoticis, lib. ix. pag. 407. 

" Quiindam urbc] Paiisan. loc. cit. 
a Philippo deletam scribit. Scho- 
liastes Lycophr. pag. 1-15. A(Aaio, 
iroXis ^iDKiSos. 

" Crissa] Kpifftra, undo Crissa^o si- 
n»i noinen. Stiab. lib. ix. pag. 418. 
Hodie Sulona. Nonn. Dionyss. lib. 
XIII. pag. 358. Kp'tcrav aetSo/xti'j]!', 

I' Buletisibus] Ab oppido Phocidis 
niediterranco Bou\eio, cujns nieminit 
Ptolem. III. 15. hi nonien habent. 
Pausaiiiae, lib. x. p. 083. BoCAis, et 
Stephano. Vide Notas et Emend, 
num. 7. 

'■ Anticyra] Qnoniam Ciirliie op- 
posita fnit, 'Ai/TiVifJpa, apiid Slr.ib. lib. 
IX. p. 418. dicebatur: Ptolem. iii. 
15. 'AvTiKujilia. Mox iieglecta clv- 



niologiae ratione, 'AfriKvpa. Ellebo- 
ro ibi nato percelebris : ut et altera 
Anticyra ad Maliacum sinnm posita. 

■■ Nauhchum, Pijrrha] 'Nav\oxos, 
Tiv^pa. NavAoxos navium stationem so- 
nat. 

* Amphissa] "Af^picrffa Ptolemaeo in. 
15. Locroriim Ozolarum mediterra- 
nenm oppidum. Harpocrationi quo- 
que, p. 21. et Stephano. 

' Tithrone, Tritea] TiOpdvri, TpLrta, 
vel cum Stephano, Tpireia, fj.iTa^v iw- 
kISos, Kal AoKpwu Twv 'O^oKwv. Vide 
Nota.s et Emend, num.8. 

" Ambrysus] Ita Livius, lib. xxxii. 
p. 388. Apud Pausan. lib. x. p. 681. 
"Afjiffpvcros et "A/xippvcros. Stephano 
quoque, "A/uc^pi/tros ttSXis i'wKiSos' rtvis 
5io Toy /3' <(>a(riv. Straboui deniqne 
lib. IX. p. 423. "AnSpucros. Permu- 
tant Grajci saepe has literas (p et P. 
Unde Bryges iidem qui postmodnm 
Phryges appellati. Nunc pagus est, 
cui nomen Amchnua. Vide Notas et 
Emend, num. 9. 

"' Drymcpct] Oppidi nomen est Apv- 
Hala, Pausan. lib. X. p. 677. Hero- 
doto (|uoquc, lib. viii. p. 473. n. 33. 
Daulis paritcr Tliucyd. lib. ii. p. 118. 
circimijaccntis rrgionis nomen fuisse 
vidctiir: iv AavKla, in(|uit, ttjs <^wki- 
5os. Oppidum tamen ceteris appel- 
latur, Homcrnm secniis, Iliad. B. 
Kpirriraf T€ ^ad(r]v, koI AavK(5a, Kal Ua- 
yoTifia. 



728 



C. PLIMI SEUUNDI 



Daulis appellata. Dein in intinio sinu anfrnlus Boeotiae 
alluitur cum oppidis, Siphis,^^^ Thebis, quae Corsicae'' cog- 
nominatae. sunt, jiixta Heliconem. Tertium ab hoc mari 
Bceotias oppidum Pagae/ unde Peloponnesi prosilit cer- 
vix. 

V. (iv.) Peloponnesus, Apia ante ^ appellata, et Pelas- 
gia, peninsula baud ulli ^ terrae nobilitate postferenda, inter 
duo maria, ^gaeum et Ionium, platani folio *= similis, prop- 
ter angulosos recessus,"' circuitu dlxiii. m. pass. '^ coUi- 
git, auctore Isidore. Eadem per sinus '^ pasne tantundem 
adjicit. AngustifE, unde procedit, Isthmos appellantur. In 
eo loco erumpentia e diverso, quae dicta sunt, maria, a 
septemtrione et exortu,^^ ejus omnem ibi latitudinem vo- 



pro Drymcea regio, Chiffl. exliibet Mijrannqne regio.—^ Gijmnis Vet. Da- 
Jec. et codex alter ejusdem. Paulo post, Heliconem montem. Tertium, tfc. 
Cliiffl. 

Cap. v. 1 Vet. Dalec. incessus. — 2 ' Riiodig, xxi. 19. citato ad verbiim 



NOT^ 

Siphis'] Stepliana, '2i<pa:, iizivuov Api regnante, qiiem Plioronei filiiim 

facit, Apiam: Pelasgo indigena res 
tenente, Pelasgiani : sub Pelojie, Pe- 
loponnesnm, quo demiim in noniint; 
arquievit. Sic Eiistathius quoqne in 
Dionys. vs. 415. Didymns Scliol. in 
Homeii Iliad. A. 30.—' /EscliyUis dc- 
niqne in Supp. vs. 123. 'h-niav ^uwiv 
vocat, et vs. 704. 'Airiav x^^v"-' Ed. 
sec. 

^ Peninsula hand idU'\ Transcribit 
liiec Ca|iella a Plinio, lib. vi. cap. de 
tertio sinii Eiirop*, p. 210. 

'' Platani folio] Ita Straho lib. viii. 
p. 335. et Mela ii. 3. p. 32. 

•1 Recessus] Sinunni anfiactus. 

e DLXIII. M. pass.] Paululum ab 



T^s Qeairiv.Kris, Tliespiariim navale. 
De 'I'liespiis Boeotia-, cap. 12. El 
2i<^ai in Boeotia, apnd Ptolem. in. 
15. Apud Pausan. lib. ix. p. 590. 
Ti(pat. 

"^ Qu(B Corsictel Qiioniam oppido 
ei nomen alteruni KSpaeia fiiit, teste 
Pausania, Ice. cit. p. 577. unde cives 
deitide 'I'liebas transdiicti,prinia!inin 
Boeotia? oppidnm, de quo rap. 12. 
Steplianus : Kopcnal, '7r6\is Botwrias. 
Scylax, p. 14. Mera 5e ^coKelj Boi&jtoi 
flaiv iQvos' Ka\ TrSkets a'iSe' Kopfrtal, 

K. T. \. 

> Pa^-tz] UT]ya.\, Thiiryd. lib. i. p. 
67. et Ptolemaeo iii. 15. 



* Apia ante] Scilicet ante Pelopis Isidoro diversus abire Strabo vide- 



adventiiin,in(piit Pausan. in Corinth, 
lib. II. p. 94. ab Api Telcliinis F. tota 
regio 'Airia coynorninata est. Vide 
ctiam Sieplianuni, verbo 'Arria. Ni- 
cola-iis Damasc. in Excerptis, p. 492. 
trifariam paritei appellatam scribit: 



tur, loc. cit. et Agathtinerns Geogr. 
I. 5. 

' Per simisl Si oinniuni sinnnm an- 
gulosorumque recessuiim orani inte- 
rioreni adnavigando legas. 

s A septemtrione et e.vorlti] Ionium 



NAT. FUST. LIB. IV. 5. 



729 



rant, donee contrario incursu sequorum tantorum, in quin- 
que M. pass.*" intervallo exesis utrimque lateribus, angusta 
cerviee Peloponnesum contineat Hellas.' Corinthiacus 
hinc, illinc Saronicus J appellatur sinus : Lecheae ' '' hinc, 
Cenchiece ' illinc, angustiarum termini, longo et ancipiti 
naviuni ambitu, qiias magnitudo planstris transvehi prohi- 
bet : quam ob causam perfodere navigabili alveo angustias 
eas tentavere/ Demetrius lex,"^ dictator Caesar," Caius 
princeps," Domitius Nero,'' infausto (ut omnium patuit 



hoc loco, haec verba : (jnce diclii aunt, a septemtrione et ortu, non legit.' Dalec. 
Mox, pro ej}t<i, niar<;o cdd. Dalec. et. Gronov. soli. Paulo post, ibid, tutittim 
(juinque I\l. pass. — 3 iNIaigo edd. Dalec. et Gronov. Lechaum; ' quo pacto et a 
Strabone et Ptolema^o efFertur.' Dnlec. — 4 ChifQ. aiigustias eas tentavere. 
Mox, margo edd. Dalec. et Gronov. infausto, omnium ut patuit exitu, inccepto ; 



NOTtE 



a septemtrione : ab oriente, Myrtoum, 
sive jtgaMim, Peloi)onnesi totam, 
quanta est, iaiitiidiiieni vorant, lan- 
cinantqne. Rnrsiun de Peloponneso 
Plinins infra, c. 9. ''I'ot sinus Pelopon- 
nesi Oram lancinant, tot niaria alla- 
trant, Siquidein a septemtiione Io- 
nium irrumpit: ab occideiitc, Siculo 
pulsatur ; a meridie, Cretico urge- 
tur: ab oriente brumali, JlL'^xo: ab 
oriente solstitial!, Myrtoo.' 



J Saronicus] De quo cap. 9. 

** Lechea'] Pausanias lib. ii. pag. 
86. Aexatov. Item Straijoni lib. viii. 
p. 380. et Ptolenijeo iii. IG. Eidem 
Pausaniae, pag. 88. AexV' Portus 
fuit, sen navale, (-..ivetoy Kopivdioey, 
nunc arenis obdiictus. Vide Hesy- 
chium, verbo A'wXkos. 

' Ctnclirea;] Keyxpfoi Diodoro Sic. 
Bibl. lib. XIX. pag. 705. et Stiaboni, 
loc. cit. KeyxPfias i'iiucydides vocat, 



^ In quinque M. pass.] Ita plane lib. viii. p. 5G9. Corinthioruni empo- 
rium Livio, lib. XXXII. p. 388. Etiam 
bodie Kenchreai vocaiit. 

"' Demetrius rex] Is, cui cognomen 
ab exitio urbiuiu Poborcetes fuit, nt 
ait Seneca, Epist. 9. pag. 175. Asiae 
rex, Antigoni F. qui Gra'ciam fere 
totam suaj tlitionis fecit. Vide etiam 
Straboiicm, lib. i. p. 54. 

" Dictator Ccesar] Ita Dio lib. XLiv. 
p. 212. PUitarchus in Ca^sare, p. 
135. Suetonius in Julio, cap. 44. 

" Cains jirinceps] Caius neiiipe Ca- 
ligula. Vide Sueton. in ejus Vita, 



Mss. omnest. Soliniis tanien cap. 7. 
pag. 23. < quaUior noii anipliiis mill, 
pass.' Totidtin liabet et INIela ii. 3. 
pag. 34. Agathemeriis tainen (icogr. 
1. 5. XL. cfadiorum id esse interval- 
luni ait, quae omnino sunt quinque 
mill. pass. Nempe ea pane, ubi sunt 
angiistiiE maxima' : nam ad Coiiu- 
tliuin sex millia obtinet : nude ci 
spatio nomen liodieque est A.rami- 
glia. 

' Ilellas] Gra>cia pvoprie dicta, in 
qua Attica, ceterai-que regiones. 



•lescribendaj cap. 11. et subsecjiicn- cap. 21. 

tibus. Vide Notas et Emend, num. '' Nero] Sueton. in Nerone, cap. 

10. 19. Dio lib. LMii. p. 722. Quous' 



730 



C. PLINII SECUNDI 



exitu)'^ incepto. Medio hoc intervallo/ quod Isthmon ap- 
pellavimus, appiicata colli ^ habitatur colonia Corinthus/ 
antea Ephyra ' dicta, sexagenis ab utroque littore stadiis, e 
summa sua arce, quae vocatur Acrocorinthus/ in qua fons 
Pirene, diversa duo maria" prospectans. Lxxxvii. mill, 
pass.'^'^'ad Corinthiacum sinura trajectus est Patrasa Leu- 
cade. Patrae, colonia "" in longissimo promontorio Pelo- 



Vet. Dalec. et Ch\ffi. nefasto,ut omnium, Sfc— 5 yet.Dalec. applkatu colli 

6 Chiffl. LXXXIX. millia pass. Mox, "Vet. Dalec. per C. sinum.—7 Cliiffl. 



NOTiE 



que perdncta sit Isthmi perfossio a 
Nerone coepta, docet Philostr. lib. iv. 
de Vita ApoU. cap. 8. pag. 181. Ten- 
tasse id etiam Alexandnim Macedo- 
neni, auctor est Pausanias lib. ii. 
pag. 86. 

'i Ut omnium paluit exitu] Nam 
Demetrius quidem, a Seleiico genero 
victus, in custodia periit, ut refeit 
Pliitarchiis, in Antonio, p. 957. Dic- 
tator Caesar, Caligula, Nero, illata 
per vim nece obiere. — ' Animadverti- 
nnis iianc istius loci interpretationem 
displicuisse Spanhemio, Tom. ii. de 
Usu Nnmism. pag. 408. ibique eum 
contendere, exUu hie idem valere tau- 
tnm, atque ' irrito conatu.' Nescit 
' exitnm ' a Plinio poni pro exitio 
sive exitiali fato : idque hnjiis inpri- 
mis loci sententiam poscere, cum ' in- 
fausto ' prsecesserit. Sic idem Pli- 
nius lib. ix. 74. ' usque ad Seiani exi- 
tum' dixit, pro exitiali clade.' Ed. 
sec. 

f Medio hoc ititervallo] Martianus, 
qui haec transcripsit, loc. cit. In 
medio. 

s Colonia Corinthus'] ' Olim,' iuquit 
Mela II. 3. p. 34. ' clara opibus, post 
clade notior, nunc Romana colonia, 
ex summa arce, quam Acrocorintlion 
appellant, maria utraque contuens.' 
Misses eo a Caesare Dictatore colo- 
nos libertini generis, ipso quintum, 



M. Antonio coUega Coss. auctor est 
Dio, lib. XLiii. p. 239. Plutarch, in 
Caesare, p. 734. Hinc nummi Czesa- 
ris, apud Patin. pag. 18. Col. Ivli. 

CORIN. et LAVS. IVLI. CORINT. ' Co- 

lonia Julia Corinthus Augusta.' 

' Ephyra] 'E(j)vpa, usque ad Corin- 
thum regem, a quo nonien accepit. 
Heraclid. de Polit. Corinth. ''E<pvpa 
Stephano, verbo K6pivdos. 

" Acrocorinthus] Montem editum 
fuisse auctor est Strabo, lib. viii. p. 
379. cujus ascensus stadiorum esset 
omnino xxx. Sub ipso vertice fons 
Pirene, Uftprim). 

* Duo maria] Ionium et i^gaeum. 
Quare ' bimaris Corinthus ' ab Hora- 
tio appellatnr i. Od. 7. 

" LXXXVII. mill, pass.] Plinius 
H. 112. addit passus quingentos. 

" Patrce, colonia] Hodie Patras. An- 
dreae Apostoli martyrio nobilis. Pri- 
nium Aroijn vocatam, appellatione a 
terra^ cultu petita, mox a Patreo 
Agenoris nepote Patras, auctor est 
Pausanias in Achaic. Coloniam eo 
dediictam ab Augusto, Strabo lib. 
VIII. p. 387. Atque id nummi testan- 
tur Claudio principe cusi, cujusmodi 
in Museo nostro Parisiensi asservan- 
tur. Col. Path, et apud Erizzo, pag. 
88. Col. A. A. Patr. 'Colonia Au- 
gusta Aroe Patrensis.' 



NAT. HIST. LIJJ. IV. 6. 



731 



ponnesi condita, ex adverse ^toliae et fluminis Eveni, 
minus mill. pass, (ut dictum est) intervallo in ipsis fauci- 
bus, sinum Corinthiacum lxxxv. millia pass.^ in longitu- 
dinem usque ad Isthmon transmittunt.7 

VI. (v.) Achalas nomen'' provinciae ab Isthrao incipit : 
antea ' yEgialos vocabatur, propter urbes in littore ^ per 
ordinem dispositas. Priraas ibi, quas diximus, Lecheae/ 
Corinthiorum portus. Mox OUiros,''^ Pelienasorum cas- 
tellum. Oppida: Helice, Bura : '' in quae refugere,* * 
haustis prioribus, Sicyon, yEgira, iEgion, Erineos. Intus 
Clconae/ Ilysiae.^ Panhormus ^ " portus, demonstratum- 



tramittunt. ' Perpetiio ita scrihitiir.' Dalec. 

Cap. VI. 1 Ita Cliiffl. cum edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
ante Gronov. et edd. vett, — 2 Leckceum margo edd. Daler. et Gronov. — 3 
Mox Olyrus Chiffl.— 4 ' Melius, et iii qnte re/ufrerc, ut intelliganins, Helice et 
Bura inari haustis incolas sese Sicyonem et VEgiran recepisse.' Dalec. — 5 P«- 



NOTvE 



» LXXXV. millia pass.] Vide qiise 
diximus de liac Corinthiaci sinus lon- 
gitudine ii. 112. 

* Achaiai nomen] Transcribit livec 
Martianus lib. vi. cap. de tertio sinii 
Europae, pag. 210. Acbaia liaec porro 
proprie appellata, longe ab ea diver- 
sa est, quae Hellas Ptolenvcro cogno- 
niinatnr, hodie Livadia: qua Locro- 
rum regio, Bocotia, Attica, continen- 
tur. AlytaKhv quondam appellatam 
esse et Pausanias tradit, lib. v. pag. 
287. et lib. vii. p. 396. 

•> Propter urbes in litlore] Est enim 
Graecis alyiaXhs littus. 

•^ Oluros] Stepliano, "OAoupos, ttoAI- 
XViOv TTJy 'Axa'"S, ov nd^fiw TlfW-r^vris. 
Fuit niiniruui Oluros castellnm pro- 
pugnaculunKjue quoddam in ora con- 
ditum ab iucolis Pcllenes oppidi, LX. 
stadiis intus recedentis a niari : quo 
ipso in tractu Strabo lib. viii. p. 38(). 
Pellenen locavit. Vox "OKovpos Grse- 
cis idem quod Udvopfius sonat, do quo 
mox. 



^Helice, Bura] 'EAi'ktj, Bovpa, Ptole- 
ma-o III. 16. De bis egimiis ii. 94. 
Biennio ante Leuctricum praelium 
absunitam mari Helicen, auctor est 
Strab. lib. viii. p. 384. Contigit au- 
tem id prajlium anno 2. Olynip. cil. 
Diodoro teste. 

'■ In (jucp irfiigere'] Oppida deinde, 
inqiiit, in qua; incolae prioruni, quie 
bausit mare, transmigrarunt, qui 
tanijp cladi supersiites esse potue- 
rnul, fuere ista: Sicyon, jEgira, <!v;c. 
Si/cuoji', Atjiipa, A'(ytov, 'Eptvths Ai^V> 
Herod, lib. i. n. 145. p. 62. et Pto- 
lem. III. 16. Scylaci quoque, p. 15. 
/Egii meminit Homerus II. B. 574. 
ne\KTivr}v r' fl^of, t|S' Afyiov an^tve- 
fxovro. 'Epireoi; XifXivos Pausan. lib. 
VII. p. 442. et Tbucyd. lib. vii. pag. 
513. Alf7€ipa etinui apud Pausan. pag. 
410. Sicyon bodie Vusilica: cetera- 
rum situs incertus. 

' Inlus i'leoncr] KAeoiraJ Homero 
U. B. 568. a Corintho stadiis LXXX. 
ut scribit Eustatbius, pag. 291. No- 



732 



C. PLINII SECUNDI 



que jam Rhium : a quo promontorio quinque m. pass.' 
absunt Patias, quas supra memoravimus : locus PherajJ 
In Achaia, IX. montium "^ Scioessa notissimus, fons ^ Cy- 
mothoe. Ultra Patras oppidum Olenum/ colonia Dyme : "' 
ioca," Buprasium, Hyrmine : proraontorium A.raxun),7 " 
Cyllenes sinus, promontoriuin Chelonates : p unde Cylle- 
nen^ quinque m. pass.^ Castellum Phlius : "^ quae regio ' 
ab Horaero Araethyrea dicta, postea Asopis.9' 



linhormm Chlffi.— 6 Scio'c-ssa. Notissimus fans Vet. Dalec— 7 ^xantsChiffl.— 
8 Ita Ciiiffl. aliique codd. ap. Haidiiin. itpm edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Frauz. duo 31. pass. edd. vett. et Gronov.— 9 Asophis edd. vett. et 



NOTyE 

tae etiam Ptolemapo K\€uval iii. 16. 
et Strab. lib. viii. pag. 377. ubi situm 
ejus describit. 

s Hysice] 'T(ncti Argolicae, qiiaiiim 
niemineie Strab. lib. ix. pag. 404. et 
Pausan. lib. viii. pag. 464. et 542. 
IiKola Hysiatae. 

'' Punhormus] Hodieqiie Porlo Pa- 
normo. GriPcis Udvop/xos portuni sig 



e6r) ,fontem aquarum incitatociirsii ra- 
pidiiin. 

' Olenuni] "ClXevos, it6\is 'Axotas 
Stephano. Straboniqnoque lib. vui. 
pag. 386. Dymen inter et Patras. 

™ Dyme] Avfxri Strabo. lib. viii. 
pag. 341. et Ptoleni. iii. 16. Cives 
Au/xaToi. Regio ipsa KavKuvls, incolas 
Kamoovfs appellati. Missos eo colonos 



nificat omnibus navibiis excipiendis a Pompeio Magno, idem Strabo ad- 
aptum. Meminit illius Pausan, lib. nionet, pag. 387. et 388. 



VII. pag. 442. 

' Quinque 31. pass.] Strab. lib. viii. 
pag. 387. stadiis xl. eadeiii prorsiis 
iiietisura. At Pausanias loc. cit. 
stad. L. 

i Locus Phera] Modus hie loquen- 
di Plinio familiaris oppidum plane 
deletimi innnit, rudera modo ac ves- 
tigia superesse. Ha- sunt qua'. Ste- 
phano 4>apaJ et *77pai 'Axaias. At 
Strab. lib. vm. pag. 388. et l^ausan. 
lib. VII. pag. 440. ^dpa, Dynije colo- 



" Loca] Deletis oppidis nianent 
vestigia, inquit, Buprasii et Hyrmi- 
nes. Meminit utriusque Homerus 
Iliad. B. 615. et ex eo Strab. lib. 
VIII. pag. 340. Stephanus quoque, et 
Hesychius : Ot S' apa Bowpdo'toi' re 
Koi "HAiSa Slav ivaiov, "Offffov e(p' 'Tp- 
juiVtj Kol Mvpnvos e(TxaT6a}(ra. 

° Ara.ru7ii]''Apa^os Strabo. lib. viii. 
pag. 337. ceterisque Geograpliis : a 
Dyme, stadiis lx. Ex ad verso Acar- 
naniae respondere ait Agatbemerns 



nias.contermina, de qua statim die- Geogr. i. 5. ^(cpo;/ "Apa^oj, avTnrp6rroo • 



tun siimus. 

'' In Aclmia, IX. montium] In A- 
chaia, iiKjuit, qua regio montibus 
novem attollitnr, Scioessa nions no- 
tissimus est. Vide Notas et Emend. 
i!!im. 11. SKioecrcra (subintellige, imii)- 
peia, vel aKpcipeia) umbrosuin sylvarnm 
opacitate montem significat : Ku^o- 



TTOV 'AKapvavia. 

P Clielonales] 'O XeXwvdras Agatlie- 
mero, loc. cit. et Strab. lib. vm. pag. 
337. Dorica dialecto; communi, Xe- 
Kwv'nr]s &Kpa Ptolem. III. 16. Hodie 
(^apu di Chiavenza. 

1 Cyllenen] KvKKijvr) Eleorum nava- 
le, apud Thueyd. lib. i. pag. 22. 



NAT. HIST. LIB. IV. 6. 



733 



Inde Eliorum ager," qui antea Epci vocabanlur : ipsa 
Elis in mediterraneo, et a Pylo'' xii. m. passuum intus "^ 
delubrum Olympii Jovis,'" ludoruni claritate fastos Gras- 
cias " complexum. Pisaeorum " ^ quondam oppidum, pras- 
flucnte Alpheo amne. At in ora promontorium Iclithys.^ 
Amnis Alpheus* navigatur vi. pass. mill, prope oppida, 
Aulona,"^ et Leprion. Promontorium Platanodes : '5'' om- 
nia hasc ad occasum versa. 



Groiiov. — 10 Eaedem ecM. A'//. M. prm. Intiis, &,-€.— U Pisa eornm cud. Ua- 
lec. et Vet. ejiisdein ; aliis, Pisa Uinomuni quondam, ^fc— 12 Vet. Dalec. 
naviu;nbilis jiropc sex oppida. Aulas ; Coilii. Dalec, et Cliiffl. nuvigatur sex propc 
o. Anion; Gionov. et al. nuvigatur in oppida Aulas, — 13 Platanistus Gtoiiov. 
et al. 

NOT^ 

enim liidoinni beneficio, exacta post- 
luociuin iioiilia teinponini observata : 
l»cr Olyiiipiiidas lieinceps, quod spa- 
tiiini aiinoniin qiiatiior tiiit, compositi 
ordiuatiiiue fasti, in quibiisres gestce 
et insignia qiia'que notaii consiie- 
vernnt. Ltidonim Hercules aiictor : 
instaiiialor Iphitns existiniatns. O- 
lynipias piinia capit aunis qnatuor 



' Mercnrium ibi natnni arbitrantur,' 
inquit Mela u. 3. Hodie Chiarenza: 
af;nini(|iie finilinium Galli vocant, le 
DucM (le Clarence. 

' P/i/i«s] *\ioCs Ptolciua?o, in me- 
diterraneis Sicyoniae oppidis, iii. 16. 
etStraboni, mox laudaiido. 

* Qua regio^ Pliliasia dicta, *Aia- 
a-'ia Strab. lib. vni. pag. 382. qiiani et 



AiJEtbyrcam piius appellatani scribit. et vi<;inti, ante Roniaui conditani 



Homeii locus e!>t Iliad. B. 571. qu«ni 
et Pausanias refeit, lib. ii. p. 107. 
'Opveids t' ive/xofTo, 'Apat.6vpir}v r' ipa- 
reivitv. 

' Asopisl 'AacuTTia, Pausan. lib. ii. 
pag. 85. et Stiaboiii loc. cit. Asophis 
prius perperam legebatnr. 

" Eliorum a/^er] Strab. lib. viii. p. 
340. i'lffrtpov S' avr 'Enetuv 'HAeTot eK- 
\i]6T)(Tav. Hesycbius, p. 349. 'Eireiol, 
ol 'HAfloj, KoX ol ir\T)(n6xi>>poi. Ipsa tubs 
~H\ts Ptoleni. iii. IG. ceterisque. 

*■ A Pylo] Hipc Pylos Eliaca, sen 
Tripliyliaca appellata Straboni lib. 
VIII. p. 351. o riuAus 'HXeioKos, ^ Tpi- 
<pu\iaKl)s, Nestoris patria. 

" Olympii Jovis] Stadiis ab Elide 
trecentis, Strab. lib. viii. p. 353. hoc 
est, pass. mill, xwvii. etquingentis 
pass. 



>■ PiaaorumJ Uiaa ir6\ts ttjs 'OKvfi- 
TTios, Stepiiano. Ptolemsto, 'OKvfx'iria 
Uiaa, III. 10. Deleta' nrbis, hitum 
causam<|ue t xcidii, describit Pausan. 
Ii!). VI. p. 386. Kegio nio-aris Stra- 
boni lib. VIII. p. 356. (|ui nrbis rudC' 
ra inter <hios monies Ossam et ()- 
lympum extare quibnsdam creditnni : 
Pisam nllaiii unqr.am extitisse nega- 
tuni ai) aliis tradit. 

^ IclUhys] 'IxOos &Kpa in Elide, 
juxta Alpliei ostia, Ptoleni. iii. 10. 

^ Alpheus] 'AA(f)6ibs Ptolcniito, loc. 
cit. ceterisipie. Vide Noias et E- 
mend. num. 12. ISaviuatiir Alplieus, 
incpiit, procul a mari, jnxta ipsa 
Arcadiir, qu-£ pars nu'diterraiica 
Acliaia^ ebt, oppida duo, Aulona et 
Leprion, ad sex usque millia passuum 
ab ii^ oppidi.-. AuAoif , TToAij 'ApKa5ias, 



" Pastos Gracice] Olympicoiuia StepbHiiu. Dc Lepriu diceiiius c. lO. 



734 



C. PLINII SECUNDI 



VII. Ad meridiem autem Cyparissius sinus cum urbe 
Cyparissa*" l,xxii. raillium passuum circuitu. Oppida : 
Pylos,'' Methone : * locus Helos/ promontorium Acritas'.s 
sinus Asinaeus,'' ab oppido Asine, Coronasus ' a Corone. 
Finiuntur TasnaroJ promontorio. Ibi regio "^ Messenia 
duodeviginti montium. Amnis Pamisus.' Intus autem 
ipsa Messene,™ Ithome, CEchalia, Arene, Pteleon," Thryon, 



NOT.E 



^ Platanodes] UXaTavuSris Strab.lib. 
viii. p. 348. Vide Notas et Emend, 
num. 13. 

' Cyparissa] Kvirapicrcraia Stepliano : 
Ptolemaeo iii. 16. Kvirdpicraai, in Mes- 
senia. Eustathio, in Iliad. B. p. 297. 
ttJAjs Me(Tff7]uias. Hodie Arcadia. In- 
colae, Straboui lib. viii. p. 345. Kvna- 
piffffiis. Hie poiro ager Messeniacus 
incipit, Ptolemaeo iii. 16. oppida quae 
sequuntur Messeniae accensente. Cy- 
parissio sinui ab oppido uomen, Golfo 
del Arcadia. 

*> Pijlos] TlvKos in Messenia, pro- 
pe Meduvriv. Haec Messeniaca Pylos, 
ab aliis diversa : fuit eniin tergemi- 
na civitas ejus noniinis, ut Stiabo 
admonet, lib. vin. p. 351. Frustia 
Menisio Tylos lioc loco, vel CEtylos 
scribente, in Miscell. Lacon. lib. iv. 
p. 274. 

<^ Methane'] MeOuivrjv Messeniae Pto- 
lemaeus, loc. cit. et Strab. lib. viii. 
p. 359. Laconicse Stephanus adjudi- 
cat, Thucydiden secutus, lib. ii. p. 
116. Hodie Modon. 

f Locus Helos] Sen loci id nomen 
fuerit circa Alpheum, sen urbisjam 
dirutae. Strab. lib. viii. p. 350. "EA.os 
5" Oi juev Trepl "rhv 'AX<peihv x^P""' '''"'" 
<pa<riv' at Se koI -ndXiv. At dirutam 
urbem a Spartanis, Pausanias prodi- 
dit lib. III. p. 162. atque ipse etiani 
Strabo ex Homero, p. 363. 

g Acritas] 'AKplras &Kpa Ptolem. 
m. 16. et Paiisan. lib. iv. pag. 282. 
juxta Methonem, Strab. lib. vui. p. 
359. Hodie Capo Venetico. 



^ Asincetis] 'Aaiva'ios dirii rrjs Mecr- 
ffr)viaKrjs 'Aa-ii/Tjs^Straboni loc.cit. Ex- 
ciderat id oppidum aetate Pausaniae, 
ipso teste lib. ii. p. 154. Sinui no- 
men alterum Messeniaco, a Messeue 
fuit. Strabo, loc. cit. 

' CoroncEiis] Ab oppido Koptivrj, 
quod oppidum Messenae proximum 
est, apud Ptolem. iii. 16. Sinus ipse 
Messeniaci pars quaedam est, et re- 
cessus interior. 

J TcEuaro] Ta[vapov Pausan. lib, in. 
p. 212. Tawapia &Kpa Ptolemaeo, loc. 
cit. Asinieum sinnm a Coronaso dis- 
terminat : Hodie Cap de Matapan, et 
Cap des Cailles, a coturnicum quae 
illic est copia. 

'' Ibi regio] Haec quae diximus op- 
pida, inquit, regio Messeniaca com- 
pleciitur, et simul montes xviii. 

' Pamisus] Ud/xicros, Pausan. lib. 
IV. p. 280. Eidem UdfJ-eia-os, p. 221. 
Mela II. 3. 'In Asinao flumen Pa- 
niissum.' 

™ Messene] Mecra-rjVT]. Homero Iliad. 
B. 582. MeVo-jj. Hodie Mossenigo, — ' In 
nummo ex aere mediocri in Museo 
nostro, caput turritum, idenique ve- 
latum est, argumento liberje civita- 
tis: titulus MECCHNIilN. Parte al- 
tera vEsculapii stantis effigies est, 
sine epigraphe : latere sinistro coro- 
na laurea.' Ed. sec. — Sequuntur dein- 
de 'ISwiiT] MecraTiP-ns Stephano, et Pau- 
san. lib. IV. p. 233. Arx ea Messenes 
fuit, ut Corinthi Acrocorinthus : auc- 
tor Strab. lib. viii. p. 361. Oi'xa^'O 
Strab, lib. viti, p. 350, prope Messe= 



NAT. HIST. LIB. IV. 8. 



735 



Dorion, Zancle,' variis clara temporibus. Hujus sinus" 
circuitus lxxx. m. pass, trajectus vero xxx. m. 

viri. Dehinc a Ta^naro ager Laconicus, liberas gentis:* 
et sinus*' circuitu c VI. «<^ mill, trajectu xxxix. mill. Op- 
pida: Tcenarum/ Arayclai," Pherae/ Leuctra:s et intus 
Sparta," Theramne:^ ' atque ubi fuere Cardamyle,J Pitane, 
Anthane: Locus Thy rea,'' Gerania.' Mons Taygetus,'" ara- 



Cap. vh. 1 Codd. Dalec. Zande ; Vet. ejnsdein, ThamircB. 

Cap. VIII. 1 Itacodd. Harduin. Tolet. et Dalec. item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. 
Miller. liipont.et Franz. CCVJ. Aid. Junt. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Elz. 
et Gronov.— 2 Therennce Vet. Dalec. Mox, Antiane Chiffl. Anxiaiie cod. Da- 



nen, unde Mecra-nvls Of'xaA./'a, Stepha- 
no. 'Afyfiv-n eidem Stepliano, de qua 
vide Notas et Emend, num. 14. 

" Pteleon] tlTeXehv, Qpvov Homero 
Iliad. B. 592. Auiptov. Sola Zancle in 
hoc tractu ceteris scriptoribiis neg 



KOTiE 

« AinyclcE'] 'AixvKAai Strab. lib. vill. 
p. 363. 'Silentio quondam sno pes- 
sumdatiJ',' inquit Solinus, loc. cit. 

f Phera] ^epal Plolem. ill. 16. 
*7jpa2 Strab. lib. viii. p. 367. et Ho- 
mero Iliad. B. *apa2 Messeniacae Ste- 



lecJa : etsi variis singula tempori- pliano, cujus oppidi civis ^apdhris i 
bus, deinceps alia ex aliis, claruisse apud Pausan. lib. iii. p. 161. ^apei- 
Plinius asseveret. Vide Notas et r-rjs. 



Emend, num. 15. 

° Hiijus siuus'\ Messeniaci : hodie 
Gnlfe de Cor on. 

a LihercB gentis] Strabo, de Sparta- 
nis sen LacediPinoniis, lib. viii. p. 
365. eos in exiniio lionore habitos a 
Romanis ait, libcrtatemque retinuis- 
se : pra?ter socias operas nihil quic- 
qnam Romanis pepeiidisse : Kal efiei- 
vav iKfvQfpoi, Tr\)]v twv (piAtKaiu Keirovp- 
•yiSiv 6.\\o (TxnniKovvTis oiiSfv. Hodie 
hujiis iractus iiicol* les Mainotes vul- 
go appellanlur : a Turcarum quoqiie 
eliamnum tyrannide liberi. 

•» Et sinus] Laconicus : hodie Gol- 
fo de Colochina. 

« CVI. mill.] Ita R. 1.2. Colb. 1. 
2. Paris. Tolet. &c. non ccvi. 

•• Tanarum] Solin. cap. 7. p. 22. 
* Est et oppidum Ticnaron, nobili ve- 
tustate.' Talvapov, a promontorio 
ejusdem noniinis, stadiis \L. dissi- 
turn, teste Pausan. lib. iii. p. 212. 



s Leuctra] Afvicrpov rh AaKwviKby, 
Strab. lib. viii. p. 301. longe diver- 
sum oppidum a Leuctris Bncotiie, 
Lacedaemoniorum clade nobilitatis. 

I' Spuria] Quaj et AaKtSai/J-oiw. Qiia- 
tuor circiter mill. pass, a ruderibus 
antiquae Laceda:monis excitatnm est 
oppidum Misithra, facto ei nomine a 
minuto caseo, quern sic indigenae vo- 
cant. Ruderibus nomen hodie est 
Paleochori, quasi 7raA.oia X'^P*> vetus 
ager. 

' Theramne] Qfpdfxvai Stepliano, 
pag. 303. Qepdirmj Pausaniae, juxta 
Spartam, lib. in. p. 187. Harpocrat. 
©epoirj'Tj, tSttos eVrif ^v AoKe5ai/uov«. 

J Cardamyk] KapSafj-vKv Homero 
Iliad. I. 150. niTavr], I'ausan. lib. III. 
p. 192. Pindaro qiioquc, Olyn)p. 
Ode VI. juxta Eurotam amnem 'Ay- 
6dva, vel 'Ai'Oeia, de qua vide Notas 
et Emendationes num. 16. 

I* Locus Thtjrea] Qovpin Straboni 



736 



C. FLINII SECUNDI 



nis Euroias," sinus /Egilodes," oppidum Psaramathus. ' 
Sinus Gytheates '' ab oppido : ex quo Cretam insulam cer- 
tissiraus cursus.' Omnes autem "^ Maleae '•^ promontorio in- 
cluduntur. 

IX. Qui sequitur sinus ad Scyllaeum,'" Argolicus ^ appel- 
lator, trajectu quinquaginta m. pass, idem ambitu clxii.*= 
millium.' Oppida : Boea,"* Epidaurus Limera cognomine. 



lec. AnteiiiStrAb.'Avd-liuyi Tiincyd. — 3 Margo Dalcc. et Gronov. brevissimua 
cursuft. — 4 Omnia aatna Maleo (jioiiov. et al. vett. 

Cap. IX. 1 Vet. Ualec. Cdao millia ; cod. Dalec. C. LII. miUium ; edd. vett. 



NOT;E 



lib. VIII. p. SCO. Meminit Herod, lib. 
I. n. 82. p. 34. loci, sive agri, qui 
Thyrea vocatur, x<ipov KaXeofxevov Gu- 
piri^, in confinio Laconicjp, Argolicae- 
qiie, Diodoro teste in Bibi. lib. xii. 
pag. lie. Vastatani incensamque iir- 
bem, docet Tliucyd. lib. iv. p. 289. 
Soliiius cap. 7. p. 22. • Ubi quondam 
fuere ThyresE, nunc locus dicitur : in 
quo anno xvii. regni Romuli, inter 
Laconas et Argivos niemorabile bel- 
luni fiiit.' Statins Theb. iv. 47. ' Et 
Lacedaemonium Tliyre lectura cruo- 
rem.' 

' Germiia'] reprjvia Pausan. lib. in. 
pag. 204. Hanc ab Homero dictani 
esse 'Ei-jTrTjf, Iliad. I. 150. turn ipse 
prodidit, p. 214. tiiin etiam Strab. 
lib. viii. p. 300. Messeniae a Stepha- 
no accensetur. 

•n Taygetus] Taiiyerov 6pos Strab. 
lib. VIII. p. 362. Les Montagues des 
Mninotes. 

" Eurotas] Evpairas, hodie Basili- 
putamo. Multa de eo Strab. lib. viii. 
p. 343. 

° JEgilodes] AlyiXdS-rjs. Vide No- 
tas et Emend, num. 17. 

f Psammathus] 'Va/xfiadovs, ■n-6\is Aa- 
KwviKT], Stephano : Poitus est Scylaci 
'VaiJ.aOovs, p. 16. 

I Ciytheales] Ab oppido, quod Stra- 



bo ridtov, loc. oit. Plinius ipse vi. 
39. Gythium vocat. Pausan. lib. in. 
p. 203. riOeiov. Stephanus (juoque : 
cui gentile nonien est rufleoTrjs. Li- 
vins 'Gytlieuni,' lib. xxxiv. p. 412. 

'■ Omnes autem\ Sinus videlicet, 
Laconicns, /Egilodes, Gytheatesque. 
MaAea &Kpa ei promontorio nomen est 
apud Scylaceni, p. 16. et Ptolem. 
III. 16. MaAe'at apud Strabon. lib. 
viii. p. 363. UKpa Trjs MaAe'as, apud 
Pausan. loc. cit. p. 207. Hactenns 
perperam editum, omnia, et mox 31a- 
leo pro Malece. Hodie est Cujw di S. 
Angela. 

* Scyllcetim'] tKvWawv, Strab. lib. 
viii. p. 368. et Scylaci, p. 19. SkiJa.- 
Xwv &Kpov Ptolem. in. 16. Nunc Capo 
de Schilli. 

^ Argolicus'\ Golfo di Napoli. 

' CLXIL] Ita Mss. R. 1. 2. Colb. 
&c. uon, ut editi, CLXXII. 

^ Baa~i Boia n6\is Scylaci, p. 16. 
Apud Pausan. lib. in. p. 204. inter 
oppida Eleiitherolaconimi ista niime- 
rantur: Boml, Zdpa^, 'EiriSavpos yj hi- 
/urjpa, K. T. A. Illius incola; Bojaral 
appeilati. Zap7j| Stephano ■!r({Ais Ao- 
KioviKrj. Pausaniae c|Uoque, lib. i. 
p. 71. a Zarece Mnsico. Epidauro 
id cognomen inditum, acommoditate 
portuum, ait Scliol. TUucyd. Aib. rh 



NAT. HIST. LIB. IV. 9. 



737 



Zarax, Cyphanta '^ portus. Amnes :' Inachus, Erasinus, 
inter quos Argos Hippium ^ cognominatum, supra locum ^ 
Lernen,'' a mari duobus m. pass, novomque additis milli- 
bus, Mycenae :' et ubi fuisse J Tiryntha tradunt : et locus 
Mantinea.'' Monies : ' Artemius, Apesantus, Astcrion, 
Parparus, aliique '" undecim nuraero. Pontes: Niobe," 



et Gronov. centum septuaginta duorum millium. — 2 Itacodd. Harduini ct Chiffl. 
item edd. Harduini 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz, lacum edd. vett. et Gro- 



NOTiE 



iroWovs ex*"' f^iti^ivas' avrl tov Aijusj't;- 
po. Nunc quoque £y>fdaMr« vocant: 
non, lit qnidam volant, Malvasia, 
Monembasiave. 

« Cyphanta] Kv(pdvra \ifxr]u in Ar- 
golico sinii, apnd Ptoiem. lib. in. c. 
16. Et Kv(pdin-a>i> inde oppidiiin sta- 
diis decern a mari, teste Pausan. lib. 
III. in Lacon. p. 209. 



pidiim in Laconica Ptolemaeus locat, 
in. IG. situ praepostero. Rectius 
Mela II. 3. p. 34. ' In Argolico sinu 
sunt noti amnes, Erasinus atque Ina- 
chus: et notuin oppidiim Lerne.' 

' fllyceiKe] yivKrjvai. Negat has jam 
turn a?vo suo superfuisse Strab. lib. 
VIII. p. 377. 

J l^bi fuisse] Intercidisse innuit. 



'' Amnes] "Ivaxos Argos Hippium Tipvvda Strabo quoque nominat, p. 



alliiit, apud Strabon. lib. viii. p. 370. 
quaniobrein et Inachiuni niox appel- 
latur. Eodem Argiae agro labi dici- 
tur 'EpcwTvos, p. 371. ubi de ejus ortu, 
cursuque, multa. 

B Argos Hippium] Sive quod idem 
est, '\-mr6^oTov, ut Hoiiicrus cecinit, 
Iliad, r. 75. quod pascendis eqiiis 
campos haberet optimos. Vide Var- 
ron. dc Re Rust. i. 1. p. 75. Hnjus 
navale ac portus Naiiplia fait, ut ex 
lis Scylacis verbis confici potest, p. 
19. M«Ta 5^ AaKe5aifj.ova ir6\i! ieriv 
"Apyos, Kal iv ain-rj 'Navw\la it6Xis koX 
M/x-flv. Et Strab. lib. viii. p. 368. t} 
HainrKia rb rwv 'Apytluv vaiKTrad/j.ot'. 
Hodie Napli de llomajiie, vel Napoli: 
undo sinui nomcn. 

•" Locum Lcrncn] Ita libri Mss. om- 
nes: ut non de paliidc ilia \\?cc acci- 
picnda sint, qiiam hydra. Herciilis- 
que labor nobilitavit, sed de loco, qui 
multo propior mari, amiii paludiijuc 
Lernac, cognominis fuerit. Atpvrjv op- 



Delplt. el Vur. Clus. 



372. Excisam ab Argivis docet Pau- 
san. lib. ij. p. 115. et 131. 

^ Ulantiiiea] Diversa lieec est ab 
Arcadica, de qua cap. 10. Illam 
enim snperslitem, banc deletam, fa- 
n)iliari illo suo Atticismo, locus, ad- 
nionet. 

' Monies] Artemius est, qui Pau- 
saiiiac lib. ii. p. 130. ct lib. viii. Ar- 
cad. p. 461. 'ApTf/xiffios dicitiir, ab 
'AprtfiiSos, hoc est, Diance templo, istic 
dedicato. Apesantus, 'Airtaas Pau- 
sania? eidem, lib. ii. p. 111. Sic 
' elephas ' et ' elephantus ' dicimiis. 
Mons Nemeaj dicitiir ex Pindaro et 
Calliniacho, apud Stephan. 'AffTtpiuv 
aiiini cognominis videtur, qui ex eo 
montc manat, qiiem in Argivo agro 
lubi Paiisauias prodidit, lib. ii. De 
I'arparo cetcri scriptores silent. 

"' Aliiijue] Ut AvKoovri, ex quo Era- 
siniim eiiimperc Paiisanias ait, loc. 
cit. p. 129. Et Neris apud Statiiim, 
Tlieb. IV. 46. quod montis Argivi no- 



Plinius. 



3 A 



738 



C. PLINII SECUNDI 



Amymone," Psaraathe.P A Scyllaeo ad Isthmum clxxvii. 
M. pass. Oppida : Hermione,'' Troezen/ Coryphasium :^ 
appellatumque alias Inachium,' alias Dipsium Argos. Por- 
tus Schoenitas,' " sinus Saronicus'' olim, querno nemore 
redimitus, unde nomen, ita Graecia '" antiqua appellante 
quercum. In eo " Epidaurum oppidum, iEsculapii delu- 
bro celebre : Spirasura ^ promontorium, portus Anthedon,'^' 



nov.— 3 ChenitasToleu Clusniles edd. vett. et Gronov. Schcenites Harduin. 1. 



men esse Placidiis Lactantiiis ex 
Callimaclio refert, &c. 

n Niobe] A Niobe Pelopis soiore, 
Amphionis conjuge, nonien habet. 
Vide Strab. lib. viii. p. 360, 

° Amymone] 'Ajui/jucoi'tj prope Ler- 
nen paludem, teste Strab. p. 371. 
Ovid. Metamorph. ii. 239. ' Quaerit 
Boeotia Dircen, Argos Amynionen.' 
Idem Amymonius, idem poslea Ler- 
naeus fons appellatiis, inquit Hygin. 
fab. 169. fol. 37. A Danai filia no- 
men accepisse, auctor est Pausan. 
lib. II. p. 156. 

P Psatnathe'] 'Va/j.dei], Meminit fon- 
tis hiijus Valerius Argon, i. ' Qui 
tenet undisonam Psamatben,' 

1 Hermione] 'EpfuSvri Pausan. lib. 
II. p. 149. et Strab. lib. viii. p. 373. 
Ptolemaeo quoque iii. 16. prope Scyl- 
laeuni. 

f Trcezeri] Tpoi^rtv. Mela ii. 3. 
' Troezenii fide societatis Atticae il- 
lustres.' 

* Coryphasium] Id promontorio no- 
men est in lioc ipso tractu, apud 
Pausan. lib. iv. in Messen. pag. 284. 
Kopv(pdffLOV. 

* Alias Inachium'\ Et praeter memo- 
rata proxime oppida, inquit, Argos 
etiam est Hippium cognominatum, 
appellatumque idem alias Inacbinm, 
ab Inacbo amne quo alhiitnr, alias 
Dipsium, ab amoenitate. Vide No- 



NOTyE 

ex tas et Emend, num. 18. 

" Portus Schcenilas'\ SxoifirTjj Xifi^iv. 
Vide Notas et Emend, num. 19. 

" Saronicus^ ^apaiviKhs kSXttos, Pto- 
lem. III. 16. Hodie, Golfo di Egina, 
ab insula /Egina in eo sinu posita. 

" Ita GrcBcia'} Id confirmat Callima- 
chi Scholiastes, ad ilium Poetzs ver- 
sum 22. bynini in Jovem : "^H iroWas 
icpinrepde crapaiviSas. ^apcovlSas, inquit, 
5pvs' Sia rh aecrripdra koX avvi(npaixn4- 
vov rhv (pKoihv ex*"'- Hesychius : 2o- 
puviSes, at Sia iraAaidTTjiro Kexrivviai 
Spies. Aliter tamen Pausanias, et 
Eustatb. in Dionys. 

^ In eo] Meridional! siuus Saronici 
littore. 'ETTiSaupos Strab. lib. VIII. p. 
374. in medio sinu, contra iEginam 
insulam. De yEscuiapii illic delubro 
fuse Pausanias disserit, lib. ii. Strab. 
lib. viii. pag. 374. aliique. 

y SpircBum] Hanc oram similiter 
Saronici sinus Piolemaeus de?cribit: 
'EiriSavpos, 'Sirfipaiov &Kpov, 'ASrivaluiv 
XiHriv, (pro 'AvdriSaiv Ai^utji',) BovK4(pa\oi' 

^ Anthedon] Diversa haec plane ab 
Anthedone Boeotiae, ut situs ipse ad- 
monet, cum sit in opposito Saronici 
sinus littore, meridionali scilicet : ilia, 
Boreali, extra Peloponnesum et A- 
chaiam. In Mss. Reg. 1.2. Colb. 1. 
2. Paris, et Chiffl. Anthedus. 



NAT. HIST. MK. IV. 9. 



739 



et Bucephalus: ct quas supra' dixcramus, Cenchreae, 
Isthmi pars altera ^ cum delubro Neptuni '^ quinquennali- 
bus '* incly to ludis. Tot sinus * Peloponnesi ' oram ^ lan- 
cinant, tot maria allatrant. Siquidera a septemtrione 
Ionium irrumpit : ab occidente, Siculo pulsatur : a meridie, 
Cretico urgetur : ab oriente brumali,^ JEgseo : ab oriente 
solstitiali, Myrtoo,'' quod a Megarico incipiens sinu, totam 
Atticam alluit. 

X. (VI.) Mediterranea ejus ^ Arcadia maxime tenet, undi- 
que a mari rcraota: initio Drymodes,' '' mox Pelasgis*^ ap- 
pellata. Oppida ejus :^ Psophis, Mantinea/ Stymphalum/ 



in Not.— 4 Anthedus Ch'iffi.— 5 Peloponnensetn oram Aid. Junt. Basil. Liigd. 
Erasnii, Dalec. Liigd. IGOG. Elz. et Gronov. 



NOTiE 

^ Quas supra] Cap. 5. ^ Peloponnesi] Ita Mss. omnes : 

^ Isthmi pars altera] Haec Solinus editi peiperam Pe/opoHnensem, id quod 

totidcni plane verbis exscripsit, cap. neqiie Grammaticae leges ipsiH ferre 



7. pag. 22. 

'^ ' Neptuni] Qui ex eo nOSEIAriN 
12TMI02, appellatiir, in numnio Ne- 
ronis Augusti e Gaza Kcgia.' Ed. 
sec, 

'^ Quinquennalibus] Ansonius sic 
etiam locutiis, Idyll, xxv, ' Haec 
quoque temporibiis quinquennia sa- 
cra notandis Istlunia Ncptuno data 
sunt.' At Isthmia tamen, non pentae- 
terica, .sed trieterica fuerunt, ut ex 
Pindaro liquet, Neraeor. Ode vi. vs. 



possunt. 

e Ab oriente brutnali, jEgcro] Insi- 
titia haec verba videntur : carent enim 
iis INIss. plerique : habet ea tanien 
Solinus, lib. vii. cap. 22. qui haec 
transcripsit a Plinio. 

•' Myrtoo] TbMupTiJJo^ Straboni,lib. 
VII. pag. 323. pars est TEga^i maris. 

^ Mediterranea ejus] Peloponnesi 
scilicet Arcadia umbilicum tenet. 

i" Drymodes] Ita Mss. oinnes. Apu- 
fidSns, sylvosa, neniorosa, stirpibus 



69. et ejus Sclioliaste: hoc est, post arboribusque conferta. Prius Dry- 

tres annos completos ea edebantur : tjioJj's perperam legebatur. 

ita ut pentaeterica, sen quinquenna- '^ Pelasgis] Nicolao Dainasr. in Ex- 

lia dici quoque potuerint: quod quin- cerptis, pag. 494. Pausaniap lib. viii. 



to post anno quo primuni erant edi- 
ta, repeti consueverant : tribus tan- 
tum interjectis annis integris inter- 
mitti. 

" Tot sinus] Oninino decern, tarn 
exignam Peloi)onuesi orani undequa- 
•jue lanciiiant, vel, ut Pomponius lo- 
quitur, II. 3. pag. 34. lacerant. Vide 
Notas et Emend, num. 20. 



pag. 459. et Stepliano, ntXaayia. 

"^ Oppida ejus] VoiKpUfirSXts'ApKaSias 
Stepliano, ct Pausaniae loc. cit. pag. 
491. Ptoleuiapo quoque iii. 16. 

'■ Mantinea] MovTUfiaStrabonijlib. 
VIII. pag. 388. I'ausania-, pag. 467. 
Plutarclio in Agide, pag. 808. et Xe- 
nopli. Hist. Gra^c lib. v. pag. 551. 
Poi tica licentia. Nonno Dionvs. lib. 



740 



C. PLINII SECUNDI 



Tegea,s Antigonea,* '' Orchomenum/ Pheneum,Palantium/ 
unde Palatium Romae: Megalopolis,'' Gortyna,'' Bucolium, 
Carnion,'" Parrhasie," Thelpusa,°Melaenae,P Heraea,"! Pylae,4 >• 



Cap. X. 1 Drimodis Aid. Jiint. Basil, et Lugd. Erasmi. DrymodU Elz. et 
Gronov. — 2 Antigonia Vet. Dalec. — 3 Ita codd. Laet, Chiffl. et Harduin. cum 
edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Cartina codd. Dalec. et Laet. 
Catina Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Liigd. 1606. Elz. et Gronov. 
Mox, Bocalium edd. vett. et Gronov. Balium codd. Dalec. Buphagium margo 
edd. Dalec. et Gronov. Deinde, pro Camion, ibid. Carnon; Chiffl. aliique 
Cramnon ; Gronov. et edd. vett. Cannon; cod. Dalec. Charnon. Paulo post, 
pro Thelpusa, Vet. Dalec. Telpusa; et pro Melwnw, Gronov. et edd. vett. 
Melancca. — 4 ' Corrupte quideiu cod. Reg. 1. Filce ; sed probat emendandum, 
Pylce,' Brotier. Edd. vett. item Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Pyle. Mox Pallena Chiffl. Pellana Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec 



NOT/E 



Xm. pag. 368. Mo^TceTj. Hie pugna 
ad Mantineam dicta, ubi Epaminon- 
das cum Lacedcemoniis et Arcadibus 
postremo praelio conflixit, in quo vic- 
tor ex vulnere paulo post occubuit, 
anno 2. Olymp. cv. 

f Stymphalum'] '2,rvfj.(pa\ov est etiam 
Stephano; Pausaniap, pag. 460. a 
fonte cognomine, 2ti5/u4)7jAos* a mon- 
te, Hesychio : 2,Tvfi.(f>rj\os, 'n6\ts ^ opos 
'ApKaSias, mallem, koI opos. 

s Tegea] Teyiav vocat Plutarchus 
in Agide, pag. 811. Incolap, Te-yeoroi, 
Thucyd. lib. v. pag. 388. Vide No- 
tas et Emend, num. 21. 

h Antigone(i'\ In locum veteris 
Mantineae excitata urbs, alque in 
ejusvicinio: unde pro eadem a pie- 
risque habita. Ptoleni. iii. 16. 'Au- 
Tty6veia, tj koI Mavrlueia, In gratiam 
Antigoni Regis id nomen Mantineae 
factum, auctor est Pausan. lib. viii. 
pag. 468. 

• Orchomeninn, Phe7ieum'] Utrius- 
qne meminit Homerus, Iliad. B. Ot 
^eveSv r evepovTO, Kol 'Opx^P-^vov iroXv- 
p.-n\ov. Herodoto, lib. vii. pag. 451. 
n. 202. ' Opxop-^^os rr\s 'ApKaSirjs, ut a 
Thessalico Orchomeno distinguatur, 



de quo cap. 15. 

J PalantiutTi] TlaXdvriov t6\is 'ApKct- 
Sias, Stephano. Romae Palatium, de 
Arcadici oppidi UaXKavriov nomine, 
ab Evandro Rege appellatuni esse, 
quod nonien consecuta aetas duabus 
summotis Uteris I et n extulerit, auc- 
tor est etiam Pausan. lib. viii. pag. 
525. et Dionys. Halic. Antiq. Rom. 
lib. 1. pag. 25. Virgilius ' Pallan- 
teum' oppido nomen fecit: Solinus 
quoque, c. 1. p. 2. et c. 7. p. 22. 

'' Megalopolis] Polybii historici Me- 
galopolitani patria : de qua Comicus, 
apud Strab. lib. vm. pag. 388. 'Ep??- 
jui'a ix(ydK-q eVrlv ri HieyaXdiroXis . Est 
stditudo magna nunc Megalopolis. 

' Gortyna, Bucolium'] Toprvva, Bov- 
k6\iov. Vide Notas et Emendatioues 
num. 22. 

'" Camion] Ab amne, ut videtur, 
cognomine, qui Kapvlwv a Pausania 
appellatur, lib. viii. p. 510. In !!• 
bris hactenus editis, Carmon. Forte 
etiam Kpdfiaiv esse possit, cnjus idem 
Paiisanias meminit loc. cit. 

a Parrhasie] Uapfidaiot incolae ap- 
pellati a Pausan. p. 498. et Strabone, 
lib. VIII. p. 336. Oppidum ipsuni 



NAT. HIST. LIB. IV. 10. 



741 



Pallene/ Agrse/ Epium, Cynaetha, Lepreon Arcadiae, Par- 
theniura, Alea," Methydrium," Enispe, Macistum, Lampe/ 
Clitorium, Cleonae, inter quae duo oppida, regio Nemea/ 
Bembinadia vocitata. Monies "" in Arcadia, Plioloe cum ' 
oppido : item Cyllene,'' Lycasus,* in quo Lycaei Jovis de- 
lubrum : Maenalus,'' Artemisius,'' Parthenius/ Lampeus/ 



Leyd. Frankf. Liigd. 1606. Elz. et Gronov.— 5 Lampes Vet. Dalec— 6 Vet. 



NOTiC 



no^^off/rj Homero II. B. 608. Stepha- 
no qiioqtie: Sclioliastae Apollonii, ad 
Argon. II. 523. Ua^^aala. 

" Thelptisa] QeKirovaa. Vide Notas 
ct Emend, num. 23. 

p Melana] Stephaniis: MeXatrai, 
ir6\LS 'ApKoSias, airh MeXaiveus, k. t. \. 
Ovidio, Papinioqiie, ' viiides Melse- 
nap.' Pausania;, p. 497. MeXaiviol, 
awh Tov MfXaivfws. 

'1 Herad] 'Hpota, Paiisaniae, loc. cit. 
et Stepliano. 

' PijlcE \_Pyle] Forte rectiiis Pylce, 
ex Stepliano : llvXai, tSttos 'ApKaSias, 
Kal TlvXala, 

' PaUene'\ UaW-fiv-n. Vide Notas 
et Emend, num. 24. 

' Agree] De Agris Arcadlap, pra?ter 
Piiniiim, nemo: "Eiriov Herodoto me- 
moratur, lib. iv. n. 148. p. 271. Ku- 
vaiOa Strab. lib. viii. p. 388. et Pau- 
san. lib. viii. p. 485. Atirpeov Arca- 
diae Cic. ad Attic, vi. 2. et Herod, loc. 
cit. Parthenium videtur amonte cog- 
nominc appellatiim, de quo mo\. 

" Alea] 'AAe'a, Pausania-, p. 489. 
Ab Arcadia" rege dicta, cui nomen 
"AXeus apud Diodor. Sic. Bibl. lib. 
IV. p. 239. 

* Metliydrium] Me6v5piov, Pausa- 
niae, p. 512. 'Evia-rr-n Homero II. B. 
606. MoKf(TTo$ Stepliano. Adjx-nr) a 
monte ejusdem noininis,dc quo post- 
ea. KXelrup, Plolem. in. 16. et Pau- 
saniie p. 487. KAeoij'al Strab. lib. viii. 
p. 377. 

" Nemea] NtVea co ipso situ sta- 



tuitur a Pausan. lib. viii. p. 477. et a 
Strab. loc. cit. Ibi et vicus Bembina, 
apud eundem Strab. r] Be'/u^Sij/a kuixtj, 
nnde region!, ut arbitror, Bembina- 
dijB cognomen. Be\0ivav x<>'P'o«' baud 
procul Megalopoli agnoscit Plutar- 
clius in Agide, p. 806. Hie sacrae 
Gra2ciae certamina fieri consue verunt, 
Nemeaea appellata. 

'^ Mo7ites] Accepta haec a Mela ii. 
3. p. 33. 

y Pholo'c cum] Stepliano, *o\d7j, ir6- 
Ais 'ApKo5«oy. Pausan. lib. vi. p. 385. 
^o\6r) opos. 

^ Cyllene] KvX\'r\vti Spos Pausan. lib. 
viii.p. 482. cujns in summo vertice 
apdes estMercurii Cyllenii. KuAA^vt; 
opos pariter Strab. lib. viii. p. 388. 
et Sclioliastte Pindari, p. 55. Melae, 
' Cyllenius.' 

^ Lycceus] IJbi AvKaiov Aihs Uphv,et 
AvKaidrts X'^P*> circumjacens ager a 
Pausania appellatur, p. 504. et 541. 
Item Straboni loc. cit. 

^ Manalus] Scliol. Pindari, p. 89. 
MaiVoAor Spos 'ApKaSias, koi v6\is. Gi- 
ves MatvdXioi, apud Tliucyd. lib. v. p. 
391. 

<^ Arlemisitis] De quo cap. 9. 'Aprt- 
jutVioj Apollodoro lib. ii. de Diis, p. 
111. 

^ Parthcnius] UapBevtov upos Diodo- 
roSic. Bibl. lib. iv. p. 239. Scliolias- 
tae Pindari, p. 56. aliisque. Livins 
lib. xxxiv. p. 411. ' Parthenio inonte 
superato, pra>tcr Tegeam,' &c. 

« Lampeus] Scholiastes Apollonii 



742 



C. I'LINII SECUNDI 



Nonacris :^ praeterque, ignobiles octo.s Amnes: Ladon," 
e paludibus Phenei :' Erymanthus ^ e monte ejusdem nomi- 
nis, in Alpheura defluentes.*^ ^ 

Reliquae civitates in Achaia' dicendse, Aliphiraei/"" 
Abeatae," Pyrgenses," Paroreatae,P Paragenitae, Tortuni, 
Typanei,"" Thriasii/ Tritienses.' Universae Achaiae liber- 



Balec. ejusdem cod. et Chiffl. defluens 7 Alithrwi Cliiffl. Mox, pro Paro 



NOTiE 

ad Argon, i. 127. Adfj.viia, opos 'ApKa- Venerit.' 
Si'as, a<p' ov Kal irorajjihs f)u 'Epifiavdos. 
Partem esse Erynianthi montis auc- 
tor est Paiisan. lib. viii. p. 491. 

f Nonacris] Nonacrin Arcadiae ur- 
bem, baud prociil Pheneo, ad Stygis 
aquam, tidvaKpiv appellat Herod, lib. 
VI. n. 74. p. 358. a monte, ut apparet, 
cognomine. Stepbannsqiioque, etHe- 
.«ycii. nevTe'Aeio, eidem Hesychlo: un- 
de Ladon amnisfluit. — ' Ejusdem op- 
pidi nummus est singnlaris argenteus 
magni moduli : apud D. Abbatem de 
Fontenay. Ex parte una Dianae ca- 
putcum pliaretra exbibet : argumen- 
to venationis ibi celebratissimae. Ex 
altera intra coionam lauream aquila 
est: supra AH. StjjUos, populus : ante 
OS aquilze, NUN. NuvaKpiToii'jNonacri' 
tarum. Infra 'ANAEArOPOT, Anaxa- 
gorcE Archontis. At mons est Plinio 
Nonacris, unde forsan et oppidulo 
adjacent! nomen.' Ed. sec. 

s Octo'] E quibus 'Ztvix^Kos He- 
sycbio : Kawoiv, Scholiastas Callima- 
chi, p. 3. 'AKaKriffiov eidem, p. 19. 
Kdpveios vel Ktpoveios \6c\>os, eidem, p. 
17. aliique. 

■* Ladon] AoScor Pausan. lib. viii. 
pag. 494. et Dionysio, vs. 417. Huic 
amni celeritatem poetae, tarditatem- 
qiie promiscue, ut metri ratio, non 
nt res ipsa postulat, attribuunt, Ovid. 
Fast. V. 89. ' Arcades hue, Ladonque 
rapax.' Idem Met. i. 702. ' Donee 
arenosi placidum Ladonis ad amnem 



' Phenei\ Oppidi superius memo- 
rati. Vide Notas et Emend, num. 
25. 

J ETymanthus]l\.2i Pausan. lib. v. p. 
298. 'E/c 5e 'EpvuavQov rod opovs bfuiivu- 
fj-os T(jJ opei ■K0Taix6s. Stephanus quo- 
que, pag. 273. Quin et Hesychius 
nrbem ait fuisse amni montique cog- 
nominem. 

^ Dejluentes] Vide Notas et Emend, 
num. 26. 

' In Achaia] Non in Arcadia solum, 
de qua dictum est proxime: sed in 
Acliaia, seu Peioponneso tota. 

" AUphircBi] Stephano, 'A\l(peipa, 
■ir6\is 'ApKaSi'as. Pausan. lib. viii. p. 
497. 'A\L(pripa. Livius lib. xxviii. 
p. 322. etCic.ad Attic, vi. 2. Ali- 
pheram vocant. 

" Abeatce] Ab oppido, 'Afiea, ia 
Messeuia apud Ptolem. iii. 16. 

•* Pyrgenses] Quorum oppidumllup- 
yos,\a Arcadia, apud Herod, lib. iv. 
n.l48. 

V Parorealre'] TlapupeaTai, Vide No- 
las et Emend, num. 27. De Para- 
genitis et Tortunis, nihil compertum 
adhuc. 

1 Typunei] Ab oppido Elidis, de 
quo Stephanos : Tveapeai, Tr6\is TpKpv- 
\ias. Ptolem. III. 16. in medilerra- 
neis Elidis urbibus habet 'tiraviav et 
Tvp-TTaveiav, unam, ut saepe solet, in 
duas civitates distrahens. 

'" Thriasii} Libentius Thriusii sane 



NAT. HIST. LIB. IV. 11. 



743 



tatem Domitius Nero dedit.' Peloponnesus in latitudine'" 
a promontorio Maleae, ad oppidura .^gium " Corinthiaci 
sinus cxc. M. pass, patet. At in transversura ab Elide 
Epidaurum/ cxxv. m. ab Olympia'' Argos per Arcadiam 
JLXix. mill.'°y Ab eodem loco ad Phliunta dicta mensura^ 
est. Universa autem, velut pensante =* aequorum incursus 
natura, in montes vi. atque lxx. attoUitur." 

XI. (VII.) Ab [sthmi'' angustiis Hellas " incipit, nostris* 



reat<s, Gronov. et edd. vett. Pareatce. Paulo post, Typhanwi CliifB. — 8 ' Ita 
bene cod. Reg. 1.' Brotier. Triftenses edd. ante Brotier. — 9 Margo edd. Da- 
lec. et Gronov. in latitudirtcm. Mox, niargo edd. Dalec. et Gronov. oppidum 
JEgium; Cliiffl. et cod. Dalec. o. Rhegiutn ; Gronov. et edd. vett. o. Lechaum. 
Deinde, pro CYC. Gronov. et edd. veth CLAT.— 10 Ita cod. Reg. 1. et Edi- 
tio princeps, LXVIIl. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CLXIIL 
edd. vett. et Gronov. — II Margo edd. Dalec. et Gronov. attollitur, quod rece- 
pit Brotier. extoUitur in ceteris edd. 

Cap. XI. 1 Vet. Dalec. a noslris.—2 Pagcei CLII. passibus et amplius la 



NOTiE 



agnoverim : eosque, nisi me conjec- 
tura fallit, Plinins intelligit, quos 
Stephanas Qptovcrlovs vocat, ab oppido 
Elidis et Achaias, juxta Palras : @pi- 
ovs, ■ir6\is naKat Trjs'Axdas, vvv 5e r^y 
'H\ilas, . . rh (BvtKhv, Qpioiiffios, 

» Trilienses [Trittenses] Vel Tritien- 
ses, ab oppido Arcadiae Tritia, cujus 
Cicero cum Aiipliera meminit, ad At- 
tic. VI. 2. quze et TpiVoio, Acliaije ci- 
vitas, Arcadiae contribiita, ut Pausa- 
nias ait, lib. vi. p. 3G6. unde ct Tpi- 
Tcuety iidem, sen Tritaeenses appel- 
lati. 

« Nero dedit] Ita Pliitarchus, in T. 
Flaminio, p. 37G. Phllostr. lib. v. sub 
finem. Dio, lib. lxiii. p. 720. Sne> 
tonins, in Nerone, cap. 24. — ' Res ea 
consignata in iiiimmo perraro est, 
quern Seguinus descripsit, p. 200. se- 
cundae editionis. Caput Neronis pars 
anterior exhibet: in parte aversa stat 
Dea, cum liac cpigraplie: pavllin. 
in banc nempe sententiani : ' Perpe- 
tuam AcliaiiE Universae Libertatcm 
Lubenslndulsit Nero.' ' Ed. sec. 



" In latitudine"] Sive latitudinem, 
sive longitudinem dixeris, perinde 
est : est enim utraque propemodum 
eequalis, nt ait Strab. lib. viii. p. 
335. 

" Ad oppidum ^gium] AXyiov Ho* 
mero II. B. 574. Vide Notas et E- 
mend. num. 28. 

" Epidaurum] Illud vEsculapii de- 
lubro celebre oppidum, de quocap. 9. 

" Ab Olympia] Pisa Olympia, de 
qua nos egimus ad cap. 6. 

y LXIX. [LXVIH.] 7nill.] Ita R. 
1. 2. Colb. 1. 2. Paris. Chiffl. non, 
ut editi, LXIII. 

''■ Dicta mensura] Cap. 6. 

* Velut pensantel Terrarum qnani 
fecit jacturani, lacerata ora tot sinu- 
bus, ingressiique aequorum, multitu- 
dine montinm compensante natiira. 

'' Ah Isllimi] Hivc tot idem verbis 
Soiinus, cap. 7. p. 23. et Martianus, 
lib. VI. cap. de tertio Europae sinu, p. 
210. 

' Ilellus] Igilur Peloponnesus ex- 
tra Helladis fines : alii ctiam co no- 



744 



C. PLINII SECUNDI 



Grsecia appellata. In ea prima Attica, antiquitus Actc 
vocata.'* Attingit Isthmum parte sui, quae appellatur Me- 
garis,^ a colonia Megara/ e regione Pagarura.^ Duo haec 
oppida excurrente Peloponneso sita sunt, utraque ex parte 
velut in humeris Helladis. Pagaei, et amplius * ^Egosthe- 
nienses ^ contributi Megarensibus. In ora autem,' portus 
Schoenus. Oppida: Sidus,J Cremmyon,' '^ Scironia saxa' 
VI. mill, longitudine, Geranea,"" Megara," Eleusin." Fuere 



eodem codice. — 3 Cremyon Gronov. et al. vett. Mox, pro VI. mill, quod ex- 
hibent Cliiffl. aliique codd. ap. Harduin. item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 

NOTiE 

Hel- nins, et praeterea^gosthenienses ad- 



mine Peloponnesiim complexi 
ladis nomen vagiim certas sedes et 
fixas nullas babiiit : modo angustis 
limitibus coarctatum, modo dilatatum 
longius. 

•^ Acte vocata] 'Akt^ et 'AKTixii, teste 
Enstalbio in Diooys. vs. 413. p. 60. 
Id ei nomen haesit, inqnit Harpocra- 
tion, quod maxima pars Atticaa litto- 
ralis sit: est enimaifTTj, littvs, et ma- 
ritima regio. Harpocr. verbo, 'Aicr-fi. 
Vide et A. Gell. xiv. 6. p. 777. Ste- 
phanus ab 'AKraicii quodani earn ap- 
pellationem derivatam nugatur. Ho- 
die le Puche de Setines. 

' Megaris'] Meyopls ttjs 'Attik^j /ite- 
pos, Strab. lib. ix. p. 392. 

'' Colonia Megara] Nunc etiam re- 
tinet nomen Megara. — ' Nummus 
cum clypeo et amphora apud Golt- 
zium, Tab. xvii. 3. qua parte ampho- 
ra sive cantharus est. Hinc HIS, inde 
MEN sic interpretamur : 'HpaKKela 12- 
XVI ME7ap6(s NwrjToi. Herculeo robore 
Megarenses sunt victores : vel Mf7apers 
'ENkTiffof.' Ed, sec. 

s Pagarum'] Quas in intimo recessn 
sinus Corinthiaci prope Isthmum po- 
sitas vidimus, cap. 4. na7ol MeyapiKol 
Straboni in Epitome lib. vii. 

*• yEgosthenienses] Stephaniis : At- 
ydffOfva, ir6\is MiyapiSos' rh idviuhv, Al- 
yoirefvfvs, K. T. A. Pagaei, inquit P)i- 



diti Megarensibus, Megaridem regio- 
nem constituunt. Ita Pausan. lib. i. 
p. 82. 

' In ora auteni] Saronici sinus lit- 
tore, prope Isthmum, Corinthum, et 
Cenchreas. SxctwDsAt/t);)/ Strab. lib. 
VIII. p. 369. 

J Sidus] 2i5oDy, Megarensium na- 
vale. Vide Notas et Emendat. num. 
29. 

^ Cremmyon'] Tetxos Kpf/n/tuccv, op- 
pidulum, Scylaci p. 20. 

' Scironia saxa] Mela ii. 3.' Sciro- 
nia saxa, saevo quondam Scironishos- 
pitio etiamnunc infamia.' Quod banc 
regionem montanam latrociniis infes- 
tam praedo habuerit, cui ^Ktlpwy no- 
men fait, teste Strab. lib. ix. p. 391. 
et Ovid. Met. vii. 445. aliisque : inde 
^KetpuviSfs TTfTpat, Zephyrique inde 
spirantes, 'SKflpavis appellati sunt. 
Hodie Caici scala, locus adhnc infes- 
tus pr£edonibus. Vide Notas et E- 
mendat. num. 30. 

"> Geranea] Tepdvfia Thucyd. lib. i. 
p. 70. Inter Corinthum et Megara, 
/U€Ta|u Meydpuv Kal KopivOov, inquit 
Steplianus. 

" Megara] Paulo ante obiter me- 
morata : nunc suo loco iterum red- 
dita. 
" Eleusin] 'EMvalv ir6Ms, Straboni 



NAT. HIST, LIU. IV. 11. 



745 



et CEnoa,P Probalinthos : nunc .sunf^ ab Isthmo lv.'' millia 
pass. Piraeeus/ et Phalera' portus, quinque millia* pass, 
muro recedentibus Athenis juncti. Libera haec civitas," 
nee indiga ullius praeconii amplius : tanta claritas superfluit. 
In Attica fontes, Cephissia/ Larine, Callirhoe Enneacru- 
nos.s '" Montes : Brilessus," ^Egialeus, Icarius, Hymettus, 



Bipont. et Franz. ///. mill, habent edd. vett. et Gronov.— 4 Vet. Dalec. et 
Probalinthos, qiuB nunc non sunt. Mox, ab Isthmo IV. millia pass. Cliiffl. ub I. 
quinquaginta dm M. pass. Gronov. et ceterae vett. Mox, duorum mill, muro 
Vet. Dalec— 5 Enneacros Cliiffl. Paulo post, pro locus Ilissos, qiiam lectio- 
nem firmant codd. Tolet. Salmant. Cliiffl. alii ap. Harduin. et Pintian. lacus 
Selinos habent codd. Dalec. et Vet. ejusdem, cum Venett. Parni. et Rom. 
amnis Ilissos Herm. Barb. Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Leyd. 



NOTiE 



lib. IX. p. 395. ubi Cereris Eleusiniae 
fanum. Rudera oppidi supersunt, 
quibus hodieque nomen est Elefsin. 

P (Enoa] Fuit Atticae pars Tetra- 
polis appellata, a quatnor urbibns, 
qnariim haec nomina : Olv6y], Upofid- 
AivBos, TpiKSpvdos, Mapadwv. Auctor 
Strab. lib. viii. p. 383. Fnit CEnoii 
prassertim beiio Peloponnesiaco cla- 
ra. Vide Thucyd. lib. viii. p. 024. 
etlib. II. p. 112. 

t Ab Isthmo LV.]UdiMss. ASchoe- 
nunte tamen, unde Isthmus inchoat, 
distat Piraeeus Straboni, stadiis circi- 
ter cccL. lib. ix. pag. 391. hoc est, 
pass, fere xliv. mill. 

' Piraeus] Unpaicus Straboni, loc. 
cit. Statius: ' Mimychia, et trepi- 
dis stabilem Pirasea nautis.* Hodie 
Porto Draco incolis : nautis Porlo 
Lione : appellatione sumta ab eximia 
leonis effigie, quae in ipso portus adi- 
tn spectatur. 

' Phalera] Stephano, et Harpocr. 
ifoXr^pSv. Herod. *a\7;pbj, lib. v. pag. 
315. HincDemetrio Phalereo cogno- 
men. Hodie Tripirghi, quasi a turri 
tergeniina. 

' Quinque millia'] Hie iis hodie niu- 
ris est nomen, Macra tichi, fjiUKpa. 



T(lxv- Vide Notas ei Emendationes 
num. 31. 

" Libera here civitas] CoHtessum a 
Romanis ut suis iegibus utei'cntur, ac 
libertatis jus datcm, etiam Strabo 
prodidit, lib. ix. p. 398. i(pi'/\a^av tt)u 
aiiTovofiiav aiiro'is, Koi tV i^evOfplay. 
Hodie Alina, s\\e''Ad-nva incolis: nau- 
tis Satines, ex geminis vocibus tls 
'A6r)vas, una coufiata. 

" Cephissia] Krjcpricria Laiirlio, in 
Platone : subintellige, .cp^fTj. A. Gell. 
xviit. 10. ' In Herodis C. V. villam, 
qua; est in agro Attico, loco qui ap- 
pellatur Cephissia, ^quis, et lucis, et 
nemoribus frequentem, aestu anni 
medio concesserarii.* De Larine ni- 
hil compertum. 

" Callirhoe Enneacriinos] KaWtpSrj 
ivvf6.Kpovvos, ab amcenitate aquse no- 
mine altero ei fonti indito, altero a fis- 
tulis sive siphonibus novcni aquam 
fnndentibns. Vide Notas et Emenda- 
tiones num. 32. 

"^ Brilessus] Ex his ii Straboni me- 
morantiir, lib. ix. p. 399. BpiATj^ffiy, 
'T^ijtt6j, unde mei Hymettium, et 
AuKa/37/TTos. Hymctto nomen hodie 
Lamprohouni, quasi Aanirphs Bovt'6s._ 
Sunt et qui corrupts vocent, Monte- 



746 



C. PLINII SECUNDI 



Lycabettus: locus Ilissos.y A Piraeeo xlv. mill, pass.^ 
Sunium ^ promontorium, Thoricos ^ promontorium. Pota- 
mos,'' Steria, Brauron/ quondam oppida. Rhamnus *^ pa- 
gus, locus 7 Marathon/ campus Thriasius,* oppidum Me- 
lita/ s et Oropus,*" in confinio Boeotiae. 



Frankf. Lugd. 1606. Elz. et Gronov.— 6 Ita codd. Hardnini et Chiffl. item 
edd, Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. XLII. edd. vett. et Gronov. 
Mox, Doriscos promontorium Regg. Hard. 1. 2. Colb. 1. 2. Paris, et Chiffl. 
Doriscum promontorium Ed. pr. Venett. Rom. Brix. Parm. Tarvis. Aid. Junt. 
Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Leyd. Frankf. Lugd. 1606- Elz. et Gronov. 
Thoricos p. emend. Hardiiin. eumque seciiti recentt. Deinde, pro Fotamos, 
Steria, Brauron, quod ex Strab. restitiiit Dalec. et receperunt Harduin. 1.2.3. 
Miller. Bipont. et Franz. Potamos Sterebrauron exbibent codd. Harduini, Po- 
tamos, Brauron Ed. pr. Venett. Rom. Parm. Brix. Tarvis. Aid. Junt. Basil. 
Lugd. Erasmi, Dalec. Lugd. 1606. Elz. et Gronov. — 7 In cod. Dalec. et Vet. 
ejusdem locus deletur. — 8 Miletum Vet. Dalec. 



NOTjE 



Matto, pro Monte Hymetto. Lycabet- 
tum a luporum multitndine appella- 
tum putat Hesycb. De ^gialeo et 
Icario, vide Notas et Emend, num. 
33. 

y Locus Ilissos} 'IXicrahv oppidum di- 
rutnm ait, rudera tantum et vestigia 
superesse. Vide Notas et Emend, 
num. 34. 

^ Sunium] ^Sovuwv &Kpou Ptoiem.m. 
15. Scymno, pag. 23. aliisque. Nunc 
le Cap des Colonnes: Griecis, Cava 
Colonnais. 

^ Thoricos'] &6ptKos. Vide Notas et 
Emend, num. 33. 

•» Potamos] norafj-hs Stj/j-os, Strab. 
lib. IX. p. 399. Diogenis Laertii pa- 
tria. Hodie Porto de Rafty : inter 
Sunium et Euripum. Sequitur apnd 
Strabonem, 'Xreipia, cujus et Stepha- 
nus nieminit : eam hoc loco re.stitui- 
mus, cum in Mss. Icgatnr, Sterebrau- 
ron. In libris hactenus vulgatis desi- 
deratur. 

<= Brauron] Bpavpuv, ubi Dianse 
Brauroniae sacellum. Strabo lib. ix. 
pag. 399. Mela ii. 33. * Thoricos et 
Brauronia, olim urbes, nunc tantum 



nomina.' Hodie Urana. Ibi sepul- 
crum Iphigeniee, inquit Nonnus Dio- 
nys. lib. xiii. p. 362. 

<i Rhamnus] 'Pafivovs Straboni, loc. 
cit. ad Euripi oram. De eo rursum 
XXXVI. 4. Hodie Tauro-casiro, vel 
Ebreo-castro. 

^ 31aratho7i] MapaOiiiv Persica maxi- 
Die clade pernotus, inquit Mela ii. 3. 
pag. 33. Contigit ea, duce Miltiade, 
anno tertio Olymp. lxxii. 

^ Thriasius] ©pidaiov ■jreSt'oi' Stepha- 
no, et Strab. lib. ix. p. 395. 

s Melita] Sic Mss. omnes, editio- 
nesque castigatissimae. MeXirri 'At- 
TtKTJs, unde Gelades oriundus, Phidiae 
Magister, apud Jo. Tzetzen, Chiliad. 
VIII. Hist. 192. vs. 326. Frustra 
Miletum hoc loco Sponius ohtrudit, 
hoc est, Athenarum urbis regionem, 
pro Atticae oppido. Signat hunc At- 
ticae locum et vetus inscriptio ab eo- 
dem Sponio relata, p. 107. AEIINI- 
AHC AEXINIAOT MEAITETC. 

'> Or opus] 'ripcairhs Boeotias a Ste- 
phano adjudicatur. Hodie Ropo. Dis- 
tal a mari, duobus pass. mill. De eo 
Livius, lib. xlv. p. 580. 



NAT. HIST. LIB. IV. 12. 



747 



XII. Cujiis Anthedon,* Onchestos,'' Thespiae "^ liberum 
oppidum, Lebadea:*^ nee cedentes Athenis claritate, quae 
cognominantur Boeotiae Thebae, duoruni * numinum Liberi 
atque Herculis (ut volunt) patria. Et Musis natale in ne- 
more Heliconis assignant. Datur et his Thebis saltus Ci- 
thaeron/ amnis Israenus.^ Praeterea fontes ^ in Boeotia, 
Q^dipodia, Psamathe,' Dirce, Epicrane, Arethusa, Hippo- 



Cap. XII. 1 Psammathe Gronov. et al. vett. Psammate Lugd. Erasmi. Mox, 



NOT^E 



* Anthedon'] 'AvOrjSiv irdXiy Bojcorias, 
Stephano : in Boeotico littore, contra 
Euboeam, Strab. lib. ix. p. 404. 

I" Onchestosi "Oyxvi^'^os Homero in 
II. B. 506. 'Oyxrio''rhs Strab. lib, ix. 
p. 410. Nunc Diminia, Aifi-qvia, quod 
ibi sementes bimestri spatin vix tel- 
lus ferat ; nam, ob exnndantes aquas 
vicini laciis, ante Aprilis exitum fieri 
satio non potest. 

•^^ Thespice] Qeffirial Strab. lib. ix. 
p. 409. sub Helicone monte : ubi ru- 
dera oppidi superesse modo jam turn 
aevo sno ipse prodidit : testantur 
etiani inscriptiones ibi repertze nu- 
per, a vico Neochori pass, mille. Ho- 
mero 11. B. 498. ©eWeia. 

•^ Lebadeal Ae)3a5ia Straboni, pag. 
414. A€;3a5eia Pausan. lib. ix. p. GOl. 
Aen^dSfia Harpocratioiii, |). 185. In 
inscriptione niipcr reperta, AEBA- 
AEIEHN, Hodie Livadia. Hie Jovis 
Tropiionii fanum, de quo Liv. lib. 
XLv. p. 580. 

* Thehtr, duorum} Exscripsit liaec 
Solinus, cap. 7. p. 23. 0f)/8ai Boiwtioi. 
Incolis Tiva, non, ut vulgo efferiint, 
Sliva, vel Stiues : dictionc ab bis vo- 
cil)us conflata els ©VjjSas.^' In nuni- 
mis antiquis est 0E. 07J/3a'E7rTa7ruAos, 
Thcbe septemporlis, et 0EBH 07j/3a 
'EiTTaTTuAos, BoiwTwi' "jjSa, Thebe seplcni' 
porlis, Uccoloruin Jlos ct decus et robur 
est. Et in alio pariter e Gaza rcgia 



KABI. KaS/U6fft»/ "AoTu, Boicirwi' 'IffxiJs. 
Civitas Cadmeorum, robur Baotorum. 
Cadmei, Thebani : quoniam Thebae 
sunt a Cadmo conditae. Et HIKE, 
'HpaKKfla 'Iffx^i Ka5iJ.e7ot 'Eintpaviis, 
Herculeo robore Cadmei percelebres.' 
Ed. sec. 

f Citharon'\ KiOaipiiv Straboni, pag. 
409.juxtaTheba3. 

? Imnetms'l 'Icinivhs, irorafxhs Botai- 
Tias, Stephano. 'l<Tp.(vhs DicaEarcho, 
p. 167. 'Icfx-fivios. Pausan. lib. ix. p. 
556. 

'• PrcElerea fontes'] (Edipodiam, 
Psamathen, Arethusam, Dircen, Hip- 
pocrenen, et Aganippen, Solinus ap- 
pcllat, cap. 7. p. 23. Scholiastes 
Nicandri in Theriac. p. 40. "Vap-adt), 
KpTjinj iv Boiwria. Pausanise hi me- 
niorantur lib. ix. Oi5tiro5(a KpfyvT), p. 
569. sic nuncupato fonte, quod in eo 
paternae caedis cruorem (Edipus ab- 
luerit. AlpKT), p. 758. a Lyci iixore. 
Schol. Pindari, p. 104. AipKrj, irnyh 
iv &i]$ats. ' Ay afiinrrj, in Helicone 
monte, p. 584. rapya(pia Kp{}ini, p. 
548. De Gargaphie, Herod, lib. ix. 
n. 19. et Ovid. Met. iii. 155. 'Ettj- 
KpT)Kr;, Dorice 'EiriKpdva, a Capella 
mcmoratur lib. vi. cap. de tertio si- 
nu Europa;, p. 210. In Plinianis li- 
bris hactenus editis, pcrjiciam F.pu 
granca. 



748 



C. PLINII SECUNDI 



crene, Aganippe, Gargaphie. Monies extra praedictos,' 
Mycalessus,J Hadylius/ Acontius.^ ' Reliqua oppida, 
inter Megaram et Thebas : Eleutherae," Haliartus, Plataeae, 
Pherae, Aspledon, Hyle,' Thisbe, Erythrae, Glissas, Copae : 
juxta Cephissum amnem Larymna, et Anchoa :" Mcdeon,° 
Phlygone, Acraephia,* p Coronea,'' Chasronea. In ora au- 
tem infra Thebas/ Ocalee/ Heleon/ Scolos, Schoenos, Pe- 



Epigranea edd. vett. et Gronov. — 2 Adylisus edd. vett. et Gronov.— 3 Hile 
edd. vett. et Gronov. Paulo post, juxta C. a. Lamia et Anichia in iisdem. — 4 
Grephis Gronov. et edd. vett. — 5 Ocale, Elceon in iisdem edd. etmox, Sccenos, 



NOTiE 



' Extra pradidos'] Praeter Helico- 
nem et Cithaeronem. 

J Mycalessus] MvKaXriffahs, ab urbe 
cognomine, de qua mox. 

^ Hadylius] 'A5i5Xios Dorica lingua, 
pro 'HSuAios. Vide Notas et Emend, 
num. 36. 

' Acontius] 'AK6i>riop opos Strab. lib. 
IX. p. 410. et Plutarcho in Sylla, p. 
464. 

" Eleuthercs'] 'E\(v6ipa,l Stephano. 
'AXi'opTos Pausan. lib. ix. p. 590. n\d- 
raiu Homero Iliad. B. 504. ubi Didy- 
mus Scliol. Tots VlKaraias vocat : inco- 
las Tl\araius Pausanias, initio lib. ix. 
*apat Straboni, in Tanagrica Boeotias 
regione, prope Mycalessum lib. ix. 
p. 405. 'Ao-ttAtjSwj' Stephano, et Stra- 
boni, p. 414. "T\7j Homero II. B. 500. 
et Straboni, p. 407. ©iV/Stj, Stephano, 
et Homero 11. B.502. 'Epvdpal Home- 
ro II. B. 499. et Strab. p. 409. TXlcraas 
Homero II. B. 504. ubi Eustathius, 
p. 269. TAiWas, rxiffeavTOs. Kunai 
Stephano, et Dicaearcho, p. 166. Ho- 
die Topoglia, juxta Copaidem lacum, 
quem alii Cephissidem vocant, cum 
Strabone, pag. 406. quod Cephissiis 
amnis hunc impleat : cui lacui nomen 
iicdie est, non Lago Stiro, ut quibus- 
dam creditum, sed Liinni tis Livadias, 
MfAvn TTJs Mfiayias, et Lago di Topoglia. 



" Larymna, et Anchoa] h6.pvp.va et 
'A7x<5'j, juxta Cephissum amnem, 
Straboni, lib. ix. p. 406. Vide Notas 
et Emend, num. 37. 

Medeon'] MeBewv Stephano, et 
Homero Iliad. B. 501. ^\vy6viov in 
Phocide, Stephano, et PausaniaE, lib. 
X. p. 613. 

P Acrcephia] 'AKpai^ia. Vide Notas 
et Emend, num. 38. 

1 Coronea] Kopdufia et Xaipdi'da, 
in oppidis Boeotiae mediterraneis, 
apud Ptolem. iii. 15. Haec Plutar- 
chi natalibus clara. 

' Infra Thebas] An infra Bceotias 
Thebas? an vero etiam illud infra 
Thebas nomen oppidi est in ora po- 
siti, quod 'Tirod-fi^as Homerus vocat, 
Iliad. B. 505. O'l re TlXiraiav ex<"'» V^' 
o1 TXiaaav 4v4p.ovTo, O'i ff 'tiroOij^as el- 
Xov iVKTlp.iVov -moKUOpov. 

* Ocalee] 'flKaA-e'ij Homero Iliad. 
B. 501. ubi Didymus postea vocatam 
ait 'nuaKetav. 'EXediv pagus Tanagri- 
cus, Straboni lib. ix. p. 404. cui a 
paludibus nomen est. Homerus II. 
B. 597. ^x"^"^" ''■*> ^Ku\6y re laudat. 
txo'tfos Thebis distat stadiis l. nt 
auctor Strab. lib. ix. p. 408. SkwAos 
sub Citha?rone est: nerew;/ agri The- 
bani pagus, prope vianj quae ducit 
Anthedona, eis rrjv 'Avdyj^Sva. Strab. 



NAT. HIST. LIB. IV. 12. 



749 



teon, Hyrie, Mycalessus, Hilesion/ Pteleon, Olyros," Ta- 
nagra " liber populus : et in ipsis faucibus Euripi, quem 
facit objectu insulae Eubceae,'^ Aulis ^ capaci nobilis portu. 
Boeotos Hyantas " antiquitus dixere. 

Locri deinde Epicnemidii cognominantur, olim Leleges^ 
appellati, per quos amnis Cephissus ^ defertur in mare. 
Oppida : Opus,'' unde et sinus Opuniius,^ Cynos. Phoci- 
dis in littore unum Daphnus.'' Introrsus in Locris, Elatea/ 
et in rip Cephissi (ut diximus) ** Lilaea, Delphosque ver- 
sus : Cnemis/ et Hyarapolis. Rursus Locrorura ora, in 



P. Hyrice, M. Hyrescon, Deinde, pro Olyros, Cliiffl. Ollarum. — 6 Codd. Da- 
lec. objecta insula Eubcca. — 7 Ita codd. Hardiiini et Chiffl, cum edd. Hardiiin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Opus, unde Ojnmtius sinus edd. vett. et 
Gronov. 



NOT;E 



p. 410, 'rpl-n, Homero II. B. 496. et 
Suidae : Stepliano, 'Tpla, Trpbs rhv Eu- 
pi-Kov. Efedem Hysice, "taiai appella- 
tae a Pausan. lib. ix. p. 545. et Strab. 
p. 404, ubi et MvKa\7i(Tcrhs pagtis Ta- 
nagricns dicitur, in via qua Thebis 
Chalcidem Eubaae itur. 

' Hilesion} ElAeVjov. Vide Notes et 
Emend, num. 39. 

" Pteleon, Olyros] In Mss, Pteleon, 
ollarum, 

" Tanagra] Ab Aiilide stadiis xxx. 
dissiluni Tafaypaiwi' iroKixviov, Strab. 
lib. IX. p. 403. 

" Anns'] AuAiy, portus inclytus sta- 
tione quondam miile naviuni Aga- 
memnoniae classis, inquit Liv. lib. 
XLv. p. 580. et Mela ii. 3. Ne rude- 
ra quidem hodie Aulidis siipersunt, 
Solinus, cap. 7. p. 23. ' Euboea insu- 
la laierum objectu efficit Aulidis 
portum.' 

" Hyantas] "tavras Strab. lib. ix 
p. 401, iidem et Leieges olini appel 
lati, ex eodem Strabone, Scymno, p 
24. et Solino, cap. 7. p. 23. De Hy 
antibus multa Pindari Scliol. p. 50 
et 155. 



> Olim Leieges] Testis Hesiodi ver- 
sus, quem Strabo recitat, lib. vii. p. 
322, "Hrot yap AoKphs Ae\e'7&>v -rjyfiffa- 
TO Aawj', Pars In fuere Boeotiae : So- 
linus, loc. cit. ' Boeoti iidem sunt qui 
Leieges fuerunt, per quos defliiens 
Cepliissos amnis in maria conditur.' 
'EmKvrtfMiSioi porro a Cnemide montc 
oppidoque ejus oree cognominantur : 
Strab. lib. ix. p. 425. 

^ Cephissus] De quo dictum est, 
cap. 4. 

'^ Opus] 'Onovs, 'Oirovvros Straboni, 
p. 425. ubi et 'Onovmios K6\iros, et 
Kvvos Opuntiorum navale. Kvvos Ho- 
mero 11. B. 530. Cynum Locridis, em- 
porium Opuntiorum, vocat Liv. lib. 
XXVIII. p. 321. 

'' Daphnus] Aa(pvovs Straboni p. 
410. et 424, 

<= Elateit] 'EAaT€(o Stcphano, et 
Appiano in Syriac, p. 98. Straboni p. 
407, et Ptoleni. in, 15, 

'^ Ut diximus] Cap, 4, 

* Cnemis] Kvr]/xiS(s x'^p'^ov ipvfxvhv, 
munitum oppidum, apud Strabon, p. 
220. 'Xdixno\is, Homero II, B. 521, et 
Pausan, lib. x. p. 609. Straboni, p. 



750 



C. PLINII SECUNDI 



qua Larymna,' Thronium/ juxta quod Boagrius amnis de- 
fertur in mare. Oppida : Narycion,'' Alope, Scarphia. 
Postea Maliacus sinus ab incolis' dictus : in quo oppida, 
Halcyone, Econia,J Phalara.'' 

XIII. Doris deinde, in qua Sperchios,' Erineon,™ Boion, 
Pindus, Cytinum. Doridis a tergo mons est CEta.° 

XIV. Sequitur^ mutatis saspe nominibus ^monia: ea- 
dem Pelasgicum Argos, Hellas, eadera Thessalia, et Dry- 
opis, semper a regibus cognominata. Ibi genitus rex no- 



NOTiE 



416. Livio quoque, lib. xxxii. p. 388, 
Utraque versus Opimtem, et Eiibce- 
ani posita, procul et Delphis. Qiiam- 
obrem hac verba, versusque Delphos, 
ad Lilaeani, mutata interpunctione, 
retulimns. 

f Larymna] Haec Locridis Larym- 
na, inferior appellata, ad ostia Ce- 
phissi amnis. Strabo, p. 405. Adpvfx- 
va. 

s Thronium] Id acceptum ex Ho- 
mero, Iliad. B. 533. @p6vt.6u re, Boa- 
•ypiov a,fji.<t>l phOpa. 

'' Narycion] Nopv| et fiapvKiop Ste- 
phano. 'AXJiTTj deinde Straboni, p. 
426. et Diodoro Sic. Bibl. lib. xii. p. 
101. 'AXun-n Thncyd. lib. ii. p. 117. 
Denique '^Kdp^na AouplSos, prope 
Thermopylas, Stephano, et Appiano 
in Syriac. p. 98. 

• Ab incolis] Ab incolis, iuquit, si- 
nus hie nomen traxit. Ii Straboni 
MoAieis appellantnr lib. ix. p. 416. 

J Halcyone, Econia] Halcyonen- 
sium iinicum, quod quidem sciam, 
monumentum extat in numrao Se- 
veri Imp. ex aere minore, qui in Pa- 
risiensi nostro Cimelio asservatur, 
cujus epigraphs AAKTONIfiN. De 
Econia nihil compertum. At qui pro 
utraque voce Alalcomenen, Itoniamijue 
substitunnt, confidenter niuiium Ii- 
bris derogant fidem, ut indulgeant 
conjectnrae. 

'' Phalara] ^d\apa a Stephauo,7r(iAis 



QerraXlas dicitur, cujus in confinio 
positcl. In sinu Maliaco a Livio col- 
locatur, lib. xxxvi. prope Lamiam, 
Phthioticae Thessaliae oppidum, de 
quo mox. ^aXwpias Lycophr. vs. 
1147. 

' Sperchios] Ab amne cognomine, 
de quo statim dicemus. 'Zirepx^M 
Ptolem. III. 13. inter Echinum, et 
Sperchii amnis ostia, in Phthiotide. 

^ Erineon] Dorienses, inquitStrab. 
lib. IX. p. 427. regionem incoluere, 
a quatuor urbibus Tetrapolim appel- 
latam. Urbium liaec noniina, 'Epfj/eo;/, 
BSi'ov, Xllvdos, KvriuLov. 

» Qita] Mela ii. 3. ' Novissime 
calcatum Graio Herciili solum, CE- 
taeus saltus.' A Thermopylis et ortu 
Soils, ad occasum Ambraciunique si- 
num porrigitur. 

* Seqiiitur] Transcripsit heec Soli- 
nus, cap. 8. p. 24. et Martian, lib. vi. 
cap. de Thessalia, p. 210. Alfioviav ab 
iEmone rege Thessaliam appellatam 
esse, Strabo docet, lib. ix. p. 443. et 
Dionys. Halic. lib. i. p. 49. et He- 
sych. et Stepiianus : Tle\a(rylav idem 
Stephanus, et Eustatb. in Dionys. vs. 
427. p. 61. Hellas, teste Pausan. 
lib. III. p. 201. ab Hellene rege dicta 
est : a Thessalo, Thessalia, ex eodem 
Strabone, et ex Velleio, lib. i. p. 3. 
Apvo-irls Herod, lib. i. n. 56. p. 21. De 
Dryope, vide Strab. lib. vui. p. 373. 



NAT. HIST. LIB. IV. 14. 



751 



mine Graecus, a quo Grascia :^ ibi Ilellen/ a quo Hellenes. 
Hos eosdem Homerus '^ tribus nominibus appellavit, Myr- 
midonas, et Hellenas, et Achaeos. 

Ex his Phthiotas "^ nominantur Dorida accolentes. Eo- 
riim oppida, Echinus 'in faucibus Sperchiis flurainis, Ther- 
mopylarum "^ angustiae : quo argumcnto ' ' iv. millia pass, 
iude Heraclea, Trachin dicta est. Mens ibi Callidromus : 
oppida celebria,J Hellas, Halos,^ Lamia, Phthia, Aruc. 



Cap. XIV. 1 Pro quo argumento niargo edd. Dalec. et Gronov. aqua- 
rum arguinento. — 2 VaXm&nus legendum putat : oppida cekbria Hallos, 
Halos. 



NOTiE 



^ A quo Gracia'] Steplianus : Vpai- 
Khs, 8 "EWrtv, 6 @(ff(Ta\od vihs, a(p' ov 
TpaiKol 01 "EAAt/j/es. Vide Notas et 
Emendat. num. 40. 

<= HeUen] De Hellene, Thessaliae 
rege Punsan. lib. vii. p. 396. Deu- 
calionis filiiim facit Thncyd. lib. i. 
p. 3. et Strab. lib. ix. p. 432. Eiiseb. 
qiioqiie in Chron. p. 96. "EWriv vihs 
AfVKaKiaivos, a.<p' ov "EWTjves oi rpaiKol 

<) Ilomerus] Iliad. B. 684. ubi de 
Plitiiiap, et Helladis incolis : Mvp/xidSves 
Si KoXevuTO, Kol "E\Ar]ves, koI 'Axaioi. 
Vide etiam Stiabonem p. 433. 

^ PhthiottFl tOiwrai, regioque ipsa 
*0iiTis Straboni, p. 433. Hos Thes- 
saliae contributes esse jussit Augus- 
tus, ut refert Pausan. lib. x. p. 622. 

' Echimts} 'Extfos Phtliioticae ditio- 
nis, apud Strab. loc. cit. in intiino 
Maliaci sinus recessn, apud Scym- 
nuni, p. 25. Ko\irhs Si Kflrai MoAia/cij, 
if T(ji fjLvxv 'Extvos. In Cone. Calched. 
' Petrus Ecbiniensis.' 

s Spercliii] ^irtpxiths Straboni, loc. 
cit. et Ptolem. in. 13. 

'' Thermopyltiruml Liv. 1. xxxvi. p. 
441. ' Extremes ad orientem monies 
Qitam vecant : quorum ()uod altissi- 
nnim est, Callidronion appeliatur: in 
cujus valle ad Maliacum siuura ver- 



gente iter est non latius quam sexa- 
gintapassus: lizp.c una militaris via, 
qua traduci exercitus, si non prohi- 
beantur, possint. Idee Pylac, et ab 
aliis, quia calidae aquae in ipsis fauci- 
bus sunt, Thermopylae locus appelia- 
tur: nobilis LacedaBmoniorum adver- 
sus Persas merte niagis memorabili, 
quam pugaa.' Vide etiam Strab. p. 428. 

' Quo argumentol Ob viarum aspe- 
ritatem : est enim rpax^s, asper. 
Hinc 'HpaKXeiaf Tpax'tva dixerunt. 
Strabe, p. 429. Ab Hercule condi- 
tarn Stcphanns ait, et Eustathius, in 
Iliad. B. p. 320. 

J Oppida celebria'i Fuere, inquit, op- 
pida haec quondam celebria, 'EAAay, 
"AAos, AafjLta, 4>6ta, "Apvrj. Vide Notas 
et Emend, num. 41. ^dla porro non 
regionis modo Phthiotidis nomen est, 
sed et oppidi : Eustath. in Iliad. B. 
p. 320. i6ia n6\is Kol p-olpa. QirraKias. 
Ita etiam Steplianus. — ' At non est 
regionis, sed reginae nomen illiid in 
numnio, qucin Seguinus vulgavit p. 
85. secundae editionis. Caput est 
mulicbre velatum. <i>0IA2. .)(. BA2I- 
AEn2 HTPPOT. Fiilnien. Extincto 
rege Pyrrlio, vidua ejus rcgnnm sus- 
cepit ailuiinistrandum, pupilli tutrix 
(ut videtur) a marito constituta. 
Nam, ut Plotina Trajani, Sabina Ha- 



752 



C. PLINII SECUNDI 



XV. (VIII.) In Thessalia autem Orchomenus, Minyeus ' ^ 
antea dictus : et oppidum Almon,'' abaliis Salmon, Atrax/ 
Pelinna ■.'^ fons Hyperia.* Oppida, Pherae/ quaium a tergo 
Pieris^s ad Macedoniam protenditur, Larissa/ Gomphi,' 
Thebae J Thessaliae, nemus Pteleon : ^ sinus Pagasicus. 



Cap. XV. 1 Mynilus Chiffl. Mynyeus Harduin. 2, 3. Bipont. et Franz. In 
T. autem amnis O. Minyeus Parni. Mox, ab aliis Elmon Venett. Rom. Parm. 
Brix. Aid. Jiint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lngd. 1606. Elz. et Gronov. 
ab aliis Salmon omnes codd. Harduini, item Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. 
et Franz. — 2 Pierus edd. ante Harduin. — 3 Nymphceus edd. ante Brotier. — 



NOTyE 



driani, similiaque cum dicuntur, non 
mater, sed conjux intelligitur, sic 
Phthia non Pyrrhi mater, sed conjux 
agnoscenda est : et vidua quideni, 
quod caput velatum docet.' Ed. sec. 
Aafiia Straboni, lib. ix. p. 433. unde 
Lamiaco bello nomen impositum est, 
quod anno proximo ab Alexandri obi- 
tu coeptum. In Notitia Eccles. Prov. 
Thessalonicae, p. 23. Aafiia. Lamiam 
Livius vocat, lib. xxvii. p. 310. "Apv-q 
denique Stephano Thessaliae iirbs di- 
citur, Boeotorum colonia, "Apvri WAts 
QiT(ra\ias, &iroiKos rrjs BoiUTias. 

* Minyeus] 'Opxofxevhs Mivvevs, op- 
pidum, de quo Pausan. lib. ix. p. 
597. ab Orchomeno Minyae F. unde 
Minyee Orchomenii appellati cives, 
ut ab Orchomeniis Arcadicis distin- 
giierentur. Thucyd. lib. iv. p. 303. 
^OpXOfJ-ivhv rhy Mivvnoy irp6Tfpov KaXov- 
}xevov, vvv Se 'RoLdniov. De oppido lo- 
quitur. Vide Notas et Emend, num. 
42. 

'• Almon] Eadem Vlivva, dicta quon- 
dam, si Stephano fides, ^ivva, inquit, 
•n6Kis QsTTaXias, fi 'np6repov ' A\/J.ii3via, 
Vide Notas et Emend, num. 43. 

•= Atrax] "Arpal, et 'Arpa/cia, irdAty 
®€<T<ra\ias, Stephano. Vicina Peneo 
amni, apud Strab. lib. ix. p. 440. 

'' Pelinna] TleKiuvaiou Strab. lib. ix. 
p. 438. Pelinnaaum Liv. 1. xxxvi. p. 
439. Vide Notas et Emend, num.44. 



^ Hyperia] "fvepeta Strab. lib. ix. 
p. 432. in media Pberaeorum civitate, 
ex eodem, p. 439. atque ex Eustath. 
in Iliad. B. p. 332.—' Falli Hesychium 
putamus, qui 'tirfpeiav ait esse twv 
^aii.K<tiv Tr6\iv KaX Kpi)VT]v, cum nemo 
alius ejus oppidi meminerit in eo 
tractu, ac 4>€pwj' Kp^vriv dicere tan- 
tummodo debuisse videatur.' Ed. 
sec. 

f Phera] *epoi, in mediterraneo 
Thessalia?, CI/ pieoro-yetaGeTToAias, p. 24. 
Harum meminit etiam Pausan. lib. ii. 
p. 127. ^epwv ruv iv ©eTraAiq;. 

B Pieris] Vel Pieria regio, de qua 
cap. 17. Male in libris editis : Pie- 
rus, quod montis nomen, de quo mox 
Plinius. 

'' Larissa] hapiacra, Thessaliae oppi- 
dum, juxta Peneum, Stephano. ' La- 
rissa Thessala ' Solino, c. 8. p. 24. 

' Gomphi] TdtKpoi, in Estiotis Thes- 
salia? gente, apud Ptoiein. m. 13. et 
in Notitia Eccles. p. 23. Apud Scy- 
lacem, p. 24. 'AiJL<pivaiov, pro rofxcpoi 
veov. 

J Thebtb] Qri^ri Qeffffakias rrjs ^6iu- 
TiSos Stephano, et Scylaci, p. 24. In 
Cone. Sardic. ' Modestus a Thessalia 
de Thebis.' Maritimum emporium 
Thessalorum Livius vocat, 1. xxxix. 
p. 495. 

■^ Nemus Pteleon] Juxta urbem cog- 
nominem, quas Straboni lib. ix. p. 



NAT. HIST. LIB. IV. 15. 



753 



Oppidum Pagasae,' idem jjostea Dcmctrias dictum,'" Tric- 
ca," Pharsalici campi cum civitale ° libera, Cranon,P lletia.'' 
Monies Phthiotidis, Nymplicus,' ' quodam topiario natura; 
opere spectabilis : Buzigaeus, Donacesa, Bermius, Dapliis- 
sa, Chimeriou, Athamas, Stcphanc. In Thcssalia sunt 
quatuor atquc triginta, quorum uobilissimi, Ccrceti,'^' O- 
lympus,' Pierus," Ossa : cujus ex adverso " Pindns et 
Othrys, Lapilliarura sedes : hi ad occasum vcrgcntes : ad 
ortus,^ Pelios : omnes theatrali modo inllexi, caveatis 



4 Cerai Chiffl. ct inox, Pierus in edtl. ante Harduin. — 5 Margo odd. Dalec. et 
Gionov. ad Ortum. Mox, pro caveatis, (|uod testantur omnes codd. Hardiiini 
et Chiffl. omnesque edd. antiq. ante Fiobeuium, cuneatis exhibcut Basil. 



NOTyE 



433. et 435. nreXihv dicitiir. 

' Pagasw] Uayaaal Stiaboni Piie- 
rcporuin navale, lib. ix. p. 43G. a 
Plieris dissita* stadiis xc. sen pass. 
XI. M. CCL. Siniii nonien liodie est 
Golphe d'Armira. 

'" Demctrias dictum'] Exhaust a ci- 
vibus lube Paj^asica, et Demetria- 
dcin transductis, a novi oppidi con- 
(litoie Deinetiio Poliorccta, Paga- 
sarum iiomen anti(iiialiini, Dcnietria- 
dis appellatio invaliiit. Strabo ioc. 
cit. 

" Tricca] TpiKKo. Ptolein. iii. 13. in 
Estiotis,Tliessali-<e gentc. Tpi/cKTj Ho- 
niero II. B. 729. et Hcsych. 

" Cum civitale] ^dfxraKos Scylaci, 
p. 24. inter nrbes Thessaliiu niediter- 
raiieas. Hanc Enipeus ainnis praa- 
terlabitnr, ut auctor est Stiab. lib. 
IX. p. 432. 

•' Cranon] Kpa/zuii/ Straboni, p. 441. 
ct Stephaiio, in iis canipis, qua; 'i'em- 
pe nominantur. 

'1 Ilelia] Ptoicm. m. 13. in Pelas- 
giotide. ThessalijD legione, 'Wtyiov 
pro 'WtTiuv. 

' Nympheus] \nTvfx.(ppopr)(rrhsTUes- 
sali.p nioMs, cujus Strabo uiemiiiit lib. 

Velpli.el Var. Clns. Plinius, 



IX. p. 433. Bepp.iou upovs meniinere 
Ptoleni. in. 13. et Slrab. lib. vii. p. 
338. I'ro Dapldasa, forte Delphusa 
legenduni. I)e ceteris adhuc nihil 
conipertum. 

* Ccrceti] Qui Ptolemaeo iii. 13. 
KepKeT-qffuji dicitur : Livio Cercetiiis 
iiiTliessalia, lib, xxxii.p. 387. Hinc 
corrigcndus liber inissoruni Tlieodo- 
sii, qui Cercerium vocant: ' Epirus, 
Achaia, Attica, Thessalia. Hae fini- 
untur, al) oricnte, iitari /Eg'.x^o: ab 
occidentc, mari Adriatico ; a septem- 
trione, niontibus Cercerio, Olynipo, 
Pclio,' &c. 

' Olympus] Mela ii. 3. ' Olympus, 
Pelion,()ssa, montes gigantum faina, 
belloque meniorati. Hie Musaruni 
parens domus(iue Pieria,' <lvc. 

" Pierus] riieposct nifpioi/ opo? Scho- 
liast a> Tluicyd. ad lib. v. p. 3.'>2. 

" Cujus ex adver.so] Hie Pliniuin 
pro suo more transcribunt Soiinus 
cap. 8. p. 24. et Capella, lib. vi. cap. 
de Thessalia, p. 211. lllvSos efOOpus 
simul ab Hcrodoto quoque copulan- 
tur, lib. VII. n. 129. Ue Lapilhis, 
vide Died. Sic Bibi. lib. iv. p. 271. 



3 B 



751 



C. PLINII SECUNDI 



ante cos'*' septuaginta qiiinqiie urbibus. Flumina Thessa- 
lias : Apidanus/ Phoenix, Enipeus, Onochonus, Pamisus.^ 
Fons Messeis.^y Lacus Boebeis/ Et ante cunctos clari- 
tale Peneus/ ortus juxta Gomphos : interque Ossam ** ct 
Olyrapum nemorosa convalle defluens quingentis stadiis, 
dimidio ejus spatii navigabilis. In eo^ cursu Tempe"^ vo- 
cantur quinque mill. pass. longitudine, et ferrae sesqui- 
jugeri latitudine, ultra visum hominis attollentibus se dex- 
tera laevaque leniter convexis jugis. Intus 9 sua luce viri- 
dante "^ allabitur Peneus, viridis calculo, amoenus circa 
ripas gramine, canorus avium concentu. Accipit ainnem 
Orcon/"" nee recipit, sed olei modo supernatantem (ut 



Lngd. Erasmi, Dalec. Leyci. Frankf. Liigd. ICOG. Elz. et Gronov.— 6 Lam- 
missus codd. Dalec. et Chiffl. — 7 Fans Nesson Vet. Dalec — 8 Cod. Dalec. 
dimidio narigahilis. Spatia ejus in eo, Sfc. et mox in eodem vacant pro vocantur. 
— 9 Margo edd. Dalec. et Gronov. jugis, inlvsve. Vide Not. et Emend, et 
Not. Var. — 10 Ita omnes codd. Hardiiini, et edd. ante Herm. Barb. Euroton 
omnes deinceps edd. ante Harduin. Eurotum niargo edd. Dalec. et Gronov. 



NOTyE 



" Caveatis ante eos"] Hoc est, in in- 
terjacente canipo clansis. A iheatri 
cavea metaphora sumta. Vide No- 
tas et Emend, num. 45. 

" Apidanus, ^-c] 'AmSauhs, 4>oiVj|, 
Stephano: 'Ewttsuj Straboni, p. 432. 
Pharsalnm prteterlabitur : in Apida- 
niim influit, Apidanus in Peneiim. 
'Oz'iJX'^ws, Tzetzae Chiliad. ix. vs. 706. 
Herod, lib. vii. p.423. n. 129. 'AnirSa- 
phs, 'Ov6xo^yos, 'Eviirevs, Kol Tld/xiaoi. 
Phop.nicem in Apidannm flnere, ait 
Vibins Sequester, p. 33G. Ex Olym- 
po labi Enipeura, Livius, lib. xliv. 
p. 559. Hornm plerosque carmine 
complexus Ovid. Met. i. 579. ' Po- 
pidifer Sperchios, et irrequietus Eni- 
peus, Apidaniisqne senex,' &c. 

y Messeis] Mecrartts Straboni lib. IX. 
p. 432. Val. Flac. lib. iv. ' Flevit 
Amymone, flerunt Messeides undae : 
Flevit et efFtisis revocans Hyperia 
lacertis.' De Hyperia diximus initio 



hnjus cap. 

^ Bccbeis'] Boi$7)ts pains .Straboni, 
p. 436. Piieris vicina, et oppidiilo, 
cui Boi'jSrj nomen fuit. Meminit op- 
pidi, lacnsque, Stephanns. Ovid. Met. 
VII. * Juncosaqiie littora Boebes.' 

'^ Peneus'] Uriviihs Graecis : Hodie 
Salumpria. 

•> Interque Ossam] Ita Strabo, pag. 
430. 

<^ Te7npe'] A religione loci nonien 
Iioc primiim inditiim est. Te'/Miros JE- 
olibiis idem est quod Ttfievos, et lu- 
cum fanumqnc significat. Unde Mela 
II. 3. ' Hie sacronemore nobiliaTem- 
pe.' Seqnior deinde jetas amoena 
quaelibetloca Tempe appellavit. 

^ Sua luce viridante'] Ita Mss. Alii 
renidente mali'nt. Pintianns, Peneus 
vera luco viridante. Salmasiiis, p. 153. 
sub luco viridante. 

* Accipit amnem Orcon] Qiiem alii 
Titaresinm, alii Euiotam vocanL Vide 



NAT. HIST. LIB. IV. 16. 



755 



dictum est Homero) '^ brevi spatio portatum abdical : poe- 
nales aquas, dirisque genitas, argenteis suis misceri recu- 
sans. 

XVI. (ix.) Thessalia3 annexa Magnesia est, cujus fons 
Libethra.^ Oppida : lolcus,'' Hormeniura, Pynha, Me- 
thone, Olizon. Promontoriura Sepias.' Oppida : Cas- 
thanaea,' J Spalathra.'' Promontoriura iEantiura.' Oppi- 
da : Meliboea,"' Rhizus, Erymnae : Ostium Penei." Op- 
pida: Homolium," Orthe,^ Thespia?,^ Phalanna,^' Thau- 



ut ap. Strabonem ; Horcon codd. Chiffl. et Dalec. ' Europum Strab. Epit. vid. 
Delr. super Senec. Tiag. par. ult. pag. 469.' Dalec. 

Cap. XVI. 1 Castana Aid, Jtint. Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Lngd. 1606. 
Elz. et Gronov. Custanea Vet. Dalec. Casiana cod. Dalec. Mox Rhisus, 
Erynme Gronov. et al. vett. Rhizus, Erymne Lugd. Erasmi. — 2 Palinna Chiffl. 
Palanna Thome Vet. Dalec. Mox, ThmimacicE Aid. Junt. Basil. Lugd. Erasmi, 
Dalec. Elz. et Gronov. Deinde, pro Dotion, Chiffl. Dormi. Gronov. et vett, 
cdd. exhibent, Dotion, Melilea, Phylace, Potnice, Epiri, Ifc, Vide Not. et 



NOT.E 



Notas et Emend, num, 46, 

* Homero] Iliad. B. 75.5. 

e Libethm] Fons Libethrius, Mag- 
nesias est, inquit Solinus, cap. 8. p. 
24. To Ai'/87j0pa Cononi, apud Phot. 
in Bibl. cod. 186. p. 452, Martiano, 
lib. VI, p. 211. ' Libetris:' Mela; ii. 
3. p. 32. ' Hie Libethra, canninuni 
fontes.' Aei$r]6pi5€s Nvfitpat hinc dic- 
ta; Straboni lib. ix. p. 410. 

•' lokus] 'l(i>\Khs Straboni, p. 436. 
'Opfiiviov eidem, et'Opulvwv, p. 438. 
Hesychio/Op/zTji/os, Tlu^^a Phthioli- 
<lis promontoriiim est, p, 435. An 
pro Pyrrlia, rieipea/ai locum hie habere 
possit, qiiam Tr6\iv Mayvrja-las vocat 
Scholiastes Apoll. ad Argon, ii. 584. 
amplins con-iderandum, M-qGiivTi Ho- 
mero Iliad. B. 71G. '0\i^ui> Straboni, 
p. 436, unus e pagis Demetriadi con- 
tribiitis, 

' Sepias] %r)wias &Kpa, Ptoleni, ill. 
13. Eustalhio, in Iliad, B. p. 327, 
SrjTTias, a.Kpwji)piov if rtp '1u\k^>. 

J Casthuncea] Ita scrips), pro Cas- 



tana, Kacrddi^ata Herod. lib. vn, p. 
444, n. 173, Kaaedvaia Strab, lib. ix. 
p, 443, Lycopiironi tamen Kaa-rdfaia, 
et Stephano, et IMela^ ii, 3. Castunau. 
Sub Pelio monte. 

^ Spalalhra] Urbs niaritima Mag- 
nesia; liTrdKadpa, Scylaci, p, 24, Stc- 
piianus: 'ZiraXidp-q, Tr6\ts QecffaXias. 
'EWdviKos 5e ^ndXaOpav avT^iv (prjaiy. 

' jEantium] AldvTtov Ptolem. iir. 
13. 

'" Meliboea, <^-f.] MeA.i'y3ota, trSXts ©er- 
TaA.ias Stephano : 'Pi^ovs, Tr6\ts Oexra- 
\ia?, eidem : 'Epv/xval Strab. lib, ix. 
pag. 44S. qua; Scylaci, p. 24. et Ste- 
phano Eiipvixeyal. In radicibus Ossae 
iiiontis sitani, ac super Dcmetriadem 
imminere Melibocam auctor est Li- 
vius lib. xLiv. p. 561. Idem p. 395. 
Eurymcnen alteram vocat. 

" Oslium Penei] In Tlierniaicum si- 
num excurreutis. iMela ii. 3. 

° Ilomolium] 'Oix6\iuv Straboni Inc. 
cit. ad Ossam, sivc ad Ossa; niontis 
partem quain "0/«oAov vocat : Scho- 



756 



C. PLINII SECUNUl 



made/ Gyrton, Cianon/ Acharne," Dotion, Melitaea, Phy- 
lace. Porro Epiri, Achaiae/ Atticaj, Thessaliae in porrec- 
tum longitude quaclringentorum octoginta mill, pass.^ tra- 
ditur, latitude centum nonaginta septem millium. 

XVII. (x.) Macedonia ** postea centum quinquaginta 
populorum, duobus '' inclyta regibus, quondamque terra- 
rum imperio, Emathia " antea dicta. Heec ad Epiroticas 



Emend. — 3 Cliiffl. CCIX. mill. pass. Mox, pro centum nonaginta septem, 
qiiotl testantur codd. Regg. Brot. 1. 2. et Editio princeps, ducentorum nona- 
ginta septem extat in Reg. Brot. 5. ducentorum octoginta septem in edd. ante 
Brotier. 



liastes Theocriti Idyll, vi. 103 
caearchns, p. 164. 'O/xoX-nv. Ultra Pe- 
Ileum a Scylace quoqiie locatnr : 
'OfJLoXlov 'yiayi'7]TiKrjs iroAecos, ?; ecTTi ira- 
pa troTafj-dv. 

I' Orthe] "Opdi^u Homerus vocat II. 
B. 739. et .Strabo, p. 440. 

'I Tliespice~\ Thespiarum Thessalise, 
(nam et Boeotiae tiienint) meminit 
Stephanas. At Mss. non Tliespice, sed 
IresicE habent. 

■■ Phalanna'] Ortlieii ipsam, inqiiit 
Strabo loc. cit. quidam pro Phalan- 
niEornm area accipinnt. Est autem 
^d\avva urbs ad Peneiim prope Tem- 
pe, Periliifbicae quondam ditionis : 
sed inde ad Dolopas Athanianasqne 
Perrhasbi a Lapithis relegati. Hajc 
Piialanna est, quam prope Gyrtonem 
Livius collocat, lib. xlii. p. 546. 

" Tliaumacie^ Qavfianovs Straboni, 
p. 434. QavfiaKM StepLauo. Homero 
II. B. 716. ©au/uaKiTj. Situm urbis, 
caiisamque nominis, Livius eleganter 
describit lib. xxxii. p. 384. 

' Gyrton, Cranon^ De Cranouiis 
Gyrtoniisque Thucyd. lib. ii. p. 115. 
TvpTcii'ioi, Kpaviii/iot. Oppida, rvpTcHf, 
Kpavwv Straboni, p. 442. 

" Acliarne] Ila BIss. 'Axappr) Gri£- 
cis. ActfTioj/Stepliano Thessaliae urbs 
dicitur: MsAtrcua quoque, <]iiain et 



NOTyE 
Di- MeXiTfiav a Theopompo appellari ait. 
Denique et <Pv\dKr], iroMs &eTTa\ias, 
quam Thebis Plitliioticis proximam 
Strabo, p. 435. in ipso Othrye monte 
posilau), auctor est Tlieocriti Sclio- 
liastes ad Idyll, iii. 45. 

" Porro Epiri, Acliaice'] Vide Notas 
et Emend, num.47. 

^ Macedonia] Hie pro suo more 
Plinium Solinus et Capella transcri- 
bunt; ille cap. 9. p. 25. iste lib. vi. 
cap. de Macedonia, p. 211. Sic JMela 
II. 3. pag. 31. — ' Macedonian! in qna- 
tuor provincias fuisse divisam num- 
mi testantur inscripti, nPriTHS MA- 
KEAONnN : AETTEPA2 MAKEAONnN, 
et TETAPTH2 MAKEAGNGN. 3Jace- 
donum prima, secundce, et quartce pro- 
vincia-, cum clava Hercnlis. .)(. Her- 
culis caput in altera nummorum parte 
est. Primus est apud Goltziuni, Tab. 
XXII. Alter apud D. de Boze, unum 
ex Academia Gallica, eundemque 
Academiae Inscriptionum Secretari- 
um perpetuuni. Terlius apud D. 
Sherard, qui fuit Smyrna Consul An- 
glicus.' Ed. sec. 

^ Duobus] Philippo Grapciaj domi- 
tore, et Alexandre etiam Asiae. Me- 
la, loc. cit. 

*= Emaihia] Stephanus : 'Hfxadla .... 
7; yiJi' JSiaKeSovia. 



NAT. HIST. LIB. IV. 17. 



757 



gcntes in Solis occasum recedens, post tcrga Magnesiae at- 
que Thessaliae, infestatur a Dardanis. Partem ejus sep- 
temtrionalem Paeonia ac Pelagonia' protegunt a Tribaf- 
lis.** Oppida : -^ge/ * in quo mos sepeliri reges : Beroea:' 
et ^ in regione quae Pieria appellatur, a neraore/ yEginium.'' 
In ora Hcraclea,' flnmen Apilas. Oppida : Pydna,J AIo- 
ros.-^ Amnis Aliacmon.'' Intus Aloritas,^ Vallaei, Phyla- 
caei,"" Cyrrhestae, Tyrissei." Pella colonia.° Oppidum Sto- 



Cap. XVII. 1 Paftngnnia cod, Dalec. — 2 Mgia Chiffl. Mox pro sepeliri, 
quod testantur codcl. Chiffl. et Hardiiin. sepelire habent edd. vett.et G'.onov. 
— 3 Conjiinctio ct non habetur incod. Dalec. — 4 Cinna, Eloros Vet. Dalec. 
f/iina O/oros edd. vett. et Gionov. Mox, Fa/tei, et Phyluccei Haidiiin. 1. in 



NOTiE 



<• Triballis'l McesisE populis,de qui- 
bns libro sup. cap. 29. 

* JEge} Solinus qiioqiie, cap. 9. p. 
26. ' Uibeni quoque condidit, qtiani 
dixit iSj^an, in qua sepeliri reges mos 
erat.' De hoc more Athenaeus lib. 
IV. p. 155. Diodorus in Excerptis, 
p. 2fi7. Justinus vir. 1. et 2. aliique. 
Oppidum Alyal Athenaeo et Stepha- 
no appellatur. In IVIss. JEgia. Alyia 
qnoque Tlieophrasto de Ventis. At- 
yaia Ptolcni. iii. 13. 

■ Bercrnl Be^/Soia Ptolemjco, in E- 
niatliia, iii. 13. Stephano Btpota. In 
Notitia Eccles. p. 21. B(pva pro Be- 
pota, vcl Bep^oia potius. In radicibns 
licrmii niontis a Strabone collocatur, 
lib. VII. p. 330. 

? A nemore] De Pieria sylva, in 
qnam Perseus u Paulo victus autu- 
git, Livius lib. xliv. p, 571. 

'• /Eginium] Meminere hujus oppi- 
di Livius lib. xxxii. p. 387. et Strabo 
lib. VII. p. 327. Alylviov. 

' Heracle(t\ 'WpiKKua MaKsSoi/ias, 
Stepbano : Scylaci, p. 25. 'Hpa.K\iiov. 
Fuit Int'C olim juris /Etolici. Desrri- 
bitur a Livio lib. xxxvi. p. 443. ' Si- 
ta est Heraelea,' inquit, ' in radici- 
bus CFta; mentis : ipsa in campo,' &c. 



Flumine Asopo allui deinde su))jun- 
git, quern Plinii esse Apilam credi- 
miis. 

J Pydna] TlvSva. Vide Notas et E- 
niend. num. 48. "AXwpos deinde Ste- 
pbano, irdKis MaKeSovias. 

^ Aliacmon'] ' AMaKfiaiv Herod, lib. 
VII. n. 127. et Ptolemaeo iii. 13. in 
Pieria. 

' Intus Aloritcc^ Ab oppido, ut qni- 
dein videtur, Aloro, de quo niodo dic- 
tum est : liorum regione, a mari in- 
trorsns recedente, atque in pagos ali- 
quot distributa. 

"' Vallcei, Flnjlactei] A geniino I'ie- 
ria; regionis oppido J\i nomen ha- 
bent : alterum ^vAaKal, Ptolem. iii. 
13. OtroAAai alterum appellatur. 

" Cyrrliesta, Tyrissei] Et his nomen 
dedere oppida duo Emathiffi regionis 
apud Ptolem. loc. cit. Kvpihi, (pro 
Kv^^hs,) et Tvpiffffa. Ki^f5(5os, est Tliu- 
cyd. lib. II. p. 1(>9. A Cyrrho .Syrise 
oppido, ejusdem nominis cum hoc 
INIacedonico, CynliestaB quoque deri- 
vanlur. 

" Pella cnlonia] In numino Hadria- 
ni, apud Patin. pair. 195. Col. Ivi,. 
AvG. Pkll. Cnlonia .Julia Augusta 
Pella. Vetus fuit Macedonum regia, 



758 



C, PLINII SECUNDI 



bi '' civiura Rom. Mox Antigonea,^ ^ Europus '' ad Axiom 
amnem, eodemque nomine/ per ^ quod Rhoedias ' fluit. 
Eordea3,7 " Scydra/ Mieza/'' Gordyniae.^ Mox in ora 
Ichnae : ^ fluvius Axius.^ Ad hunc finem Dardani," Tre- 
res,^ Pieres, Macedoniam accolunt. Ab hoc amne Paso- 
niae gentes '." Paroraei/ "* Eordenses, Almopii/ Pelagones,^ 



Not. — 5 Antigone Vet. Dalec. Antigonia edd. vett. et Gronov. — 6 Vet. Dalec. 
aliud per, — 7 Pkorbcs in eodem codice. — 8 Parocei Cliiffl. — 9 Doboren, Eslrien- 



ubi Philippus et Alexander nati et 
educati. Hujns situni desciibit ac- 
curate Livins lib. XLiv. p. 571. Ho- 
die TO. VlaXarl<Tia, hoc est, parva pala- 
tia, Bera^ensium ditionis. 

V Stobi] 2t6I3oi Ptolem. in, 13. in 
Pelagonla. Stobos Pelagonite Livins 
qnoque nnncupat, lib. xxxiii. pag. 
39G. In Vespasiani nunimo, apnd 
Patin. p. 142. Mvnicipi. Stoben- 
siVM. Ulpianus, lib. l. Dig. tit. 15. 
de Censibns, ' Stobenses juris Italici 
sunt.' 

1 Antigonea] Stephanus qnoque 'A;/- 
riy6vetav Macedoniee adjudicat, ait- 
qiie ab Antigono Gonatae F. condi- 
tam. In Mygdonia a Ptoleniaeo col- 
locatur, III. 13. 

'■ Eu7-opus] Eijpuiros Ptolemaeo, loc. 
cit. in Matia, sive Macetia: et Ste- 
pliano. 

^ Eodemque nomine'\ Hoc est, eo- 
dem aliud nomine, scilicet Europus, 
in Almopiorum regione, apud Pto- 
lern. iii. 13. 

' Rhcedias] Mss. Rhodias. An Aov- 
Uas, Ludias, quem Strab. lib. vii. p. 
330. ex palude fluereait, quam Axius 
aninis implet, jtixta Pellam ? Et Au- 
Slaf prope Axium Ptolemaeus agnos- 
cit. 

" Eordea] 'EopSa'iat geniinae sunt 
Stephano, anibte Mygdoniae regionis, 
quce Macedonia? pars fuit. Eordeam 
urbeni appellat Liv. lib. xlii. p. 545. 



NOT;E 

In Notitia Eccles. p. 21. 'Eopdea. 

^ Scydrd] 2/cu5pa, Ma/ceSowKr; TrdKis, 
Stephano, et Ptolem. iii. 13. in Ema- 
thia. 

" Mieza] Mie^a Stephano, ubi Aris- 
totelis Indus Philosophicns, teste 
Phitarcho, in Alex. p. 668. Apud 
Ptolem. in Emathia, Muefo pro 
Mi'efa. 

" Gordynice] TopSw/a Stephano nrbs 
Macedoniae. Ptolenizeo ropSrjvia. Thu- 
cyd. lib. ir. p. 169. Toprvvia, Utri- 
que corrnpte. 

y IchntB] "IxvcLi, Tr6\is MaKiSovlas, 
Stephano. 'Ix''"^ Herod, lib. vii. p. 
421. n. 123. 

^ Axius] 'A^ihs irorafihs Strab. lib. 
VII. p. 330. In Thermaicuni sinuni 
exit. 

* Dardani] Etiam Dardanorum ur- 
bis in Macedonia positae memiuit Li- 
vins lib. XXVI. p. 288. 

^ Treres] Tprjpes Thucyd. lib. ir. 
pag. 166. et Iliepey, p. 168. Herodoto 
quoque TlUpes memorantur, lib. vii. 
n. 112. Sconiium Treres incolunt, 
quo de nionte dicemus inferius. 

<= Pteonia gentes] Quarum nomiua 
mox recensentnr. Regio ha'c latis- 
sime patuit, contigitque Moesiam et 
Triballos, ubi nimc Bulgaria est : 
quamobrem et pro Bnlgaris nonnun- 
quani accept! : IlaiovfsSiol BovAyapoi, 
inquit Tzetzes, Chiliad, x. vs. 186. 

"^ Parorai] Tlapupaioi Strab. lib. vii. 



NAT. HIST. LIB. IV. 17. 759 

Mygdones. Montes,*' Rhodope, Scopius/ Orbelus.J Dein 
praejacente "^ gremio terrarum, Arethusii,' Antiochienses," 
Idoraenenses," Doberi, yEstraeenses,9 ° Allantenses,'' Auda- 
ristenses,'' MorylJi/ Garcsci," Lyncestai/ Othryonei," ct 



ses Vet. Dalec. et Heim. Barb. Dobevienses, Trienses edd. vett. et Grouov. 



NOTiE 



p. 326. Uapwpeia et Uapwpala Stepha- 
no, Macedoniae iirbs. 

^ Eordenses] 'EopSot Herod, lib. vit. 

II. 185. p. 445. "EopSoj eK ttjs 'EopSi'ar, 
Koi e| 'AX;Uci)Trias "AAiUaiTres, Thiicydidi 
appellantiir, lib. ii. p. 168. 

^ Almopii] Ita Mss. oiiines, iion Ar- 
viojiii. Slepliamis qiioque, 'AAjucon-ta, 
Xc^pa TTJj MaKeSovlas, k, t. \. cujus iii- 
eolEe''AA;ua)7res et'AA/u:i;7rioi. Et in No- 
titia Eccles. Prov. Macedoniee pri- 
niae, 'AA^uoiTTia pro 'AA/j-wvia, p. 21. 

s Pelug:ones] UeXaydves, quorum 
regio TliAayovia, et INlyfjdonmii Muy- 
ooi/ta. De priore Livius lib. xlv. p. 
582. ' Qiiartani Macedonise regio- 
nem Eordei, et LynccstiB, et Pela- 
goiies iiicoliint: juiicta bis Atintania, 
et Styiiiplialis,' &e. Eadeni Tripolis 
est appellata, a tribus oppidis, Azo- 
10, Pythoo, Doliclie. Idem Liv. lib. 
xi>ii. p. 545. De posteriore, Steplia- 
niis : MvySopia, iji.o7pa MaKtSovias. Myi;- 
doiiiin) ditionis fiiit Aiitigonea, de 
<jiia snpra. 

'' Montes^ 'PoSSttt] rh opos, Ptolem. 

III. 11. 

' iSco;>iMs]Scomiiun Tbuoydides vo- 
cat, lib. II. p. IGO. et est monti Kbo- 
dopa; annexiis ; 'S.Kifx.iov, opos, eprj/uof 
Koi fifya, ix^l^^vv TTjr 'PoSi^Trrjs. Hie 
Treres babitaiit, de qiiibiis !supra. 

J Orbelui^ "Op^^Kos INIacedonia! 
mons, Tzetzip, Cbil. xi. vs. 905. et 
Straboni in Epitome lib. vii. p. 32!). 

•^ Dein prajacerite] In iiieditullio 
Macedonian, ab ortii versus occasuni 
fnsi. 

' Arethusii] Ab Arcthusa dicti, de 



qua inferiusliac cap. 

"' Antiuchienscs] Ab urbe Mygdo- 
nise Antiocliia, adcnjiissiniilitiidinem 
in Adiabene Nisibin Macedones 
Mygdoniee qnoqiie Anliociiiam cog- 
noininarunt, ut dicetiir vi. 10. 

" Idomenenses] Stephaniis : Ei5o- 
fceVrj, ir6Kis MaKedovias. In Notltia 
Eccles. Prov. Macedon. p. 21. 'I5o- 

jXtfT}. 

" Doberi, Mslrceenses] Ab oppidis, 
qtiaj A6Pr]pos et Ahrpaiov Graecis. 
Vide Noias et Emend, num. 49. 

P Allantenses'] 'KK\a.vrr) Stephano 
nrbs Macedonia; est, ciijus cives 'A\- 

'1 Audaristenses] Mss. R. 1. 2. Colb. 
1. 2. &c. Adaristenses. Ptolem. iii. 
13. in Pelagonia, prope Stobos, 'Af- 
Sapurrov oppidiim collocat. 

f Morylli] Ab oppido Paraxi* re- 
gionis in Macedonia, apnd Ptolem. 
in. 13. quod M6pv\\os dicitur. 

" Garesci] Quorum oppidum in 
Orbelia Macedoniae regione, apud 
Ptolem. loc. cit. TaplcTKos. 

' Li/«ccste] Quorum regio Ai^Krjtr- 
rls Ptolema?o, loc. cit. ipsi AvyKirrraX 
Strab. lib. vii. p. 323. et Stcpliano 
appellati : Pclagonibus proxin)i. At/y- 
KiaraX Diodoro Sic. Bil)l. lib. xvii. |). 
533. AvyKi)ffTa\ Tliucyd. lib. ii. p. 
108. et eorum oppidum A/'t-kos, lib. iv. 
p. 307. 

" Othryonei'\ Forte ii qui niontis 
''OQpvos, de (pio ca|). 15. aver.sa, sen 
partem borcalent incolerent, ita nun- 
cupate 



760 



C. r-LINII SECUNDI 



liberi Amantini' atque Orestae :'" coloniae, Bullidensis," ct 
Diensis:'°y Xylopolitae/ Scotussaei'' liberi, Heraclea Sin- 
tica, Tymplia3i,'' Toronasi/ 

In ora sinus Macedonici/' oppida" Chalastra,^ et intus 
Phileros/ Lete : ^ medioque flcxu littoris Thessalonica/ 



Mox, Garesti Chiffl. Othrionei Gronov. et edd. vett. — 10 Xilopolita, et mox, 
Tymphei Gronov. et edd. vett. — 11 Ita codd. Haiduini, cum edd. Hardnin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Macedonica oppida Tolet. Mucedonici oppidum 



*' Amnntini] Sive Amantes, sive 
Amantiani, ut Caesar appellat Bell. 
Civil, lib. III. De his eginius III.26. 
Amantiani urbem Orestiadi region! 
Ptolemaens attribuit. 

" Orestes'] Proxime hi Epinim con- 
tingiint, Molossis etiam genti Epiro- 
ticae a Stepliano contributi: 'Opearat, 
MoKoaffiKdv idvos. Macedoniee, a Li- 
vio lib. XXXIII. p. 400. ubi de liber- 
tate iis a T. Qiiintio Flaminio con- 
cessee, ' Orestis,' inqiiit, 'Macedo- 
nnm ea gens est, quod primi ab rege 
(Philippe) defecissent, suae leges red- 
ditae.' Ab Oreste matricida nomen 
Orestiadi regioni factum ait Strab. 
lib. VII. p. 326. Horum prieeipuum 
oppidum AooSfKeiac vocat Thncyd. lib. 
IV. p. 342. 

" Bullidensis] BovWh Ptolemaeo, in 
Elimiotarum regione, prope Dyrrha- 
chium : maritimimi oppidum est in 
Macedonias finibns, quamobrem Illy- 
rico plernmque accensetur: Steplia- 
nus : BvWis, Tr6\LS 'iWvpiSos TrapaOa- 
Aaffcria. Vide qua? diximus iii. 20. 

y Diensis] Alov noXwvia., PtoIemaEO 
III. 13. in Pieria Macedoniaj regione. 
Item Stephano. Ulpianus, 1. l. Di- 
gest, tit. 15. de censibus: ' Dienses 
juris Italici sunt,' 

^ Xylopolita'] s,v\6iro\is in Mygdo- 
nia, Ptolem. loc. cit. 

^ Scotussai] S/fi^Toucrtra Ptoleni. iii. 
13. prope 'HpaKXitay 2,ivTiKijv, a regi- 
one in qua posita est sic cognomina- 



NOTiE 

tam. Hand procul amne Strymone 
collocatur Heraclea Sintice a Livio 
lib. XLV. p. 581. Quamobrem in No- 
titia Eccles. p. 21. 'Hpd/cA.eia ^Tpvfivov 
vocatur. Incolae 'Zivnes &v5p€s Ho- 
niero, ut refert Strabo in Epit. lib. 
VII. p. 331. 

^ Tijmphcei'] jy'ivers'i hi plane a Tym- 
phaais vEtolorum populis, de quibus 
dictum est cap. 3. In Bisaltarum 
regione, aut certe inter Strymonem 
et Axium, sedes hi habuerunt. 

c Toronai] A Torone oppido, de 
quo inferius hoc cap. Sic populos 
gentesque uno veluti orationis ductu 
perstringit, quorum deinde oppida 
singulatim, suo qa*que situ, appeliat. 
Vide Notas et Emend, num.50. 

"^ Sinus Macedonici'} Antonomasti- 
ccijshic sinus Macedonicus appeliatur, 
quoniam e Macedonico mari efBuit, 
ut ait Strab. lib. vii. p. 323. Eum 
alii, et ipse Plinius alias, ac plane 
modo, Thermaicum nominat, e Ther- 
nie oppido: nunc vocant, le Golfe de 
Saloniclii. 

« Chalastra] Stephanns, XdAaa-rpa 
■nSXts ©pciKTjs, irepl rbv Qepfiaiov K6\Trov, 
in Thermaico sinu. 

^ Et intus Pkileros'\ Hoc est, lon- 
gius a mari. Mss. R. I. 2. &c. Pylo- 
ros, quod multo sincerius videtur, 
nv\(i>p6s. 

B Lete] Stephano AtJt'J, ttoXis Mo/ce 
Sovias. Harpocrationi Aitt). Pliuio 
XXXI. 40. LitcE. 



NAT. HIST. LIB. IV. 17. 



7GL 



liberae conditionis. Ad banc a Dyrrhachio ccLXvii.'^' 
millia passuum. Therme.J In Thermaico sinu oppida, 
Dicaea, Pydna,*" Derrha,'' Scionc' Promontorium Canas- 
tra3ura.'" Oppida : Pallene, Phlegra." Qua in regione ° 
montcs, Hypsizorus, Epitus, Halcyone, Leoomnc.'+ Op- 
pida : Nyssos, Phinelon,' Mendae : ' et in Pallencnsi 
Isthmo quondam Potidaea/ nunc Cassandria colonia: 



cdd. vett. et Gronov. — 12 ' Pessime in libris scriptis et edit!?, CXIV. Id 
abstirdiim est, ut patet ex ipso locoi iim situ. Emendandnm fuit, CCLXVIl. 
Hanc enim esse distantiam inter Dyirhacliiuni et Thessalonicam docet accu- 
latissimns scriptor Polybiiis apiid Strab. lib, vii. pag. 323. Id etiani constat 
anctorjtate ipsiiis Plinii intra cap. 18. nbi consentientibns scriptis et editis 
libiis : ' Pliilippi colonia : absiint a Dynhacliio C'CCA'A'F. mill, pass." Bro- 
tier. — 13 Deris Vet. Mox, pro Scione, margo edd. Ualec. et Gronov. Crestone. 
— 14 Ita codd. Hardiiin. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. 
Alcldone Leromne edd. vctt. et Gronov. Mox, Nissos, Bry^ion, Elenn, Menda 
in iisdeni vett. Nissos, Plirix, Eleon, 3Iendie ClnfR. Deinde, Pintian. in P«/- 



NOT^ 

'" ThessaloHica] H o(\ie Saloniki. tnr, r|uemadmodum et ipsa Tlierme 

CCLXVIl. [CXIV.] Polybius et Pallene, de qua mox: quod ea 

loca diu Thraces tenuerint. In Pal- 
leneusi Isthmo, cum Potidasa Scionc 
locatur a Tliucyd. lib. iv. p. 334. 

'" Cdnaslraum] KavdaTpawv &Kpov 
Ptolemaeo, loc. cit. et Herod, lib. 
VII. n. 123. 

" Pallene, Phlegra] In Phle{;r2D lo- 
cum Pallene successit : quare a mul- 
tis pro eadein liabita. Herod, lib. 
VII. n. 123. Trjv fvp via WriVTjv, irpdrepov 
Si ^\(ypr)v KaXeofj.eu7]u. Eadeni liabet 
et Steplianus. 

" Qua in regiotie] In era sinus Ma- 
cedonici. 

I' Nyssos, Pliinelon] Vide Notas et 
Emend, num. .52. 

'1 Mendrt] MeVSr;, -noAts 0pq.KTlS,StC- 
phano. Tliucyd. qiioque, lib. iv. pag. 
334. Incola; Me/'Saroi apnd Allien, lib. 
I. pag. 20. et vinum IMciuhLum. Me- 
la; II. 2. DIende. At Pausaniaelib. v. 
p. 343. MeVSai, in 'f liracia. 

' Polidciu] StraboinExccrptis, lib. 
VII. pag. 330. 1} Trplv fxiv TloTidaia, vvy 



ap\ul Strabon. lib. vii. pag. 323. 
CCLXVIl. per diverticula, ut opinor, 
et anfractus viarum. 

J Tlierme] Qepixr] Stephano, unde 
Tbcrmaico sinni nomen. Ab liac 
trausducti cives fuere Thessalonicam, 
unde a quibusdamipsa Tlierme Tlies- 
salonica credita, ut a Strabone lib. 
VII. in Excerptis, pag. 330. Tzetzes 
Chiliad. \. vs. 175. vicum fiiisse 
Thermen putat, ex quo deinde Thes- 
saloiiicacreverit. 

•* Diciua, Pydna] Vide Notas et 
Emend, num. 51. 

' Derrha, Scione] Ita libri omncs. 
In Nolitia Eccles. Prov. prima; Ma- 
cedonia>, pag. 21. 26(5^ol pro Af/?(5ai. 
Incolse apud Tliucyd. lib. ii. p. 1G9. 
Aepo-oToi. Forte hue pcrtiutt et pro- 
montorium ejusdem nominis, ijiiod 
propeToronem,etCanastra.'nm aI*to- 
lemEPo collocatur, in. 13. Atppls &.Kpa. 
De Scione in hoc tractu Mtla ii. 2. 
2/«wn/ a Stephano Thraciie assigua- 



762 



C. PLINII SJilCUNDI 



Anthemus/ Olophyxos : ' Sinus Mecybernaeus.'^ " Op- 
pida : Physcella,'^" Ampelos,"^ Torone, Singos : fretum, 
quo montem Athon Xerxes " rex Persarum continenti ab- 
scidit, in longitudine passuum m. d. Mons ipse a planitie 
excurrit in mare lxxv. mill. pass. Ambitus radicis cen- 
tum quinquaginta mill.'^ colligit. Oppidum in cacumine 
fuit^ Acrothon/^ nunc sunt Uranopolis/ Palaeorium,* 



lentes. — 15 Holophyxos sinus Mecyherna edd. vett. et Gronov. — 16 Phiscella in 
iisdeni veit. Mycella Cliiffl. Mox, pro Singos, Vet. Dalec. Soggostedes ; CliifR. 
Soggostolos. — 17 ' Georgerinus, Arcbiepiscopus Samiiis, ait anibitum esse 
CLXX, mill, passuum. Taiitae autein altitudinis est nions Atlios, ut Lemnou 
insulam, nunc Stalimene, quadraginta millibus passuum distantem, umbra sua, 
cum Sol ocridit, aliquando tegat, teste eodem Georgerino.' Broiler. — 18 
' Acroathon Pomponio. QuicJam legunt Acrothon, cujus incolae Macrobii cog- 
noniinantur.' Dalec. Mox, margo edd. Dalec. et Gionov. nunc sunt Vrunopo- 
lis, Palao. Tliys. Cleo oppida Cassera. Pro Palceorium, quod ex codd. recepit 
Brotier, Palaotrium habent Aid. Juut, Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Liigd. 



NOT;E 

Se Kaa-ffdvdpeia. A Cassandro Anti- ' 

patri F. Nuinmus Neronis, apud Pa- 
tin. p. 115. Col. Ivl. Avg. Cassan- 
DRENS. Ulpianns, lib. l. Digest, tit. 
15. de Censibus. ' Cassandrenses ju- 
ris Italici sunt.' De Pallenensi Istli- 
rao, Mela eleganter admodum, ii. 2. 
' Pallene,' inquit, 'soli tam patentis, 
«t quinque urbium sedes sit atque 
ager. Tota in aitum abit : angusta 
satis unde incipit. Ibi est Potidaea. 
At ubi laxius patet, Mende, Scione- 
que refereiidae.' 

' ^nt/ie/«i/s]Harpocration, pag. 28. 
'AvdffJ,ovs, woXis MaK^SoviKr], Kal ol air' 
avTTJs, 'Avdefiovi/Tioi. Item Stepliano, 
et prius Herodoto, lib. v. n. 94. pag. 
325. 

' Olophyxos'] 'O\6(l>v^os ir6\is iv 0pd- 
KT), circa montem Athon, Stephano, 
et Thucyd. lib. iv. pag. 325. 

" Sinus Mecybernausi Idem postea 
Toroniciis, aTorone oppido, appella- 
tus : hodie le Golfe d'Aiomana. Vide 
Notas et Emend, num. 53. MriKv^epv-rj 
oppidum fuit Scymno, p. 25. et He- 
rod, lib. VII. p. 421. 



" PAj/sce/ia] HaRcMelae pari terme- 
niorata, ii. 3. p. 31. 

'■'' Ampelos] Eodem prorsus ordine 
Herod, lib. vii. n. 122. p. 421.''A/i7r€- 
\os, Topciuri, 'Siyyos, in Singilico sinu, 
quo hodie le Golfe de Contessa. Sic 
etiam Ptolem. in. 13. Hujus Sin- 
gi incolae 2t77aToi apud Thucyd. lib. 
V. p. 356. 

^' Xerxes'] Haec Solinus a Plinio, 
cap. 9. p. 25. Plinius ab Herodoto 
lib. VII. n. 24. p. 394. a quo et Mela, 
II. 2. ' Qua continenti Alhos adhae- 
ret, Xerxe in Graios tendente, per- 
fossus transjugatusque est, factus fre- 
to navigabili pervius.' Fossam, qua 
montem a continenti sejunxit, fretum 
vocant, quoniam ibi mare immissiim 
ferveat. Athon hodie Monte Sanlo 
noininant. 

y Oppidum. , , .fuit] Inieriisse sig- 
nificat, atque in ejus locum Apollo- 
nian! esse suflfectam, cajus incolee, ut 
prius Acrothoi, Macrobii cognomina- 
rentur. Mela loc. cit. ' In summo 
fuit oppidum Acroathon : in quo, ut 
ferunt, diuiidio longior, quam in aliis 



NAT. HIST. LIB. IV. 17. 



7G3 



Thyssus, Cleonae,*^ Apollonia/ cujus incolae Macrobii cog- 
nominantur. Oppidura Cassera, faucesque alterae Isthmi/ 
Acanthus, Stagira,'' Sithone,'^ f Heraclea," et regio Mygdo- 
nia>- subjaceiis, in qua recedentes a mari Apollonia,^ Are- 
thusa. In ora rursus Posidium,' ct sinus J cum oppido 
Cermoro/ Amphipolis liberum,' gens Bisalta3.*° Dein 



IGOG. Elz. Gronov. Haidiiin. I. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 19 ' Quidain 
leguiit : Acanthus, Singus, Suag7jra, Sitone.' Ualec. Sithimia Pintian. Paulo 
post, Cliitfl. a mari A. Erecliisa, — 20 Vet. Ualec. libera gens Bisalta. 



terris aetas habitantiiini erat.' 
tlioii contracte pro Acrouthon dici- 
lur: cives 'AKp6da)oi, ant ipsum etiam 
oppidnm aTliiicydide appellatiir, lib. 
IV. p. 325. Acrothon Solino, cap. 11. 
p. 31. Herod, lib. vii. n. 22. p. 394. 
'AKpddoov, Qvffos, KAfcorai. 

^ Uranopolis] Ab Alexarcho condi- 
ta, Cassandri Macedoiii* regis fra- 
tie, lit refert Heraclides Lembus, 
apud Athen. lib. iii. p. 98. 

* Pulaorium [Palaolrium'] In Mss. 
PalcEorium, TlaAuitipiof, rectiiis. 

^ Thyssus, Cleoiiee] Habet liaec op- 
pida, prjeter Herod, loc. cit. TImcyd. 
lib. IV. p. 325. QvcTffov, Kal KXfwya?, 
Kul 'hKpo6<iiovs, K. T. X. Clconas in 
Atlio nionte conditas a Clialcidensi- 
bus refert Heraclides in Polit. Clial- 
cid. — ' In nuninio arpenteo Alexan- 
dri M. eoque iiiaxinii moduli apud D. 
dc Boze scriplum est KAE KAtorof- 
wv.' Ed. sec. 

•^ Apolloiiia] Quae, ut diximus, e 
minis Acrotlioi crevit. 

'' Isthmi] Qucni duo sinus efficinnt, 
Sinpitirus, et Strymonicus, in radici' 
bus moiitis Atlio. 

* AcanthuSf Slagira'\ "AKavQos ual 
^rdyeipos Herod, lib. vii. n. 115. p. 
U9. et Thucyd. lib. v. p. 350. "Akuv- 
Oos KoX :ZTa.yeipa Stepliano, et Eusebio 
in Cliron. ad Olynip. 31. Acantlios a 
fossa moutis Alho stadiis septem dis- 



NOT.ii: 

Aero- sita, teste Scynino, pag. 27. Sro^eipa 
Pliilosophi patria. 

*' Sithone'\ Circunijecta regio 2i6w- 
vif] appellata, Mecybernani quoque, 
Olyntlmm, Toronenque complexa, ut 
aiictor est Herod, lib. vii. n. 123. 

s Hcraclea'] Diversa, credo, ab ca 
quEB superius Sintica appellata est. 

'' Apollonia'] Recedens a mari, si- 
nuqiie Thermaico, versus occasum, 
'AwoAKiiiuia et 'AptQovcxa, iroK^is 'EA- 
KriviZts, apud Scylac. p. 25. Steplia- 
no, 'AiToWuivia Ma/ceSo^ias et 'AptOov- 
aa QpaKTis. Hinc Arethusii superius 
memorati. In Ampbaxitide, hoc est, 
in regione circa Axium aninem 'Ape- 
Oovaa collocatnr. 

' Posidium] noa-€j57)ioj', Nepfuni fa- 
nuin. 

i Et sinus'] Qui ab infltiente amnc 
olini Strymonicus apud Straboneni 
lib. VII. p. 331. a viciiio nionte Atho, 
nunc Golfo di monte Santo dicitur: 
aliis tamen Saroiiicus Golfo di Contes- 
sa dicitur: Singiticus ci proxinuis, 
Golfo di 3Jonte iSanio. 

^ Cermorol Ita libri omiies. 

' Amphipolis liherum] Subintellige, 
oppiduin. (jrcumjacentis agri inco- 
l<e Bisaltx appellati. Hinc apud 
Allien, lib. iii. p. 77. in codicibus 
enicndatis legitur, irtpJ riiv Bta-aXrlau 
'AfKpliToKiv. Diodoro Bibl. lib. xii. 
p. 118. B«r(roATiKoc. In Museo nostro 



764 



C. PLINH SECUNDI 



Maccdoniae terminus "" amnis Strymon, ortus in Haemo. 
Memorandum, in septem lacus eum fundi, priusquam diri- 
gat cursum. 

Haec est Macedonia, terrarum iniperio potita quondam : 
haec Asiam, Armeniam, Iberiam, Albaniam, Cappadociam, 
Syriam, ^gyptum, Taurum, Caucasum transgressa: haec 
in Bactris, Medis, Persis dominata, toto Oriente possess© : 
base etiam Indiae victrix, per vestigia Liberi patris atque 
Herculis vagata : haec eadem est Macedonia, cujus uno die 
Paulus " ^Emilius imperator noster septuaginta duas urbes 
direptas vendidit. Tantam differentiam sortis praestitere 
duo homines." 

xviii. (xi.) Thracia sequitur, inter validissimas Europae 
gentes, in strategias " quinquaginta divisa. Populorum 
ejus, quos nominare non pigeat, aranem Strymonem acco- 
lunt dextro latere. *" Denseletas et Medi,'^ ad Bisaltas usque * 
supra dictos : laevo, Digeri,'' Bessorumque * raulta nomina 



Cap. xviii. 1 Ita codd. Hardaini et Chiffl. Medi, Bisaltas usque Aid. Jiint. 



NOT/E 



Pailsietisi nnmmns ex aere : ©EOC 
KAICAP CEBAcTOC. In aveisa parte 
Europa tamo insidet : cum epigra- 
phe,AM*inOAIT. 

™ Macedonia termimisl Ha Seylax, 
p. 20. et Martian, lib. vi. cap. de 
Macedonia, p. 211. Sxpu/ttajj', 'Srpvfj.6- 
vos Graecp. 

" Paulus~\ Devicto Perseo Macedo- 
iiiae rege. Vide Liv. lib. xliv, sub 
fineni, et initio lib. xlv. A Paulo 
^milio has urbes una hora direptas 
ait. Plutarchus in ejus Vita, p. 271. 
'Ey Sipa ixta. . . .k^^ofJiriKovra, -niKas -Kop- 

° Duo homines] Alexander M. et 
Panlus /Emilius. 

■' In strategias] '2rparr)yl.a^, Preefec- 
turas. 



'' Dextro latere] Meridional i. 

' Denseleta et Medi] De his egimiis 
cap. 1. Flinium hie de nioretranscri- 
bunt Solinus, cap. 10. p. 27. et Mar- 
tian, lib. VI, cap. de Thracia, p. 211. 

•' Digeri] Stepliano, A'vyripot, tOvos 
QpaKiov, ex Polybii lib. xiii. 

*= Bessorumque] BectriK^ ffTpar-qyiu, 
Bessica Tiiiaciae prafectura, supra 
Masdicam, apud Ptolem. iii. 11. Ho- 
rum urbs priniaria Philippopoiis : 
alias Coeletis, quae gens Bessorum 
fuit, attributa. — ' Eadem Bessa for- 
tassis vetusta nomenclatione appel- 
lata: Bessae enini in Thracia mentio, 
non in Itinerario modo Antonini, sed 
et in lege 30. de Decurion. Cod. 
Theod.' Ed. sec. 



NAT. HIST. LIB, IV. 18. 



7G5 



ad Nestum ' amnem Pangaei mentis ima^ ambientem, inter 
EIethos,s Diobessos, Carbilesos : inde Brysas,'' Sapaeos,' 
Odomantes.J Odrysarum ' gens fundit Hebrura,'' accolenti- 
bus Cabyletis, Pyrogens,^ Drugeris, Caenicis,"' Hypsaltis,'" 
Benis,° Corpillis,'' Bottiaeis,' Edonis."^ Eodem sunt in 
tractu' Selletae/ Priantse," Doloncas/' Thyni/ Coeletae " 



Basil. Lngd. Erasnii, Dalec. Elz. et Gronov.— 2 Chiffl. ima Pangai montis. 
Vet. Dalec. Pangai montis Orbeliw ima, S^x. Mox, Gronov, et edd. vett, Dio- 
besos.—S Vet. Dalec. Otiinjsarum. Mox, pro Junilit, quod exhibent Chiffl. 
Haiduin. I. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, infundit liabent Aid. Jiint. Basil, 



NOTiE 



*' Ad Nestum] Nea-rhs, Netrtrbs, Metr- 
r6s. Vide Notas et Emend, num. 
54. Graecis liodie Mestro appellatiir. 

s Elethosl Afaiovs videtnr iios ap- 
pellasse Thueyd. lib. i. p. 1G6. Dio- 
bessos vera Aiovs, pag. 1G5. qui Dio- 
bessi nunc cognoniinantur, quoniani 
Bessorum, ut dictum est, pUira sunt 
nomina. Carbilesi qui fuerint, non 
liquet. Nisi Ka/Srjiros, quam Tliraciai 
urbem fuisse Hesycliius prodidit lo- 
cum hie habere possit, 

'' Inde Bnjsas] Qui Stephano Bpv- 
KaifiOvusQpaKris. Vide Notas et E- 
mend, num. 55. 

' Sapccos] Qui 2dirai et Sa/rawt 
Stephano. Horum urbes, yEnos, Cyp- 
sela, Bisanthe, 6:c. SairaTot Appiano 
Bel. Civ. lib. iv. p. 650. 

i Odomantes] 'OSoixavTioi, fdvos Qpd- 
Kt)s Stephano. "OSpuo-at quoqUe, quo- 
rum et Dio meniinit, lib. li, p. 462. 
INIartianus, pag. 212. * HebrumOdry- 
siae nives coniplent,' Odomauticai 
regioni Amphipolim Ptolemaeus as- 
signat, III, 13, quam Bisaltic'<£ ditio- 
nis esse diximus: Bisaltiac eidem 
Odrysas Tzeizes ascribit, Chiliad, r, 
vs. 303, ^1 'OSpvcraaii' -rrarplSos Biac\- 
Ti'aj. 

•* Hebrum] "Eff^pos amnis, Plolera. 
III. 11. Nunc Marizu. 

' Cabyletis, Pyrogeris] Vide Notas 



et Emend, nuni, 56. 

"> CiEnicis] Quorum KaiviK^ (T-rpa' 
r-qyia, Canica Thracia: prtcfectura, 
apud Ptolem. iir, 11. Oppidum Bi- 
zya, de quo inferius. Steplianusex 
Apollodoro, Kaivol, edvos QpaKtov. 
Cani Livio, lib. xxxviii. p. 481. 

" Hypsultis'] Qui Stephano, 'Tifrt)- 
AiTKi, KaroiKia @p(fK7]s, ThraciiE prae- 
fectura, verbo"*ij'7;Aij. 

° Benisi Horum BewiKri (nparrryia, 
Bennica Thraciaj prafeclura, Ptolem. 
loc. cit. Oppidum Bivvu sive BeVa 
Stephano. 

P Corpillis'] KopiriWiKTj pr»;fectura 
Thiaciae, apud Ptolem. loc. cit. Vide 
Notas et Emend, num. 57. Horum 
urbs Perinthus I'uit, et Gacos, et 
A pros, 

'1 Bottiais'] BottioIoi. dicuntur He- 
rod, lib, vii. n, 185, p, 445. et Thu- 
cyd, lib. I. p. 38. Laudatur Aristote- 
lis opus de Politia Bomaiaiv a Plu- 
tarcho in Tiieseo, p. 6. 

■■ Edonis] 'HSuivol Stephano, tdvos 
QpaK7]s. Regio 'H5euw/cr?, oppidum 
Apd^rjffKos Thuoyd. lib, I, p, 60. Ho- 
rum nrbes apud Ptolem, ui, 13. 
Gisyma, ct Neapolis, de qiiibus infe- 
rius. 

' Eodem sunt in traclu] Hoc est, 
Hebrum pcrinde accolunt. 

' Scllelw] Prajlcctura SeAArjriKrj 



763 



C. PLINII SECUNDl 



majores Haerao, minores Rhodopae subditi. Inter quos 
Hebrus amnis : Oppidum ^ sub Rhodope Poneropolis ^ 
antea, mox a conditore Philippopolis, nunc a situ Trimon- 
tium''- dicta. Haemi'' excelsitas sex mill. pass, subitur. 
Aversa ejus ^ et in Istruni devexa Moesi, Getse, Aorsi,* 
Gaudag, Clariaeque/ et sub iis Arraei Sarmatse,'' quos Area- 
tas *= vocant, Scythaeque : et circa Ponti littora Moriseni/ 
Sithoniique ^ Orphei vatis ^ genitores obtinent. 



Lugd. Eiasmi, Dalec. Elz. et Gronov. — 4 Termontium Vet. Dalec— 5 Aoti 



NOTiE 



Ptolem. III. 11. Horiim oppidum fuit 
colonia Deultiim, de qua iiiferius. 
Neque Dionis 'S.iaKhai, lib. Liv. p. 
5J5. neqiie Stepliani SuaAtraj, hue 
pertinent, sed supra Byzantium re- 
jiciendi. 

" Priunta'^ Solino qnoque Priantae 
dicti. Ha?c BpiavriK)) regio appellata 
ab Herod, lib. vii. p.418. ubi Xerxis 
iter a canipo Dorisco, de quo mox, 
describitur. 

■* Doloncch'] A6\oyKoi Stephano, So- 
lino Dolonci, cap. 10. p. 27. A Do- 
lonco rege nomen factum ait Eusta- 
tiiius, in Dionys. vs. 323. p. 46. 

" Thyrii] De Lis dicemus ad vi. 41. 

" Caleta] Coeietae qnoque Livio 
appellati, lib. xxxvrii. p. 481. li- 
dem Ccelaletce Tacito Annal. in. pag. 
82. sed corrupte, KoiArjTi/cr; aTpari)- 
yia, sen prcefectura Ptolem. in, 11. 

y Oppidmn] Cceletarum scilicet. 

^ Poneropolis'] Sic ante Plinium 
Theopompus Philippic, lib. xiii. 
teste Suida, verho AovKwv ttSXis. Sic 
appellata, qiiod pessimi quique (Trovr;- 
povs Graeci dicunt)in earn transducti. 
A Philippo Macedone nomen habet, 
ut auctor est Stephanus : non a Phi- 
lippo Caesare, ut quibusdam visum. 
Commodi nummus in Museo Pari- 
siensi, ^lAinnonOAEITfiN. Nunc 
PhilippolL A triplici monte cui insi- 



det, etiam Ptolemeeo, in. 11. Tptp.6v' 
riov. 

=1 Hami] Atixos Ptolem. v, 11. aliis 
AJfios, Paremei monti excelaitatem 
tribuit Solinus, cap. 10. p. 27. et 
Martianus, lib. vi. cap. de Thracia, 
pag. 212. Vide quas diximus ad ii. 
65. Plerisque nunc Cadcna del mon- 
do nuncupatur. 

'' Aversa ejus] Terga dixit Martia- 
nus, lioc est, partem mentis borea- 
lem, et quae in Istrum vergit. De 
Moesis diximus ad iii. 29. De Getis 
et Aorsis dicemus libri liujus cap. 25. 

<^ GaudcE, Clariaque] Mss. omnes, 
Daria-que, 

'^ Arrcei Sarmatce] Ubi nunc Bulga- 
ria est. 

^ Areatas] Forte pro Areotas, 'Apei- 
dras, Martios, bellicosos. Vel potius 
Aroteres, ut sit ilhid Scytharum ge- 
nus, quod Tonios olim Calatinque te- 
nuisse paulo post dicetur. 

f Moriseni] In Notitia Ecclesias- 
tica Hieroclis, ut appellant, inter ci- 
vitates episcopales Thraciae Mdptfor 
scribitur.' Ed. sec. 

s Sithoniique] Regio 'Sidaivia Ste- 
phano. Sed longe hsc disjuncta a 
Sithonia Herodoti, de qua superius 
diximus. Haec, in qua versamur, mon- 
tuosa, et Ponto proxima,ostlisque Da- 
nubii, in Bulgaria; finibus. De hac 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



7G7 



Ita finit ' Istcr a scptemtrione. Ab ortu Pontus ac Pro- 
pontis. A ineridie ^gaeum mare, cujus in oia a Stry- 
nione, Apollonia,J Oi^.synia,'' Neapolis, Datos.^ ^ Intus Phi- 
lippi colonia,'" absunt a Dyrrhachio cccxxv. mill. pass. 
Scotusa,7" Topiiis,° Ncsti amnis ostium. Moiis Pangajus.^ 



Gronov. ct edd. vett. et itiox in iisdem : Arrcci, Sarmatcc distinctim. — 6 Batos 
Chiffl. Paslos Groiiov. et edd. vett. Datos Herm. Barbaras. — 7 Sculusu clvi- 



NOTvE 

cecinit Maro, Eclop. x. 66. ' Nee si nobilitati 
frigoribus niediis Hebriimqiie biba* 
iniis, Sitlioniasque nives hyemis sub- 
eamiis aqiiosip.' 

^ Oijihei vatis] Qiiem Ciconiini re- 
gem, Rhodopesque niontis incolaiii 
fiiisse feriint, circa Hebrum aninem. 
Plinium Soliiiiis, hoc etiani loco, et 
Capella describiint. 

' Ita fiiiit] Hi TliraciaB limites, in- 
qnit. Ntuic enim, perstrictis antea 
ciirsim raptiiiique poptdis ac genti- 
bus, singula dcinceps oppida desig- 
nate aggreditiir. 

J Apolloniti] Inter aiinies Neston ct 
Strymona positani fuisse in ora, Me- 
la prodit 11.2. — ' Hicc Apollonia lo- 
niiiii in Thracia videtiir esse, quani 
Stepbaniis appeilat, 'AnoWwvlav tuiv 
fTrl 6paia)s 'idiycvv.^ Ed. sec. 

^ CEsyinu] Olcrvfiri iv Qpainj ir6Kis, 
Scylaci, p. 26. et Harpocrationi, ex 
Antiphonte. NeW TrrfAji- band procnl 
Phiiippis sitam agnoscit Dio lib. 
XLvu. pag. 348. Utrain(|ue locat in 
Edonidc, quam Maccdoniac ascribit, 
Ptoleni. III. 13. Notitia Kccles. an- 
tiqua, in provincia priniee Maccdo- 
niae, pag. 21. liea WiMs. Memoratur 
in Actis, xvi. 11. 

' Datos] ^ar6s. Vide Notas et 
Emend, num. 58. 

"• Pliilipjn colonia] < ' Pliilippos, qir.ti 
est prima" partis ]Macedonia> civitas, 
colonia,' dixit Lucas in Act. xvi. 12. 
lii sunt Pliilippenses, Panli Epistola 



Hie canipi Philippici, ubi 
Cassius et Brutus devicti. Dio, lib. 
XLVii. Virg. Georg. i. 489. ' Ergo in- 
ter sese paribus concurrere tells Ro- 
nianas acies iterum, videre Pbilippi.' 
Hoc est, seciindo eas Philippi confli- 
gere viderunt, uti jam viderat eas in- 
ter sese concurrere primum Pharsa- 
lia. Pergit enim idem; ' Nee fnit 
indignnm superis, bis sanguine nostro 
Ematiiiam et la>tos Haemi pingues- 
ccre campos.' Hoc est, semel Ema- 
tiiiam, sive Macedoniani, ubi Pbar- 
salia est, semel Tbraciam, ubi campi 
mentis Hi«mi et Philippi. Easdem 
enim Tabulas Geographicas Virgilius 
et Plinius ubiijne seqiiuntur: ctPlii- 
lippos Tliracia; ambo ascribunf. Lu- 
cas auteni in Macedonia, sed extima, 
qiup prius Thraciae fuit, usque ad 
amnem Stryinonem : et nude iter 
Apostolo fnit Ampbipolim et Apollo- 
niaui, et inde Tiiessalouicanj, Act. 
XVII. quod cum Pliniana descriptione 
inirifice couvenit.' Ed. sec— Celsus, 
lib. L. Dig. lit. 15. de censibus : ' Co- 
lonia Philippensis juris Italici est.' 
Nummus Ciaudii apnd Putin, p. 99. 
Col. Avg. Ivi,. Philip. Divvs. Ave 

" Scolusu] Ab ea diversam esse ne- 
cesse est, de qua egimus sup. cap. 

" Topiris] Toirtpls Ptolem. ni. 11. 
Aliis ToTrr;p(5s : in nummis quos citat 
Holstonins, p. 114. TOniPOT et TO- 
riEIPOT. In Notitia Eccles. Prov 
Rhodopcs. p. 21. Th iruphs, (divulsa 



768 C. PLINII SECUNDI 

Heraclea,'' Olynthos.*" Abdera* libera civitas, stagnum 
Bislonum* et gens. Oppidum fuit Tirida,^ " Dioraedis 
equorum stabulis dirum. Nunc sunt Dica39e,'^ Ismaron :"' 
locus Parthenion,'' Phalesina, Maronea ^ prius Ortagurea^ 
dicta, mons, Serrium v" et Zone : ^ turn locus Doriscus " 
decern 9 mill, hominum capax. Ita Xerxes ibi dinumera- 
vit exercitum. Os Hebri."* Portus Stentoris." Oppidum 



tas Vet. Dalec. — 8 Tijrida Chifil. Tinda edd. vett. et Gronov. Tirida testan- 
tiir codd. Harduiui. — 9 Doriscus centum viginti Vet. Dalec. — 10 Cliiffl. a Me- 



NOTiE 



perperam voce, pro Tonvphs,) vvu 'Pou- 

OiOV. 

P PangcBus'\ Xlayyaiov opos. 

1 Heraclea] Sintica appellata sup. 
cap. snb moiite Panga?o. 

■■ Olynthos'] "OAvi/Oos Graecis ad Si- 
tiioniam legionem pertinens, de qua 
egimus sup. cap. Herod, lib. vii. n. 
123. 

* AbderaJ To "A/SSrjpa, Ad Nestum 
amnem, Herod, lib. vii. p. 422. De- 
mocriti patria. Incolap, stupori men- 
tis obnoxii, locum dedere paroemiaj, 
' Abderitica mens.' Unde Marlialis: 
' Abderitanae pectora plebis habes.' 
Libertatem Abderitis restitutani uar- 
rat Liv. lib. XLiii. p. .551. 

' Bistonuiri] Bicttoi'Js Xifjii'ri Ptolem. 
III. 11. Accolae Biaroves Stephano, 
et Herod, lib. vii. p. 418. n. 1 10. 

" Fuit Tirida] Interiisse id oppi- 
dum hac loquendi forma inuuit. Vide 
Notas et Emend, num. 59, 

*■ DiccEcel AUaia, ttoAij QpaKris, Ste- 
pliano. AtKaL6iTo\is dicitur ab Har- 
pocratione prope Abdera. 

** Ismaron'\ ''Icr/xapos ThraeiiE oppi- 
dum in Ciconuni regione, Scymno tes- 
te, et Stephano. Ibi et mons oppido 
cognominis, de quo Maro Georg. ii. 
' Juvat Ismara Baccho Conserere.' 

=' Parthenion] Steplianus : Tlapde- 
i/iov, tt6\is QpaKfjs, 



y RIaronea] Uapd>veia, Thraciae op- 
pidum Harpocrationi. Mela ii. 2. p. 
30. ' Tum Nestos fluvius, et ripis 
ejus adjacens Maronea.' Hinc vinum 
Maroneum, de quo Xiv. 6. 

^ Ortagiirea] Forte Orthagorea, ab 
'Opdayopas Bacchi comite, quem Aris- 
tophanes appellat in 'EkkAtj^. pag.751. 

^ Serrium] 'S.i^pnov opos Appiano, 
Bell. Civ. IV. pag. 648. '2(ppftov &Kprj 
Herod, lib. vii. pag. 400. et Stepha- 
no. Hie Ciconas idem Herodotus, 
Serrheum castellum Livius statuit, 
lib. XXXI. pag. 372. 

*> Zone] Zcvvri, CicOnum oppidum, 
Stephano. Mela ii. 2. ' Serrium, et, 
quo canentem Orphea secuta nar- 
rantur nemora, Zone.' 

" Doriscus] AopiV/cos, Herodoto, loc. 
cit. etHarpocr. Mela, loc. cit. ' Trans 
Hebrum Doriscos, nbi Xerxes copias 
suas, quia nunieronon potcrat, spatio 
mensum ferunt.' Vide Notas et E- 
niend. n. CO. 

'' Os Hebri] Juxta ^num urbem, 
de qua mox. Sic Herod, lib. iv. pag. 
254. n. 90. "EySpos is QaKaaaav rr)v 
Trap' Pdvb^ TToAf. 

e Stenloris] STeVropos. Quare apud 
Gvid.Trist. I. 9. perperam reponunt: 
• Saltus ab hac terra brevis est Sten- 
tora petenii,' pro ' Tcmpyra.' Et 
'ZrevTopiSa Ai/^i/tjc prope ;Enum babet 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



769 



^nos Uiberum cum Polydori tumnlo, Ciconum« quondam 
regio. A Dorisco incurvatur ora ad Macron Tichos cen- 
tum viginti duorum mill. pass. Circa quern locum fluvius 
Melas,'' a quo sinus appellatur. Oppida : Cypsclla,' Bi- 
santhCjJ Macron Tichos dictum, qua a Propontide ad Me- 
lanem '° sinuni inter duo maria porrcctus murus ^ procur- 
rcntem excludit Clierronesum. 

Jamque Thracia"' altero latere a Pontico littore inci- 
piens, ubi Ister amnis immergitur, vel pulcherrimas in ea 
parte "' urbes habet, Istropolin Milesiorum," Tomos," Ca- 



leam. Mox, pro porrectus tnurus, quod habent codd. Hardnini et Cliiffl. item 
Harduiu. Bipoiit. Miller, et Franz, porrectis muris praefenint edd. vett. et 
Gronov. — 11 Numque Thracia Gronov. et edd. vett, — 12 Crunoyi Vet. Balec. 



Herod, lib. vii. n, 58. 

^ ^nos] Aluos Straboni, lib, vir, p. 
319. et Scylaci, pag. 26, Mela ii. 2. 
* Eximia est iEiios, ab ^iiea profiico 
condita. Circa Hebrum Clicones,' 
&c. Prius idcirco AXveiau dictam Co- 
non ait apud Pbot. in Bibl. cod. 
186. p. 453. Negant alii ab /ICnea id 
oppidiini potuisse condi. iiDniim et 
ISIaroneam liberas civitates appellat 
Liv. lib. xxxix, p. 495. De Poly- 
dori timiulo, Soliniis, cap. 10. p. 28. 

s Ciconum] KlKovat Graeci vocant, 
Herod, lib. vii, aiiiqne, 

'' Fluvius Melas'] Haee totidem ver- 
bis Pomponins ii, 2, Me'A.os kSattos, 
sic appellatus, teste Oppiano Halieut. 
IV, 517. quia profundissimus. M4\as 
nigrum sonat. Earn ob causam Pon- 
tum Euxinuni a nostris vocari credi- 
derim, la Mcr Noire. Huic sinui no- 
men est liodie ab JEno oppido, Golfe 
(I' Enn. MiXavos iroTafiov Kal K6\irov 
nieminit Herod, lib. vii. p. 405. 

'Cypselld] Kv\f/e\Aa Ptolein. lu. 
11. Tck Kinpf\a Tliucyd. lib. v. p. 
307. Stepbano, et Appiano in Mi- 
tluid. p. 207. Cypscla Liv, lib. xxxi, 
p. 372, Mela ii. 2, p, 21), ' Turn Bi- 



NOT^ 

santhe Samiorum, et ingens aliquan- 
do Cypsela. Post locus quem Graii 
MoKpbv T6?xos appellant, et in radice 
niagnse peninsiilae sedens Lysima- 
cbia.' 

J Bisanthe] BKrai/flTj Ptolem. iii. 11. 
et Plutarclio in Alcihiade, p. 211. 

'' Porrcctus tnurus] Porrcctus per 
totam Lstbmi longitiidineni murus a 
reliqna Thracia separat ingentem 
peninsnlam, quam Tliraciae Clierro- 
nesum appellant, longissime procur- 
rentem in mare. 

' Jamque Thracia'] Vide Notas et 
Emend, num. 61. 

'" Vcl pulcherrimas in ea parts'] In 
Thracia universa. Vossius in Me- 
lam, p. 125. ires pulcherrimas invitis 
Mss. reponit. 

" Istropolin Milesiorum] A Milesiis 
conditatii. '^larpov n6\iu Mi\T]ffioi ktI^- 
ovaiv. Auctor Peripli Ponti Ei.xini, 
p. XI. 

° Tamos] Tonu, Ovidii exilio ce- 
lebrati. Unde Trist. in, 9, ' Inde 
Tomos dictiis locus hie, quia fertnr 
in illo Membra soror fiatris consecu- 
isse Mii,' Et Trist. iv. 10. 97. ' Cum 
maris Euxini positos ad lanaTomitai 



Delph. el Var. Clas. 



Plinius. 



3 C 



770 



C. PLINII SECUNDI 



latinque/ quae antea Acervetis'' vocabatur. Heracleara 
habuit, et Bizonera '^ terrae hiatu raptam : nunc habet Dio- 
nysopolin, Crunos '^ antea ^ dictam. Alluit Ziras amnis. 
Totum eum tractum Scythas Aroteres' cognominati '^ tc- 
nuere. Eorum oppida : Aphrodisias," Libistos, Zigere, 
Borcobe, Eumenia, Parthenopolis/ Gerania/ ubi PygmEe- 
orum gens fuisse proditur, Cattuzos '^ ^ Barbari vocant, 



et Chiffl 13 Aroteres dicWVet. Dalee. et mon, Rocohe in eodem pro Bor- 
cobe. — 14 Ita Chiffl. omnes codd. Hardnini et Vet. Dalec. item edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et P'ranz. quos Catizos edd. vett. et Gronov, — 1.5 



NOTiE 



Quaereie me laesi Piincipis ira ju- 
bet.' In Notitia Eccles. Provinclje 
Scythiee ascribitur. Niimmus Cara- 
callae in Miiseo nostro Paiisiensi, 
MHTPOn. nONTOT. TOMEnC. 

P Calatinque] KaXa-ris in ipso Ponti 
littore, ef TTf irapaKia, rov Xiivrov, Ste- 
phanus. Scylaci, p. 26. et aliis, KaA- 
Aaris. geminato AA. Et in nummo 
Gordiani Pii, apnd Patin. pag. 372. 
KAAAATIANXIN. lleracleotarum co- 
louia dicitur Memnoni, in Bibl. Piio- 
tii, cod. 224. p. 721. 

1 Acervetis] Mss. quce antea Cerha- 
tis. Vossius in Melam, pag. 125. 
Cerastis, a loco sacro qui Mileti 
fuit, Kepacrrh appellatiis, ut auctor 
Etymologici piodidit, quod ibi fixa 
arietum coiniia ab ApoUine fuisscnt. 

f Bizonetn] Biftirr?, cnjns pars niax- 
iroo terras motii hausla, teste Strab. 



v^aruiv iKpiaeis. Eadem et Stephanus 
babet. In Notitia Eccles. Provin- 
cia; Scythiae tribaitnr. 

' Aroteres] 'Aporripes, boc est, ara- 
tores. 

" Aphrodisias] Scytbiae quoque ac- 
censetiir a Stepbano in Ponti littore: 
'A(ppoSicnas ^KvBias, irapaXia, K. r. A. 
Notitia Eccles. antiqua, in provincia 
Thraciae Europa, pag. 21. 'AcppoStala. 
Cetera oppida, vel nomina potius 
Scytbica, ceteris neglecta scriptori- 
bus, ipsaque etiam 'E.vfxiveia, quan- 
quam Grirca appellatione gaudet. 

^ Parthcnopolis] Inter devicta a 
LucuUo oppida in bac parte terrarum 
ab Eutropio memoratur, lib. vi. p. 
788. ' Inde nuiltas,' inquit, 'super 
Pontum positas civitates aggressus 
est. Illic Apolloniam evertit, Cala- 
tim, Parthenopolini, Tomos, Istrum, 



lib. VII. p. 319. Pagus superfiiit, Bizyam omnem cepit.' 
Bi^div-i) TToKixviov apud auctorem Pe- " Geraimi] Tepdveia. Solinus, cap. 

ripli Ponti Euxini, p. 12. Mela, a 10. p. 28. 'Quondam urbem Gera- 

quo Plinius, ii. 2. p. 9. ' Fuit bic Bi- niam Cattuzam barbari vocant, unde 

zone : niotu terras intercidit : est a gruibus Pyguieeos ferunt pulsos. 

portiis Crunos: urbes, Dionysopolis,' Mauifestum sane in septemtrionalem 

&c. plagam byeme grues fiequentissime 

« Crunos antea'] Ob fontes in agro convolare.' Factum nomen inde op- 

circumjacente scaturientes. Auctor pido : sunt enim at yepavoi, grues. 
Peripli, loc. cit. AiowaSiroAis ivpujov ^ Cattuzos] Vide Notas et Emend. 

wvoixi^iTo Kpowol, 5<ct T^y ruy iyyvs num. G2. 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



771 



creduntquc a giiiibiis fugatos. In ora a Dionysopoli est 
Odessus Milcsiorum.y Flurnen Panysiis.'^ ■' Oppidum Te- 
tranaulochus.' Mons Ha^miis vasto jugo procumbens in 
I*ontum, oppidum hubuit in Yertice Aristasum.'' Nunc in 
ora Mesembria,"^ Ancbialum, ubi Messa fuerat. Astice re- 
gie ^ babuit"^ oppidum Antliium : nunc est Apollonia. 



Flumen PamisuseM. vett. ante Hardiiin. Flurnen Pannisus in qnibiisdam codd. 
— 16 Ita codd. Harduini et Cliiffl. item edd. Haiduin, 1. 2. 3. Miller. IJipont. 
et Franz. Astice regio. Fuit oppidum, 8^c. Groiiow. et edd. \ett. Paulo post, 



NOT.E 



y Odessus HJilesioruni] A Milcsiis 
conditiim, 'OSrjaa-hv ktI^ovo-i Mi\ri(Tioi, 
inqiiit Aiictor Peiipli Fonti Eiixiiii, 
p. 12. Strabo qiioque lib. vii. p. 
319. Inter Calatim et ApoUoniam. 
Caracallaj niimniiis,apud Patin. pag. 
304. OAHCCEITHN. 

' Panysus] ndyva-os. Vide Notas *t 
Emend, niiin. 63. 

^ Tetra?iuuloclius] NovAoxos idem a 
Strabone appellatiir, loc. cit. Me- 
seiiibrianorinn oppidum, juxta nion- 
tem Haemum, ibi incumbeiuem mari. 
TerpavavAoxos ei a quatergeniina sta- 
tione naviiiin nomen est. Locum 
liic Terta non liabet, etsi habere opor- 
tere censuit Hcrmolaus ; cum sit id 
oppidum Thraciai nicditerraueum 
Ptolema-o iii. 11. 

I* Aristccum'\ Ab Aristaeo Apollinis 
F. conditum, cum in montem Hae- 
mum ad IJaccliiim ibi degcntem se 
contulit. Diodor. Sic. Bibl. lib. iv. 
p. 282. 

•^ Mescmbriii] Mt(Tr]fxl3p'ta Scylaci, p. 
27. ceterisqiie Geograi)bis. — ' Olim 
Menembria quasi Men'd> oppidum, 
ut ait Strabo, lib. vii. p. 319. 'A7X10- 
Aos deindc Ploitni. 111. 11. et Mehc 
II. 2. Hie obiter exponcndus est 
ludus Martialis in verbo siniili, \i. 
95. ' Ecce negas, jurasque milii per 
templa Touantis : non credo : jura, 
verpe, per anchialum.' Vel, ut alii 



libri habent, ' per Anchialeni.' Cur 
juras, inquit, Judaee Hierosoiymita- 
ne, per Templum Dei ? Non sic im- 
petrabis fideni : quippe scio te nihil 
a templo limerc, etianisi pejeres. 
(Matth. XXIII. ' Vae vobis, duces cae- 
ci, qui dicilis : Quicumque juraverit 
PER TEMPLUM, nihil est.') Jura, Ju- 
daic, HebraRO tuo idiomate, quod 
ego quoque calleo. Jura, Per Deum 
ipsuin. Utere hac formula "yw-pjn : 
Strangidet me Dcus, si istud patravi 
scelus quod objicis : certe non ausis. 
Juras per templa Tonantis ; jura, 
sodes, per Tonantem ipsum. Ex his 
Hebra;is Uteris fictum nomen a Mar- 
tiale Anchialus est ; sive Anchial, An- 
chialis. Aiebat Scaliger, sed infelici 
conjectura, esse hie Anchialum ab 
7«~»n~D« : quod est, ut quidem in- 
terpretalur, Certe vivit Deus. An 
vero etiam Anchialum vatcs scripsis- 
sef, pro Amchialum?' Ed. sec. 

•^ Astice regio'} Quae Ptolema-o loc. 
cit. 'AffTiK^ (TrpaTTiyia, Astica sen Ur- 
buna Prafectura, quae ab Apollonia 
ad Perintliiim us(piepertinuit. 'AiruA- 
J^oivla quu(|uc post Mcsembriam a 
Scylacc nominatur, p. 27. Mela, loc. 
cit. ' Meseinbria, Anchialos, et inti- 
nio in sinu (Ponti Euxini), atque ubi 
I'outus alterum sui flexum angulo 
fiuit niagno, Apollonia.' Antliium 
vcro "AcOeia Stepliano dicitur ; Apol- 



772 



C. PLINII SECUNDI 



Flumina : Panissa, Rira,* Tearus/ Orosines. Oppida : 
Thynias,e Halmydessos,'^'' Develton cumslagno, quod nunc 
Deultum vocatur, veteranoium;' Phinopolis,J juxta quam 
Bosporus. Ab Istri ostio ad os Ponti pass. dlv. mill, alii 
fecere. Agrippa adjecit lx.'^ ^ Inde ad murum ' supra 
dictum centum quinquaginta : ab eo Cherronesus cxxv.'''" 
mill. 

Sed a Bosporo, sinus Casthenes.*° " Portus Senum : et 



Panyssas, Rysasin quibusdam codd. — 17 Thynnias, Almedessos Aid. Jiint. Ba- 
sil. Lugd. Eiasmi, Dalec Lugd. 1606. Elz. et Gronov. Thynnias Salmydessos 
emend. Herin. Barbaius ex Stephano et Strabone. — 18 Agrippa adjecit qua- 
draginta Gronov. et al. vett — 19 Ita Editio princeps et codd. Reg. Colb. et 
Paris, ap. Brotier. CXXVI. edd. vett. item Gronov. Harduin, Miller. Bi- 
pont. et Franz. — 20 Cosihenes Franzius ; Leosthenes Vet. Dalec. Gasthenes 
Gronov. Susthenes Harduinus in Addend, ad Ed. 1. Mox, Portus Ceron Tolet. 



NOTiE 



Ionia Milesiorum Rbodiorninqiie co- 
loiiia. 

« Panissa, Rira'] Mss. R. 1. 2. 
Colb. 1. 2. &c. Panyssas, Rysas. 
Panysum, credo, adiuic inteliigit, de 
quo proxime antea dictum est. 

^ Teams] Te'apos Herod, lib. iv. n. 
90. ubi de eo anine nuilta. 

s Thynias'] Qvviai Graecis, in Asti- 
ce praefectnra, prope ApoUoniam et 
Halmydesson. Scymnus Cbius, p. 30. 
&vvias Ttjs 'AffTiKrjs QpaKrjs vnapxovff' 
etrxc^Trj, Mefl' ^v ttSMs iarlv cruvopos f) 
'A-KoWwfia. Et auclor Peripli Ponti 
Euxini, p. 14. @vvias evAifXfuos &Kpa 
T7JS 'AffTiKTJi ©pa'/crjy inrdpxovcra' airh Se 
BvyidSos els 'AXfivSriffffhv, k. t. A. De- 
scribit Liijus ora; oppida Ovid. Trist. 
I. 9.35. 

*> Halmydessos] 'AXuv^-qairhs pleris- 
que Graecorum : Herodoto lib. iv. u. 
90, et Stephano, SaA^uSTjo-trt^s. 

' Veteranorumi Subintellige, colo- 
nia. Ptoleiii. lib. m. 13. in mediter- 
raneis Tiiraciae civitatibus, AeoieAros 
KoXcavia, Caracall« numnuis, apud 
Patin. p. 301. et Mamajae, p. 343. 



Col. Fl. Pac. Devlt. ' Colonia Fla- 
via Pacensis Deulton,' non ' Pacife- 
ra,' Ht Patinus interpretatur. Ad 
Panysum amnem. In Novella Leo- 
»lis, Ae'/SeAros. 

J Pldnopolis'] ^ivSttoAis, itJAij irphs 
T<u u6vT(i> Stephano, et Ptolem. iii. 
11. in ipso ore Ponti. 

'' Adjecit LX.J Ita Mss. at editi 
XL. 

' Ad miiriim] Manphv re7xoi' 

™ CXXV. [CXXVI.} Hoc est, a 
muro longo procnrrit in mare Cher- 
ronesus, per cxxvi. niillia passuum, 
quee Cherronesi longitudo est. In 
Mss. R. 1. 2. Colb. 1. 2. Paris. 
CXXV. 

" Casthenes] * Ita constanter libri 
omnes, Casthenes. Nos olim cum ern- 
ditis viris Lasthenes suspicabamur sa- 
tius fore, ut esset pro AeaxrOevrjs, vel 
Aewcrdevtos. Sosthenes rescribere con- 
tra fidem codicuni Mss. non aude- 
mus; tanietsi meminit portns Sosthe- 
nii prope Byzantium Nicephorus 
CP. in historitK breviario, ad annum 
DCCXVii. 'O 5e Aoinbs avas ctSAos tu 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



773 



alter, qui Mulierum cognominatur. Proraontorium Chryso- 
ceras,° in quo oppidum Byzantium liberse conditionis, antca 
Lygos^' P dictum. Abesf a Dyrrhachio septingentis unde- 
cim millibus pass. Tantum patet longitudo terrarum inter 
Adriaticum mare et Propontidem. Amnes : Bathynias/ 
Pydaras, sive Atyras." Oppida, Selymbria/ Perintlms ' 
latitudine cc, pedum ^J" continenti annexa. IntusBizya,**'' 



Partus Serium Pintian. — 21 Longos Vet. Dalec. — 22 Pidaras et Alijras, sive 
Thydas in eodem. — 23 ' Itn bene omnes codd. et Edilio pvinceps. RIale re- 
centiores editiones, ducentorutn passuum.' Brotier. — 24 Byzia Gronov. — 25 



NOTiE 



QpcfKiKcp trpoaitXivaas 'Bo<rir6pcc, t^ \i- 
fiivi T<f Ka\ovfX(V(fj 2,w(r6ive'iw Trpocropfii^- 
frat, Kol aiiTov Sux^'M^ff- CetercE 
naves ad Thracium Bosporum advecta- 
ad Sosthenium portum applicant, et ibi- 
dem hyemunt. Extat et in Antliologia 
Graeca, iv. 25. Leontii Scholastict 
Epigramma in imagineni saltatiicis 
stantis in Sosthenio : hiov^lov 2xo- 
XaffriKov els elK6va dpx'n'^''^p'^Sos lffrafi4- 
vr]s iv r<fi 'ZuKTSfvlcf)' E/yui fiiv 'EAAaSirj 
Bv^avrias, fpddSf S' ecrTTjf^Hxi X^P^itto- 
a'njv iiapi Stj/xos dyn' 'OirTudi -nopBiKJi 
ya7a fifpi^frai' a,fj.<p6Tfpai yap "Avrvyes 
opxv^M-ovs yvtffav Tifufrepovs. llelladie 
dicor Byzanlia : visor ibidem Suevit ubi 
populus ducere vere clioros: Terrarum 
facit cequor ubi divortia : quippe Lau- 
dabat numeros orbis uierque meos.' Ed. 
sec. 

° Chrysoceras'] Xpvaov Keparos pro- 
niontoriuni, lioc est aurei cornns, <le 
quo IX. 20. Piiniiun Solinus cap. 10. p. 
28. et Capella lib. vi. cap. dcTluacia 
p. 212. de more traiiscribunt : et 
Missi Tlieodosii, qnoiuni verba rc- 
citabimus in Notis et Emend, num. 
64. 

P Antea Lyg-os] Vide Notas et E- 
mend. num. 61. 

1 Abcst] Ita Soliims, et IMartinnus, 



locis cit. 

'■ Bathynias] BaQwlas pariter et 
'AOvpas, inter Byzantium et Selyni- 
briam, apud Ptolem. iii. 11. 'Mvpas 
qiioque Stepbano memoratur. 

» Selymbria] 2ijA.UjUj8pfa Stepiiano : 
a Selye sic appellata: Bpi'a enim, in- 
quit, Tiiraciljus oppidum sonat: ut 
Selymbria, vel iTjKvfipia., (sic enim 
Ptolenranus scribit, loc.cit.) sit quasi 
Selyos o[>pidum. De vi vocis Bpi'a ea- 
dom Iradidere Slrab. lib. vii. p. 311). 
et Nicol. Damasc. in Excerpt, p. 491. 

' Perinthiis~\ Eadem HeracleaTbra- 
ciae Perintbus cognominata. Sozo- 
menus iv. 7, Hypatianum Heraclea: 
Perinllii Episcopum vocat. Procop. 
lib. IV. de Aldif. Justin, vicinam By- 
zantio Heracleam Perinthum, 'Hpa- 
KXaav ritpivBov, olim Provinciae Eu- 
ropse nietropolin ait fuisse: tunc vero 
locum post Constantinopolim proxi- 
nnim obtinere. Hodie Pantiro. 

" CC. pedum [passuum] iMss. om- 
nes, CC. pedum. 

^ IiUus Bizya] In Astice regione 
sive prafectura, arx reguni Astarum. 
Stepbanus: BifiWj, n6\is epatajs, rb 
rwv 'AffTuiv ^aa'iKitov. H2ec a Pliuio 
Solinus cxscripsit, cap. 10. p. 28. 



774 



C. PLINII SECUNDl 



arx regum Thraciae, a Terei ''' nefasto criraine invisa hirim- 
dinibus. Regio Casnica/ colonia Flaviopolis/ iibi antea 
Zela oppidum *^ vocabatnr. Et a Bizya qninquaginta 
millia passuum A pros colonia/ quse aPhilippis abest cen- 
tum octoginta octo mill. pass. At in ora amnis Erginus:^*^* 
oppidum fuit Ganos :'' deseritur et Lysimachia jam in 
Cherroneso. 

Alius namque'^ ibi Isthmos angustia simili est/^ eodera 
nomine, et pari latitudine. IHastrant dues urbes utrimque lit- 
tora, quse baud dissimili modo '^ tenuere, Pactye ^^ ' a Pro- 



Voc. oppidum deest in cod. Dalec. — 20 Eginus margo edd. Dalec. et Gronov. 
Mox, Vet. Dalec. oppidum Ganos. Fuisse fertur et Lysimachia in, S(c. — 27 
Cliiffl. similis est. — 28 Pactia Oronov. Mox, Vet. Dalec. sinu. Hm ex, S^c. — 



NOTiE 



^ A Terei] Nota fabula, de qua 
consulendus Ovid. Metam. vi. G47. 
maxime vero Hyginus, fab. 45. 'Plii- 
lomela.' Vide Notas et Emend, num. 
65. Neque niillo habenda in pretio, 
quae de hac re tota habet Aldiouan- 
dus Ornithol. xvii. 6. p. C84. ubi 



ut nondum dirntae ac deletae meminit 
Plinio recentior Ptolemaeus m. 11. 
Av(rtfj.axia. Instauratani denuo exNo- 
titia Antiqua coUiginius: nam in Pio- 
vincia Thraciae Europae, pag. 21. 
rdvos censetur. Favos vero (sic enim 
liabent Mss. non Gonos:) Scylaci me- 



hunc locum aversari hirundines pu- moratur inter Thraciae oppida, pag. 

tat, ob earn potins causam, quod 27. Tdvos juxta Bisanthen apud 

Boreae magis violeutiae pateat: cujus Xenopli. de Exped. Cyri, lib. vii. p. 

venti flatum perhorrescere id avium 411. 



genus constat. 

-'' Canica'] Ubi Caeni incolae appel- 
lati, vel Caenici, de quibus dictum 
est initio hnjus capitis. 

y Flatiopolis] Colonia quoque dici- 
tur, loc. cit. Et in Thes. Goltzii, 



= Alius namque'] Hinc Cherronesi 
descriptionem auspicatur. Alterum 
ait esse in Cherronesi angustiis Isth- 
mon Corinthiaco similem et nomine, 
Isthmos enim appellatur: et latitu- 
dine pari, intervallo nempe quinque 



pag. 239. Nunimus Titi Imp. Col. niillium passuum, ut dictum est cap. 



Flaviopolis. 

^ Apros colonia'] Ptoleniaeo, inter 
urbes Thraciae mediterraneas, "Anpos 
Ko\<iivia. Et Stephano, "Airpos, et in 
Notitia Eccles. p. 21. 



5. Transcribit haec Solinus iisdem 
fere verbis, cap. 10. p. 28. 

<i Haud dissimili modo] Ut Corin- 
thiacarum angustiarum termini sunt 
Lecheae hinc, illinc Cenchreae, sic 



^ Erginus] Meminit hujus amnis Propontidi Pactye, Melani sinui Car- 
Mela II. 2. dia insidet, Isthmique latera duo ob- 

>> Fui^ Ganos] Hoc est, defecit jam sident. 
Ganos : deficit vero et Lysimachia, « Paciye] UaKTvi) Pausan. lib.' r. 

quae in Cherroneso est: hujus enim, p. 19. ceterisque Geographis. KapSi'a 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



775 



pontide, Cardia a Melane sinu, haec ex facie loci ^ nomine 
accepto : utieeque^ comprehonsas postea Lysimachia quin- 
que mill. pass, a Longis muds. Cherronesos a Propontide 
habuit Tiristasin," Crithotem:' CissamJ fluminiiEgos ^9 ap- 
positam : nunc habet a colonia Apro xxii. mill.'' passuum, 
Resiston ex adverse coloniae Paiianae.^ Et Hellespontus,'" 
septera (ut diximus)" stadiis Europam ab Asia dividens, 
quatuor inter se 5° contrarias urbes habet, in Europa Calli- 



29 Cissam etflumini Mgo Vet. Dalec. Mox, alius codex ap. Dalec. nunc a co- 
lonia, omisso liabct. Deinde, pro XXII. quod omnes codd. exhibent, XXXII. 
legitur in edd. vett, et Gronov.— 30 Ita codd. Harduini, Cliiffl. et Ualec. 
item edd, Harduin. 1. 2. quatuor illic inter se edd. vett. cum Bipont. et Frauz. 



N0r7E 



quoque eidem, p. 17. De utraqne 
Strab. lib. vii. p. 331. 

f Ex facie loci] Quod in cordis fa- 
ciem sita sit, inquit Soliuus, loc. cit. 
dicta Cardia est. Alias hujus appel- 
lationis causas Stephanus affert, ver- 
bo KapSia, 

e UtrcEquel Cum e versa deletaque 
Cardia, pro ea Lysimachiam, de qua 
jam dictum est, condidit Lysimaciius, 
nt Pausacias refert, lib. i. p. 17. 
Pactyen similiter exliaustam vicini- 
tate Lysimaclii* Piinius fiuocpie nunc 
auctor est. AvcrifxaxM fuit in Clier- 
roneS'O, a Longo Muro, quinque milli- 
bus passuum, quanta ipsius Istlimi 
longitude est, dissita. 

■• Tiristasin] TeipiWao-js Scylaci, p. 
27. 

• Crithoten] KpiOwri] Scymno Cliio, 
p. 29. urbs Ciierrouesi Hellanico, 
apud Harpocrat. p. 178. Scylaci 

loc. cit. Kp-qOwT-q. 

i Cissam] Crissaui, vel Crcssam po- 
tius, juxta aliud oppidum, cui /Egos 
fluniiiiis nomen fuit, positain : quo de 
oppido egimus pliuibus, ii. 59. Scy- 
lux, in Periplo, p. 27. banc oppida sic 
enumerat : eVrby Se Alyhs -KOTafxhs, 
KpTjffira, Kpi6(OT7j, TlaKrv't], Qua; om- 
nia Piinius iuteriisse significat. — 



• Nnmmus est perrarus ex tere nie- 
diocri, in cimelio P. Cbamillart, cu- 
jua nuu'.mi pars antica Cereris caput 
exbibet,canistro frugibus pleno onus- 
tum : in altera superficie scriptum 
est, Uteris setatem Alexandri M. re- 
ferentibus AironO. hoc est, AiV^"- 
TafiiTuv: cum effigie capr.p, qua; Grae- 
ce est at|, alyhs, unde urbi nomen.* 
Ed. sec. 

^ XXII. mill.] Ita iMss. forte pro 
XXV. Nam ab Apro Resiston dis- 
tare xxvi. mill. pass, auctor est An- 
toninus, quern unnm ex omnibus 
scriptorihus iuvenio bujus oppidi fe- 
cisse mentionem, in itinere ab Apol- 
lonia per Macedonian! usqne Con- 
stantinopolim. Nam quod Riiasdes- 
ton Ptolema^i existimat Piutianus lo- 
cum bic liabere oportere, errat sane 
graviter, cum Rliaedestos extra Cber- 
ronesum sit, ac pro ipsa Bisanllieba* 
beatur; Kesistos in mediluUio rcgio- 
nis sit posita. 

' Pariana:] De qua v. 40. 

'" Et IMlespontHs] Solin. cap. 10. 
pag. 28. Hodie, le Detroit de Galli- 
poli. 

" Vt diximus] Lib. u. cap. 92. Sta- 
dia septem sunt passus dccclxxv. 
Conseutit Strabo, lib. ii. 



77G 



C. PLINII SECUNDI 



polin° et Seston, et in Asia Lampsacum et Abydon. Dein 
promoutorium Cherronesi Mastusia p adversum Sigeo : cu- 
jus in fronte obliqua Cynossema,i ita appellatur Hecubae 
tumulus, static Achseorum. Turris et delubrum Protesi- 
lai/ Et in extrema Cherronesi fronte, quae vocatur Mo- 
lium/ oppidum Eleeus/ Dein petenti Melanem sinum 
portus Coelos," et Panhormus/ et supra dicta Cardia. Ter- 
tius Europae sinus ad hunc modum clauditur. Montes 
extra praedictos "^ Thraciae Edonus," Gigemoros, Meritus, 
Melamphyllos.'' Fluraina in Hebrum cadentia, Bargus, 
Suemus.y Macedoniae, Thraciae, Hellesponti longitude 
est ^^ supra dicta/ Quidam septingentorum viginti mil- 
lium faciunt. Latitude cclxxxiv." ^ millium est. 



—31 Ita Chiffl. cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Melam- 
phyllon edd. vett. et Gronov. — 32 Ita Chiffl. cum edd. Hardiiin. Miller. Bi- 
pont. et Franz, rh est nou habetur in edd. ante Harduin. — 33 Gronov. et edd. 



NOT/E 



" Callipolin^ Hodieque Callipoli, 
freto nomen dedit. Srjo-rbs Straboni 
priEcipua iirbinm dicitur, quae sunt 
in Cherroneso, Abydo opposita, quae 
in Asiee littore est, lib. xiii. pag. 
591. 

P Mastusia^ Maffrovaia &Kpa, Pto- 
lem. Jii. 12. Hie rursuni Solinus cap. 

10. pag. 28. et Capella lib. vi. cap. de 
Thracia, p. 212. Plinium de more 
transcribunt. 

1 Cyjiossema'] Kwhs ffrj^ia. Mela 

11, 2. ' Est Cynosseiiia, tumulus He- 
cubae, sive ex figura canis, in quam 
conversa traditur, sive ex fortuna in 
quani deciderat, liumili nomine ac- 
oepto.' Pollux V. 5. non Hecubae, 
sed insignis cujuspiam canis sepul- 
crum eo nomine indigitari alt. Vide 
Ovid. Met. xiii. 5G9. 

"■ Protesilai] Mela, loc. cit. 'Sunt 
Protesilai ossa consecrata delubro.' 

* /Eolium'] Stephanus, exTheopom- 
po : fiLlSAiov, TTJs ©pciKrjs Xi^povr](Tov 



ttJAis, ThraciccB Cherronesi oppidum, 

' ElcBus'] 'EAaioCs apud Ptolem. iii. 
12. et Harpocr. pag. 98. Straboni, 
lib. VII. pag. 331. 'EAeoDs, et Scylaci, 
pag. 27. Elaeunta in Cherroneso ag- 
noscit etiani Livius lib. xxxi. pag. 
372. 

" Ccelos] Ko7Kos Ai^^. Mela ii. 2. 
'Est et portus Ccelos, Atheniensibus 
et Lacedaemoniis navali acie decer- 
nentibus, Laconicae classis signatus 
excidio.' 

" Panhormus] Portum haec vox so- 
nat omnibus navibus excipiendis ap- 
tum : irdvopfj.os. 

" Extra prcedictos] Hoc est, pra^ter 
Haenium, Rhodopen, Pangaeum. 

^ Edonus] Pars Hsemi, EdonisThra- 
ciae populis viitina. 

y Suonns] Colb. 1. Si/rmus. Colb. 
2. Sermus. 

^ Supra dicta] Hoc ipso cap. ubi By- 
zantium dixit abesse a Dyrrhachio, 
septingentis undecim millibus pas- 



NAT. HIST. LIB. IV. 18. 



777 



iEgaeo mari nomen dedit scopulus inter Teniim et 
Chium '"^ '' verius, quam insula, M\ nomine"^ a specie ca- 
prae, quee ita Graecis appellatur, repente c medio '^ mari 
exsiliens. Cernunt eum a dextra parte Andrum naviganles 
ab Achaia, dirum ac pestiferum. JE^sei pars Myrtoo da- 
tur :^ appellatur '^ ab insula parva, qua? cernitur Macedo- 
niam a Geraesto * petentibus, baud procul Euboeae Ca- 
rysto. Romani omnia haec maria duobus nominibus ap- 
pellant : Macedonicum, quacumque '^ Macedonian! aut 
Thraciara attingit: Graciense, qua Graeciam alluit. Nam 
Graeci et Ionium dividunt in Siculum, ac Creticum, ab in- 
sulis. Item Icarium, quod est inter Samum et Myconum.'^ 
Cetera nomina sinus dedere, qiios diximus.*^ Et maria 
quidem gentesque in tertio Europae sinu ad hunc modura so 
habent. 



vett. CCCLXXXIIl.—U Ita Tolet. Salmaiit. omnes codd. Hardnini et Da- 
lec. item edd. Hardtiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, inter Tenedum et 
Chium Gronov. et edd. vett. — 35 Edd. vett. et Gronov. in medio ; codd. 
CliitH. Hardtiini et Salmasii, item edd. Hardiiin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz, e medio. — 36 Myrtoum appellatur Vet. Dalec. Mox, Geresto Gronov. 
Paulo post, in cadem ed. Charyslo. — 37 Ita codd. Hardnini et Cliiffl. item 
edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, quodcumqve edd. vett. ante 
Harduinum. — 38 Vet. Dalec. Myconem. 



NOTiE 



siuim. Rlissi Tiieodosii : 'Macedo- 
nia, Thracia, Hellespontus, et pars 
sinistrior Ponti. Haec finiuntnr ab 
oriente, mari Pontico: ab occidente, 
desertis Uardaniaj : (Candaviae, cre- 
do, volnere dicere, de qnibns actnm 
est HI. 26.) a septenitrione, flii- 
mine Istro. Patent in longitndinem, 
M. passuum uccxx. in latitudinem 
cccLxxxi. jiixta Plininm Secnndnm 
in eodem.' 

» CCLXXXIV.^ ItaMss. omnes : 
editi, CCCLXXXin. Nisi Theod. 
CCCLXXXI. 

^ Inter Tenum ct Chium] Vide No- 
tas et Emend, num. GU. 

JEx nomine] At^, rpur vox capram 



Sclioliastes, ad Argon, i. 831. Th Al- 
yaiov irfKayos, iK\ri6r) airh vijffov Alywv 
KaXovfifi/T^s. Aliter Festiis: ' ^ga»uni 
mare appellatur, quod crebra3 in eo 
sint insula>, nt procul aspicieniibus 
species Caprariini videantur : sive, 
quod in eo iEgaea Amazonuni regina 
perierit : sive quod in eo /Egeus pater 
Thesci se prircipitaverit.' Suidas ab 
jEgeo Thesei patre appellalionis ca<i- 
sam petit. Vide Eustath. in Iliad. B. 
41. 

J Myrtoo dulur] Hoc est, ;Egaei 
pars quacdani est Myrtonm mare. 

•^ Gerasfo] Euba;ie sunt liapc oppi- 
da, dc quibus cap. 21. 

' Quos diximus] Ut Corinlliiactis, 



sonat. Pliuio astipulatur Apollonii Saronicus, Laconicus, ceterique. 



V 



778 



C. PLINII SECUNDI 



XIX. (XII.) Insulae autem ex adverse Thesprotiae, Cor- 
cyra * * a Buthroto duodecim millia passuura : eadera ab 
Acroceramiiis quinquaginta mill, cum uibe ejusdem nomi- 
nis Corcyra, libeiae civitatis,'' et oppido Cassiope,'^ templo- 
qiie Cassii Jovis, passuum nonaginta septem millia in lon- 
gitudinem patens : Homero '^ dicta Scheria et Phasacia, 
Callimacho etiam Drepane. Circa earn aliquot, sed ad Ita- 
liam vergens Thoronos :" ad Leucadiam Paxoe * duae ^ 
quinque M. discretas a Corcyra. Nee procul ab iis ante 
Corcyram Ericusa/ Marathe,^ Elaphusa, Malthace, Tra- 



Cap. XIX. 1 Tliesproticr, a Buthroto ex codd. emend. Harduinus, enmqiie 
seciiti Miller. Bipont. et Franz. T. Corcyra a Buthroto Ed. pr. Venett. alite- 
qne edd. ante Hardiiin.idqiie revocavit Brotier. Paulo post, liheree conditionis 
Cujac. Obss. X. 35. nt et postea. Mox, pro Cassiope, Straboet Steph. Cassope. 
Deinde Cassiopcei Jovis niargo edd. Dalec. et Gronov. — 2 Paxes edd. vett. 
PaxocE Vet. Dalec. — 3 Blarate Gronov. et edd. vett. — 4 Pytionia in iisdeni. 



aOTJE 



* Corcyra'] Corfu, ab arce quae Ko- 
pv^o) ajjiid Nicetam, lib. in. a.Trh rrjs 
Kopv(prjs, est enini in loco perquam 
edito. 

** LibercB civitatisi Ita libri omnes : 
hoc est, cnjus cives liberas conditio- 
nis sunt. Refert Strabo lib. vii. p. 
329. venisse in parcemiam sane per- 
ridicnlam Corcyraeonini libertatem : 
vnh 'Pocfialcov (XevdepuOelaa, inquitjOUK 
iirrivedrf aW' tVl XoiSopla., irapot/xlav 
eKa^(V 'E\ev6€pa KdpKvpa, x^'f ^tou 
ee\€(S. 

<= Cassiope'} Gellio xix. 1. p. 1051. 
' Cassopeia.' Hodie S. Maria di Cas- 
sope. A Jove Cassio nomen ille por- 
tus accepit, Kacraiov oirri, ceu Cassii 
Jovis foramen, Meminit ejus fani 
Snelon.in Nerone, cap. 22. In Nuni- 
niis quos refert Andreas Marmora 
Hist. Corcyr. lib. i. ex una parte 
KOPKYPAIflN, ex aversa, ZETC KA- 
CIOC. — 'Nummi suntii ficti, veladul- 
terini.' Ed. sec. 

'^ Homero] Odyss. E. 34. Sxep'')" 



Didymus Scholiastes : Sx^P^" 4K<iAf7ro 
7) vrjcros rSiv ^aiaKcov, rb 5e nera. Tavra 
iK\-fj0r) KfpKvpa' rh 8e apxct^Tarou eKU- 
\e~iro ApeTracrj. Sclieriam et Drepa- 
uen Stephanns quoque appellat. Cur 
Drepane sit vocata, varias causas at- 
fert Scholiastes Apollon. ad Argon. 
IV. 983. ex Aristotele et Timaeo pe- 
titas. 

*= Thoronos] Hodie, Isola Melere, 
Vide Notas et Emend, num.67. 

^ Paxce duce] Wdi^oi Dioni lib. L. p. 
546. no|o2 Poly bio lib. ii. p. 136. 
Hodie Paxo et Antipaxo. Leucadia 
est Leucada, ut diximus cap. 2. 

s Ericusa] Nomine proprio nunc 
eae carent. 'EpucovaavTJffos nota eti- 
am Ptolemaeo iii. 14. Mapddrj, 'EAa- 
^ov(ra, Ma\0aK7j, Tpaxfta TliTvwvia, vel 
Tlveiu>yia, Tapax'ta, ceteris scriptoribus 
incognitae, Xlrvxia Stepliano niemo- 
ratur, propc Corcyram, Trapa tq Kep- 
Kvpa.. Pro MapddT] rectius forte Mopo- 
Bovffa, a fceniculis, ut ab erice ' Eri- 
cusa.' Et pro Tarachie forsan Tapt- 



fpiP(u\ov 'tKotro ^ai'fjKOii' is yaTav. Ubi x'c* vel Topix«'a(, a cetariis, et ab iis 



NAT. HIST. LIB. IV. 19. 



779 



chie, Pythionia/ Ptychia, Tarachie. Et a Phalacro ^ Cor- 
cyrae promontorio scopulus, in quern mntatam Ulyssis na- 
vem a simili specie fubula est. Ante Leiicimnarn,' Sybota.^' 
Inter Leucadiam autem et Achaiam permultas, quarum 
Teleboides easdemqueJ Taphiae, ab incolis ante Leucadiam 
appellantur, Taphias,'' Oxiae, Prinoessa, et ante ^toliam^ 
Echinades/vEgialia,™ Cotonis, Thyatira, Geoaris, Dionysia, 
Cyrnus, Chalcis, Pinara, Mystus. 

Ante eas iu alto Cephalenia," Zacynthus, utraque libera : 



Mox, Tarachia. Et a Phalario, Sfc. Chiffl. — 5 Ante Leucadiam Syboia edd. vett. 
et Groiiov. — Tupliice nh incolis appellantur. Ante Leucadiam Thaphius (Ta- 
phiiisis cod. Dalec.) Sifar7iu Oxice, Prinoessa : et ante /Etoliam, &,-c. Pintian. 
eademque Tapliiie .... Prinoessa: et ante, 8{c. edd, vett. et Gronov. eccdemque 
T Zapiolis, Arnoxite Prinoessa : et ante, Sfc. Chiffl. Mox, Nyslrus pro 



NOTiE 



qui illic condirentnr piscibns. 

I" Phalacro] Ptolem. in. 14. et ex 
Arteniidoro Steplianus, ^d\(XKpou, a- 
Kpwrripiov KipKvpas. 

' Ante Lcucimnani] AevKiixva &Kpa 
Corcyrae promontorium oiientale est, 



pliiisve iiisnlis, hae tres ante Leuca- 
diam jaceiit: ceterae ante jEtoliain, 
etsi Teleboidibus pariter accensen- 
dcT, commimiore vocabulo Ecliinades 
appellantur. Ta(piks a Cephalenia 
distat omnino stadiis xxx. auctore 



Ptolema-oloc. cit. Hodie ('«io B/an- Stephano. Tacfos est Scholiastae A- 



co. Cent la id pioniontorium 2,v^ora 
vTJffos Stiaboni lib. vii. p. 324. et Ste- 
phano. Vide Notas et Emend, num. 
68. 

J Teleboides ecedemqne] Qnare to- 
tns ille niimeriis insiilanim, qui se- 
quitur, Echinadibus etiam conipre- 
heiisis, 'I'elebouni ditio appcllata, 
conti'ibutaqnc Acarnanias est, <inae 
in coulincnte ex adverso objacet. 
Steplianus : TrjAf^ots, fio'tpa t^s 'Awap- 
vavias, % ■np6r(pov Ta(piwv eKa\(iro, 
Sclioliast. Apoil. ad Ar^on. i. 7.)0. 
T7i\(P6ai, 01 Td<pwi. Tzetzes in Ly- 



poll. loc. cit. aliisque. Ta^ioCs Stra- 
boni lib. x. p. 450. Sequuntur '0|- 
uai et UpivoecriTa. 'O^etcoy, hoc est, 
acutarum, nieminit Steplianus, verbo 
'ApTefjLiTa. Eaedem Qoal appeilatae ab 
Houieio Strabone teste, lib. x. pag. 
4.'-j8. 

' Ecliinades] Desert* insula^, qua- 
rum |)lera»que annexae jam continen- 
ti, aggevente limum Acheloo amne, 
ut ait Strab. lib. x. p. 458. et Tbu- 
cyd. lib. II. p. 170. Ceteraj fere sine 
nomine, pra;ter quinque, quibus est 
commune vocabulum, Cnrzolari. 'Ex«- 



cophr. vs. 134. TTj\efi6ai KoiTdipioi, j/a5«s fpTj/toi j-fjaoi, Scylaci, p. 13. No- 
ot (v TaTs ^Ex'fdcTi vi)ffots. Teleboie bis, les Ciirzolaires. 



appellati, inquit Eustath. in Odyss. 
A. quod boves furto sublatos procul 
abigcrent: 5i<5ti \ri'i^6fj.evoi r^Ae ras 
0(Jas airiiyov. 

•< Taphius] E Teleboidibus, Ta- 



■" JEgialia, ^c] Vide Notas et 
Emend, num. 09. 

» Cephalenia] Cefalogna : Zacyn- 
thus, Zante, 



780 



C. PLINll SEGUNDI 



Ithaca," Dulichium,p Same, Crocylea.'' A Paxo Cephale- 
nia, quondam Melsena dicta, undecim millibus pass, abest, 
circuitu patet xciii/ Same dinita a Romanis,? adhuc ta- 
men oppida tria^ habet. Inter banc et Achaiam, cum op- 
pido magnifica * et fertilitate praecipua, Zacynthus, aliquan- 
do appellata Hyrie," Cephaleniae a meridiana parte xxv. 



MysfMS cod. Dalec. — 7 * Sic legendum: Ante eas in alio Cephalenia, qua et ab 
oppido dicta: Zachynlhus, ulraque libera Ithaca, Dulichium ; Crocylea, Pnxos, 
Corcyra quondam l\lelcena dicta. In Cephalenia Same diruta a Romanis.' Dalec. 
utraque libera; edd. ante Harduin. ' Circuitu patet XCIII.] Ita Ms. Reoj. 1. 
In Ms. Laet.A'C/. In editione principe, LXXXIV. Pessinie Mss. Keg. 2. 5. 
et recentiores editiones, XLIV. Errat quoqiie Strabo lib. x. pag. 456. cum 
ait ambitiiin Cephaleniae esse stadiorum prope ccc. id est xxxvii. m. d. pass. 
Blajorem nr.merum sum secutns, qui veritati propior est. Incola; asseverant 
hanc insnlam circuitu pateio clx. mill. CI. Galland, Voyage Ms. du Levant. 
Attendenduni semper bveviiis esse recentiorum Grapcorum milliariiim, qiiam 
fuit Roiiianorum.' Brotier. Crocylea, Pa.xos, Cephelenia, 8fc. edd. ante Har- 



NOT^ 



" Ithaca} Ulysse alnmno inclyta. 
Nunc Thiachi: Nautis, Cefalogna pic- 
cola. 

P Dulichium, Same] Virgilium se- 
quitur scribentem, ' Dulichium, Sa- 
meque, et Neritos ardua Saxis.' Et 
Pomponium Melani ii. 7. p. 44. 
cui Diilichium, Cephalenia, Neritos, 
Same, diversae sunt insulee. Przeivit 
illis Homerus, qui '2,dfj.ov insnlam vo- 
cat Iliad. B. 141, quam ipsam esse 
Cephaleniani a qiiibusdam existinia- 
tum Eustathius ibidem refert, p. 407. 
Efrare Hesychius videtur, qui AouXl- 
X^ov,v6\iv Ke<paXXT)vias vocet. 

"1 Crocylea] Ta KpoKvXeia plurinm 
numero, apud Homer. Iliad. B. 632. 
O'l /5' 'lOa.KT]v elxov, Kol "NitpiTov flvoai- 
<pvXXov,Ka!. KpOKuAej' ivejxwTOjKal Alyl- 
Aiira TpTjxeTa:'. Utithacam, sic etiam 
Crocylea apud Homerum insulse no- 
nien esse visum est Plinio : Stephano 
quoque, ex Thucydide, quem intel- 
lexisse non videtur : est enim Crocy- 
lion Thucydidi yEtoliai oppidum, non 
insula. Contra vero Straboni lib. 
viii. p. 376. Crocylia Homeri oppi- 



dum esse Acarnaniae continentis ex- 
istimatum est. Heracleon vero apud 
Stephau. verbo KpoKuXeiov, quadrifa- 
riam divisa Itliaca, tertiam ejus par- 
tem Crocylion appellavit. Vide No- 
tas et Emend, num. 70. 

f Patet XCIII. [XLIV.] R. 1. 
XLIIL Straboni lib. x. p. 456. Ce- 
phaleniee ambitus est stadiorum pro- 
pe ccc. hoc est, XXXVH. M. D. 
pass. 

* Oppida tria'] Cum olim haberet 
quaterna : unde TerpaTroXis Eustathio, 
p. 307. et Straboni, p. 455. appellata 
est. Horiim quatuor oppidoriim cives 
a Livlo nominiintur Nesiotfp, Crano- 
nii, Pallenses, Sama;i, lib. xxxviii. 
p. 477. atque ita fere a Ttiiicyd. lib. 
II. p. 119. Direpta Same a Romanis, 
M. Fulvio Cos. Imperatore, Saniaos 
omnes sub corona venisse, idem est 
auctor, p. 478. Coutigit ha>c clades 
anno U. C. dlxv. 

' Cum oppido fvagnijica] Libentius 
agnoveiim cu7n oppido jnagnijico, vel 
oppido magnifica. 

" Appellata Ilyrie] Vide Notas et 



NAT. HIST. LIB. IV. 19. 



781 



millia^^'abest. Mons Elatus '"^ ibi nobilis. Ipsacircuitii col- 
ligit XXXV. millia.9 Ab ea Ithaca xv. niillia '° distat, 
in qua mons Ncritus." Tota vero circuitu patet xxv. 
niill.^ pass. Ab ea Araxum "^ Peloponnesi promontorium 
XII. raillia pass. Ante banc ^ in alto Asteris, Prote : ante 
Zacynthum xxxv. mill. pass, in Eiirum ventinn Stropha- 
des'' duae, ab aliis Plotee dictae. Ante Ccphaleniam Le- 
toia.'^ Ante Pylum tres Spbagiae :'^ et totidem ante INIes- 
senen CEnussae.*'^ 

In Asineeo sinu, tresThyrides :* in Laconico, Teganusa,^ 



duin.— 8 Ita codd. Harduini et Chiffl. item edd. Hardiiin. I. 2. 3. Miller. Bi- 
pont. et Franz, mm antea lej^eietiir XXII. millia. — 9 Ita Reg^. Biot. 1. 2. 
cod. Dalec, et Editio priiireps. Viiip;atae edd. ante Brotier exhibent XXXVI. 
viillia. — 10 Ita codd. iiardnini, Cliiffl. et Dalec. item edd. Harduin. 1.2. 3. 
Miller. Bipoiit. et Fiaiiz. A7/. mi//ia edd. vett. — 11 Vet. Dalec. <o<idem in la- 



NOTvE 
Emend, num. 71. 

" XXV. inillki] Strabo lib. x. p. 
458. stadiis r.x. tantnm insulin ambi- 
tiiin circumscribit, qiiic sunt VII. M. 
I), pass, Sed manifc sto eirore. 

" Mons Elatus'\ Ab abietibus indi- 
tum nionti nomen : cui nionti nunc 
aix praecipua cum oppido insidet. 

^ Mons Neritiis'] Homer. Iliad. B. 
(i32. proxime a nobis citato: quern 
ad locum Eustathiiis, p. 307. 'NrjpiTOP, 
iuqnit, vpos iffrlu ^iri(pavis eV 'WdKTi. 

y Patet XXV. mill.] Dissidet rur- 
sivii a Strabone, qui Ithaca; anibituni 
.stadia rolligeie lxxx. ait, hoc est, 
X mill. pass. 

» Ara.Tuml Dcquocap. G. 

* Ante kanc] Ante Itliacam. 'Aa-re- 
p\s Homeio nota, Odyss. A. -184. Stc- 
•)liano, UpwTi], injsula prope Si>lia<i;i- 
am et Pylum. Prote nunc Prodeno 
diritur. 

^ Strophades] Hod in Strofudi et 
Slrhali, Olim Srpoi^aSey, quasi eae 
tircumagi aliquando, ac ciicumverli 
visae fuerinl : et U\(tira\, ut ;\Iela ait 
II. 7. sive fluctuantes. '2,Tpo<pa.5(s *'?)- 



ffoi irphs ry ZaKvvOep, Stepli. Antoninus 
in Itiner. Marit. et Strophadas eas 
et Plotas voeat. 

<= Letoial Ptolemaeo iii. 14. AcoTai& 
vTJaos. 

"* Sphagite] Quaium maxima 2^a- 
yia et 'S<paKr7ipia dicta, Pausanice lib. 

III. p. 167. et Straboni lib. viir. pag. 
3.59. TrpotTKeijUefTj wXrjtrlov tov I16\ov. 
Hodie Sapienza : reliquse scopulis, 
quam insulis propiores. 

« CEnussa'] Olvoucrat Pausaniae lib. 

IV. p. 282. Haium maximte Caprera 
nonien est : ceteias, scopuli. A vini 
leitilitate vetus petita appellatio est. 

* Thyridesl QvpiSts Slrab. lib. viii. 
p. 3G0. in Asinaeo pariter sinu. Nunc 
Vemiico communi nomenclatione eae 
appellantur, a promontorio Acrita, 
quod in continent! objacet, Capo Ve- 
7iftico. Dc .Asinaeo sinu diximus c. 7. 

P Ti's:aHusa] Q-nyauovaa Pausanije, 
loc. cit. Nunc Isoladi Ccni. KcoOaw' 
hand procul Cytberis Stepliano : 
nunc sine nomine. Kvd-qpa denique 
omnium maxima, ante T;vnarum pro- 
montorium, Straboni lib. viit. p. 3G3. 



782 



D. PLINII SEOUNDi 



Cothon, Cythera '^ cum oppido, antea Porphyris appellata. 
Haec sita est "^ a Maleae promontorio v. millia '' pass, an- 
cipiti propter angustias ibi navium anibitu. In Argolico, 
Pityusa,' Iriiie, Ephyre : contra Hermioniura agrum Tipare- 
nus,J Aperopia,'* Colonis, Aristera : contra Troezenium Ca- 
lauria,"" quingentos passus distans : ' Plateis,'" Belbina, La- 
sia, Baucidias. Contra Epidaurum, Cecryphalos," Pityo- 
nesos '^ ° VI. millibus passuum a continente. Abhac ^- 
ginaP liberce conditionis xvi. millia pass, cujus xix. mill. 
pass.'^ praeternavigatio est. Eadem autem a Piraeeo Athe- 



tere SepfentrionaU : dextera in Messenen CEnussa. — 12 Cynthera Gronov. — 13 
Ita edd. vett. et Gronov. V. millibus Hardiiin, Miller. Bipoiit. et Franz. — 14 
Eperopia Chiffl. Epiropia edd. vett. et Gronov. Mox, quinquaginta millia pass, 
distans a Plalais Vet. Dalec. distans Plateis Gronov. Delnde, pro Belbina 
Ciiiffl. Bellina.—\6 Sitionnesos Vet. Dalec. — 16 Ita Regg. Brot. 1. 2. et Edi- 
tio pnnceps, XVII. millibus pass, cujus XX. tnill, pass. edd. vett. item Gro- 
nov. Harduin. 1.2.3. Miller. Bhpont. et Franz. A" F//. millibus pass, cujus 



mOTIE 



tiunc C^rigo. Oliin etiam Tiop^vpls 
Solino cap. 11. p. 29. et nop(pvpov(raa 
dicta Eustatiiio in Dionys. vs. 500. 
p. 71. a copia qvise ibi est, praestan- 
tiaqne purpnraruni. 

'> Hcec sita est] Solinns cap. 11. p. 
29. 

' Pityusa'] Hoc est, pinaria, mrvov- 
aa, a pinnuni copia. 'lp(vri deinde 
sit, an 'E,lp-r\vr], quo nomine et ipsam 
Calauriani, quze liaud procnl hinc 
abest, invenio nominatam apud Pln- 
tarch. in Qiia^st. Grajc. pag. 295. ob- 
scurum est. "E^i'/prj Stephano inter 
insnlas hand procul Melo memoratur. 
Tres illae niilii esse videntur, qiias ho- 
die nautte appellant, Falionera, Cara- 
vi, Bella pola. 

} Tiparenus'} De Tipareno, et Co- 
lonide, ceteri silent. 'Awepoiria et 
'Apiffrepas Pansanias memorantiir lib. 
u. p. 150. Haec etiamnum Aristeri 
iiomen liabet. 

■* Calauria] Ka\avpeia Stephano, 
nunc Sidra. Alii tamen Poros vocant. 



Mela II. 7. ' Caianria inter ignobiles, 
alias leto Demostlienis nobilis.' 

' Quingentos passus distans] Ab agro 
Troezenio. Vide Notas et Emend, 
num. 72. 

"» Plateis] Ex his sola Belbina Scy- 
laci nota, pag. 19. Kara 8e rb 2/cv\- 
Aoiov aKpuTTipiov rrjs Tpoi^rjvias ecrrl yrj- 
(Tos B4\l3iva, Kol TToKis, contra Scyl- 
leeum Troezenii agri promontorinm. 
Straboni quoque lib. viii. pag. 375. 
et Stephano. 

" Cecryphalos] KeKpvcpaXla Aristidi, 
apud Photium in Bibl. cod. 246. pag. 
1221. prope iEginam : hodie Schilla. 
Diodoro quoque Bibl. lib. Xi. p. 59. 
et Thncyd. lib. i. p. 70. 

" Pityonesos] Xlnvivrjcros, insula pi 
naria. In Mss. li. 1. 2. Colb. 1. 2. 
Scinlldonesos. Hodie, nt ex situ li- 
quet, Damala. 

P jEgina] A'lyiva, hodieque Egina, 
non Engia, ut vulgus Geographorum 
existimat. Ab ea sinui Saronico no- 
men. Pauli Medici yEginetae patria. 



NAT. HIST. LIB. IV. 20. 



783 



niensium portu xxx. mill, pass.'^ abest, ante (Enone "» 
vocitata. Spiraeo ' promontorio objacent Eleusa, Aden- 
dros,'^ Craugiae duae, Caecias duae, Selachusa, Cenchreis, 
Aspis. Sunt et in Megarico sinu Methurides ' quatuor. 
yEgila'^t autem xv. mill. pass, a Cytheia, eademque a 
Cretae Phalasarna oppido xxv. mill. pass. 

XX. Ipsa Creta altero latere ad aiistrum, altero ad sep- 
temtrionem versa, inter ortum occasumque porrigitur, cen- 
tum urbium ^ clara fama. Dosiades earn *' a Crete nym- 



XIX. mill. pass. CliifB.— 17 Ita Reg. Brot. 1. et Editio princeps. XX. mill, 
pass. codd. Harduini et Cliiffl. item edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. XII. mill. pass. edd. vett. et Gronov. Mox, (Enopia vocitata Vet. Da- 
lec. et Pinlian. — 18 Ita Reg. Brot. 1. ' Adendvos dicta videtiir, quod esset 
sine arboribiis. ti»nc Penlenesia.' Brotier. Dendros Aid. Jiint. Basil. Lugd. 
Erasmi, Dalec. Lugd. 1G06. Elz. Gronov. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Mox, Accecitv dua Chiffl. Methuviades quatuor St. ap. Dalec. Ethurides 
quatuor alius codex ap. ennd. — 19 jEgialia et pro V. I. ^gila Vet. Dalec. 
JEgiahim Ciiiffl. JEglia Gronov. et edd. vett. 



NOTiE 



Hanc Agathemerus Geogr. i. .5. por- 
rectam ait esse stadiis clx. hoc est, 
XX. mill. pass, nt rccte Plinins. 

1 CEnone'\ Olviivt) Stepliano, Seym- 
no Chio, p. 23. Enstatliio in Dionys. 
vs. 512. p. 73. TzetZcK in Lycoplir. 
vs. 175. p. 36. Apnllodoro lib. in. de 
Diis, p. 229. et ante eos Herod, lib. 
VIII. pag. 477. n. 46. 

^ Spirao] De qiio cap. 9. Ex his 
insulis 'EAeot/iro Straboni memoratur 
lib. i\. p. 398. 'Ao-TTisStephano. De 
ceteris auctores dcsidero. Scopulos 
niodo ignobiles in hoc tractu maris 
Tabulae Nautic^, et qui ea maria nu- 
per lustrarunt, nobis repraesentant. 
Vide Notas et Emend, num. 73. 

» Methuridcs'\ Quarum, ut quidem 
videtur, maxima MeOoupfa Stepbano 
appellata est, inter /liginam et Atti- 
cam, juxta Trcezenem : vrtaos ixfTo^v 
Klyivqs Kal 'Attiktjs, -rrK-qaiov Tpoi^rf- 
vos. 



*■ Mgila'] Quae Herodoto lib. vi. p. 
366. n. 97. AlyiX'n], vel Alyi\iia, va- 
riant enim ibi codices. Hodie Ceri- 
gotto. Vide Notas et Emend, num. 
74. 

* Centum urbium] Virgil. /Eneid. 
III. 106. ' Centum nrbes habitant 
magnas.' Et Horat. in. Od. 27. ' Cen- 
tum tetigit potentem Oppidis Cre- 
ten.' — ' Belli Trojani temporibus ur- 
bes nonaginfa duntaxat ibi fuisse pro- 
dit Ulysses, Odyss. T. 174. At OBtatc 
sua centum fuisse refert Homer. II. 
B. 649.' Ed. sec. — Nunc vero quaj 
sint alicujus nominis, vix quatuor om- 
nino extant : Castro metropolis, quiR 
llalis Candia dicitur : Cania, Ritimo, 
Sitia. 

'' Dosiades earn] lliPC Soliiius cap. 
11. pag. 29. etMartianus lib. vi. pag. 
212. iisdem fere verbis a Plinio. Vide 
Notas et Emendat. num. 75. Hodie 
VIsk de Candie. 



78i 



C. PLINIl SECUNDI 



pha: Hespcridis filia, Anaxiraander: a rege Curetuni, 
Fhilistides Mallotes : Cartes primum Aeriam *= dictam : 
deinde postea Curetin, et Macaron "^ nonnulli temperie coeli 
appellatam existimavere.' Latitudine nusquam quinqua- 
ginta millia pass, excedens, et circa mediam sui partem 
maxirae patens, longitudinem ^ implet cclxx. millium 
passuum, circuitum dlxxxix.' flectensque se in Creti- 
cum pelagus ab ea dictum, qua longissima est ad orientem 
Samraoniura'' promontorium adversura Khodo : ad occi- 
dentem Criumetopon*^ Cyrenas versus expellit. Oppida 
ejus insignia, Phalasarne,^ Etea,* Cysamum,'' Pergaraum,' 
Cydon,J Minoura,'' Apteron,' Pantomatrium,'" Amphimalla, 



Cap. XX. I Vet. Dalec. appellavere. — 2 Ita ex codd. suis et CliifB. emen- 
davit Hardnin. ita etiam edd, Hardiiin, 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, lon- 
gitudine edd. vett. et Gronov. Mox, CCLXXXVII. et octavas quatuor margo 
edd. Dalec. ex Apollodoro. — 3 Ita codd. Harduini cum edd. Harduin. 1.2.3. 
Miller. Bipont. et Franz, circiiitu DLXXXIX. edd. vett. et Gronov. circuitu 
milk quingentos LXXXIX. cod. Dalec. circuitu DXX. recentiores ap. eun- 



NOTiE 



= Atriaml 'Aep(a Stephano : Gellio 
quoque xiv. 6. p. 777. 

^ Macaron'\ Hoc est, rZv Mattdpaiv, 
snbintellige insiilam. Solinus et Mar- 
tianus, Mamp'jn' vriaou, insulam beato- 
rum. 

2 Sanimonium'] In Tabulis Nauticis 
Capo Salamon. In Act. Apost. cap. 
XXVII. ' Salmone.' Ptoleinaso, lib. 
III. 17. 'Sap.civiov &Kpov, 

^ CriumetopoTi] Kpiov /xiTwrrov &Kpov, 
Ptolem. loc. cit. ceu Fons Arietis. 
Nunc Capo Crio: juxta pagus est, S. 
Zuan di Capo Crio. 

S Plialasarne^ ^a\dcrapva, Scylaci, 
p. 17. Ptoleniaeo, et Stephano. 

^Etea] 'Hrei'a. Vide Notas etEnien- 
dationes nnni. 76. 

'' Cysamurn] Kicrafxos Ptolemaeo, loc. 
cit. Apteri oppidi navale, 'Airrepas 
iirivciou iffTi Kiaa/mos, inqnit Strab. lib. 
X. p. 479. Ill Notitia Eccles. Hiero- 
clis, pag. 25. sedes Episcopalis. Ho- 



die Chisamo. 

' Pergamum} Pergameam Marc ap- 
pellavit iEueid. m. 133. ' Et tandem 
aniiqnis Curetuni allabiniur oris. Er- 
go avidns muros optatzemoliorurbis, 
Pergameamque voco.' Scylaci quo- 
que, Tlepyanlas, in Kp^rij. 

J Cydon'\ Straboni loc. cit. Ku5<wja. 
I talis Canea : nobis, la Canh. 

^ Minoutn] Mtrwa, Ptolem. loc. cit. 
Nunc Minolo. 

' Apteron] "Aitrepa Stephano, ttAt/. 
alov r^s 6oAaTT7js. Nomen, si fabulis 
fides, ex eo datum oppido, quod Si- 
renes ibi a Musis victae, to irrepA, hoc 
est alas, abjecerint. Stephanas, Sui- 
das, et Etymologici auctor. 

™ Pantomatriuni] Uaurop-drpiov Pto- 
lemaeo et Stephano. 'Ap.(l>ip.a\\a et 
' Af^pifidWiou Stephano : nunc la Sud'i: 
hiuc ' Ap.(pifj.a\rjs kSxttos, apud Ptolem. 
III. 17. Gulfo de la Suda. 'Pidvfivia 
Stephano, Ptolemaeo 'Pidvixva, hodie 



NAT. HIST. LIB. IV. 20. 



785 



Rhithymna, Panhoimum, Cytaeum, Apollonia," Matium," 
Heraclea/ Milctos,'' Ampelos/ Hierapytna/ Lebena/ 
Hierapolis : " et in mediterraneo, Gortyna,'^ Phaistura, 
Gnossus, Polyrrhenium, Myryna, Lycastus/ Rhamnus, 
Lyctus/'' Dium, Asum/ Pyloros/ Rhytion, Elatos, Pharae/ 



dcm. — 4 Cortyna edd. vctt. et Gronov. Mox, Asimn Vet. Dalec. et codex 
ejiisdem ; Pliileros Vet. Dalec. Elatos codd. Hardnin. et Cliiffl. item edd. 
Hardiiin. 1.2.3. Miller. Bipont. et Franz. Clatos edd. vett. et Gronov. 
Deinde Vet. Dalec. Alos pro Lasos. Cliiffl. Gylysos pro Cylissos; edd. vett. et 



NOTyE 



JUlimo, Xid.vopft.os Ptolemaeo, nunc 
ctiam Panormo, in territorio, lit lo- 
qiiuntiir, Sitiee. Nam Kuroior, ut 
Stephanus liabet, vel Kvralou, ut Pto- 
lemaeiis, Sitia nunc dicitur: circum- 
jectus ager, il territorio di Sitia. In 
Leonis Novella, sedes Episcopalis, 
St'reia, apud Leunclavium, p. 96. 

" Apollonia] Stephanus juxta Gnos- 
sum locat : 'AtroWdH/ia iv Kprirri irphs 
rf) Kvdffcrcj). 

" Matium] Matium paulo post a 
Plinio contra Diam iiisulam 8tatuitur, 



^ Hierapytnal 'lepa Tlvrva, iroKis Kpifj- 
TTjs Stephano. Ta 'lepoTruSm Dioni 
lib. XXXVI p. 8. Apud Gruter. p. 
595. 'lepa Tlvrva. Hodie Giera pctra. 
'In Notit. Eccles. Hieroclis, sedes 
Episcopalis. 

' Lehena'] Affi^v Straboni lib. x. p. 
478. Gortyns navale, a qua dissidet 
stadiis xc. Nunc Liomla. 

" Hierapolis] 'Upa. tt6\is Kp^TTjy, 
Stephano. In Novella Leonis, sedes 
Episcopalis. Gortyna qiioque, Fop- 
Tvva iJLTjrp6iro\is,lio(\ie Chetina. *ai(r- 



quae Slandia hodie appellatnr, sep- rhs -rrSXis Kpi^TTjs Stephano ajrnita : 



tcmtrionali Cretae lateri opposita: 
quamobrem ex eo situ intelligimus 
Matium esse hodierno die totiiiR in- 
sular primarium 0|)pidnm Candid. 

y Heraclca] 'Hpa/cAeia Kp7)T»js, Ste- 
phano : Gnossionun navale Straboni 
lib. X. p. 470. eiTX*' 5* iiriveiov rh 'Hpd- 

K\ei0V 7) rV03(T<T6s. 

1 Milefos] Mt\r]ros, quec lonicae 
Mileto orium dedit. Strab. lib. xiv. 



rvaiffahs fere omnibus. UoKv^^-fiviot 
Cydoniataruin vicini diruiitur, apud 
Stral). p. 479. ab ovinm, quas alnnt, 
numero appellati, ut auctor est Ste- 
phanus. In nummo vetere ai)ud 
Spanhcm. p. 902. nOAYPHNinN. De 
Myrina vide Notas et Emend, num. 
77. 

" Lycastm] Homero supcrius lau- 
dato, et Stephano, aliiscjue, Amaa-Tos. 



p. 634. et lib. X. p. 479. MiAutos pro De Khamnnnte quid spntiamus, in 



MiAtjtos. Homer. Iliad. B. 647. Avk- 
Tov, MiA-nTi" T€, Koi apyivdevra Amaff- 
Tov, ^aiaruv re, 'V{jti6v re. Nonnus 
Dionys. lib. xiii. p. 364. MiAtjtou 
ffTparlrjcn ffvvTjXvSa. 

' Ampelos] "A/uTTfAos &Kpa Ptolcmapo 
promontorium est, unde jam ad op- 
pida anstrali latere posita cursum 
Piinius orationemque flcctit. 



Notis et Emend, dicemus num. cit. 

" Lyctus] AvKTos Stephano : Scyla- 
ci, 4p fifffoyfia AvKTos, p. 18. Dium 
in mediterraneis insulaj urbibus qui 
statuerit, auctoreni adhuc reqiilro. 

" AsKin] "Affos Stephano, unde Ju- 
piter Asius appellatus. 

y Pyloros] Forte Elyros. Vide No- 
tas et Emend, num. 78. 'Piniov Home- 



Ddph. et Var. CUts. 



Piinius. 



i D 



786 



C. PLINII SECUNDl 



Holopyxos, Lasos, Eleiithernae,^ Therapnc, Maralhusa, 
Cylissos : et aliorum ^ circiter lx. oppidorurn memoria 
extat. Montes:'^ Cadistus,^^ Idaeus, Dictynnajus/ Corycus. 



Gionov. Mytinos. — 5 Ita codd. Hardnini et Dalec. item odd. Harduin. 1. 2.3. 
Miller. Bipont. et Franz. Cadiscus edd. vett. Mox pro Dictynaus, quod ex- 
liibent oinnes codd. Hardnini, cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. Dictirueus praefert Vet. Dalec. Dictaus Aid. Junt. Basil. Lugd. 



NOTiE 



ro, loc. cit. Stephanoque: 'Pvthov 
.Suidae est. Rhytion cum Rhitymna 
confiindit Ferrarius in Lexico. De 
Elato dicemus in Notis et Eraenda- 
tionibus num. cit. 

^ PharcB, ^c.] 4>apal colonia Messe- 
niorum est, Stepliano teste. Holo- 
pyxos etiam Melae cognita, ii. 7. 
Lasos ignota omnibus. 

" Eliuthernce'] 'E\fvd4pva Stephano : 
Scylaci 'E\ev6epvai, in KpriTr). Est in 
Thesauro Regio argenteus nummus 
aere mixtus, cum epigraphe, EAET- 
©EP. . . . Therapnes etiam meminit 
Solinns.Maratlmsae Mela ii. 7. p. 44. 
Cylissi Solinus. Vide Notas et E- 
mendationes num. 79. 

^ Et uliorum'\ Quorum nomina 
Meursius recitat, in libro de Creta 
insula. 

<= Monies] Solinus cap. 11. p. 29. 
* Albet Creta jugis montium Dic- 
tynnaei et Cadisti : qui ita excan- 
descunt, ut eminus navigautes uiagis 
putent nubila.' Albos montes Pli- 
nins vocat, xvi. CO. et xxxi. 20. 
Item Ptolem. m. 17. quod eorum 
jnga nivibus semper albent. 

"* Diclynnaus] Idem qui Dictasus 
Callimacho, quanquam id Strabo ne- 
gat, lib. XVIII. p. 479. Sed Diclyn- 
naum hoc loco habent Mss. Pliniani 
omnes : Solimis quoque, et Martianus : 
nomen ex ea re habet, quod Dictyn- 
na inde se pra^cipitem egit. Ptole- 
ma;o, loc. cit. t] Ai'kttj opos, et KdpvKos 
&Kpa, quae nautis hodie Punta di Co- 



raca. — * Cave interim hue referas 
nnmmum argenteum a Seguino deli- 
neatum, p. 126. secundae editionis, 

IMP. CMS. NERViE TRAIANO OPTIMO 
AVG. GER. DAC. PARTH: ' AugUStO 

Germanico Dacico Parthico.' Caput 
laureatum. Fcemina rupibus seu pe- 
tris insidet; dextra pateram tenet, 
Isevo brachio gestat infantem : liinc 
et inde stat miles armatus. Supra 
AIKTTNNA. Infra, KPHT. Cave, in- 
quam, hie te ' Dictynnam ' videre et 
' Cretam' putes; quamvis hie sit 
communis error, non facit jus. Nul- 
1ns Ciiretibiis, aut Pyrrhica; saltatio- 
ni, aut Dianae DictynntB hie locus 
est. Voluit ingeniosus et eruditus 
nummi hujus opifex uno verbo, quod 
Latinum Graecumve essct, banc ex- 
primere sententiam : * Bis Caesar 
Trajanus subegit Nomadas Arabise :' 
uno, iuquam, verbo, quod ex priniis 
singularum vocum Uteris constaret, 
si fieri posset. Cum ilia autem bcts- 
NA non satisfaceret, qiioniam vox 
nibili est, ad Graecam 5k se conver- 
tit, et occurrit illi Dictyunaeus mons 
in Creta apud Pliniura: statuitque 
Graecam sententiam councere, quo- 
niam Bh commode banc inchoaret, 
nee Latina vox uUa sit, quae incipiat 
a liteiaT. Scripsit ergo AIKTTNNA: 
invenitque ex singulis ferme literis 
existere banc sententiam picturae et 
arjiumento eximie congruentem: Als 
Ka'i(rap Tpaiayhs 'YTreVale NJ^uaSox 'Apa- 
jSi'as. Bis CcEsar Trajanus subjecit No- 



NAT. HIST. LIB. IV. 20. 



r87 



Ipsa abest promontorio suo, quod vocatur Criumetopon, 
ut prodit Agrippa, a Cyrenarum promontorio Phycunte, 
ccxxv. millia^ * passuum. Item Cadisto a Malea Pelo- 
ponnesi lxxv.7 A Carpatho insula, promontorio Sammo- 
nio LX. mill, in Favonium*^ ventum. Haec inter earn et 
Rhodum interjacet. 

Reliquae circa earn ante Peloponnesum duae Coricae, 
totidem Mylae :^ et latere septemtrionali, dextra Cretam 
habenti contra Cydoniam ^ Leuce, et duae Biidroas. * 
Contra Matium, Dia.9 ' Contra ItanumJ promontorium. 



Erasmi,Dalec. Lngd. 1606. Elz. et Gronov. — 6 ' Recte emendavit Frobeniiis 
CCXXV. millia. Tanta est eniin loconimdistantia. Inimo Strabo lib. x. pag. 
475. distantiain illani prodidit stadionim bis niille, id est ccl. mill. pass. 
Male Mss. editio piinceps, et recein'xores, C XXV. mill.' Brotier. CXXV. 
omnes codd. Harduini, item edd. Hardiiin. 1. 2. 3, Miller. Bipout. et Franz, 
—7 A M. P. LXX. Cliiffl. A M. P. LXXX. Gronov, non vero LXXII. ut 
citat Franz. — 8 Ita codd, Harduini, Vet, Dalec, Hardnin, 1. 2. 3, Miller. 
Bipont, et Franz, et dua Budora edd, velt, et Gronov, et diice Buto Steph. et 
al, — 9 Dria Vet. Dalec. Cia Gronov. et edd, vett, Mox, pro Onisia, quod 
faabent codd. Harduini, Chiffl, et Dalec. Onisa legitiir in edd. ante Hardnin. 



NOTZE 

madas Arabia: prinmm Consulatu acute scribi posse KPHT, in banc sen- 

suo quinto, cum ARABIA ADQvisifa in tentiam : KpaTicrTos 'Puinaiuiv 'Hye/ii;/ 

nunimis scriptum est : deinde in ex- Tpa'iavhs, Fortissimus Romannrum Im- 

peditione Partliica : nam in nnmmis perator Trnjanus. Nihil certius, Pror- 



Trajani jam Optimi et Parthici, et 
Consulis VI, legitnr apud Orconem, 
ARABIA CAPTA. Ad liauc gemiuam cx- 
peditionem Arabicam significandani 
et geminus miles arinatns in hoc nuni- 
mo pingitur, et ipsa Arabia Petra!a, 



sus absurde vel ipse opifex hie 
KPHTH scriberet, vel alii in KPHT. 
Cretam inlelligeient,' Ed. sec. 

t^ CCXXV. [CXXV.] millia] Vide 
Notas et Emend, num, 80, 

' In Fui-07iiut7i] Occasuni versus, 



quippe in petris iusidens, et eadcin Inquit, a Carpatbo Crela recedit LX. 
Nomadum regio, ubi vagse cum viris niillibus passuum. 



foemina; pnerulos gestare coguntur, 
et viri se telo defeudunt. Nihil est 
in pictura superfluum, nihil ciuod non 
bis captam castigatanive .'Xraljiam Pe- 
tra^am significet. Litera N geniina- 
tnr ob nunieriim pluralem, Nc!/^a5as, 
Ejus moris scxccnta sunt in nummis 
exempla, Addidit ingcniosus opifex 
in inio numisinate s-yllabam KKHT, 
«bi KPHTH certe scriberet integre,si 
Cretam vellet intcUigi, Sed vidit 



e Corica . . . l\lyla;'\ De bis ceteri 
scriptort's silent. Scopnli verius, 
qiiam insulee, 

'• Contra Cydoniam] Sive Cydonein, 
de qua paulo ante. Nam et Cydoiiia 
Latinis intcrdum, ut Solino : Gra^cig 
semper est a|ipcllata. Ipsa vero 
Leuce liodie est Scoglio di S. Theodora, 
cum aice munilissima, Bitdroa, (sic 
enim Mss. liabcnt, non Budora,) 
nunc Turluru. 



788 



C. PLINII SECUNDI 



Onisia, Leuce :^ contra Hierapytnam, Chrysa, Gaudos.' 
Eodem tractu Ophiussa, Butoa, Aradus :'° "> circumvectis- 
que Criumetopon, tres Musagorcs " appellatai. Ante Sara- 
moniura promontorium, Phoce," Platiae, Sirnides," Naulo- 
chos. Armed on, Zephyre. 

At in Hellade, etiaranum in /Egaso, Lichades,P Scarphia, 
Caresa,"^ Phocaria, compluresque aliae ex ad verso Atticae 
sine oppidis, et ideo ignobiles. Sed contra Eleusina, '^ 



— 10 Rhamnus pro Aradus margo ed. Dalec. Aranus vet. codex ap. Pintian. 
Mox, tres Musagora Vet. Dalec. — 11 PlachicB, Syrindes Vet. Dalec. Mox, 
pro Armedon, quod servant codd. ap. Brotier et Ed. pr. alii habent Armen- 
don, et sic Aid. Junt. Basil. Liigd. Erasmi, Dalec. Elz. Gronov. Harduin. 
1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. — 12 Ita codd. Hardnini, cum edd. Harduin. 



NOTiE 



* Dia'] Ita R. 1. &c. non Cia. Et 
Ptolemaso in. 17. ac Straboni lib. x. 
p. 484. Aio vrjaos, nunc Standia, 
oonflata appellatione pravo haruni 
vocuni sono, ^Is tV AiW. 

J Contra Itanuiri] Orientale Cretac 
promontorium illiid est, ubi se insula 
in austrum flectere incipit : hodie 
Capo Xacro nautis. Ibi et oppidum 
"Iravos fuit, cujus Ptoleniffius memi- 
nit III. 17. et Notitia Eccles. Hiero- 
clis : at non est Paleocasfro, prope 
Candiam positum, ut visum est em- 



tore Fiobenio, Rhamnus. 

" lUusagores] Mela ii. 7. p. 44. 
* Et quas Musagoras nuinero tres, 
uno tamen vocabulo appellant.' 

" Phoce~\ De Phoce Antoninus in 
Itiner. Marit. nXareTo insula Libyae 
a Stephano ascribitnr. Sirnides, vel 
ut Mss. Syrnides nusquam compertje 
nobis : at '2vpii'9os Stephano urbs 
Cretae dicitur, forte pro insula Cre- 
tic<E ditionis. Nauloclios, ea est quse 
Nanmaclios a Mela, una cum Ze- 
phyre, appellatur, loc. cit. Armedon 



dito viro; cum hai civitates in media (sic enim Mss.) vel Armendon, quse 



fere orse iliius parte sint quje Boreae 
obvertitur. 

'' 0)iisia, Leuce'\ Prior Cofonisi: 
altera sine nomine est: ejus tamen 
meminit Antoninus in Itiner. Marit. 

' Chrysa, Gaudos'] Utriusque Mela 
meminit, ii. 7. p. 44. Posterior Pto- 
lemffio dicta, ut arbitror, KXadSos vrj- 
<Tos, in. 17. adjacens Cretae, irapa/cei- 
rai rf KpVj? '• et in Notitia Eccl. 
Hieroclis, p. 25. Harum major ho- 
die Gaidurognissa. 

■" Aradus] "ApaSos circa Crctam in- 
sula Stephano. In Mss. et edit. Parm. 
Aranus. Libri vulgati perperani, auc- 



sit, penitus obscurum. Et scopulis 
omnes, qnam insulis, propiores. 

P Lichades] De his Strab. lib. ix. 
p. 426. 'Evravda koI ai AixaSes koXov- 
fievai Tpus vrjffoi, k. t. \. Harum com- 
plures idem Strabo refert lib. i. p. 
60. terras motu esse demersas. Swrfp- 
(pita ex adverse in continente urbem 
liabet cognominem, in Locrorum ora, 
de qua cap. 12. diximus. Caresa, in 
Mss. Coresa, Phocaria a phocis seu 
vitulis niarinis accepisse nouien vi- 
detur. In Mss. Phocasia. 

4 Contra Eleusina] De qua egimus, 
cap. 11. Ipsani vero SaA-o^rm hodie 



NAT. HIST. LIB. IV. 21. 



789 



clara Salamis: ante earn Psytalia: a Sunio"^ vero Helene 
quinque mill. pass, distans. Dein Ceos ab ea* totidem, 
quara nostri quidam dixere Ceara, Graeci ct Hydrussam. 
Avulsa Eubocae, quingentis '' ' longa stadiis fuit quondam : 
mox quatuor fere partibiis, quae ad Boeotiam vergebant, 
eodem raari devoratis, oppida habet reliqua, lulida, " 
Cartbaeam : intercidere Coressus, Pceeessa. Ex hac pro- 
fectam ' delicatiorem '+ foeminis vestem, auctor est 
Varro. 

XXI. Euboea * et ipsa avulsa Boeotiae, tam modico inter- 
fluente Euripo, ut ponte ^ jungatur : a meridie ' piomon- 
toriis duobus, Geraesto ''■ ad Atticam vergente, ad Helles- 
pontum Caphareo iusignis : a septemtrione, Ccnoeo : nus- 



1. 2. 3. Miller. Bipont. ct Franz. Maresa edd. vett. — 13 Hydrussam avulsam 
EubcetE. Qidnquagintis, Sfc. Vet. Dalec. — 14 Cod. Dalec. delectationis. 
Cap. XXI. 1 lia Vet. Dalec. alii ap. Hardiiiu. edd, Haiduin. 1. 2. 3. Miller. 



NOTiE 



Coluri, ill Saronico sinii : Psytaliaiu 
Lypsocoulalia iiicol<c vocaiit. De hac 
Paiisan. lili. i. pag, 07. Nf/ffos 5e wpb 
SaAa/xIfos iari Ka\ovfi.4vi] NI'yTTaAeia, 
K. T. \. 

" A Sunio] De Siiiiio, c.ip. II. I)c 
Helene, IMela ii. 1. p. 43. ' In Attliide 
Helene est, nota stiipro Hclenje: et 
Salnniis cxcidio classis Persicai no- 
tior.' Helene, ut olini MawpJs, Ste- 
pliano teste, dicebatnr, quod e.st in 
longuni porrecta, sicliodie 3Iacronisi, 
hoc est, juaxpct iTJ(ros, vocatur. 

' Ceus ab ea] Ab Helene totidem, 
hoc est, quin(|ue pass. mill, distans 
Kfufs Stral). lib. x. p. 480. aliii<iue. 
Kio vrjcros Plolem. in. 15. Hydrnssiu 
cognomen a copia aquaruni petitum, 
Heraclides, cap. de Politia Cooruni, 
insulx Coo attribuit, non Cete : scd 
Ceon et Coon ab ipso cont'undi, sc- 
quentia ejus verba dcclariint. Nunc 
Cia, vcl Zcu. 



' Quingentis'] lxii. m. u, pass. 

" lulida] 'lovXli, Kapdaia, IToiTjefftra, 
KopricTcia Straboni lib. x. p. 480. 
Koprj<T(Ths Ptolemseo in. 15. De Car- 
ihapa Ovid. Met. vii. 309. 'Transit 
et antiquiK Cartliieia nuenia Ce;e.' 

* Ex luic profi'ctam] Ha?c iisdein 
verbis Solinus, cap. 7. p. 23. Vide 
(|uai dicturi sumus in Notis et Emend, 
ad librum undecimuni, num. 42. 

* Euboea] Nostris Ncgrcpont: Egvip- 
pos olini, voce ab Euripos, ut arbitror, 
dellexa. Hunc porro Pliuii locum de 
more transcribunt Solinus, cap. 11. 
p. 30. et Martian, lib. vi. cap. de 
Tliracia, pag. 213. Accepit a Pom- 
ponio Plinius ex ii.7. p. 43. 

•> Ut ponte] Qui pons hodieque ex- 
stat, loDgitudine CCL. pass. 

•= (ieiicxtu] rtpaKnuu, Ka<papius, Krf- 
faiov, prumonloria Euba-aj terna, 
Suaboui lib. x. pag. Hi. et Ptolc- 
m.eo III. 15. 



790 



C. PLINU SECUNDI 



quam latitudinera ultra XL. millia passuum extendit nus- 
quam intra duo millia "^ contrahit : ^ sed in longitudineni 
universae Boeotiae, ab Attica Thessaliara usque, pra^tenta 
in CL.^ mill. pass, circuitu vero trecenta sexaginta quinque. 
Abest ab Hellesponto parte Capharei, ccxxv. mill, pas- 
suum, urbibus clara quondam, Pyrrha/ Porthmo, Neso,^ 
Cerintho, Oreo, Dio, ^depso, Ocha, CEchalia : nunc Chal- 
cide,^ cujns ex adverse in continent! Aulis est : Geraesto,'' 
Eretria, Carysto, Oritano,'^ Artemisio, fonte Arethusa,* flu- 
mine Lelanto,J aquisque calidis, quae Ellopiae ^ vocantur, 



Bipont. et Franz, ad meridiem edd. ante Harduin. — 2 ' Nusquam latitudinem 
ultra XX. 31. pass, extendit, nusquam intra II. M. contrahit Vet. astipiilantibiis 
JStiabone et Foniponio. Ms. legit: nusquam infra, Sfc. non intra.' Dalec, 
intra XX. millia Gronov. et edd. vett. Mox, universa Bwotia margo edd. 
Dalec. et Gronov. et paiilo post, CX. mill. pass. ibid, ex recentt. libris. — 3 
Neside Vet. Dalec. Meso edd. vett. et Gronov. Mox, Ceritho Vet. Dalec. — 4 



NOTyE 



<! Intra duo millia} Vide Notas et 
Emend, num. 81. 

« Pratenta in CL.] In longitudi- 
neni CL. mill. pass, toti Bceotiae appo- 
sita. 

f Pyrrha'] Pyrrhae meminit Mela, 
loo. cit. Tlop&ixov Suidas. De Neso, 
(sic enim ex Mss, Reg. 1. 2. Colb. 1. 
2. Paris, pro Meso rescripsimus,) 
idem Mela: hodieque Neso vocatur, 
in parte insnlas boreali. KiipivQos Ho- 
niero cognita Iliad. B. 538. et Ptole- 
niffio III. 15. 'npeos, ■kSKis EiySotasSte- 
phauo. Hinc Oritfe populi, quos Da- 
lecamp. in Athen. lib. i. p. 14. ad In- 
dos Oritas perperam refert. Alov Ho- 
mero rursiim loc. cit. et Straboni 
lib. X. p. 446. At577;|/os eidem Strabo- 
ni, pag. 445. cum thermis Herculeis, 
aquisve calidis. "Ox^j Eustathio in 
Iliad, p. 279. et montis nomen et ve- 
tusta Eubceaj totius appellatio fuit, ab 
oppido, ut apparet cognomine. Olxa- 
Ai'a deniqne et apud Stephanum Eu- 
b(iB« oppidum est. 

s N^inc Chalcide] Xa\Kls Eustathio 
loc. cit. aliisque. Hodie abEuripo af- 



fluente Negrepont, quasi \v Evplircf, 
quam vocem sequior usus in Negripo 
primum transformavit. De Aulide 
diximus cap. 12. 

*> Gerasto] repaiffrhs Kufiri, contra 
Sunium, Atticee promontorium, ut 
auctor est Strab. lib. x. p. 446. Ho- 
die lastura. 'Eperpia Straboni qnoque 
loc. cit. nunc Trocco. Kapvcrros Ste- 
phano, de quo oppido ille niulta : 
nunc Castel Rossu. ' Opulentissimae 
Carystos et Cbalcis,' inquit Mela ii. 
7. p. 43. De Oritano nihil coniper- 
tum. De Artemisio Ptolemaeus iii. 
15. 'ApTefj.i5os Up6v. Stephano 'Apre- 
ixiaiov. 

• Fonte Areihusa] De quo Strabo 
consulendus, lib. i. p. 58. 

J Lelanto'] Flnvium igniti luti ler- 
ree hiatu erupisse in Lelanto campo 
idem Strabo narrat loc. cit. Et pro- 
pe Oreum KdA.^ai'Ta ■itoraix6v idem 
collocat, lib. x. p. 445. quern pro 
Plinii Lelanto accipi si quis velit, non 
admodum reluctabor. 

'' Qua Ellopice] Ab EUopiaEuboeae 
regione, de qua Strabo, p. 446. 



NAT. HIST. LIB. IV. 22. 



791 



nobilis : notior tamcn marmore Carystio. Antea vocitata 
est Chalcodotis,^' aut Macris, ut Dionysius et Ephorus tra- 
dunt : ut Aristides, Macra : ut Callidcmus, Chalcis, aere 
ibi primum reperto: ut Menaechmus, Abantias: ut poiitae 
vulgo, Asopis. 

XXII. Extra earn in Myrtoo'' multae, sed maxime il- 
lustrcs Glauconnesos,'' et iEgilia.' Et a proniontorio Ge- 
racsto, circa Delum in orbem sitae (unde et nomen *^ traxere) 
Cyclades. Prima carum Andrus '^ cum oppido, abest a 
Geraesto, x. mill. pass, a Ceo xxxix. mill. Ipsam Myr- 
silus Cauron, deinde Antandron cognominatam tradit : 
Callimachus Lasiam, alii Nonagriam, Hydrussam, Epa- 
grin. Patet circuitu xcvi. mill, pass.'' Ab eadcm Andro 



Orostane Vet. Dalec. — 5 Chnlcodonlis edd. vett. et Gronov. 

Cap. XXII. 1 jtlgliu ChifH. liegidlis Ptol('nia?o. — 2 It;i coild. Hardiiini et 
Chiffl, cum edd. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. XC. mill. pass, re- 



NOTiE 



' Clinlcodotisi Quod aes prima de- 
derit, aere ibi, ut mox subjicitur, 
primum reperto. Ita scvibi porro id 
vocabulum, turn Mss. moiicnt, R. 1. 
2. Colb. 1. 2. &c. tum Gra?ti sermo- 
nis proprietas exigit: iion, ut hacte- 
iius editum, Clialcodonds. Sic Ma/cpls 
a longitudiiie Stepbano dicta est, vei 
MuKpd. Ab Abantibiis, (|ui eam diu 
teniicre, 'AjSoj'tios. 'A^uvtIs Pausan. 
lib. V. p. 33^. Unde tephv oOSas 'h^dv- 
Tuf a Nonno appeliatur, Dionys. xiii. 
p. 3G1. Nomen utrnmque Hymno 
in Debim Callimaciuis vs. 20. corn- 
plexus : MuKph 'AfiavTias 'E\\oirir)aiv. 
et Dionys. Pcrieg. vs. .')20. Ab Aso- 
pide deinde, hoc est, a Danail, vel 
yEgina Asopi filia postremuni ci no- 
men est inditum : Scymniis Cliius, p. 
23. de variis Euboeiv appellationibns : 
Aict tV <(>vfTiv, rh irpoTepov, iis (piialv, 
MoKpls, "'ErrtiTiv ano ttjs Ae^o/nsj^s 
'AcrwniSos, Xp6fw Ka^ovaa, Totjuo/xa, EC- 
fioia iroAij/. 



* In Myrtoo] Deceptus est Pintia- 
nus ancipiti ac gemina Myrtoi maris 
appellatione. Aliud enim est Myr- 
toum pelagus Plinio, Straboni, Pau- 
saniffi, Melae : aliud Ptolemaeo. Huic 
circa Cariam est : illis a Creta ad 
Atticam. Vide Strab. lib. ii. p. 124. 

•* Glauconnesos] TKavKov tntcros Pau- 
sania; lib. vi. yllgiliani Plinii cum 
Begiaii Ptolemivi eodem crrore Pin- 
tianus aliique caiidem esse existi- 
niarunt, quo is putavit idem esse 
Ptolemaeo Pliniocjue Myrtoum mare. 
Ilia Pomlico bodie, i^in Spit ilus : re- 
liqua' Micronisia, hoc est, parvaj in- 
sula;, comniiini vocabulo uuncupan- 
tur. 

^ Unde el nomen] ' Orhcin enim kvic- 
\ov,' inqultSolinusc.il. p.30.'Graii 
loquuntur.' Expressit id Gracco car- 
mine Dionysius Pericg. ArjKov invK- 
\u)(TavTo, Ktti odvofjLa KuK\dSes (Iffiv. 

'' Andrus] Andro. 



792 



C. PLlNll SECUNDl 



passus mille, et a Delo quindecim mill.' Tenos," cum op- 
pido in XV. mill. pass, porrecta, quam propter aqiiarura 
abundantiam, Aristoteles ^ Hydrussam appellatam ait, ali- 
qui Ophiussam. Ceterae : Myconos + s cum monte Dimasto: 
a Delo quindecim mill.^ passuum. Siphnus,*" ante Meropia, 
et Acis appeilata, circuitu viginti octo mill.'^ pass. Seriphus' 
XV.7 PrepesinthuSjJ Cythnos. Ipsaque longe clarissima* 
et Cycladum media, ac templo^ Apollinis et mercatu cele- 
brata, Delos:'' quae diu fluctuata, ut proditur, solamotum' 



centiores rodd. ap. DalfC. XCIII, mill. pass. edd. vett. et Gronov. — 3 Re- 
ceiitt. codd, ap. Dalec. et a Delo X. mill. Mox, cum o. XV. mill, pass, edd. 
ante Biotier. cum o. in XV. Ifc. Cliiffl. — 4 Mycone Vet. Dalec. — .5 ' Ita libri 
oinnes scripti et editi. At CI. Toiirnefort, Voyage dii Levant, torn. i. pag. 342. 
Pliniiini argiiit, q\iod XV, mill, scripserit ; cum a portii Myconi insiilas, nunc 
Mijconi, ad parvum portum Deli, quo vulgo appellitur, sint tantum VI, millia 
passuum.' Brotier. XVII. mill. Vet. Ualec. A'. 7nill. alii codd. Dalecampii. 
Mos, untea Meropia Chiffl. — G ' Touinefort, 1. c. pag. 205. ait nuuierari XL. 
mill.' Brotier. — 7 ' Ita Ms. Reg. 1. eteditio princeps. Male recentiores duO' 
decim, Sed exilior adhuc est numerus, XV. CI. Tournefort, ibid. p. 214. ait 
earn patere circuitu amplius XXXVI, mill, pass.' Idem. Seriphus duodecim 
etiam Gionov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 8 Edd. vett. et 
Gronov. clarissima, Cycladum media, templo ; Cliiffl. alii codd. ap. Harduin. 
edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz, d. et Cyd, m. ac templo. — 9 



NOT^ 



« Tenos'\ Trivos. Nunc Teno. 

f Aristoteles] Et ex Aristotele, vel 
quisqnis is est Auctor libri de Mirab. 
Auscult. Stephanus, verbo Trjvos, iK- 
AtjStj 8e 'TSpoDfTira, quod nempe irrige- 
tur aquis, Ka\ '0(ptovcrtTa, quod angui- 
bus scateat. Aristoph. Schol, in 
Plut. ex'^''" ^v'V "CWf M'9 ''"'<''' KukXci- 
ScDJ' vl)a<f 6(peis Kcd ffKopTrioi Suva] iyt- 
vovTo. Ac forte etiam inde Hydrussa 
ab liydris, non ab aquis, est vocitata. 
Quin et vox ipsaTTjri'a Hesycliio ex'5- 
va est, hoc est, vipera : ut eodeni 
spectare noniina baec omnia videau- 
tur. 

S Mycorios^ HIvkovos jui'a tUcu KvkXo.- 
5a)i' Stephano. Mons ibi AtVacrTos ap- 
pellatus, quod duarum instar raani- 
maruni geniino vertice eniinet. — 'In 
Itinerario Georgii Wheleri, p. 191, 



dicitnr Myconos a Delo non abesse 
amplius tribus passuum niillibus. 
Nunc Turcis paret.' Ed. sec. 

'> Siphnus] '2,l(pvos Stepliano, et ea- 
deni Mep^Trrj prius, ut auctor est eti- 
am Nicol Damasc. in Excerptis, pag. 
494. appeilata. Vide Notas et E- 
mend. num. 82. Hodie Sifano, 

* Seriphus] 2,fpt<pos Straboni lib. x. 
pag. 487. Nunc Serjino. Deserta 
insula, quosontes Roman! relegabant. 
Tacitus Annal. iv. deCassio Severo : 
' In Seripliio saxo consenuit.' Juve- 
nal. Sat. VI. 562. ' Et parva tandem 
caruisse Seripho.' 

J Prepesintkusi llpeirea'tvBos et Kvd' 
vos Straboni lib. x. p. 485. Haec 
Lodie Fermina dici existimatur. 

■< Deles'] A77A.0X. Nobis, les Sdilles. 
a corrupta voce Gracca, th ArjKovs,. 



NAT. HIST. LIB. IV. 22. 



793 



terra) non sensit. Ad M. Varronis actatcm, Mucianus? pro- 
didit bis concussam. Hanc Aristotcles ita appellatam pro- 
didit : quoniam repente apparuerif" enata. ^glosthenes 
Cynthiam," alii Ortygiam,° Astcriam/ Lagiam,'° Chlamy- 
diam, Cynaethum, Pyrpilem igne ibi primum reperto. Cin- 
gitur quinque mill, passuum : " assiirgit Cynthio monte.*' 
Proxima ei Rhcnc,' quam Anticlides Celadussara ' vocat : 



Tolet. sensil. At M. Varronis atate Mntianus; Gronov. et edd. vett. sensit ad 
M. Varronis cctatcin, ifc. — 10 Pdasgiam Vet. Dalec. Mo\, Cynthum Pyrpolon 
codd. ap. Dalec. Cynthum etiain Stepli. — 11 ' Ita libri ormies scii|)ti et editi. 
CI. 'I'ouinefbrt, ibid. pag. 342. perperam Pliniiiiu arguit, quasi qubidecim 
wi/i/a passMum sciipserit.' Brotier. Mox, Cyntho monte edd. vett. ciiin Gro- 
nov. Haiduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Cintliio monle Cliifll. Cynthio 

NOTiE 

Adjacet ei oracula.' 



Incolae Megadili vocant 
Rliene, de qua mox Plinins, et minor 
Delos a civibus appellatur, non Fer- 
tninu, lit qiiibiisdain visum est, quae 
longc liinc abest. 

' Solamotum] Seneca Natur.Quaest. 
VI. 2G. pag. 912. 'Sed movetur et JE- 
gyplus.et Delos, quam Virgilius stare 
jussit, ' Immotamqiie coli dedit, et 
contemnere ventos.' Hanc Philoso- 



" Cynthiam] A Cyntho monte, de 
quo mox Steplianus, verbo AtjKos, 
fKaXeiTo Se Kvvdos, . .. KaVAarepla, Kal 
Tlf\affyla, Kal XAajuuSi'a. 

" Ortygiam] A copia cotnrnicum, 
Tuv oprvyvv, quae illic sunt, ut auctor 
est Plianodemus Rerum Atticar. lib. 
II. apud Athen. lib. ix. paj;. 392. 
Aliam rausain aflert Scliol. Apollonii 



plii quoque, credula natio, dixeriint ad Argon, i. 308. 



non nioveri, auctore I'indaro. Thu- 
cydides ait antea quidcm inimotain 
fuisse : sed circa Peloponnesiacum 
belliim tremuisse. Callisthenes et 
alio tempore ait hoc accidisse,' &c. 
En quod Miicianus prodidit, bis ante 
Varronis aetatem terriv motu Delon 
concussam. Vide CallimachiimHym. 
in Delum. Thucyd. lib. ii. pag. 104. 
belli Peloponnesiaci anno piiino tre- 
muisse ait, Olympiad, lxxxviii. Ante 
Maratlioniam pugnam, Herod, lib. 
VI. u. 98. pag. 3CG. 

*" Apparnerit] Wapo. -rh SfjAof. Ser- 
vius ad iEneid. iii. 70. ' Delos dici- 
tur, quia diii latuit, et postia appa- 
ruit. Nam SrjAov Gra>ci manijcslum 
dicunt. Vcl quod verius est, quia 
cum uhiquo Apollinis rcsponsa ob- 
scura sint, manifesta illic dabantur 



P Asteriani] Soiinus, cap. 11. pag. 
30. de Delo : ' Eadem est Ortygia,' 
inquit, ' nunc Asteria, a cultura 
Apollinis : nunc a venatibus Lagia, 
vel Cynaethus : Pyrpile etiam, quo- 
niam et ignitabula ibi,et ignis inventa 
sunt. In hac primum visa; coturni- 
ces aves, quas dprxryas Grjcci vocant.' 
Lagia, sen leporaria, a leporum fre- 
quentia, Ka-yovs Grteci nuncupant : 
Cyiiivthus ab ardore canum venatico- 
runi dicta est, dirb too avvbs et aWw. 

'1 Cynthio [Cj/»i</i« monte] Kvvdos opos 
TTJs Aii\ov, Schol. Calliin. p. 9. Nunc 
monle Cintio. Non ille quidcm ex- 
celsiis, ut Strabo menlitur, sed vix al- 
tior Capitolino Rom;v, teste aiTdtmi 
Gcorgio Whelero in Itiucrario pag. 
176. 



794 



C. PLINII SKCUNDI 



item Artcmin '^ Hellanicus. Syros/ quam circuitu patere 
viginti millia pass, prodidere veteres, Mucianus centum 
sexaginta. Oliaros," Paros" cum oppido, ab Delo xxxviii. 
mill, marmore nobilis, quam primo Platcan,'^'' postea Mi- 
noida vocarunt. Ab ea septem mill, quingentis Naxus, a 
Delo'' XVIII. '4^ cum oppido, quam Strongylen/ dein Dian, 
mox Dionysiada a viuearum ^ fertilitate, alii Siciliam ^ rai- 



monte codd. Regg. Brot. et Ed. pr. — 12 Artomiten cdd. ante Hardnin. Mox, 
iScyros Vet. Dalec— 13 Plataam cod. Ualec. Pactiam edd. vett. et Gronov. 
Mox, Minoam, pro Mlnoida, Stepli. — 14 ' Ita libri omnes. At certe error est. 
Naxos enim, nunc Naxie, magis distat a Delo, quam Paros; et ipse Plinius 
xxxvm. mill, inter Paron et Delon modo supra nnmeravit. CI. Tonrnefort, 
ibid. pag. 343. ait esse XL. mill. pass, inter Delon et Naxon. Oppidum auteni 



NOTiE 



■■ Rhene'] 'Viivq, vricros lUKpa, -nXtiaiov 
Ar}\ov, exiguo a majore Delo fieto 
dispescitur. Plutarch, in Nicia, p. 
525. 'Vrtval-q vricros Herod, lib. vi. p. 
366. n. 97. 

* Celadussami A strepitu undarum, 
sd enim est proprie KeKadup. A Dia- 
nae nomine "Aprejuti'. 

' Syros] Supos Straboni lib. x. p. 
486. aliisque. Juxta Delum : r] 'Xipa. 
vrjffos fJLia tZv KvKXdZoiv irATjtn'ov AifKov. 
Suidas, verbo ^fpcKuSyjy. Fuit enim 
Pherecydes Syrius. Nunc Sira. — 
' Meminit Homerus insula" hujus in 
Odyss. O. 402. NijcrJs tis SupiTj KiKk-fja- 
K6TOI, elTTco aKoveis, 'OpTvy'njs Kadvirep- 
6ev,S6LTpoTral rjeAioio. Suarius Ulyssis, 
qui erat in ItLaca, nihil aliud his ver- 
bis significat, quam Syron insulam 
ultra Ortygiam sive Delum esse : 
et quando in ea insula sol exoritur, 
tunc reverti eum siniul ad Ithacam 
illustrandam, sive mox rum Itba- 
censibus apparere. Syros ad Eurum 
Peloponnesi est, ad occasum Ithaca. 
Non plus sapere certe Suarius po- 
tuit.' Ed. sec. 

" Oliai-os'\ Et h3ec inter Cycladas 
Stephano,'n\i'apos vrjcros rSiv KvKXdScoi' 
fxia, quam et a Paro distare ait ex 



Heraclide, stadiis LViri. sen vii. m. 
CCL. p. Nunc Rocchi. Straboni lib. x. 
p. 485. 'n\4apos. 

^ Paros] ndpos, quae et Mivwa Ste- 
phano ; Solino cap. 11. p. 31. et Isi- 
dore, Orig. XIV. 6. ' Minoia;' quod 
a Minoe subacta. Hodie Paris. 

™ Quam primo Platean'] Hoc est, 
HXareiav, a planitie. Vide Notas et 
Emend, num. 83. 

" Naxus, a Delo] Ita Solinus cap. 
11. p. 31. Sed corrnptus tanien Hu- 
merus, ut omnia rite perspicienti 
constabit. Na|oy olim, hodie Naxi. 

y Stro7igijlen] A rotunditate: nee 
tamen est absolute rotunda, sed vitis 
folio similis, ut ait Eustath. Aiav quo- 
que appellatam esse tradiint Diodo- 
rus Sic. Bibl. lib. iv. p. 264. et ex 
Callimacbo Sciiol. Apollonii, ad Ar- 
gon. IV. 426. HaRc Dia est, de qua 
Ovid. Met. viii. 174. Strongylen op- 
pidum in Naxo falso credit Solinus, 
loc. cit. nam ipsa Naxos Strongyle 
est. 

' A vineanim] Vel quod hospita 
fuerit Libero Patri, ut ait Solinus. 

* Siciliam] Quod pari cum majore 
Sicilia fertilitate sit : vel, ut Agathe- 
merus ait Geogr. i. 5, quod inter Cy- 



NAT. HIST. LIB. IV. 23. 795 

norem, aut Callipolin appellarunt. Patet circuitu septua- 
jifinta quinquc mill, pass.'^ dimidioque major est quam 
Paros. 

xxin. Et hactenus quidem Cycladas servant: ceteras, 
qiias sequuntur, Sporadas."" Sunt autem Helene, Phacussa, 
Nicasia,*' Schinussa/ Pholegandros:' ^et a Naxoxxxviii. 
mill, passuum/ Icaros : ^ quae nomen mari dedit, tantun- 
dem^ ipsa in longitudinem patens, cum oppidis'' duobus, 
tertio amisso : ante vocata Doliche, et Maoris, et Ichthyo- 
essa. Sita est ab exortu solstitial! Deli,' lii. mill, pass.^ 



Naxi insulse dicitur qiioque Naxia.' Brotier. — 15 Cod. Dalec. LXXX. mill, 
pass. 

Cap. xxrii. 1 Ptiactissa niargo edd. Dalec. et Gronov. Phocussa, Hecnria, 
Schinussa, Phalegandros Vet. Dalec. Phocussa, Hcccosia, S. Phalegandros codex 
alter ejusdeni; Phocussa, Phcecasia, S. Pokgrados Cliiffl. Phocussa, Phacasia, 
Schinussa, Phalegandros edd. vett. et Gronov. — 2 ' Ita optime Ms. Reg. 1. et 
editio princeps. At si Flinins accurate Icari instilae distantiain a Naxo deter- 
niinavit, ejus longitudinem niajorem, quam i)ar est, fecit. Juxta CI. Tourne- 
furt, tom. II. pag. 94. Icaros insula habet circuitu 60. inillia passuum.' Bro- 
tiei: a Naxo decern et septetn mill. pass. edd. vett. item Harduin. 1.23. Miller. 
BipoDt. et Franz. — 3 Ita Editio princeps. a Delo quinquagintu mill. pass. edd. 
vett. et Gronov. Deli quinquaginta mill. pass. Harduin. 1.2.3. Miller. Bipont. 
et Franz. Mox, ' a Samo triginta quinque mill. Ita libri ouines. At fretuui iii- 

NOTiE 

cladas magnitudine prapcipua. f Icaros'] Strabonl et Ptolemero 

•j Sporadas] ^iropaSes Dicajarclio p. 'iKapia: unde nunc Nicaria dicitur, 

181. aliisque : ita dictic quod sparsini faotilia voce ex duabus, iv 'iKapia. 

jaceant, ac veliiti teniere dissipata;. Eadein MuKpls, et AuMxv a longitu- 

•= Helene, Phacussa, Nicasia^'EKf VT], dine: cadcni a piscium co\na'lxSv6- 

*oKoC(ra, N(/co(ria, ^x^fovfra. Vide No- (crffa Stephano, Heraclidi lib. de po- 

tas et Emend, num. 84. Helene nunc litiis 'Ix^vovcrcTa appellatur. MaKpls 

Pira. Nicasia /?at7u« : Pliacnsa Fe- rursum Scliol. Aristopli. in Nub. pag. 

cussa est, Marco Bosclilni. 135. 'IxdvSta-a-a et Eustatliio, p. 30G. 

<• Schinussa] Cui est a Icntisco no- Utroque nomine ab Agatlieinero 

men. 'Zx^fovca Hesycliio tnjo'us eVrt Geogr. i. 5. agnominatur. 

<ta>KiSos. Hodieque Schinusa dicitur, n Tanlundem] Hoc est, xvir. M. P. 

et Naxo ad Boream adjacet. Circultus vero, Strabone teste, lib. 

e Phalegandros] Stephanus: *oA«- xiv. p. G30. stadia trecenta complec- 

yavopos, cTJiros tuiv ^nopaSuv, dirb*oA€- titur, hoc est, xxxvii. M. D. P. 

ydvZpov rov Mivuos, k. t. A. Ha»c Ste- '' Cum oppidis] Unde Scylaci vo- 

plianus exStrab. lib. X. p. 484. Pto- catur 'Iicapoj SiVoXts, p. 22. Hornui 

lem. III. 15. est ^lAiKavSpos. Hesy- altcrum OiVo'rj Athenao lib. i. p. 30. 

cliio *\4yavBpos. Hodie Policandro, ' Sohtitiali Deli] Abest Icarus ab 

ad ortura Melo Sicinoque opposita. ea Deli parte, quaj ad exortum sol- 



796 



V. PLINII SECUNDI 



Eadem a Samo triginta quinque mill. Inter Euboeam et 
Andriim decern mill, pass.'^^ freto, ab ea GerflestumJ centum 
duodecim mill, quingenti pass. Nee deinde servari potest 
ordo. 

Acervatim ergo ponentur reliquae. Scyros:^ los' a 
Naxo viginli quatuor mill, pass.^ Homeri sepulcro vene- 
randa, longitudinis viginti quinque mill, ante Phoenice "' 
appellata. Odia, Letandros,^" Gyaros" cum oppido, cir- 
cuitu duodecim mill, passuum. Abest ab Andro sexaginta 
duobus mill. pass. Ab ea SyrnosP octoginta mill. pass. 
Cynaethus : ^ 'i Telos '' unguento nobilis, a Callimacho Aga- 



ter Icariim et Saiiium, quod nunc dicitur le grand Bogaz, est tanfiim xviii. 
mill, passiiiiiii latitndiue, lit constat ex CI. Touinefoit, ibid.' Brolier. — 4 
Cliiffl. XX.tnilLpass. — 5 Edd. vett. et Gronov. reliquce. los a Naxo viginti 
quatuor mill. pass. Chiffl. reJiquw. Scyros. losa N. XVIII. mill. pass. Tolet. re- 
liqu(C. Scyros. los a N. viginti quatuur, &,->:.— 6 Vet. Tiiatidros. Mox, cod. Da- 
lec. circiiitu XV. m. p.prope. Chiffl. XXV. Paulo post, edd. vett. et Gronov. 
ab Anero ; Vet. Dalec. et codex ejusdein, afc^»i(irc». — 7 Cynethus cod. Dalec. 



NOTyE 

Vide Notas et E 



stitialem veigit 
mend. num. 85. 

J Ab ea Gcrastum'\ Ab Icaro scili- 
cet, Gerffistiini Enbneffi piomontorium 
insulam Andrnni respiciens, cxii. m. 
D. pass, medio inter Andrum et Ge- 
nestuni fieto, quod non ultra decern 
millia pass, se porrigit, comprehenso. 

^ Scyros'] Hodie S. Georgia di Scy- 
ro. 'S.Kupos olini, Neoptolenii Aehillis 
F. natalibns clara. Vide Notas et 
Emend, num. 86. 

' los] Hanc Cycladibus Stephanus 
adjudicat : hodie A'io, ex geniina vo- 
ce eVlifi. Homeri manibus illustrata. 
Scylax, p. 2l.''Ios, eV ravTri"Oix7\posr4- 
dairrai. Strabo similiter, lib. x. p. 
484. et oraculuni vetus apud Ste- 
plian. 

■" Ante Plieenice] Quod ea palmife- 
ra sit, 4>oii'iK7j Stephano. 

" Odia, Letrandos] Mss. Odia, O- 
knlrandos: quEe milii uoniina alibi 



nusquam audita. 

° Gyaros] Tvapos Straboni lib. x. 
p. 485. Hue Tlomani noxios ablega- 
bant. Juvenal. Sat. i. 73. ' Aude 
aliquid brevibus Gyaris, et carcere 
dignum.' Et Sat. x. 170. 'UtGy- 
ari clausus scopulis, parvaque Seri- 
pho.' Holstenius nunc putat esse 
Caloii-o vel Caloiera: verius alii Jou- 
ra, inter Andrum et Ceam insulam. 
Apuil Philostr. de Vita Apoll. vii. 8. 
p. 341. Tvapa pro Fvapa. 

P Ab ea Syrnos] Vide Notas et 
Emend, num. cit. 

1 Cyncethus'] Quo nomine Delon 
ipsani olim nuncupatam diximus cap. 
22. 

■■ Teles'] Trj\os, Stephano, airh rrjs 
T-fi\euis, a farnigraci copia, quod iu 
TTjAifou/uupoucompositione partes prae- 
cipuas obtinet, ut dicemus xiii. 2. 
Hodie Piscopia. 



NAT. HIST. LII}. IV. 23. 



797 



thussa * appcllata. Donusa,^ ' Patmos " circuitu triginta 
mill. pass. Corasia^/ Lebinthus/' Leros, Cinara : Sicinus," 
quae antea OEnoc:^ Hieracia,^ quae Onus: Casus/ quae 
Astrabe :'" Cimolus," quae Echinussa : Melos ^ cum oppido, 
quam Aristidcs Byblida appellat, Aristoteles Zephyriam, 
Callimachus Mimallida, Heraclidcs Siphnum/ et Acyton. 



Cynetlaissa Gronov. et edd. vett. — 8 Diomjsa Groiiov. Mox, Pathnios Vet. 
Dalec. et Hardiiin. 1. Patmos circuitu L.mill.pass. iionniilli ap. Dalec. Deinde, 
Sicenus Strab. Sicintis Ptolem. — 9 Ita ex codd. emeiidavit Haiduin. Gra?ce, 
'UpaKia' Gronov. et edd. vett. Heratia. — 10 Casos, quce Actrahe margo edd. 
Dalec. et Gronov. Mox, Cinielus, quce Chinussa Vet. Dsilec. Paulo post, iu 



NOT^ 



' Agathussti] Stephano quoqne, 
T^\oT, quam inter Cycladas reponit, 
tKa\€7To5e Kal'Ayadovffffa, Et Hesy- 
cliio, apud quern Arj\os pro T^\os le- 
gitur. 

' Donusa^ Ita libri omnes. Melas 
II. 7. Donyssa. Stephano, Aovovala, 
et a Dionyso Aiovvcia. Viridi mar- 
more nobilis : unde ' vividem Donu- 
sam ' appellat Maro. Ut Gyaros, 
reorum olim exilic infamis. Vide 
Tacit. Annal. iv. p. 108. 

" Patmos] Solo D. Joannis Aposto- 
li secessu clara. Straboni lib. x. p. 
488. Tl6.Tfj.os. At in nummo Severi, 
apud Patin. p. 285. EN nAOMH. Ho- 
die Palmosa. 

" Corasice'] Straboni, loc. cit. Ko- 
paaaiai, ab Icaria versus occasum 
pauluin disjunctap. Scopuli sunt, quos 
liodie Dragonisi vocant, teste Marco 
Boschini. 

" Lebinthus] Atfiivdos Straboni lib. 
X. pag. 487. Ovid. Met. viii. 222. 
* Dextra Lebintlios erat, foecundaque 
melle Calymne.' Hodie Levitu. Mox 
Leros eidem Straboni, pag. 488. Ae- 
poi, Kivapa Atlicnu?o nienioratur, lib. 
II. p. 71. 

^ Sicinus] Juxta Pholegandrum, 
auctore Strabone 1. x. pag. 484. apud 
queni 2'tKrivos pro 2iiKivos, perperam 



appellatur. Nunc Sicino. De ea So- 
lon apud Laert. Enji' Sii tot' t7« <l>o- 
\eydvSpio9, i) SiKifiTTjs, k. t. \, 

y (Eno'c] OiVJrj Stephano, et Etymo- 
logici anctori, quia consita vitibus 
est, 5ia tJ) elfai a/xireXScpVTOi'. Item 
Sclioliastae Apollonii ad Argon, i. 
623. 

^ Casus] Stephanus, inter Cycla- 
das : Kdffos, fj.ia rwv Kf/cAaSwi'" €/ca\6?- 
To 5' ''AiJ.(prj, Kal 'A(rTpa/?7j. Nunc CaS' 
so, auclore M. Boschini. Diversa ab 
altera, quaj Achue cognominatur, v. 
36. 

■^ Cimolus'] KiiJ.a)\os Straboni lib. x. 
pag. 484. Incolis hodieque /ii//io/o; 
Vcnetis ArgeiUiera : non Sicaiidro, ut 
vulgo Geographi piitant. 

*> Melos'] Mt\Xos Straboni, loc. cit. 
A Melo diice Phcenicum nonien ac- 
cepisse Festus existimat : alii a ro- 
tnnditate niali. A Bybliis Phoenici- 
bus Bv0\ov appeilatam esseauctor est 
etiani Stephanus : et Zfthvpiav. Ea- 
deni MifiaKiset Me/t/SAis Hesychio no- 
minatur, p. 030. et 642. Pro Byhlida, 
Mss. Memblida. In Gaza Regia num- 
mus est ex arrc mediocri, habens MH- 
AIHN in corona laurea. 

<■ llcractides Siphnuin] Mss. Siphin : 
quos libenter seqnimur : ne Si|)hnuni 
inter Cycladas supra citatam cum 



798 



C. PLINU SECUNDI 



Haec insularum '^ rotundissima est. Post Machia :' Hy- 
pere/ quondam Patage, ut alii " Platage, nunc Amorgos : 
Polyaegos,^ Phyle,'' Thera," cum primum emersit, Calliste 
dicta. Ex ea avulsa postea Therasia :J atque inter duas 
enata mox Automate, eadem Hiera : et in nostro sevo 
Thia juxta eandem Hieram nata. Distal los a Thera 
viginti quinque mill. pass. 

Sequuntur Lea,'' Ascania, Anaphe, Hippuris."^ Asty- 
palaea liberas civitatis,*' " circuitu lxxxix. mill, pas- 
suum: abest a Cadisto. Cretae cxxv. mill. Ab ea Pla- 



eodem, Mimbluda appellat ; Chiffl. Mymblida, SfC. — 11 Hypane, quondam Pa- 
nacle, et ut alii Vet. Dalec. — 12 Canaphe, Hippuris, Hippvrisstisa Cliiffl. Anaphe, 
Hippuris, Hippurissusa Gronov. et edd. vett, — 13 Margo edd. Dalec. et Gro- 
iiov. liberce conditionis. Mox, edd. ante Brotier LXXXVIII. Deinde, pro 



NOT^ 



Melo confundat eadcm nomenclatu- 
ra. — 'Ab altero nomine ejiisdeni in- 
suliE, Graecis sciiptoribus, Tlieopliani 
et Cedieno, de funere Anastasii Aix- 
giisti, est ruannor ^AKin-avSv.' Ed. sec. 

<* HcBC insularum] Solinus, cap. 11. 
p. 31. 

e Post Machia] In Mss. Buporth- 
machia, R. 1. 2. Colb. 1. 2. et Paris. 

^ Hypere] Hasc varia videntur esse 
iosulas Amoigi nomina. "A/Jiopyos Stia- 
boni lib. x. pag. 487. inter Spoiadas. 
Nunc Morgo. Quondam et UayKd\ri 
vocitata, Stepliano teste. 

s Polycrgos] A Mela quoque agnos- 
citur, II. 7. In TJiesaino Goltzii 
niimmus extat, cum epigraphe nO- 
ATAiriilN. Nunc est Polcgasa, }\\x\a, 
Diam, quam Standiam esse diximus. 

h Phyle] In Mss. Saphyle, vel A- 
phile. 

i Thera] Hesych. p. 486. KaWU- 
T7), 71 Qripa rh ■Kporepoi', Contra Sclio- 
liastes Apollonii, ad Argon, i v. 1763. 
vetusiius Callistae nomen esse existi- 
inat : ijWa^e rh bvo/xa t) KaWlcrrTj vri- 
eos, KOI wvofxd<r6r] Qijpa. Cui et Hero- 



dotus concinit, lib. iv. pag. 271. et 
Pausan. lib. iir. p. 159. Forte quae 
aliis scriptoribus Oripa, eadeui Plinio 
Philethera dicitur. Hodie Santerini. 

i Therasia] 07jpO(r/a Ptolein. ill. 15. 
Nunc quoque Tirestft. De Hiera, ii, 
89. Hodie Cammeni, ut ab iis acce- 
pinuis, qui ea loca nuper coutemplatL 
sunt. Thia vero ignobilis est sine 
nomine scopulus. 

'' Sequuntur Lea] Aela, nunc Piajia, 
et Pianosa. 'Avdtpij, trXricriov Qripas, 
inquit Steph. (de qua jam diximus, 
II. 89.) hodie Narnfio, ad exortum sol- 
stitialem Theras, sive Sariterini. As- 
cania, quantum conjicere licet, Ana- 
phae ad ortum objecta, Giera. 

* Hippuris] 'Imrovpls vricros ttXtjitIoi' 
&-npas, inquit Scholiastes A poll, ad 
Argon. IV. 1712. Vide Notas et E- 
mend. num. 87. 

■" Astypalcea lihercB civitatis] Sic 
idem cap. 19. Corcyram esse libers 
civitatis dixit, hoc est, civibus con- 
stare qui suis libere, non alienis legi- 
bus vivant. 'A(rrvnd\aia Slraboni lib. 
X. p. 488. Hodie Stampalia. 



NAT. HIST. LIB. IV. 23. 799 

tea" sexaginta mill. Undc Camina "^ triginta octo mill. 
Azibintha, Lanise, Tragia, Pharmacusa, Tcchedia, Chalcia : 
Calydna," in qua oppidum Coos : Calymna,'^ f a qua Car- 
palhum, quai nomcn Carpathio mari dcdit, xxv. mill, 
passuura. Inde Rhodum Africo vento quinquaginta m. 
pass. A Carpatho Cason '° vii. m. A Caso Sammonium 
Creta; promontorium xxx. mill. In Euripo autem Eu- 
boico, primo fere introitu, Petaliaj '^ quatuor insulae, et in 
exitu Atalante."^ Cyclades, et Sporades, ab oriente littori- 
bus Icariis Asiae, ab occidente Myrtois Atticae, a septem- 
trionc ^Egaeo mari, a meridie Cretico et Carpathio inclusae, 
per Dcc. M.^ in longitudinera, et per cc. in latitudinem ja- 
cent.'7 

Pagasicus sinus ' ante se habet Eutychiam, Cicyne- 
thum,'^ et Scyrum supradictam," sed Cycladum et Spora- 



Cadisto Cliiffl. hahet Cisto. — 14 Unde Caminia Vet. Dalec— 15 Idem codex, 
in qua oppida tria ducc Calymna; et Olymnos; Gronov. et edd. vctt. in qua oppi- 
dum Coos, ct Olijmna. Aqua, Sfc. — 16 Ita codd. Harduini.edd. Hardiiin. 1. 2. 3. 
Miller. lV\pont. vtVva.nz. a Carpatho ad Caso« Gronov. et edd. vett. — 17 Ita 
codd. Tolet. CliifH. et Har<liiin. item edd. Hardiiin. 1, 2. 3. Miller. liipont. et 
Franz, inclusce, per CC. mill, in longitudinem jncent edd. vett. ante Hardiiin. — 
18 Tineium cod. Dalec. Paulo post, edd. vctt. et Gronov. IScadiram, Ther- 

NOTiE 

" Ab ea Plalea] Htc fersc deinceps 'i Pctalice] Traxere nomen iis sco- 

ab aliis scriptoribns pricterniissae. pnl>, insiileeve, ex oppido in oonti- 

Xa\Kla? tanien nieniiuit Strabo, loc. nenti Eiilxcas opposito, contra Su- 

oit. Tpayaias inter Cycladas, quo no- niuin promontoi iiiin : neraXia Stra- 

mine etiam Sporadas comprchcndit, boni dicitur, lib. x. p. 444. 

Stcplianiis : apud queni et ^app.a- ' Atalante'\ Hodie Talunla. De ea 

Kovffca snpra Miletnm insula legi- cgimus u. 90. 

tiir : ubi a praedonibus captiiin Cacsa- * Per DCC. M.'] Vide Notas ct 

rem Dictatorem narrat Suetonius in Emend, num. 89. 

Julio, cap. 4. Illani vero priorem ' Pafrasicus sinus] De quo cap. 15. 

Tpayiav vocat Plutarchus in Peviclc, Prajivit Plinio Mela ii. 7. pag. 43- 

p, ICG. ' Pagasieus sinus Scyron prospicit : 

o Cahjdnn] KaXiiSva. Vide Notas Cicynelhum aniplectitur.' Et Scy- 

et Emend, num. 88. lax, p. 24. if 5e r<p UayaarjriKf ndKircp 

P Calynma] E Calydnis scu Calym- ^ttI uT](ros KLKvvrjeos, kuI itu\is. De 

nis insnlis una, commune ceteris no- Eutycliia nihil dum comperi. Mss. 

men peculiar! sibi Jure vindicans. Eulhiam liabent, Evedav. 

Hxc fcEcunda est melle Calyaine, ut " Scyrum supradictam] Hoc ipso cap. 

cecinit Ovid. Met. viii. 222. his verbis : ' Scyros, los,' &c. eadem- 



800 



C. PLINII SECUNDI 



dum extiraam : Gerontiara, Scandilam :^ Thermaeus/ Tr- 
rhesiara, Solimniam, Eudemiam/ Neam/ quae Minervas 
sacra est. Athos ante se quatuor : Peparethum cum op- 
pido, quondam Evoenum^ dictara,'9 novem mill, passuura. 
Sciathum * xv. mill.^° Imbmm"' cum oppido lxxxviii. 
millia passuum. Eadem abest a Mastusia Cherronesi, 
XXV. mill, pass.^' Ipsa circuitu lxxii. mill. pass, per- 
funditur amne Ilisso. Ab ea Lemnos^ viginti duo mill, 
quas ab Atho lxxxvii.'^ mill, passuum. Circuitu patet 
cxii. M. D. pass.*^ * Oppida habet/ Hephaestiam, et My- 



tneusin, Irrhesiam, ^c. Vet. Dalec. Scadirarn, Thermeusin, Irrhesiam, Elymniam, 
Eudeipnam, Neam, Sfc. — 19 Cod. Dalec. dido. — 20 Margo edd. Dalec. et 
Gronov. XII. M. pass. Mox, pro millia, Hardnin. 2. et Franz, millibus. — 21 
Ita codd. Hardiiini et Chiffl. item edd. Hardnin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et 
Franz. LXXV. mill. pass. Gronov. et edd. vett.— 22 Ita Tolet. Vet. Dalec. 
aliiqiie ap. Harduin. cum edd. Harduin. Miller. Bipont. et Frauz. XXII. 



NOT^ 



que Cycladum ac Sporadum postre- 
Hia versns septemtrionem, novissi- 
maque est : ceterae deinceps extra 
euin ordinem ac nomen illud censen- 
tur. De Gcrontia ceteri scriptores 
silent. 

* Scandilami Ita Mela ii. 7. p. 43. 
Hodie Scandole. 

" ThermcEus^ Sinus scilicet, ut sn- 
pra Pagasicns. Qipfiaios K6\Tros Ste- 
pliano. De Tiierniaeo egimus cap. 
17. Vide Notas et Emend, ninn. 90. 

'' Solimniam, Endemiam'] Mallet 
Hermolaus 'EAvfivwv, et EuSeiWTjVjqua; 
insularum nomina apud Steplianum 
extant : sed sunt illaa alterius longe 
situs ac loci, non liiijiis in quo versa- 
miu-. 

y Neam] Ne'oi, numero mnltitudi- 
nis.insnla Stepliano diciturliaud pro- 
cul Lemno, vrj<ros irKrialov Arj/xvov. 
Meminit et Antonin. Liberalis insn- 
lariim Lcmnicae ditionis, quae Neae 
vocantur. 

^ Etamnm'] Evotvo)', vino fertilem. 



Herarlides, de Polit. nendpriOoi. . . . 
Airnj r) VTj<joi (voiv6s iffTi, KoX evSeuSpos, 
K-. T. X. Ovidius et ab olivae fertili- 
tate commendat, Met. vii. ' Nitida?- 
que ferax Peparetlios olivas.' Hodie 
Piperi. 

* Sciathum.'] Scymnus Chins, eodem 
ordine, p. 24. Kelvrai Se /col yjjtriSey, 
'ZKvpos,Xle7rdp7]6os, Sk'kxBos : scribe 2(ct- 
aOos, cum Strabone lib. ix. p. 436. 
Schol. ApoU. ad Argon, i. 583. S/cia- 
60s vrjcros ttjs Qf(Tcra\ias, iyyvs Ev0oias. 

•^ Imhrumi "ipL^pos Strab. lib. x. p. 
457. Hodie Lembro. 

"= Lemnos'] Arj/xvos, hodie Stalimene, 
voce conflata ex iis tribus, els tt/p 
Avf-vov. 

•i LXXXVII.] Solinus cap. 11. p. 
31. ' Athos a Lemno sex et Lxxx. 
millibus passuum separator.' 

e CXII. 31. D. pass.] Itarescripsi- 
mus ex Mss. omnium fide, pro XXII. 
Est enim ampla et populosa. 

^ Oppida habet] 'Hcpaio'Tia, ac Mvpiva 
Stepliano, et Ptoleniaeo hi. 13. 



NAT. HIST. LIB. IV. 23. 801 

rinam, in cujus foram ^ solstitio Athos ejaculatur umbrarn. 
Ab ea Thassos libera quiiique mill, passuum, olim Ae- 
ria/J *■ vel JEthria dicta. Inde Abdera' continent's, xxii. 
mill.^4^ passuum. Athos sexaginta duo mill. D.f Tantun- 
dem J insula Samothrace, qua3 libera, ante Ilebmm,'' ab 
Imbro xii. miil.^^ a Lemno viginti duo m. d. a Thraciee 
era triginta octo mill, circuitu triginta duo mill.^<5 at- 
tollitur monte Saoce • decem mill, passuum altitudinis, vel 
importuosissima ^7 omnium. Callimachus cam antique 
nomine Dardaniam "* vocat.^^ Inter Cherronesum et Samo- 
thracen, utrimque fere quindecim mill. Halonesos : " ul- 



M. D. p. edd. vett. — 23 Airaria cod. Dalec. — 24 Ita codd. Harduini, Dalec. 
et CliitH. cum edd. post Harduin. AX. mill, in ceteris. — t Ita Biotier edi- 
dit ex codd. Keiig. et Ed. pr. D. non liabetur in ceteris edd. Mox, ad insu- 
lam Samothracen Vet. Dalec. — 25 Cliiffl. XXXV. mill. ' Pessime in libris 
sciiptis et editis, triginta duo tnillia. Quasi Samothrace magis distaret ab 
Imbro, quam a Lemno. Contra Imbrus, nunc Imbro, est inter Samothracen, 
nunc Samolliraci, et Lemnon, nunc Lemno, vel Stalimene. Iriepsit error ex 
triplicata dciiaviinumeri nota. Nee Samothrace distat amplins xii. mill, ab 
Imhxo.' Brotier. iriainladuo mill, etiam Elz. Gronov. Harduin. 1. 2. 3. Miller. 
Bipont. et Franz. — 20 ' A Thracim ora triginta octo, circuitu triginta duo w«7i.] 
Haec sHspecta niihi viiienUir, et forte a sciolo addita. Desunt enim in Ms. 
Reg. 1. et editione principe. Sunt autem absnrda. Samothrace vix distat 
xvin. mill, ab ora Tliraciae.' JBro^ier. Mox, inonte Sao Vet. Dalec. — 27 Ita 
codd. Dalec. Chiffl. Tolet. omnesque Harduini, item edd. Harduin. 1.2. 3. 
Miller. Bi|)ont. et Franz, passuum portuosissima edd. vett. et Gronov. — 28 Ita 
Harduin. ex codd. suis et Chilfl. ita quoque edd. recentt. nominat Aid. Junt. 

NOTiE 

s In cujus forum] Solinus, loc. cit. i Tantundcm'] A Thasso abest lxii. 

Quo pertinet et illud Sophoclis, quod M. P. "SafioepaKt], nunc Satnandrachi. 

refert Scholiastes Theocr. Idyll, vi. SanoOpdK-n porro insulam sacraui 

76. "Adws fficid^ii vioTtt Arjjuviay a\6s. Grasce sonare scribit Diodor. Sic. 

'' Olim Acria] Stephanus : Sti Se Bibl.lib. in. p. 189. et lib. v. p. 322. 

Kol'Aeplaij Qa(TaosSrj\ov,'idiqnc ewe- ^ Ante We^ruw] Thraciae amnem, 

tere oracnlo confirmat : N^ij) iv'He- de quo cap. irf. 

pir] ktI^uv (vS(U\op Sotu. Hesycliius ' Saoce'\ -ZawKn- Vide Notas et 

quoque: 'Atpla eda-ov re tiju i/riffov Emend, num. 90. Hodie Monte Nel- 

ovTus iKd\ovy. Hodie Thaso. — ' In tuno. 

nunimis antiquis, 0A2iriN.' Ed. sec. "' Dordaniam] AapSwfa quoque Ste- 

i IndeAlnlcni] Abest, inquit, Thas- phano dicitur, et Straboni, in Epit. 

sos ab Abderis, quod est in couti- lib. vii. p. 331. a Dardano Jasionis 

nente sen littore opposito oppidum, fratre : Pausauiae deniqne, lib, vil. 

xxu. M.P. Ab Atlio monte, lxii. p. 403. 

De Abderis diximus cap. 18. " Uaknesos] 'AK6vt]<tos Harpocra- 

Delph. ei Var. Clas. Plinius. 3 E 



802 C. PLINII SKCUNDI 

tra Gethone, Lamponia," Alopeconnesus/9 p baud procul a 
Coelo, Cherronesi portu, et quaedam ignobiles. Desertis '° 
quoque reddantur in hoc sinu,i quarum modo inveniri po- 
tuere nomina : Desticos/ Larnos, Cyssiros, Carbrusa, Cala- 
thusa, Scylla, Draconon,'' Arconesus, Diethusa, Scapos, 
Capheris, Mesate, yEantion, Pateronnesos, Pateria, Cala- 
the, Neripbus, Polendos. 

XXIV. Quartus"* e raagnis Europae sinus' ab Helles- 
ponto incipiens, Maeotidis * ostio finitur. Sed totius Ponti 
forma breviter amplectenda est,^ ut facilius partes noscan- 
tur. Vastum mare praejacens Asiae, et ab Europa por- 
recto Cherronesi littore expulsum, angusto meatu irrumpit 
in terras, septem stadiorura, ut dictum est/ intervallo Eu- 



Basil. Lugd. Erasmi, Dalec. Liigd. 1606. EIz. et Gronov. — 29 Alope, Conne- 
sus cod. Dalec. — 30 Desertes Pintian. Mox, inveniri potuere Chiffl. et paiilo 
post in eodem cod. et Dalec. Sartios pro Larnos. — 31 Calathusa, Dialeon, dicta 
Melanthia, Draconon Vet. Dalec. aliis, Drecenon. Mox, MesatcBa, Cantiron, 
Phateronnesos, vel Paterion Pintiau. Phalevunesos edd. vett. et Gronov, Pate- 
ronnesos Harduin. ex codd. Gr. Tlaripuiv vri(Tos. Denique, pro Calate, quod 
ex codd. restitiiit Harduinus, Calathe habet Chiffl. Calete edd. vett. et 
Gronov. 

Cap. XXIV. 1 Europce finibus Vet. Dalec. — 2 Ita codd, Harduini, cum edd. 
Harduin. 1. 2. 3. Miller, Bipont. et Franz. Maeotis edd. vett. et Gronov.— 3 

NOTiE 

tioni exigua dicitnr iEgaei maris in- insulam pumicosam significet. KaXa- 

snla. Alia est Strabonis 'A\6pri(Xos, dovcra cognominem habet urbem in 

lib. IX. p. 436. Ponto, cnjiis est apud Stephanum 

° Lamponia] Aa/uirciyeia, quo nomine mentio : A/ja/caroi', oppidum in insula 

urbem in Troade Stephanus agnos- Icaria, apud Strab. lib. xiv. p. 639. 

clt. Arconesus, sive Arctonesus, quae vox 

^ Alopeconn€susYA\wireK6uvr](TosSte- ursorum insulam sonat, cognominem 

phano. Meminit et Livius xxxi. p. alteram in Asia contra Halicarnas- 

372. In Melane sinu, hoc est, eo- sum, de qua v. 36. iEantion, Aioj'- 

dem quo a Plinio statuitnr situ, a rftov, ab Ajace nomen habet. Meo-arTj, 

Pomponio quoque collocatur, n. 2, a situ, quoniam inter alias media, &c, 

De portu Ccelo diximus cap. 18. Pateronneaus, baud dubie XlaTe'pwv vrj' 

1 In hoc simi] Hoc est, in tertio aos. 

Europae sinu, qui Ionium mare, M- ^ Quartus'] Solinus cap. 12. p. 31. 

gaeunique, complectitur. et Martian, lib. vi. cap. de quarto 

' Desticos] Forte, Distichos. Lar- sinu Europae, p. 213. iisdem uterque 

nos, in Mss, Sarnos: forte Kdpvos, verbis, 

quae Stephano est Acarnaniae insula. '' Ut dictum est] Cap. 18. 
Pro Cissiros, an Cisseros? ut ea vox 



NAT. HIST. LIB. IV. 24. 



803 



ropam aufcrens Asiae. Primas Angustias Hellespontum '^ 
vocant. Hac Xerxes ^ Persarum rex, constrato in navi- 
bus ponte,-* ^ duxit exercitum. Porri<,ntur "^ inde tenuis Eu- 
ripiis Lxxxvi. mill. pass, spatio ad Priapura urbem Asise, 
quam Magnuses Alexander transcendit. Inde exspatia- 
tur aequor, rursusque in arctum coit : laxitas Propontis '' 
appellatur : angustia?, Thracius Bosporus/ latitudine d. 
passuum,J qua Darius pater Xerxis copias ponte trans- 
vexit. Tota ab Hellesponto longitudo ccxxxix. m. 
pass,<5 ^ Dein vastum ' mare, Pontus Euxinus, qui quon- 
dam Axenus, longe refugientes occupat terras, magnoque 
littorum flexu, retro curvatus in cornua, ab his utrimque 
porrigitur, ut sit plane arcus Scythici "' forma. Medio 



Cod. Dale, 
cod. Dalec. 
qua Magnus 
Harduin 




NOTyE 

e Hellespontum] Le detroit de Gal- 253. n. 
lipoli. 

•^ Hac Xerxes] Herod, lib. vii. p. 
397. n. 36. et scq. Soliniis et Capel- 
la, locis cit. 

•^ Cotistratii in navi/ms povte'] Sic 
etiaiii Mss. non, ut Pontianus exco- 
gitavit, constrato nuvihus Ponto 



. Polyb. lib. IV. p. 432. 
^ CCXXXIX. M.pass.] Ita libri 
onincs, K. 1. 2. Colb. 1. 2. Paris. 
Cliiffl. atqiie ipse etiam Martianijs, 
ioc. cit. 

' Dein vastum] Haec Plinins a Me- 
la I. 19. p. 12. ' Hie jam sese ingens 

Pontiis aperit olim ex colentinm 

f Porrigitur] Soliniis, Ioc. cit. et sa^vo admodiim ingenio Axenus, (hoc 



Martianus 

e Quam Magnus] Anianus de Ex- 
ped. Alex. lib. i. p. 32 

•' Propontis] Mer de Marmora. 

• Bosporus] Le detroit de Constanti- 
nople, ou le Canal de la Mer Noire. 

i D. passuum] Agatlunienis Googr. 
I. 3. Bospori Tliracii fretum, qua 
Darius, subitario pontc confecto, 
transmisit cxcrcituni, occl. pass, sen 
stadioruni sex esse ait: 'O SiQpaKios 
BSffiropos, TO. (TTtva, '6irri Adpetos f^fv^- 
ff iiti SkuOos TTiv crxf^^a'^, ffraSiuif r'. 



est inliospitalis,) post comniercio ali- 
arum gentium mollitis aliquantum 
nioribus dictus Euxinus.' 

'" Arcus Scythici] Sic Strabo lib. 
M. p. 125. Atra'lie'neius Gcogr. ii. 
11. alii(|ue. Sic arcus Scytliici efR- 
giem Pontus exhibet, ut latus Aus- 
trale, a Cbalcrdone ad Phasin usque, 
nervum repra-sentet ; boreale, genii- 
num cornu, geniinum()ue flexum, 
quern duo illiiis maris sinus efliciuut : 
prorsus ut Scythici arcus forma fue- 
rit, cujusniodi literae majuscula; Grae- 



Dc hac Darii expcditione adversus corum ^iyfxa esse notissimum est. 
Scythas Hcrodotutn vidclib. IV. pag. Nam etsi vetustam ejus litera; for- 



804 



C. PLINII SECUNDI 



flexu jiingitur ostio Maeotii lacusJ Ciraraerius " Bosporus 
id OS vocatur, ii. mill. d. pass. latitudine. 

At inter duos° Bosporos Thracium et Cimmerium di- 
recto cursu, ut auctor est Polybius, d. m. pass, intersunt. 
Circuitu vero totius Ponti vicies semel p centena quinqua- 
ginta M. ut auctor est Varro, et fere veteres.^ Nepos Cor- 
nelius trecenta quinquaginta millia' adjicit. Artemid.orus 
vicies novies centena xix. m. facit: Agrippa xxiii.'°'' 
sexaginta mill. Mucianus xxiv. xxv." ^ mill. Simili modo 
de Europae '^ latere, mensurara ^ alii quatuordecies centena 
Lxxviii. M. D. determinavere : aliiundecies centena sep- 
tuaginta duo millia.'' M. Varro ad hunc modum metitur. 
Ab ostio Ponti Apolloniam clxxxvii. m. d. pass.*** Ca- 



rodoto in Melpomene.' Pintian.—7 Moeoiis lacus Tolet. Mceotum lacus Sal- 
mant. Mceotii lacui Pintian. — 8 Ponti vicies semel 31. ut auctor est Varro, ?(f 
/ere veteres semel quinquaginta cod. Dalec. et Tolet. — 9 Ita codd. Regg. Bret. 
1.2. et Ed. pr. trecenta miUia quinquaginta al. ante Brotier. — 10 Ita Reg. 
Brot. 1. et Ed. pr. XXIII. edd. vett. et Gronov. XXIIII. Cliiffl. aliique 
codd. ap. Harduin.item edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz.— 11 
Ita ex codd. einendavit Harduin. eumque secuti recentt. XXVIII. LXV. 
Gronov. et edd. vett.— 12 Ita cod. Dalec. Harduin. 1. 2. 3. Miller, et Bipont. 
particulam de omittuntedd. vett. Gronov. et Franz. — 13 Cod. Dalec. alii un- 
decies septuaginla millia. — 14 Ita Tolet. alii codd. ap. Harduin. item edd. Har- 
duin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CLXXXVIII. M. D. pass. edd. ante 



NOT^ 



mam olim fuisse constat, qualis est 
C Latinorum, vetustiorem tamen al- 
teram esse, tuin ex Atlienaeo liquet, 
Sigma veterum affirmante simile esse 
arcui Scythico, turn ex antique Schin 
Cliananzeorum, W. unde Graecorum 
Sigma prodiit. Haoc nostram inter- 
pretationeni, si tiUi, lector, satis est 
Otis, haustam intelliges turn ex Aga- 
themero, loc. cit. turn ex Mela i. 19. 
tum vero niaxime ex Dionysio Pe- 
rieg. vs. 158. et seq. 

° Cimmcrius] Le DHroit de Caffa. 
Haec quoque Martianus lib. vi. p. 
213. Strabo paritcr, lib. vii. p. 310. 
vicenum circiter stadioruni freti liu- 
jus angustias esse ait, quae sunt mm. 



D. pass. Polybius tamen, circiter tri- 
cenum, lib. iv. p. 427. hoc est, m. 
M. DCCL. pass. 

" At inter duos'] Martianus, loc. 
cit. 

P Vicies semel] Martianus, loc. cit. 

1 Agrippa XX III IXXIV.] Hoc 
est, vicies et quater centena, et sexa- 
ginta mill. pass. 

f Mucianus XXI V. XXV.] Ita 



XXI V. 

LXV. ut libri 



Mss. non XXV 111 
vulgati mendose habent. 

^ Mensuram'] Ponti Euxini, eo la- 
tere quo Europam alluit. 

« CLXXXVII. M.D.pass.l Vide 
Notas et Emeud. num. 92. 



NAT. HIST. LIB. IV. 24. 805 

latin tantundem. Ad ostium Istri cxxv. Ad Borysthe- 
nem cxl. Cherronesum " Heracleotarum '^ oppidum 
cccLXXV. M. pass. Ad Panticapasiim, quod aliqui Eos- 
povum "^ vocant, extremuin in Europae ora, ccxn. m. d. '^ 
quae summa efficit xiii. xxxvii. m. d. Agrippa a Byzan- 
tio ad flumen Istrum, dlx. Inde Panticapa^um doxxxv. 
Lacus '7 ipse Maeotis, Tanain aranem ex Riphaeis"' monti- 
bus delluentem accipiens, novissimum inter Europam Asi- 
amque finem, xiv. vi. m.'^ circuitu'' patere traditur. 
Ab aliis xi. xxv.^ m. Ab ostio ejus/ ad Tanais ostium '9 
direct© cursu ccclxxxv.*° M.pass. esse constat. Accolae 
sinus, in mentione Thraciae, dicti sunt =" Istropolim usque. 
Inde ostia Istri. 

Ortus hie in Germaniae jugis montis Abnobae,'' ex ad- 
verso Raurici*"^ Galliae oppidi, multis ultra Alpes milli- 



Hardnin.— 15 Ita codd. Hardtiini, Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont.et Franz. 
Heracleatarum edd. vett. et Gronov. — 16 Sic ex codd. emend. Hardninus, sic 
etiam Miller. Bipont. et Franz, cxlremum in Euripi ora {ore Pintian.) CCXll. 
M. D. codd. Dalec. et Tolet. exlvemum in Euro-pee ora, CCXXII. M. D. edd. 
vett. et Gronov. Mox, nonniiili ap. DaU-c. efficit XIV. VI. M, — 17 Ita 
Cliiffl. et Harduin. 1. Inde Pantknpceitm DCXXX. Lacus, l^x. codd. Hardnini, 
cum edd. Harduin. 2. 3. Bipoiit. el Franz. In Panticapaum DCXXX. Inde 
lacus, Sfc. edd. velt. et Gronov, — 18 Ita ex codd. emendavit Harduin. ita 
etiain edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. XIII. ut M. edd. vett. 
— 19 Tanais porlum Vet. Dalec— 20 Ita codd. Dalec. et Harduin. item edd. 
Harduin. 1.2. 3. Miller. Bipont. et Franz. CCCLXXV. Gronov. et edd. vett. 
— 21 Cod. Dalec. tnontis ISovoe ex a. Saurici.— 22 ' Danubii nomine, et undepr. 

NOT/E 

" C/ierronesMm] De CO oppido dice- ait complecti millia stadiornm octo: 

nms cap, 2G. hoc est, decies centcna millia pass. 

^ Bospormn] Principeni Bosporia- ^ Ab ostio ejus] Macotidis paludis. 

noruni civitateni,ju7)Tp(5TroAi:' ruf Boa- ^ Dicti sunt] Cap. IS. 

vopiavuv, appellat Strabo lib. vii. p. "> Abnobu] Tacit, de Morib. Germ. 

309. p. 123. ' Danubins niolli et clenienter 

* Ex Riphttis] Mela i. li). p. 21. cdito montis Abnoba; jiigo effusns,' 

x XlV. VI. M. circuitii] Hoc est, &c. Vide Notas et Emend, num. 93. 

quater et decies centena, ac sex pas- -^ liaurici] Vel Rauraci : quo etiam 

suum millia cursu, qiieni in circui- modo Massiliam, et Massaliani dici- 

tum fere agit, complectitiir. inus. At^emus de co oppido cap. 31, 

y Ab ttliis'xT. XXV.] Hoc est, un- Inde Rauraci montcs, apud Ammian, 

decies centena, xxv. millia. Strabo lib. xxii. p. 217, ' Amnis vero Danu- 

lib. vn. p. 310. Mxolidis ambitum bins,' inqnit, ' oricns propc Rauracos 



806 



C. PLlNll SECUNDI 



bus, ac per innumeras lapsus gentes Danubii nomine, im- 
menso aquarum auctu, et unde primuni Illyricum alluit, 
Ister appellatus,'^ sexaginta anmibus ^^ receptis, medio 
ferme nuraero eorum navigabili, in Pontum vastis sex flu- 
minibus '^ evolvitur. Primiim ostium Peuces : mox ipsa 
Pence ^ insula, a qua proximus alveus appellatus, xix. 
millia pass, magna palude sorbetur. Ex eodem alveo *' et 
super Istropolim lacus gignitur lxiii. m. pass, ambitu : 
Halmyrin « vocant. Secundum ostium Naracustoma '^ 



Illyr. alluit Ister app. immenso aquarum auctu LX. amnihus, ^c. ita quidam le- 
gnnt.' Dalec. Mox pro sex Bonfiiiiiis legit septem. — 23 Cod. Dalec. appella- 



NOT^ 



montes, confines limitibus Rliaeticis 
per latioreni orbem protentiis, ac 
sexaginta navigabiles paene recipiens 
flnvios, septeni ostiis per Scylhicum 
Ponti latus erumpit in mare.' Soli- 
nns cap. 13. p. 33. * Ister Germani- 



cesse est esse, quot uimirum Am- 
mianiis agnovit. £t idem Mela ir. 
1. totidem Istro, quot Nilo, assignat 
ora. 

^ Ipsa Pence] Omnium notissima 
et maxima, inqnit Mela, loc. cit. Inde 



cis jiigis oritur, effiisus monte qui nomen ei, quod multas irewas arbo- 



Raiiracos Gallise aspectat,' &c, 

"* Ister ajipellatus] Agatliemerus 
Geogr. II. 4. Vindobonam usque, hoc 
est, Austriae Viennam,Danubium ap- 
pellari ait : fj-expts OvivSo^ovvris TrSAeous 
Aavovfiwv KaKovffiv, k. t. A. — ' danv- 
vivs scribitur in numtno Trajani Au- 
gusti : scilicet ob Daciam amni ei 
praetentam, et tunc recens captani : 
quo in traclu Germanice Danubio 
nomen est Donaw : unde Uannvinm 
Monetarii Narbouenses tunc effe- 
cere : non quod liters; /8 et V per- 
mutatae unquam fueriut in nummis 
antiquis. At Itomani illud W. Ger- 
manicum, aeque ut B Graecum, cum 
in suam linguam ex alterutra nomina 



res ferat. Magniludo par Rhode. 
Ita auctor Peripli Ponti Euxini, p. 
11. Stephano quoque nota, UiiKij, 
vrjffos if Tw ^larptji. 

8 Halmyrin] "A\fj.vpii> Graeci salsu- 
ginem vocant. Auctor est Philo- 
storgius X. G. Eunomium Arianae 
factionis antesignanum, Halmyrida 
in exilium pulsum esse, eumque My- 
siae locum ad Istrum fuisse, quod ait 
etiam Nicepjiorus, Eccles. Hist. xii. 
29. Aut ab oppido lacum, aut a lacii 
potius oppidum id nomen esse sor- 
titum apparet. In Notitia Hieroclis, 
Prov. ScythiaE,"AA;uupis, p. 21. 

•> Naracusfoma] Sic Ammianus lib. 
XXII. pag. 218. Apollonius Rhod. Ar- 



transtulerunt, in Latinum B comnui- gon. iv. 312. duo Istri ostia referens, 



tarunt.' Ed. sec. 

<^ Sex flutninibus] Quinque, si Dio- 
jiysio Periegetae credimus, vs. 301. 
et Festo Avieno, vs. 441. Mela ii. 
7. pag, 42. 'Sex sunt insulae inter 
Istri ostia.' Septein igitur oslia ne- 



alternm Kq.\hv arofj-a, alteriim, inquit, 
KaXiovcTL TSldpriKos : ubi Scholiastes le- 
gisse videtur, KaXiovciv "ApriKos. At 
'NapcLKov ffTdjxa dicitur, ab auctore 
Peiipli Ponti Euxini. Forte rectius 
Narcustoma, hoc est, os pigiuui ^ac 



NAT. HIST. LIB. IV. 25. 



807 



appellatur. Tertium Calonstoma/+ ' juxta insulam Sarma- 
ticara. Quartum Pseudostonion, et in insula ^ Conopon 
diabasis : ^^ ^ postea Boreostoma ' et Spireostoma. Sin- 
gula autem "" ora tanta sunt, ut prodatur in quadraginta 
millia passuum longitudinis vinci mare, dulcemque " intel- 
ligi hauslura. 

XXV. Ab eo in plenum ' ^ quidem omnes Scytharum sunt 
gentes : variae tamen littori apposita tenueie : alias Getae, 
Daci ^ Romanis dicti : alias Sarmatae, Grsecis Sauromatae, 



tiir. et XI. M. p. magna pains oritur ex eodem alveo. — 24 Sic ex codd. emend. 
Harduinns, et sic quoqiie edd. receutt. Calastoma Aid. Jtint. Basil. Lugd. 
Erasmi, Dalec. Elz. et Gronov.— 25 Ita codd. Ciiiffl. Dalec. et Harduin. 
cum edd. Harduin. 1. 2. 3. Miller. Bipont. et Franz. Pseudostoma, et insula 
Conopon diabasis edd. vett. et Gronov. Mox, Boriostoma et Stenostoma Vet. 
Dalec. 

Cap. XXV. 1 Vet. Dalec. in piano. — 2 Corsi Cliiffl. Mox, alias Sindi dege- 



NOTyE 



stnpidum, ob quandam paludis immo- 
bilitatem. 

' Calonstoma'] KaXhv ffrSfj-a Ptole- 
maeo in. 10. et Ammiano, loc. cit. qui 
Pseudostoma ambo agnoscunt cum 
Solino, cap. 13. p. 33. Nos ex Mss. 
rseudostomon scripsinuis. 

J Et in insula] Ita Mss. omnes, R. 
1. 2. Colb. 1. 2. «&c. Vulgati perpe. 
ram, et insula. 

^ Conopon diabasis] Kaivdnrwv Std.0a- 
ffis, hoc est, cjdicum transitus, ab ea 
insula certo aniii tempore fieri con- 
snetus, ad paludis Maeotica- locum, ut 
quidem auguror, Kwviiiriov inde ap- 
pellatum, cujus Steplianus meminit, 
libi lupi a piscatoribus alimenta su- 
mentcs, captos custodire pisces tra- 
duntnr. Hujus vero insula?, in qua 
versaniin-, mutilum nonien poiitica 
licentia Lucanus expressit, iii. 200. 
' Et barbara Cone, Sarmaticas ubi 
perdit aquas, sparsamque profundo 
Mnltifidi Pcucen unum caput alluit 
Istri.' 

' Boreostoma] Boreonstoma et Ste- 



nostoma habet Ammianus loc. cit. 
Bdpeiou (TTdfMa, hoc est, boreale, et y«- 
\hv (TTSjxa, hoc est, tenne, Ptolem. in. 
10. et auctor Peripli Ponti Euxini. 
Mss. tamen Spireonsto7na, forte pro 
Spiraonstoma, cujusmodi et 'S.Trfipatoi/ 
&Kpov in Saronico sinu a Plinio supe- 
rius vidimus c. 9. Ptolemzeoqne ap- 
pellari. 

'" Singula autem] Solinus iisdem 
verbis, cap. 13. p. 33. 

" Dulcemque] Idque ex dulci haus- 
tu aqua? inteiligi. 

^ Ab eo in plenum] Ab ostiis Danu- 
bii planiliem omnem versus occasum 
late ditiusam, ntroquc amnis latere 
Scytlue tenuerunt. Loca tamen ripae 
proxinia varia; subindc Scytharum 
gentes, prinnim Getaj, quos Uomani 
Dacos appellant : hos pepulere de- 
inde Saimata^, &:c. Expressisse hunc 
locum Plinius videtur ex Dionysio 
Perieg. vs. 302. 

^ Daci] Vide Notas et Emendat. 
num. 04. 



808 



C. PLINII SECUNDI 



eorumque Hamaxobii, " aut Aorsi :^ alias Scythae degene- 
res et a servis orti, aut Troglodytce : niox Alani, et Rhoxa- 
lani. Superiora autem'' inter Danubium et Hercynium ^ 
saltum, usque ad Pannonica Hyberna Carnunti/ Germano- 
rumque ibi confinium, campos et plana Jazyges Sarraatse :^ ^ 



tieres Vet. Dalec. Vide Strab. — 3 Gronov, et edd. vctt. lazyges, Sarmatcc dis- 

NOTiE 

<= Hamaxobii] AaKo\,'AtJ,a^6fiLoi,''Aop- lium fere trecentis invaluerat apud 
(Tot, "AAauyoi 'S.Kvdai, 'Ptt>|oAnfo), supra erudites : deprehensns a nobis innu- 
Daiiubium a Ptolemaeo recte coilo- merisqne coniprobatns exeniplis. Er- 
cantur, iii, 5. iibi nunc Bessarabia go ingeniose iile similiter Judaicam 
est, Moldavia, Valachia, et pars re- gentpm alanam appellavit : qnippe 
gionis ejus, qiiam Transylvaniam vo- nDy-bK : Deum, boc est, Christum, 
cant. TpuyXoSvrai vero cap. 10. sub afflixit, dum affixit cruci. Haec ea- 
ostio Pence, ubi Istropolis civitas est, dem est commerciis faniosa ; et in 

Christum Dominum ex patrnm siio- 
rum institutione blasphemiis : quas ii 
tanien, qui inter Christiauos degunt, 
suppHcii metu animo continent.' Ed. 
sec. 

<• Superiora aulerii] Ubi nunc Tran- 
sylvania est, et HungariiB pars, supra 
latns Danubii boreale. 

•= ilercyniuni] ' Hercynia sylva,' in- 
quit Mela III. 3. ' dierum sexaginta 
iter occiipaus.' Nunc multis locis 
excisa, ubi Germaniaa urbes nuiltae 
et pagi sunt. 

*' Carnunti] Subintellige hyberna 
ibi constituta de more a Romanis, 
munimento adversns Quados opposi- 
ta. Oppidum liodie Carnuntuni est, 
contra Danubii et Mari confluentcm, 
vuigo Uaimhourg, paucis ultra Vien- 
naui, quae in Austria est, millibus 
passuura. De Caruunto Pannonia; 
Livius lib. XLiii. et vetus inscrip- 
tio apud Grater, pag. 1032. Orte- 
lius cum Carnuto Galliarum oppido 
confundit. 

s Juzijgcs Surmatce] Sunt ea sic 
conjunctim legenda : 'Id^uyes 'Zapfidrai 
Straboni lib. vii. p. 306. et Tacito 
Aunal. XII. p. 180. a quo et Jazyges 



latere amnis australi, quas nunc Bul- 
garia} pars est maxime orientaiis. 
Kpofiv^ous TpwyXodvras appellat Stra- 
bo lib. VII. p. 318. — ' Admoneiit Ala- 
ni a Plinio deinde commemorati, ut 
liuic loco adjiciani, quee sit ' gens 
Alana' in carmine 2. lib. v. Michae- 
lis Hospitalii, olim clare laude Poe- 
seos, clarioris nuilto postea insigni 
niagistratu Cancellarii Franciae. Sic 
enim ille cecinit elegauter, dum iter 
suuin describeret, transiiumque per 
Avenionem, ubi Judaeis certa regio 
nrbis est assignata : 'Nam neque 
Judasos visum est in laude colonos 
Ponere : nee vero commercia gentis 
AlaNjE : Impia qnani dicunt tacitis 
prascepta fovere Mentibus, errores et 
adhuc retinere parentum.' Familia- 
rissimum semper fuit linguam He- 
brasam calentibus doctrince suae pras- 
bere specimen, sive tictis, sive deri- 
vatis ex ea lingua vocabuiis : quae sic 
aliud significarent, quam quod iisdem 
vulgo intelligitur : vel Christum Do- 
minum, scilicet, maxime Jud2eos in 
supremo judicio puniturum, vel Ju- 
deeum Ciiristo inimicum. Et mos 
iste quidem ab annis ante Hospita- 



NAT. HIST. LIB. IV. 25. 



809 



ijiontes vero '' et saltus pulsi ab his Daci ad Pathyssum '^ ' 
amnem. A Maro,J sive Duria est, a Suevis*" regnoqne 
Vanniano^ dirimens eos, ad versa'" Bastcrnae tenant, aliiquc 



tinctim, — 4 ' Ptolemreo, Tihiscum. Hodie, Tiza' Dalec. Mox Amoros pro 
Mavo Vet. Dalec. amnem, a Moro, sive is Dacia est Gionov. et edd. vett. — 



NOTiE 

' Vagi percanipos' appellanfur. Hos ' adjiinxit iiuper Imperio Caesar Im- 
ad Tibiscnni amnem pertinere sinii- perator.' 

liter Ptolemariis docet, iii. 7. iibi Hoc illiid ipsiiin est, quod gemina 

'Ici^tryas Merafao-Tos vocat, et Agatlie- ilia in niimmis cjusdem Trajani in- 

merus Geogr. ii. 4. qui Dacis con- scriptione proditur, dacia capta, et 

fines ait fuisse. dacia avgvsti provincia. Cum 

'' Monies vero'\ Ea montium juga ' Imperiuni ' dicitur, Romanum intel- 

intclligit, quaR Hungari Crapak vo- ligitur, ac propterea ' Romani' pra;- 

cant : quo Daci e campis pul>i ab mittunlur, ob Koniani Ini[)erii caput. 

Jazygibns piofiigere. KapiraTtis opos Sic in numino scribitur, qui Galbaj 

dicitur Ptolemaeo, III. 7. et8. — 'Daci, et Vitellii principatu percussus est, 

ut mox Piinius addit, ' a Sarmatis ad rom.« et imperio. * Nuper ' ab opi- 



Patliissum auiucm pulsi,' regionein 
earn Daciani cognominavere ; quam 
postea Trajanus Imp. Romano adje- 
cit imperio, ut nummi ejus testautur 
innumeri ; praesertim qui sunt in- 

SCripti, DACIA CAPTA, VICTORIA DA- 
CICA, DACIA AVGVSTI PROVINCIA. In 

his auteni plane singularis est ejus- 
dem Imp. Trajani nummus, ex auro, 



fice nummi positum est perquain 
iugeniose. Etcnini hoc fuit dicere, 
recentem earn esse victoiiam, sed 
dignani titulo ' Dacici,' qui nondum 
ascribebalur in nummis Trajani. Ad- 
monitio igitur liaec fuit Senatui, ut 
ipsius edicto deinceps Trajanus DA- 
cicvs scriberetur.' Ed. sec. 

' Ad Patliyssum'\ Partliiscum vocat 



qui depictus est inter Arscliotanos, Aniinianus lib. xvii. p. 108. Ti/Sktkoj' 



'Jab. 36. n. 3. cui similem alterum tx 
ivre minimo couimemorat Patinus in 
Indice p. 10. et D. de Pciresc in 
coliectione Mss. p. 232. cumhac epi- 
graphe : imp. c^es. nerva traian. 
AVG. GERM, capite laureato. In aver- 



Plolemaeus iii. 7. nunc Teissa, et le 
Tibisc. 

i A Maro'] Marum qnoque Tacitus 
vorat Annal. ii. p. 02. ^dpi(Tov Stra- 
bo lib. VII. p. 404. quem per Getas 
ait in Uanubium labi. Hodic Murk, 



sa parte Dc;k effigies est, pilco Da- Maros, et Moratva, unde Moraviae 

cico tecta, quae lauri rauiuni dextra nonion. 

ostcntat. luscriptio : daiidanici : ^ A Suevis] Non a gente tota Sne- 

ubi Dardanicos nescio qnos (lua^rnnt voruin, sed ab lis qui Urusi jussii 

iinperiti : cum re ipsa non ibi ' Dar- atque imperio, ' Danubium ultra, in- 



danici ' sint, sod sententia; unius ex- 
imiae priores dnntaxat litcrac : hujus 
uiinium. 

D A R D 

' Daciain a Romanis deficientem' 

A N I C I 



ter llumiua iMannn et Cusum, locati 
sunt, dato rcgc \'annio, gentis Qua- 
dorum,' inciiiii Tacitus loco cit. Vide 
Notas et Emend, num. 95. 

' RegnoijHC Vanniano] Ubi nunc 
Moravia est. 



810 



C. PLINII SECUNDI 



inde " Germani. Agrippa totum eum tractum ab Istro ad 
Oceaniim bis ad decies " centena mill. pass, in longitudi- 
nem, quatuor millibus p et quadringentis in latitudinem ad 
flumen Vistulam ^ a desertis Sarmatiae, prodidit. Scytha- 
rum nomen usquequaque transit in Sarmatas atque Germa- 
nos. Nee aliis prisca ilia duravit appellatio, quam qui 
extremi gentium harum ignoti prope ceteris mortalibus de- 
gunt. 

XXVI. Varum ab Istro'' oppida, Cremniscos, ^polium:' 
montes Macrocreranii, clarus amnis Tyra,'' oppido nomen 
imponens, ubi antea Ophiusa dicebatur. In eodem insu- 
lara spatiosam incolunt Tyragetae.^ Abest a Pseudostomo 
Istri ostio centum triginta ^ millibus passuum. Mox 



5 ' Qnidam legnnt : ad bis decies centum 3J.pass, in longitudinem, IV. M. minus: 
CCCC. in latitudinem ad flumen Vistulam (Istulam Pomp.) Alii, oceanum bis 
decies centum M. p. in longitudinem, quatuor M. quadringentis in lat. ad flumen 
Vistiatu.' Dalec. centum mill. pass, in I. quantum minus quadringentis, 8fc. edd. 
vett. et Gionov. 
Cap. XXVI. 1 Vet. Dalec. Cremense, Obolium. — 2 ' Legendum censeo, cog- 



NOTiE 

" Adversa} Partem inontium supra- 
dictorum Austro obversam, legio- 
nemqne inde ad Danubiiim aiistriim- 
que recedentem, a Maro amne ad 
Tibiscum : nunc Hungaria superior 
appellatur, la haute Uongrie: incolas 
quondam Basterna?, sive Bastarnae, 
Baffrdpfai, Ptolemieo ill. 5. et Ste- 
pliano : Livio quoque, lib. XL. p. 541. 

" Aliique inde] Citra Moravian), 
versus occasnm. 

" Bis ad decies] Ita libri omnes. 
Martianus lib. vi. pag. 214. Bis de- 
cies: quod pro duodecies polius quam 
pro vicies acceperim. 

P Quatuor miliibus'] Vide Notas et 
Emend, num. 96. 

» Ab Istro] Versus Maeotium la- 
cum littus Euxini Ponti legentibus. 
Ue i^Ipolio, nihil compertum. Kfnjfj.- 
viffKov meminit Auctor Peripli Ponti 
Euxini, p. 9. Kp-qixvoi ■it6\is est Plo- 



lemaeo in. 5. Ab eo oppido montibus 
Macrocremniis nomen inditum. 

^ Amnis Tyra] Hoc Plinius acce- 
pit a Mela ii. 1. ' Axiacas,' inquit, 
' ab Istricis Tyras separat : surgit in 
Neuris : qua exit, sui nominis oppi- 
dum attingit.' Stephanus : Tvpas, 
irSAts Kol TTOTanhs eV t^ Eu|6/j'(J) HSvrqj 
. . .iKuAuTo 5' 'O(plovcrcra. Scylaci quo- 
que, p. 28. in Scythia, 'Oipiovcra ttJAis. 
Ovid, de Ponto iv. 10. 50. ' Et nullo 
tardior amne Tyras.' Hodie Niester. 

<= Tyragetce] Ex Tyra fluvio et Ge- 
tis insulae hujus incoiis efficto nomi- 
ne. TvppnyiTai Straboni lib. vii. p. 
806. Insulae hodie nomen est Tan- 
dra. 

^ Centum triginla] Strabo lib. vii. 
p. 305. octingentorum tantnm stadio- 
rum intervallum id esse ait, hoc est, 
cxii. M. D, pass. 



NAT. HIST. LIB. IV. 26. 



811 



Axiacae ^ cognomines flumini,* ultra quos Crobyzi :* flumen 
Rhode, sinus Sagaricus, ^ portus Ordesus.'' Et a Tyra 
centum viginti ' millibus passuum flumen Borysthenes/ 
lacusque et gens eodem nomine, et oppidumJ a marl rcce- 
dens XV. millibus passuum:'' Olbiopolis,' et Miletopolis, 
antiquis nomiuibus. Kursus ■* in littore portus Acha^orum. 
Insula Achillis,'" tumulo ejus viri clara. Et ab ea cxxv.s'' 
millibus passuum peninsula, ad formam gladii" in trans- 



nomine fluminis. Sic codex niannscriptiis.' Dalec. Mox, sinus Sagarius codd. 
Harduiiii et Chiffl. mm edd. Hardiiin. 2. 3. Bipont. et Franz — 3 Cliiffl. 
CCXX. Paulo post, cod. Dalec. ab mari. — 4 Rursusque Elz. Dalec. Gronov, 
et Franz, sed rb que non liabetur in cod. Dalec. et edd. antiquiss. — 5 Ita 
codd. Chiffl. Haidiiini, Dalec. et Vet. Dalec. cum edd. Hardnin. 1.2.3. 
Miller. Bipont. et Franz. CXXV. vel, centum triginfa quinque edd. vett. — 



NOTyE 



•= Axiacce'\ Mela loc. cit. ' Axiaces 
amnis proxinius inter Callipidas Ax- 
iacasqiie descendit.' 'A^LdKr]s Trorufxhs 
Ptolem. III. 10. Hodie Hog. 

' Crobyzi] KpSjSv^ot Stephano, su- 
pra Istrum, ad boream, 

e Sagaricus] A Sagari fluvio influ- 
ente, cujus ctim Hypani infra citato 
Ovidius ineminit de Ponto iv. ''A7a- 
pos voTaixhs PtoieraaDo iii. 5. idem, 
opinor, qui Plinio fluvius Rhode niin- 
cupatur. 

'' Ordesus] 'OpSr/fro-bs Ptolcmaeo iii. 
5. supra Axiacen fliivium. 

' Borysthenes] Martian, lib. vi. 
cap. de quarto sinu Europae, pag. 
21J. Hodie Nicper. 

i Et oppiduiii] Olim '0\^la appel- 
latum, a Mileisiis conditum, nnde et 
Miletopolis nomcn, niox et Borystlie- 
iiisab ainne pra^erflnente. ItaStrab. 
lib. VII. p. 30G. I'tolema-o loc. cit. 
Mr]Tp6no\is eadem mendose, pro MiAtj- 
'r6iro\is. 

'' XV. millibus pass.] Ita libri oni- 
nes. At Stral). loc. cit. stadiis du- 
ccntis, hoc est, xxv. mill. pass. 

' Olhiopolis] Hiec prisca Borysthe- 
iiis oppidi nomina. 'O\0ia, ut dixi- 



mns, Straboni, et auctori PeripH 
Ponti Euxini, p. 8. 

™ Insula Achillis] Martianus 'loc. 
cit. Eadem Leuce appellata, ut dice- 
tur cap. seq. Scylax, p. 28. N/jiros 
ip'flfiy), y ouo/xa Aei/K?), Upa. too 'Ax'A- 
Aea>s. Et Ptoleniaeus meminit ill. 
10. Mela II. 7. ' Leuce Borysthenis 
ostio objecta, parva admodnm, et 
quia Achilles ibi situs est^ Achillea 
coguomine.' Hodie J'iconisi, ut ple- 
rique aiunt. 

■' Et ab ea CXXV.] Ita libri om- 
iies, ante Dalec. qui CXXXV. edi- 
dit. 

" Ad formam gladii] Eleganter, ut 
solet, Mela II. 1. 'Terra tunc longe 
distenta excedens, tenui radice litto- 
ri adnectitnr. Post spatiosa niodice, 
paulatini sc ipsa fastigat, et quasi in 
niucroncm longa colligeus latera, fa- 
cie positi ensis allecta est. Achilles 
infesta classe mare I'onticum Ingres- 
sus, ibi ludicro certaminc celebrasse 
victoriam, et cum ab armis quies 
crat, se ac suos cursu cxcrcitavisse 
menioratur. Ideo dicta est dp6fM0% 
'Ax'AAeioj.' 



812 



C. PLINII SECUNDI 



versiim porrecta, exercitatione ejusdeni cognominata Dro- 
mos Achilleos, cujus longitudinem octoginta millium p 
passuum tradit Agrippa. Totum eum tractum Tauri*^ Scy- 
thse, et Siraci tenent/i Iride sylvestris"^ regio Hylaeum mare, 
quo alluitur, cognomina\ it : Enaecadloae ^ vocantur incolas. 
Ultra Panticapes * amnis, qui Nomadas et Georgos dister- 
minat: mox Acesinus." Quidam Panticapen confluere 
infra Oibiam^ cum Borysthene tradunt : diligentiores Hy- 
panin : tanto errore eorum, qui ilium in Asiae parte pro- 
didere. 

Mare subit '" vasto recessu,^ donee quinque millium pas- 
suum inter vallo absit a Maeotide, vasta ambiens spatia, 



6 ' Taurisci Vet. Sardi, Sajlha, et Siraci tenent Tolet. De Siracis lege Strab. 
lib. 1.' Dalec. — 7 Cod. Dalec. et Cliiffl. magno recessH. — 8 Sinus Garcinites 



NOTiE 

p Octoginta mill.'] Tzetzes in Ly- alibi nusquani reperta. Quid si le- 
coplir. p. 41. et Strab. lib. vn. p. gas hide Hyl(Bi? nam de Hylaeis mox 
S07. stadiormn niille, hoc est, cxxv. itenini. 

M. P. Auctor Pei ipli Ponti Euxini, ' Patiticapesl UavTiKitrris Herodoto, 

p. 7. stadiormn