(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Delphin classics"

.^^^HHwnVlXi 



Mi 



T'^; 



< ji 



! ' ' '"^ 



'^ > 'Jl 



'M^^\ 



iMta 




HS^' 




V, ^C 



^^yi'VJ^r^ 



'jii 



i 6105 

V24: 




Southern Branch 
of the 

University of California 

Los Angeles 



Form L I 



G\05 

\3aA 



hook is DUE on fh" Ipst daf* ''■■' f" r' ' *»ln»v 

SOUTHERN Bff /j'^lj^NiA 






AL'P. 




Digitized by tine Internet Arciiive 

in 2008 with funding from 

IVIicrosoft Corporation 



http://www.arcliive.org/details/delphinclassics69valp 



T. LIVII PATAVINI 

HISTORIARUM 

LIBRl QUI SUPERSUNT. 
VOL. III. 



Delpli. fi ^'" '• *"/<'•'• Litiiis. 



T. LI VII PATAA INI 

HISTORIARUM 

LIBRI QUI SUPERSUNT, 

EX EDITIONR G. A. RUPERTI 

CUM SUPPLEMENTIS 
NOTIS ET INTKKPKETATIONE 

IN USUM DELPHI N I 

VARUS LIXTIONIBUS 

NOTIS VARIORUM 

RECENSU EDITIONUM ET CODICUM 
INDICE LOCUPLETISSIMO 



GLOSSARIO LIVIANO 
ACCURATE, RECENLSITI. 



VOLUMEN TERTIUM. 



T 



LONDINI: 

CUKANTE ET IIMPKIMENTE A. J. VALPY, A. M. 




v^ 



7)|;/^) 



V 



1,115. VII. CAP. 9. 1033 



corum, et saucii relicli qiiidam inventi ; agmenque fugien- 
tium ab signis,^ cum prtctcr moenia eorura infrequentia con- 
specta signa* essent, fiisura, ac per agros trepida fuga pa- 
latum est/ Ncc Romanis incrucnta victoria fuit. Quarta 
pars militura amissa, ct, ubi baud minus jacturai fuit,' ali- 
quot equitcs Roraani cccidere. 

0. Insequenti anno,* cum C Sulpicius' et C. Licinius 
Calvus coiisules in Ilcrnicos cxcrcituni duxissent, neque 
invcntis in agro bostibus, Ferentinum '' urbem corum vi 
cepissent, reverlentibus indc cisTiburtcs'" portas clausere. 
Ea ultima fuit causaj cum nuilta; antca querimoniai ultro 
citroque jactatae essent, cur, per fetiales rebus repetitis, 
bellum Tiburti populo indiceretur. Dictatorcm T. Qnin- 
tiuni Pcnnum co anno fuisse, satis constat, ct magistrum 
cquitum Ser. Cornelium Malugincnscm. Maccr Licinius 
comitiorum habendorum causa, et ab Licinio consule dic- 
tum scribit, quia, collcga comitia bello prajferrc festinante, 
ut continuarct consulatum, obviam eunduni pravai cupidi- 
tati fuerit. Quaesita ca propria3 familise laus leviorem 
auctorem Licinium facit. Cum mentionem ejus rei in ve- 
tustioribus annalibus nullara invcniam, magis, ut belli 
Gallic! causa dictatorcm crcatum arbitrer, inclinat animus. 
Eo certe anno Galli ad tertium lapidcm ^ Salaria " via ' 

* Et cum signa Hernicorum prope tnuros oppidi visa essent deserla fere a suis, 
agmen'eorum, quiavexillis anteafugerant,/usuin est, ac per cainpos incerto errort 
dissijmtum. 

' Qua in re non fuit minus damnum. 



Doiijat. Crevier. — 7 In Crevier. min. et Rreyssig. legitur ab Signinis. — 
S Signa conspecta Gronov. Donjat. Crevier, 

9 Vulg. cum L. Sulpicius. — 10 ' Tyburtes. Tibur et Tiburtes scribendiim 
litera i, ex veteribus iibris, ct lapuiibus Capitolinis, et Graccoruin monii- 

NOTiE 

* A. U. C. 392. Ferentinates ; nam Ferentini sunt a 

q Ferentinum] Volsconim oppidurn Ferento Tusciae. 

initio fuit, liinc captuni a Romanis, ' Galli ad tertium lapideml Hunc 

Heinicisqiie donatum : aliqiiamdiii a tertium Gailorum rootum Appianus 

Samnitibiis postea hello possessiini. in Celtico nominal. 

Hodie Ferentino, vel corrupte Firen- * Salaria via] De bac via, a qua 

tino, in Campania Romana. lacolae Porta Coliina Salaria adliuc nomen 

Delph.et Var.Clai. Liviui. 4 A 



1034 T. Livn 

trans pontem Anienis castra habuere. Dictator, cum tu- 
multus Gallic! causa justitium edixisset, omnes juniores 
Sacramento adegit, ingentique exercitu ab Urbe profectus, 
in citeriore ripa Anienis castra posuit. Pons in medio oral, 
neutris eum rumpentibus, ne timoris indicium esset. Prae- 
lia de occupando ponte crebra erant ; nee, qui potirentur, 
incertis viribus, satis discern! "■ potcrat.* Turn cximia cor- 
poris magnitudine in vacuum pontem Gallus processit, 
et, quantum maxima voce potuit, ' Qucm nunc,' inquit, 
' Roma virum I'ortissimum habet, proccdat, agedum, ad 
pugnam, ut noster duorum eventus ostendat, utra gens bello 
sit melior.' 

10. Diu inter primores juvenum Romanorum silentiuni 
fuit, cum et abnuere certamen vercrentur, ct prac'cipuam 
sortem periculi petere nollent. Tum T. Manlius, L. filius, 
qui patrem a vexalione tribunicia vindicaverat, ex stalione 
ad dictatorem pcrgit: * Injussu tuo,' inquit, ' imperator, 
extra ordinem nunquam pugnaverim, non si certam victo- 
riam videam. Si tn permittis, volo ego illi bclluBR osten- 
dere, quando adeo ferox praesultat hostium signis," me ex 
ea familia ortum, quas Gallorum agmen ex rupe Tarpeia 
dejecit.' Tum dictator, * Macte virtute,' inquit, * ac pie- 
tate" in patrem" patriamque, T. Manli, esto. Perge, et 

• Quandoquidem tanta auducia ante vexilta hostium exultans obambulat. 



mentis.' Sigon.— II Legit Glar. FuZaria.— 12 Legendum raonet J. F.Gronov. 
decerni, probantibus Stroth. et Rupert. 

NOTiE 

retinet, jam dictum. Nominis ratio- bus modis in rebus commodis discer- 

nem Festus affert, ' quia per earn Sa- nitur.' Nee minus iiuic verbo respon- 

bini sal a maii deferebant.' dent apud Grsecos Kpiveiv et SiaKpi- 

' Satis discerni jwterat] Quia saepe veiv : qnanquam decernere de futnris, 

decernere Nosier aliique diciint pro discernere de prjesentibus magis dici 

decidere. Gronov. invitis omnibus li- non abnuo. 

bris bic qiioque decerni lefienduiii " Ac [hac] pietate in patrem] Quid 

esse decernit : quasi non et discernere bic pr8ecipu« pietatis in patrem ? In 

Latinum sit prodijudicare, dispicere. patruiiin potiiis magnum, Capitolii 

Quo tamen verbo etCic.saepiusiisus, adversus Gallos defensorem. Sed 

veluti in Partit. ' Temperantia duo- bnjus nomen exitus pessimi causa omi- 



LIB. VII. «AP. 10. 1035 

nomen Romanum invictum, juvantibus Diis, pvfesta.' Ar- 
mant inde juvenem ?equales. Pedcstre scutum " capit, 
Hispano cin^itur gladio,^ ad propiorera habili pugnam. 
Armatum adoruatumque adversus Galium stolide laetum, 
et ((luoiiiam id quoquc memoria dig:num antiquis visum 
est) lin<;uam etiam ab irrisu cxerentem, producunt. Re- 
cipiunt inde se ad stadoncm : '+^ et duo in medio armali, 
spectaculi magis more, quam le<,'c belli, dcstituuntur, nc- 
quaquam visu ac specie aistimantibus pares.' Corpus 
alteri map:nitudine eximium, versicolori veste * pictis(iue et 
auro ca^'latis rcluls^cns armis : media in altero militaris 
statura, modicaque in armis habilibus raagis quam decoris 
species. Non cantus, non exultatio armoruraque agitatio 
vana, sed pectus, aniniorum ira'que tacita? plenum, omnem 
ferociam in discrimen ipsum certamiuis distulerat. Ubi 
constitere inter duas acics, tot circa mortalium animis '^ 
spe metuquc pendentibus, Gallus, velut moles superne im- 
mlnens, projecto laeva scuto,'' in advenientis arma hostis 

* Staluuittitr ; dispares, si quia astimaret, l^c. 



13 Vnlg, hac pielate, quod et dal Donjat. — 14 * Meliiis in vpt. lib. Recipi- 
vnt se inde ad slutionem ceteri,' Sigon. V'id. Not. V'ar. — 15 ^ Aninii von ani- 
mis legi opoi teie, existimat idem, qiiem ingenio dixi excollere, Florebellns : 
lit sit, ' tot iiiortalibns pendentiliis aniini spe nietuqiie : ' el illiid expiimatiir, 
quod est libro viii. ' Tot popiiios inter spem inetuinque suspensos aniiiil ha- 

NOTiE 

nosiim. Hanc itaque pietatein dicit, rente, ex Polybio, quali nsi Hispani, 

Don quae in Loc certamine, sed quae quemque Ideo postea Roiuani Hispa- 

in tuendo adversus Pomponiuni pa- nienseni dixere. 

tre jam enituerat. Est itaque hac ^ Rccipiunt inde se ad stationem'} Si- 

;)te/a<e idem ac, qua es, vel fuisti, pie- gon. praeter veterum fidem adjecit 

tate. Sumitur enim hie pro tali sive ceteri ; quod satis intelligitur. 
hnjusmodi. Virg. ' Hunc ego te, Eu- » Versicolori teste] Hie Gallorum 

ryale, aspicio.' dim in bello habitus. ' Virgatis iii- 

* Pedestre scutum] Longins, et quo cent sagnlis,' apud Virg. Lineis tan- 

totns corpus tegeretur ; cum rnim turn tunicis sub sagis brevibus indu- 

cques csset, deposita parma, et lun- ti, et innata magis fortitudine quam 

giore gtadio equesiri, pedestrera ar- armis muniti erant. 
niaturam sumsit. •> Projecto lava scuto] Non abjecto, 

1 Hispano cingitur ^ladio] Breviori, sed porrecto : ayant acanc6 son bou- 
sed niucrone eximio, firmaque lami- clier. 
na, iclum utrimque vehementcm infe- 



1036 T. LI VII 

vanum c£8sim cum ingenti sonitu'= ensem dcyecit. Romanus, 
mucrone smrecto,'' cum scuto scutum imum pcrciilisset, 
totoque coiporc interior pcriculo vulneris factus, insinu- 
asset se inter corpus armaque, uno alteroque subinde ictu 
ventrera atqne inguinahausit, et in spatium ingens ruentcm 
porrexit hostem.^' Jacentis inde corpus, ab omni alia vex- 
atione intactiim, uno torque spoliavit : quern respersum 
cruore collo circunidedit suo. Dcfixcrat pavor cum admi- 
ratione Gallos. Romani, alacres ab statione obviam militi 
suo progress], gratulantes laudantcsque ad dictatorem per- 
ducunt. Inter carminum * prope modum incondita quasdam 



y Cum scuio suo percussisset Galli scutum in ima parte, propius se admovens 
hosti, quam vt ab co lon^iorem gtudium vibrante vulncrari posset, et corpore toto 
inter corpus Galli et scutum (jus se biferens, una ant duabns /t/u^js ventrem ei 
inguinaque confodit, hoslemquc cadcntem prostravit, ita ut ingens spatium jacens 
occuparet. 

NOTiE 

"= Vanum ctcsim cu7)i ingenti sonilu'] go, i.va$i$a^oi}, avop9u), vnopOoi}.' Hocest, 
Noster lib. xxii. Gallonim gladios, ut sic dicam, de sub crigo, ut, subji- 
atque bunc capsim pngnatidi niorem cio in equum, est, de sub jacio in 
opponit Hispanico et Romano :' Gal- equum. Demiserat caput Maniiiii:, 
lis praelongi gladii, ac sine mucroni- scutoque suo amoto superius scuto 
bus : Hispano [uinctim magis quani Galli, euni in ventre, eo modo quern 
czesini assueto pctere liosteui, brevi- dixi, ferit. J. Clericus. 
tate agiles, et cum uiucionibus.' Queb ^ Inter carmimnn] Haec corrnptis- 
sane forma utilior: nam, ut Vegc- sima Tan. Faber arbitrafur : sensuin 
tins ratiocinatur : ' Csesa, quovis im- et Latinitatem non improbaturus, si 
petu venint, non frequenter interfi- legeretur : inter carminum licentiam, 
cil : cum et armis vitnlia defend^n- ac mililaresjocos. Milii absque hoc re- 
tur et ossibns : at contra cuncta, dn- medio incorrupta videnlnr: quod.sic 
as uncias adacta, mortalis est. Dein- inverse verborum ordine quemvis in- 
de, d«m capsa infertur, brachium tellectnrum puto : Auditum est cog- 
dextrum, latusque nudatur. Puucta vomen Torquati inter militnriterjocu- 
autem tccto corpore infertur, et ad- lantes quadam incondita prope modum 
versarium sauciat, antequam videaf.' carminum. Hjpc Laline stylo iiistori- 
Atque has ferme causae fiiere victori- co et Liviano dicta. Sensus est, pro- 
iirum quas Romani de Gallis retule- latum fiiisse et Manlio attributum a 
rtmt. qnibusdain mililibus Torquati cogno- 

•^ Mucrone sitrrecto'] Levant la pointe nien, cuu) illi more militari jocos fun- 

de sonipie. derent, verbis in modimi fere carmi- 

Surrecto'\ Hoc est, demisso quidem num incondite ac rudi Minerva cora- 

capulo, sed erecta cuspide, gladio in positis. Est enim prope non adver- 

ventrem impacto. Glossae veteres: binm, sed praepositio: qua indicator 

*subrigit, v5r''/'0<>«» ^""■o(rT?)p{fet;''subri- hosce jocos railitares, quos Romani 



LIB. VII. CAP. 11. 1037 

nsilitariter joculantes, '^ Torquati cognomen auditum ; ' 
celebratum deindc posteris ctiam farailicieque honori fuit.'7 
Dictator coronam aurcarn addidit donum, mirisque pro 
concione earn piignam laudibus tulit. 

11. Et, Uerculc, taiiti ca ad universi belli eventum mo- 
menti dimicatio fuif, ut Gallorum exercitus proxima nocte, 
relictis trepide ca.stiis, in Tiburtem agrum, atque inde, so- 
cietate belli facta, comnieatuque benigne '^ ab Tiburtibus 
adjutus, mox in Campaniam ^ transient. Ea luit causa, 
cui proximo anno* C. Poelclius'9 Balbus consul, cum col- 
lega; ejus M. Fabio Anibusto Hcruici provincia evenisset, 
adversus Tiburtes jussn populi exercitum duceret. Ad 
quorum auxilium cum Galli ex Campania redissent, fcedae 
populationcs in Lavicano, Tusculanoque, et Albauo agro, 
baud dubic Tiburtibus ducibus, sunt iuctas. Et, cum ad- 
versus Tiburtem hostem duce consule conteuta res publica 
esset, Gallicus tumultus '' dictatorem creari cocgit. Creatus 
Q. Servilius Ahala T. Quintium magistrura equitura dixit, 
et ex auctoritate Patrum, si prospere id bellum evenisset, 
ludos magnos vovit. Dictator, ad contincndos proprio 
bello Tiburtes consulari exercitu jusso manere, omnes ju- 
niores, nullo detrectante militiara, sacramento adegit. Pug- 



betis." Si^ron. — 16 Vid. inf. et Not. Var. — 17 ' Sifioniiis, posleris ct familicc. 
Ego in diiohiis Voss. diio!)us(jiie Pall, video, ]msteris etiam /amilice honoii 
fiiit.' J. F. Gronov. 

NOTiE 
graliilantes IManlio per Insum, uec politani regni prcpcipua, vulgo Terra 
sine cantii effuliebaiit, modulati quid di Lavoro ; ct Plinio ibi cognili ' La- 
habuisse, qiiod non niuUum a versu- borini Campi.' Campaniae noinen ad 
iini nnmeris abesset. Latinoi uni regionem tractu temporis 

* Torquali cognomen uudilum] Pla- tianslatum est. 
cet niagis quam siibdititiiim Sigonii * A. U. C. 393. 

additum. Nenipe audilum inter mili- '' Gallicus tumultus'] Adeo non de- 

tariter joculantiiini voces. Alii hoc leti a,Camiilo aliisve Galli, iit bis tu- 
singnlare certanien referunt ad ann. niiiltiis, eonun causa, hoc biennio in- 
U. 3SG. et Camilli extreniani dicta- ducendiis, unusqtie et alter dictator 
tniani : ut supra dictn;ii lib. vi. cap. creandus fuerit, ac vix totis viribus 
42. a Porta Collina et Romanis mncni- 

s In Campaniain] Felic( m, cujiis ca- bus arceri potuerint. 
put Capua. Ea piovincia est Nea- 



1038 T. LIVIf 

natum hand procul porta CoUina est totius viribus Urbis, 
in couspectu parentum conjugumque ac liberorum. Quae 
magna, etiam absentibus, hortamenta animi, turn subjecta 
oculis, simul verecundia misericordiaque militem accende- 
bant. Magna ulrimque edita caede, avertitur tandem acies 
Gallorum. Fuga Tibur,^^ ' sicut arcem belli Gallici, pe- 
tunt: palati a consiile Pcetclio baud procul Tibure excepti, 
egressis ad opcm fereudam Tiburtibus, simul cum his intra 
portas coinpelluntur. Egregie cum ab dictatore, turn ab 
coDSule res gesta est.' Et consul alter Fabius pracliis pri- 
mum parvis, postremo una insigni pugna, cum hostes totis 
adorti copiis essent, llernicos devincit.^ Dictator, con- 
sulibus in senatu et apud populum magnifice collaudatis, 
et suarum quoque rerum illis rcmisso honove,'' dictatura se 
abdicavit. Poetelius de Gallis Tiburtibusquc geminum tri- 
umphum egit. Fabio satis visum, ut ovans Urbera iniret. 
Irridere Poetelii triumphum Tiburtes : * Ubi cnira cum 
secum acie conflixisse? Spectatorcs paucos iugae trepida- 
tionisque Gallorum, extra portas egressos, postquam in se 
quoque fieri impetum viderint, et sine discrimine obvios 
caedi, recepisse se intra urbem.' Earn rem triumpho dignam 
visam Romanis? Ne nimis mirum magnumque censerent, 
tumultura exciere ^ in hostium portis, majorem ipsos trepi- 
dationem ante moenia sua visuros.' 
12. Itaque insequenti anno,* M. Popillio Laenate,^ ' Cn. 



IS Al. benigno. — 19 Viilg. C. Petilius. — 20 Sigoniiis snspiratiir lejjendum 
esse Ftigati Tibur. — I Vu\g. gesta est res. — 2 DeiJcitGronov. Doujat. Crevier. 
— 3 \ u\g. in wbem. — 4 Quidani legunt <'adre. 

NOT/E 

' Fuga Tibur] Male alias ex Sigo- ferri passiis est, eo ipse abstinuit. 

nio, Fugati Tibur, ut pliiribus demon- • A. U. C. 394. 

strat Gronov. i Popillio Lcenate] Ex tabiilis Ca- 

^ Suarum quoque rerum ... honored pitolinis L<r>!a<e per diphtiiongtim legi 

Honorfvj intelllgerepossr.mns vel die- debere Sigon. demonstrat, itemque 

tatura", qua se Quintius abdicarit, ne ex Diodoro. Causam cognoniinis Ci- 

consulum dignitatem miminueret ; cero in Biuto refert : ' M. Popiilius 

vel potius trinmphi, quern cum me- Laenas, consul cum esset, eodemque 

ruisse videri posset, consulibus de- tempore sacrificium publicum cnm 



LIB. VII. CAP. 12. 1039 

Manlio consulibus, primo silcntio noctis ab Tiburc agmine 
infesto profecti, ad urbcm Roniam venerunt. Terrorem 
repente ex somno excitatis subita res et nocturnus pavor 
praebuit: ad hoc'^ multorum inscitia,"" qui, aut undo, hostes 
advenissent. Conclamatum tanien ccleriter ad anna est, 
et portae statiouibus mnrique prajsidiis lirmati : et ubi 
prima lux mediocrcm multitudinem ante mopnia, neque 
aliuni, quam Tiburlcm, hostem ostendit, duabus portis 
egressi consulcs utriniquc acicm subeuntium jam muros 
aggrediuntur : apparuitqnc, occasionc magis, quam virtute, 
t'retos venisse. Adeo vix prinium impetum llomanorum 
sustinuere. Quin ctiam bono luisse ]?omanis adventum 
eorum constabat, orientenuinc jan> soditioncin inter Patrcs 
et plebem metu tarn piopinqui belli compressam. Alius 
adventus hostium fuit proximo bello,' " agris, quam Urbi, 
terribilior. Populabinuli Tarquinienses fines Romanos, 
maxime qua ex parte Etruriaui adjacent,^ peragravere : 
rebusque nequicquam repetitis, novi consules* C. Fabius 
et C. Plautius jussu populi bellum indixere ; Fabioque ea 
provincia, Plautio Hernici evencre. Gallici quoquc belli 
lama increbrescebat. Sed inter multos terrores solatio fuit 
pax Latinis petentibus data, et magna vis militum ab iis ex 



5 Vulg. Lenate. — 6 Vet. lib. apud Sigon. ad hcec. — 7 Legendum monet 
Tan. Faber anno pro bello. — « ' Veteies libri, qua ex parte Etruria adjacet, 

NOTyE 

laena faceref, quod erat Flamen Car- riori versu : et quasi absurdum sit, 

nientalis, plebis contra patres con- post propinqui belli, dici niox proximo 

citatione et seditione nuntiata, ut bello. Idcirco legendum ait proximo 

erat laena aniictus, ita venit in con- anno: idque patere ex mutatis con- 

cionem, seditionemque cum auctori- sulibus. Ego, ut nomen anno, si ea 

tate turn oratione sedavit.' Hanc mens Livio, admitti posse, idque pati 

' orientem seditiouem ' raox indicat sententiani non inficior, ita nee niu- 

Liv. tatos consules video inter incursus 

™ Ad hoc multorum inscilia^ Repete Tiburtis et Tarquiniensis populi, nee 

* terrorem prspbuit.' quid incommodi sit nomine ' belli' in 

° Alius adventus hostium fuit proximo diversis, quantumcumque proximis, 

6«Wo] Id est, bello quod proximesecu- periodis repetito, ubi de diversis 

turn, sive statim post boc Tiburti- bostibus beilisquc agatur. 

Dum. Quanquam rh bello damnat * A. U. C. 395. 
Tan. Faber, tanquam aatum ex supe- 



1040 T. LIVII 

foedere vetusto," quod multis intcrmiserant annis, accepta. 
Quo prsesidio cum fulta res Romana esset, levius luit, 
quod Gallos mox Praeneste venisse,P atque inde circa Pe- 
dum consedissc, auditum est. Dictatorem dici C. Sulpi- 
cium placuit. Consul ad id accitus C. Plautius dixit. 
Magister equitum dictatori additus M. Valerius. Hi robora 
militura, ex duobus consularibus excrcitibus electa, ad- 
versus Gallos duxerunt. Lentius id aliquanto bellum, quam 
parti utrique placebat, fuit. Cum primo Galli tantum avidi 
certaminis fuissent, deinde Romanus miles, ruendo in arma 
ac dimicationem, aliquantum Gallicam fcrociam vinceret ; 
dictatori neutiquam placebat, quando nulla cogeret res, 
fortunae se commitlcre adversus hostem, quem tcmpus de- 
teriorem in dies et locus alienus faceret, sine prseparato 
commeatu, sine firmo raunimento mprantem ; ad hoc lis 
animis corporibusqnc, quorum omnis in impetu vis esset, 
parva eadem languesceret mora. His consiliis dictator 
bellum trahebat, gravemque edixerat poenam, si quis in- 
jussu^ in hostem pugnasset. Milites, aegre id patientes, 
primo in stationibus vigiliisque inter se dictatorem sermo- 
nibus carpere, interdum Patres communiter increpare, 
quod non jussissent per consules geri bellum. * Electum 
esse eximiura imperatorem, unicum ducem, qui nihil agenti 
sibi de ccelo devolaturam in sinum victoriam ccnseat.' 
Eadem deinde haec interdiu propalam ac ferociora his jac- 



Probo.' Sigon. — 9 Vulg. injussus. 



NOTiE 



' Fadere vetusto'\ Ictiim an. 258. occasio recitandi foederis cum Lali- 
cuni Latinis adlaciim Regilliim victis nis, nisi talia refugeret Livius, ut 
fedus indicari viilt Sigon. ciijus men- pr^elia et victorias narret. J. Clericus. 
tic lib. n. cap. 22. Qiiidni vero ad p Gallos mox Praneste venisse] F.cce 
Tarquinii foedus Aiictor respexerit, adimc Galli jam toties pessiimdati. 
de quo lib. i. cap. 52. Hoc certe Hie tamen qnartns est Gallorum (hi 
vetustiiis, (iiiitum quippe circa an- Boii fuere) in Romanes impetus, C. 
num U. 225.) nee minus ex eo Latini Snip, dictatnre repressus : de qno 
Ronianis conferre militnm vim debe- Appian. in Celtico, ut Sigon. mo- 
bant, net. 

Ex fadere Ketuslo'\ Haec bella erat 



LIB. VII. CAP. 13. 1041 

tare: ' so injussii imperatoris aut dimicaturcs, aut agmine 
Romani ituro.s.' Iminiscerique niililibus centiirione.s : ncc 
in circulis'' modo fremere, scd jam in principiis"^ ac prae- 
torio' ill unum scrnioncs coiifundi, atquc in concionis mag- 
nitudincHi crosccrc turba, ct vociferari c.\ omnibus locis, 
' ut extemplo ad dictatoreni irctur: verba pro exercitu fa- 
ceret Sex. Tullius, nt virtute ejus di<j;iiiMn essct.' 

13. Septinium priniinu pihiin^ jam Tullius ducebat; ' 
neque erat in exercitu, qui quidcni pedestria stipendia fc- 
cisset, vir t'actis nobilior. Is. pr;vccdcns mililum agmen, 
ad tribunal permit; mirantiquc Suipicio non lurbam magis, 
quam turbaj principcm Tnllium, iniperiis obcdientissimuni 
mi]item,'° * Scilicet, dictator,' iuquit, * condcmnatuni se 
univcrsus exercitus a te ignavicc ratus, ct propc ignominiae 
causa destitutum sine armis, oravit me, ut suam causam 
apud te agerem. Equidcm, sicubi loco cessum, si terga 
data hosti, si signa Coede amissa objici nobis possent, tamen 
hoc a te impetrari a^quum censcrem, ut nos virtute culpam 
nostram corrigere, et abolere llagitii uicmoriara nova gloria 

^ Tullius Sexlus hie sei^tein Jam annos legioni pnccral ianquam praximi pili 
cenlurio. 

NOTyE 

1 In circulis'] Circulos hie dicit pro ante tcntoria tiibiinonim, nbi pleri- 

cc^tibus niiiitum collor|iientiuin quasi que inilitiini niaxiinaiii diei partem 

in circulo sen corona. lerebant. Vide Just. Lipsiiim de 

' /n ;)nHci;)iis] Castronini principia Mil- Rom. lib. v. Dial. 8. J. Cleri- 

proprie sunt locus, nbi detixa prae- cits. 

cipua signa. Suniitur tanipn pro via * Ac pralorio] Pra-toriurn est prac- 

et spalio medio inter legioniiin et toris, sive imperatoris lentoiiiim ce- 

tribunoruin tentoria: quo loco capita, teris ampliiis, et sedes snmmi ducis, 

ut ita dicam, exercitus metabantur, conspicuo ac pierumque pauIo editio- 

ubi tribnni, praefecti, et honestissimi re castioruni loco, inter principia et 

ceiiturionuni ac decurionum versari Poriam Prirloriani posita, in medio 

ut plnrinuim solili. His autem ma- alionim duciun, iegatorum puta, tri- 

jor reip. cura et amor quam militum bunorum, qii,P5toris, praefecti. 

vulgo. Quare ibi liberi ac seditiosi t Septimum primum pilurri] Just, 

serniones periculum majns defectio- Lipsius non septimum ordine, sed 

nis oslendunt. Eo etiam spertat si- iteratioiie dictum censet, sen qui jam 

niilis locus lib. xxvii. in principiis septies fueiat primipilus. Vide eum 

pr-jptorioqne, ubi serniones inter se de i\iil. Rom. lib. ii. Dial. 8. J, Chri- 

serentium circulos vidissent.' cus. 
In principiis] Locus erat in castris 



1042 T. Livn 

patereris. Eliam ad Allium fusac legiones eandem, qiiam 
per pavorem amiserant, patiiam, profecta; postea ab Veils/ 
virtute recuperavere. Nobis, Deuiii bcnigiiitate, felicitate 
tua popiilique Romani, et res et gloria est intcgra. Quan- 
quam de gloria vix dicere ausim, si nos et hostes baud se- 
cus, quani foeminas, abditos intra vallum omnibus contu- 
meliis eludunt; " et tii," imperator noster, quod aegrius pa- 
timur, exercitum tuum sine animis, sine armis, sine mani- 
bus judicas esse; et prius, quam expertus nos esses, de 
nobis ita desperasti, ut te raancorum ac dcbilium ducem 
judicares esse. Quid enim aliud esse causae credemus, 
cur veteranus dux, fortissimus bello, compressis, quod 
aiunt, manibus sedeas? Utcumque enim se habet'^ res, to 
de nostra virtute dubitasse videri, quam nos de tua, vcrius 
est. Sin autem non tuum istuc, sed publicum est consilium, 
et consensus aliquis Patrum, non Gallicum bellum, nos ab 
urbe, a penatibus nostris ablcgatos tenet ; qugeso, ut ea, 
quae dicam,'' non a militibus imperatori dicta censeas, sed 
a plebe Patribus ; quae, sicut vos vestra habeatis consilia, 
sic se sua babituram dicat. Quis tandem succenseat, mi- 
lites nos esse, non servos vestros? ad bellum, non in exi- 
lium, missos? si quis det signum, in aciem educat, ut viris 
ac Romanis dignum sit, pugnaturos ? si nihil armis opus 
sit, otium Romae potius, quam in castris, acturos ? Haec 
dicta sint Patribus. Te, imperator, milites tui oramus, ut 
nobis" pugnandi copiam facias. Cum '+ vincere cupimus, 
turn de duce vincere; tibi lauream insignem deferre ; te- 
cum triuraphantes Urbem inire; tuum sequentes curruni 

<■ Quandoquidem hinc nobis hostes insullant, inde tu, Ifc. 



10 Vulg. tnilitum. — 11 Coiij. Doujat. sic nos et hostes .... eludunt. — 12 Ha- 
beat Gronov. Doujat. Crevier. all. — 13 Vulg. t/uaso ut qua dicam. — 14 Turn 
Gronov. Doujat. Crevier. Vid. Not. inf. et Not. Var. 

NOTvE 

' ProfectcE postea ab Veiis] Sub Ca- teste Gronov. veteres quidam libri, 
millo. Vid. lib. v. cap. 46. et 49. qui particulam ut ignorant, Oramus 

" Oramus, ut nobis] Elegantius, nobis pugnandi copiam facias. 



LIB. Vll. CAI>. 14. 1043 

Jovis optimi maximi tcmplnm gratantcs ovantesqiie adire.' 
Oratiouem TuUii cxceperuiit preces mullitudinis: et undi- 
que, ut signum daret, ut capere arma juberet, clama- 
bant. 

14. Dictator, quanqiiam rem bonam " cxemplo baud pro- 
babili actam ccrncbat,'' tamen facturum, quod milites vel- 
Icnt, so, recepit: Tulliunique secrete, quajiiam ha;c res sit, 
aiit quo acta more, percunctatur. Tiillius nia^nopere a 
diclatore peterc, ' ne se oblitiini disciplinae niilitaris, no 
sui, neve iniperatoricT majcstatis, crederct : multitudini con- 
citatae, quii? terme auctoribiis similis esset,* non subtraxis- 
se se ducem ; nc quis alius, qnales mota crearc multitudo 
soleret, existeret. Nam se quidem nihil non arbitrio ini- 
peratoris acturuni. Illi quoque tanicn vidcndnni magno- 
pere esse, ut excrcituni in potestate haberct. Dillorri non 
posse adeo concitatos animos. Ipsos sibi locum ac tempus 
pugnandi sumturos, si ab impcratore non dctur.' Dum 
ha:c loquuntur, jumcnta forte pascentia extra vallum Gallo 
abigenli duo milites Romani ademerunt. In eos saxa con- 
jccta a Gallis : deinde ab Romana statione clamor ortus, 
ac procursum utrimque est. Jamque baud procul justo 
praelio res crant, ni celeriter diremtum certamen per centu- 
riones esset. Affirmata certe eo casu Tullii apud dictato- 
rem fides est.'' Ncc recipicnte jam dilaiionem re, in poste- 
rum diem edicitur, acie pugnaturos. Dictator tamen, ut 
qui magis animis, quam viribus, Iretus ad certamen descen- 
deret, omnia circumspicere atque agitare coepit, ut arte 
aliqua terrorem hostibus incuteret. Solerti animo rem no- 

* Qucr, prout cisum Us a quibus ducitur, agi soleat, eosque imitari. 
« Eo quidem evenlu Veritas verbontm Tullii confirmata est dictatorL 



15 Viilg. aclam censebat. Pall, duo, Aldiitque, et Jnnt. Iiabent actam cer- 
nebaf, censebat tamen. Voss. alter censeret aclam censebat. Tertius Pall, haud 

NOT.t 
^ Quanquam rem bonam] Utilis ac sen probabili exemplo fiebat, qnod 
bona res erat ardor iile militiiin, et agmine facto dictatorem ad praelium 
testificatio parati ad rem bene geren- jiibendum adigere vellent. 
dam exercitus : sed non laiulando 



1044 T. LI VII 

Tam excogitat, qua deinde muUi nostri atque extcrr.i im- 
peratores, nostra quoque quidam aitatc, usi sunt.^ Miilis 
strata detrahi jubet ; ^ binisque tantum centunculis relictis, 
agasones, partim captivis, partini a^grorum armis ornatos, 
imponit. His fere mille ellectis centum admiscet equites. 
Et nocte super castra in montes evadere, ac sylvis se oc- 
cultare jubet; neque inde ante moveri,'^ quam ab se acci- 
perent signum. Ipse, ubi illuxit, in radicibus montiuni 
extendere aciera coepit sedulo, ut adversus monies consis- 
teret hostis. Instruct© '^ vani terroris appaiatu, qui quidem 
terror plus pasne veris viribus profuit; prinio credere duces 
Gallorum, non descensuros in asquum Romanos: deinde, 
ubi degressos '^ repente viderunt, et ipsi avidi certarainis 
in praslium ruunt; priusque pugna coepit, quam signum ab 
ducibus daretur. 

J 5. Acrius invasere Galli dextrum cornu : neque susti- 
neri potuissent, ni forte eo loco dictator fuisset. Sex. Tul- 
lium nomine increpans rogitansque : ' Siccine pugnaturos 
milites spopondisset? ubi illi clamores sint arma poscen- 
tiura? ubi minae, injussu imperatoris praelium, inituios? En 
ipsumimperatoremclara voce vocare ad praslium, etirearma- 
lum ante prima signa. Ecquis sequeretur eorum, qui modo 
ducturi fuerint ; in castris feroces, in acie pavidi?' Vera 
audiebant. Itaque tantos pudor stimulos admovit, ut rue- 
rent in liostiura tela, alienatis a raemoria pericuU animis. 



prohuhili cernevet aclam, censeretque se fucturum. — 16 Movere Crevicr. Jac. Gro- 
nov. et edd. antiqq. — 17 InstntdojaniGtODov. Doujal.— 18 Vulg. digressos. 

NOT.E 

y Nostra quoque quidam alate, usi objiceietur.' Quae Livins strata ap- 

sMJii] C. Mai ins inter ceteros,cimi in peilat, epiiippia generaiiter sunt; 

Teiitoiias dimicatiirns esset, aiictoie liic vero clitellee jtimentis iinponi so- 

Froiitino lib. ii. qui hujus quoque C. litap, quo melius sarcinas ferant. 

Sulpicii nieiuiiiit. Ceutunculi auteni relicti niulis, ut 

^ Mulls striila detrahi jubet'] Sigo- procul speclantibus iiabcrentnr pro 

iiius Frontini de Mario verba addti- stragidis.quibus.e panno, roriove, aut 

cit, ' Agasones iixasque aimalos si- pelle confectis, equos prisci Romani 

niul ire jussit, juinentornmque mag- insternebant, nullo apud eos nsu sel- 

nam partem instnictorum cum cen- larum equestrium, qiialcs nunc apud 

tunculis, ui per hoc cquitatus species nos. 



LIB. VIT. CAP. 15. 



1045 



Hie primo impetus prope vecors turbavit hostes : eques 
deinde emissus turbatos avertit. Ipse dictator, postquam 
labantem una parte vidit aciein,* sif;na in la^vum cornu 
confert, quo turbam hostium congregari ccrnebat ; et iis, 
qui in raontc crant, signum, quod convencrat, dcdit. Ubi 
inde quoque novus clamor ortus, et tendcrc obliquo 
nionte'9 ad castra Gallorum visi sunt; turn metu, ne ex- 
cluderentur, omissa pugna est, cnrsuque cffuso ad castra 
ferebantur. Ubi cum occurrisset eis M. Valerius, magister 
cquitum, (qui, profligate dextro *° cornu,** obequitabat hos- 
tium munimcutis,) ad montcs sylvasquc vcrtunt fiigam ; 
plurimiquc ibi a I'allaci cquiliini specie agasonibusque ' ex- 
cepti sunt: et corum, quos pavor pertulerat in sylvas, atrox 
caedes post sedatum pra^lium fuit. Nee alius post M. 
Furium, quam C. Sulpicius, justiorem de Gallis egit trium- 
phum. Auri quoque ex Gallicis spoliis satis magnum 
pondus, saxo quadrato septum, in Capitolio sacravit. Eo- 
dem anno et a consulibus vario eventu bellatum. Nam 
Hernici a C. Plautio devicti subactique sunt. Fabius col- 
Icga ejus incaute at que inconsultc ad versus Tarquinienses 
pugnavit: ncc in acie tantum ibi cladis acceptum, quam quod 
trecentos scptcm milites Romanos captos Tarquinienses 
immolarunt. Qua foeditate supplicii aliquanto ignominia 
populi Romani insignitior^ fuit. Aecessit ad earn cladem 



19 Conj. Doiijat. oblique e monte. — 20 ' Forte leg;. Icevo ; vel potius in initio 
cap. dextro cornu cnni Diak.' Rupert. — 1 Vett. libb, noii liabent vocem que. 
— 2 Vet. lib. apud Sigon. insignior. 

NOTjE 

» Labantem una parte vidit aciem'] manorum oppositnm profligatum non 

Scriptuiii vellem, labantem hac parte fnerat ; sed, cum ad piignam se com- 

restituit aciem, vel stitit aciem: neqne pararet, aversuin clamore falsi e 

enim in laevuni cornu signa conferre montibus eqiiitatiis Romani : atque 

aut debuit, aut potuit Sulpicins, hi ipsi erant, quibus occurrebat nunc 

quamdiu nutaret dextrnm cornu; M.Valerius. Omnino legendum cen- 

quod intelligi necesse est per aciem »eo, profligato sinislro cornu, GA\lorun\ 

vna parte labantem, ntsequeniiamam- scilicet, quod in dextrum cornu Ro- 

feste ostendnnt. manorum acrem feceiat impressio- 

t" Profligato dextro cornu] Id vero nem ; sed horum deinde impetu prope 

qua ratione factum non capio. Nam vecordi turbatum, ac tandem cmisso 

dextrum cornu Gallorum laevo Ro- equitaturepulsum fuerat. 



TfNJVEESITY) 



1040 



T. LlVIl 



ct vastatio Romani agri, qiiam Privernates, Vcliterni dcin- 
de, incursione repentina fecerunt. Eodem anno dua? tri- 
bus, Pomptina'^ et Publilia/ additae. Ludi votivi, quos 
M. Furius dictator voverat, facti : ct dc anibitu ab C. Poe- 
teb'o tribuno plebis, auctoribus Patribus, turn primum* ad 
populum latum est: eaque rogatione novorum raaxime ho- 
rainum ambitionem, qui nundinas et conciliabula ^ obire 
soliti erant, compressam credebant. 

IG. Haud aeque laeta Patribus insequenti anno,* C. 
Marcio, Cn. Manlio consulibus, de unciario foenere ^ a M. 

NOTiE 



« DucE tribus, Powpdna] Qninque 
et viginti tribnbiis adiiita* nunc dnae, 
unde tiibiis septeni ac viginli extite- 
rnnt. Pomptina ab urbe Volscomni 
Powctia nonien arcepit ; inqiie earn 
conjecti qni agrnni Pomptiniini sor- 
tili crant. 

d Et Pubidia lPul>licia'\ Aliis Pub- 
lUia, plerisque PopUlia est, qiiani O- 
nnplirius a loco aliquo, qui forte in 
Volscis, dediicit. Sigonius dubitat a 
loco, an a viro nomen traxerit. Nam 
a M. Popillio La-nate, qui anno su- 
periore consul, de quo et cap. 20. 

^ De ambitu, £fc. turn primum] Ad- 
versus eos, qtii urbem circunieundo 
(hoc enim est proprie ambire) emen- 
dicandis pecunia et pra;ter moiem 
suffragiis cives prensarent, pliires la- 
tae sunt leges. Hanc Paetiliam, cu- 
jns nunc nicntio, praecesserat ann. 
332. Tribunicit lex, qua candidalo- 
iiim vestes arte dealbari prohibeba- 
tiir. Supra lib. iv. cap. 25. 

f Nundinas et conciliabula] Nundi- 
nae non tantuni in urbe, coloniis, mu- 
nicipiisve, sed in pra>fecturis quo- 
que babebantur. Conciliabuli aiitein, 
qiiemadmodum conventiruli, nomen 
minus concirnim indicat, sive ccetum 
liominnni etiani sine magistratu con- 
venieiitium. Specialius tamen con- 
ciliabula eraut conventuum jiuidico- 
nim genus, ceteris inferius, Erant 
enim inferiora foris, ut fora praefec- 



turis, prapfectnrae coloniis ac muni- 
cipiis, uti a Tnrnebo est obiiervatum 
lib. XI. Advers. sed interdnm nnini- 
ripiijurc donabantur. Frontin.de li- 
niit. agri : ' Hoc conciliabiilnm t'liisse 
fertur: et postea in niunicipii jus re- 
latuin.' 

• A.U. C. 39G. 

t De unciario fcrnere'] Usnrae cente- 
sim»p, quse, diiodecim in centena per 
singulos annos praestitis, centesimo 
niense a?quant sortem, inensura sunt 
reliquariiin,ct fceuebris ut ita dicam 
as. Hae niaximx fuere apud veteres 
Romanes usurae. Minores cam ha- 
bent ad centesimas ratiooem, quam 
liabent portiones assis ad assem in 
duodecini uncias distributum. Hac 
ratione besses usurae sunt quzc pro 
singulis centenis octo qiiotannis red- 
dunt, huit pour cent par an : semisses 
dimidia pars centesimarum, qua; sex 
efficiunt in singulos annos, six pour 
cent: trientes, tertia centesimarum 
portio, quae quatuor exigunt, quatre 
pour cent : sextantes, sexta pars, duo 
prsestant annuatim, deux pour cent: 
denique usurae ' unciariae,' sive * un- 
ciarium fcenus ' vocatur, cum pendi- 
tur pars tantum diiodecima centesi- 
marum, id est, unum quotannis in 
singula centena, uii pour cent: quern 
foenoris modum patriciis, utpote fce- 
neratoribus, dispiicuisse nihil mirum. 
Sed hoc Tacitus vi. Anaal. Tabulis 



LIB. VII. CAP. 16. 1047 

Duilio, L. Meenio tribunis plebis rogatio est perlata : et plebs 
aliquanto earn cupidius scivit accepitque.'' Ad bella nova, 
priorcaimodestinata, Falisci qnoquc hostes cxorti,' duplici 
crimine ; * quod et cum Tarquiuiensibus juventus eorum 
militaverAt, et eos, qui Falerios perfugerant, cum male pug- 
natum est, repetcntibus fetialibus Romanis non reddiderant- 
Ea provincia Cn. Maulio obveuit. Marcius excrcitum in 
agrura Privernatem, integrum pace longinqua, induxit; 
militemque pra^da implevit. Ad copiam rerum addidit 
munificentiam, quod, nihil in publicum secerncndo,^ au- 
geuti rem privatam militi favit. Privcrnates "^ cum ante 
mcpiiia sua castris permunitis consedissent ; vocatis ad con- 
cionem militibus, ' Castra nunc,' inquit, ' vobis hostiumur- 
bemquc pra^dai do, si mihi polliccmini, vos fortittr in acie 
operam navaturos, nee prtcdae magis, quam pugnaj, paratos 
esse.' Signum poscunt ingcnti clamore : celsiquc ct spe 
baud dubia ' feroces in pra3lium vadunt. Ibi ante signa 
Sex. Tullius, de quo ante dictum est, exclamat : 'Aspice, 
imperator,' inquit,^* 'quemadmodum exercitus tuus tibi 
promissa praestet : ' piloque posito, strict© gladio in bostem 
impetum Tacit. Sequuntur Tullium antesignani ' omnes, 
primoque impeUi avertcre hostem : fusum inde ad op- 
pidum pcrsecuti, cum jam scalas mcenibus admoverent, 
in deditionem urbem acceperunt. Triumphus de Pri- 

<• Constituit, el gratam acccplamque habuit. 
' Dnobus factis qua" ipsis crimini data, 
f Et animo erecto, certaque accensi spe. 

3 Qtiidam vett. libb. Falisci quoque novi hostes exorti. — I ' Tb inquit forte 

NOT;E 
ascribit. captivis capltibns redactam maxima 

De unciaro foenore'} Unciarinm fo- ex parte in aerarium inferre, parte 
nus fuit, quo duodecinia pars assis in minori militibus distribiita, ut passim 
mensem solvebatiir; lioc est more videre est apud Nostrum, 
nostro, nummus unus pro centenis in ^ Privemates'\ Volscorum oppidnm 

annum. Vide J. F. Gronovium de antiquum fuit Privernum ad Amase- 
centesimis usuris. J. Clericus. numfliivium,SetiaminteretCirceios: 

8 Nihil in publicum secernendo] Id undeCamillae Virgilianae origo. Nunc 
praeter morem. Soiebant enini pecu- Piperno, in Campania Romana. 
niam ex prxda captarum urbluni et ■ Aiitesignani] De bis ant'ea. 



1048 T- Livii 

vernatibus actus. Ab altcro consule nihil memorabilc 
gestum ; nisi quod legem novo cxemplo ^ ad Sutrium 
in castris tributim de vicesima eorum,' qui manuraitteren- 
tur, tulit. Patres, quia ea lege baud parvum vcctigal inopi 
serario additura csset, auctores fuerunl. Ceterum tribuni 
plebis, non tam lege, quam exemplo, moti, ne quis postea 
populura sevocaret/ capite sanxerunt. Nihil enim non 
per milites, juratos in consulis verba, quamvis perniciosum 
populo, si id liceret, ferri posse.^ Eodem anno C. Licinius 
Stolo a M. Popillio Laenatc sua lege'" decern niillibus 
eeris" est damnatus, quod mille jugerum agri° cum filio 
possidcret, emancipandoque filiumP fraudemlegi fecisset. 

«■ Ne quisquam in posterum seorsim populi partem congreg;aret ad habenda co- 
mitia. 



del. quia prcecessit exdamat.' Rupert. — 5 Vulg. si id liceret fieri posse, 

NOTiE 

^ Novo exemplo] Neqne enim conii- iisniliil praecipi debere, nisi quod pri- 

tia, etiam tiibuta, nisi ad uibeni, con- us quisque sibi imperavit,' ut loquitur 

vocatisque prius tributim civiljus, lia- Valer. lib. vrii. Diodes Syracu^is 

bere licebat : et le^ern tiiuundino legem banc inter alias scripserat, ne 

promulgari oportcbal. ciii cum armis in concionem prodirc 

' De-vicesima eorum] Amplissinium liceret: qui fecisset, capite punire- 

lioc fuit vectigal, quod ad postrema tur : ipse deinde, cum ob bostilem 

fere imperatoruui tempora in usu : irruptionem accinctus orto tunuiltu 

in eo posilum ut servos manumissuri in forum procurrisset, monitus viola- 

penderent pro iliis, aut acre ab ipsis tSR legis, earn morte propria sanxit, 

sumministrato, vicesimam pretii par- auctore Diodoro lib. xiii. Id Cba- 

tcm. Nummum aureuni posteriori- rondae Locroruni in extrema Italia 

bus temporibus fuisse suspicor, cum legislator! ascribit Valer. lib. vi. cap. 

vulgaris servorum taxatio esset vi- 6. ubi et Zaleuci apud Thurios panic 

ginli aureorum. Alia est instituta ab mitius, sed tamen exactre justitia?, 

Augusto viceiima brereditalum ad factum refert. I-ycurgiisautem,Spar- 

aerariuni militare. Pro venalibus tanorum legislator, nihil lege ulla in 

mancipiis postea vectigal vicesimas alios sanxit, cujus non ipse primus 

quintiE ex Tacito, vel potius quin- in se documenta daret, Justin, lib. 

quagesimas ex Dione, pendi coepit. in. cap. 2. 

De vicesima] Qua lege solvebant " Decern millibus cpris] FEt'is gravis 

aerario servum manumissuri vicesi- scilicet, quae sunima non miilto infe- 

mam partem pretii, quo aestimaba- rior est 6750. librarum nostrarum 

tur, J. Clericus. summa. 

"" Sua lege] Cautum fuerat adver- Decern millibus aris] Gravis; hoc 

sus patricios, ne quis plus quingentis est, decern millia librarum Komana- 

agri jugeribus possideret. Supra lib. rum aeris. J. Cifrjcus. 

VI. cap. 35. ' Docuit' igitur ' Licint- <> Mille jugerum agri] Ut * mille h6< 



LIB. VII. CAP. 17. 1049 

17. Novi consules inde, M. Fabiiis Ambustus secun- 
dum et M. Popillius Laenas secundum,^ duo bella ha- 
buere. Facile alterum cum Tiburtibus, quod Laenas 
ges.sit ; qui, hoste in urbem compulso, a2:ros vastavit. 
Falisci Tarquiniensesque alterum consulem prima pug- 
na fuderunt. Inde terror maximus fuit, quod sacerdo- 
tes eorum, facibus ardentibus anguibusque '' praelatis, in- 
cessu furiali militom Uomanum insueta turbaverunt spe- 
cie : et tunc quidem velut lymphati et attoniti munimcntis 
suis trcpido agminc inciderunt; delude, ubi consul 7 lega- 
tique ac tribuni pucrorum ritu vana miracula paventes irri- 
debant increpabantque, vertit animos repente pudor, et in 
ea ipsa, quae fugcrant, velut ca^ci rucbant. Discusso ita- 
quc vano apparatu hostium, cum in ipsos armatos sc intu- 
lissent, averterunt totam aciem : castrisque etiam eo die 
potiti, praida iugenti i)arta, victores reverterunt, militaribus 
jocis cum apparatum hostium, tum suum increp antes pa- 
vorem. Concitatur delude omne noraen Etruscum, et, 
Tarquiniensibus Faliscisque ducibus, ad Salinas perve- 
niunt. Adversus eum terrorcm dictator C. Marcius Ru- 
tilus primus dc plcbe dictus, magislrum equitum item de 

SOTJE 

niiniini,' (supple numerum.) pro, mil- cam fartam esse apparebat in frau- 

le jiigera, mille liomines. Jiigenim dem legis. 

autem vocabatur teste Plin. lib. • A. U. C. 397. 

XVIII. cap. 3. ' Quod lino jiigo l)Oimi ^ Facibus ardentibus anguihus(jue] 

ill die exarari posset. Actus, iu quo Explicat hiinc locum Floriis, simile 

boves agerentur cum aratro, uno im- inventum Fidenatibus ascribens lib. 

petu justo. Hoc erat cxx. pedum : i. cap. 12. ' Fidentp, quia pares non 

duplicatusque in longitudiuem juge- eraut ferro, ad terrorem movendum, 

rum faciebat.' Nimirum ' junctis dii- facibus armati et discoloiibusserpen- 

obus actibus quadratis,' ut Vano lo- tum in modum vittis furiali more prae- 

qiiitur. Ft ' Centnria ' ex eodem, ' a cesserant: sed habiius ille feralis 

centum jiigeribus dicta: post dupli- eversionis omen fuit.' Vittae autem 

cata, relinuit nomen.' illae colore anguineo, seu vario, instar 

P Emancipandoque JUiuin] Non ta- anguium, vento agitata?, vivere, et 

menabhorrebata jurispriidentum pla- veri angues esse videbantur. Sed de 

citisliocStolonis commentuni : eman- Fidenatibus dictum ab Auctore lib. 

cipatione quippe filius, cum e sacris iv. c. 33. quibus faces pro armis tri- 

et familia patris exiret, fiebat novus buit, nnlla anguium mentione. Fron- 

paterfamilias. Verum hujus emanci- tin. I. ii. Strategematum, c. 4. Vei- 

pationis idee non est liabita ratio quod entes quoque id factitaise scribit. 

Deli)h. et Var. Clas. Livius. 4 B 



1050 T. LI VII 

plebeC. Plautiiim dixit. Id vero Putribus indignnm videri, 
etiam dictaturam jam in promiscuo esse; omniquc ope 
impediebant, ne quid dictatori ad id bellum decerneretur 
parareturve. Eo promtius cuncta, fcrcnte dictatore, popu- 
lus jussit. Prolectiis ab Urbe, utraquc parte Tibcris, rati- 
bus exercitu, quocumque fama hostium ducebat, trajecto, 
multos populatores a^rorum vagos palantcs * oppressit. 
Castra quoquc, ncc opinato aggressiis, ccpit : et, octo mil- 
libus hostium captis, ceteris aut caesis, aut ex agro Ro- 
mano fugatis, sine auctoritate Patruni, popnli jussu, 
triumphavit. Quia nee per dictatorem 9 plebcium, ncc 
per consulem, comitia consularia ' haberi volebant, et 
alter consul Fabius bello rctinebatur, res ad interregnum 
redit.' Interreges deinceps Q. Servilius Ahala, M. Fa- 
bius, Cn. Manlius, C. Fabius, C. Sulpicius, L. yErailius, 
Q. Servilius, M. Fabius Ambustus. In sccundo interrcgno 
orta contentio est, quod duo patricii consulcs creabantur : 
intercedentibus tribunis,'^ interrex Fabius aiebat, * in duode- 
cim tabulis legem esse, ut, quodcumque postrcmum populus 
jussisset, id jus natumque esset; jussum populi et suflVagia 
esse.'* Cum" intercedcndo tribuni nihil aliud, quam ut 
differrent comitia, valuissent ; duo patricii consules creati 

* Ipsa eliam suffragia, qnibus consules, ifc. crearenlur, esse pro lege. 



6 Iferum Gionov. Doujat. Crevier. — 7 Consules iid. — 8 ' Tb palantes ad 
glossas Livianas, e margine in textiim iniportatas, perlinere videtur.' Doe- 
ring. — 9 Vet. lib. apud Sigon. Et quia necpcrdictat. — 10 Vet. lib. apiid eund. 

NOTiE 

^ Necpercot:sulem,cojmtiacofisnlaria'] ret, qiiamdiu neuter de plebe creiiri 

Qiiidni vero per consulem? An quod poterat, qui de plebe consulem crea- 

PopilliuSjOb dictatoieni de plebe die- ret. At postquam dictaturam plebs 

turn, exosus patribus erat? Repete adepta est, tunc demuni causa fiiit 

■plebeium ; erat enini Popillins Lsnas de eo certandi, ut dictator potius 

de plebe consul: color ex eo quod quam interrex (qui semper pa(ricins) 

plebeii auspicia non haberent. Notat absentibus consulibus comitia habe- 

GodelevjEus, non ante dictatorem co- ret. 

niitiorum causa dici coeptum, quam « Res ad interregnum redit'\ Com'iX.\aL 

creatus sit de plebe dictator : quoni- enim consilium creandorum non po- 

am antea nihil plebis intererat, an terant a maglstratu plebeio, ac ne a 

consulum creandorum causa dictator, praetore quidem liaberi. Sumnium 

an iaterrex consularia comitia habe- imperium ad id desiderabatiir. 



LIB. VII, CAF. IS. 1051 

sunt,* C. Sulpicius Pcticns tertium, M. Valerius Publico- 
la: eodeniquc die magistratum inierunt.'* 

18. Quadringentesiino anno/ quara urbs Romana con- 
dita erat, quinto tricesirao,'' quam a Gallis reciperata,'^" 
ablato post undecimum annum '^ a plebe consulatu,' " pa- 
tricii consules ambo ex intcrregno magistratum iniere, C 
Sulpicius Peticus terlium, M. V^alerius Publicola. Empu- 
luni eo anno '' ex Tiburtibus baud nicniorando certamine 
captum ; sivc duorum consulum auspicio bellum ibi ges- 
tuni est, ut scripsere (]uidam ; scu per idem tenipns Tar- 
quiniensium quoque sunt vastati agri ab Sulpicio consule, 
quo Valerius adversus Tiburtes legioncs duxit. Domi 
majus certamen consulibus cum plebe ac tribunis erat. Fi- 

' Cum plibs ante annos undecim extursisset consularem dignilatetn. 



trilntnis plcbis. — 11 Ciimqtir Gronov. Doiijat. Crevier. — 12 ' Creati sunt C. 
iSulpicius PtElicus. Videtiir ab Livio fuisse rolumliiis : duo putricii consules 
creali, C. Sulpicius I'uticusy M. Valerius Puplicola, todein die magistratum 
inin'unt.' J. K. Gronov. 

13 Vet. lib. apiui .Sijjon. qu/n/o «t <nc<'si»no. — 14 Ita Ms. Tluian. Viilg. rr- 
cepta. Voss. et Cliitll. rcciperet, — 15 Vulg. post nonum annum. Vid. inf. ct 
Not. Var. 

NOT;E 

* A. U. C. 398. undecim. Legebatur antca post no- 

' Quadringenlesimo anno'\ iMonet num annum: id Glar. et Sigon. errori 

Glar. ab annis 386. omissiim esse a librarioi iini ascribunt, qui immutato 

Livio anninn unum. Alia ratione literaruni ordine IX. pro XI. scrip- 

(lisciepat Sigouii compntatio a Livia- seiint. 

na, niinierans hiiiic anniun 398. ab Post undecimum annum] Primus 

Urb. condita, ex inarnioribiis Capito- consul plebeius creatus fuerat anno 

linis, quorum nos rationem cum illo U. C. 389. a quo liic annus erat dno- 

seqnimnr. Ab Urbe tamen per Gal- decimus. J. Clericus. 

Ids capta anni sunt 35. Nam ex y Empulum eo annol Tiburtini agri 

Sigoniano calculo capta fuerat an. oppidum fuisse Empulum, sive Em- 

303. pulium, bic locus indicat. Loci ejus 

" A Gallis reciperata [recepla] Id non facile occurret alibi mentio. 

est, de Gallis. Membr. Thua. recipe- Kircherus in Latio tribus niilliaribus 

rata. a Tiburtina civitate in septemtrio- 

» Ablato post undecimum annum a nem esse censet, ubi nominis vesti- 

plebe consulatu] Consul ex plebe pri- gia in minis servare videtur locus qui 

mus factus est L. Sextius cum L. dicitur vulgo, Ampiglione : ex cujns 

^milio an. U. 387. secundum Sigoni- ruderibus natum Castellum Sancti An- 

urn. Hinc ad huuc annum sunt anui geli in agro Tlburtino. 



1052 T. LI VII 

deijara suae, iion solum virtutis, ducebant esse, ut accepis- 
sent duo patricii consulatum, ita ambobus patriciis man- 
dare.* Quin aut toto cedendum esse, si plebeius jam ma- 
gistratus consulatus fiat, aut totum possidcndum, quara pos- 
sessionem integram a patribus acccpisscnt. PIcbcs contra 
fremit : * Quid se vivere, quid in parte civium censeri, si, 
quod duorum hominum virtute, L. Sextii ac C. Licinii, par- 
tnm sit, id obtincre universi non possint ? Vel rcges, vel 
decemviros, vel, si quod tristius sit imperii nomen, patien- 
dum esse potius, quam ambos patricios consulcs vidcant, 
nee in vicem pareatur atque imperetur; scd pars altera, in 
eeterno impcrio locata, plebem nusquam alio natam,' quam 
ad servicndum, putet.' Non desunt tribuni auctoics tuiba- 
rura ; sed inter concitatos per se omncs vix duces eminent. 
Aliquoties frustra in campum descensum cum esset, raulti- 
que per seditiones acti comitialcs dies ; postrcmo victa3 
perseverantia consulum plebis eo dolor crupit, ut tribunos, 
'actum esse de libertate ' vociferantes, * relinquendumque 
non campum jam solum, sed ctiam urbem captam atque 
oppressam regno patriciorum,' mtesta plebs scqueretur. 
Consules, relicti a parte populi, per intVequentiam comitia 
nihilo segnius perficiunt. Creati consules ambo patricii, 
M. Fabius Ambustus tertium, T. Quintius.* In quibusdam 
annalibus pro T. Quintio M. Popillium consulera invenio. 

19. Duo bella eo anno prospere gesta; cum Tiburtibus- 
que ad deditionem pugnatum. Sassula ex his urbs capta:^ 
ceteraque oppida eandem fortunam habuissent, ni universa 
gens, positis armis, in fidem consults venisset. Trium- 

* Putabant nunc consules no)i tantum ad forlitudinem suam, sed ctiam ad probi- 
iatem et inlegritatem fidei pertinere, ut quemadmoduin ipsi e numero patriciurum 
ambo cotisularem dignitatem senatus opera recepevant, sic efficere ut duobus quo- 
que, quorum uterque patricius esset, honos idem committeretur. 

' Ad nihil aliud genitam, aptamque. 

NOT^ 

* A. U. C. 399. ItaliaB veterum indagator, nesriri fa- 
^ Sassula ex his urbs capta'] Hoc tetiir. Kircheriis conjicit ibi fuisse 

Tiburtium oppidum ubi fiierit, Clu- ubi nunc S. Gregorio. 
verius, accuiatus alioqiiL locorum 



LIB. VII. CAP. li). 1053 

phatum de Tiburtibus: alioqnin niitis victoria fiiit. In 
Tarquinienses accrbc sa?vitum, multis raortalibus in acie 
caesis. Ex ingenti captivornm numero trecenti quinqua- 
ginta octo " delccti, nobiHssimus quisque, qui Rornam 
mitterenhir : "^ viilgus aliiid trucidatum. Nee populus in 
eos, qui missi Romam erant, mitior fuit. Medio in foro 
omnes virgis ca^si ac sccuri percus.si. Id pro inimolatis 
in foro Tarquiniensium Romani.s pocnai hostibus redditum. 
Res bcllo l)ene gestae, ut Samnites quoque amicitiara pe- 
terent, cfl'ccerunt. Legatis eorum comiter ab senatu re- 
sponsum : foedere in societatcm accepti. Non eadem domi, 
qua3 militia?, fortuna crat plebi Romanae. Nam etsi, un- 
ciario foenere facto, levata usura crat,t sorte ipsa obrue- 
bantur inopes, ncxumque inibant.'' Eo nee patricios ambo 
consules,*" ncquc coniiliorum curam, publicavc studia prae 
privatis incommodis plebs ad animura admittebat. Con- 
sulatus utcrque apud patricios manet. Consulcs creati * 
C. Sulpicius Peticus quartum, M. V^alerius Publieola ite- 
rum. In bellum Etruscum intentam civitatem, quia Caeri- 
tem populum' misericordia consanguinitatis" Tarquinien- 
sibus adjunctum t'ama lerebat, legati Latini ad Volscos 
convertere," nuntiantes, cxereitum conseriptum armatum- 
que jam suis finibus imminere : inde '^ populabundos in 

"• Cum eorum misercrctttur ob sartfcuinis coujunctionem. 

" Effeceiurit ul Komani ad yulscum bellum adjicereut animos. 

SOTJE 

» Trecenti quinqung^inta octol Pro '' Sexumque inibant] Nexus vel 

307. militibiis Konianis in foro Tar- we.ri nomine jam ostendinins intelligi 

qninionim iinmolaiis c. 15. Tarqtii- mancipationem, sive solennem obli- 

nienses nobiles 358. in foro Romano gationem aere et libra contractam, 

secnri percussi, superadditis ultra qua debitores corpus ipsi suum non 

parem niimerum quinquaginta et uno. minus quani res pignori obligabant. 

Died, habet 360. •■ Patricios ambo consules'] Ambo, 

t Levata vsura erat,Sfc,^ Vide ad c. pro ambos. Ita liabent vetnsti codi- 

16. Ne iinum quidem nunimum in ces, teste Gelenio. Idqne antiqiio 

centenos solvere plebs poluit, prae more, ut ambo sit nomen indeclina- 

paupertate, vel sola sorte oppressa. bile, quemadmodum apud Graecos 

Romani, nempe, agricolae et milites afitpu. 

vix ullum lucrum, nisi fortnitam prae- * A. U. C. 400. 

dam excipias, faciebant. J. Clericus. ^ CeEritem populum] De Czere Tiis- 



1054 T. Livn 

ao-rum Romanum ventures esse. Ccnsiiit iiritnr senatus, 
neutram negligendam rem esse : utroquc legiones scribi, 
consulesque sortiri provincias jussit. Inclinavit dcinde 
pars major cura? in Etruscum helium; postquam lileris 
Sulpicii consulis, cui Tarquinii provincia cvcncrat, cogni- 
tura est, depopulatum agrum circa Uomanas salinas, prae- 
daeque partem in Caeritum fines avectam, et baud dubie 
juventutem ejus populi inter praedatores t'uisse. Itaquo 
Valcrium consulem, Volscis oppositum, castraque ad finera 
Tusculanum habentem, rcvocatum inde senatus dictatorera 
dicere jussit. T. Manlium L. tilium' dixit. Is, cum sibi 
magistrum cquilum A. Cornelium Cossum dixisset, consu- 
lar! exercitu contcntus, ex auctoritatc Patrum ac populi 
jussu Cajiitibus bcllum indixit. 

20. Tuni primum CaMites, tanquani in verbis bostium 
vis major ad bellum significandum,'^ quam in suis factis," 
qui per populationem Romanos laccssicrant, esset, verus 
belli terror invasit; '9 ct, quam non suarum virium ca dimi- 
catio esset/ cernebant. Poenitebatque populationis, et Tar- 
quinienses execrabantur defectionis auctores. Nee arraa, 
aut bellum quisquam apparare, sed pro se quisque legatos 
mitti jubebat ad petendam erroris veniam. Legati senatum 
cum adissent, ab scnatu rejecti ad populum, Deos rogavc- 
runt, quorum sacra bello Gallico accepta rite procurassent, 

* Quasi belli indictio magis in signijicatione ah hosiibus facia vcrsarelur, quam 
in ipsorum Caritian aclihus lioslilihus. 
P Quantum supra vires suas, &fc. 



16 Vnlw. mitteretur. — 17 Deinde Gronov. Donjat. Crevier, 

18 ' Verba ad bellum signijicandum niilii glossam saperc, et ex interpreta- 

tione in textuin irrepsisse videnlur.' Doeriug — 19 Vet. lib. apnd Sigon. 

eliam verus belli terror invasit. 

NOT.E 

cia? civitate, ct Capritibiis antes. dictator visns fiierit in re non ita pe- 

•^ T. Man/iwm L.^/»(m] Torquatiini riculosa, cum exiniiiim par con!iiiliim 

scilicet. Notat Glarean. dictatorein in magistratn esset, per qiiurum 

dictum praetermorem, qui consul non utrumque plebi ereptus fuisset bien- 

fuisset; nisi an. 398. pro Ch. Man/to nio ante consulatus ; Sulpicius jam 

legindnm sit T. Manlio, ut ipse sus- dictator bello Gallico triumpiiasset. 
picatiir. Miratur idem cur crcandus 



LIH. VII. CAF. 21. 1055 

ut Romanos florentcs ca sui misericordia caperet, quaj se 
rebus affectis quondam populi Romani ccpissct ; conversi- 
que ad delubra Vestas, hospitiuin llaminum Vestaliumque 
ab se caste ac religiose cultum invocabant. * Eane nieri- 
tos, crederet quisquam, hostes rcpente sine causa factos? 
aut, si quid hostiliter fecissent, consiiio id magis, quam 
furore lapsos, fccisse, ut sua Vetera beneficia, locata prae- 
sertini apud tarn gratos, novis corrumpcrent nialeliciis ? 
florentemque populum Romanum ac felicissimum bello 
sibi dcsunicrent hostcni, cujus afllicti amicitiam cepisscnt ? 
Ne appellarent consilium, qua? vis ac necessitas appcllanda 
esset. Tranjseuntes agmine infesto per agrum suum Tar- 
quinienses, cum praHer viam nihil pctisscnt,' traxisse quos- 
dam agrcstiuni, populalionis ejus, qua) sibi crimini dctur, 
comites. Eos, seu dedi placeat, dederc se paratos esse ; 
sen supplicio affici, daturos pocnas. Cajrc, sacrarium po- 
puli Romani, deversorium sacerdotum, ac rcccptaculum 
Roraanorum sacrorum, intactum inviolatumquc crimine 
belli, hospitio Vcstalium cultisque Diis darent.' 3Iovit 
populum non tarn causa pra3sens, quam vetus meritum, ut 
maleficii, quam bencficii, potius immcmores essent. Ita- 
que pax populo Ca^riti data, induciasque in centum annos 
factas in senatus consultum refcrri placuit. In Faliscos, 
eodem noxios crimine, vis belli convcrsa est : sed bostes 
nusquam inventi. Cum populatione pcragrati fines essent, 
ab oppugnatione urbium tempcratum: legionibusque Ro- 
mani reductis, reliquum anni muris turribusque reficiendis 
consumtum, et aedes Apollinis dedicata est. 

21. Extreme anno comitia consularia certamen Patrum 
ac plebis diremit, tribunis negantibus passuros comitia ha- 
beri, ni secundum Liciniam legem haberentur ; dictatore 
obstinato tollere potius totum e re publica consulatum, 
quam promiscuum Patribus ac plebi facerc. Prolatandis 

NOTiE 

^ Cum prater viam nihil petissent] Caeritnm agrum: sed eo itiiiere in 
liinoxinin ittr petitiiin significatiir, agniin Romanum hostiliter vastan- 
et Taiquiniensibus concessum per dum ibatnr. 



1056 



T. LIVII 



igitur comitiis,^ cum dictator magistratu abisset, res ad 
interregnum rediit. Infcstam indc Patribus plebem intcr- 
reges cum accepissent,'? ad undecimum interregem sedi- 
tionibus certatum est. Legis Liciniee patrocinium tribuni 
jactabant. Propior dolor plebi'' loeneris ingravesccntis 
erat: curaeque privatae in certaminibus publicis erumpe- 
bant. Quorum taedio Patres L. Cornelium Scipionem in- 
terregem concordice causa observare legem Liciniam co- 
mitiis consularibus jussere. P. Valerio Publicolae datus e 
plebe collega C. Marcius Rutulus.» Inclinatis semcl in 
concordiam animis, novi consules, loenebrem quoque rem, 
quae distinere unanimos videbatur/ levare aggressi, solu- 
tionem alieni aeris in publicam curam verterur)t ; quinque- 
viris creatis, quos raensarios ab dispensatione pecunia? 
appellarunt.' Meriti ajquitate curaque sunt, ut per om- 
nium annalium monumenta celebres nominibus esscnt. 



'I Cum ilaque interreges invenissent plebeios Patrihus infensos. 
' Qua paiiicios et plebeios, cetera Concordes, videbatur distrahere. 

NOTyE 

s Prolatandis igitur comiliis] Die- rum qiiidem est de his mensaiii", qui 

tator, lit comitia consularia difl'erret, nunc creati dicuntur apud Liviiim. 

qnx adiiuc nonnisi a sumino et pa- In genere tamen niensa duplex fiiit, 

tricio uiagistratu liaberi fas erat, publica et privata. Qui meiisas pri- 

ejuravit dictaturam. Aberant au- vatas curabant, ipsi quocjtie nieiisa- 

tem ab urbe consules bellis distenti. rii, et Giace tiapezltae eadem sig- 

Idcirco eunduni fuit ad interreg- nificatione, et coilybistac a permuta- 

num. tione pecunis atque intertrimcnto, 

h Propior dolor plebi] Propior sami- Latine numniulaiii et argentarii di- 

tur pro ea re quae conjunctior et arc- cebantur, quod nempe argentariam 

tius tangit. Quomodo apud Cic. pro inetisam exercerent, id est, deposi- 

Sext. * Omnibus sua propiora esse tarn apud se privatorum pecuniam 

pericula, quam aliena.' servarent, i\\)\ opus esset niinieraturi 

* A. U. C. 401. mandato domini : et horum scriptura 

' Quos viensarios .... appellarunt] fiebant, quas literarum obbgationes 

Inter hos mensarios et argentarios appeiiabant. Per eos quippe crede- 

piurimum interfuisse censet Sigon. bantiir pecunitc, iiqne sive pro se, 

lib. II. de jure civium Romanorum, sive pro aliis se soluturos recipie- 

c. n. a Godel. laudatus : quod hi bant; ideoque actus sui rationes di- 

mensarii publicam ratiouem confi- ligentes conficere debebant, quibus 

cerent, argentarii privatam; illi rci ullro citroque dandi, accipiendi, cre- 

nummaria; publicae, hi negotiationis dendi, obligaudi causa, negotiatio 

privatae, curatores essent. Quod vc- continebatur. 



LIB. vir. CAP. 22. 1057 

Fuere autem C. Uuiliiis, P. Deciiis Miis, M. Papirius, Q. 
Publilius, et Ti. yEmilius ; qui rem, difticillimam tractatu, 
et plerumqiie parti utrique, semper certe alteri, gravem, 
cum alia moderatione, turn impeiidio mag^is publico, quam 
jaclura/ sustinuerunt. Tarda cnim nomina,"'' et impedi- 
tiora iDcrtia debitorum, quam facultatibus, aut aerarium, 
mensis cum acre in foro positis, dissolvit, ut populo prius 
caveretur,' aut aestimatio acquis reruni pretiis liberavit ; ut 
noil modo sine injuria, sed etiam sine querimoniis partis 
utriusque, exhausta vis inj^ens aeris alicni sit. Terror inde 
vanus belli Etrusci, cum conjurasse duodecim populos'" 
fama esset, dictatorcm dici coegit. Dictus in castris (eo 
enim ad consules missum senatus consultum est) C.Julius, 
cui magister equitum adjectus L. /Emilius.' Ceterum foris 
tranquilla omnia fuere. 

22. Tentatum domi per dictatorcm, ut ambo patricii con- 
sules crearentur/ rem ad interregnum perduxit." Duo in- 
terreges C. Sulpicius et M. Fabius interpositi obtiuuere, 
quod dictator trustra tetenderat, mitiore jam plcbe ob re- 
cens meiitum levati ieris alieni, ut ambo patricii consules 

' Putius impeyisa ex a-rario anticipata quam dainnoso exitu. 



20 ' Duo Mss. Pall. Tarda enim nominum : quod non temere aiisiiu dam- 
nare.' J. F. Gronov. — 1 Vet. lib. ap. Sigon. magister equilum ei adjectus est L. 
Mmilius. 

2 ' Verba itt ambo patricii consules crcarentur ab iuterpolatoie, ea repetente, 

NOT^ 

•* Tarda enim nomina] Id est, quae cavisset.' 
tardiiis solvebantur per iiegliuentiam °' Conjurasse duodecim populos] To- 

debitorum potius quam ob eoruiii tarn Etriiriant, qiiap, in tot populos 

egestatem, et inspecta illonjiii re distincta, ut s*pius observatum. 
fdniiliari non aegre poterant expe- " Rem ad interregnum perduxit] 

diri. Quid ita, cum consules essent P. Va- 

' Ut populo prius caveretur] Ut, id lerius et C. Marcius, per quos, dicta- 

est, ea lege ut. Imitatus banc pub- tore abdicante, haberi consularia co- 

licam liberalitatem Tiberius apud mitia poterant? Nisi jam consules 

Taciturn, 1. VI. 'Disposito per men- magistratu abierant, cum dictatura 

sas niillies sestertio, factaque mutu- se abdicavit C. Julius, quod suadtt 

audi copia sine nsuris per triennium, veibum perduxit. 
si debitor populo in dupluni preediis 



1058 T. LI VI I 

crearentur. Creati ipse C. Sulpicius Peticus,* qui prior 
interregno abiit, et T. Quintius Pennus. Quidara Kaeso- 
nem, alii Caium nomen Quintio adjiciunt.' Ad bellum 
ambo profecti, Faliscura Quintius, Sulpicius Tarquiniense, 
nusquam acie congresso hoste, cum agris magis, quam cum 
hominibus, urendo populandoque gesserunt bella : cujus 
lentse velut tabis' senio victa utriusquc pertinacia populi 
est, ut primum a consulibus, dein permissu eorum ab scna- 
tu inducias pctercnt. In quadraginta annos impctravcrunt. 
Ita, posita duorum bellorum, quae imminebant, cura, duin 
aliqua ab armis quies esset, quia solutio aeris alieni multa- 
rum rerum mutaverat dominos, ccnsum agi placuit. Ceie- 
rum cura censoribus creandis indicta comitia essent, pro- 
fessus censuram se petcre C. Marcius Rutilus, qui primus 
dictator de plebe luerat, concordiara ordinum turbavit. 
Quod videbatur quidem tempore alieno lecisse ; quia ambo 
tum forte patricii consules erant, qui rationera ejus se ha- 
bituros negabant. Sed et ipse constantia inceptum obti- 
nuit, et tribuni, omni vi recuperando jus consularibus 
comitiis amissum, adjuverunt ; et cum ipsius viri majcstas 
nuUius honoris fastigium non aequabat, tum per eundem, 
qui ad dictaturam aperuisset viam, censuram* quoque in 
partem vocari° plebes volebat. Nee variatum comitiis est, 

' Cujus incommodi, tanquam longi scgnisque lauguoris diuturnitate. 



piofocta videntur.' Rupert. — 3 ' In antiqnis libris legitnr, quidam Casonem, 
alii cognomen Quinlio adjiciunt : quie lectio vestigia j^emiaiise lertionis osten- 
dit ; qua; est : alii C. uuincn Quinlio adjicinnl. l)epravalum est eniin C. no- 
men, niutat'irnque primnm in conomen, post in cognomen, Nomen autem et 
praenomini et cognomini congruit.' Sigon. — 4 Conj. J. F. Gronov. censuroe. 

NOT-T. 

* A. U. C. 402. rum, iia-reditatiSjaiit rerum quarum- 

*> Censuram qunq^ie in partem vocari] vis assignatur. Sed et figuratc dici- 

Legi forte non incommode posset tur de rebus, ut iioc loco : estque re- 

censurcE quoque in partem vocnri, pie- vocare ad divisionem tanquam lem 

beni nimirnni, de qua liic sermo. quas coinniimis esset plebeiis et pa- 

Verum elegantior vulgata lectio. Et Iriciis, quo plures alicnjus rei parti- 

proprie quidem persons in partem cipesfiant. Nam et inanimata vocare 

vocari dicuntur, cum eis pars bono- dicimur ad aliquid, id est, traherc, 



LIB. VII. CAP. 23. 



1059 



quin cum Manlio Cnaeo ^ p censor Marcius crcaretur. Dic- 
tatorem quoque hie annus habuit M. Fabinni, nullo terrore 
belli, sed ne Licinia lex'' comitiisconsularibus obscrvaretur. 
Magister cquitum dictatori additus Q. Servilius. Nee ta- 
nien dict^tiira potcntiorem eum consensum Patrum consu- 
laribus comitiis fecit, quam ccnsoriis fuerat. 

23. M. Popillius La^nas a plebe consul,'^ a Patribus L. 
Cornelius Scipio datus.* Fortuna quoque illustriorem ple- 
beiuni consulctn fecit. Nam cum ingentem Gallorum ex- 
ercitum in agro Latino castra posuisse nuntiatum esset; 
Scipione gravi morbo iraplicito, Gallicum bellum Popillio 
extra ordinem datiun.^ Is, impigre exercitu scripto, cum 
omnes extra portam Capcnam ad Martis aidem convcnire 
arraatos^ juniores jussisset, signaque eodem quasstores ' 



— 5 Vulg. Nccvio. 

NOT.E 

addiirere, impellere. Cic. ii. Catil. dictatorcni ; ne in comitiis jiervata 

' Vitam omnium, Italiamqiie lotam, lege Licinii Stoionis (de qua lib. vi.) 

ad exitiiiin vaslitatemquc vocax.' consilium alter e plebe fieret ; sed 

Alio sensn dicitnr vocari qtiis ad ambo e patriciis crearentiir veteri 

partes: apud Juvenal. ' Ecce iterum more. Vernm frustra fuit hoc patrum 

Crispinns, et est niilii sajpe vocandus inventum. 



ad partes.' Hoc est, prodncendns 
in srenam, ad partes et personam 
snstinendam, qnemadmodnm actores, 
quorum alii primarum, nlii secunda- 
rum paitium. 

I' Cum Manlio Cnaol Alias, Manlio 
Natio : rectum erat, cu/h Cneio Man- 
lio; sed liffc et Noster et Tacitus 
szepe invertunt. Est igitur idem 
Manlius Imperiosus, qui antea consul 
fuerat. Cerle, cum constet Marcium 
primuni e plebe censorem factum, 
non est quod ambigamus, quin Man- 
lius hie ejus coUega patricius fuerit : 
nt enira observat Sigon. sero admo- 
dum factum est, ut ambo consores e 
plebe crearentur. 

1 Sed ne Licinia lex'\ Significat M, 
Fabium non rei gerendip, sed haben- 
dorum comitioruni causa creatum 



• A. U. C. 403, 

^ Extra ordinem datum"] Sine sorti- 
tione et comparatione, quern morem 
servari coUegae morbus non patieba- 
tur. 

« Conrenire armatos] Eo tempore, 
quo delectus fiebat, proponebatur 
belli signum ex arce, sive potius sig- 
na, ut Dionys. lib. viu. narrat. 
Quod Servius in viii. JEneid. fieri 
solitum in tumultu, ut sc. duplex 
vexillum proponeretur, russeuni ad 
pedites, coeruleum ad equites con- 
vocandos. Et nisi res urgeret, justi 
dies triginia servabantur, cum exer- 
citus imperatus, et vexillum in arce 
propositum esset, auctore Festo. 
Fiebat autem delectus in Cajiitolio ; 
nee nisi post triginta dies exercitus 
educebatur. At in re subitu, statim 



lOGO T. Livn 

ex aerario dcferre, quatuor cxplctis Icgionibus, quod supcr- 
fuit militum, P. Valerio Publicolae praetori tradidit ; auc- 
tor Patribus scribendi alterius cxcrcitus, qiiod ad inccrtos 
belli eventus subsidium rci publicjc esset. Ipse, jam sa- 
tis omnibus instructis comparatisquc, ad hostcm pcrgit. 
Cujus ut prius nosceret vires, quam periculo ultimo 
tcntaret ; in tumulo, qucm proximum castris Gallo- 
rum capere poluit, vallum ducerc coepit. Gens ferox et 
ingenii avidi ad pugnam, cum, procul visis Romanorum 
signis, ut extemplo pra^lium initura, cxplicuissct aciem ; 
postquam neque in a^quuni demitti " ashmen vidit, ct cum 
loci altitudine, turn vallo etiam integi* llomanos, perculsos 
pavore rata, simul opportuniores, quod intent! tum maxime 
operi essent, truci clamore aggreditur. Ab Romanis ncc 
opus intermissum, (triarii erant," qui municbant,) et ab has- 
tatis principibusque, qui pro munitoribus inlenti armatique 
steterant, pnelium initum. Prieter virlutcm locus quoque 
superior adjuvit, ut pila omnia hasta?que non, tanquam ex 
aequo missa, vana (quod i)lerimique fit) caderent, sed 
omnia librata ponderibus ligerentur ; " oneratique tclis 
Galli, quibus aut corpora transfixa ant praegravata inhae- 
rentibus gerebant scuta, cum cursu paene in adversum sub- 



6 Adjiciendiim censet Glareanus terlium. — 7 Vulg. dimilli. — 8 Tegi Gro- 
nov. Doiijat. Crevier. 

NOT/E 

delectus, et a delectii statim in hos- ibi Antonius Jiiliantis Rhetor expli- 

tes ibaiiir. Hac nunc de causa non cat, ut facilior (luidem jactiis sit e 

in Capitoliuni, sed ad portam Cape- loco snpeiiore in prona ; directio 

nam liosii piopioreni conveiiire jus- tamen pondere cadeutis teli corrum- 

si. patur. Mrigiiis antem lib. ii. Miscel- 

' Signaque codem qucEstoresI Rebus Ian. cap. IG. Liviuni et Taciturn, ali- 

pacatis in arario aquilip, aliaque sig- ter sentientes, cum Quadrigario con- 

na militaiia, sei vari solita. ciliat, distinctione : ait enim aliam 

" Triarii erantl De triaiiis, prin- sagittae ac lapidis, aliam pili hastae- 

cipibus, liastatis fuse agendum eiit 1. que rationeni esse : eorum enim, quae 

VIII. citra macliinae, vel arcus, aut fundae 

^ Omnia librata ponderibus Jigeren- adjuiuentum jaciantnr, faciliorem 

tur] Q.Claudius Quadrigarius apud certioremque ex edito jaculationem; 

A. Gell. lib. ix. cap. 1. censebat te- quse tormentis emittantur, eorum di- 

lum non posse deoi sum veisum recle rectiores gravioiesque ex inferioribus 

Hiitti, sed siirsuni optime. Quod ita in superna ictus esse. 



LIU. VII. CAP. -24. lOGl 

issent, primo incerti restitere ; " dcin, cum ipsa cunctatio 
et his aiiimos minuisset, et auxisset hosti, impulsi retro 
ruerealii super alios, strag^emquc inter se ca^de ipsa t'oedio- 
rem dare. Adeo praecipiti turba obtriti phncs, quam ferro 
necati. 

24. Necdum certa Romanis victoria crat. Alia in cani- 
pum degrcssis9 supcrerat moles. Xamque multitudo Gal- 
lorum, sensum omncm talis damni exsuperans, velut nova 
rursns cxoricntc acie, iiitotrrum inilitcm advcrsus victorem 
hostcm ciebat. Stetitquc suppresso iinpctu Ronianus, et 
quia iterum fessis subcunda dimicalio erat, et quod consul, 
dum inter primores incautns agitat, hcvo humero matari '° 
prope trajecto,'' cesserat parumpcr ex acie. Jamquc omissa 
cunctando victoria erat, cum consul, vulnerc alligato,^ rc- 
vectus ad prima signa, 'Quid stas, miles?' inquit. * Non 
cum Latino Sabinoque hoste res est, qucm victum armis 
socium ex hoste facias. In belluas strinximus I'errum. 
Hauricndus, aut dandus est sanguis. Rropulistis a cas- 
tris," supina valle " prtrcipites cgistis, stratis corporibus 
hostium superstatis. Complete cadem strage campos, 
qua montcs replestis. Nolitc expectare, dum stantes vos 
fugiant.* Inlerenda sunt signa, et vadcndum in hostcm.' 

" Dubii an ultra pro^redicnduin csset, manserunt in cUvo, 

* Pit lUclive, i/ua collis in nillem Jesinit. 

* Son est V'jbis spcraudtiin, ut a vobis aujugianl, quamdiu hie scgnes slabilis. 



9 Vulg. di^ressis. — 10 Alii legendum monent materi. — 11 Vulg. Pepulistis 

NOT.E 

y Matari prope trajecto] Jaculi ge- Matari] Hinc, apiid Gallos, ante 

nus ex Stiab. est >«u<fri5, (sic enim inventiiiii pyrii piilverisiisnm, IMatras 

legendum pro rnatari,) quod Gallis vocabatiir sagiita Arcubalistae. Vide 

velut proprium tehim tribiiitur, Ian- viii doctiss. ^lig. IMenagii Oiigines 

cea brevius. Sisenna vetus scriptor Gallicas. J. Ckricu^. 

apud Nonium, • Galii niateribus, Sue- ^ Vulnere alligato] Tritum bodie 

vi lanceis configunt.' Auctor lib. magis ' obligare vulnus.' Non tamen 

ad Herenn. lil). iv. ' Nee tarn facile minus elegans ' alligare,' Gronov. 

ex Italia materis Transalpina depul- deinonstrat ex Cic. Sen. Plin. Just, 

sa est.' Mansere nominis vestigia Ita ii. Tusculan. Quaest. ' Quiesce 

in sagittis capitatis, ac longioribus, igitur, et vulnus alliga.' 
quae vulgo materas. 



1062 T. LI Ml 

His adhortationibus itcrum coorti pellnnt loco prinios ma- 
nipulos Gallorum; cuneis deinde' in'* medium agmen 
perrumpunt. Inde barbari dissipati, qiiibus nee certa im- 
peria, nee duces essent, vertunt impctuni in suos ; ^ fusique 
per campos, et praeter castra etiam sua fnga praelati, quod 
editissimum inter a^quales tumulos occurrebat oculis, arcem 
Albanam petunt. Consul, non ultra castra insccutus, (quia 
et vulnus degravabat/ et subjicere excrcitum pugnafessum 
tumulis ab hoste occupatis nolebat,) pra^da '' omni caslro- 
rum railiti data, victorcm exerciluni opukntumquc (Jallicis 
spoliis Romam reduxit. Moram triumpho vulnus consulis 
attulit. Eademque causa dictatoris desiderium senatui fe- 
cit, ut esset, qui a^gris consulibus comitia haberct. Dicta- 
tor L. Furius Camillus dictus, addito magistro equitum P. 
Cornelio Scipione, reddidit patribus possessionem pristi- 
nara consulatus.*^ Ipse ob id meritum ingenti Patrum stu- 
dio creatus consul, collegam Ap. Claudium '* Crassum 
dixit. 

25. Prius quam inirent novi consulcs magistratum, tri- 



a caslris. — 12 Th in forte delcndiini ceuset Diik. — 13 Siil>lata parpntliesi in 
Gronov. Donjat. ei Crcvier. Icgitur : pugnu ftssuin noro lalmri nnlebat, n perse- 
quendo hoste continuit, titmulis ah hoste occupatis. Pi\eda, ifc. \'i(J. Not. Var. 
— 14 Legenduni nionet Sigon. P. Claudium. 

NOTiE 

» Cuneis dei^ide] (!nneiis est agnii- git : Consul non ultra castra insecutus, 

nis forma, in ciinei sen trigoni mo- (quia et vulnus de^ravabat, et subjicere 

dnm. Veget. sic desciibit lib. ii. cap, exercitum tumulis ah hoste occupatis 

19. ' ISIultitndo peditum, quae prime nolebat) preeda omni castrorum militi 

angustior, deinde latior procedit, et data, tictorcm exercitum, opulentumque 

adversariorum ordines rnmpit : quam Gallorum spoliis Romam reduxit. Haec 

rem milites caput porcintim appel- ipsi lectio magis Liviana videtin: 

kint.' cetenim stnsus parum diversns. 

•> Vertunt impeium in suos] Primi ^ Reddidit patribus possessionem pris- 

enim, in fiigam conversi, ruebant tinam consulatus] Hie dictator L. Vn- 

praecipites in eos, qui prius a tergo, rius Caniilln«, M. Fabio constantior 

nunc fiigientibus obstabant. ant pertinacior, adversus ie^em Lici- 

<= Quia et vulmts degracahat] Totnm niam, in comitiis consuiaribus, nul- 

hunc locum male atfectum ex editi- lias plebeii rationem itaberi passiis, 

one Tarvisina esse metuit Gronov. pervicit ut ambo consules crearenlur 

eumque ex melioribus libris sic refia- e nuniero patricioram. 



LIB. VII. CAP. 25. 1063 

nmphiis a Popillio de Gallis actus magno favorc plebis : 
mussantesque inter se rogitabant, * num quern plebeii con- 
sulis poeniteret ?' Simul ilictatorem incrcpabant, qui legis 
Liciniaj spretae mcrcedem consulatuni,'> privata cupiditale, 
quam publica injuria, foediorem, cepisset, ut se ipse consu- 
leni dictator crearet. Annus* multis variisquc motibus 
I'uit insignis. Galli ex Albanis montibus, quia hyeniis vim 
pati nequiverant, per carapos luaritimaque loca vagi po- 
pulabantur. Marc infestum classibus Gra^corum * erat, 
oraquc litloris Antiatis, Laurensque tractus, ct Tiberis 
ostia ; ut pra3dones maritinii, cum tcrrestribus congrcssi, 
ancipiti semcl pra^lio decertarint, dubiiquc disccsscrint in 
castra Galli, Gra,'ci retro ad naves, victos se, an victores, 
putarent. Inter hos "^ longe inaxinius exlitit terror, concilia 
populorum Latinorum ad lucum Fcrentinae ' habita : respon- 
sumque baud ambiguum impcraiitibus milites Romanis 
datum, * absisterent impcrare iis, quorum auxilio egercnt. 
Latinos pro sua libertate potius, qiiam pro alieno imperio, 
laturos arma.' Inter duo simul bella externa, defectione 
etiam socioruni senatus anxius, cum cerneret metu tencndos, 
quos fides non tenuisset, extendere omnes imperii vires 
consules delectu habcndo jussit. Civili quippe standum 
exercitu esse,- quando socialis coctus ^ desereret.'-' Undi- 



15 ' Vocem consulutum importimam et glossam esse, recte, opinor, suspi- 
catur Doeriiig.' Rupert. — 16 7H<er /urc Groiiov. Doiijat. Crevier. — 17 Emen- 

NOT/E 

* A. U. C. 404. contentnm esse re aliqua, inhaerere 

e Classibus Grcecorum^ Vide infra alicui rei : ut mm dicitniis stare con- 
cap. 26. ventis, stare judicio alicujus : quomo- 

f Ad lucum Ferentince] Ad caput do Cic. pro Clnent. ' Et ut.rque cen- 

aquae FerentiniP lib. i. cap. 50. ibi sor censoris opinione standum non 

enim Laiini solenni more gentis sua; putavit.' Quod non male sicGallice 

comitia babebant. expresseris : il en falloit demeurer la, 

s Chili quippe standum exercitu esse"] il se falloit tenir d une armee de citoyens 

Deficientibus sociis nccesse Romanis seuls. 

erit ut res suas propriis viribiis ^ Soci(dis cceiusi Non concoquit 

tueantur ; et exercitn ex sobs civi- Gron. sociaiemtQ?/Mm.' exercitum enim 

bus contlato stent sive consistant. socialem solet dicere Livius: satis 

Potest et * standi ' verbnm sumi pro commode legi posse putat, foedusy 



10(14 



T. L1\II 



que, non urbana tantum, sed etiam agresti juventute, decern 
legiones scriptae dicuntur quaternum millium et ducenorum 
peditum,' equitumquc trccenorum, Qiiem nunc novum 
exercitum,'' si qua externa vis ingruat, haj vires populi 
Romani, quas vix terrarum capit orbis, contractae in unum t 
baud focilc efficiant : adeo, in quai laboramus sola, crevi- 
nius, divitias luxuriamquc.' Inter cetera trislia ejus anni, 
consul alter Ap. Claudius in ipso belli apparatu moritur : 
redierantquc res ad Camillum ; cui unico consul!, vel ob 
aliam dignatiouem baud subjiciendaiu dictaturaj, vel ob 



- Ita lis tantum rebus audi sumus, et ftorcntes erasimus, in quas enixe jaihdtu 
incumbimus. 



NOTiE 



pro cwtus: ita civili standum exercitu 
esse, quaiido sociulis fn'dus desercrct. 
Nempe sorialis exercitiis. Aliiid ta- 
nien vult Aiictor iiiea senteiiiia: ne- 
q\ie enim catus nomine exercitum 
iiitelligit, qui, cum nulliis esset, de^e- 
rere non poterat. Sociulis catus est 
coucilium sociortim, ipsa nempe La- 
tinorum comitia : ab iiis enim desere- 
bantiir Komani : apiid M, certe Se- 
iiecam, citiinte ipso Gronovio, ' Coetiis 
estmiiltitudiiiis magnae nomen coeiin- 
tis ex consensu qiiodam.' Livius lib. 
IV. c. 13. 'Qiiodeas iargitiones cck- 
tnsqiie plebis piivata in donio passi 
essent fieri.' Cic. de Somn. Scip. 
'Concilia et coetus hominnni jure so- 
ciafi.' 

' Quaternum millium et ducenorum 
peditumi \'.-'riavit pro diversis tpm- 
poribus militiim in legionen) scripto- 
rum numerus. Consuetiis nnmenis, 
ex Polybio, et Nostro hie, qiiatnor 
millium ac ducentorimi peditum fuit; 
qui, roluniiiore nnmero, quater mil- 
leni vocabantur : nude quadrata le- 
gio dicta ex Festo. A Livio lib. viii. 
cap. 8. Qiiinum millium t'uisse nie- 
morantur sub T. Manlio, parique nu- 
mero lib. xxvi. postea etiam senum 
millium et ducenorum, quod secutus 



est C. Marins. In equitum nnmero 
minus varialuni. 

^ Quern nunc novum exercitum] Adeo- 
ne contractae »ub Augusti lempora 
Homanorum vires, lit legiones decem, 
id est, peditum duo et qiiadraginta, 
eqnitiiin tria millia vix eflicere pos- 
sent ? At Angustum trcs, aut secun- 
dum alios quiiKjue supra viginti legio- 
nes liabuisse Dio rcfert lib. i.v. et 
viginti quinque sub Tilierio quoquc 
niimerat Tacit, iv. Annal. prapter 
urbanas et pratorias coliortes. Ve- 
riim Livius dc scribendo in re sul>ita 
exercitu agit, idque ex iirbe aut sub- 
nrbano agro : illi de copiis longo tem- 
pore atque ex universo imperio col- 
leclis. 

t Contractct in vnum, t^c.] Atqui C. 
Julius Capsar in Gallia bellum cum 
decem, ac diiodecim etiam legionibiis, 
senum millium virorum, belhim ges- 
sit, ut onines norunt ; dum essent 
etiam alii exercitus, quamvis non 
tanti, in aliis provinces; sed sub Au- 
gusto legiones viginti tres, aut viginti 
quinque faere, ut observat Dio Hist, 
lib. LV. Vide Just. Lips, in Analectis 
Rei Milit. Open t. iii. p. 237. et seqq. 
Itaque qua; liic liabet Livius sunt by- 
perbolica. ./. Clericus. 



LIB. VII. CAP. 2(3. 



10G5 



omen faustum ' ad Gallicum tumultum cognominis,'' dicta- 
torein arrogari '9 '" haud satis decorum visum est Patribus." 
Consul, duabus legionibus Urbi pracpositis, octo cum L. 
Pinario prajtore divisis, memor paternaj virtutis, Gallicum 
sibi bellum extra sortem " sumit : prcxtorem maritimam 
Oram lutari, Graecosque arcere littoribus jussit ; et, cum in 
agrum Pomptinum dcsccndisset, (quia luque in campis 
congredi nulla cogcnlc re volebat, el prohibendu populatio- 
nibus, quos rapto vivere neccssitas cogeret, satis domari 
credebat hostcm,) locum idoncum stativis dclegit. 

2G. Ubi cum stalionibus quicti tcmpus tcrerent, Gallus 
proccssit, magnitudinc atque armis insignis; quatiensquc 
scutum hasta, cum silcntium (ecisset, provocat per inter- 
pretem ° unum ex Romanis, qui secum Icrro decernat. M. 

" Cui soli jam consult adjici, ct quasi iinpnni diclatorcm, scnutus minus hones- 
turn ctnsuit, luin oh difrnitaiiin qua: liinnini aliunJc qiinm t.r cuusulitlu incrat, ntc 
lidetxitur diclalurtt summittenda, tuin oO cognoiniiiia (Cunnlli) Jaustum ad helium 
iiatlicum omen. 



dat J. F. OroDOv. fcedus descrercl.— lH ViJ. Not. iiif.— ID C'onj. J. F. Gio- 
ijov. irrogari. 



NOT/E 



' Vel oh omen fnustum'] Qiiarit liic 
Groiiuv. an noinon Fiiriiis iiiiniis 
t'austiiin pra>beret omen adversiis 
Gallos qiiani cognomen Caniilliis : 
malletqne, si adjiitaift codex, rel ob 
nonien fausti ad Gallicum tumullum 
ominis ; vel ob omen faustum ad Galli- 
cum tumullum nominis. Milii satis 
utrnnivis iiornni ariidt-rct. .Sed ta- 
nien vernm est, Caniiili cognomine, 
magis quam Fiirii nomine, iiiclaruisse 
hnjtis patrem. 



atitom t.-ini do pci>oni<:, qnam de re- 
bus dicitiir. Kt anogaii dicimnn pa- 
trcmt'aniiiias, cnin in (ilinin a cisci- 
tni : quia id lege sen rogatione olim 
fiebat. Qua laiione arrogari dicta- 
toreni di\eris eiim, qni con^nli jam 
sutiVagiis ct rogalione popnii consti- 
tute adjiciatnr nova rogatione. 

" Extra sortem] Neque euim colle- 
ga snpererat, cum qno sortiretur. 

° Provocat per inierpretem'] Hie 
Gallus per interpretem loquitur, in- 



" Dictalorem arrogari] Gronov. quit G'.ar. at qui cum T. Manlio 
scriptum a Livio conjicit irrogari: pusnavit, Latine scilicet scivit. Si 
quia non tarn adjungebatiir, quam Heiodotus talia scripsisset, qnam 
imponebatur consuli dictator. Ego clamasset Juvenalic, ' et qnicquid 
legem, mulctam, mortem etiam irro- Grspcia mendax Audet in historia!' 
gari video: lioiuinem liomini irrogari, Hnnc quoque ducem Gailorura nomi- 
nee me legere meniini ; ac ne figurate nat Gelliiis, quod de aliquo ntiDoruin 
qnidem, nisi dura admodum meta- ducum accipiendum. 
phora, dici posse arbitror. Arrogari 

Delpli. et Var. C/«s. Livius. 4 C 



1066 T. n\n 

erat Valerius tribunus militum,f adolesccns, qui liaud in- 
digniorcm eo dccore se, quam T. Manlium, ratiis, prius 
sciscitatus consulis voluntatcm, in medium armatus pro- 
cessit. Minus insigne ^° certamen humanum numinc inter- 
posito Deorum factum. NanKjue conscrcnti jam manum 
Romano corvus repente in galea consedit, in hostem ver- 
sus: quod primo, ut augurium coelo missum, laitus acccpit 
tribunus. Prccatus deinde, * Si Diviis, si Diva essct, qui 
sibi praepetera misisset, volens propitius adesset.' Dicta 
mirabile,+ tenuit non solum ales captam semel sedem, sed, 
quoticscumque certamen initum est/ Icvans se alis, os 
oculosque hostis rostro et unguibus appetiit ; donee terri- 
tum prodigii talis visu, oculisque simul ac mcnte turbatum, 
Valerius obtruncat. Corvus e conspectu clatus ' oricntem 
petit. Hactenus quietae utrimque stationes fuere. Post- 
quara spoliare corpus cajsi hostis tribunus cocpit, ncc Galli 
se statione tenucrunt, ct Romanorum cursus ad victorem 
etiam ocyor fuit. Ibi, circa jacentis Galli corpus con- 
tracto certaminc, pugna atrox concitatur. Jam non mani- 
pulis proximarum stationum, sed legionibus utrimque effa- 
sis res geritur. Caraillus laetum militem victoria tribuni, 
laetum tam prajsentibus ac seciindis Diis, ire in praelium 
jubet; ostentansque insigncm spoliis tribunum, * Hunc 
imitare, miles/ aiebat, * et circa jacentem ducem sterne 
Gallorum catervas.' Dii horainesquc illi afFuerc pugnce ; 
depugnatumque haudquaquara ccrtamine ambiguo cum 
Gallis est : adeo duorum militum cventum, inter quos pug- 

^ Quoties collato pede congressi sunt. 



20 Pro Minus inside malit Doering. Magis insigne. — 1 Conj. J. F. Gro- 

NOT/E 

P M. erat Valerius tribunus militum'] ris stylo A. Gell. ix. 11. 
Atnepos M. Valerii Volusi dictatoris, t Diclu mirabile] At mirabiiius est 

et nunc tribnnus militum legionis, Livinm nulla re significasse se ejus- 

nonconsularipotestate. Flor. perpe- modi fabujje fidem non habere; quod 

ram Luciuin vocat pro Marco. Hoc in tam gravi historia par fuit. J. Clt- 

ejus certamen, et corvinum auxilium, ricus. 
describit veteris, ut videtur, scriplo- 



^AU. vn. CAP. 2G. 



10G7 



natum erat, utraque acies aniiuis perceperat.*i Inter primos, 
quorum concursus alios cxciverat, atrox praelium fuit : 
alia multitiido, priusquain ad coiijectum teli veniret, terga 
vertit. Priino per Volscos Falornumquc aijrum ' dissipati 
sunt: inde Apuliam ac marc inferum '* peticrunt. Consul, 
concione advocata, laudalum tribunum decern bubus* au- 
reaquc corona donat. Ipse, jussus ab scnatu bclluin mari- 
timum curare, cum pra^torc junxit castra. Ibi, quia res 
trahi segnitia Gra;corum non coramittcntium sc in aciem 
vidcbantur,^ dictatorem comitiorum causa T. Manlium Tor- 
quatum ex auctoritate scnatus dixit. Dictator, magistro 
equitum A. Cornelio Cosso dicto, comitia consularia habuit, 
aemulumque decorls sui absentem M. Valorinm Corvum,*^' 



nov. ablalus. — 2 ' In niclioribiis libii? Icgitnr prtrceperat, pioh. Stroili.' Ru- 
pert. Vid. Not. Var. — 3 ' Sitpcruiit. Inferum Gronov. Drak. ar longe maxima 
pars INIss. et Eild. peipcram.' Strotli. Supcrum daiit DoiiJHt. Cievier. — 
4 liobus Gronov. Donjiit. Crevier. — 5 Videbalur iid. — 6 Viilg. Corrinum. — 



NOTiE 

1 Utraque acies animis perceperai] 
Neg.it Gronov. conveiiire liiiic loco 
verbum pracipere : (jnod est, anteca- 
pere, praesumere. Hie eniin non agi- 
tur dc statu animorum, ante singiila- 
re illud certamen, sed de praelio in- 
ter exercitiis comniisso post Galium 
a Valerio prostratuni. Rcponit ergo 
ex editionibus Aldi et Junta? perce- 
perai: docetque, exemplis ex Plauto, 
Terentio, Lucretio adductis, earn 
esse vim toO ' percipere,' ut sigiiifi- 
cet, penitus capere, et quasi inibi- 
bere. Sed non video quid obstet qnin 



nus, ex quo vinum celebraliijsiranm 
apud vclcres Uonianos, (nunc vino 
/?n::tsf,) in aditu Campania; est ultra 
Lirim, ultra Massicum montem, quem 
noniiulli Falernum quoque vocant, in- 
ter Savonem maxinie amuem, et Vul- 
turnum tliivium; interqtie Cales ad 
septemtrionem, ac Sinuessam ad me- 
ridiem, Capus ad occasum. 

* Ac mare inferum [superum} Mare 
inferum est Tjrrlienum, sive Tus- 
cum, quo Volscns et F'alernus agri 
allmintur. At eo non pertinet Apu- 
lia, supero sive Hadriatico sinui ex- 



prcecipiendi verbum Auctoris inenti tremo imminens. Non abs re itaque 



congruat : licet enim ante duorum 
pugnam nee Romanorum erecti, nee 
Gallornm animi demissi fuerint ; po- 
tuere, ex eventu singularis illius pug- 
nae capto omine, successum praelii, 
mox inter utrumque exercitum com- 
mittendi, animo pracipere. 

^ Falernumque agruni] Ager Faler- 



Glar. eos reprelieiulit qui pro supe- 
rum emendarunt inferum, vel potius 
corruperunt : eique adheeret merito 
Sigon. 

' M. Valerium Corvum] Sigon. ita 
pro Corvino scribi jubet ex Tabulis 
Capilolinis,et plerisque veteribus li- 
bris. Ratio quam addit, parum me 



1068 



T. LI VII 



(id enim illi deinde cognorainis fuit,) summo favore populi, 
tres ct viginti natum aunos, consulem renuntiavit.^ Col- 
lega Corvo de plebe M. Popillius Laenas qiiartum consul 
futuriis datus est.* Cum Gra^cis a Camillo nulla memora- 
bilis gesta res: nee illi terra, nee Romanus mari bellator 
erat. Postremo, cum littoribus arcerentur, aqua etiam 
praeter cetera necessaria usui deticicnte, Italiam reliquere. 
Cujus populi ea, cujusque gcntis classis fuerit, nihil certi 
est. Maxime Sicilia; fuisse tyrannos" crediderim. Nam 
ulterior Graecia,' ea tempestate intestino t'cssa bcllo, jam 
Macedouum opes horrebal." 



7 Quidam pronvntiavif. 

NOTiE 
movet : ' »t enim,' inqnit, ' Albns, slum Syraciisaniim regno ejecit, le- 
Riifiis, Ciassns, Lusciis, Loniins, cog- gesqne Sicili<e dedit, lit scribit Died, 
nomina primuni inventa sunt, post lib. xvi. Idem tanien Diodor. Post- 
autem Albinus, Kufinus, &c.siibsccu- umii tyranni prirdonis, aliornnH|iie 
ta, sic qui primus cognomen lioc tu- nieminit, qui a Timoleonte siiblati. 
lit, Corvus, posteri Corvini appellati 
sunt.' Longe diversa est hornm ra- 
tio. Nam liominem Album a colore, 
Longum a statura cognominari viil- 
gare est ; nee aliter ea res exprimi 
potest ; Ht atitem homo Corvus ap- 
pelletur, extra usum omnino. Magis 
niovcor auctoritate, turn librorum, 
(siquidem ex vero proferatnr,) turn 
Vaierii Max. qui de hoc ipso tribuno 
sic scribit lib. viii. cap. 13. ' M. Va- 
lerius Corvus centesimum annum 
complevit : cujus inter primum et 
sextum consuiatum quadraginta sep- 



" Ulterior Grcecia] Duplex fuit 
Grapcia in Europa : altera ultra Ha- 
driaticum et Ionium mare, quae vere 
et proprie Graecia ; altera in Italiae 
parte, magna Graecia dicta, atqne in 
vicina Sicilia, quas rcgiones Pelasgi 
aliique Graeci coloniis suis occupave- 
rant. Ilia ulterior, hfpc Romanis 
propior et citerior dici potuit. 

> Macedonum opes korrebat] Jam 
enim Philippus Alexandri Magni pa- 
ter, XV. feime annum regnabat ; at- 
qne hoc ipso tempore, Phocensibus 
excisis, Olynthum expugnabat, Atlie- 



tem anni intercesserunt. Suffecitque niensium urbera, in Macedoniae Thra- 
integris viribus corporis non solum ciseque confinio : cujus urbis oppug- 



speciosissimis reip. roinisteriis, sed 
etiam exactissiroae agroruin culturae : 
et civis et patris familias optabile ex- 
emplum.' 

• A. U. C. 405. 



natio causam praebuit Olynthiacis De- 
mosthenis Orationibus. 

Macedonum opes] Bellum Philippo 
iudixerunt Athenienses Olymp. 108. 
anno 3. qui in hunc partim incidebat. 



" SicilicE fttisse tyrannos] Veretur ut docet Dodwellus in Chronol. Dio- 
Sigon. ne ea classis Timoleontis Co- nys. J. Clericus. 
linthii fuerit, qui priore anno Diony- 



LIB. VII. CAP. 27. 



1069 



27. Exercitibus diraissis, cum et foris pax et domi con- 
cordia ordinum otiuin csset, ne nimis laetae res essent, pes- 
tilentia civitatem adorta coegit senatum imperare decem- 
viris, ut libros Sibyllinos iuspicerent ; corumque monitu 
lectisternium fuit. Eodem anno Satricum ab Antiatibus 
colonia deducta, rcstitutaque urbs, quam Latini dirucrant. 
Et cum Carthaginiensibus legatis^ Roma? foedus ictum, 
cum amicitiara ac socictatem petentes venissent. Idem 
otium domi forisque mansit T. Manlio Torquato, C. Plau- 
tio consulibus : * semiinciarium tantum ex unciario foenus 
factum," et in pensiones a^quas trienuii,^ ^ ita ut quarta 



8 Vet. lib. apud Sigoii. in tricnnium. Vid. Not. inf. 



not.t: 



» Cum Cartkaginiensibui legath^ 
Piisci 'senis sj'llabis Carthaginienses 
(Uxere, formato nomine ex gigueudi 
casu, abjecta ultima litcra. Posteri 
CarthiigincHses quoque dixerunt, a 
Cartliagine, qua; nibs Africae facile 
princeps,ab Elisa, sen Didone,Tyria, 
Pygmalionis regis sorore, 05. annis 
ante Romam ex Velleio, vel 72. ex 
Justino in littore condita, post Uti- 
cam in Africano quoque littore ab 
iisdeni Pbcenicibus statntara. Graecis 



pour cent par an. Vide snpra c. IC 

Semunciurium ex unciario] In cen- 
tum asses vigesimani quaitam partem 
assis solvebant ; hoc est, ut nunc lo- 
quimur, dimidium nnmmnm in ceu- 
tenos nimimos quotannis. Vide J. 
F. Gronovium de centesimis et un- 
ciaris usiiiis. J. Clericus. 

^ In pensiones aquas triennii] Sigon. 
observat legi in veteribus libris in 
triennium. Nee aliud vel ipse, vel 
alii addunt, quasi in re cuivis obvia. 



Kapxv^wv: incolis lingua sua Punica Sed si pensiones tequae triennii tunc 

rnn Nmp Cartltada, sive Cartha ha- sunt, cum tribus aequis per ties an- 

dath, id est, civitas nova. Hodie in nos pensionibus totum debitum ex- 

riiinis jacet 15. millihus ab urbe Tu- hauritur, quod non aliter quam prae- 



neto, loco incolis Cartin dicto, et Ber- 
sak (forte a Byrsa quae arx fuit vete- 
ris Carlhaginis) : quanquam montem, 
qui urbis nicenibus inclusus fuisse 
creditur, Afris seu Arabibus Alniena- 



senti pecuuia fit, quid est quod 
quartae pensionis mentio fiat? Vult 
Auctor, revera quatuor pensionibus 
dissolvi jussum aes alienum ; ita ut 
quarta cnjusque debiti pars statim 



ra, Christianis Roca de Mastinaces ap- repraesentaretur, (boc est enira prjE- 
pellari, JNIarmol testatur, qui de Afri- sens,) quartae aliae partes sub finem 
ca hodierna scripsit. Vide lib. iv. c. primi, secundi, ac lertii anni, omnes 



29. iu fine. 

* A. U. C. 406. 

* Semunciarium tantum ex unciario 
fcenus factum] Ita ut in singulos an- 
nos pro ducentis nummis unus, pro 
centum dimtdius prsestaretur. Demi 



intra triennium, numerandaa fuerint. 
Qua de causa legi mallem, vel in tri- 
ennium, vel potius triennio : ut scili- 
cet eequis pensionibus triennio fieret 
solutio : en quatre payemens dans troia 
ans. 



'": r"^ /">, 



1070 T. LI VI I 

praesens esset, solutio aeris alieni dispensata est. Et sic 
quoque parte plebis aflecta/ fides taraen publica privatis 
difficultatibus potior ad curam senatui fuit. Levatae inax- 
ime res, quia tribute ac delectu supersessum.'^ Tertio anno 
post Satricum restitutum a Volscis M. Valerius Corvus, 
secundum consul cum C. Poetelio factus,* cum ex Latio 
nuntiatum esset, legates ab Antio circumire populos La- 
tinorum ad concitandum bellura ; priusquam plus hostium 
fierct, Volscis arma inferre jussus, ad Satricum exercitu 
infesto pergit. Quo cum Antiates aliique Volsci praepa- 
ratis jam ante, si quid ab Roma moveretur, copiis occur- 
rissent, nulla mora inter infensos diutino odio dimicandi 
facta est. Volsci, ferocior ad rcbellandum, quam ad bel- 
landum, gens, certamine victi, fuga eft'usa Satrici moenia 
petunt; et, ne in muris quidcm satis (irma spc, cum corona 
militum cincta jam scalis caperctur urbs, ad quatuor millia 
inilitum, praeter multitudinem imbellem, scse dedidere. 
Oppidum dirutum atque incensum : ab aide tantum Matris 
Matutae'' abstinucre igncm. Praeda omnis militi data. 
Extra praedam quatuor millia deditornm habita. Eos 
vinctos consul ante currum triumphans egit : vendilis deinde 
magnam pecuniam in aerarium redegit. Sunt, qui banc mul- 
titudinem captivam servorum fuisse scribant : idque magis 
verisimile est, quam deditos veniisse. 

28. Hos consules secuti sunt t M. Fabius Dorso, Ser. 
Sulpicius Camcrinus. Auruncum^ inde bellum ab repen- 
tina populatione coeptum. Metuque, ne id factum populi 
unius, consilium omuls nominis Latini*^ esset, dictator vel- 

* Et cum ita nihilominus plebis pars afflicta esscl. 

KOTJE 

<= Tributo ac delectu supersessumi tufa, quasi Matutina. Vide supra. 
Quia nempe otinm domi forisque t A. U. C. 408. 

mansit : delectus autem ac tributiim « Auruncum'\ De Auruncis ante 

belli causa indici solent. dictum lib. ii. c. 16. 

A. U. C. 407. * Factum populi unius, comilium om- 

^ Matris Matutce'] Leucotheap, quje nis nominis Lalini] Nou tameu Lati- 

ante Ino : vel potius Aurorae, quae noruni veterum pars Aurunci, ac ne 

Leucothen, id est, Alba Dea, et Ma- Volsci qnideni; sed exigua Aurun- 



LIU. VII. cAi'. 2S. 1071 

ut adversus armatura jam Latiiim L. Furius creatus, ma- 
gistrum equitum Cn. Manlium Capitolinum dixit. Et cum, 
(quod per magnos tumultus fieri solitum crat,) justitio in- 
dicto, delectus sine vacationibus - habitus esset ; legiones, 
quantum maturari potuit, in Auruncos ductas. Ibi praedo- 
num magis, quam hostium, animi inventi. Prima itaquc 
acie debcllatum est.'^ Dictator tamen, quia et ultro bellum 
intulerant, et sine detrectationc se certamini ofTerebant, 
Deorum quoquc opes adhibcndas ratus, inter ipsara dimica- 
tionem ajdcm Junoni jNIonetai '' vovit : cujus damnatus 
voti "^ cum victor Romam revertissct, dictatura se abdicavit. 
Senatus duumviros ' ad cam '" cedem pro amplitudine 
populi Romani lacicndam creari jussit. Locus in arce 
destinatus, quas area aedium M. Manlii Capitolini fuerat. 
Consules, dictatoris exercitu ad bellum Volscum usi, Soram 
ex hostibus,*" incautos adorti, ceperunt. Anno post, quam 
vota erat, aedes Monetae dedicatur, C. Martio Rutilo ter- 
tium, T. Manlio Torquato secundum consulibus.* Pro- 

** Qua re impetrata obstrictus voto prastando. 

fiOTJE 

corum natio rredebatur cmn Latinis bus suo loco jam egimiis. Ibidem 

omnibus (quorum fuere populi mi- cudendae Monetae officina. Hac om- 

nores GO.) conspirasse. nia in 8. poslea Urbis regione. Fori 

6 Sine vacutiotiibusi Ut in tumultu scilicet Romani. 

Gallico, cui nnu absimilis Italicus. ' Duumviros] Duumviri aedis sacraj 

Itaque nemo ab militia tunc immu- locanda;, faciundae, dedicandx, pro- 

nis. prius erat magistratus, eam in rem 

*> Junoni Monet<£'] Cum paiilo ante tributis comitiis creari solitus, uti ex 
Urbem captam terrse motus factus A. Gell. liquet, lib. v. c. 17. 
esset, scriptum a mullis tradit Cic. ^ Soram ex hostibus'\ Sora Volsco- 
lib. I. de Divin. vocem ab a.'de Juno- rum oppidum fuit ad dextram Liris 
nis ex arce extitisse, ut sue plena fluvii ripam, in finibus Hernicorum 
procuratio fieret: quocirca Jiinonem Marsorumque, supra Arpinam Cice- 
appellatam Monetam, a nionendo rouis villani, et Fibreni confluentem. 
scilicet : ci nunc Junoni acdem vo- Stepbani epitomatori ^avpa. No- 
vet L. Furius, quae; intra annum in ,nen priscum adhuc retinet, estqiie 
arce quoque est aediticata, iibiantea urbs episcopalis in aditu hodie regni 
sedes M. INIanlii. In acde Junonis Neapolitani, Ducatus titulo parens, 
hujus Monetae servabantur libri lin- geuli Boncompagno. 
tei, in quibus imperii Romani fata sen • A. U. C. 409. 
monumeuta continebantur: de qui- 



1072 T. LIVM 

digium extemplo dedicationeni secutum, simile velusto 
montis Albani prodigio.* Namque et lapidibus pluit, et 
nox interdiu visa intendi : librisque inspcctis, cum plena 
religione civitas esset, senatui placuit, dictatorem ferianmi 
constituendarum causa dici. Dictus P. Valerius Publico- 
la. Magister equitum ei Q. Fabius Ambustus datus est. 
Non tribus tantum supplicatum ire placuit, sed finitimos 
etiam populos ; * ordoque iis, quo quisque die supplica- 
rent, statutus. Judicia eo anno populi" tristia in fnenera- 
tores facta, quibus ab aedilibus dicta dies esset, traduntur. 
Et res, baud ulla insigni ad memoriam causa, ad interreg- 
num rediit. Ex interregno, ut id actum videri posset, am- 
bo patricii consules creati sunt, M. Valerius Corvus ter- 
tium, A. Cornelius Cossus-t 

29. Majora jam hiuc bella, et viribus hostium, et longin- 
quitate vel regionura, vel temporum spatio,'*' quibus 
bellatum est, dicentur. Namque eo anno adversus Samni- 
tes,™ gentem opibus armisque validam, mota arma. Sam- 
nitium bellum, ancipiti Marte gestum, Pyrrhus hostis, Pyr- 
rhum Poeni secuti. Quanta rerum moles ! " quoties in 
extrema periculorura ventum, ut in banc magnitudinem, 
quae vix sustinetur, erigi imperium posset ! Belli autera 
causa cum Samnitibus, Romanis cum societate amicitiaque 

• Decretuin est ut non solum a tribubus urbanis riislicis(jue supplicationes obiren- 
tur, sed etiam ab cppidis vicinis. 



9 Est del. Gronov. Doujat. Crevier.— 10 Vulg. ad eandem.—\l Viilg. 
populi Romani. 

12 Suspectiira J. F. Gronov. vocabuliui] spatio. Vid. Not. inf.— 13 *Sic 

NOTiE 

* Velusto montis Albani prodigio"] aiit certe priiis vel. 

Vide 1. I. c. 31. et quae illic notata. ™ Samniles] Ab Ausonibns, qui 

J. Clericus. postea Opici, sive Osci, orti feruntiir 

+ A. U. C. 410. Sabini : honini soboles, Varrone ac 

' Et longinquitate, vel regionum, vel Strabone testibus, vel (ut alii vo- 

temporum spatio] Suspectnm Gronov. cant) pars, Saninites,GraBcis2o/ivrTai, 

vocabulum sjjaho: neque injuria ; io»i- quibusdam 2amTcu, qui et conimuni 

ginquitatem eniin non minus de tem- cum Sabinis nomine Sabelli vocitati. 

pore quam de locis dici extra dubi- Nam et Samnites Sabiuitas primum 

«m. Itaque aut ilia vox delenda, dictos, sunt qui existiment. 



LIB. VII. CAP. 30. 1073 

jnncti cssent, extrinsecus venit; non orta inter ipsos est. 
Siunnites Sidicinis " injusla arma, quia viribus plus potc- 
ranf, cum intulissent, coacti inopes ad opulentiorum auxi- 
liuni confugcre, Campanis sese conjungunt. Campani" 
magis nomen ad praesidium sociorum, quara vires, cum 
attulissent, fluentes luxu ab duratis usu armorum in Sidi- 
cino pulsi agro, in se deinde molem omnem belli ver- 
terunt. Namque Samnites, omissis Sidicinis, ipsam ar- 
cem finilimorum Campanos adorti, unde ajque facilis vic- 
toria, praedae atque gloritie plu.s esset, Titata,? imminentes 
Capuae '' colles, cum praisidio lirmo occiipassent, descen- 
dunt inde quadrato agmine in planitiem, quae Capuara 
Titataque interjacct. Ibi rnrsus acie dimicatum : adverso- 
que praelio Campani intra mcenia compulsi,'^ cum, robore 
juventutis suae acciso, nulla propinqua spcs esset, coacti 
sunt ab Romanis peterc auxilium. 

30. Legati, introducti in senatum, maxime in banc sen- 
tentiam locuti sunt : * Populus nos Campanus "^ legatos 
ad vos, Patres conscripti, misit ; amicitiam in pcrpetuum, 
auxilium praesens'^ a vobis petitum. Quam si secundis 



Mss. nou 7noU'.' J. F. Gronov. — 14 ' Campani intra mania compulsi, Th suce 
sigiiificat aliter scripsis-e Livinm, et qtiidein lioc modo : ibi rursus acie 
diinicntum, advcrsoque pnclio Campanis intra mcenia cumpulsis cum, robore juven- 
tutis sua acciso, Sfc' J. F. Gronov. 

NOT^ 

" Sidicinis] Ansoniim pars Sidici- nitibtis, Tifata pliirali nuniero dicitiir. 

ni, ultra Lirim, cis Viilturnum siti ; Hannibaliscastris, et Syllae dictatoris, 

claiisi Aiiriinconim (qui Aiisoimni exeo monte descendcntis, de Norba- 

qiioqne pars) Volsconiinque agro ad no consule victoria, ac Dianae tem- 

cccidenteni, reliqna ex parte Cam- plo nobilitatns. Hodie monti di Ca- 

panis et niari Tyrrhene ; aliqnatenus poa e di Caserla. Pars Capuam versus 

etiani Saninitibiis viciui. Hie ager procurrens, la Montagnola. 

pars nunc est occidtia terras Laboris, q Capua'] De hac urbe lib. iv. cap. 

circa Teanum. 34. 

Campani] Hoc nomine proprie ' Popn/us nos CampanMs] HancCam- 

apud priscos inlelliguntur Capuae ci- panorum orationem Sigoniiis expres- 

ves, agerque Capnanus. sam esse observat ex i. lib. Thucydi- 

P Tifata] Montium jugnm, quod dis, ubi Corcyraji auxilium ab Athe- 

antiquae Capuae imminebat, a VuUur- niensibus petunt adversus Corin- 

no amne in ortum tendens, atque ea thios. 
parte Campanos fere dividens a Sam- 



J 074 T. LI VII 

rebus nostris petisscmus, sicut coepta celerius, ita infirmio- 
re vinculo contracta esset. Tunc enim, ut qui ex aequo 
nos venisse in aniicitiam meminissemus, ainici forsitaa 
pariter ac nunc, subjecli atque obnoxii vobis minus esse- 
mus. Nunc, misericordia vestra conciliati, auxilioque in 
dubiis rebus defensi, beneficium quoque acceptum colamus, 
oportet; ne ingrati atque omni ope divina hunianaque in- 
digni videamur. Neque, Hercule, quod Saranites priores 
amici sociique vobis facti sunt, ad id valere arbitror, ne nos 
in amicitiani accipiamur : "^ sed ut vetustate et gradu liono- 
ris nos praestent. Neque enini foedere Samnitium, ne qua 
nova jungeretis foedera, cautum est. Fuit quidem apud 
vos semper satis justa causa amicitias, velle eum vobis 
amicum esse, qui vos appeteret. Campani, ctsi fortuna 
praesens raagnifice loqui prohibet, non urbis amplitudine, 
non agri ubertate, ulli populo praeterquam vobis cedentes, 
baud parva (ut arbitror) accessio bonis rebus vcstris in 
amicitiam venimus vestrara. yEquis Volscisque, aeternis 
hostibus hujus urbis, quandocumque se moverint, ab tergo 
erimus ; et, quod vos pro salute nostra priores feceritis, id 
nos pro imperio vestro et gloria semper faciemus. Subactis 
lis gentibus,^ quae inter nos vosque sunt, quod propediem 
futurum spondet et virtus et fortuna vestra, continens 
imperium usque ad nos habebitis/ Acerbura ac miserum 
est, quod fateri nos fortuna nostra cogit. Eo ventum est, 
Patres conscripti, ut aut amicorum, aut inimicorum Cam- 
pani simus. Si defenditis, vestri : si deseritis, Samnitium 
erimus. Capuam ergo et Campaniam omnem vestris an 
Samnitium viribus accedere malitis, deliberate. Omnibus 
quidem, Romani, vcstram misericordiam vestrumque auxi- 
liura aequum est patere ; iis tamen maxime, qui, eam im- 

f Possidebitis dilionem continuam nuUis aliorum intermediis terris divisam. 

NOTyE 

" Subactis iis gentibus'] Inter Cam- contribnti : atque ultra Lirim Sidici- 
panos et Romanes erant Latini vete- ni, Campanorum clientes, ac velut 
res, turn ^qui, Hernici, Rululi, Vol- portio. Priorum pleraque loca jam 
sci, Anrunci, Latio postea omnes in Ronianorum erant ditione. 



LIB. VII. CAP. 30. 1075 

plorantibus aliis, auxilium diim supra vires suas praestant, 
omnes '^ jpsi in banc necessitatem venerunt." Quanquam 
pugnavimus verbo pro Sidicinis, re pro nobis, cum videre- 
mus, finitimura populum nelario latrocinio Samnitium peti, 
et, ubi a)nflagrassent Sidicini, ad nos trajecturum illud 
incendiuni esse. Nee enim nunc, quia dolent injuriaru 
acceptam Samnites, sed quia gaudent oblatara sibi esse 
causam,' oppugnatum nos vcniunt. An, si ultio ira) base, 
et non occasio cupiditatis explendaj asset, parumfuit, quod 
seniel in Sidicino agro, iterum in Campania ipsa legiones 
nostras cecidere ? Quae est ista tarn infcsta ira, quam per 
duas acies fusus sanguis explere non potuerit? Adde hue 
populationem agrorum, praidas boniinum atque pecudum 
actas, incendia villarum ac ruinas, omnia lerro ignique 
vastata. Hiscine '^ ira expleri non potuit ? Sed cupiditas 
explenda est. Ea ad oppugnandam Capuam rapit. Aut 
delere urbem pulcberrimam, aut ipsi possidere volunt. 
Sed vos potius, Romani, beneficio vestro occupate cam, 
quam illos habere per maleficium sinatis. Non loquor 
apud recusantem justa bella populum ; sed tamen,'" si 
ostenderitis " auxilia vestra, ne bello quidem arbitror vobis 
opus fore. Usque ad nos contemtus Samnitium pervenit, 
supra non escendit."" Itaque umbra vestri auxilii. Re- 
s' Sed prcpsertiin illis qui adducti sunt ad cam necessitatem (implorandi auxilii 
vestri) eo quod aliis {ut nos Campani Sidicinis) opem supplicanlibus prabeie volu- 
erint ultra id quod ferebant eorum rires. 



15 Auxilium in prcesens ed. Stroth. — 16 Vulg. suscipiamur. — 17 ' Dele 
omnes, aut lege una, et forte venerint pro venerunt.' Bauer. — 18 Hiscene Gro- 
nov. Doujat. — 19 Legendum nionet Glareanus sed tantum. — 20 Al. ascendit. 

NOTiE 

« Oblatam sibi esse causam] Ejus rei tantum. Melius Sigon. correctioiiem 
occasionem, nimirum nos oppiiguan- banc oratoriam esse ait. Cum euini 
di: id enim intelligendura est ex eo dixisset legatus, Non loquor apud re- 
quod sequitur, * oppugnatum nos ve- cusantem justa bella populum, addit, 
ninnt.' sed bello opus non erit, 

Sed tamen, si ostenderitis] Glarea- ^ Supra non escendit'] Non ad vos 

nus non videbat quomodo illud tamen usque pertingit, o Romani, quorum 

ad pra?cedentia cohaereret : conjicie- excelsius nomen et fama. 
batque subdubitans legendum, sed 



1070 T. LIVII 

raani, tegi possumus ; quicquid deinde habneiiimis, quic- 
quid ipsi fuerimus, vestrum id omne existimaturi. Vobis 
arabitur ager Campanus, vobis Capua urbs frequentabitur. 
Conditorum, parentum, Deorum immortalium numero nobis 
eritis. Nulla colonia vestra erit, quae nos obsoquio erga 
vos fideque superet. Annuite, Patres conscript!, nutum 
nuraenque ' vestrum ^ invictum Campanis, ct jubete spcrare, 
incolumem Capuam fuluram. Qua frequent la omnium 
generum multitudinis prosequente creditis nos illinc profec- 
tos ? quam omnia votorum lacrymarumque plena reliquis- 
se ? in qua nunc expcctatione senatum populumquc Cam- 
panum, conjuges liberosque nostros esse ? Stare omnem 
multitudinem ad portas, viam hinc ferentcm prospectantes, 
ccrtuni habeo, quid illis nos, Patres conscripti, solicitis ac 
pendentibus animi * ^ renuntiare jubeatis. Alterum respon- 
sum salutem, victoriam, lucem, ac libcrtatem ; alterum 
ominari horreo, qua^ I'erat.' Proinde ut aut de vcstris fu- 
turis sociis atque amicis, aut nusquam ullis futuris nobis, 
consulite.' 

31. Suramotis deinde legatis, cum consultus scnatus esset, 
etsi magnae parti urbs maxima opulentissimaque Italiae, 
uberrimus ager marique propinquus ad varietates annonae 
horreum populi Romani fore videbatur; * tamen tanta utili- 
tate fides autiquior fuit," responditquc ita ex auctoritate 

* Apparebat futuram Romanis pro horreo contra frugum ineequalem proveittum 
et mutationes. 



— 1 Al. nutii.m nomenque. Vid. inf. et Not. Var.— 2 Viilg. animis. — 3 Conj. 
Bauer, ferct. 

NOT^ 

T Nutum numenque [iiomenque'\ ves- aiixilii. 

trum] Antiqui libri et editiones, ex ^ Pendentibus animi] Gronovii sen- 

Gron. numenque vestrum invictutn. Sed tentiam prorsiis amplector, nt animi 

satis est, opiDor, seniel ab his le','a- potiiis sciibendum sit, quam animis: 

tis numen dici Romanorum, in extie- cui enini ariideat liacc piirasis : illis 

ma nempe oratione. Hie vero recte pendentibus animis renuntiare ? Quam 

nutum tantum nomenque Romanorum: eleganUus \onge, illis pendentibus ani- 

quasi sufficeret demonstratio solum tni, id est, animo suspeusis, renuntia- 

quaedam, et nudum notnen sine re, re! Cic. i. de LegibuR, ' Ego animi 

sive, ut paulo ante dictum, umbra pendere soleo.' 



LIB. VII. CAP. 31. 1077 

scnatus consul : * Auxilio vos, Carapani, dignos censet se- 
natus: sed ita vobiscum amicitiam institui par est, ne qua 
vetustior amicitia ac societas violetur. Saranites nobiscum 
fcedcre juncti sunt. Itaque arma, Deos prius, quam ho- 
mines, vielatura, adversus Samnites vobis ncgamus. Le- 
gatos, sicut fas jusque est, ad socios atque amicos preca- 
tum mittemus, ne qua vobis vis fiat.' Ad ea princeps lega- 
tionis, (sic enim domo mandatum attulerant,)'* * Quando- 
quideiu,' inquit, * nostra tueri adversus vim atque injuriam 
justa vi non vultis, vestra certe defendetis. Itaque popu- 
lum Campanum,'' urbemque Capuam, agros, dclubra Dcum, 
divina bumanaquc omnia in vcstram, Patres conscripti, po- 
pulique llomani ditionem dedimus; quicquid deiiide patie- 
mur, dediticii vestri passuri.' Sub hajc dicta omnes, ma- 
nus ad consules tendentes, pleni lacrymarum in vcstibulo 
curiae procubuerunt. Commoli Patres vice fortunarum hu- 
manarum, si ille praepotens opibus popuhis, luxuria super- 
biaque clarus,^ a quo paulo ante auxilium finitimi petissent, 
adeo infractos gereret aniraos, ut se ipse suaque omnia po- 
testatis alienae faceret. Turn ^ jam fides agi visa, deditos 
non prodi ; nee facturum aequa Samnitium populum cense- 
bant, si agrum urbemque, per deditionem factara populi 
Romani, oppugnarent. Legates itaque extemplo mitti ad 
Samnites placuit. Data mandata, * ut preces Campanorum, 
responsum senatus amicitia'; Samnitium memor,7'= deditio- 



4 Alii altulcrat. — 5 Conj. Bauer elutus. — 6 Conj. Duk. Et tu7n. — 7 * Sena- 
tus .... mtmoris ninlti Mss. et edd. antl. ante Froben. quod raollius videba- 
tur Gron. Nostra lectio doctior et oplimorum Mss.' Rupert. 

NOT.E 

* Utilitate fides antiquior fHif] Et sinn memor, ut figurate facto Senatus 

vero' lucrum cum infamia, damnum ascribatur, quod Senatui convenie- 

j)otius est appellandum.' Vide Cic. bat. Melius tanien, Gronovii, meo- 

lib.iii.de Offic. que judicio, ex Buslidiano cod. Ms. 

i* Populum Campauum] Formula de- memoris : quod recta referetur ad 

ditioiiis, non absimilis ei qua se Col- senalus : ut appareat ex response 

latini dediderunt, lib. i. c. 38. cnin memorem fuisse initae cum Sam- 

<= Responsum senalus amicitue Sam- nitibus amicitiae. 
mLium memor'\ Tolerari potest respon- 



1078 T, LIVII 

nem postremo factam, Samnitibus exponerent. Pcterent 
pro societate amicitiaquc, ut dediticiis suis parceient : ncque 
in cum agrum, qui populi Romani factus esset, hostilia 
arma inferrent. Si leniter agendo parum proiicerent, de- 
nuntiarent Samnitibus populi Romani senatusquc verbis, 
ut Capua urbe Campanoque agro abstinerent.' Haec lega- 
tis agentibus in concilio Samnitium adeo est ferociter re- 
sponsum, ut non solum gesturos se esse dicerent id bcllum, 
sed magistratus eorum e curia egressi, stantibus legatis, 
praefectos cohortium vocarent ; iisque clara voce impera- 
rent, ut prajdatum in agrum Campanuni extemplo profi- 
ciscerentur. 

32. Hac Icgatione Romam relata, positis omnium alia- 
rum rerum curis, Patres, fetialibus ad res repetendas mis- 
sis, belloque, quia non rcdderentur, solcnni more indicto, 
decreverunt, ut primo quoquc tempore de ea re ad popu- 
lum ferretur : jussuque populi consules ambo cum duobus 
ab Urbe exercitibus proi'ecti, Valerius in Campaniam,** 
Cornelius in Samnium,'^ ille ad montem Gaurnm,* hie ad 
Saticulam ^ ^ castra ponunt. Priori Valerio Samnitium le- 

N0T7E 

•^ Valerius in Campayiiam] Campa- mites, 

nia a Campestribiis locis, ant a Ca- ^ Ad montem Gauruni] Mons Gau- 

pua urbe principe nomen accepit. rus, medio itincre inter Piiteolos et 

Felix cogiiominata ob miram rerum Lucrinnm lacimi, celso vertice, a 

omnium fertilitatem. Olim Viiltnrno ntari paulnm remotiis, geiierosi vini 

flumine ad occidentcmsolem finieba- ferax fuif. Plin. lib. xiv. c. 6. ' Cer- 

tnr : post ad Lirim usque termini ab tant Massica' (vina) ' apque ex mon- 

ea parte prorooti. Nunc maximam tc Gaurano, Puteolos Baiasque pro- 

partem vocatur Terra di Lavoro, a spectantia :' ubi lubens legcrim, HIos- 

campis opinor Laborini.s, quorum sica, eque monte Gaurano non toto, sedy 

Plinius meminit, quique inter Ca- ab eo montis latere, quod Puteolos Bai' 

puam et Puteolos : GraecisPhlegraei. asque prospectat. Hodie sterilis mag- 

Vid. lib. IV. c. 37. na ex parte est, diciturque vulgo 

^ Cornelius in Samniumi Italorum Monte Barbara. 

bellicosissimi Samnites, de q\iorum e Saticulam] Male in quibusdam 

origine dixi supra c. 29, per anuos exemplaribus Satricula appellatur : 

80. adversus Romanes pari fere Mar- sed fieri potest, ut Satricum Volsco- 

te bellarunt. Samnio veteri stricte rum, cujus seepe Auctor meminit, 

sumto respondent hodie, j46ru:ro Ci- literam r induxerit in Saticulam. 

tra, Contado di Molise, Ducato di Be- Campani* oppidum f'uit, sub Tifatis 

neventOf intra NeapoUtani regni li- monte, medio ilinerc inter Capuam 



LIB. VII. CAP. 32. 1079 

giones (eo namque omnem belli molem inclinaturam cense- 
bant) occurrnnt. Siniul in Campanos stiraulabat ira, tam 
promtos nunc ad ferenda, nunc ad arcessenda adversus se 
auxilia. Ut vcro castra Romana viderunt, ferociter pro se 
qnisque signum duces posccre, alBrmare/ eadem fortuna 
RomanumCampanolaturum opem,qua CampanusSidicino 
tulerit. Valerius,]evibuscertaminibus,tcntandihostis causa, 
baud ita multos moratus dies, signum pugnas proposuit, pau- 
cis suos adhortatus : *Ne novum bellum cos novusque bostis 
terreret. Quicquid ab Urbe longius proferrent arma/ magis 
magisque in imbclles gentes eos prodirc. Ne Sidicinorum 
Canipanorumquc cladibus Samnitium aestimarent virtutem. 
Qualescuraque inter se certavcrint, necesse fuisse, alteram 
partem vinci. Campanos quidcm baud dubie magis nimio 
luxu fluentibus rebus mollitiaque sua, quam vi hostium, 
victos esse.9 Quid autcm esse duo prospera in tot saecu- 
lis bella Samnitium adversus tot decora populi Romani, 
qui triumphos paene plures, quam annos ab urbe condita, 
numeret? qui omnia circa se, Sabinos, Etruriam, Latinos, 
Hernicos, iEquos,Volscos, Auruncos, domita arraisbabeat? 
qui Gallos, tot praeliis caesos, postrcmo in mare ac naves 
fuga compulerit?'' Cum gloria belli ac virtute sua quem- 
que fretos ire in aciem debere, tum etiam intueri, cujus 
ductu auspicioque ineunda pugna sit. Utrum qui audien- 
dus' duutaxat magnificus adhortator sit,'° verbis tantum 

* Samnites, unusquisque, quod ad ipsum attinebat, a ducibus suis flagitabant, 
ut signum pugnce darelur. 

* Quanta longius ab urbe promoterent bellum. 



8 Vulg. Satriculam. — 9 Vet. lib. apud Sigon. quam viriute hostium v. e. 

aOTJE 

et Suessnlaii), iibi nunc Caserta. In non alibi, quod sciam, scribit Livius, 

Samnitiim confinio erat, quorum tunc Forte omissum quid; et ejusmodi 

socii Saticulani ; ideoque Samnio at- aliquid ab Auctore scriptum fuerit : 

tribunntur: postea colonia fuit Ro- Qui Gallos tot praliis ccesos in extre- 

manoruni. mam Apuliam, GrcBcos postremo in ma- 

^ In mare ac naves fuga compuleril'\ re ac naves fuga compulerit. 
Quando continente pulsi a Romanis ' Utrum qui audietidus] Tolerari 

Galli naves couscendere siut coacti, potest hoc sensu, utrum is, cujus au- 



1080 T. LlVll 

ferox, operum militarium expers ; an qui et ipse tela trac- 
tare, procedere ante signa, versari media in mole pugnae 
sciat. Facta mea, non dicta, vos, milites,' inquit, * sequi 
volo ; nee disciplinam modo, sed exemplum etiam, a me 
petere. Non factionibus modo " nee per coitiones usitatas 
Dobilibus, sed hac dextra, mihi tres consulatus summam- 
que laudem peperl. Fuit, cum hoc dici poterat : Patricius 
enim eras, et a liberatoribus patriae ortus : et, eodem anno 
familia ista consulatum,'' quo urbs haec consulem, habuit. 
Nunc jam nobis Patribus vobisque plebeiis proniiscuns 
consulatus patet; nee generis, ut ante, sed virtutis est pra;- 
mium. Proinde summum quodque spectate, milites, de- 
cus.' Non, si mihi novum hoc Corvi cognomen Diis auc- 
toribus homines dedistis, Publicolarum vetustum familiae 
nostras cognomen memoria excessit. Semper ego plebera 
Romanam militiae domique, privatus, in magistratibus par- 
vis magnisque, a3que tribunus ac consul, eodem tenore per 
omnes deinceps consulatus, colo atque colui. Nunc, quod 
instat, Diis bene juvantibus, novum atquo integrum de 
Samnitibus triumphum mecum petite.' 

33. Non alias militi familiarior dux luit, omnia inter in- 
fimos militum baud gravate munia obeundo. In ludo prae- 
terea militari, cum velocitatis viriumquc inter se aequales 
certamina ineunt, comiter facilis vincere ac vinci vultu eo- 

' Milites, respicite ac sperale supremam gloriam, et supremum quemvis magislra- 
ium. 



Vid. Not. Var.— 10 Glareanus Icgcndmn piitat : vtrum audiendus, i/ui magni- 
Jicus duHtaxat adhmtator sit. J. F, Groiiov. et DoiijaJ. assenlitintur Freinslie- 
niio emei\i\<ii\{\ andendi duntaxat. Improbat Rupert. — 11 Glareanus et Doe- 
ring, tolleudam voceni tnodo piitant. Pro coitiones viilg. condones. 

NOTiE 

spicio pngnandnm, magnificus adhor- parere. Enncleatior tamen oratio 

tatorsit; sed audiendus lantiim, non erit, si Freinshemii eniendationem 

imitandus. Giarean. ordine vocum seqiiamur, qui audendi duntaxal mag- 

inverso, utrum .-ntdiewdKs, (/!»■, ^-c. Si- vijicus adhortator sit. Ut apud Virg. 

gonius, qui audiendus, explicat, ' cui ' Auctor ego audendi.' 

obediendum sit.' Est enim audire, ^ Familia ista consulatum} In P. 

et Graece, aKovfiv, ut Hebraice yo\i', Valerio Poplicola. 
idem saepcnuiiiero quod praccipienti 



LIB. VII. CAI'. 33. 1081 

dem ; nee quenquam aspernari parem, qui se offerret ; "» 
factis beni.?nus pro re, dictis baud minus libertatis alienae, 
quam suae diijnitatis, memor: "et, quo nihil populariusest, 
quibus artibus petierat magistratus, iisdem gerebat. Ita~ 
que univcTsiis cxercitus, incredibili alacritaie adhortatio- 
nem prosecutus ducis, castris egreditur. Prfelium, ut quod 
maxime uuquam, pari spe, utrinique sequis viribus, cum 
fiduciasui, sine contcmtu hostium, commissum est. Samni- 
tibus ferociam augebant novae res gestae et paucos ante dies 
geminata victoria ; Romanis contra quadringcntorum an- 
noruni ' decora, et conditae urbi a'qualis victoria : utri.sque 
tamen novus '^ hostis curam addebat." Pugna indicio tuit, 
quos gesserint aninios. Nanique ita conflixerunt, ut ali- 
quamdiu in neutram partem inclinarent '^ acies. Turn con- 
sul, trepidationeni injiciendam ratus, quando vi pelli non 
poterant, equitibus imniissis turbare prima signa hostium 
conatur. Quos ubi nequicquam tuniultuantes in spatio 
exiguo volvere turmas vidit, nee posse aperire in hostes 
viam, revectus ad antesignanos legionum, cum desiluisset 
ex equo, ' Nostrum,' inquit, * peditum ilhid, niilites, est opus. 
Agitedura, ut me videritis, quacumque incessero in aciem 
hostium, ferro viam facientera, sic pro se quisque obvios 
sternite. Ilia omnia, qua nunc '+ erectae micant hastae, pa- 
teiacta strage vasta cernetis.' Haec dicta dederat, cum 
equites consulis jussu discurrunt in cornua, legionibus in 

"' Et neminem coniemnebai, qui socius esse vellet certaminis, et secum conten- 
dere. 

* Quod ad facta attinet, humanus quatenus res ipsa, personarum scilicet ac tern- 
porum ratio, patiebatur ; quantum ad verba ague libertatem aliorum, suunique 
decor em servabat. 

° Sed utrisque {et Romanis et Samnitihus) solicitudinem afferebnt solilo majo- 
rem, quod res erat futura cum hoste inusitato, et nondum experto. 



12 Legit Jac. Gronov. ex Rott. utrisque tarn novus. — 13 Vnlg. incUnaret. — 

NOT>E 

' Quadringentorum annorum] Annus conditii coepere: cni spqualis vioto- 
liic qnideni 410. ab Urbe cond. nee lia quod dicitiir, intelligi debet pro- 
belli decora statim ab ipso Urbis pe aequalis. 

Delph. et Far. Clas. Livius. 4 D 



1082 T. Livir 

mediam'5 aciem aperiunt viam. Primus omnium consul 
invadit hostem, et, cum quo forte contulit gradum, obtrun- 
cate Hoc spectaculo accensi dextra Iccvaque, ante se 
quisque, memorandum praelium cient.'^ '" Stant obnisi Sam- 
nites, quanquam plura accipiunt, quara inferunt, vulnera. 
Aliquamdiu jam pugnatum erat : atrox ca^des circa signa 
Samnitium, fuga ab nulla dum parte erat. Adeo morte sola 
vinci destinaverant animis. Itaque llomani, cum et tluere '^ 
jam lassitudine vires sentirent, et diei baud multum supcr- 
esset,'^ accensi ira concitant se in hostem. Tum primum 
referri pedcm, atque inclinari rem in lugam, npparuit; tum 
cap], occidi Saranis. Nee superttiissent muKi, ni nox vic- 
toriam magis, quam praelium, diremisset. Et llomani fa- 
tebantur, nunquam cum pertinaciore boste conflictnm : et 
Samnites, cum qua.'reretur, quasnam prima causa tarn ob- 
stinatos movisset in fugam ; * oculos sibi Romanorum ar- 
dere visos,' aiebant, * vesanosque vultus ct furcntia ora : 
inde plus, quam ex alia ulla re, terroris ortum.' Quem ter- 
rorem non pugnae solum eventu, sed nocturna profectione, 
confessi sunt. Postero die vacuis bostium castris lloma- 
nus potitur : quo se omnis Campanorum multitudo gratula- 
bunda effudit. 

34. Ceterum hoc gaudium magna prope clade in Sam- 
nio" ioedatum est. Nam ab Saticula protectus Cornelius 
consul exercitum incaute in saltum, cava valle pervium, 
circaque insessum ab boste, indnxit : nee prius, quam re- 
cipi tuto signa non poterant, iraminentem capiti hostem 
vidit, Dum id niorai Samnitibus est, quoad totum in val- 

P Et eum inter/ecit, cum quo primum casu coyigressus est. 



14 Vulg. Ilia nunc omnia, qua nunc. — 15 Viilg. legionibusque in mediam, — 
16 Ciet Groiiov. Doiijat. Crevier.— 17 Cum effiuere Gionov. Doiij^it.— 18 iSm- 
peresse Gronov. Donjat. Crevier. 

NOT;E 

" Ante se . ... pralium cient] Uno- ubi Saticula Campaniae finibiis inclu- 
quoque sibi oppositos urgente. sa, ut dixinius, sed socia Samnituni. 

» In Samnio] lu confinio Saroiiii, 



LIB. VII. CAP. 34. 1083 

lem infimam demittcrct "^ agmcn ; " P. Dcciiis tribunns 
militumP conspicit uniirn cditum in saltu collem, imminen- 
tem hostium castris, aditu arduum irapedito agmini, expe- 
ditis hand difficileni. Itaque consuli teriilo animi, ' Videsne 
tu/ inqiiifr, * A. Cornell, cacumen lllud supra hostcm ? A.rx 
ilia est spei salutisque nostrae, si earn, quam ca3ci reliquere 
Samnites, impigre capimus. Ne ^° tu niihi plus, quam 
unius legionis principcs hastatosque, dederis. Cum quibus 
ubi cvasero in summum, perge hinc omni liber metu, teque 
et exercitum scrva. Neque cuim moveri hostis, subjectus 
nobis ad omnes ictus, sine sua pernicie poterit. Nos 
deinde aut fortuna populi Romani, aut nostra virtus expe- 
diet.* Collaudatus ab consulc, acccpto praesidio, vaditoc- 
cultus per saltum ; ncc prius ab hoste est visus, quam loco, 
quern petebat, appropinquavit. Inde admiratione paven- 
tibus cunctis, cum omnium in so vertissct oculos ; '^ ct spa- 
tiura consuli dedit ad subducendum agmcn in asquiorem 
locum, et ipse in summo constitit vertice. Samnites, dum 
hue illuc signa vertunt, utriusque rei amissa occasione, 
neque insequi consulem, nisi per eandem vallem, in qua 
paulo ante subjectum cum tclis suis haljuerant, possunt, 
nee erigere agmen in captum super se ab Decio tumulum. 



19 * Ex aliquot ISIss. demitterent recepere Gron. et Diak. qui peiperam hoc 
verbiim ad Samnites refeniut.' Rupert. — 20 Nee Gronov. Uoiijat. Crevier. — 

NOTiE 

" Demitteret [donitterent] agmeni tempiis Decio non fulsset snperiorein 

Variant exemplaiia : pleriqiie in sin- liostium castris collem orcupandi. 

giilari niimerohabent t/jHii^^cif/ ; non- p P. Decius tribunus milittim'] Cog- 

ntilii in niiinero imiititiidinis, dnni7- nomento Miis, qui tunc iegionis tri- 

terent. Hoc Gronov. probat, refert- biiniis, postea consul se pro patria 

que ad Samnites. Milii vulgata ma- devovit. 

gis arridef, ut ad Corneliuni consu- i Admiiatione paventibus cunctis, cum 

lem Romanum referalur. Vidt enim omnium in se vertisset oculosi Hornm 

Livius, ni fallor, expectasse Samni- duoruni videtur alterum sufficere ; 

tes, donee Romanns cxercitus in nee Livianum satis videtur post 

infinia vallis descendisset, quo ei ex cunctis addere omnium : aliudque ad- 

lociseditioribus supervenirent. Nam niiratio, aliud pavor. lilud itaque, 

nt ipsi descenderent, non multum admiratione paventibus cunctis, libens 

erat moras interponendum ; atque Ita resecein. 



1084 T. LIVII 

Sed cum ira in hos magis, qui fortunam gerendaerei eripue- 
rant, turn propinquitas loci atque ipsa paucitas incitat ; et 
nunc circumdare undique coUem armatis volunt, ut a con- 
sule Decium intercludant ; nunc viam patefacerc, ut de- 
gressos in vallem adoriantur. Inccrtos, quid agercnt, nox 
oppressit. Decium primum spes tenuit, cum subeuntibus 
in adversum collcm ex superiore loco se pugnaturum ; 
deinde admiratio incessit, quod nee pugnara inircnt, nee, 
si ab eo consilio iniquitate loci deteirerentur, opere se val- 
loque circumdarent. Turn centurionibus ad se vocatis, 
' Qusenam illc\ inscitia l)clli ac pigritia est ? aut qnonam mo- 
do ' isti ex Sidicinis Campanisquc victoriam pepererunt? 
Hue atque illuc sigua moveri, ac modo in unum conferri, 
modo educi videtis. Opus quidem incipit nemo, cum jam 
circumdati vallo potuerimus esse. Turn vero nos similes 
istorum simus, si diutius hie moremur, quam commodura 
sit. Agitedum,ite mecuni, ut, diim lucis aliquid superest, 
quibus locis praesidia pouant, qua pateat hinc exitus, ex- 
ploremus.' Haec omnia sagulo gregali amictus, centurioni- 
bus item manipularium militum habitu ductis/ ne ducem 
ciicumire hostes notarent, perlustravit. 

35. Vigiliis deinde dispositis, ceteris omnibus tesseram 
dari jubet: ^ ' ubi secunda; vigiliaj buccina datum signum 
esset/ armati cum silentio ad se convenirent.' ^ Quo ubi, 



1 \u\g. est, quonam modo. — 2 Mss. noonulii tndufis. 

NOTiE 

' Tesseram dari jubet] Tessera in laciti ad Decium venerint legionarii, 

militia erat tabflla, quam ab impera- cnm iis buccina signum datum fnerit. 

tore acceplam tribuni ad centurio- Vcruni cum hi milites visi hostibus 

nem mittebant, per quem ceteris essent, nihil erat quod dando vigilia- 

centurionibus niitteretur, atque ab rum signo abstinereut, quasi sic la- 

his significaretur militibus; deinde tcre possent: iinmo id ad faileodos 

ante noctem reditura ad imperato- Samnites valebat, qui sic facile ia 

rem. Hie non imperator, sed tribu- animum inducerent, banc Romano- 

nus legionis tesseram dedit ; verbo rum manum eodem loco pernoctatu- 

an scripto, parura refert. ram. In motii et congressn ad tri- 

» Buccina datum signum esset] Mi- bunum servari sileulium suffioiebat : 

rum Lie Glareano videtur, quomodo quod ut iniperaium, ita et factum. 



LIB. VII. CAP. 35. 1085 

sicut edictum erat, taciti convencrunt, * Hoc silentium, mi- 
lites,' inquit/ * omisso militari assensu,' in me audiendo 
servandum est. Ubi sententiam meam vobisperegero, turn, 
quibus cadeni placebunt, in dextram partem taciti transi- 
bitis : qu«e pars major erit, eo stabitur consilio.^ " Nunc, 
quae mcnte agitem, audite. Non fiiga delatos, nee inertia 
relictos hie vos circumvenit liostis. Virtute cepistis locum ; 
virtute hinc, oportet, evadatis. Veniendo hue exereitum 
egregium populi Romani servastis ; erumpendo hinc vo.s- 
met ipsos servate. Uigni estis, qui pauci pluribus opem 
tuleritis, ipsi nullius auxilio egueritis. Cum eo hoste res 
est, qui hesterno die delendi omnis exercitus fortuna per 
socordiam usus non sit; hunc tarn opportunum coUcm im- 
minentem capiti suo non ante viderit, quam captum a 
nobis ; nos tarn paucos tot ipsi millibus hominum ^ nee 
ascensu arcuerint, nee tenentes locum, cum diei tantum 
superesset, vallo circumdederint. Quem videntem ac vigi- 
lantem sic eluseritis, sopitum, oportet, fallatis ; iramo ne- 
cesse est. In eo enim loco 7 res sunt nostras, ut vobis eo 
magis necessitatis vcstrae index, quam consilii auctor, sim. 
Neque enim, maneatis, an abeatis hinc, deliberari potest ; 
cum, praeter arma et animos arraorum memores, nihil vobis 
fortuna reliqui fecerit, fameque et siti moriendum sit, si 
plus, quam viros ac Romanos decet, ferrum timeamus. 
Ergo una est salus erumpere hinc atque abire. Id aut in- 



3 Venirent Gronov. Crevier. all. — 4 ' Duo Pall, meliores cum Vossiano, 
Hoc silentium, miles, inquit : satis commode.' J. F. Gronov, — 5 Tentabat 
Doering. cujus pars major erit, eo stabitur consilio. Vid. inf. et Not. Var. — 
6 Legeudmii moaet 3 dC. Grouov. tot ipsi millia hominum. — 7 \erba enimloco 

aOTJE 

Posset tanien subtilior quis siispica- tibiis audiri possent. 

li, tacenlibus Konianorum buccinis, " Qua pars mqjor erit, eo stabitur 

potiiisse hos milites, ad cantum bos- consilio] Sigon. et Jiiretus in Symnia- 

tilis buccinse seciindam vigiliam no- chnm, ejus stabitur consilio ; sed vetus 

tantis, tacitos ad condictiim venire. sciiptnra, eo stabitur consilio, Grono- 

t Omisso tnilitari assensu] Sine ac- vio arridet, tanquam venustior : qua- 

claniatione militari, aut verbis quae si dicas, quod consilium major pars 

assensum testeutur, quaeque ab bos- approbabit, ei adbaerebimus. 



1086 T. LIVIF 

terdiu aut nocte faciamus, oportet. Ecce autera aliud 
minus diibium.^ " Quippe si lux expectetur, quae spesest, 
non vallo perpetuo fossaqne nos septurum hostem ? qui 
nunc corporibus suis subjectis^ y undique cinxerit, ut vide- 
tis, collem. Alqui, si nox opportuna est eruptioni, sicut 
est, haec profecto noctis aptissima hora est. Signo secun- 
6x vigilias ^' convenistis, quod tenipus raortales somno al- 
tissimo prcrait. Per corpora sopita vadctis ; vcl silcnlio 
incautos fallentes, vel sentientibus clamore subito pavo- 
rem injccturi. Me modo sequimini, quern seculi estis. 
Ego candem, quae duxit hue, sequar tbrtunani. Quibus 
haec salutaria videntur, agitcdum, in dcxtram partem pedi- 
bus transitc.' 

3(). Omnes transierunt, vadentcmque per intermissa cus- 
todiis loca Dccium sccuti sunt. Jam evascrant media 
caslra, cum superscandens vigilum strata somno corpora 
miles oflfenso scuto praebuit sonitum.'/ Quo excitatus vigil '° 
cum proximum movisset, erectiquc alios concitarent, ig- 
nari cives an hostes essent, pra^sidium erumperct, an con- 
sul castra cepisset; Decius, cum non fallerent," clamorem 
tollere jussis militibus, torpidos somno insuper pavore 
exanimat; quo praepediti, nee arma impigre capere, nee 
obsistere, nee insequi poterant. Inter trepidationeni tu- 

9 In scutum Samnitis impingens, strepilutn edidit. 



a qnibusdam Mss. absunt, prob. J. F. Gronov. — 8 Viilg. Ecce hoc aliud inin. 
d. — 9 Malit J. F. Gronov. objectis. 

10 ' Duo nielioies Pall, et Voss. quo exterrilus vigil. Niim fnit quo exper. 
gitus? .... (^Iiiflet. exercilus. Voss. exitatus: sed in marg. eadeni fere manii, 
excitus : quod etiani non incommodnin. Mirnin vero et eosdem duos Pall, 
pro erectique habere excitique.' J. F. Gronov. Yid. Not. Var. — 11 'Vet. 

NOT^ 

* Ecce auiem aliud minus dubium'] loco. 

Vult Land dubie minus periciilosum ^ Signo secundce vigilice] Quarta sc. 

esse consilium posteriiis,nempeerum- hora noctis. Etenim, teste Veget. I. 

pendi de nocte. Perspicmini magis iii. c. 8. ' In quatuor partes ad Cleps- 

esset, Hocce autemilto minus dubium. ydram sunt divisie vigilise, ut cuique 

y Corporibus suis subjectis] Mavult non aniplius qnam tribus lioris noc- 

Grouov. objectis: sed idem valet liic turnis necesse sit vigilare.' 
subjeciis, id est, oppositis ab iuferiori 



LIU. VII. CAP. 3G. 1087 

niultumque Samnitium, prcesidium Romanum,* obviis cus- 
todibiis caesis, ad castra consulis pervadit. Aliquantuni 
supererat noctis, jamqiie in tuto videbantur'^ esse; cum 
Deciiis, ' Macti virtiUe,' inqiiit, * militcs llomani, este. 
Vestrum iter ac reditum omnia sa^cula laudibus ferent. 
Sed ad conspiciendam tantam virtiitem luce ac die opus 
est. Nee vos digni cstis, quos cum tanta gloria in castra 
reduces silentium ac nox tegat. IJic lucem quieti oppe- 
riamur,' Dictis obtemperatum : atque iibi primum illuxit, 
praemisso nuntio ad consulcin in castra,'' ingenti gaudio 
concitantur; '' et, tessera data, incolumcs reverti/ qui sua 
corpora pro salute omnium baud dubio pcriculo objecis- 
senl, pro sc quisqne obviam ellnsi laudant, gratulantur, 
singnlos universosque servatores suos vocant : Diis laudes 
gratesque agunt, Decinm in coelum ferunt. Tlic Decii 
castrensis triumphus'' liiit, incedentis per media castra 
cum arraato pra^sidio, conjectis in eum omnium oculis, et 
omni honorc tribunum consuli ajquantibus. Ubi ad prae- 
torium ventum est, consul classico ad concionem convo- 
cat, orsusque meritas Decii laudes, interfante ipso Decio, 
dislulit concionem : qui auctor omnia postliabendi, dum 
occasio in manibus essct, perpulit cousulem, ut hostes, et 

^ Sparsa per tesseram Jama, cos salvos redire. 



lib. quando non fallerent : alii (pinniam non fallcrent .' Sigon. — 12 Al. videbatur. 
— IS Conj. J. F. Gronov. prumkso nuhtio ad consulem castra ingenti gaudio 
concita)itur. 

NOTyE 

* Prcrsidium Romanuni] Deciani iiii consulem, castra ingenti gaudio conci- 

inilites, qui in collis verlice, velut in tantur : demta niminiin pisppositione 

praesidio locati, vere pixsidiinn reii« in, quje ad sententiam nihil confert 

qui exercitus fnerant. lidem cap. se- qnam ut id exprimatur quod per se 

quenti dicnntur Decii picesidium. satis patet. Quo enim nuntiiis ad 

^ Prcemisso nuntio ad cotisulem in cas- consulem bellum gerentem mittere- 

ira] Hac servata leclionc, non erit tur, nisi in castra? 

quo legatur verbum,con(.i^un^«;-,quod <= Castrensis triu7nphus'\ Species tri- 

moxsequitur: facile tamen intellex- uniphi haec fuit, quern non ut inipe- 

erimus uiilites qui in castris. Verum ratoies in nibe, sed tanquani tribu- 

rotundius res explicabitur, si sciiba- nus legionis in castris egit Decius. 
inus cum Gron. Pra-misso nunlio ad 



1088 r. lAX'M 

nocturne pavoie atlonitos, et circa collem castcllatim dis- 
sipates, aggrederetur. Credere etiara aliquos, ad se se- 
quendurn eraissos, per saltuni vagari. Jussae Icgiones 
arma capere: egressa^que castris, cum per exploratores 
notior jam saltus esset, via patentiore ad hostem ducun- 
tur. Quein incautum improviso adortae, cum palati pas- 
sim Samnitium milites, plcrique incrmes, iiec coire in 
unum, nee arma capere, nee recipere intra vallum se pos- 
sent, paventem primum in castra compellunt: deinde cas- 
tra ipsa, turbatis stationibus, capiunt. Perlertur circa 
collem clamor : fugatque ex suis quemque praesidiis.*^ 
Ita magna pars absenti hosti cessit. Quos intra vallum 
egerat pavor, (fuere autem ad triginta millia,) omncs csesi ; 
castra direpta. 

37. Ita rebus gcstis, consul, advocata concione, P. Decii 
non coeptas solum ante, sed cumulatas nova virtutc laudes 
peragit; et, pra3ter militaria alia dona, aurea corona eum 
et centum bubus, cximioque uno albo" opimo auratis cor- 
nibus, donat. Milites, qui in praesidio simul fuerant, du- 
plici frumcnto in perpetuum, in pra^sentia singulis bubus 
binisque privis tunicis donati/ Secundum consults dona- 
tionem legiones gramineam coronam ^ obsidionalem, cla- 



* Et duabus in singulos tunicis. 



SOTJE 



^ Fugatque ex suis quemque prasi- ^ Legiones gramiucam coronam^ Co- 

diis] Et Sainnites, quicnniqiie circa rona giaininea, qiiaK et obsidioiialis, 

saltum in praesidiis erant, tciTore per ea est, auctore Gell. lib. v. cap. (i. 

circumlatiiiii clamorem injecto, com- ' quain qui obsidione liberati sunt, 

pelluntiir in fiigani. dant oi dnci qui liberavit ;' nt enim 

* Eximioquc uno albo] Apud Ma- Piinius qiioque testatur lib. xxii. c. 
crob. a Sigonio laudatnm, ' exiniii 4. ' Cetera* imperatoresdedere, banc 
nonien sacrificale est:' additurque solam miles imperatori.' Fesliis co- 
' eximias dictas bostias qtiee ad sa- ronani nnilam fui.sse graminea nobi- 
crificium destiiiatae exiniantiir a gre- liorem, eamqiie niajnri in prelio ba- 
ge.' Vel, ' quod eximia specie, quasi bitam, qiiani civicam ipsam : quod 
offerendae numinibiis eligantur.' Et nempe liacc ob civem unum, ilia ob 
hie itaqiie taurus albus auratis corni- universum exercitum servatum dare- 
bus datus, ne Uecio deesset victima tnr. Plin. lib. xvi. cap. 4. Decium 
convenieus, qua Diis grates persol- narrat frondea, id est, civica, dona- 
▼eret. turn ab exercitu, quern servaverat. 



LIB. VII. cAi'. 37. 1089 

more donum approbantes, Decio imponunt. Altera co- 
rona, ejusdem honoris index, a praesidio sno imposita est. 
His decoratus insignibus bovein cximium Marti imniolavit; 
centum boves militibus dono dcdit, qui secum in expedi- 
tione fuerant. lisdem militibus legioncs libras farris et 
sextarios vini^ contulerunt: omniaque ea ingenti alacritate 
per clamorem militarem, indicem omnium assensus, gere- 
bantur. Tertia pugna ad Suessulam'' commissacst; qua 
fugatus a M. Valerio Samnitium exercitus, omni robore 
juventutis domo accito, certamine ultimo ibrtunam experiri 
statuit. Ab Suessula nuntii Irepidi Capuam, inde equi- 
tes citati ad Valerium consulem, opem oratum, veniunt. 
Confestim signa mota ; relictisque impcdiinentis castro- 
rum valido praisidio,' raptim agitur agmen : ncc procul 
ab hoste locum perexiguum '^ (ut quibus, pra'ter equos, 
celerorum jumentorum calonumque turba abessct)" cas- 
tris cepit. Samnitium exercitus, velut baud uUa mora 
pugn^e futura esset, acicm instruit : deinde, postquam 
nemo obvius ibat, infestis signis ad castra hostium suc- 
cedit. Ibi ut railitem in vallo vidit, missique ab omni 
parte exploratum, quam in exiguum '^ orbem contracta 
castra essent, paucitatem inde hostium colligentes, retu- 
lerunt ; freraere omnis acies, complendas esse fossas scin- 
dendumque vallum, et in castra irrumpendum. Transac- 
tumque ea temeritate bellum foret, ui duces continuissent 
impetum militum. Ceterum, quia multitudo sua commea- 

* Et firma militum manu, relicta ad sarcinas castrurum custodiendas. 
« Ulpote qui jumentis {pricter equos ad pralium necessaiios) et lijxirum midti- 
tudine carerent. 

14 Vnlg. exiguum.— 15 Vet. lib. probante Sigon. quod in exiguum.— 

NOTiE 

5 Sextarios vini^ Reliqui niilites pro inter et Nolam spatio,novemab iitra- 
se qiiisqiie singnlas friuuenti libras, que passmim inillibus, non procul 
singnlosqiie viiii sextarios contule- Ciani sive Linteino amne, fiiit Sues- 
runt : conlinebat aiitem sextariushe- snla, Campania oppidum : coloniam 
ininas duas, sive cyathos duodecim : postea Romanoruni accepit. Jacet in 
id est, aqua- libram cum semisse. minis, eo loco ubi Castello di Sessola, 

b Ad Suessulam} Medio Capuam 



1000 T. LIVll 

tibus gravis, et prius scdcndo ad Suessulam, ct turn certa- 
minis mora, hand procul ab rerum omnium inopia esset ; 
placuit, dum inclusus paveret hostis, friimentatum per 
agros militem duci. Interim et Romano, qui cxpcditus, 
quantum humeris inter arma geri posset frumenti, secum 
attnlisset, defutura omnia. Consul palatos per agros cum 
vidissct hostes, stationes infrcquentes relictas; paucis mi- 
lites adhortatus, ad castra oppugnanda ducit. Qua) cum 
primo clamore atque impetu cepisset, pluribus hoslium in 
tenlorjis suis, quam in portis valloque, cajsis ; signa cap- 
tiva in unum locum conferri jussit ; relictisque duabus 
legionibus "^ custodiae et prassidii causa, gravi cdicto mo- 
nitis, ut, donee ipse revertisset, pra^da abstincrcnt ; profec- 
tus agraine instruct©, cum praemissus eques velut indagine ' 
dissipalos Samnites ageret, caedem ingentem fecit. Nam 
neque quo signo coirent inter se, ncque, utrum castra pete- 
rent, an longiorem intenderent fugam, territis constare pot- 
erat. Tantumque fugae ac formidinis luit, ut ad qua- 
draginta millia scutorum, nequaquam tot caisis, et signa 
militaria cum lis, quae in castris capta erant, ad centum 
septuaginta ad consulem deferrentur. Tum in castra hos- 
tium reditum : ibique omnis praeda militi data. 

38. Hujus certaminis fortunaet Faliscos, cum in induciis 
essent,'7 foedus petere ab senatu coegit, et Latinos, jam 
exereitibus comparatis, ab Romano in Pelignum'' vertit 
bellum. Neque ita rei gestae fama Italiae se finibus 
tenuit; sed Carthaginienses quoque legatos gratulatum 



16 ' Jac. Gionov. recte, opinor, etiiend. duabus cohorlibus,velduobusmiUibua.' 
Rupert. Duabus cohortibus probat et Strotli. 
17 'Duo Pall, et Voss. uterque omittiiiit pra^positionem in. Anibigoan 

NOT;E 

' Velut indagine'] Indaginis nomine Valerius. 

propiie intelligitur plagarum sen re- '' In Ptlignum] Inter minores Ita- 

tium longa series, quibus a venatori- liae gentes fuere Peligni, qui a Sabi- 

bus feras indagantibus saltus nemo- nis orli inSauinituui fere nomen cum 

rave cinguutur, ne qua feris pateat vicinis aliis transiere, qui nunc AjnU' 

eflFugiuni. Hoc exeniplo Samnites tint. Peiignorum oppida pracipua 

palantes atque dispersos egit nunc Corfinium et Sulnio. 



LJB. VII. GAP. 38. 1091 

Romam misere cum coronse anreae dono, quae in Capitolio 
in Jovis cella poneretur. Fuit pondo viginti quinque. 
Consules ambo de Samnitibus Iriumpharunt, scquente Dc- 
cio insigni cum laiide donisquc: cum incondite militari 
joco hand minus tribuni celebre nomen, qtiam consulum, 
esset. Campanorum deinde Suessanorumque '^ ' audita? 
legationes: precantibusqne datum, ut prtesidium eo in hy- 
l)criia niittcrotur, quo Samnitiiim excursiones arcercntur. 
Jam turn minimc saliibiis militari disciplina? Capua instru- 
mento omnium voluptatium '' delenitos militum animos 
avertit a memoiia patriae; inibanturquc consilia in h\l)crnis 
eodem scclere adimendaj Cami)anis Capiuv, per quod illi 
earn antiquis cultoribus ademissent : "' ' neqne immerito 
suura ipsorum cxcmpiuni in eos vcrsurum. Cur autem po- 
tius Campani agrum Italia: uberrimum, dignam agro urbcm, 
qui nee se nee sua tutari possint, quam victor exercitus 
haberct, qui suo sudore ac sanguine indc Saninites depnlis- 
set? An a^quum esse, dcditicios suos ilia ferlilitate atque 
amoenitate perfrui; se, militando fessos, in pestilente atque 
arido circa Urbem solo t luctari, aut in urbc insidentem ta- 



fneuX, cumindiicia cxissent.' J. F. Gronov. — 18 ' Legendiim esse SuessulanO' 
rum patet : sed jam Sigoiiiiini hoc moniiisse video.' Strulli. Suessulanorum 

HOTJE 

' Siiessamrumgue'] Duae fiiere hoc ™ Per quod illi earn antiquis cultori- 
terraiiini iraclu oppida Snessae no- bus ademissent] Novi ex Samnitiljiis 
mine : FonietiaVolscornni, quae aTar- Campani, antiquis civibns Etniscis. 
quinii Siipeil)i temporihus eversa, et Viiie supra lib. iv. cap. 37. 
Aurunca, quaj inter Lirini et Savo- t In pestilente atque arido circa Ur- 
nem, sub Massico nionte, simplici Su- hemsolo] Onines.qni Komanum agrum 
essae nomine intelligi, et aiiquo post viderunt.et eestate piaesertiminCam- 
liaec temporecolonia Romanonim esse pania Romana, ut nunc loquuntur, 
ccepit. Hodie Sessa in terra Laboris, iter lecerunt, idem uno ore testantur. 
regnique Neapolitani limine. Sigo- At antea lib. v. cap. 54. saluberri- 
v\i\s Suessulanorum putat legendum, a mos coUes nrbis Romae jactat Camil- 
Snessula, ad quam pugnatum est. lus. Just. Lipsius de magnit. Rom. 
Sed Suessula, in Campanorum agro, 1. in. c. 1. ait hodie vix ifa esse, sed 
praesidium, opinor, cum Capua acce- cansain tribuit cum solitudini et de- 
pit. Suessa paulo remolior, nee mi- sertioni, turn auris e vicinis paludi- 
niis excursionibus Samnitum oppor- bus, vei aesuiariis. Crediderim Ca- 
tuna, post subactos ab illis Sidicinos. milium quidem oratorio more loqui j 



1092 T. LI VII 

bem ^°" crescentis in dies foeneris pad 1 ' Ilaec agitata oc- 
cultis conjurationibus, necdum vulgata in omnes consilia, 
invenit novus consul C. Marcius Rutilus,' * cui Campania 
sorte provincia evenerat, Q. Servilio coUega ad Urbcm re- 
licto. Itaque cum omnia ea, sicut gesta crant, per tribunos 
comperta baberet, et setate et usu doctus,^ (q'lippe qui jam 
quartum consul esset, dictatorque et censor fuisset,) opti- 
mum ratus, differendo spem, quandocuraque vellent, consilii 
exequendi, militarem impetum I'rustrari;' rumorem dissi- 
pat, in iisdem oppidis et anno post prajsidia bybernatura. 
Divisa enim erant per Campanipe urbes, manaverantque a 
Capua consilia in exercitum oninem. Eo laxamento cogi- 
tationihus dato, quievit in praesentia seditio. 

39. Consul, educto in aestiva milite, dum quietos Samni- 
tes habebat, exercitum purgare missionibus" turbulento- 
rum hominum instituit, aliis emerita dicendo stipendia esse, 
alios graves jam aitate aut viribus parum validos. Qui- 
dam in corameatus raittebantur,P singuli primo, deinde et 

* Arbitruim ulilissimiim Jorcy si eluderetur militum vis prasens, protralundo 
ipsis spem perficiendi proposilum alio tanpure, quotiescumque luheret. 



recepit et Krcyssigiiis. — 19 Vohiptatum Gionov. Donjat. Crevier. — 20 Viilg. 
itisidentcm labem. — 1 ' Adjicieiiduni quuitinn: fiiit enim cos. aniiis 3!»8. 403. 
411. atfjue hoc anno. Qnare tunieie hie quidain pro (juailuin posiiuiiint ter- 
tium. Q. item Servilio adjiciendiini 111. (juippe qui piiiis bis fuit, anno 393. 
nisi i|ui^ intia tain paiiros annos alinm esse eoniendat, aut praenominibus 
vanatum.' Giareanus.—2 Vulg. competta et at. haberet ct usu doct. 

NOTiE 

ex quo non semper vera, sed quje sa. Priorum fere gene rum missio- 

eonducunt, dicunlur; milites vcro, nibiis exercitum purgaie seditiosis 

de quibns hie Livius, ex vero descri- instiiuit hie Marcius ; perinde ut 

bere agruui Romanum. J. Clericus. corpus missioiie sanguinis purgari 

" Insidentem tabem] Ut tabes visce- solet. 

ribus, sic fcenebre mahim facuitati- p Quidamin commeatusmittebantur] 

bus debitoris ita inhacret, ut easpau- Nouien ' cojnnieatus' duo preesertim 

latim exedat. siguificat : modo commeandi, sive 

* A. U. C. 411. eundi, et abenndi facnltatem alicni 

° Exercitum purgare missionibus] publica auetoiitate datam : modo 

Militaris niissio quadruplex fuit, ho- cibaria sive annonam, sine quibns 

nesta, causaria, gratiosa, ignominio- cotnnieari uequit. Utro sensu hie 



LIB. VII. (JAP. 39. 



1093 



cohortes quaedam, quia procul ab domo ac rebus suis hy- 
bernassent. Per specicm etiam militarium usiium, cum 
alii alio mitterentur, magna pars ablegati. Quam multitu- 
dinem consul alter llomaj praetorque, alias ex aliis fingendo 
moras, retrnebat, Et prinio quidem, ignari ludificationis, 
minime inviti domos revisebant. Postquam neque reverti 
ad signa primos, nee fernie alium, quam qui in Campania 
hybernassent, prascipueque ex iis seditionis auctores mitti 
viderunt; primum admiratio, deinde baud dubius timor in- 
cessit animos, consilia sua cmanasse:'' 'jam qnaistiones, 
jam indicia, 5 1 jam occulta singulorum supplicia, impotens- 
que et crudele consulum ac Patrura in se regnura passuros.' 
Haec, qui in castris eranl, occultis sermonibus serunt,^ ner- 
vos conjurationis ejeclos ^ ' arte consulis ccrncntes. Cohors 
una, cum baud procul Anxure essct, ad Lautulas^ saltu 

V Divulgata indicio alicujus incepta sua. 



3 Al. judicia. — 4 Ferunt Gronov. Crevier. — 5 ' Placet Puteani conjectnra 
exsectos, quod aptins accominodatur voci nervos.' Strotli. Vid. Not. inf. — 



NOTE 



snniatnr, anibigi potest. Priniiim 
quidem magis huic loco convenire 
suadet subdita ratio, vpI polius co- 
lor, ' quia procnl ab domo ac rebus 
suis liybernassent.' H*c enim gra- 
tiosffi missionis non improbabilis oc- 
casio. Sed hoc sensn coinmeatum 
dari aut obtineri dixeris, non aliquem 
in commeatum mitti. Nisi forte id 
Auctor velit in commeatus, id est, ad 
tempus per comnieatiis, sive specie 
commeatuum, mittebantur. Nam ad 
annouam si niissos velimus, jam ex- 
tra rem erit addita ex longinquis liy- 
bernis ratio. Sed haec causa ad alias 
missionnm species referri potest. 
Itaque hoc loco commeatum pro re 
frnmentaria, sen viatico, dici puto, 
quo facile destituuntur, qui din domo 
abfuere. Sic tridui tantum commea- 
tum quis habere dicitur, ut indicetur 



instare panpertatem extremam. 

1 Indicia[judicia] Alii indicia, ncm- 
pe a consciis : sed plus aliquid judi- 
ciomm nomine significatur, unde 
major prasentiorque metus. 

■" Nervos conjurationis ejectosl Pu- 
teanus conjicit exsectos : quod malim, 
quam Gebhardi electos. Metaphora 
est, qua seditionis duces, qnibus nni- 
versnm velut corpus conjurationis 
continebatur, nervi appellabantnr : 
qua metaphora siqnidera contentus 
esse Auctor voluit, recte dicere po- 
tuit ejectos, ut ad homines ea vox re- 
feratur ; sin allegorize qnadani specie 
continuare ejusniodi figuram placuit, 
melius erit exsectos dixisse, nt nervi 
intelligantur. 

s Ad Lautulas'\ Locns fuit in Pom- 
tini agri finibus, panio supra Tarra- 
cinam, non longe ab Ufente fl. Lau- 



1094 T. LIVII 

angusto inter mare ac montes consedit, ad excipiendos, 
quos consul aliis atque aliis (nt ante dictuQi est) causis 
raittebat. Jam valida admodura'^ niimero maniis erat; nee 
quicquam ad jiisti exercitus formam, praeter ducera, deerat. 
Incompositi itaque praedantes in agrum Albanum perve- 
niunt, et sub jugo Alb.ne Longaj castra vallo cingunt. Per- 
fecto inde opere, reliquum diei de imperatorc sumcndo 
sentcntiis decertant, nulli ex pra^sentibus satis fidentes. 
' Quern autem ab Roma posse exciri?^ quern Patrum aut 
plebis esse, qui aut se tanto periculo sciens offerat, aut cui 
ex injuria insanientis exercitus' causa recte committatur?' 
Postero die, cum eadem deliberatio teneret, ex praedatori- 
bus vagis quidam compertum attulcrunt, T. Quintium in 
Tusculano agrum colere, Urbis honorumque immemorera. 
Patriciae hie vir gentis erat : cui cum militiae, magna cum 
gloria actae, finem pes alter ex vulnere claudus fecisset, 
ruri agere vitam procul ambitione ac foro constituit. No- 
mine audito, extemplo agnoverc virum : et, quod bene ver- 
teret, acciri jusserunt. Sed parum spei erat, voluntate 
quicquam facturum. Vim adhiberi ac metum placuit. 
Itaque silentio noctis cum tectum villas, qui ad id missi 
erant, intrassent ; somno gravem Quintium oppressum, 
nihil medium, aut imperium atque honorem," aut, ubi resti- 
taret, mortem, ni sequeretur, denuntiantes,^ in castra per- 



6 Vnlg. Jam valido adm. — 7 Viilg. acciri. — 8 ' Imperium atque honorem, Sfc. 
Haec coiTiipta visa sunt Gronovio, Doujatio, aliisf|iie, qiiod in prioie niembro 
conditio desit, in altero pleonastice geminata ubi reslilaret, ni sequeretur. 
Quare Gronovins quidem locnm sic conslituere volebat, imperium atque hono- 
rem si sequeretur, aut ubi restitaret mortem. Dotijatiiis vero ni sequeretur tan- 
quam interpretanientiim toC ubi restitaret ejicere nialebat ; qtiod et Draken- 
borcbio niagis probabile. Neque ego aliter sentire possim, nisi forsan baec 
facilior videatur ratio, ut ubi bou pro si, sed pro cum, posilum existiniemus/ 

NOTjE 

tulap, sive Lantolae, 'alavando die- ' Ex injuria insanientis exercitus'] 

tap,' secnndiim Varr. I. iv. de Liug. Verba sunt ipsonini militiim, faten- 

Lat. ' qnod ibi ad Janum geminuni tiiim se illata sibi injuria ad insa- 

aquae calidae fuernnt.' Fuit hie lo- niam, furorera, desperationemque ac- 

cus in saltu angusto, non procul ma- tos. 

ri, ipsaeque angustiae eo nomine ap- " Aut imperium atque honorem] Vi- 

pellatae videntur. dit Gronov. vulgatae edhionis vitiunt!^ 



LIB. VII. CAP. 40. 1095 

traxerunt. Imperator extemplo adveniens appellatus ; in- 
signiaque honoris extenito subitae rei miraculo deferunt, 
et ad Urbem ducere jubcnt. Suo magis inde impetu, quam 
consilio ducis, convulsis signis, infesto agmine ad lapidem 
octavum viae,9 quae nunc Appia est, perveniunt: issentque 
confestim ad Urbem, ni venire contra cxcrcitum dictatorem- 
que adversus se M. Valcrium Corvuni dictum audissent, et 
magistrum equitum L. ^milium Mamercinum. 

40. Ubi primuin in conspectum" ventumest, arma signa- 
que '° agnovere ; extemplo omnibus^ raemoria patriae iras 
permulsit. Nondum erant tarn fortes ad sanguinem civi- 
lem, nee, praeter externa, noverant bella : ' ultimaque rabies 
secessio ab suis habebatur. Ita jam duces, jam milites 
utrimque, congrcssus quaerere ad colloquia. Quintius, 
quern armorum etiam pro patria satietas teneret, nedum 
adversus patriam ; Corvus, omnes caritate cives, prascipue 
milites, et ante alios suura exercitum, complexus, ad col- 
loquium processit. Cognito ei extemplo baud minor" ab 
advcrsariis verecundia, quam ab suis silentium, datum : 

- Nondum Romani eo scrtitiie perveneranl, ut ciiium sanguinem sine horiore 
effnnderent : nee bellis nisi adcersus exlernos imhuti erant, et exerciti. 



Stroth. — 9 ' Via Mss. noniiiilli. Atque sic alias loqiii amat Liviiis, nisi forsas 
ad vit and II ni qui lit urn abliitiviini, post 'impetu/ ' consilio,' 'signis' et ' aj^- 
iiiine,' li. I. genitivo nsiis sit.' Stroth. 

10 Legendum nionet J. F. Gronov. in conspectum ventum, et arma signaque. 
— 11 ' Haud minore. Vulgo in omnibus M*s. et Edd. minor peiperain. In 
nno vero est haud minor ejus ab adv.' Stiotb. Minore dat Kreyssigius. — 

NOTyE 

iibi est nihil medium, aut imperium at- ticipium denuntiantes ad utrumque 

que honor em ; aut ubi resiitaret, nwr- membrum explicaudiim ; uempe nibil 

tern, ni sequeretur, denuntiantes. In medium, sed, aut imperium et bono- 

piioii membio deesse aliquid, in al- rem, aut, si resisteret, mortem de- 

tero siiperesse. Itaqiie sic restituit, nuntiantes. 

ut habetur in contextu. Sed quo- " Ubi primum in conspectum, Sec] 

niam et ordinem verborum invertit, Non abeo a Gronovii lectione; ubi 

et si legit pro niseque»e<ttr, quod nihil in conspectum ventum, et arma signa- 

aliud est quam ubi restitaret, prius que, ifc. 

illud tanquam superfluuin, et expli- y Omnibusi Utriqne exercitni, tam 

cando alteri ad marginem insertura, Roma, quam e Volscis venienti. 
\oJens deleveriin. Sufficit enim par- 



i09G T. LI VI I 

* Deos/ inquit, * immortales, milites, vcstros piiblicos me-- 
osque, ab Urbe proficiscens," ita adoravi, veniamque sup- 
plex poposci, ut mihi de vobis concordiae partae gloriam, 
non victoriam, darent. Satis tuit eritque, unde belli decus 
pariatur : hinc pax. petenda est/ Quod Deos immortales 
inter nuncupanda vota expoposci, ejus me corapolem voti 
vos facere potestis; si meminisse vultis, noii vos in Sam- 
nio, nee in Volscis, sed in Romano solo castra habere : si 
illos colles,* quos cernitis, patriae vestrae esse, si hunc ex- 
ercitum civium vestrorum : si mc consulem vestrum, cujus 
ductii auspicioque priore anno bis legiones Samnitinm fu- 
distis, bis castra vi cepistis. Ego sum M. Valerius Cor- 
vus, milites, cujus vos nobilitatem beneficiis erga vos, non 
injuriis,'' sensistis; nullius superbse in vos Icgis, nuUius 
crudelis senatus consulti auctor; in omnibus meis imperils 
in me severior, quam in vos. Ac si cui genus, si cui sua 
virius, si cui etiam majestas, si cui honorcs subderc spiri- 
tus potuerunt ; iis eram natus,'' id specimen mei dederam, ea 
aetate consnlatum adeptus eram, ut potuerim, tres et viginti 
annos natus, consul Patribus quoque fcrox esse, non so- 
lum plebi.* Quod meum factum dictumve consulis gra- 
vius, quam tribuni, audistis? "^ eodem tenore duo insequen- 
tes consulatus gessi ; eodem haec imperiosa dictatura** ge- 
retur, ut neque in hos meos et patriae raeae milites mitior, 
quam in vos, horreo dicere, hostes. Ergo vos prius in mc 

" Non minus reverentite atque obsetxantice exhibitum ab adversee partis exerci- 
tu, quam silenlii factum a propria, O milites, ait, ego excedens urbe, vestra 
puhlica, meaque familiariu mnnina, ifc. 

* In consulatu non solum in plebeios, sed adcersus ipsum etiam senatum superbe 
me gerere, ac rchementior videri. 

" Quodnam factum meum in consulatu durius quam in trU)unatu legionis audi' 
turn a vobis est ? 

aOTJE 

' Hinc pax petenda esf] Ex vobis, &c. An potius is eram natus : atque 

civibus, scilicet, Romauis. lioc ad genus ; nam quae sequiintur, 

^ Si illos coUes, ^c] Repete ex su- id specimen, Sfc, ad virtutem honores- 

perioribiis, meminisse vultis. que spectant. 

'' Non injuriis] Quales a plerisque <^ Hwc imperiosa dictatura^ Magis- 

ceteroium nobilium. trains stiopte ingenio impotens. 

•= Us eram natus'\ Genere, virtute, 



LIB. VII. CAP. 40. 1097 

strinxeritis ferrum, quaiii in vos ego. Istinc signa cancnt,'' 
istinc clamor prius incipiet atque impetus, si dimicandum 
est. Inducitc in animum, quod non induxerunt patres avique 
vestri ; non illi, qui in Sacrum raontem* sccesserunt; non 
hi, qui poi^tea Aventinum insederunt. Expectatc, dum vo- 
bis singulis, ut olim Coriolano, matres conjugesque crini- 
bus passis obviae ab Urbe vcniant. Turn Volscorum legio- 
ncs, quia Roraanum habebant ducem, quieverunt ; vos, 
Romanus exercitus, ne '^ destiteritis impio bello ? T. 
Qninti, quocumque istic loco, seu volens, seuinvitus,^ con- 
stitisti, si dimicandum erit, turn tu in novissimos te recipi- 
to : fugeris etiam honestius, terguraque civi dederis, quam 
pugnaveris contra patriam. Nunc ad pacificandum bene 
atque houeste inter primos stabis, et colloquii hujus salu- 
taris interpres fueris. Postulate aequa, et ferte : quanquam 
vel iniquis standum est^ potius, quam impias inter nos con- 
seramus manus.' T. Quiutius plenus lacrymarum, ad suos 
versus, * Me quoque/ inquit, * milites, si quis usus mei 
est, meliorem pacis, quam belli, habetis ducem. Non enim 
ilia modo Volscus aut Samnis, sed Romanus, verba fecit; 
vester consul, vester imperator, milites : cujus auspicia pro 
vobis expert! nolitc advcrsus vos velle experiri. Qui pug- 
narent vobiscum infestius, et alios duces senatus habuit: 
qui maxime vobis, suis militibus, parceret, cui plurimum 
vos imperatori vestro crederetis, cum elegit. Pacem, etiam 
qui vincere possunt, volunt: quid nos velle oportet? quin, 
omissis ira et spe, fallacibus auctoribus, nos ipsos nostra- 
que omnia cognitae permittimus fidei ? ' 

'' Vestra ex parte tuba cantu, cornuve, signum pugncB dabitur. 

' Quocumque munere ibi, seu sponte, seu coaclus, fungeris. 

f Jusla petite, ac proponite. Licet iniquce etiam conditiones accipienda sint. 



12 Non Gronov. Doujat. Crevier. 

NOTiE 

* Quiin Sacrum 7nonlem'] De prima dictus, lib. ii. c. 32. de secunda in 
plehis secessione pro libertate in Aventinum pro pudicitia, lib. iii. c. 
nioiitem Crustumeriniim, qui Sacer 50. 

Delph. et Var. Clas. Livius. 4 E 




1093 T. LIVII 

41. Approbantibns clamore cunctis, T. Quintlus, ante 
signa progressus, in potestate diclatoris milites fore dixit : 
oravit, ut causam " miserorum civium susciperet, suscep- 
tamque eadem fide, qua rem publicam administrare solitus 
esset, tueretur. * Sibi se privatim nihil cavere : nolle alibi, 
quam in innocentia, speni habere. Militibus cavcndum, 
quod apud Patres semel plebi, iterum legionibus cautum 
sit, ne fraudi secessio esset.' « Quintio colhiudato, ceteris 
bonum animuni habere jussis, dictator, equo citato ad Ur- 
bem revectus, auctoribus Patribus, tulit ad populum in 
luco Fetelino/ ne cui militum fraudi seccssio esset. Oravit 
etiam bona venia Quirites, ne quis earn rem joco seriove 
cuiquam exprobraret. Lex quoque sacrata militarist lata 
est, ne cujus militis scripti nomen, nisi ipso volente, dele- 
retur,'' additumque Icgi, ne quis, ubi tribunus militum fuis- 
set, postea ordinum ductor* esset. Id propter P. Salonium 
postulatum est ab conjuratis ; qui alternis prope annis et 
tribunus militum, et primus centurio t erat, quern nunc 
primi pili appellant. Huic infensi milites erant, quod 
semper adversatiis novis consiliis fuisset, et particeps 
eorum esset, qui ab Lautulis fugissent.'*' Itaque cum hoc 

f Prospicialvr nunc securituli horum militum legionoriorum, ut illorum nemo 
delrimenlttm patiatur ex seditione ; quemadmodum bis olim universa plebi provi' 
sum est- '* Ccnlurio. 



IS Oravilque Gronov. Donjat. Crevier. Legendnm censet J. F. Gronov. 
orare, ut causam. — 14 ' Et particeps eorum esset, qui ah Lautulis fugissent e diio- 
biis Mss. edidi, extniso ne, qiiod vuU'O anXe particeps inseritur; nisi cum 
Gron. legpre nialis et, ne particeps e. esset, ah L. fugisset.' Rupert. ' Recepi 
Gronovii conjectiiram, qua nihil certius. Viiigo male : et ne particeps eorum 
esset, qui ah Lautulis fugissent. Pro et ne in Sijronii et plerisque aliis edd. est 
nee. Forsan nonnullis magis placeret, nonnullormn codd. sed non optim<e 
notae, lectio, et particeps eorum esset, omisso ne,' Strotli. Gronovii emeoda- 

NOTiE 

f In luco Petelino'\ Extra ordinem 33. 

in lioc Inco Peliiino habita nunc co- *■ Deleretur'] E nnmeris, opinor, 

tnitia, ut in M. Manlii judicio lib. vi. sive catalogo militum, ne militaret. 

cap. 20. t Primus centurio^ Vide not. ad 1. 

s Lex quoque sacrata militaris'] Hand ii. c. 21. J. Clericus. 

absimilis legibus talis in gratiam tri- » Qui ab Lautulis fugissent'] Cer- 

bMnorum piebis, dequibuslib.il. cap. turn est, apnd Lautulas adolevisse 



LIB. VII. CAP. 42. 10C9 

unum propter Saloniura ab senatu non impetraretur ; turn 
Salonius, obtestatns Patres conscriptos, ne suum honorem 
pluris, quam concordiam civitatis, aestiraarent, perpulit, 
ut id quoque ferretur.' ^que impotens postulatum fuit, 
ut de stipfendio '^ equitum (merebant autem triplex ea teni- 
pestate) * oera demerentur, quod adversati conjurationi 
fuissent. 

42. Praeter haec invenio apud quosdara, L. Genucium, 
tribnnum plebis, tiilisse ad populnm, ne foenerare '^ liceret : 
item aliis plebiscitis cautum, ne quis eundem magistratum 
intra decern annos caperct; ncu duos magistratus uno anno 
gereret ; utique liceret consoles ainbos plebeios creari.'' 
Quae si omnia concessa sunt plebi, apparet, baud parvas 
vires defectionem babuisse. Aliis annalibus proditum est, 
neque dictatorcm Valerium dictum, sed per consules om- 
neni rem actam ; neque, antequara Romam veniretur, sed 
Romae, earn multitudinem conjuratornm ad arma conster- 
natam esse ; ' nee in T. Quintii villara, sed in aedes C. 

■ Ut ea eliam clausvla legi adderetur. 

* Stipendium vero equitum triplum erat, ejus quod peditibus dabatur. 



tionem recepit Kreyssigius. — 15 De del. Gronov. 1679. 
16 Qnidani codd./a?7jerare. 

NOTyE 

conjnrationem ; sed per eos, qui inde credebaf , si unum consulem e suo 

fugerant, non minus infelligi possent corpore liaberet, sed certo ac neces- 

seditiosi, qui ibi in prtesidio collo- sario jure, quod aegre patricii fere- 

cati stationem desenieraut, et Ro- bant. Nunc de eo actum, an etiam 

mam armati petierant, quam qui, ne anibo consules, si ita viderelur, e 

cum conjuratis sentirent, eo ab loco, plebe creari liceret ; quod vel nunc, 

atque ab eorum consortio recesse- vel i)ostea admissum. 

rant, de quibns solis patet banc fu- ' Ad arma consternatam esse'] Hie 

gam accipi debere. Expeditior ta- consffrnrtri est, perturbari etconcuti : 

men res videtur futura ex allata ab licet viilgala acceptione significet, 

Gronov. lectione : quod semper adver- dejici aninio, et terreri. Nam et 

aatus eorum consiliis fuisset : etnepar- consternatio apud Festum est con- 

ticeps eorum esset (prout habent Mss. citatio qnaedam siibita ex nielu ; ati- 

et ante Sigon. editi) ab LautuUs fu- quando tamen significat proterve lo-^ 

gisset. qui ; inimo et erigi cum quadam ni- 

^ Consules ambos plebeios creari] Mac- miruni perturbatione : ut Nonius 

tenus praeclare secum actum plebs Marcellus cap. 4. ex Pacuvio. Unda 



1100 T. LIVII LIB. VII. CAP. 42. 

Manlii, nocte impetum factum, eumque a conjuratis com- 
prehensum, ut dux fieret ; inde ad quartum lapidem pjo- 
fectos loco munito consedisse; nee ab ducibus mentionem 
concordiae ortara ; sed repente, cum in aciem arraati exer- 
citus processissent, salutationem factam ; et permixtos 
dextras jungere, ac complecti inter se lacrymantes milites 
coepisse, coactosque consules, cum viderent aversos a 
dimicatione militum animos, retulisse ad Patres de con- 
cordia reconcilianda. Adeo nihil, praeterquam seditioneni 
fuisse, eamque compositara, inter antiquos rerura aiictores 
constat. Et hujus fama seditionis, et susceptum cum Sam- 
nitibus grave bellum, aliquot populos ab Romana societate 
avertit : et, praeter Latinorum inlidum jam diu foedus, Pri- 
vernates etiam Norbam"" atque Setiam," finitimas colonias 
Romanas, incursione subita depopulati sunt. 

NOTiE 

et Noster, ut Sigon. observat lib. ° Atque Setiam] Fuit etiam hacc 

VIII. 'Tumultn sanos etiam conster- Romanornm colonia in Volsconim 

nante animos,' id est, concitante. agro Pomtino apiul Amasenum fl. 

»> Norbani] De liac apiid Volscos Privernum inter et Norbam. Nunc 

Romanoruni colonia dixi, lib. ii. cap. vulgo Sezza vocatur. 
34. 



T. LIVII PATAVINI 

IIISTORIARUM 

AB URBE CONDITA 
LIBER VIII. 



BREVIARIUM. 



Cap. 1. C. Plautius cos. devincit Privernates, sed cum Antiatibus diibio 
Marte confligit, ariuaqiie, ex hoslibus capta, dat LtiiE matii. Collega 
ejus, L. iEinilius jMameicinus vastat agros Saninitium, et hi legates Ro- 
niam niittunt. 2. Foedere cum Romanis icto Samnites bellum iiiferunt 
Sidicinis. Hi vero, adjuti a Latinis Campanisqiie, agios illorum popuiau- 
tur. Id queruiitur Samnites apnd senatum Rom. qui anceps illis dat re- 
sponsum. 3. Latini Campanique occulte bellum parant adversus Koma- 
nos: sed indicia conjurationis Romam emanant, quo x. princijjes Latino- 
rum evocantur, nominatimque L. Annius Setinus et L. Nuniisius Circeien- 
sis, prajtoies Latii. 4. Aunii oratio in concilio Latinoium, 5. et in senatu 
Rom. habita, in qua has pacis conditiones fert, ut alter ab Latinis consul 
et aequa senatus pars detur, et utraque gens unus fiat populus, qui omnes 
Romani vocentur. T. Manlius cos. iratiis respondet. 6. Annius, per 
gradus Capitolii lapsus, exauimatur. Bellum Latinum severissimo impe- 
rio administratnr ad Capuam. Nocturna species, utrique visa consuli, 
liaruspicesque victoriam ei portendunt exercitui, cujus imperator leglones 
liostium et super eas se devovisset. 7. Gemiuus Metius, qui Tusculanis 
cquitibus praeest, ad singulare certamen provocat T. Manlii Toiquati con- 
sulis filium. Is victor redit ad patrem ; sed hujus jussu securi percutitur. 
8. Forma aciei Rom. Duo exercitus consulares. 9. Pugna atrox cum 
Latinis. P. Decius Mus cos. qui minus egregie, quam collega, litaverat, 
Diis Manibus se devovet, trepidantibus Romanis, et in raedios hostes ruens 
telis obruitur. 10. Victoria Romanorum. Devotionis ritus. 11. Latini 
tumultuarium undique exercitum conscribunt, sed iterum a Manlio victi 
se dedunt omnes una cum Campanis. Latinus, Privernas, et Falernus 
ager plebi Rom. dividitur. Cum Laurentibus renovatur fcedus, et civitas 



1102 T. LIVII 

datur Campanis equitibus, quia non desciveraut. 12. Antiatiiitn Latino- 
nimque rebellio. Adversns illos dictator dicitur L. Papirius Crassus, 
adversus lios Q. Publilius Philo cos. qui tres leges feit, nt plebiscita omnea 
Qiiiiites teneant; iit legiim ante initum suffrai^iuni Patres fiant aiictores ; 
iitqiie alter utiqiie ex plebe censor creetiir. 13. Latiuin, quod neque 
belliim neque pacem pati potest, omne siibigllur : et de eo L. Furius Ca- 
iiiillus COS. ad senatum refert. 14. Latinorum populi vel in civitatem ac- 
cppti, vel agris miilctati. Veliternoriim iiiuri dejecti, et senatores Koniam 
abducti, jussique trans Tiberim habitare. Antiatiuni naves abductae, et 
rostris earum sugpeslus in foro adoriiatns. 
16. Aurunci, a Sidicinis piiisi, Suessani conimigrant, auxiiinnique pctunt ab 
Ronianis. Minncia Vestalis mnndioris jnsto cultus et deinde inresti accu- 
satur, ac viva defoditiir. Q. Publilius Pliilo primus de plebe pra-tor fit. 
16. M. Valerius Corvus cos. capit Gales, Ausonuui opp. quo colonia dedu- 
citur. 17. M. Papirius Crassus, ob falsam Gallic! belli famam, dictator 
dictus, agrum Sidiciuuni vastat. Samnites et Lucani ad Alexandre Epi- 
lensi funduntur. Novse tribus Maecia et Scaptia. Acerrani facti Ro- 
mani. 
18. V^eneficia niatronaruni. Multae epotis mediramentis suis intereunt, et ad 
CLXX. damnantur. Dictator dicitur clavi tigendi causa. 19. Privernates 
et Fundani ducc Vitruvio Vacco bclium iiifirunt Ronianis, et vincuntur. 
Deditio Fundanorum. 20. Carceres in circo priinuni statuti. Falsa tuniuU 
tus Gallici fama. Privernuni vi caplnm, Vitruviusque ab suis traditus. 
^des ejus in Palatio dirutff, et bona Senioni Sanco consecrata. Senatui 
Privcrnas trans Tiberim habitare jussus. 21. Senatus Rom. Privernati- 
bus civitatem dat, niotus feroci response unius ex legatis eorum. 
22. Colonia Fregellas deducta. Visceratio data populo aM. Flavio in funere 
niatris. Palaepolitaui, finitimi Neapolitanis, et, ut lii, Cumis oriundi, 
rnulta hostilia adversus Romanos, agrum Canipanum Falernumque inco- 
lentes, faciunt, Saninitium societate freti. 23. Legatis Rom. ferox ab 
Samnitibus redditur responsum. Q. Publilius Pliilo cos. inter Palaepolim 
Neapolimque loco opportune capto, utrumque premitoppidum,et proximo 
anno rem gerit pro consule. 24. Alexander, Epiri rex, bellum gerit in 
Italia, et, ab exule Lucano inferfectus, sortes Dodonaei Jovis eventu affir- 
mat. 25. Lectisternium quintum. Lucani Apulique fadere in amiciiiain 
Rom. accepti. Res prospere jn Samnio gesta?. Deditio Palispolilano- 
rum. 26. Fuga Nolanorum Saniniliumque, qui Palaepoli fuerant. Publi- 
io primum et prorogatum imperium et triumphus finilo consulatu de« 
cretus. 

7. Bellum exoritur cum Tarentinis, qui Lucanos etiam arte impellunt 
ad abolendani societatem Rom. 28. L. Papirius fcenerator C. Publilium, 
qui ob aes alienum paternum se ei nexum dederat, minis verberibusque ad 
foedam libidinem peilicere conatur. Hac causa tuniultus legisque, qua 
cautum, nt pecuni* credita; non corpus, sed bonadebitoris obnoxia esseut, 
nee quisquam necteretur, nisi qui noxam ineruisset. Ita nexi solvuntiir, 
29. Vestini Samnitibus sese conjungunt : eorumque turn agri a Jun. Brato 
Scaeva cos. vastantur, turn expugnantur oppida. Adversus Samnites L. 



LIB. VIII. CAP. 1. 1103 

Papirius Cursor dictator, et ab hoc Q. Fabius Maximiis Bullianns inagister 
equitum dicitiir. 30. Papirius ad aiispicla repetenda e Samnio Romam 
revertitiir, et Fabius contra cdiclum ejus secuiidoque cimi lioste pra^iio 
coiifiigit. Hinc dictator pleiiiis iiiiriHruni ircpqne profici>icitiir in castra. 
31. Fdbius niilitcs obtestatur, iit se ab iinpotenti ciiidelitate diclatoiis tu- 
tentiir. 32. Hie virgas et secures expediri jubet; ille ad unlites, tuniul- 
tum jam niiscentes, se rccipit. 33. Fabius, poslero die iteruui adesse 
jussiis, clam ex castris Roniani profugif, et Papirius enm confesliin sequi- 
tur. Universo senatu fnistra deprt-cante, Fabii pater, qui dictator et ter 
consul ftterat, tribunes pi. appellat, concionenique babct ad populum. 
34. Oratio dictatoris. 35. Ira ejus sedutur procibus et obtestatioue po- 
puli Rom. tribunorum, Fabioruuiqne. Iiidignatio exercitus ob irritas pre- 
ces suas. 36. L. Papirius Crassus majiister eqnitum dicitur; et legiones 
Rom. de industria impediunt victoriam. Itaque dictator comitatem miscet 
scveritati, moxque Samnites magna clade et populalione agrorum ad pa- 
ceni peteudaui compeliit. 37. Nova Samniiinm defectio, bclluuique Apu- 
lum. Agri utriusque populi evastati. Nocturna et iuanis trepidatio ia 
Uibe. Legem, a M. Flavio trib. pi. latam, ut in Tusculanos aniinadver- 
teretur, tribus omnes, prceter Polliam, antiquant. Hinc nunquam fere 
Papiria tribus, in qua Tusculaui erant, randidato cuiqiiani ex Pollia siif- 
fragiuiu dedit. 38. A. Cornelius Arviua dictator in Samnio castra incu- 
rio.ve posita noctu reliuquit, et postero die conserit pugnau), quwi din an- 
ceps est. 39. Tandem viiicuntur Sauiniies, et prseter res Brutulum quo- 
que Papium, auctorem belli, Romanis dedi decernunt. 40. Hoc belium a 
consulibus gestum, quidani auctores sunt, et, agrotante L. Plautio prse- 
tore, A. Cornelium dictatorem dtctum, ut in ludis Rom. siguum mitten- 
dis quadrigis daret. Historia vitiata falsis iuiaginum titulis laudationibus- 
que funebribus. 



1. Jam consules erant* C. Plautius secundum/ " L. ^mi- 
lius Mamercinus ; cum Setini Norbanique Romam, nuntii 
defectionis Privernatium, cum querimoniis acceptae cladi-s 
venerunt. Volscorum item exercitum, duce Antiati po- 
pulo, consedisse ad Salricura, allatum est. Utrumque bel- 

NOTiE 

• A. U. C. 412. noci tribuit, qui Proculi fuit ; turn 

» C. Plautius secundum [iterum] quod Venocem hunc cognoininal, 

Tertium legit Glareanus, atqne hunc cum Hypsaeus dictus fuerit, nt ex 

C. Plautium Veuocera esse putat. nnniniis argenteis coUigi potest, in 

Sed duplicis erroris in eo arguitur a quibus legitur, c. yps^us cos. priv. 

Sigonio. Primum, quod C. Plautii cepit. At qui Privernum cepit, est 

consulatum, anno 397. gestum, Ve- bujus anni consul. 



1104 T. LIVII 

lum Plautio sorte evenit. Prius ad Privernura prof'ectus*'' 
extemplo acie conflixit. Hand magno certamine devicti 
hostes: oppidum captum redditumque Privernatibus, prae- 
sidio valido iniposito : agri partes diiaj ademtae. Inde 
victor exercitus Satricum contra Antiates ductus. Ibi 
magna utrimquc caede atrox prjelium fuit: et cum tcm- 
pcstas cos, ncutro inclinata spc, dimicantes dircmisset, 
Romani, nihil eo certamine tarn ambiguo fessi, in poste- 
rum diem praslium parant. Volscis, recensentibus quos 
viros ' in acie amisissent, haudquaquam idem animus ad 
iterandum periculum fuit. Nocte pro victis Antium agmine 
trepido, sauciis ac parte impedimentorum relicta, abierunt. 
Armorum magna vis turn inter caesa corpora hostium, turn 
in castris inventa est. * Ea Luae matri "^ dare sc,' consul 
dixit : finesque hostium usque ad oram maritimam est de- 
populatus. Alteri consuli ^1^01 ilio, ingresso Sabelluni 



1 Legit Glaieanns C.Plautim tertium. — 2 ' Sigoniiis delet prsfpositionem, 
qiiam viiulicant omnes nostri. Helm, etiani ac Kott. ad Privernum helium 
jirofectiis : niuie siispicor fiiisse quondam : utrumque btUum Plautio sorte evenit. 
Prius (id Privernus prcfectiis. Ciii sii|)erposuit aliqiiis explicaiidi graiiaT^ 
belluin: quod deiii alius cum voce coniipta insernit contextui. Intra, ' Eo- 
dem anno Piivernas btUnm iuilum." J. F. Gronov. — 3 Vet. lib. apudSigon. 

NOTiE 

*> Prius ad Privernum profectus^De- Et genus qiioddam lustrationis erat, 

levit Sigonius prirpositionem ad: si igni abolerenlur arma ex lioslibus 

Gron. ad Privernas, supple bellum. capta, f.ive Vnlcano, sive Marti, sive 

"^ Ea Luce tnatri] Qux Lacia Sat ur- Minerva', ant etiam, ut nunc, Luac 

ni legitur vulgo apud Gellium, lib. matri sacrarentiir, quic apud Nos- 

XIII. cap. 21. in veteribus scriptis trnm lib. xlv. Luna dicitur, errore 

Lua legitur, testibus autiquariis a librarioriim, nt quidem Turnebns 

Turnebo citatis Adversar. lib. xix. censet. Ego, siquidem veteres Gellii 

cap. 11. qui earn Saturni vel uxoreni codicesZ,i(am Sufi/rni liabent,uxorem 

vel potius filiam intelligit. Luae intelligiarbitror, ut ibidem 'Salaciam 

porro nomen sen cognomen alucndo, Neptuni,' • Horam Quirini' accipere 

id est, expiando, quod liistrationibus oportet. Ea igitnr Ops erit, sive 

praeesset, ac purgationibus, cujus- Rheam quis, aut Cybelen appellare 

modi post caedem liostium antiqui inaiuerit: quibus nominibus Terram 

adhibebant. Quo spectat illud ii. designari constat. Hzec autem coni- 

TEneid. 'Me bello a lauto digressnni munis omnium parens post fusuui 

et caede Pelasga Attrectare nefas, hostium sanguinem raerito placanda 

donee nic flumine puro Abluero.' vidctur. Facit quod habetur infra 



LIB. Mil. CAP. 2. 1105 

ngrum, non castra Samnitium,'' non legiones usquam oppo- 
sitae. Ferro ignique vastantem agros legati Samnitium 
pacem orantes adeunt, a quo reject! ad senatum, potestate 
facta dicendi, positis ferocibus animis, paceni sibi ab Ro- 
manis bellique jus adversus Sidicinos petierunt. ' Quae se 
eo justius petere, quod et in amicitiam + populi Romani 
secundis siiis rebus, noii adversis, ut Campani, venissent; 
et adversus Sidicinos sumerent arraa, sues semper hostes, 
populi Romani nunquam amicos, qui nee, ut Samnites, in 
pace araicitiani, nee, ut Campani, auxiiium in bello petis- 
sent, nee in fide populi Romani, nee in ^ ditione essent.' 

2. Cum de postnlatis Samnitium Ti. iCmilius praetor 
senatum consuluisset, reddendumque his foedus Patres cen- 
suissent, praetor Samnitibus respondit : ' Nee quo minus 
perpetua cum eis amicitia^ esset, per populum Romanum 
stetisse: nee contradiei, quin, quoniam ipsos belli culpa 
sua contract! taedium ceperit, amicitia de integro reconci- 
lietur. Quod ad Sidicinos attineat,^ nihil intcrcedl, quo 
minus Samniti populo pacis bellique liberum arbitrium sit.' 
Fcedere icto, cum domum revertissent, extemplo inde ex- 
ercitus Romanus deductus,^ annuo stipendioet trium men- 
sium fVumento aeeepto ; quod pepigerat consul, ut tempus 
induciis daret, quoad legati redissent. Samnites, copiis 
iisdem, quibus usi adversus Romanum bellum 9 fuerant, 
contra Sidicinos profecti, hand in dubia spe erant mature 
urbis hostium potiundae. Turn ab Sidicinis deditio prius ad 
Romanos coepta fieri est : dein, postquara Patres ut seram 



quot viros. — 4 Qmd in amicitiam Gronov. Doiijat. Vid. Not. Var. — 5 ' In 
del. Grut. Gronov. all. male.' Stroth. Malit J. F. Gronov. auf ditione 
essent. 

6 Vulg. perpetua amicitia. — 7 Attinet Gronov. Doujat. Crevier. — 8 Vulg. 

NOTtE 

cap. 6. *Ex una acie iinperalorem, Gellinni 1. xiii. c. 22. et ad enm Jo. 

ex altera exercitum Diis Manibus Fred. Gronoviura. J. Clericus, 

matriqne Terrje deberi.' d Ingrcsso Sabellum agrum, non cas- 

Luce 3Iatri] Ea est uxor Saturni, tra Samnitium] Sabelli ergo non nii- 

quae Rhea vel Ops dicitur. Vide nus Samnites, quam Sabini. 



1106 T. LIVII 

earn ultimaque tandem necessitate expressara asperna- 
bantur, ad Latinos jam sua sponte in arma motos facta 
est. Ne Campani quidcin (adeo injurise Samnitium, quam 
beneficii Romanorum, memoria prfKsciitior erat) his se 
armis abstinuere. Ex bis tot popnlis unus ingens exer- 
citus,'° duce Latino fines Samnitium ingressus, plus popu- 
lationibus, quam pra^liis, cladium fecit. Et, quunquara 
superiores certaminibus Latini erant, baud inviti, ne sae- 
pius dimicandum foret,*" agro hostium cxcessere. Id spa- 
tium Samnitibus datum est Roraam legates mittendi. Qui 
cum adissent" senatum, conquesti eadem se foederatos 
pati, quaj hostes essent passi, precibus infimis petiere, ' ut 
satis ducerent Romani victoiiam, quam Samnitibus ex 
Campano Sidicinoque hoste eripuisscnt : '^ ne vinci etiam 
se ab ignavissimis popnlis sinerciit. Latinos Campanosque, 
si sub ditione populi Romani essent, pro imperio arcerent 
Samniti agro ; sin imperium abnuerent, armis coercerent.' 
Adversus heec responsum anccps datum, quia fateri pige- 
bat, in potestate sua Latinos jam non esse, timebantque, 
ne arguendo abalienarent : * Campanorum aliam condi- 
tionem esse, qui non foedere, sed per deditionem, in fidem 
veuissent : itaque Campanos, seu velint, seu nolint, quietu- 
ros. In foedere Latino t nihil esse, quo'' bellare, cum quibus 
ipsi velint, prohibeantur.' 

3. Quod responsum sicutdubios Samnites, quidnam fac- 
turum Romanura censereut, dimisit, ita Campanos metu 



ductus. — 9 * Vox bellum forte e glossa.' Duk. — 10 Vulg. Ex his tot populis, 
ingens exercitus. — 11 Adiissent Gronov. Doiijat. Crtvier. — 12 Conj. Diik. cri- 
puisse. — 13 ' Pro quo plnics libb. script, et vett. edd. rectius exiiibeut quod, 
h. e. ob quod, cur.' Doering. 

NOTiE 

* AV sctpius dimicandum fur et] Tae- ea oportiiit, ut non semel monuimiis; 

dium ex eo nasci potiiit, si If vioribus pr* seriiiu cum antea Romani pati 

paucis certamiuibiis inferiores Sam- nolneriut ut Latini senietipsi defen- 

rites se niuris oppiiiorum clause- derent, iiedum ut suis auspiciis bel- 

rant, et justo preelio summaiii rerum lum ulli populo inferrent. Vide no- 

coiuuiittere detrectabant. tas ad lib. ii. cap. 30. J. Clericua, 

i In fccdere Latino'] Recitatum ant* 



LIB. VIM. CAP. 3. 1107 

abalienavit; Latinos, velut nihil jam non concedentibus 
Romanis, ferociores fecit. Itaque, per speciem adversus 
Samnites belli parandi crebra concilia indicentes, omnibus 
consultationibus inter se principes occulte Rouianum co- 
quebant bellum. Huic quoque adversus servatores suos 
bello Carapanus aderat. Sed quanquam omnia dc indus- 
tria celabantur, priusque, quam moverentur Romuni, tolii 
ab tergo Samnitem hosteni volebant; tamen per quosdam, 
privatis hospitiis ncce.ssitudinibusque conjunctos, indicia 
conjurationis ejus Romam cnianarunt. Jussisque ante 
tempus consulibus abdicare se magistratu, quo maturius 
novi consules adversus tantam molem belli crearcntur, re- 
ligio incessit, ab eis, quorum iinminutum imperium esset/ 
comitia haberi. Itaque interregnum inilum. Duo inter- 
reges lueruntM. Valerius ac M. Fabius. Creati consules '+• 
T. Manlius Torquatus tertium, P. Decius JNIus. Eo anno 
Alexandrum, Epiri regem,^ in Italiam classem '^ appu- 
lisse'' constat. Quod bellum, si prima satis prospera fu- 



14 ' Is creavit consules. Sic solus Sigonianus: quod Geleuius, creavit, nt 
ajMid me Vossianus : olini edebant creavere, quoil liabuf i uiit i>t duo Fall. 
Helm, creant consules. Suspicor scribenduiii : Creati consules T. Alunlius Tor- 
quatus III. P. Decius Mus. El sic tertius Palatiiioium.' J. I\ Gronov. Is 

NOTiE 

' Ab eis, quorum iinminutum imperium partem legni ab Arybba sen Ai ymba 
esset] A consulibus, qui ante tiuem patruo occupaiaui recepit, pulso ita- 
aniii sui jam abdicare jussi eiant, CO- cida Arymbae filio, uti ex Diodoro 
mitia creandorum magi^tratuum no- lib. xvi. et Just. lib. viii. cap. ult. 
vorum habeii, ominosum Senalui ac constat. Post interfectuni Archida- 
populo visum est. mum, Lacednemoniorum regera, pro 
• A. U. C. 413. Tarenliuis adversus Lucanos dimi- 
e Alexandrum, Epiri regem] Hie cantem, bic Alexander, Epiri rex, a 
Molossorum rex xviii. a Pyrrho Tarentinis vocatus adversus eosdem 
Achillis filio fuit; Neoptolemo patre Lucanos, circa Philippi soceri mor- 
iiatus, qui cum minore fratre Arybba iem,iu Italiam tiausiit. 
regnuui Epiri dividere coactus fue- ^ In Italiam classem appulisse'] Pro- 
rat. Olympjadem majorem natu so- bat Sigon. ex libris classem pro classe. 
rorem habuit, Philippo Macedoni Non enim ' appellere navi,' sed ' na- 
nuptauj; ex quo matrimonio nataui vim,' Latiue dici. Sic lib. x. 'Classis 
Cleopatram uxorem duxit Alexandri Romana cum appulsa Porapeios es» 
Magni sororem : atque ope Pbilippi set,' 



1108 T. LIVII 

issent,' baud dubie ad Roraanos pervenisset. Eadem ostas 
rerura Magni Alexandri est : ^ quern, sorore hiijus ortum, 
in alio tractu orbis,' invictum bellis juvenem, fortuna raorbo 
extinxit. Ceterutn Romani, etsi defectio sociorum no- 
minisque Latini baud dubia erat, tamen, tanquam de Sam- 
nitibus, non de se, curam agerent, decern piincipes Lati- 
norutn Romam evocaverunt, quibus imperarent, quae vel- 
lent. Praetores turn duos Latium habebat,'^ L. Annium 
Setinum et L. Numisium '^ Circeiensem, ambo ex coloniis 
Romanis : per quos, praeter Signiam Velitrasque, et ipsas 
colonias Romanas, Volsci etiam exciti ad arma erant. Eos 
nominatiin evocari placuit. Haud cuiquam dubium erat, 
super qua re accirentur. Itaque, concilio prius babito, 
praetores, quam Romam proficiscerentur, evocatos se ab 
senatu docent Romano,'^ et, quae actum iri secum credant, 
quidnara ad ea respondcri placeat, referunt. 

4. Cum aliud alii censerent, turn Annius : * Quanquam 
ipse ego retuli, quid responderi placeret, tamen magis ad 



creavit consuks dant Doiijat. Crevier. — 15 Viilg. classe. — 16 * Latini habebant 
Gron. Crev. in omnibus (]iioqiie Edd. est duos [pvo duo] contra optinios Mss.' 
Stroth. Vid. Not. Var. — 17 Numicium Gronov. Donjat. Crevier. — 18 Conj. 
Sigou. Romam. 

NOTiE 

' Si prima satis prospera fuissent] Alexander, rex Epiri, quasi in divi- 

Prinia qiiidem non iniprospera hiiic sione orbis terraruni Alexandre so- 

Alexandro Epirotee in Italia fnerant. roris sua? filio Oriens, sibi Occidens 

Apulis enim, quos primum aggres- sortecontigisset, non niinorein rernm 

sus fiierat, data pace, ninltas Luca- niateriam in Italia, Africa, Siciliaque 

nornm Brutiorunique urbes cepit; se habiturum, quam ille in Asia et 

cum Melapontinis, Pediculis, et Ro- in Persas haberet. Ex eodem Just, 

mants fcedus amiciliamque fecit. lib. xii. cap. 2. Sed vernm tandem 

'' Eadem atas rerum Magni Alexan- esse experimento didicit, quod ipse 

dri] Biennio circiter post Epirota in dictitabat, se quidem ad Italos ire, 

Italian! adventum regnare Macedo quasi in di/5por?Tij/, in virorum sedem; 

capit. Circa sextum autem septi- Macedonem isse ad Persas, quasi in 

niumve annum ex quo Macedo reg- ywaiKwviTiv, sen Gynaeceum : ut est 

nabat, qui Asia; magnam partem jam apnd Gell. lib. xvii. cap. 21. quos ei 

subjecerat, occnbuit Alexander Epi- sensns qui expeditionis initio ascri- 

rota ejus avunculus. bunt, hi proculdubio in tempore hal- 

' In alio tractu orbis] Speraverat lucinantur, ut ex ante dictis liquet. 



LIB. VIII. CAP. 4. 



1109 



summam rerum nostrarum pertinere arbitror, quid agen- 
dum nobis, quam quid loquendum sit. Facile erit, expli- 
catis consiliis, accommodare rebus verba. Nam, si etiam 
nunc, sub umbra foederis, aequi servitutem pati possumus, 
quid abest, quin, proditis Sidicinis, non Romanorum solum, 
sed Samnitium quoque dicto pareamus,"" respondeamusque 
Romanis, nos, ubi innuerint, posituros arma? Sin autem 
tandem libertatis desiderium remordet animos, si foedus 
est, si societas aequatio juris" est,^° si consanguineos nos 
Romanorum esse, quod olim pifJebat, nunc gloriari licet, 
si socialis iilis exercitus is est, quo adjuncto duplicent 



19 Vid. Not. inf. — 20 Emendat J. F. Gronov. si societal aquati juris 



est. 



NOTiE 



™ Non Romanorum solum, sed Sam- 
nitium quoque dicto parcamusl Vult 
Gronov. licet invitis libris omnibus 
sciiptis, non Romanis solum, sed Sam- 
nitibus, Sfc. Est enim, inquit, ' aliciii 
pareie dicto' ut * aliciii audientem,' 
vel ' obedientem esse dicto.' Quod 
etsi non inficior, baibarum tamen 
hand pnteni 'dicto alicujus parere.' 
Cicero certe ' obedire et parere vo- 
lunrati architecti,' dixit i. de Nat. 
Deor. Terent. qnoque in Hecyra: 
' Sed pgo stnltior, meis dictls parere 
lianc qui postulem.' Quid est autem 
meis nisi i/Mov ? Virg. quoque : ' Paret 
Amordictis carae genitricis.' Itaque 
dictum hie pro jussu accipitur, sen 
verbis jubentis : Livius autem quibus- 
dam loquendi formis nti amat, quae 
alibi raro inveninnfur. Quee omnia 
eo dicta velim, nt constantem linjus 
loci scripturam defendi aliquomodo 
posse appareat. Inter haec tamen 
duo ' dicto alicui parere,' et ' dicto 
alicujus parere,' nonnihil discriminis 
dispicere raihi videor: nt prius sit, 
' alicui ad dictum et quasi ad nutum 
obtemperare :' posterius siinpliciter, 
'ju8sa exequi.' 



" Si societas cequatio juris] Falsam 
banc societatis definitioneni Gron. 
recte argnit ; nam nee privatae socie- 
tates aequo lucri damnive jure omnes 
fiunt, ut disputant jurisconsulti, nee 
publica foedera aequis semper legibus 
ineuntur, ut legati Antiochi disserunt 
lib. XXXIV. cap. 57. Alia sane con- 
ditio est eornm, qui «e snaque dedi- 
derunt ; alia hostinm, qui, bello pares, 
in pacem, redditis iifrimque, vel ex 
utriusque partis comiiiodo compositis 
rebus, veniunt; alia eorum, qui, cum 
hostes nunquam fuerint, societatem 
amicitiamque jungnnt. Addi potest 
quartum genus eorum, qui, inter se 
insequales, ita sociantur, ut utrique 
suis legibus vivant, sed inferior snb 
clientela majoris agat, ejus majesta- 
tem comiter couservet, subsidiaque 
ex pacto conferat. Ejusmodi fere 
Latinorum cum Romanis foedus fuisse 
intelligitur ex lib. i. cap. 45. et 52. 
lib. ir. cap. 22. aliisque locis. Verum 
L. Annius Setinus, causae serviens, 
fcedus hoc Latinorum pro aequo jac- 
tat ; atque ita non insubtilis videtur 
Gronovio emendatio, nt sit, si socie- 
tas (nostra scilicet) aquati juris est. 



1110 T. LIVII 

vires suas,° quern secernere ab se consules bellis propriis 
ponendis sumendisque nolint; cur non omnia oequantur? 
cur non alter ab Latinis consul datur? Ubi pars virium, 
ibi et imperii pars est? Est quidem nobis hoc per sc baud 
nimis amplum, quippe concedentibus, Romam caput Latio 
esse. Sed, ut amplum videri posset, diuturna patientia 
fccimus. Atqui, si quandb unquara consociandi imperii, 
usurpandae libcrtatis p tempus optastis, en hoc tempus adcst, 
et virtute vestra, et Deum benignitate vobis datum. Ten- 
tastis paticntiam negando militem. Quis dubitat exarsisse 
eos, cum plus ducentorum annorum morem'' solveremus? 
pertulerunt tamen hunc dolorem. Bellum nostro nomine 
cum Pelignis (jcssimus. Qui ne nostrorum quidem finium 
nobis per nos tuendorum jus antea dabant, nihil intcrces- 
serunt. Sidicinos in fidem receptos, Campanos ab se ad 
nos descisse, exercitus nos parare adversus Saranites foe- 
dcratos suos audierunt, nee moverunt se ab urbe. Undo 
haec illis tanta modestia, nisi a conscientia virium et nos- 
trarum et suarum ? Idoneos auctorcs habeo, querentibus 
do nobis Samnitibus ita responsum ab senatu Romano 
esse, ut facile appareret, ne ipsos quidem jam postulare, 
ut Latium sub Romano imperio sit. Usurpate modo pos- 
tulando eo, quod illi vobis taciti concedunt. Si quern hoc 

NOT;E 

■* Quo adjuncto duplicent vires suasi rnmpere. Eoqne sensii Anctor, hoc 

Revera pars diiuidia Romanarum vi- loco, hoc verbo utitiir: qnemadmo- 

rium socii, sive niilites ex Italicis ci- diini Cic. ii. contra Rull. 17. * Pau- 

vitatibns, ijiue liberze manebant, snis cas tribus, &c. ad iisiirpandam liber- 

legibiis pleraeqiie et magistratibiis. tatem vocare.' Et apiid A. Gell. 

Hi quippe, nt ex cap. 3. Inijiis libri lib. iii. cap. 2. miilier, ne usu fieret 

patet, pari peditnm, diipliei equitum uxor, trinoctium 'iisiirpandi causa' a 

nuinero legionibus, qua; civiuin Ro- viro abesse debebat, ex lege 12. Ta- 

mauorum erant, juncti, gratis, civi- bul. 

tatum scilicet suarum sumtu, sub <i Plus ducentorum annorum morem] 

prspfectis per ronsuies datis distincti Pauci hiiic numero anni deerunt, si 

militabant, nisi quod in castris fru- initium repetatur afcedere quod Tar- 

mentum accipiebant. quinius Superbus, circa regni pri- 

p Usurpandce liberttdis'] Juriscon- niordia, cum Latinis percussit, de 

•ultis usurpare est, utendo jus retine- quo lib. i. cap. 52. 
re, et sic alterius usucapionera inter- 



LIU. VIII. CAP. 5. 1111 

metus diccre prohibet, en ego ipse, audicnte non populo 
Romano modo senatuque, sed .Jove ipso, qui Capitolium 
incolit, profiteor me dictinum ; nt, si nos in foederc ac so- 
cietatc esse vclint, consulem alterum ab nobis senatusque 
partem accipiant.' Haec fcrociter non suadenti solum, sed 
pollicenti, clamore et asscnsu omnes permiserunt, ut ageret 
diceretque, qua? e re publica nominis Latini tideque sua 
viderentur. 

5. Ubi est Romam ventum, in Capitolio eis ' senatus 
datus est. Ibi cum T. Manlius consul egisset cum eis ex 
auctoritate Patrum, ne Samnitibus fcKderatis bellum infer- 
rent; Annius, tanquam victor armis Capitolium ccpisset, 
non legatus, jure gentium tutus, loqueretur, * Tempus erat,' 
inquit, *T. Manli, vosqiie, Patres conscripti, tandem jam 
vos nobiscum nihil pro imperio agere, cum florentissimum 
Dcum benignitate nunc Latium armis virisque, Samnitibus 
bello victis, Sidicinis Campanisque sociis, nunc etiam 
Volscis adjunctis, videretis; colonias quoque vestras Lati- 
num Romano prajtulisse imperium. Sed quoniam vos, 
regno impotenti finem ut iraponatis, non inducitis in ani- 
mum ; nos, quanquam armis possumus assercre Latium in 
libertatem, consanguinitati tamen hoc dabimus, ut condi- 
tiones pacis feramus aequas utrisque, quoniam vires * quo- 
que aequari Diis immortalibus placuit, Consulem alterum 
Roma,' alterum ex. Latio creari oportet : senatus partem 
aequam ex utraque gcnte esse : unum populum, unam rem 
publicam fieri: et, ut imperii eadera sedes sit, idemque 
omnibus nomen, quoniam ab alterutra parte concedi ne- 
cesse est, quod utrisque bene vertat, sit haec sane patria 
potior, et Romani omnes vocemur.' Forte ita accidit, ut 
parem ferociae hujus et Romani consulem T. Manlium 
haberent; qui adeo non teuuit iram, ut, si tanta dementia 
Patres conscriptos cepisset, ut ab Setino homine leges ac- 
ciperent, gladio cinctum in senatum venturura se esse, 
palam diceret, et, quemcumque in curia Latinum vidisset. 



1 Et GronoT. Doujat.— 2 Vet. lib. apud Sigon, qmndo vires.— i ' Videtnr 



1112 T. LIVH 

sua manu interemturum. Et, conversus ad simulacrum 
Jovis, 'Audi, Jupiter, haec scelera/ inquit, *audite. Jus 
Fasque. Peregriuos consules et peregrinum senatum in 
tuo, Jupiter, augurato templo, captus atque ipse oppressus, 
visurus es? Haeccine foedera Tullus Romanus rex cum 
Albanis, patribus vestris, Latini, base L. Tarquinius vobis- 
cum postea fecit? Non venit in mentem pugna-* apud 
Rcgilliim' lacum? adeo et cladium veterura vestrarum et 
beneficiorum nostrorura erga vos obliti estis V 

6. Cum consulis vocem subsecuta Patrum indignatio 
esset, proditur memoriae, adversus crebrara implorationem 
Deum, quos testes foederum saepius invocabant consules, 
vocem Annii, spernentis numina Jovis Romani, auditam. 
Certe, cum commotus ira se ab vestibulo templi citato 
gradu proriperet, lapsus per gradus, capita graviter offenso, 
impactus imo ita est saxo, ut sopiretur. Exanimatum 
auctores quoniam non omncs sunt, mibi quoque in incerto 
relictum sit:" sicut inter foederum ruptorum testationem 
ingenti fragore coeli procellam elTusam. Nam et vera esse, 
et apte ad repraesentandam iram Deum ficta possunt. 
Torquatus, missus ab senatu ad dimittendos legates, cum 
jacentem Annium vidisset, exclaraat, ita ut populo Patri- 

" Ita caput ipsi illisum est ad infimum lapidem, ut sensinn amiserit. An slatim 
exlinctus sit, in dubio a me relinquetur ; quoniam ita scriplores aliqui tantum, non 
omnes tradiderunt. 



Ipg. Roma:.' Rupert. — 4 Qiisrit J. F. Gronov. aunon pugnce? Vid. Not. 
Var. 

fiOTJE 

"■ Pugna apud Regillum^ Commissa vin. 75. ' Quid tibi in mentem venit ?' 

ad lactim ejus nominls an. 257. de Agnosco tamen inter liac diversam 

qua lib. II. c. 19. et 20. Porro quod nonnihil significationeni. Nam cum 

liic qiiserit Gronov. annon pugna;? nominative cogitalio duntaxat indi- 

video apud Cic. * in mentem venire' catur, ut de Arusp. resp. 55. nisi ex- 

non minus junctum cum nouiinandi, istimatis ilii, banc aversionem civi- 

quam quod iile exempiis probat, cum tatis in mentem subito, nee cogitanti 

gigii« ndi casu, ii. de Nat. Deor. venire potuisse.' Cum genitivo au- 

' Hsrc mibi in mentem veniebant.' tem indicatur praeteritae rei recorda* 

Tun) ad Alt. lib. xii. c. 36. ' Nun- tio. Epist. lib. vii. ep. 3. 'Mibi solet 

qiiiuu ea res mibi tam belle in men- in mentem venire illius temporis.' 

tem venire potuisset.' Et ii. de Di- Supple, memoria. 



LIB. VIII. CAP. G. 1113 

busque audita vox pariter sit: 'Bene habet. Dii pium 
niovere^ bellum. Est coeleste numen! es, magne Jupiter ! 
baud frustra to patrem Deum hominumque hac sedc sacra- 
vimus. Quid cessatis, Quirites, vosque, Patres conscripti, 
arma capere Diis ducibus ? Sic stratas legiones Latino- 
rum dabo, quemaduiodum legatum jacentem videtis.' As- 
sensu populi excepta vox consulis tantum ardoris animis 
fecit, ut legates proficisccntcs cura magistratuum magis, 
qui jussu consulis prosequebantur, quam jus gentium, ab 
ira impetuque hominura tegeret. Consensit et senatus bel- 
lum:^ consulesque, duobus scriptis exercitibus per Marsos 
Pelignosque profecti, adjuncto Samnitium exercitu, ad 
Capuam,* quo jam Latini sociique convenerant, castra 
locant. Ibi in quiete utriqiie consuli eadem dicitur visa 
species viri majoris, quam pro humano habitu, augustioris- 
que, dicentis : ' Ex una acie impcratorem, ex altera exer- 
citum Diis Manibus matrique Terras deberi ; utrius exerci- 
tus imperator legiones hostium, superque eas se devovisset, 
ejus populi partisque victoriara fore.' Hos ubi nocturnes 
visus inter se consules contulerunt, placuit averruncandae 
Deum irae " victimas caedi ; simul ut, si extis eadem, quae 
somno visa fuerant, portenderentur, alteruter consulum fata 
impleret. Ubi responsa aruspicum insidenti jam animo 
tacitae religioni congruerunt; turn, adhibitis legatis tribu- 



5 ' Movete Gron. Crev. at moiere non est infinitivus, sed tertia praeteriti.' 

NOT/E 

« Consensit et senatus bellum] Ante utrinsque consulis somninni narrat. 

romitia opinor. His enim tempoii- " AverruncnndcB Deum iral Veteres 

bus praecedere jam solebat aiictori- ethnici Deos quosdam, ut prodessenf, 

tas senatus, quam jussus populi se- colebant, veliiti Jovem : quosdam, ne 

quebatur. Ceterum ' consentire bel- obessent, placabant, ut Vejovetn, 

luni ' dicit, pro, bellum consensu aliaque numina laeva. In his autem, 

suo approbare, sive in bellum con- quos placari oportet, uti mala a no- 

sentire. bis, vel a frugibus naiis amoveantnr, 

^ Ad Capuam'] Caslris non procul a Averruncus quoque habetur ex A. 

Vesuvii mentis radicibus positis, ut Gell. lib. v. c. 12. Unde averruncare, 

scribit Val. Max. lib. i. c. 7. ubi et est averteie malum. 

Delph. et Var. Clas. Livius. 4 F 



1114 T. LIVII 

nisque et imperiis Deum propalara expositis, ne mors 
voluntaria consulis exercitum in acie terreret, comparant 
inter se, ut, ab utra parte cedere Romanus exercitus crjepis- 
set, inde se consul devoveret pro populo Romano Quirili- 
busque. Agitatum etiara in consilio est, ut, si quando 
unquam severo ullum imperio bellum administratum esset, 
tuncuti*^ disciplina militaris ad priscos redigeretur 7 mo- 
res. Curam acuebat, quod adversus Latinos bellandum 
erat, lingua, moribus, armorum genere, institutis ante omnia 
militaribus congrueutes : milites militibus, centurionibus 
centuriones, tribuni tribunis compares coUegaeque, iisdem 
praesidiis, saepe iisdem manipulis permixti fuerant. Per 
haec ne quo errore milites caperentur, edicunt consules, ne 
quis extra ordinem in hostem piignaret. 

7. Forte inter cetcros turmarum praefectos, qui explora- 
tura in omnes partes dimissi erant, T. Manlius consulis 
filius super castra hostium cum suis turmalibus evasit, ita 
ut vix teli jactu ^ ab statione proxima abesset. Ibi Tuscu- 
lani erant equites. Praserat Geminus Metius,' vir turn 
genere inter suos, tum factis, clarus. Is ubi Romanos 
equites, insigneraque inter eos praecedentem consulis filium, 
(nam omnes inter se, utique illustres viri, noti erant,) cog- 
novit, ' Unane,' ait, * turma Roraani cum Latinis sociisque 
bellum gesturi estis ? quid interea consules, quid duo 
exercitus consulares agent? Aderunt in tempore,' Manlius 
inquit, *et cum illis aderit Jupiter ipse, foederum a vobis 
violatorum testis, qui plus potest polletque. Si ad Regil- 
lum lacum ad satietatem vestram pugnavimus, hie quoque 
efficiemus profecto, ne nimis acies vobis '° et collata signa 
uobiscum cordi sint.' * Ad ea Geminus, paululura ab suis 

* Et non ita placeat certamen adversus nos iniisse. 



Stroth. — 6 ' Pro tunc uti foite leg. nunc utique, (cf. tamen in. 64. extr.) vel 
delendum praer. ut. Seel ut saepe peispicuitalis quoqiie causa repetitur. Cf. 
Drak. ad h. 1. Dnk. ad Flor. ii. 6. 19. et nos inf. ad xxii. 11. 2.' Rupert. — 
I^unc utique legendum quoque raonet Doering. — 7 Conj. J. F. Gronov. exige- 
retur. 

8 Vulg. evasit, ut vix teli jactu. — 9 Al. Geminius, et Mcecius vel Mettius. — 
10 Vet. lib. apud Sigon. ne quid minus, quam acies vobis, — 11 Eo Gronov. 



LIB. VIII. CAP. 7. 1115 

eqno" provectus, ' Vi.sne igitur, dum dies ista venit, qua 
magno conatu exercitus moveatis, interea tu ipse congredi 
mecum, ut nostro duorum jam hinc eventu cernatur, quan- 
tum eques Latinus Romano praestet V Movet ferocem 
animum juvenis seu ira, seu detrectandi certaminis pudor, 
sen inexsi>perabilis vis fati. Oblitus itaque imperii pa- 
trii'^ consulumque edicti, prajceps ad id certamen agitur, 
quo, vinceret, an vinceretur, baud multum interesset.'' 
Equitibus ceteris velut ad spectaculura summotis, spatio, 
quod vacui interjacebat campi, adversos concitant equos : 
et, cum infestis cuspidibus concurrissent, Manlii cuspis 
super galeam hostis, Metii trans cervicem cqui elapsa est. 
Circumactis deinde equis, cum prior ad iterandum ictum 
Manlius consurrexisset ; spiculum inter aures equi fixit. 
Ad cujus vulneris sensum cum equus, prioribus pedibus 
erectis, magna vi caput quateret, excussit equitem : quern 
cuspide parmaque innisum, attollentem se ab gravi casu, 
Manlius ab jugulo, ita ut per costas ferrum emineret, terrae 
aifixit : spoliisque lectis ad suos revectus, cum ovante 
gaudio turraa in castra, atque inde ad praetorium ad pa- 
trem, tendit, ignarus facti " futurique/ laus an poena me- 
rita esset, * Ut me omnes,' inquit, * pater, tuo sanguine 
ortum vere ferrent, provocatus equestria haec spolia capta 
ex hoste caeso porto.' Quod ubi audivit consul, exteraplo, 
filium aversatus, concionem classico advocari jussit. Qua? 
ubi frequens convenit, ' Quandoque,' inquit,'* ' tu, T. Manli, 



1679. — 12 Conj. Baner. paterni — 13 Ignarus fati ex emrndat. Sigon. dant 
Gronov. Uiak. Stioth. Kreyssig. Facti Donjat. Crevier.— 14 Ita Flor. Rott. 
Voss. prior. Qtiando inquit Voss. recentior. Quandoquidem Gronov. Doujat. 

NOTyE 

^ Quo, vinceret, an vincerclitr hand nio antepono Sigonianae, ubi fad 

tnuUum interessel] Si enim eo certa- pro facti. Quid enim distat /afum a 

inine victus esset, cecidisset liostili futiiro P At factum fntnro recte op- 

mqnu : quod si vinceret, paterno con- ponitur. Vult enim Manlium filium 

sulariimperio niliiiominus pereundiun ignorasse et factum suum, quale lia- 

ipsi erat. bendum esset, et quid deinde esset 

y Ignarus facti futurique] Hanc ve- futuruni ; utpote quod ex patris ju- 

tereni ex libris lectionem cum Gele- dicio penderet : dubium quippe, au 



1116 T. LIVII 

neque imperium consnlare, neque majestatem patriara ve- 
ritus, adversus edictum nostrum extra ordinera in hostem 
pugnasti, et, quantum in te fuit, disciplinam militarem, qua 
stetit ad banc diem Romana res, solvisti, meque in eam 
necessitatem adduxisti, ut aut rei publicae mihi, aut mei 
ineorumque obliviscendum sit ; nos potius nostro debcto 
plectemur, qiiam res publica tanto suo damno nostra pec- 
cata luat. Triste exeraplum, sed in posterum salubre ju- 
ventuti, erimus. Me quidem cum ingenita caritas liberum, 
tum specimen istud virtutis, deceptum vana imagine deco- 
ris, in te movet/ '^ Sed cum aut morte tua sancienda sint 
consulura imperia, aut impunitate in perpetuum abroganda; 
ne te quidem, si quid in te nostri sanguinis est, recusare 
censeam, quin disciplinam militarem, culpa tua prolapsam, 
poena restituas. I, lictor, deliga ad palum.* Exanimati 
omnes tarn atroci impcrio, nee aliter quam in se quisque 
destrictam ■'^ cernentes securim, metu magis, quam modes- 
tia, quievere. Itaque, velut emerso ab admiratione animo, 
cum silentio detixi stetissent,''' repente, postquam cervice 
caesa fusus est cruor, tum libero conquestu coortte voces 
sunt, ut neque lamentis, neque execrationibus parceretur; 
spoliisque contectum juvenis corpus, quantum railitaribus 
studiis funus ullum concelebrari potest, structo extra val- 
lum rogo cremaretur ; Manlianaque imperia ^ non in prae- 

' Commovet in tui gratiam. 



Crevier. — 15 * Possis transponere : i?i le deceptum c. i. d. movet.' Ernest. — 
16 Al. districlam. — 17 ' In Drak. post stetissettt semicolon ponitiir. ' Verba 
velut emerso ab admiratione animo et tum libero conquestu coorter i-oces jiingenda 
sunt. Si ilia referenda essent ad seqiientia ctim sileyilio dejixi stelissent, 
legendum foret demerso. Semicolon igitur post stetissent sustuli ac incisiim 
reposui.' Stroth. 

NOT/E 

laudem fortiter prospereqne pngnan- 29. Valer. Max. lib. ii. cap. 7. Ur- 

do, an poenani pugnando contra edic- bem Romani ait ' imperatonim san- 

tum consilium, mereretnr. gnine manantes secures, (ne turba- 

^ Manlianaque imperial PvoveThioce' to militias ordine vindicta deesset,) 

lebrata sunt ' Manliaiia imperia,' pro e castris publice specic^a.', privatini 

duris atque atrocibus, ut et Postu- lugnbres, duplici vultu recepisse : 

iniana, a Postumio, de quo lib. iv. c. incertaiu gratulandi prius, an oblo- 



LIB. VIII. CAP. 8. 



1117 



sentia niodo horrenda, sed exempli etiam tristis in postc- 
runi essent. 

8. Fecit tamcn atrocitas poenae obedientiorem duci mili- 
tem : et, prasterquani quod custodian vigiliaeqne et ordo 
stationum -intentions iibique curae erant, in ultimo ctir.m 
certamine, cum descensum in aciem est, ea severitas pro- 
fuit. Fuit autem '^ civili maxime bello pngna similis : 
adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana re, prseter 
animos, erat. Clypeis antea Romani usi ^ sunt: deinde, 
postquam stipendiarii facti sunt,'9t' scuta pro clypeis fecere : 
et,quod antea phalanges^ similes Macedonicis, hoc postea '° 



18 FuitenimGronov. Doiijat — 19 Conj. Stroth. stipendiariis ancti sunt 

20 Conj. J. F. Gronov. et qua antea phalanges similes Macedonicis, hcec postea. 



NOT^ 



qiientli,' (sic enini legendnm, non al- 
loquendi) ' officio fiingeretur.' Flor. 
non ineleganter in iianc rem, ' quasi 
pins in imperio esset, qnam in victo- 
ria.' 

* Clypeis antea Romani usi] Non 
soils, sed partim clypeis, partiin scu- 
tis, ut patet ex lib. i. c. 43, nbi de 
censu : postea non nisi scutis. 

Clypeis antea Romanis usi sunt^ Sic 
erat in antiqnioribus editionil>us, non 
Romani, nt est in Gronovianis : ac 
sane agitiir de Lafinis, qui ex foede- 



nit, si Polyaeno fides lib. i. Slrate- 
gem. Ille enim, cum Bacchii dux in 
militia esset, reperit ordinem, ac no- 
niinavit pbalangem ; cornn institnit 
dextnim et laevnm ; ex quo etiam 
Pana cornutnni finxere. Phalanx 
autem jNIacedonica, Pliilippi institn- 
turn, peditum gravis arniaturaBagmen 
stabile fuit, ac din invictuni. Ea 
spxdecim millibus niilitum constabat, 
in quadrum ita dispositis, ut conferti 
prisrorum cnneuni imitarentnr, queui 
descripsit Homerus, Iliad. N. 'Aams 



ratis stipendiarii facti sunt, non Ro- &p' aairiS' ep€i5e, Kopvs KSpuv, avepa 5' 



manis. Videtur scutum gerere mi- 
nus lionorificiim fnisse, qnam gerere 
clypeun) ; nam Roinae prima classis 
clypenm, secunda scutum gerebat. 
Vide 1. I. c. 43. et seqq. J. Clericus. 

** Postquam stipendiarii facti sunt] 
Initio Romani suo quisque lere sum- 
tuque privato militabant : donee an- 
no 347. a senatu decretum est, ut 
stipendium miles de publico accipe- 
ret ; qua de re supra lib. iv. c. 59. et 
60. et lib. V. c. 2. 

■^ Quod antea phalanges'] Ordinan- 
dae aciei rationeoi Pan primus inve^ 



afrip. Cum nempe scutum scuto fir- 
miter adhajret, galese galea, viro vir. 
Haec certaminis forma o'waaTnap.hs 
dicebatnr: qua Galli quoque et Ger- 
man! usi leguntur apud C<i?s. lib. i. 
Bell. Gall. Huic autem militite pug- 
naeque generi respondebant apud Ro- 
manos legiones. Quod ait antea 
phalanges Romanis fuisse similes 
Macedonicis, id ita Lipsius accipit, 
nt voluerit auctor, eos per totas legio- 
nes concurrisse, nondum divisis in 
acie manipulis. 



1118 T. LIVII 

nianipulatim striicta acies'' coepit esse: postrcmo in plu- 
res ordines iustruebantur/ Ordo sexagenos militos^ duos, 
centurionem et vexillarium ununi habebat.' Prima acies 
hastati erant,^ manipuli quindecim,'' distantes inter se mo- 



— 1 * Ita cum Strothio e certissima emendat. Lipsii et Gron. resciipsi pro 

NOTiE 

"* Hoc piistea manipulatim structa illarium unum hahebnt .... manipuli 
acies} Usiis manipiilonim ipsa Urbe decern .... viginti mnnipulorum . . . . 
antiqnior : atrjue hoc priimini belli alii decern online .... enrum unamquam- 
tirociniuni Romiilo full, cum eripien- que primam, Piluin rocabanl. Rationes 
do fiatii Remo pastonini manumcol- apnd ilium vide. J. Clericus. 
legit, centeniiui scilicet hominum ; f Ordo sexagenos mililes] l^egit h\p- 
quibns maiiipuliis fceni pcrticas impo- sius, Ordo sexagcnos milites duos, cen- 
sitns signum erat, uti observatum in turiunem et rcxillarium unum habc 
collectaneis de Oris. Gent. Rom. bat. Quod enim rfuos ccnfurioncs ant- 
Etsi vero manipuli a!) initio in iisu, ea scriptum erat, stare nullatenns 
attnnien in acie non sati-; distiucti in- potest : sic quippe centurioni cuique 
tervallis stabant puguabantque, quod Iriginta tantum milites paiuissent. 
posteriorum temporum inveutum. In Qciamvis autem Polybii tempore or- 
ipsa quoque !\Iacedonuni jihalange do nonnisi sexnginta militibus con- 
discriniiua sua rrant, usque ad ecu- staret ; veliisiiori tamen u-u, quern 
turias ac decurias : sed in acie oninia hie describit Liviiis, scxagenos duos 
apta inter se atque connexa. At milites liabuerat. Idque inde evin- 
vero Atlicnaeus 1. vi. auctor est, Ro- citur, quod postea Noster in tribus 
nianos morem (paXa-yyrjShv pugnandi vexillis, sive, quod idem est, in tribus 
a Tyrrhenis accepisse. ordiuibns, ponit ' centum sexaginta 
<= Postremo in plures ordines instrue- sex milites.' Illi igitur sex supra 
bantur] Primo itaque in phalange?, rotundum nimierum, a dnobus istis 
dt'inde in manipulos, tandem in or- qui redundant. Ita Lipsius philoso- 
dines divisa acies. Unde apparet, phatur lib. de Milil. Rom. c. 3. 
aliud esse ordiuem, aliud manipu- e Prima acies hastati erant] Ita die- 
lum, quanquam ordo nonnunquam ti, quod olim hastis jaculatoriis pug> 
pro munipulo sumatur. narent. Postea pilis et gladiis dinii- 
Postremo in plures ordines, ^c] To- care jussi, manente nomine. Hi mil- 
turn hunc locum qua emendavit, qua le ducenti ernnt in legionc quatuor 
iuterprctatus est Just. Lipsius de millinm ex Polyb. Si plures milites 
IMdil. Rom. I. iv.dial. 1. et 8. Angus- in iegione, tunc augebatur pro rata 
tia orse cum omnia nequeantcontine- numeriis hastatorum, qui e juniori- 
ri, eum lectores adeant. Sequentia bus delecti. 

tamen de Latinis difi, non Romanis '> Manipuli quindecim] Lipsius eod. 

videntur, quamvis dicta censeantur 1, ii. de JMilit. Rom. ((juem Gron. 

et de Romanis, quia similiter erat sequitnr) hie inqne sequentibus nu- 

structa acies. Legit autem Lipsius, mcris et verbis vix sani quicquam 

probante J. F. Gronovio, Ordo sexa- putat esse. Igitur pro manipuli quin- 

genos milites duos, centurionem el vex- decim reponit, manipuUque decern. 



LJ«. VIII. CAP. 8. 



1119 



dicura spatium : manipulus leves vicenos ' milites, aliam 
turbara scutatorum'' habebat ; leves autem, qui hastam 
tantura ' gaesaque "" gererent, vocabantur. Haec prima 
frons in acie florera juvenura pubcscentium ad militiani ha- 
bebat. Robustior inde aetas totidem manipuloiura, quibus 
principibus est nomen, hos sequebantur, scutati oranes," 
insignibus maxime armis. Hoc triginta" nianipulorum 
agmen antepilanos appellabant/ quia sub signisi jam alii 



NOTyi; 



Quod in singulis corporibus nonnisi 
dercni nianipiili essent. Ovidius de 
Itomiiio: ' Hastatos institiiitque de- 
cern : Et totidem princeps, tolideni 
pilaiius liabebut, Corporrt.' Ideoqiie 
postea, iibi de bastatis et principibus 
simul jiinctis, legenduin : Hoc vigin- 
ii manipulorum agmen, non trlginta. 
Consentiunt enini Vtteres in Icgio- 
ne, connunieratis etiain tiiariis, fu- 
i.sse tantiim manipulos triginta. 

• Manipulus leves vicenos] Leviter 
armatos pedites indicat sen vclitcs, 
(]iii singulis inanipulis insert!. 

'' Aliam turbam scutatorum] Mani- 
pulus ex sententia Lipsii 124. militi- 
bus constabat. Fuere igitur in nia- 
iiipulo levius armati pedites 20. lias- 
tati 102. qui olini clypeis atque has- 
tis, post scutis pilisque, armati, pree- 
ter ensem ac scutum. 

' Hastam fantum] Hinc appareteos, 
qui liastati inspecta oiigine vocaban- 
tur, liastis levioribus non usos pos- 
teriori aevo ; quandoquidem distin- 
gunntur ab bis qui hastas gererent. 

"• Gasaque] Gsesa Gallicuni est vo- 
cabulum, ut sarissa Macedonicum, 
fianiea Germanicum. Horum junio- 
rum armaturani Polyb. tradit, "egen- 
do quidem corpori parmam rotundam 
tripedalem, galeani lupinani ; in bos- 
tes vero gladium brevem, et bastas 
lougitiuiine duorum fere cubitorum, 
crassilie unius digiti, praefixo ferro 
niiius spitbanijp, adto extenuato, et 



in aciem producto, ut necessario a 
prinio ictu inflecteretur, ne possent 
bostes retorquere. H«c tela I'olyb. 
yp6(T<pwv, Nosier gapsornm, nomine in- 
telligit ; alibi bastas vclitares appel- 
laf, qualc'S unusquisque septem ges- 
tabat. 

" Scutati omnes'] Et graviter arma< 
ti : sic principibus nulli erant admix- 
ti adjective levis armatnra^ milites, 
quasi ad horum juvandnm impctum 
leves ex priori agmine sufficerent. 

" Hoc triginta, ^c] Totum bunc 
conlextum sic emendat Lipsins : 
Hoc riginti manipulorum agmen ante- 
pilanos appellabant, quia sub signisjmn 
alii decem orditie locabantur, ex quibus 
unusquisque tres partes habebat. Earum 
unamquamque primam, Pilum vocabant, 

p Aniqnlanos appellabant] Hastati 
et principes ahtepilani dicti sunt, 
quod initio bastis instructi triarios, 
qui pilis utebantnr, prapcederent. 
Varro iv. de Ling. Lat. bos ordines 
sivc classes sic distinguit: 'Hastati 
dicti, qui prinii bastis pugnabant : 
pilani, qui pilis : principes, qui a 
principio gladiis, et post couimutata 
re militari minus illustres sumuntur ' 
(ubi error est manifestns: legendum 
forte, non mitius pilis uluntur): ' pi- 
lani triarii quoque dicti, quod in acie 
tertio ordine, extremis subsidio, de- 
ponebantur.' 

1 Sub signis] Hi triarii, sen pilani, 
omiii a vo subsignani. Non ciuod 



1120 T. LI VI I 

quindecim ordines ' locabantur: ex quibus ordo unusqnis- 
que tres partes habebat.' Eariim priniam qiiamqne priraura 
pilum vocabant."- ' Tribus ex vexillis constabat : " [vcxil- 
lum] centum octoginta sex homines erant." Primum vex- 



vnlg. ordo s. jnilites, duos ccnturiones, vexillarium u. h.' Rupert. — 2 ' Perperam 
in omnibus libris legitur : eurum unamquatnque primum jiilum vocabnnt. Lip- 
sins emend, euruin unain<iuair.tjue primum, Pilum vocabunt ; Nasi, in Koin. Alter- 
tliiimer, earum itnarn primum p. v. Gron. et Stiotli. earum primam ijuamque 
(partem, sc. triarioinm, qnornni tres partes primum, secundum, tertium pilum 
appellabant) primum pilum vocabunt, (v. ad ii. 27. 7.) quod recepi, tanquam 
ceteris probabilius, etsi non indubinm sit. V. Duk. ad li. 1. Prseterea voc. 
vexillum, tanqnam spnriuni, imcinis inclusi, neqne dissimnlo, verba quoqne 
tribus ex vexillis co7tstabat (sc. ordo) post ilia, earum primam .... vocabunt, 
parum commode adjecta, et ab interpolatore ad superiora orJo i<n«»guis(/ue 
tres partes hubebat in marg. ascripta videri. Idem suspicabatur Strotb.' 
Rupert. ' Crevierins toliim iiunc locum inde a verbis ordo sexagenos v\ 
emendatione Lipsii [vid. Not. Var.] textui inseruit, ita tamen, ut te.\tuin 

NOT.E 

non snpcriores qnoque sub signis, novem ordines locabantur: ex quibus 

sed ad discrimen levis nrmatnra^ ordo unus qui tres partes huhebat. Ea- 

quam sub nullis signis, spar.sim, in rum una, quam primum pilum vocabunt, 

fronte, ad latera, ant per intervalla tribus ex vextllis constabat. 

pugnasse constat. " Vexillum centum octoginta sex ho- 

"" Alii quindecim ordines'] Scribit tnines erant] At si dectni nianipnii 

Lipsins, a/ii decem ordine locabantur: in extrema acie, et cujusqne mani- 

decem nenipe nianipiili : lit lot essent puli tres partes toiidemque vexilla, 

triariornm, quot principum, quot quorum in unoquoque homines 18(J. 

hastatorum manipuli. erunt in iiac sola acie 5580. niilites : 

» £.x- quibus ordo unusquisque tres qnot vix unquam in tota Icgione, ve- 

partes habebat] Tollit idem Lipsins tustis praesertim tcniporibus. Neces- 

vocem ordo, quasi ex rljpetitione sario igitur, rejecta voce vexillum, le- 

prave insertam : Iegiturque,ex5ui6u5 gendum cum Lipsio : Tribus ex vex- 

unusquisque, nempe manipulus. illis constabat : centum octoginta se.x 

» Earum prinmm quamque [iinam- homines crant. Nam quisque ordo, 

quamque] primum pilum vocabunt~\ Cor- ut ante dictum, sexaginta duos lionii- 

rige ex Lipsii sententia: Eurum wna/n- nes complectebaiur. Concludit ita- 

quamque primam pilum vocabunt. Cum que Lipsins, manipulos in legionc 

enini, inquit, manipuli cujusqne in fuisse omnino triijinta : quorum pri- 

hoc tertio corpore, non duitjiit in pri- ores viginti faciiint homines 2480. 

oribus, sed tres partes essent, prima posteriores vero decem manipuli 

quaeque earum Pilus dicebatur. continent milites 1860. Quibus nu- 

" Tribus ex vexillis constabat] Tres nieris junctis, legio fiet peditum4340. 

enim erant cnjusque manipuli partes, Idqne congruere vult cum Polybii 

sive ordines: cuique autem ordini ralionibus; nisi quod apiid liunc levis 

suum vexillum. Totuin huno locum armatura seorsim, et extra ordines. 

Turn. XI. Advers. 37. ita lestltuen- hie in ordinibus, et conjuncta pilanis 

dum suspicatur, sub signis jam alii seu triariis. lu numero tamen uiiiil 



LIU. VIII. CAP. 8. 1121 

ilium triarios ducebat/veteranum militem spectatae virtu- 
tis: secundum rorarios,^ minus roboris aetate factisque : 
tertium accensos/ minima^ liduciaa manum. Eo et in pos- 
tremam aciem rcjiciebantur. Ubi his oidinibus exercitus 
instructus,esset, hastati omnium primi pugnam inibant. Si 
hastati profligarc hostem non possent, pedc presso eos re- 
trocedentes in intervalla ordinum'* principes recipiebant. 
Turn principum pugna erat ; hastati sequebantur. Triarii 
sub vcxillis considebant, sinistro crure porrecto, scuta in- 
nisa humeris, hastas^ surrecta cuspide ^ "^ in terra fixas, baud 



vulgatiim una retineret. Idem fecit Latlemand.' Kreyssigius.— Z Vulg. 

NOT/E 

discriminis. Sunt enini hie rorarii qiiemadmodtin) pni'cones piiblica eo- 

620. totidem accensi, ergo simul ruin jussa proinnitiabant. Scd in 

1240. quot in Polybio velites. Qua- niilitaribns quoque niuniis accenso- 

draginla tantnui redundant ex duo- rum duplex genus fuit. Sic enim 

bus, qui singulis ordinibus additi su- primo vocabantur, qui adjutores da- 

pra sexagenos. bantur centuiioiiibns a tiibuno mili- 

> Secuiulum rururios] Levis arma- turn ; qui postea optiones appellati, 

tuiae sen velituni (late sunito nomine) ex quo centurionibus permissuni, 

non iinuui genus : alii rorarii, alii quem vellent sibi adjutorem sen suc- 

accensi, alii vero velites sic proprie centurionem optare. Praeterea ac- 

dicti. Priora duo genera in veteri censi, de quibus nunc agimus, ii 

militia : postremum in nova : insti- erant, quos Festus dicit ad censum 

tuti quippe anno U. 542. bello Punico legionum ascriptos ■ supplendis nem- 

2. post obsidionem Capuee, ut Noster pe legionibus, ut in locum demortuo- 

lib. XXVI. docet. Et rorarii quideui rum niilitum succederent; interim 

sic dicti, quod primi pra;lium com- jaculis ant sagittis pugnaturi ; qnas 

inittebant, et ut ros fere ante im- arma fere velitum fuere. Sed hi 

brem, ita illi ante gravem armatu- eqtiitibus immixti : acceusi defessis 

ram prodibant. Videntur iidem aliis procedebant, quod docet cap. 

postea ferentarii appellati, cum ex 10. Noster. 

auxiliaribus delecti sunt. Dictos enim » In iiiiervalla ordinum] Viae fuerunt 

a ferendo auxilio vult post Varronem patentes inter manipnios antesigna- 

Festus : a quibus haec quoque nomi- norum, sive spatia ad etfugium cora- 

nis ratio addiicitur, quod fundis et parata ; ne, pulsis ac recedentibus 

lapidibus pugnarent, quje tela ferun- primis, sequentes turbarentur impel- 

tur, non tenentur. Sed Varro equitcs lerenturqiie. 

ferentarios roemorat. b Hastas'] Immo vero pila, quee 

^ Tertium accensosi Varie sumitur propria legionariorum missilia. Sed 

accensorumnomen. Quidam niagis- generali hastarum nomine pi!a quo- 

tratibus niinistrabant, atque ad eos que contineutur. 

acciebant, si qui privatim vocandi ; ^ Surrecta cuspide] Vide cap. 10. 



1122 



T. LI VII 



secus quam '*■ vallo septa inhorreret acies, tenentes. Si 
apud piincipcs quoque baud satis prospereessetpugnatum, 
a prima acie ad triarios sensim referebantur. Inde * rem 
ad triarios redisse,' cum laboratur, proverbio increbruit. 
Triarii consurgentes, ubi in intervalla ordinum suoriim 
principes et hastatos recepissent, extemplo compressis or- 
dinibus velut claudebant vias ; unoque continenti ^ agmine, 
jam nulla spe post rclicta, in hostem incidebant.'^ Id erat 
formidolosissimum hosti, cum, velut victos insecuti, no- 
vam repente aciem exsurgentem auctam numero cernebant. 
Scribcbantur autem quatuor fere legiones quinis millibus7 
peditum/ equitibus in singulas legiones trecenis. Alterum 



hnstns sub erecta cuspide. — 4 Malebat J. F. Gronov. ut liaud sccus quam. — 
5 Continente Grouov. Doiijat. Crevier. — G ' Ed. Gi jpli. incedebant, qiioci dig- 
niiis est velut gravitate tiiarioniin et jiista pni^na, non ia'>ii connnissa.' 
Bauer. — 7 ' Vocibus tiaiispositis let'endtim, qualuor legiones quiuis fere tnilli- 
tKs;quod etiani alii monueiunt. Klockius autem hanc verissiniain coiijec- 



NOTiE 

Cuspis suvreofa idem est qood erec- post hoc bellum legiones quatuor 

ta, a verbo surrigere, quod activum circiter millium nt pliirimum scribe- 

est, quemadmodum anigeie. Virg. lentiir, quia tamen ad qninque mil- 

' tot snrrigit aures.' lium legionem respexit liic Noster, 

Surrecta] Vide ad lib. vii. c. 10. J. qnidni, ampliato militum numero, 

Clericus, maniptilos etiani, ordines, ducesque 

^ Quinis mill ibus pedilum^ Hucteuns niultiplicatos crcdamus ? Nam si 

quatuor millium legionem, pro Lipsii quis velit, non ordinum ducumque 

arbitrio instructam, facta inter Poly- iiumerum auctum, sed pliires unicui- 

biuni et Livium ab eo varie discerp- que ordini, sub unoquoque ductore, 

turn coniparatione, inspeximus. Sed niilites assignatos, is facile vel ex 

Auctor ipse hoc loco quinque millium Tacito refelletur; apud quem, in 

legiones a se descriptas profitetur ; quinque ant amplius militum legione 

nee spectato more n)ilitije qui a Sci- (quales hand dubie Capsaris, et se- 

pione servatus Punico bello 2. juxta qnentiaetate) pristinnm in unoquoque 

Polybiiim, sed eo qui circa liujus cum ordine retentum numerum, liquet, 

Latinis belli tempora obtinebat ante sexagenorum nempe. Lib. cjuippe 

annos ferme 130. Quo discriroine Annal. i. de seditione legionum infe- 

ob>ervato, nescio quid mibi in men- rioris ad Rlienum exercitus agens, 

tem venit, quod huic loco, servatis ' repente lympbati,' inquit, 'disiric- 

maxima ex parte Livii verbis, expli- tis gladiis in centuriones iiivadinit.' 

cando, non pro certo proferam, ve- Tum, ' prostratos verberibus mul- 

runi eruditis liomiuibus offeram exa- cant, sexageni singulos, nt numerum 

minandum. Itaque, etsi et ante et centurionum adacquarent.' Unde 



LIB. VIH. GAP. 8. 



11-23 



tantum ex Latino delectu * adjiciebatur, qui ea tempestate 
hostes erant Romanis, eodemque ordine instruxerant aci- 



NOT.E 



est qiind Lipsiiis coarniiatur, qui, 
cum viilgo legatur ajnid Nostrum, 
Ordo sexagenos milites, duos centurio' 
nes, vexillarium unum habebat, recte 
qiiidem emfndat, et duos centurionem 
et vexillariiiin ; at in eo, ni fallor, hal- 
liicinatiir, quod illud el c/uos ad milites 
refert ; ciini inea sententia leferen- 
diiin sit ad centurionem et vexillarium, 
deleto Tip unum, quod videtnr ex ul- 
limis literis anterioris vocis vcxilln- 
rium inepsisse : qua ratione duo lii, 
quorum alter ductor, alter quasi duc- 
tor, extra numeruui liabebunlur. 
His ita constitutis, si unicuique ordi- 
ni milites GO. attribuantur, duo in 
manipulo quolibet ordines efficicut 
numerum 120. militum. Sichastato- 
rum manipuli quiiideoim (qiiot nu- 
meranlur a Livio) peditum 1800. nu- 
merum dabunt. In quibus si per siu- 
gulos mauipulos viceni leviter armati 
computentur, (prout ponuntur ab 
Auctore,) fient leves 300. supereruut 
hastati gravis armaturae 1500. prin- 
cipum deinde, qui ouines scutati, et 
gravis armaturae, nullo admixto veli- 
te, quindecim niauipuli reddent mili- 
tes 1800. ita ut antepilaui triginta 
manipulis suis impleant numerum 
3G00. peditum. Jam subsignntorum 
(qui generali nomine pilani et triarii) 
quindecim ordines nuinero cum Li- 
vio. Verum ex ejus narratione, tan- 
quam intrusura, ac perperam itera- 
tum, nomen vexillum expungo post 
Lipsium, propter evidentissimas ra- 
tiones ex hoc ante adductas. Et in 
singulis liujus teniae classis ordini- 
bus tresquidem partes admitto; sed 
cum Turnebo de prime tantum puto 
intelligendum quod subjicilur, tribus 
ex vexillis constabat ; 180. homines e- 
rant : ubi Auctor custodite hotnines 



dixit, non milites, aut pedites; ut 
indicaret, hoc numero inchidi centu- 
riones, signitercsque ; milites autem 
180. duntaxat fuisse. Pro co ergo 
quod vulgo scribitur, insulse plane, 
meritoque rejicitur a Lipsio, ut vi- 
dimus, Earum (partium supplet idem 
Lips.) unamquamtjue primutn pilum co- 
cabant, rescribo levi mutatione, Eo- 
rum (ncmpe ordinum) unus, quern pri- 
vium piluni vocabant, tribus ex vexillis 
constdbat. Revera enim primus cen- 
turio triariorum primipilus proprie, 
sive primi pili centurio appellabatur. 
Itaque in primo ordine tertii hujus 
corpoiis, cui atriariis nomen, fuerunt, 
opinor, ex Livii mente, triarii proprie 
dicti GO, sub suo vexillo, rorarii tot- 
idem, atque accensi, sub vexillis qui- 
que suis. Verum hie ordo ceteris 
ejusdem tertii agminis ordinibus nu- 
merosior erat, quod in re trepida 
primus ad certandum consurgcre de- 
beret. Et in hoc toto agmine unum 
cuique velitum generi vexilhim suf- 
fecisse, coUigi ex Polybio potest, qui 
proprios ipsis duces nullos assignat, 
quia sparsim procurrendo diniica- 
bant, et gravis armaturae centurio- 
nibus inter praeliandum parebant, 
prout cuique manipulo aut ordini ap- 
plicabantur. Ceteros autem hujusce 
tertii corporis ordines, quamvis in 
tres partes, sive genera, distributi 
essent, non tainen receptum mani- 
pidorum numerum excessisse, suadet 
quod saepius in hac re laudutus iaii- 
dandusque Polybius affirmat, triari- 
orum, qui praecipui in hoc agmine, 
miuorem semper quam hastatorum, 
aut principum, numerum fuisse ; ut, 
ne aucto quidem legionarionim reli- 
quorum numero, ultra solitum sex- 
centorum numerum crescerent ; a 



1124 



T. LI VI I 



em: nee vexilla cum vexillis tantum, universi liastati cum 
hastatis, principes cum principibus ; sed centurio quoque 
cum centurione/ si ordines turbati non assent, concur- 
rendum sibi esse sciebant. Duo primipili "^ ex utraque 
acie inter triarios erant: Romanus corpoie haudquaquam 
satis validus, ceterura strenuus vir peritusque railitiaj : La- 
tinus viiibus ingens bellatorque primus ; notissimi inter se, 
quia pares semper ordines duxerant."? Romano, baud sa- 
tis fidenti viribus, jam Romae permissum erat ab consulibus, 
ut succenturionem sibi, quern vellet, legeret, qui tutarctur 
cum ab uno destinato hosle. Isque juvenis, in acie obla- 
tus, ex eenturione Latino victoriam tulit. Pugnatum est 
baud procul radicibus Vesuvii montis,^ qua via ad Vese- 
rim '' ferebat. 



tiiram, iit solet, pro Mss. lectione verulitat.' Strnlh.—^ ' Adniodiim anidet 
Gronovii conjecluraj centurio, quocum eenturione.' Stroth. — 9 Vul". dux- 

crunt. " 

NOT^ 

quo aiijunctos triaiiis sive lorarios, bus. Ex qnibus adliuc nihil velat 

sive accensos, non abliorrnisse,nemi- deduci vicenos, ut indicatus a Poly- 

iii non credibile, ut speio, videbitnr. bio, tanquani perpetuus Iriariornm 

Sic in unaquaque tertia bornm qua- COO. numerus ad ungiicui servetur. 

tuordeciui tertiai classis ordinum Quinis 7nillibus] Imnio hisce tem- 

parte erunt pedilps 40. atque in his poribus quaternis, ut recte Lipsius et 

omnibus tiiaiii 5G0. parique numeio Gronovius. J. Clericus. 

turn lorarii, turn accensi : in totuni e Ex Latino dclectu] Sociorum, qui 

pedites divpisi geneiis 1680. qui si et ipsi suas in legiones distribuii, 

cum 180. niiliiibus piimi ordinis con- par numerus erat pedilum, equi- 

jungantnr, efficient niilites 18G0. Hi tum duplo, ahquando etiam triplo 

vero adjecti ad 3G00. antepiianos, major. 

dabuiit servata Polybiana proporti- ' Duo primipili] Unus in uno quo- 
one, pedituni 5-lGO. legionem. Quse que exercitu, duo in adveisis duo- 
tanien quinque milliuui non male di- bus. 

ritiira Nostro ; siquidem, quam Lip- s Vesuvii ynontis] Mons Vesuvius 

sins quatuor miilium appellat, ex ip- qui prius Vesevus, et Gracis poste- 

siusmet accurata coniputatione, mi- rioribus Beafiws, circa quem a^er 

nor 4340. non fuit. CJuodsi admixti Phlegraeus, ex Diod. I. iv. in Campa- 

bastatis veiites 300. dicanlur ex ro- nia est, quae nunc Terra Laboris, ad 

rariisaccensisque, corpori triariorum ortum Neapolitana; civitatis : agris 

insertis, detracti sub inilium praelii, vineisque olim cultus excepto ver- 

iiti non improbabiliter did possunt, tice ; hodie sterilis ob crebra incen- 

jam legio haec, quinque millenaria dia, quae flamnias cineresque ^tnae 

dicta, major non erit 5160. pediti- instar eructando identidem spargit. 



LIB. VIII. CAP. 9. 1125 

9. Romani consules prius, quam educerent in aciem, im- 
molaverunt. Decio caput jocinoris '° a lamiliari parte' 
caesura aruspex dicitur ostendisse ; alioqui acceptam Difs 
hostiam esse : Manlium egregie litas.se. ' Atqui bene ha- 
bet,' inquit Decius, ' si ab collega litatum est.'" ^ Instructis, 
sicut ante dictum est, ordinibus, processere in aciem. Man- 
lius dextro, Decius la3vo cornu prajerat. Primo utrimque 
aequis viribus, eodem ardore animorum gerebatur res : 
deinde ab Icevo cornu hastati Romani, non ferentes im- 
pressionem Latinorum, se ad principes recepcre. In hac 
trepidatione Decius consul M. Valerium magna voce incla- 
mat : ' Dcorum/ inquit, ' ope, Valeri, opus est. Agedum, 
pontifex publicus populi Romani, prtei verba, qiiibus me 
pro legionibus devoveam.' Pontifex eum togara prsetex- 
tam sumere jussit, et, velato capite, raanu subter togam ad 
mentum cxerta, super telura subjectum pedibus stantera 
sic dicere : * Jane, Jupiter,' Mars pater, Quirine, Bellona, 
Lares, Divi Novensiles,"" Dii Indigetes, Divi, quorum est 



10 A\,jecinoris, — 11 Vet. lib. apnd Sigoii. si ab collega prospeie litatum est. 

NOT/E 

Itali vuigo vocant Monte di Sotnma, victimae in diias partes dividebat, 

a proximo ejus noininis oppido : familiareiii et Iiostileni : iit ex ilia 

nostri veterem appellationeni reti- eventus sues, ex hac hostium fata 

nent, Le Vesuve. colligereiit. Caput atitem initium 

•' Ad Veserim'] Castellum fait ant tibrarnm in jecore fiiisse conjicit. 

oppidmn sub Vesuvii montis radici- Turnebus 1. xi. c. 27. Adv. Hue 

bus, quo via publica ducebat ab urbe spectat ilhid Lucani 1. i. 'Ecce videt 

Capua. Auctor de Viris Illustribus capiti tibrarnm increscere nioleni : 

fluvium facit, sed sobis. Ex Nostro Alterius capitis pars a>gra et niarci- 

hic, et lib. x. itennpie ex Cic. ac Va- da pendet. Pars micat.' 

lerio Max. perspicuum est loci nomen '' Si ab collega litatum est] Quid 

fuisse. Nee Capuam inter et Vesu- sibi voluit Sigonius, cum prospeie iu- 

vium amnis alius preeter Claniui ac seruit, contra fidem melioruni codi- 

Sebethtini Veteribns cognitos. Clu- cun. ? quasi non ipsum per se litandL 

verius locat non procul eo loco ubi verbum prosperum sacrificium signi- 

hodie Somma. Memoratur quideni ficaret : quod Graecis est KaAXiepuv, 

Veteribus amnis Veresis, sed in La- ut Gron. notat. 

tio. ' Jane, Jupiter] En formnlcim sese 

' Caput jocinoris a familiari parte] pro patria devovendi. 

Verba sunt aruspicinae, quae jecur ■" Did Nocensiks] Roinam a Sabi- 



112() 



T. LIVII 



potestas nostrorum hostiumqiie, Diique Manes, vos precor, 
vcneror, veniam pcto feroque," uti populo Romano Quiri- 
tium vim victoriamque prosperetis, hostcsque populi Ro- 
man! Quiritium terrore, formidine, morteque afficiatis. Sic- 
ut verbis nunciipavi, ita pro re publica Quiritium,'^ ° exer- 
citu, legionibus,auxiliis populi Romani Quiritium, legiones 
auxiliaquehostium mecum Uiis Manibus Tellurique devo- 
vco.' Usee ita prccatus, lictores ire ad T. Manlium ji;bet,- 
matureque coUegae se devotum pro cxercitu nuntiare. Ipse, 
incinctus cinctu " Gabino,'' armatus in equum insiluit, ac 
se in medios hostes immisit. Conspectus ab utraque acic 
aliquantoaugustiorhumano visu,'+'''sicut coelo missus pia- 
culum omnis Deorum irae, qui pestem ab suis aversam in 
hostes ferret. Ita omnis terror pavorque cum illo latus 
signa primo '^ Latinorum turbavit ; delude in '^ totam pe- 



— 12 ' Vcrlia populi Ronuini post re puhltca excidisse snspicabatur Groii. Forte 
\ez. ita pro Rom. populo Quiritium.' Rupert. Vid. Not. Var. — 13 Conj. Ru- 
pert. »/>m vel cu/<«.—l4 Conj. J. F. Gronov. lisus. — 15 Coiij. Ernest. ;jr»mrt. 
— 16 Tb in forte deleiidum Bauer, dein pro deinde in conj. Scliaef. 



nis dediicti hi Novensiles, iisqne a 
Tatio rege dicatae. a-des crednntur. 
Alii Novensides vocanf, sive quod no- 
vem, sive quod nove inter Deos re- 
liquos, iis postrenuini additi, sede- 
rent. Piso apud Arnob. novem Deos 
esse creflit in Saliinis apud Treljiam 
conslitiitos. Graniiis Mnsas piitat, 
ibidem. Varro N'ovensiliuin beec no- 



NOTyE 

beneficinm poscere, vel certe habere : 
nt Decins ex (inadam aninii fiducia 
loqui videatnr, quasi dicat graiiain 
banc jam acceptam habeo. 

" Pro re p. Quiritium'] Piitat Gro- 
nov. aliquid excidisse bac formulae 
parte ; lecendnmque hie eliam pro 
rep. populi Rom. Quiritium. 

P Ciuclu Gabino] Eo ciiicln Ronia- 



mina videtnr edere, Laram, Vestam, nos magistratus alque pontifices usos, 

Salutcm, Fortem, Fortunam, Fidem ; cum belli causa sacris operarcntur, 

eodemqiie etiam referre Feroniam, antea observavi lib. v. cap. 46. 

Minervam,itemqueCoiicordiam. Cor- i Augustior humano visu'] Gronov. 

iiificius ex eo nominis ralionem petit, vellet augustior humano, qua loquendi 

quod novitatnm sint preesides. forma usi boni aucloren, jiro augus- 

° Feroque'] Snmitur./mnt/i verbum tior homine: velut Ovid. ii. Fast, 

pro eo quod est, requirere ac postu- * Pulcher et humano major, trabea- 



lare. Ut ' quid res, quid tempus, 
quid causa ferat, tn perspicies.' Cic. 
ad Famii. lib. ep. 7. idem in Pisou. 
* Ita existimabam tenipora reip. fer- 
re.' ' Veniam ferre,' est gratiani et 



que decorus Romulus:' aut salteni 
quoniam vox visu in optimis quibus- 
que codicibus reperitur, potius du- 
ceret, augustior humano visus, id est, 
apparuit major. 



LIU. VIII. CAP. 10. 1127 

nitus aciem pervasit. Evidentissimum id fuit, quod, qna- 
cumque equo invectus est, ibi, hand secus qiiam pestifero 
sidere icti, pavebant : ubi vero rorruit obrutus telis, inde 
jam hand dubie consternatae cohortcs Latinorum f'ugaiu ac 
vastita tern, late fecerunt."^ Simul et Romani, exsolutis reli- 
gione animis, velut turn priraum signo dato cooiti, pugnam 
integraui ediderunt. Nam et rorarii procurrebaut inter 
antepilanos, addiderantque vires hastatis ac principibus ; 
et triarii, genu dextro innisi, uutum consulis ad consurgen- 
dum expectabant. 

10. Procedente deinde certamine, cum aliis partibus 
multitudo superaret Latinorum, Manlius consul, audito 
eventu collegae, cum, ut jus I'asque erat, lacrymis non mi- 
nus quam laudibus debitis prosecutus tam memorabilem 
mortem esset; paulisper addubitavit, an consurgendi jam 
triarii tempus esset : deinde, melius ratus integros eos ad 
ultimum discrimen servari, accensos ab novissima acie 
ante signa procedere^ jubet. Qui ubi subiere, extcmplo 
Latini, tanquam idem advcrsarii fecissent, triarios suos 
excitaverunt : qui aliquamdiu pugna atroci cum et se- 
met ipsi fatigassent, et hastas aut prajfregissent, aut lie- 
betassent, pelierent vi tamen hostem, debellatum jam 
rati, pcrventumque ad extremam aciem; turn consul tria- 
riis, 'Consurgite nunc,' inquit} ' integri adversus fessos, 
memores patriae parentumque et conjugum ac liberorura; 
memores consulis pro vestra victoria morte occumbentis.* 
Ubi triarii consurrexerunt integri, refulgentibus armis, nova 
ex improviso exorta acies, receptis in intervalla ordinum 
antepilanis, clamore sublato principia Latinorum pertur- 
bant.'' Hastisque ora fodientes,* primo robore virorum 

** Turbarunt eos qtd principes sive primi erant inter Latinos in pugna prose- 
quenda. 

NOT^ 

' Fugam ac vastitatem late fecerunt'] lapidationes, qtiasfiignsfeceiit.' Con- 
Ambigna phrasis : posset enim in- tra tamen in fngam conjectos hostes, 
telligi Latinos fiigam et vastitatem vastnm ac desertnni pngn^e locum 
intulisse Komanis, sen fiigae ac vas- reiiqulsse, viilt Livius. 
titatis cansani eis dedisse : Cic. pro « Ante signa procedere] Per inter- 
Do. sua: » Qnas iste turn caedes, qiias valla principum atqiie hastatonim. 



1128 T. LI VII 

coeso, per alios manipulos, velut inermes, prope intacti 
evasere; tantaque csede perrupere cuneos/' iitvix quartara 
partem relinqueient hostium. Samnites quoque, sub radi- 
cibus montis procul instruct!, prasbuere terrorem Latinis. 
Ceterum inter omnes cives sociosque praecipua laus ejus 
belli penes consules fuit : quorum alter omnes minas peri- 
culaque ab Diis superis inlerisque '^ in se unum vertit ; ^ 
alter ea virtute eoque consilio in prailio fuit, ut facile con- 
venerit inter Romanos Latinosque, qui ejus puj^nae memo- 
riam posteris tradiderunt, utrius partis T. JSianlius dux 
fuisset, ejus futuram hand dubie fuisse victoriam. Latini 
ex fuga se Minturnas ^ contulerunt. Castra secundum 
praelium capta, multique mortales ibi vivi opprcssi,'^ raax- 
ime Campani. J3ecii corpus ne eo die inveniretur, nox 
quaerentes oppressit.* Postero die inventum inter maximam 
hostium stragcm, coopertum telis ; funusque ei par morti, 
celebrante collega, factum est. Illud adjiciendum videtur, 
licere consuli dictalorique et praetori,cum Icgiones hostium 
devoveat,'' non utique se,"^ sed quern velit '7 ex legione Ro- 

' Eos, qui Decii cadaver investigabant, nox prcBicnit ; unde factum est, ne 
tunc repcrtum fuerit- 

NOTvE 

' Hastisque ora fodientes] Melius > In se unum vertit] Eleganter Flo- 

nieojndicio in editione IJecharii, //as- rus lib. iv. cap. 14. de hoc Decio : 

tatisque ora J'odienles : tr'isni scilicet ' Diis iVlanibiis se devovit, ut in con- 

Romani pilis ora fodiebant hastato- fertissiina se hostium tela jaculatus, 

rum Latinorum, qui primi oppositi. novum ad victoriam iter sanguinis 

" Perruptre cuneos'\ Cuneus pro- sui semita aperiret.' 

prie in militia est aguien ita instruc- ^ 31inturnas] Vide infra lib. x. c. 

turn, nt, angnstum in fronte, paulatim 21. 

se pandat trigoni seu cunei forma, ^ Mullique mortales ibi vici oppressi'\ 

ut supra ol)servatum. Alias rostrum INIultitudinem hostium indicat, qui, 

et Graece e/j.$o\oi' appellatur. Sed irruentibus in castra Romanis, dum 

hie mallem perrupere cuneo. Est enim alter alterum fugientes urgent, ob- 

niaxime idouea haec ad perrumpen- ruti turba interierunt. 

dum Iiostem forma aciei, lib. ii. c. 50. '' Cum legiones hostiuin devoieaf} Id 

' rupere ciineo viam.' Nisi forte ge- Romanis solemie, ut hostes devove- 

nerali nomine cuneos pro ag»)inibus rent, et voto quasi addicerent Diis 

seu manipulis dixerit Liv. inferis, aliquo e snis certae morti de- 

^ Ab Diis superis inferisque'] Diis voto. Hujus devotionis formulam 

Manibus ita se devovebant, ut supe- Macrobius refert I. in. Saturn, c. 9. 

rorum iram averti a suis putarent. <= Non utique se] Qui ergo Decius 



LIB. VIII. CAl'. 11. 



1129 



mana scripta '* civem/ devovere. Si is homo, qui devotus 
est, moritur, probe factum videri : ni moritur, turn signum 
septem pedes altum,'' aut majus, in terram defodi, et pia- 
culum hostiam '9 caedi.'^ Ubi illud signum delossum erit, 
eo magistratum Romanum escendere ^° fas nou esse. Sin 
autem sese devovere volet, sicuti Decius devovit; ni mori- 
tur, neque suum, neque publicum divinum pure faciet,^ qui 
sese devoverit. Vulcano arma sive cui alii Divo vovere ' 
volet, sive hostia sive quo alio volet, jus est.^ Telo, super 
quod stans consul precatus est, hostem potiri, fas non est : 
si potiatur, Marti suovetaurilibus ' '' piaculum fieri. 

11. Haec, (etsi omnis divini Immanique moris memoria 
abolevit,+ ' nova peregrinaque omnia priscis ac patriis prae- 



17 Devoveant . . . velint Gionov. Doujat. Crevier. — 18 • Vox scripta, nisi 
rorrn|)ta, certe superfliia est.' Ernest. — 19 ' Ita Mss. per appositionem, vel 
fire^Tjyrjffiu, pro viiljj. hostia: nisi \e'^. piaculo, vel in piaculum, vel piucularem.' 
Kuiiert.— 20 Qxiseiiam edt\.(Jescendere. — 1 Devovere Gionov. Doujdl. Crevier. 
— 2 Esto Crevier.— 3 Olim sulitaurilibus legebatur. 

NOT/E 

hie, ejiisque exemplo filius se dcvo- ? Neque .. .divinum puiefaciet] He- 

vere ? Scilicet quasi Deoniin nionitii, bra-onim more immiinda liabebantiir 



pront cap, 6. supra narratiir. 

<> Ex legione Romana scripta civeyn] 
Alias, scriptum, non peregrinnm f\ 
legione Latiiia. Quod autem legio- 
nem scriptam designat, vnlt, opinor, 
tumultnarios sive subitarios niilites 
excludi. 

« Signium septem pedes altuni] Per 



cadaveia, eoruinque tactu pollui ho- 
mines censebantur : ut et terra cru- 
ore innocentis occisi. Sic apiid Ro- 
manes fiinere pollui domus credeba- 
tur ; quo spectat illud Poetae : ' To- 
tamqueincestatfuiiereclassem.'Idem 
in Devotis morti locum habebat : no- 
de a quovis sacrificio, et re divina, 



signum existimat Sigonius intelligi sive privatini, sive publice facienda 



honiiuis ejus imaginem vera majorem, 
qui devotus, nee mortuus est. Mor- 
tem enim ejus, defosso simulacro, cae- 
saque hostia, suppleri putabant. Gal- 
li ejusniodi simulacra comburebant, 
cum humanae victimae deessent. 

^ Piaculum hostiam [hostia] cffdj] 
Vult hand dubie piaculum hostia cde- 
sa fieri. Verum quid ni piaculo hosti- 
am cadi, id est, ad piaculum, sen ex- 
piandi causa? Certe 'piaculum cae- 
dere,' non facile alibi, opinor, occnr- 
rit. 



arcebantur, nisi praevia expiatione. 

^ Suovetnurilibus] Immolalis sue, 
ove, taiuo. Vide lib. i. cap. 44. 

' Memoria abolevit] Non omnino 
improbabilis emendatio Tan. Fabri, 
qui legendum censet, incuria abolevit, 
et rh memoria natum esse 4k tov mo- 
ris: nilque certius putat. Sed ta- 
meu si abolevit ab abolesco ita acci- 
pias, ut exolevit, nihil erit quod ad 
correctionem confugias ; mens quip- 
pe Auctoris haec satis aperta erit : 
dum nova et externa priscis et patriis 



Delph. et Var, Clas. 



Livius. 



4 G 



1130 T. LlVIl 

ferendo,) hand ab re diixi, verbis quoque ipsis, iit tradita 
nuiicijpataque sunt, reCeire. Romanis post preelium de- 
mura factum Saninites venisse subsidio, expectato cventu 
piigna^, apud quosdam auctores invenio. Latinis quoque 
ab Lavinio auxilium, dum deliberando terunt tenipus,'' vic- 
tis demum ferri cceptum. Et, cum jam portis prima signa 
ct pars agminis esset cj^ressa, nuntio allato de clade Lati- 
norum, cum convcrsis signis retro in urbem rediretur, prae- 
torem eorum nomine Milioaium dixisse ferunt, ' pro pau- 
lula via' magnam mercedem Romanis esse solvcndam.' 
Qui Latinorum pugnte superfucrant, multis itineribus dis- 
sipati, cum se in unum conglobassent, Vescia urbs*" eis 
receptacuhim fuit.^ Ibi in consiliis Numisius impera- 
tor eorum, affirmando, ' conimuncm vere Martem belli 
utramque aciem pari caede prostravisse, victoriaeque no- 
men tantum penes Romanos esse, ceteram pro victis for- 
tunam et illos gercre:-^ funesta duo consulura praetoria, 
alterum parricidio filii, alterum consulis devoti caede; 
Irucidatum cxercitum omnem ; caesos hastatos prin- 
cipesque ; stragem et ante signa et post signa " factara ; 

f Il)Sos quoque Romanos, quoad reliqita, {extra victoria' nudum titulum,) ea sorte 
esse, ut se tanquum rictos habeant. 



4 Lej^endtim monet Tan. Faber incmia afiolevit.— 5 ' Vescia urbs eis recepta- 
ciilumfuit. Siispectnm iiiihi rh eis: uec pejus erit si (lclea«, scribasque, mul- 
tis itineribus dissipatis: quod taiiqiiain ambi^iinni vidtHtur imitasse. Nihil 
'tanieii ausim, aniequam vetus aliqua accedat aiictoiitas.' J. F. Gronov, — 

NOTyE 

prapfenintiir, factuDi esse ut memoria Ausoniim oppidum fiiit Vescia circa 
oinnis divini biimaniqtie niorisextinc- Liriin fluvitim, et citra Mas».icnm 
ta, atque ad nihihim redacta fiierit. monteni, qui nunc Monte Marsico. 
Sic apud Virgil. ' Tanlique aboles- Inde ager Vcscimis ad utramque Li- 
cet gratia facli.' ris ripani, agrum Faleinuin ab ortu 

I* Dum deliberando terunt tempus'\ coiitingens. Longe diversus a Vesti- 

Auxiiiares e Lavinio. iiis Saniiiii latins sumti populis. In 

' Pro paulula via] Poenam scilicet eo agro fuit Sinuessa: cui nibs Ves- 

gravioris ses vitutis sub Romanis sub- cia ad occasum, baud procul INlintur- 

eundani esse ; quod tantillum pio- nis. 

gressi essent aninio ferendi Latinis " Et ante signa et post signa] Lcgi- 

adversus eos ansilii. onis signiim aquila ; mauipulorum 

"' Vescia urbs} Auruncorum, sive perticze cnni ligno transverso in niQ- 



LIB Vlir. CAP. 11. 1131 

triarios postremo rem restituisse. Latinorum etsi pariter 
accisse copiae sint, tamen supplemento vel Latiiim propius 
esse, vel Volscos, quam Romani. Itaque, si videatur eis, se, 
ex Latinis et ex Volscis populis juventute propere excita, 
redituruminfesto exercituCapuam esse;Romanosque, nihil 
turn minus quam praelium expectantcs, nee opinato adventu 
porculsurum.' Fallacibus literis circa Latium no-.neoque 
Volscum missis, quia, qui non interfuerant pugna?, ad cre- 
dendum temere taciliores erant, tumultuaiius undioue ex- 
ercitus raptim consciiptus*^ convenit. Huic agmini Tor- 
quatus consul ad Tritanum° (inter Sinuessam f" Minturnas- 
que*! is locus est) occurrit. Prius, quam castris locus ca- 
peretur, sarcinis utrimque in acervum conjectis, pugnatum 
debellatumque est. Adeo enim accisaj res sunt, ut consuli, 
victorem exercitum ad depopulandos agros eorum ducenti, 
dederent se omnes Latini, deditionemque eam Campani se- 
querentur. Latium Capuaquc ^ agro mulctati. Latinus 
ager, Privernati addito agro, et Falcrniis/ qui populi Cam- 
pani fuerat, usque ad Vulturnura^ flumen, plcbi Ilomanae 



6 ^ \erha. raplim conscrijitus {one glossatoii debentur.' Rupert. — 7 Vet. lib. 

aOTJE 

dnm fere cnicis, adjecto supra orna- clarum oppidiiin maritiiiuim, in T<t- 

mento aliquo. Eipiitibus vexilla sua, la Laboris. Notat liic Si;:onius eno- 

sive (|uadri ad haslas pannuli. HaiC rem, qui apuil Diodorum lib. xvi. ir- 

in agniine anleibaut, in prspliu post repsit: ubi dicunlnr Latini et Cam- 

priniam acieni locabantur. Qui an- paui a Romanis duce Maulio devicti 

tecedebant aquilas, bastati, ni tailor, ad Suessani ; cum sit scribenduni ad 

antesignaui, et prosignaui ; qui se- Sinuessum ; nam Suessa a niari et 

quebantur, triarii nempe, postsignaui loco puguaa reniotior. 

dicebantnr. i Minturnusque] Paulo supra Liris 

o Ad Trifnnum'] Locus fuit, forte a ostium fuere Minturnze, paludibus 

tribus fanis,aut a trium Deoium fauo suis nola?, ubi Marius delituit. Nunc 

dictus, in Auruncoruui regione, qua; ejus urbis vix vestigia supersunf, ad 

Volscos inttr et Cauipanos media, locum ubi Liris scapba trajicitur. 

Erat bic locus ultra Lirim, Sinuessse Vulgo, La Barca di Garigliano. 

quam Minturnis propior, eodem trac- ' Falernttsl In Auriiiicornm Cam- 

tu quo urbs Vescia. panorumque confinio a Massico nion- 

p Inter Siyiitessami Sinuessa, alias te, ad Vulturnuui fluvium, fuit ager 

Sinope, in Ausonum finibus : nunc Falernus, fertililate sua, et praeser^ 

Rpcca di Mondmgone : Ducatus titiilo tim generoso vino, nobilis. 



1132 



T. LI VI I 



dividitur. Bina in Latino jugera, ita ut dodrantem' ex 
Privernati coniplerent," data ; tenia in Falerno, quadianti- 
bus etiam pro longinquitate" adjectis. Extra poenam fuerc 
Latinorum Laureates Campanorumque equites/ quia non 
desciverant. Cum Laurentibus renovari foedus jussum. 
Renovaturque ex eo quotannis post diem decimum ^ Lati- 
narum.^ Equitibus Campanis civitas data: monumento- 

s Inter Latinos incolce oppidi Laurenti, inter Campanos soli equites ab ea mulcla 
immunes fuerunt. 



apnd Sigoii. Lalini Capuaque.— S Vet. lil). apiiil t mid. dccimam. 



nota: 



* Usque ad Vtdturnum] Vnltnriio 
flnmini an ab urbe Vultnrno, qua 
post Capua, nonien inditiini, an con- 
tra, painni constat. Oiitur ex Apen- 
nino, in Sainiiitiuni finil)us, siipia JE- 
6ernian> : liinc AUifas, Venaf'i uni, in- 
de, reccpto Sahato, Casiliiitiin Capua: 
viciiiuni allnit ; atque iiifia Vnltui- 
num castclluni, sen oppidum, Tyr- 
rbeno mari niiscetur. Vul. Vollurno. 

' Dodrantem'] Dodrans ex duode- 
cini unciis, quibus constat libra Ro- 
mana, uoveni coutiuet, sive assis to- 
tius tres quartas paries. 

" Ex Priveriiaii comfderent] Quae 
huie loco ixplanando Glareanns af- 
fert, eoruni vix quicquam stare nieo 
judicio potest. Neque cnim colonos 
in Lalinni Campaniamve deductos 
Livins scribit, nee, si deducti essent, 
ita videntur assignari agri potuisse, 
ut viritiin dareulur jugera duo in 
Latinorum regione, dodrans vero in 
Privernate ; nee dcnique ex agro 
Privernate acceptus quadrans do- 
drantem ex Latino atceptum expleie 
facile potuit. Cum tnim Priverniiin, 
Volscoruni urbs, a proxiniis Latii ve- 
teris finibus non minus quindecim 
millibus passuuin abesset, qui potu- 
ere quadrantes, qui duobus jiigeribus 
deerant ex tarn distantibus locis 
coinpleri ? Complcmentuni itaque, 



ex agro Privernate, non in singnlo- 
rum portionibns intelligendinn, ut 
unusquiscpie hie jugerum cum se- 
niisse, alibi dimidiatum jugei nni (to- 
tius agri sui quadranlem) baberet : 
sed in portionibns integris eorum, 
qnibns ager Latinus ad duo jugera 
capienda non sufficertt. Ita scilicet, 
ut si forte quaternis civitim millibus 
agri hac in parte assignandi forent ; 
tcr milkni in Lalinoium, milltni in 
Privernatium regione sua (jnisquc 
duo jugera Integra acceperint. 

" Pro longinquitate} Quod longins 
ab urbe Roma dislarct Falernns ager, 
qnam Laiinus : idcirco non tantnm 
tria jugera in Falerno singulis assig- 
nata, pro binis in Latino ; sed prae- 
terea quarta pars jngeri. 

>■ Post diem decimum Lalinarum'^ 
Feriae Latinae celebrabantur vii. Ka- 
lend. Maias, id est, 27. Aprilis, ex 
iiistituio Tarquinii Snperbi, ut esset 
communis 50. Latii populorumque 
in fcedus receptorum mercatus, ubi 
annuatiu) sacris conmuinibus frue- 
rentur, ac simni epnlareniur. Qua 
de re Dionys. lib. iv. His feriis dies 
tantuni unus a Tarqiiinio dicatiis fue- 
rat : alter eo pulso a popnlo addi- 
tus ; tertius ex Senatusconsullo ob 
reconciliatam plebem : deinde quar- 
tus quoque adjectus. An bic deci- 



LIB. VHI. CAP. 12. 1133 

que lit esset, aeneam tabulam in aede Castoris Romaj fixe- 
runt. Vectigal quoqiie eis Canipanus populus jussus pen- 
dere in singulos qiiotannis (lucre autem mille et sexcenti) 
denarios nummos quadrlngenos quinquagenos.^ 

12. Ita bello gesto, praemiis pcenaque pro cujusque me- 
rito persolutis, T. Manlius Romara rediit: cui venienti se- 
niores tantum obviam exisse constat ; juventutcm, et tunc, 
et omni vita deinde, aversatam euniexecratamque. Antia- 
tes in agrum Ostiensera, Ardeatem, Solonium^ incursiones 
feceriint. Manlius consul, quia ipse per valeludinem id 
bellum exequi nequierat, dictatorera L. Papirium Crassum, 
qui turn forte erat prajtor, dixit : ab eo magister equitum L. 
Papirius Cursor dictus. Nihil memorabile adversus Antia- 
tes ab dictatore gestum est, cum aliquot menses stativa in 
agro Antiati habuisset. Anno insigni victoria de tot ac tam 
potentibus populis, ad hoc consulum alterius nobili morte, 
alterius sicut truci, itaclaro ad memoriam, imperio, succes- 
sere consules* Ti. ^milius Maraercinus et Q. Publilius 
Philo ; neque in simileni materiam rerum, et ipsi aut suarum 
reruni, aut partium '' in re publica magis, quam patriae, me- 

\OTJE 

mus renovandi cum Laiirentibiis foe- quadragenos quinos denarios inipera- 

deiis dies a primo, an a postiemo tos in pliiribiis codicibus legi testa- 

Feriariiiii iiiimerandi)s sit, non satis tur, qiiod et Becliariiis spqiiitnr. Qua 

expiicat Livius. rations ad decimani partem redige- 

^ Denarios nummos quadringenos tur summa ilia annua. Sed ad iinum- 

quinquagenosl Nondiira signatnm erat quenique equitem exiguufii quid sub- 

Koinae argentum. Forte apud Cam- sidii ex ejusmodi veetigali redibit ; 

panosjam turn in usu denarii : quo- vel si cum Budaeo decem denarios 

rum, opinor, pretium Livius ad tem- pro singulis aureis hodierno pretio 

poris sui rationem retulit : quo dena- uumeremus. Fiet enim equiti cuique 

rius sexdecim assibus semuncialibus pensio libraruni viginti quinque cum 

ffistimabatur, respondebatque fere tredecim assibus. 

dracbniae Atticee : nee multum Re- Denarius nummos 450.] Si denarii 

gales Hispanicos pondere supera- decem ex calculo Gronoviano confe- 

bat, ut nostrae monetae octo circiter cerunt 3. florenos, summa erit 135. 

asses pensaret. Hac ratione erit florenorum. J. Clericus. 

liaec summa 180. libris nostratibus * Ostiensem, Ardeatem, Solonium'] 

Irdud multum inferior: sic niiile sex- Hsec omnia in Latio, vicinisve Rutu- 

centis equitibus pendendae fueiint a lis : et alibi singula explicui. 

Campanis 288000. librae annua?. Gla- * A.U. C. 414. 

reanns in singulos equites nonnisi "^ Suarum rerum, aut partiumJi /Emi- 



11'34 T. LI VI I 

mores. Latinos, ob irani agri amissi rebellantes, in campis 
Fenectanis 9 <= fuderiint castrisque exuerunt. Ihi Publilio, 
cujiis ductu auspicioqiie res gesta? erant, in deditionem ac- 
cipienfe Latinos populos, quorum ibi juvenilis caesa erat, 
yEmilius ad Pedum '^ exercitum duxit. Pedanos tuebatur '° 
Tibnrs, Pra?nestinus Vcliternusque popuhis : venerant et 
ab Lavinio " Antioque auxilia. Ubi cum prteliis quidem 
superior Romanus esset, ad urbem ipsam Pedum castraque 
sociorum populorum, quae urbi adjuncta erant, integer la- 
bor restaret; bello infecto repente omisso, consul, quia 
collega? decrcttim triumphum audivit, ipse quoque triumphi 
ante victoriam flagitator llomam rediit. Qua cupiditate 
offensis'^ Patribus, negantibusque, nisi Pedo capto aut 
dedito, triumphum, hinc alienatus ab senatu ^milius sedi- 
tiosis trihunatibus similem deindeconsulatum gessit. Nam 
neque, quoad tuit consul, criminari apud populum Patres 
deslitit, collcga haudquaquam adversanlc, quia et ipse de 
plebe erat: (materiam autem pra'bebat criminibus ager in 
Latino Falernoque agro '' ' maligne piebei divisus :) et, post- 
quam senatus, finire imperiura consulibus cupiens, dictato- 



9 In VI. M>s. Ferenlnnis. Doiijatius emend. Ferentinis, et Cliiver. Iial. 
ant. c. 4. p. 9C.5. Pedanis. — 10 Tuehanlnr Gronov. Uonjat. Crevier. — 11 Alii 
legunt Laniii'jo. — 12 Vuig. ojfeHsus. — 13 Maiit J. F. Gronov. deleie Tb og-rw. 

NOT.E 

lias nobilitatis, Publilins plebis partes bns lib, i. c. 31.) campos Ferentinos le- 

amplexi ; sui (]iiisqiie coniniodi, po- geieniiis. 

tins qnani pubiici stndiosos se piae- '' Ad Pedum'] Vide lib. ii.c. 39. 

buernnt. "^ Ager in Latino Falernoque agro] 

*= In campis Feneclanis] Alias, Se- Illiid agro facile absque sensns dis- 

nectanis: utrnnique sibi ignotuni pro- pendio abesse posse agnosco cum 

fitetur Glareanus. Cogital)ani nuni Gronovio et Fabio ; sic enini dicitiir 

legenduni esset Faustianis, qui agri ' in hostico,' et 'in Hernico ;' et in- 

Falerni pars; ant Fregellanis, ve\ Se- lelligitnr solo, vcl agro: quod eo 

tinis, qui in Volscis, et Priverno magis liic valeret, quod agri nonien 

proximi: sed haec lt>ca extra Latium pr*cedit. Quia tamen fatenle ipso 

vetiis, et nom'imi A Fenectanis sive iSe- Gron. neque veteres libri excludunt, 

nectanis nimiuni difFerunt. Ferentini et priore loco intelligitiir pars ilia 

et regione et literis minus distant, si agri, (juee cuique assignata ; posteri- 

ab aqua et luco Ferentinae, ubi Lati- ore universum illorum populorum 

noruiu comitia habebantur, (de qui- territorium nihil vetat retineri. 



LIB. VIII. CAl'. 13. 



1135 



rem tulversus rebellantes Latinos dici jussit, ^niiliiis, cu- 
jus turn fasces '"^ erant/ collegam dictatorem dixit: ab eo 
magister equitum Junius Brutus ^ dictus. Dictatura po- 
pularis'J et orationibus in Patres criminosis fuit, et quod 
tres legeg secundissimas plebei, adversas nobilitati, tulit : 
unam, ut plcbiscita omnes Quirites tenerent : '' alteram, ut 
legum, quae comitiis centuriatis ferrentur, ante initum suf- 
frngium Patres auclorcs ficrcnt : ' tertiam, ut alter utique ex 
plebe, cum co ventum sit, ut utrumque plebeium consulem 
fieri liceret/'''' censor crearetur. Plus eo anno domi accep- 
tum cladis ab consulibus ac dictatore, quam ex victoria 
eorum bellicisque rebus foris auctum imperium, Patres 
credebant. 

13. Anno insequenti,* L. Furio Camiilo, C. IMaenio con- 
sulibus, quo insignitius'7 omissa res yEmilio, superioris 



Vi<l. Not. Var. — 14 Vef. lib. apud Sigon. cut tumfasces. — 15 Legit Sigon. 
Dictator popularis. — IG Vid. Not. Var. 



NOT a: 



^ Cvjus turn fasces erani] Lib. ii. 
r. 1. dictum est, fasces sive secures, 
insignia imperii, penes nnnm e con- 
suliliiis per vices ftiisse ab ipso Bruli 
tempore. 

Ciijus turn fasces eranti Vicibus, 
nenjpe, conMilibiis pr.Tferebantur. 
Vide lib. ii. c. 1. et infra I. ix. c. 8. 
et Henr. Uodweiliim ad Acta Diur- 
na senatns et popiili, ul)i sa>pe men- 
tlo fit consiilis penes quern erant tas- 
ces. 

s J unius Brutus] Scjeva cognomiue, 
non a Brnto primo consule, ejusve ex 
stirpe ; sed plebeius, ut et ceteri qui 
posthdc eo nomine : quamvis M. 
Brutnm Cic. per adu)alionein ab eo 
consule deducat. 

■' Ut plcbiscita omnes Quirites tene- 
renf] Quae plebs sola per tribuuuni 
suum sciveiat, ea solam plebeui ob- 
strictam initio tentbant : liiiic dis- 
cordice seinina j quibus extinguendis 



cautum, ut ab omnibus civibus, nee 
minus a patriciis quam a plebeiis, ea 
servarentur. Id Livius Publilio Pbi- 
loni dictatori de plei)e nunc ascribit. 
Venunidjam antea sanxerat M. Ho- 
ratius consul, sedandae secession! in 
Aventinum an. 303. ut vidimus lib. 
III. c. 95. Id nova lege firmavit 
postea Q. Hortensius dictator seces- 
sione in Janiculum an. 467. 

' Ante initum suffrugium Patres auc- 
tores Jierent] Antea leges in populi 
comitiis latae ita valebant, si accede- 
ret senatus auctoritas ; unde appare- 
bat senatum potiorem esse : nunc 
constitutum, ut auctoritas senatus 
legem praecederet, quam delude po- 
pulus jubere, aut rejicere posset. 

k Ut utrumque plebeium consulem fie- 
riUceret] De utroque consule plebeio 
lata lex an. 414. supra lib. vii. c. 42. 

* A. U. C.415. 



J 136 T. LIVII 

anni consnli, exprobraretur, Pedum armis virisque et omni 
vi expugnandum ac delendum senatus fremit ; * coactique 
novi consules, omnibus earn rem praeverti,' '^ proficiscuntur. 
Jam Latio is status erat rerum, ut neque bellum neque 
pacem pati possent. Ad bellum opes deerant : pacem ob 
agri ademti dolorem aspernabantur. Mediis consiliis stan- 
dum videbatur, ut oppidis se tenereut ; ne lacessitus Ro- 
maims causam belli liaberet; et, si cujus oppidi obsidio 
nuntiata esset, undique ex omnibus populis auxilium ob- 
sessis ferretur, Neque tamen, nisi admodum a paucis po- 
pulis, Pedani adjuti sunt. Tiburtcs Praenestinique, quo- 
rum ager propior erat. Pedum pervenere. Aricinos Lavi- 
niosque '9' et Veliternos, Antiatibus V'olscis se conjungen- 
tes, ad Astura? flumen '" Maenius, improviso adortus, fudit. 
Camillus ad Pedum cum Tiburtibus, maxime valido exer- 
citu, majore mole,* quanquam aeque prospero eventu, 
pugnat. Tumultum maxime repentina inter praelium crup- 
tio oppidanorum fecit : in quos parte exercitus conversa, 
Camillus non compulit solum eos intra moenia, sed eodem 
etiam die, cum ipsos auxiliaque eorum perculisset, oppi- 
dum scabs cepit. Placuit inde, jam majore conatu animo- 
que ab unius expugnatione urbis ad perdomandum Latium 
victorem circumducere exercitum. Ncc quievere ante, 

* Scnatus censet cum fremitu. 

' Hoc itegotium untepuiure ceteris omnibus, 

* Vi atque apparatu mujuri. 



17 Vet. lib. apiid Sigon. insig^wii/s. — 18 Qtitei it Rupert. ' nonne legendum 

NOTyE 

' Laviniosque] Cum aiitea csset, ruin agniin Poiiitiniim irrigat : a 
Lanuvinosque, ita ex Capitoliiiis lapi- Vernigine, per Siicssam Ponietiani, 
dibus (iibi (le triiiiiiplio Mjeiiii) lesti- ac tres Tabernas iiifluen» iu mare 
ttiit Sigoiiins, qui plura inter Lavini- Tn^^cuin sex fere niiilil)us ultra Anti- 
uw et ia/»uu«m discriniina obseivat : inn Prouiontoriinn. In ostio est in- 
de qiiibus nus lib. i. c. I. sula, cum vico ; ibiqiie olin) Cicero 
" Ad AsturcE Jlumeii] Non aliud villaui liabnit : ubi a M. Antouii sa- 
huic fluvio nomen qusrenduin. Stu- tellitibus est interfectns. Locus Au- 
ras corrupte quibusdam: aliis cum viusque nonicn retinent in Campania 
Salura palude confunditur. Volsco- Romana. 



r.iB. VIII. CAP. 14. 1137 

qiiam, expngnando aut in deditionem accipicndo singulas 
uibes, Latium omne subegere. Praesidiis inde dispositis 
per recepta oppida, Romam ad destinatum omnium con- 
sensu triumphum decesseie. Additus triumpho honos, ut 
statuiB equestres eis, rara ilia aetate res, in foro ponerentur. 
Prius, quam comitiis in insequentem annum consules roga- 
rent, Camillus de Latinis populis ad senatum retulit, atque 
ita disseruit: * Patres conscripti, quod bello armisque in 
Latio agendum fuit, id jam Deum benignitate ac virtule 
railitum ad finem venit. Ca^si ad Pedum Asturamque sunt 
exeicitus hostium; oppida Latina omnia, et Antium ex 
Volscis, aut vi capta, aut recepta in deditionem, pra?sidiis 
tenentur vestris. lleliqua consultatio est, quoniam rebel- 
lando sa^pius nos solicitant, quonam modo perpetua pace 
quietos obtineamus. Dii imniortales ita vos potentes hujus 
consilii fecerunt, ut, sit Latium deindc, an non sit, in vestra 
manu posuerint. Itaque pacem vobis, quod ad Latinos atti- 
net, parare in perpetuum, vel saeviendo, vel ignoscendo, po- 
testis. Vultis crudeliter consulere in deditos victosque? licet 
delere omne Latium, vastas inde solitudines facere, unde 
sociali egregio exercitu per multa bella magnaquesaepe usi 
estis. Vultis exempio raajorum augere rem Romanam, vic- 
tos in civitatem accipiendo? materia crescendi per summara 
gloriam suppeditat. Certe id firmissimum longe imperium 
est, quo obedientes gaudent. Sed maturate opus est, quic- 
quid statuere placet. Tot populos inter spem metumque 
suspensos animi habetis : et vestram itaque ^° de eis curam 
quam primum absolvi, et illorum animos, dum expectatione 
stupent, sen poena, sen beneficio, praeoccupari oportet. 
Nostrum' fuit efficere, ut omnium rerura vobis ad consulen- 
dum potestas esset : vestrum est decernere, quod optimum 
vobis reique publicae sit.' 

14. Principes senatus relationem consulis de summa re- 
rum laudare ; sed, cum aliorum causa alia esset, ita expe- 



pravertere?' — 19 Al. Lanuvinosque. — 20 Qnidain vett, libb. utiqite. — J Ad« 
duut enim Grouov. Doiijat. Crevier, 



1138 



T. LIVII 



diri posse consilium, dicere, ut pro merito cujusque sta- 
tueretur, si de singulis nominatim referrent populis. Rela- 
tum igitur de singulis decretumque. Lanuvinis" civitas 
data sacraque sua reddita cum eo, ut aedes lucusqne iSos- 
pitajJunonis communis Lanuvinis municipibus cum populo 
Romano esset. Aricini Nomentanique et Pedani eodem 
jure, quo Lanuvini, in civitatem accepti. Tusculanis ser- 
vata civitas,° quam habebant; crimenquere])ellionis a pub- 
lica fraude in paucos auctores versum.' In Veliternos, ve- 
teres cives Romanos,'' quod toties rebellasscnt, graviter sae- 
vitum : et muri dejecti, et senatus indc abdiictus, jussique 
trans Tiberim habitare : ^ ut ejus, qui cis Tiberim deprehen- 
sus esset, usque ad mille pondo ' clarigatio esset,^ nee prius. 



' Perduellionls crimen pnucis auctoribus fuit imputatum, ne in publicum fraudi 
ac damno esset, 

NOT/E 

■* Limuvinis'] De his ct seqnentibus » Clari^/dio esset] Clnrigandi ver- 

popiilis ant oppiilis dictum siiis Jo- bum proprie significat res clara voce 

cis, repetere, et non redditis belliim in- 

" Tusculanis servuta civilas] Data dicere. Quo facto res corporaque 

eis civitas fuerat an. 375. ex Sigon. liostiiim oapere jus fasque est: on a 

post Cainilli trii>unatiiiii milituin G. droit de represaiiles. Hie aiitem cZari- 

Vide supra, lib. \ i. cap. 2G. gatio accipi videtnr pro deiinntiatione 

P Veliternos, veteres cices Romnnos] Veliternis facta, fore ut eos, ubicnm- 

Velitras coloni ab urbe missi fuerant que cis Tiberim reperti esseiit, com- 

an. 259. A. Virginio, T. Velurio coss. prehendere cuivis liceret, indicia 

supra lib. ii. rap. 31. Aucius biennio mulcta mille pondo in comprehensos. 

post eorum numerus, coss. T. Gega- Budaeus posterioribus annotationi- 

nio, et P. Minucio ; eod. lib. cap. bus in Pandectas, et Turneb. in Adv. 

34. nomine clarigationis inteiligi osten- 

1 Trans Tiberim habitare] Exilii lioc dunt jus homiiiis preliendendi ahdii- 

genus fuit onm quadam infamia? spe- cendiqne, quod ar'5po/\7/i|/i'ai/ Graeci vo- 

cif, ut observat Turn. lib. XXIV, Ad- cant. Hanc clarigationem plerique 

vers, cap. 43. ideu) cum pigneratione esse vnliint : 

' Usque ad mille pondo] .IJlris mille alii pignerationeni reruni, clarigatio- 
librae Romano poudere (jiiid sunt nisi iiem magispersonaruni,preliensionem 
mille asses aeris gravis, nostro nunc respicere; quaj lamen solula pecunia 
pretio librae Turonicae fere 673. Sed sen poena indicia cessaret : ita ut 
non pauca exemplaria, pro usque ad hxc, avSpoXri^ia sit respectu hominis 
mille pondo, hiibeni usque ad mille pas- capti ; et niliilomiuus respectu re- 
swum: quo nolaretur spatium cis vel demtionis et solutie pecunias pigne- 
ad Tiberim, ultra quod versari Veli- ratio tiici possit. 
ternis non licuerit : pecuniie taxatio- Clarigatio] Vox obscura a tempore 
lie praetermissa, quasi re satis uuta. Quintiliaui, ut testatur Inst. lib. vii. 



LIB. VJII. GAP. 14. 



1139 



quarn aeie peisoluto, is, qui cepisset, extra vincula captuni 
haberet. In agrum senatorum'coloni missi: quibus ascrip- 
tis, speciem antiquee frequenlia? Velitras receperunt. Et An- 
tium nova colonia" missa cum eo, ut Antialibus permittere- 
tur, si et ipsi ascribi coloni vellcnt.'" Naves inde longae 
abactae, interdictumque iiiari Antiati populo est, et civitas 
data. Tibuites Pra^nestinique agro mulctati, neque ob 
recens tantum rebellionis, commune cum aliis Latinis, cri- 
men, sed quod, toedio imperii Romani, cum Gallis, gento 
efferata, arma quondam consociassent. Ceteris Latinis 
populis connubia commerciaque et concilia inter se ademe- 
runt.*'' Campanis, equitum ^ ^ honoris causa, quia* cum 
Latinis rebellare noluissent, Fundanisque ^ et Forraianis,'' 

"' Hoc addito, id Ikeret veteribus incolis, cum recentibus nomen dare, et in 
colonoTum numerum reftrri. 



2 Conj. Rupert, ademta.—^ Vulg. Campanis equitibus. Vid. Not. Var. — 
4 ' Al. 'jtii pro quia; qiioil aiiideie potest coll. c. 11. extr. Sed malim ante 
9«ja iiiseieie et cum Dukeio, veliic, iit duplex atferatiir ratio, sensusque sit : 
et quia nunc cum Latinis ob iram amissi agi i rebellare noluissent.' Rupert. 

NOT/E 

cap. 3. Videlur liic esse denuntiatio mancipationem, stipulationeni, alia- 

clara voce facta, ne Tibeiim trans- que Quiritium juris propria ; quae 

irent, sin minus mulctam mille pondo Latiiiorum aliqnibus antea concessa 

zerls gravis solverent. J. Clericus. cum < ivitate, nunc iisdem adenita in 

' In agrum senatorum] Senatoribus pcenaui fuerint. Nee aliud de jure 

Veliternis exulare jussis, eorum agri connubii ailemto censuerim. 

vacui, divisi civibus Rom. nunc ter- y Campanit, equitum] Jam dixerat 

tiiim in earn coloniam missis. iiis datam civitatem ; nunc addit, sine 

" Antium nova colonia'\ Jam ab anno snffragio. 

U. 280. deducta in banc Volscorum ^ Fundanisque] In agro Aurunco- 

nrbem colonia fuerat, Tib. /Emilio. rnm Caecnbo, inter Tarracinam et 

Q. Fabio coss. lib. iii. cap. 1. Formias, finviosque Ufentem et Li- 

* Connubia commerciaque et concilia rim, Fundi oppidum sitiim est via 

inter se ademeruiU] Latinis interdici Appia; unde lacn> Fuiidanus inmare 

facile potuit ne concilia inter se lia- se exonerans. Primus hie regni Nea- 

berent, quibus de totius Latii rebus politani locus occurrit Roma Neapo- 

in commune consultarent. At ne in- lin petentibus. Vulgo, Fondi. 

ter se commercium, id est, emendi » Et Fnrmianis] Fundos inter et 

vendendique invicem jus habertnt Minturnas, relicta ad dextram Caie- 

vicini, qua ratione probiberi potue- ta, se ofFerebant Formiap, sive Hor- 

rinf, noil satis capio : nisi connneriii niiiP, et ips<e in Aumncis, ubi fabu- 

nomine intelUgauiUS jus Romano mo- losns LiEStrygonum rex Antijibates 

re contrahendi, per uexum puta, sedtni habuisse scribitiir ab Honiero. 



1140 



T. LIVII 



qiiod per fines eornm tuta pacataque semper fuisset via, 
civitas sine suftVagio data.'' Cumanos Suessulanosqiie'' 
ejusdem juris conditionisque/ cujus Capuam, esse placuit. 
Naves Antiatium partim in navalia Romae subdiictae, par- 
tim incensae, rostrisque earum suggestum, in foro exstruc- 
tum, adornari placuit: Rostraque id templum appellatum.* 
15. C. Sulpicio Longo, P. JE\io Pseto consulibus,* cum 
omnia non opes magis Romanae,^ quam bencliciis parta 
gratia bona pace obtineret," inter Sidicinos Auruncosque '^ 

» Cum optabili pace cunda tenerentur, 7ion minus ex amove per beneficentiam 
comparator quam ex populi Romani polenlia. 



5 ' Mss. nonnulli non opibus mas:is Romani ; qua lectione recepta nominatU 
viis parta gratia pro ablalivo accipiendiis esset. Porro pro obtineret in multis 

NOTiE 

Eversa est hapc iirbs a Saracenis, tari. Ita eniin cum Capiiae incolis 

ejiisqiie loco siiccessit pagiis elegaiis, actum supra capite 11. 

nunc niola diclus. Hinc Foruiiani « Rostraque id templum appellatum'] 

colles, et Forniianum Ciceronis no- Per metapliorani ob similitudineui 

men habuere. cum rostris avium, in navi rostrum 

b Civitas sine suffragio data'\ Ci- dicitur prora> pars prominentior, in 

viiim Romanorum, qui extra urbem cunei modum acuuiinata, ex acre aut 

in municipiis coioniisve, duo genera ferro, vuigo apud nos V^peron: quo 

eraut : alii jure civium utebantur, geiiere armat2e naves ' rostraiae' ap- 

ni:«i quod suffragium in comitiis non pellantur. Ex rostris igitur et pro- 

ferebant, praeterquam si a magistra- ris, quaj Antiatnm navibus detractae, 

tibus extra ordinem pro societate in- suggestuni in foro exstructum orna- 

vitareiitur : alii etiani jus snffragii tumve Rostra vocarunt Romani. Ex 

habehant cum civitate. Hi ab urba- hoc suggestu concioues ad populum 

nis hoc tantnm differebant, quod cuiu habebantur a uiagistratibus : eoque 

in curias Romanas descripti non es- in loco bene de rep. meritoruni sta- 

sent, comitiis ciiriatis interesse non tua; pleriimque collocabantur. Fuere 

poterant. Sed hajc comitia minoris autem Rostra, alia vetera, anie cu- 

momenti fuere, postquam invecta riam Hostiliam in comitio, quod a Pa- 

sunta Seivio TuUio centuriata. Cur latii porta incipiehat, (de quibus 

autem curiis non ascriberentur, ea hie,) alia nova, ad Palatii radices, 

causa erat, quod municipalia domi Quia vero locus erat auguratus, id- 

suae sacra habebant, quibus teneren- circo templum dicitur, turn a Livio 



tur ; nee iis aliter cogerentur rennn 
tiare, quam si Romam niigrarent. 

<= Cumanos Suessulanosque] De Cu 
mis cap. 41. lib. iv. de Suessnla lib 
VII. cap. 37. 

d Ejusdem juris conditionisquel Id cap, prox. ubi de Ausonibus. 
est, pro dedititiis esse, et agro mule- 



hie, tum a Cicerone in Vatin.* in ros- 
tris, in illo,' inquam, 'augurato tem- 
plo ac loco.' 

* A. U. C. 416. 

f Sidicinos Auruncosque] Vide infra 



LIB. VIII. CAI\ 15. 1141 

bellum ortum. Aurunci, a T. Manlio consule in deditio- 
nem accepti,^ nihil deinde moverant : eo pctendi auxilii ab 
Romanis causa justior fuit. Sed prius, qiiam consules ab 
Urbe (jusserat enim senatus defendi Auruncos) exercitum 
educerent, fama affertur, Auruncos metu oppidum dese- 
ruisse,"" profugosque cum conjugibus ac liberis Suessam 
communisse,'^ quae nunc Aurunca appellata; uioenia anti- 
qua eorum urbemque ab Sidicinis deletam. Ob ea infensus 
consulibus senatus, quorum cunctatione proditi socii essent, 
dictatorem dici jussit. Dictus C. Claudius Regillensis, ma- 
gistrum equitum C. Claudium Hortatorem dixit. Religio 
inde injecta de dictatore; et, cum augures vitio creatum 
videri dixissent, dictator magisterque equitum se magistratu 
abdicarunt. Eo anno Minucia Vestalis, suspecta primo 
propter mundiorem justo cultum, insimulata deinde apud 
pontifices ab indice servo, cum decreto eorum jussa asset 
sacris abstinere, familiamque in potestate habere ; ' facto 
judicio, viva sub terram ad portam Collinam dextra via 
strata '' ^ defossa Scelerato campo.' Credo, ab incesto ^ id 



est obtinerent, ut commodins etiani ad opes lefpratnr.' Slrntk. — 6 Vet. lib. 
apud Sigon. commcasse. — 7 ' I'ro strata Jac. Gronov. legendnm esse censet, 
Saluria; prope portain enim Collinam fuisse viain Salaiiam.' Doering. Vid. 

NOT-E 

s In deditionem accepti] Ante trien- num nisi de incestu,' ex Cic. pro 

niuni. Mil. Sed et perduellionis causa 

^ Auruncos metu oppidum deseruisse'] quasstio de servis in dominiim habe- 

Quod et quo loco illud Aunincorum batur; ideoque Milo servos siios, post 

oppidum fuerit, nee Livius aperir, interfectnm Clodinm tribunnm ple- 

nec facile est divinare. Conjectura bis, mannmisit, ne torqueri possent 

eo ferl, nt Aunuica dictum fuerit, jam cives effecti manumissione. ^d 

quo nomine ab Ausone conditam fu- ue a Minucia nunc fieret, jussa est 

isse urbem Festus scriptum reliquit. servos in potestate retinere. 

Videtuv autem ea urbs Sidicinorum '' Dextra via strata] S'lgon. stratam, 

versus Teanuni finibus proxima fu- ut referatur ad terram; quod, ex Plu- 

isse : cum, ea deserta, Suessam con- tarcho, in Hypngaso, in quo defodie- 

fugeriut, velut in locum paulo, ni banturVestaies, lectus stratus fuerit : 

fallor, ab hostibns remotiorem, et sive potius, quod ubi est Hypogaeum, 

Suessae, quo confugerant, cognomen ibi terra lapide, sen alio pavimento, 

Aurnncee indiderint. sterni soleat ; ut, c»im opus fuerit, fa- 

' Familiamque in potestate . habere] cilius aperiatur. 

'De servis nulla quaestio est in donii- ' Scelerato campo] Nominis ratio 



1142 



T. LIVIl 



ei loco nomen factum. Eodem anno Q. Publilius Philo 
praetor primum de plebe,9 adveisante Sulpicio consule, qui 
negabat, rationem ejus se habituiuni, est factus ; senatu, 
cum in summis imperiis id non oblinuisset,"' minus in 
praetura tendonte." '° 

IG. Insequcns annus,* L. Papirio Crasso, K. Dnilio 
consnlibus, Ausonum" magis novo, quam magno bello luit 
insignis. Ea gens Cales urbem ° incolebat. Sidicinis fi- 
nitnnis arma ronjunxerat ; unoque praelio baud sane memo- 

» Qui aiebnt se nomen ejus in comitns pratoriis inlcr candiJalos recrpturum 
von esse ; senatus aiitem, cum in majoiiOuH inngistratiius pervincere neijuirisset, 
ne pleljciorum ratio liaberelur, non adinodum de pratura pugnavit, ulpolc minore 
ina;sistratu. 



Not. Var.— 8 Vet. lib. apiid Sigon. ab incestu.—O Primus dc plebe Kreys- 
sigiii*. — 10 Vulg. intendente. 

NOT/E 

perspiciia est. Scekraius eiiim noii bello Trojano,ciueniadmo(lnm ex Dio- 

tantiini pro flagitioso, sed pro iiefa- nys. roiislat : sed hi, ab (Enotiis aut 

rio et inipiiro, aiit etiam iiifaiisto su- lapygibiis Apulia vicinoque onini 

mitur: nee de bominibus niodo, sed tractii pnlsi, in siiperiores irgiones 

de rebus qnorine dicitiir : ct sic See- concessere, quae post Campania et 

leratus campus, ut Sreleratus vi- Sanuiitim ; inde ad Ufentein usque 

ciis, lib. I. cap. 46. et Porta scele- progress!, liabitarant inter liunc flu- 

rata, qiia egrcssi trecenti Fabii ad- viimi, qui post totus Volscoruni fuit, 

versus Veicntes. Ovid, in Fastis, et Linternum, qui Canipanorum ; ita 

' Porta vacat culpa, sed tauien oinen ut poslea angiistioribus cis et ultra 

habet.' Lirim finibns incliisi, seu Opicorum 

'" Cum in summis imperiis id non ob- sen Oscoruni nomine, tandem in tres 

tinuisset] In cousidatu, tribunatu mi- populos disisi fuisse videantur ; Au- 

litum consular! potestate, diclatnra ; runcos, qui ad mare; Sidicinos, et 

ad quas dignitates, quae suniuiac e- Ausones, proprie dictos, qui aud)0 in 

rant, et quibus inerat nierum impe- Mediterraneis, illi ad occasum, hi 

rium, seu jus gladii, plebs jam ad- ad ortuin colueiint. In Auriincis, 

inissa fuerat. Adde et censuram, praeter Auruncam, Fundi, Caieta, 

paulo supra. Formiae, Minturna-, Siniiessa fue- 

* A. U. C. 417. runt: in Sidicinis, Teauiim, Casiuum, 

° Ausonumi A Volscoruni finibus Aliua, Fregellae : Ausonum strictius 

ad fretum u'-que Siculum Italiani cis sumtoiuui fuere Cales. 

transque Apenninum tcnuere vetus- ° Cales urbeml Teanum inter et 

tissimis temporibus Ausones, a qui- Capnam urbs est Cales, ad septem- 

bus nuiversa regie Ausonia dicta, trionem Caliculs mentis, quo Cale- 

Neque ab Au<oue, Ulyssis et Calyp- nus ager a Stellate disjiingiiur ; nunc 
8US filio, nomen, nt poetae volunt, vulgo Calvi, Episcopatus titulo, in 

inutuari potuere, utpote antie,uiores Terra Laboris. 



LIB. VIII. CAI'. 16. 1143 

rabili duorum populorum exercitus fiisus, propinquitate 
urbiimi et ad fugam pionior, et in fuga ipsa tutior fuit. 
Nee tamen oinissa ejus belli cura Patribus, quia tolies jam 
Sidiciniaut ipsi moverant bellum, autmoventibus auxilium 
tulerant, a«t causa armorum fuerant. Itaque omni ope an- 
nisisunt, ut maximum ca tempcstate imperatoiem M. Va- 
lerium Corvum consulem * quartum facerent. CoUej^a ad- 
ditus Corvo M. Atilius Ilegulus : et, ne forte casu erraretur, 
petitum ab consulibus,'' ut extra sortcm Corvi " ea pro- 
vincia esset. Exercitu victore a supcrioribus consulibus ac- 
cept©, ad Cales, unde bellum ortum crat, proCectus, cura 
hostes, ab superioris ctiam certaminis mcmoria pavidos, 
clamore atque impetu primo fudisset, moenia ipsa oppug- 
nare est aggressus. Et militum quidem is crat ardor, ut 
jam inde cum scabs succedere ad muros vcllcnt, evasuros- 
que coutenderent. Corvus, quia id arduum I'actu crat, la- 
bore militum potius, quam periculo, peragere inceptum vo- 
luit. Itaque aggerem '' et vineas ' egit, turresque muro 
admovit : qnarum usum ibrte oblata opportunitas pra^ver- 
tit. Namque M. Fabius, captivus Romanus, cum, per neg- 
ligentiam custodum lesto die vinculis ruptis, per murum 



11 ' Possis et Cono.' Rupert. 

aOTJE 

* A. U. C. -lis. sectinduni Veget. est niachina c lig- 

p Hetitiiin ab consulibus] Cum pro- nis levioiibus, alta pedilnis octo, lata 
viiicias sortiri, aut inter se compa- septem, longa sexdecini, ciijus tec- 
rare et convenire, consoles solili es- turn diiplici nmnitione, tabulatis era- 
sent, liter utram administraret ; nunc tibiisque, contexitnr. Latera quoqiie 
senatns al> his postiilavit, ut sine sor- viniiue sepiuntur, ne saxorum telo- 
1e Valerius Corvus bellum Sidicinum rumque impetu penefrentur; extrin- 
gereret. secus autem, ne immlsso concrenien- 

1 Aggerem'] Agger est ex li^nis, tur inceudio, crudis ac rcttntibus 

lapidibus, aggestuqueierriEexstructa coriis vel centonibus operitur. Cum 

moles, quam paulatim versus urbem plures factsp fuerint, junguntur in 

obsessamprouiovebantetattollebant; ordinem; sub quibus subsidentes tuti 

ut ex alto pugn^rent, turresque ibi, ad subruenda muroruni penetrant 

aut etiam tormenta, constituerent. fundamenta. C'^toit une espece de 

Une espece de Cavalier, ou de Batterie. Galerie. 

■" Et tineas] Militaris ha^c vinea. 



1144 T. LI VI I 

inter opera Romanorum, religata ad pinnani muri reslc 
suspensus, manibus se demisisset, perpulit imperatorem, ut 
vino epulisque sopitos hostes aggrederetur. Nee niajore 
certamine capti cum urbe Ausones sunt, quam acie t'usi 
erant. Praeda capta ingens est : praesidioque imposito Ca- 
libus reductae Romam legiones. Consul ex senatus con- 
sult© triuraphavit; et, ne Atilins expers glorias csset, jussi 
ambo consules adversus Sidicinos ducere exercitum. Dic- 
tatorem ante ex senatus consulto comitiorum habendorum 
causa dixerunt L. yEmilium Mamercinum. Is magistrum 
equitum Q. Publilium Philonem dixit. Dictalore coniitia 
habente, consules creati sunt T. Veturius, Sp. Postumius.* 
Etsi belli pars cum Sidicinis restabat ; tamen, ut bcneficio 
prcevcnirent desiderium plebis, de colonia deducenda Cales 
retulerunt : factoque senatus consulto, ut duo miliia quin- 
genti homines co scribcrcntur, triumviros coloniae deducen- 
dae agroque dividundo crcavQrunt K. Duilium, T. Quiu- 
tium, M. Fabium. 

17. Novi deindc consules, a vetcribus exercitu accepto, 
ingressi hostium fines, populando usque ad moenia atque 
urbem pervenerunt. Ibi, quia, ingenti exercitu compara- 
to,'^ Sidicini et ipsi pro extrema spe dimicaluri enise vide- 
bantur, et Samnium fama erat conciri ad bellum ; dictator 
ab consulibus ex auctoritate senatus dictus P. Cornelius 
Rufinus ; magister equitum M. Antonius, Religio dcinde 
incessit, vitio cos creatos ; magistratuque se abdicaverunt : 
et, quia pestilentia insecuta est, velut omnibus eo vitio con- 
tactis auspiciis, res ad interregnum rediit. Ab interregno 
inito per quintum demum interregem M. Valerium Corvum 
creati consules A. Cornelius iterum " ^ et Cn. Domitius.* 



12 ' Audeo asserne Livio, quod in unico est Florentine, ingenti exercitu 
comparaudo. Est enim (|ualelib. 1.34. ' Officio obenndo,' et cap. 53. ' Prze- 
da dividenda,' et liujusniodi Ciceroni et Livio fieqiientissima.' J. F. Gronov. 

aOTJE 

* A. U. C. 419. Cn. Douiitii consulatus, vacniim con- 

' A. Cornelius iteruni] Inter T.Ve- siilibus annum Sigonius interponit 

turii, Sp. Post, interque A. Corn. an. 420. ut ratioDem habeat summae 



LIB. VIII. CAP. 17. 



1145 



Tranquillis rebus, fama Gallici belli pro tumultu '^^ valuit,* 
ut dictatorem dici placeret. Dictus M. Papirins Crassus, 
et magister equitiim P. Valerius Publicola. A quibus cum 
delectus '^ intentius, quam adversus finitima bclla, liabere- 
tur; exploratores missi attulerunt, quieta omnia apud Gal- 
los esse. Samnium quoque jam alteram annum turbari 
novis consiliis suspectum erat. Eo ex agro Sidicino exer- 
citus Romanus non est dcductus.^ Ceterum Samnites bel- 
liim Alexandri Epirensis in Lucanos traxit/-' Qui duo po- 
puli adversus regem, exscensionem '^ a Paesto I'acientem," 
signis coUatis pugnaverunt. Eo certamine superior Alex- 

'' Idcirco revocatw non sunt copia ex Sidicinorum re^ione. 
9 Impulit Hamnites ut in Litcaniam proficiscerentur. 



— 13 Viilg. L. Cornelius ilerutn. — 14 ' Illnd pro lumultu glossema pnto : nam 
vulgo dicebant, ' tmmiltiis Gallicus.' Et res iiotissiina est. Itaque ejicien- 
dum aibitror totiiin illiid pro tumultu.' Tan. Faber. — 15 ' Dum delectus. Sic 
quidein jam et Modiana cd. .Sed vetiistiores et scripti, cum delectus: alioqui 
dum habetur fiiisset dicendum.' J. /•'. Gronov. — 16 Quidam couj. excursiunem, 
vel ad Pccstum. Vid. Not. Var. 

NOTyE 

annoiiim in Capitolinis tabulis (qiias explicat, exscensionem ah Peesto facere. 



sequiitir) iiistitiUae. Pighius eo anno 
consiiles t'liisse conjicit L. Papiiiiiin 
Ciusoiem, et C. Pateliiim Liboiiem, 
qnorutn scciindi postea consuiatiis 
nunieraiitdr, nulla primi eonun con- 
sulatus habita alil)i mentione. 

* A. U. C. 421. 

' Pro tumultu vuhiiti Cur illud, pro 
tumultu, glossema Tan. Fabro visum 
sit, nou equidem video. Vult enira 
Auctor soiam tumultnsGallici famam 
veri tumultus loco fuisse ; eaque de 
causa, tanquam Gallis helium revera 
nioventibus, creatum dictatorem. 

" Exscensionem a Pcesto fitcienteni] 
Quando sic scriptura in omnibus li- 
bris veteribus, nihil attinet cum Si- 
gonio legere excursionem pro exsceti- 
sione ; aut ad Pcestum pro a Pcesto; 
quicquid contra nitatur Faber, qui 



descendere e navibus in Lucaniam ea 
parte ubi Pivstum. Id luagis niirum, 
cur Alexaeider, a Tarentinis vocatns, 
non statim, superalo Bradano, in Lu- 
caniam terrestri itinere inipressio- 
nem fecerit, prartuleritque longam 
per fretuni Siculum navigatiouem ; 
nisi improvisus supervenire voluit 
imparatis. Hie Alexandro isti an- 
nus est Italicie expeditionis ferme 7. 
A Pcesto^ Pzestum, Grsecis Posido- 
nia, Paterculo Neptunia, (est enim 
noanSwv Neptunus,) oppidum est 
a Sybaritis conditum ad sinum qui 
inde Paestanus, nunc Golfo di Salerno, 
sexto milliari ultra ostia Silari. Id 
Lucani postea occuparunt. Biferis 
rosariis nobilis locus : nomen adhuc 
servat. Vulgo Pesti in principatu 
ulteiiori, Neapolitani regni provin- 
cia; sed in formam vici redactus, ex 



pro nugis habet vuigatam lectionem, 

interrogatque quid sit exscendere a quo Saraceni excidere 

Pcesto. Est enim, ut optima Gionov. 

Delph. et Var, Clus. Livius 



4 H 



]14G T, LIVII 

ander, incerlum qua fide culturus, si peritide cetera pro- 
cessissent, pacem cum Romanis fecit/ Eodcm anno census 
actus, novique cives censi." Tribus propter cos additas 
Maecia* et Scaptia:^ censores addiderunt Q. Publilius 
Philo, Sp. Postumius. Eomani facti Accrraui," lege ab L. 
Papirio pra? tore lata, qua civil as sine sufi'ragio data. Haec 
eo anno domi militia?que iiesta. 

18. Foedus insequens annus * seu intemperie coeli, seu 
humana fraude fuit, M. Claudio Marcello, C. Valerio'^ 
consulibus. Flacciim Potitunique ^ \arie in annalibus cog- 
nomen consulis invenio : ceterum, in eo, parvi refert, quid 
veri sit. Illud pervelim, (nee omnes auctores sunt,)^ pro- 
ditum fn^so esse, venenis absumtos, quorum mors iniamem 
annum pestilentia fecerit. Sicut proditur tamen res, ne cui 
auctorum fidem abrogaverira, exponenda est. Cum pri- 
mores civitatis simililjiis morbis eodemqne ferme omnes 
eventu moreientur; ancilla qua^dam ad Q. Fabium Max- 
imum'^ sedilem curulem,'' indicaturara so causam publi- 

*■ Fordtis iniit cum populo Romano Alexander Epirota: quod quam religiose 
servaturus fuissvt, si yus expeditio in reliquis pari forluna successisset, valde 
dubium. 

'^Neque eniiu scriptores cuncti ita tradunt. 



17 Vulpr. T. Vidtrio. — 18 ' Q. Fabium Maximum: qnod cognomen vel per 
prolepsin adjectiini, (v. ix. 46. exlr. et ad in. 51. 3.) vel spuriuni, vel in 

NOT.E 

^ Novique cives censi"] Lanuvini pnia, bus. 

Aricini, Nomrntani, Pedani, qnibus » Acerrani] Hi Acerrani, quibiis 

iiiiper data civitas. nunc data civitas Romana, dicti ab 

y Mcccia] Ha-c 28. tribus a castro oppido Arerris, quae Giaecis 'Axe'poi, 

Mapcio non procul Lanuvio dicta pu- ad Cianiuin seu Linteriuiiii flnvium in 

tatur. Campania, inter Capuam et Nolam. 

* Et Scaptia'] Tribus 29. ab urbe, Hodie quoque Acerra, ant, ut vulgus 

ejus noniiiiis in Latio, oujus meminit pronuntiat, Cerra. 

Plinius, et quam Pedani incolebanf, * A. U. C. 422. 

auctore Festo. Fuit ijjitur hand pro- •• Flaccum Potitumque'] Valerium 

cul Pedo : et ex conjectura Cluver. Flaccum edit Orosius : utrumque 

eo loco ubi nunc vicus Paserano, in- cognomen Sigonius relinuit, ut Po- 

ter Tibur et Pra-neste. Kirciierus eo tito, quod est vetus Valeriae gentis 

loco ponit ubi hodie villa Strossio- cognomen, novum Flacci additum 

rum, vulgo Longhezza, proxima Anie- videatur. 

ni cernitur, quatuor a Pedo milliari- •= Ad Q. Fabium Maximum adikm 



LIB. VIII. CAP. 18. 1147 

cae pestis, professa est, si ab eo fides sibi data esset, baud 
futurum noxaj indicium. Fabius confestim rem ad consu- 
les, consules ad senatum referunt : consensuque ordinis fi- 
des indici data. Turn patefactum, muliebri fraude civita- 
tem premi, matronasque ea venen i coquere; et, si sequi 
exteraplo velint, maniiesto depreheiidi posse. Secuti indi- 
cem, et coqnentes quasdam medicamenta, et recondita'9 
alia/ invenerunt. Quibus in foiura delatis, et ad viginti 
matronis," apud quas deprehensa erant, per viatorem ac- 
citis, duae ex eis, Cornelia ac Sergia, patriciae utraque 
gentis, cum ( a medicamenta salubria esse contenrlerent, ab 
confutante indice bibere jussse, ut so fals m coramentam 
arguerent; spatio ad colloquendum sumto, cum, summoto 
populo, in conspcctu omnium rem ad ceteras retulissent; 
baud abnuentibus et illis bibere, epoto medicaiiento, sua- 
met ipsae iraude omnes interierunt. Comprehensae extemplo 
earum comites magnum numerum matronarum indicave- 
runt: ex quibus ati centum septuaginta damn itae. Neque 
de veneficiis ante earn (i em Romae quaesitum est. Prodi- 
gii ea res loco habita, captisque magis mentibus, quam 
consceleratis, similis visa.' Itaque, memoria ex aniialibus 

* Creditaque est convenire animis potius a ratione alienatis, alqxie in dementiatn 
lapsis, quam consulto flagitium ausis. 



RulUanum mntanduin est.' Rupert. — 19 Legit Faber conditanea. — 20 * Et a 
XXX. matr. Kott. sed primiim X. deletiim. Voss. 1. et Helm, et a riginti: 
alter, et ad viginti matrunis. Sic et Flor. immo et veteres editi. Recte. Sue- 
tonius Julio c. 20. ' Agruin Caiupanum divisit extra sortem ad viginti milli- 
bus civium." J. F. Gronov. 

NOTiE 

curulem^ Nondnm quidem Maximi est enim, inquit, ' coqnere recondi- 

cognomen acceperat Fabius, et Va- tas?' quasi vero recondila apud Li- 

lerius Max. 1. ii. c. 2. eum Rutiiia- vium eadem sint cum iis quae coque- 

num vocat in dictatura Papirii. Ve- bantur; ac non diserte alia recondita 

rum idem hie erat qui Maximi titulo dicantur, videlicet jam antea cocta. 

postea notus fuit, indito in censura Nihil igitur attinebat, ex eo, quod 

post annum abhinc 27. Dictus ergo 'conditaneam uvam' dixerat Varro, 

nunc Maximus Kara ■irp6\ri\f/ii'. etiam conditanei nomen ad venenum 

^ Medicamenta, et recondita alia'] trahere. 
Legit Tan. Faber conditanea. Quid 



1148 



T. LIVII 



repetita, in secessionibus quondam plebis' clavuraab dic- 
tatore fixum, alienatasque discordia mentes hominum eo 
piaculo compotes sui fecisse, dictatorem clavi figendi cau- 
sa creari placuit. Creatus Cn. Quintiliiis ma<?istrum equi- 
tum L. Valerium dixit : qui, fixo clavo, magistratu se ab- 
dica\erunt. 

19. Creati consules*t L. Papirius Crassus iterura,L. Plau- 
tius Venno.' ^ Cujus principio anni legati ex Volscis Fa- 
braterni^ et Lucani^ '' Romam vencrunt, orantes, ut in fidem 



1 Vulg. L. Plautius Venox. — 2 Arcani pro Lucani conj. Cluvcr. et Folus- 



NOTiE 

e In secessionibus quondam plebis] "^ Et Lucani] Siispectum hie Sigo- 
Niinc piimiim ab Anctore mentio nio Liicanonim nomen ; turn qnod 
hujiisce moris fit clavi figendi in his Lucani nee ex Volscis ftierint, nee 



secessionibus. Pestilential sedandae 
id usnrpatiun scripsit 1. vii. c. 3. nt 
Glar. observat et Sigon. 

* Creati consules] Deest ante hosce 
par consulum L. Papirius Sp. F. et 
C. Poetilius C. F. ut piobavit Henr. 
Dodwellus Diss. 10. de Cyclis n. 78. 
et 79. J. Clericus. 

t A. U. C. 423. 

f L. Plautius Venno] Scribendum 
Venno, non Venox, ex cjusdem secun- 
do consiilatu Capilolino Sigonius no- 



Volscis vicini ; tuni quod per se satis 
validi, ncc a .Saninitil)us qiiic(|uani 
tiniere potuerint, cum quibiis et pug- 
naveranl piiilo antea contra Epiri 
regem : deniqiie quod quinto post 
anuo, cum dicuntur Lucani etAppuli 
in fidem venisse, addit Livius ' qui- 
bus gentibus nihil ad earn diem cum 
Romano populo fnerat,' infra c. 25. 
Reponit ad htec Gronov. componi a 
Sigonio quas dividenda sunt. Ad Fa- 
braternos enim tantum referri illud, 



tat; additque euni, qui Venox est ex Volscis: non ad Lucanos, quorum 



dictus, et Caii precnomen tulit, mul- 
tis post annis in censuraid cognomen 
invenisse. Esse autem duo cognomi- 
na divers.1, Venno et Vettox, utruin- 
que Plaufioruni. 

s Fabraterni] Alias Sidicini. Est 
autem Fabrateria Volscorum oppi- 
duni via Latina, ad Trerum fluvium, 
qui paulo infra influit in Lirim. Ho- 
die Falvatera in finibus Campaniee 
Romans, versus regnum Neapolita- 
num. Plinius Fabraternos duplices 
facit, lib. HI. c. 5. veteres et novos. 
Sed, quod in agro Falerno locat, fal- 
lor, aut ultra veruni fines hujus agri 
producit. 



legati quidem Romam venerint, sed 
seorsim, non ex Volscis. Mutari 
praeterea parvis momentis gentium 
fortunam. Quod vero nihil antea 
illis fuerit cum populo Romano, de 
bellis ac dissidiis accipiendum esse : 
qualia inter illos nulla intercesserant. 
Ceterum, accepto per legates in Sam- 
niiim niissos beneficio, gratiam deior 
de retulisse. Verum nihil horum ob- 
jici posset, si ex coiijectura Alb. Ru- 
benii, quam Gronov. indicat, pro 
Lucani scriberentur Poluscani. Fuit 
enim Polusca Volscorum oppidum, 
cujus Nosterniemiuit lib. i(. c. 39. et 
Dionys. lib. viii. 



LIB. VIII. CAP. 19. 1149 

reciperentur. Si a Samnitium armis defensi essent, se sub 
imperio populi Romani fideliter atque obedicnter futures. 
Missi turn ab senatu legati, denuntiaturaquc Samnitibus, 
ut^ eornm populorum finibus vim abstinerent. Valuitque 
ea legatio, noii tain quia pacem volebant Samnites, quam 
quia nondum parati crant ad bellum. Eodem anno Priver- 
nas bellum initum : cujus socii Fundani, dux etiam fuit 
Fundanus, Vitruvius Vaccus; vir non domi solum, sed 
etiam Romae, claius. ^des fuere in Palatio ejus," quae 
Vacci prata,' diruto aedificio publicatoque solo, appellata. 
Adversus hunc, vastantem elluse Setinum Norbanumque 
et Coranum agrum, L. Papirius profectus, baud procul 
castris ejus consedit. Vitruvio nee, ut vallo so teneret 
adversus validiorem bostem, sana + constarc mens,'' nee, ut 
longius a castris dimicaret, animus suppetere. Vix tota 
extra portara castrorum explicata acie, fugam magis retro, 
quam praelium aut hostem, spectante milite, sine consilio, 
sine audacia depugnat: et ut levi momento nee ambigue 
est victus, ita, brevitate ipsa loci lacilique receptu in tam 
propinqua castra, baud aegre militem a raulta ca^de est tu- 
tatus : nee fere quisquam in ipso certamine, pauci in turba 
fugae extremae, cum in castra ruerent, caesi ; primisque te- 
nebris Privernum inde petitum agmine trepido, ut muris 
potius, quam vallo, sese tutarentur. A Priverno Plautius 
alter consul, pervastatis passim agris, praedaque abacta, in 
agrum Fundanum exercitum inducit. Ingredienti tines se- 

" Domus illi Roma fuit in monle Palatino. 



cani Rubenius. Vid. Not. Var.— 3 Ut del. Gronov. 1679.— 4 Sane vet. lib. 

NOTiE 

« In Palatio ejus, qua Vacci prata'] •« Sana conslare melts'] Sigouiiis ex 

Num potius, ^Jes /Mere in Palatio; siio non optimo codice sane. Credi- 

ejusque Vacci Praia diruto adificio, pub- dit hand dubie, suliicere si diceretur, 

licatoque solo, appellata? Constnictio znt sana esse, &at constare mens. Sed 

certe ilia mihi hand satis arridet, utruinque recte conjungitiir, et fir- 

JEdes fuere in Palatio ejus: et ejus mat Gronovius, praesertim ex Ovid. 

Las ffides fuisse satis ex ante et post viii. Metam. ' Vix sua, vix sanae 

dictis intelligitur. virgo Niseia mentis Compos erat.' 



1150 T. Liyii 

natus Fundanorum occurrit : * negant, se pro Vitruvio sec- 
taraque ejus secntis precatum venisse, sed pro Fundano 
populo; quern extra culpam belli esse, ipsum Vitruvium 
judicasse/ cum receptaculum fugae Privernura habucrit, 
non patriam Fundos. Priverni igitur hostes populi Ro- 
mani quaerendos persequendosque esse, qui simul a Fua- 
danis ac Romanis, utriusqne patriiie immeinores, defecerint. 
Fundauis pacem esse'^ et aniraos' Romaiios, et gratara me- 
moriam acceptae civitatis. Orare se consulem, ut bellura 
ab innoxio populo abstineat : ngros, urbera, corpora ipso- 
rum, conjugumque ac liberorum suorum, in potestate po- 
puli Romani esse futuraque.' CoUaudatis Fundanis, con- 
sul, literisquc Roinam missis, in officio Fundanos esse, ad 
Privernum flexit iter. Prius animadversum in eos, qui 
capita conjurationis fuerant, a consule scribit Claudius: 
ad trccentos quinquaginta ex conjuratis vinctos Romam 
missos ; eamque dcditionem ab scnatu non acceptam, 
quod cgentium atque humilium poena defungi velle Funda- 
num populum ccnsuerint. 

20. Privernum duobus consularibus exercitibus cum 
obsidcretur, alter consul comitiorum causa Romam re- 
vocatus. Carceres eo anno"' in circo " primum statuti. 



apud Sigon. — 5 Al. indicnsse. — 6 Vet. lib. apud Sigon. Fundis, Legendum 
monet Tan. Faber Fundanis autem esse. 

NOT^ 

' Fundanis pacem esse, et animos] cendo carcerem deducit : additque, 

Andacter siio more Tan. Faber, nullo f|uando locum, in quo servantiir noxii, 

codice laudato, sive scripto, sive ty- sigiiificamiis, carcerem tantuin dici 

pis edito, istud, ait, pacem nihil e»t. nuniero singulari : carcerts autem 

Lege, Fundanis autem esse (sine inter- nnmero pluraii, unde erumpunt qua- 

punctione omni,) et animos Romanes, drigae : nisi quod poetaj plerumque 

l(c. Quid tamen est, cur improbet nuwiero singulari usurpant. Hos car- 

pacem? Aunon Fundanis pacem esse ceres sic describit Varro lib. iv. de 

Latine dicitur, id est, Fundanos pa- Ling. Lat. ' In circo primo' (id est, 

cem colere ? Annon liuic loco max- initio circi) 'unde mittuntur eqiii, 

ime convenit ea Senatus Fundani carceres dicuntur.' Deinde ' carce- 

contestatio? De Fundis oppido an- res dicti, quod coercentur equi, ne 

tea, et de Priverno, ceterisque locis inde exeant, antequam magistratns 

hie memoratis. signum misit.' 

™ Carceres eo anno] Servius ab ar- " In circo] Circus est locus ubi 



LIB. VIII. CAF. 20. 1151 

Nondum perfunctos cura Privcrnatis belli tiimultus Gallici 
fama atrox invasit, hand fcrme unquam neglecta Patribus. 
Extemplo igitur consulcs novi,* L. iEmiliiis Mamercinus 
et C. Plautius, eo ipso die, Kalendis Qiiintilibiis," quo 
magistratum^ inierunt, couiparare inter se provincias jiissi; 
et Mamercinus, cui Gallicum bellum eveuerat, scribere 
exercitum sine ulla vacationis venia. Quin opificum quo- 
que vulgus et sellularii,'' minime militicC idoneum genus, 
exciti dicuntur; Veiosque ingens exercitus contractus, ut 
inde obviam Gallis iretur. Longius discedi, ne alio itinere 
hostis falleret ad Urbcm iiicedens, non placuit. Paucos 
dcinde post dies, satis explorata temporis ejus quiete, a 
Gallis' Privernuni omnis conversa vis. Duplex inde fama 
est: alii vi caplani urbem, Vitruviumquc vivum in potes- 
tatem venisse ; alii, priusquam ultima adhiberetur vis, ipsos 
se in deditionem*^ consulis, caduceum praeferentes, permi- 
sisse,'' auctores sunt, Vitruviumque ab suis traditum. Sc- 

* Cum conslaret eo tempore niliil moveri a Gullis. 



7 Miigis(ralus Gronov. Doiijat.— 8 ' fn ditionem, h. e. potestalem, conj. 
Gron. quod et ego nmlim. Sed mnlta tiini loca ronigenda: vii. 16. 3. IX. 43. 
5. XXIII. 15. I. XXVI. 21. 8. xxviu. 23. 4. xxix. 3. I. xxxii. 16. 7. xxxiii. 
20. 37. XXXIV. 20. xxxvi, 40. xl. 41. Caes. tJ. G. i. 28. vi. 3. al.' Rupert. 

NOT/E 

ludi equesties fimU : tic dictus, ex i Se in dcditionem consulis permisis- 

eodeni Varione, (Hiod circum specta- se] Mavult Gronov. in ditlunem, id 

ciilis aedificatiis sit : et quod ibi cir- est, in potestatem. Ego malini Con- 

cum metas feitur pompa, et equi suli, caduceum prcpferentes, permisisse : 

ciirrunt. verum in dtdilionem: neque enim i» 

* A. U. C. 424. ditionem consulis veiiiebaut, sed po- 

<» K.ilendis QuintUibus] Primo Julii pnli Romain. 

lime luagistvatuni inibant : antea sex- Caduceum praferentes'] Usum ca- 

lili, ut ad cousulatum Sp. Seivilii, ducei ab ^Egyptiis arcessere videlur 

A. Virginii an. 27G. observat Dionys. INIacrobius Saturn, lib. i. c. 19. qui 

lib. IX. euni Mercurio tribueiunt. Baculus 

P Sellularii] Viliores sunt opi6ces, est, quern dracones conjuncti atque 
qui secieiites iu seliulis opus faciiint : in noduni convoliiti anibiunt ; orna- 
cujusmodi sordidas artes profiteri tusque alis a capulo nascentibus. 
Romani cives priscis tempoiibiis ve- Adjicit Plinius lib. xxix. c. 3. com- 
f abantur, teste Halicarn. non semel : plexum anguium, et efferatorum con- 
quod cum corpora non exercerent, mi- cordiam, causani videri esse, quare 
iiiis idonei ad bellum efficertn ur. exierae gentes caduceum in pacis ar- 



1152 T, LIVII 

natus, cle Vitruvio Privcrnatibiisqiie consultus, consulem 
Plautium, dirutis Priverni muris, praesidioque valido impo- 
sito, ad triumphura arcessit; Vitruviura in carcerem asser- 
vari jiissit, quoad consul redisset; turn verberatum necari. 
^des ejus, quae cssent in Palatio, diruendas, bona Semoni 
Sanco"^ censuerunt consecranda: quodque aeris ex eis re- 
dactum est, ex eo a^nei orbes facti, positi in sacello Sanci 
versus 9 aedcm Quirini. Dc senatu Piivernate ita decre- 
tum, ut, qui senator Priverni post defectionem ab Ronianis 
mansisset, trans Tiberira lege eadcm, qua Veliterni, habi- 
taret. His ita decretis, usque ad triuniphum Plautii silen- 
tiuni de Privernatibus fuit: post triumphum consul, necato 
Vitruvio sociisque ejus noxae, apud satiatos jam suppliciis 
nocentium tutam raentionem de Privernatibus ratus, ' Quo- 
niam auctores defectionis,' inquit, ' nieritas poenas ct ab 
Diis ininiorlalibus et a vobis habent, Patres conscript!, 
quid placet de innoxia multitudine fieri? Equidem, etsi 
mea) partes exquircndae magis sententia?, quam dandae 
sunt, tamen, cum videam, Privernates vicinos Samnitibus 
esse, unde nunc nobis inccrtissima pax est, quam mini- 
mum irarum inter nos illosque relinqui vclim/ 

21. Cum ipsa per se res anceps esset, prout cujusque 



— 9 Adversus Crevier. Edd. antiqiii, et plerique Mss. 

NOTiE 

gumentis.circumdataeifigieanguium, terpretatnr. Alii Herciiiem putant. 

fecerint. Neque enim cristatos esse Dionysius lib.iv. teiiipliim Jovis fidei 

in cadticeo mos est: quia scilicet praesidis Roma? fuisse ait, qiieiii Ipsi 

crista galcanim oiDamentum est, bel- Sangiim dicerent. Erit ergo Dius, 

lique potiu3 quam pacis indicium, seu Medius Fidius. In 7. regione 

Caduceo muniti caduceatores sen le- Urbis, ex descriptione Augnsti, fuit 

gati, qui pacis causa niittuntur, jure sacellum genii Sangi, lempium no- 

gentium tuti babentnr atque invioia- vum Quirini. De lioc sacello hie 

l>'les. loqui Livitun verisimile est. 

f Semoni Sanco'] Semones, quasi Semotii Sanco] Hercnlem sic dic- 

semihomines, sunt heroes, sive semi- tum a Sabinis, ex Ovidio aliisque ve- 

dei, ex houiinibus in Deorum nume- teribus notiira, qua de re vide Lil. 

rum relati. Qui Sancus, sive Sangus Greg. Giraldum. Consecratio an- 

a Sabinis, a Romanis Sanctns appcl- tern haec sita fuit in apneis orbibus, 

labatur. Hunc D.August. Januni in- in eju3 templis suspendeudis, ut se- 



LIU. viii. CAP. 21. 1153 

ingenium erat, atrocius mitiusve suadentibus; turn incer- 
tiora omnia unus ex Privernatibus legatis fecit, magis con- 
ditionis, in qua natus esset, quam praesentis necessitatis, 
memor : qui, interrogatu^ a quodam tristioris sentcntiae 
auctore, * quam poenam raeritos Privernates censeret ; ' 
'earn,' inquit, * quam merentur, qui se libertate dignos cen- 
sent.' Cujus cum feroci response infestiores factos videret 
consul eos, qui ante Privernatium causam inipugnabant; 
ut ipse benigna interrogatione mitius responsum eliccret, 
* Quid, si pcenam,' inquit, * remittimus vobis, qualem nos 
pacem vobiscum habituros speremus ? ' 'Si bonam dederi- 
tis,' inquit, ' et fidam et perpctuam : si malam, baud diutur- 
nam.' Turn vcro niinari, ncc id ambiguc, Privernatem 
quidam,' 'et illis vocibus ad rebellandum incilari pacatos 
populos :' pars melior senalus ad meliora'°' responsum 
trahere, et dicere, * Viri, et liberi, vocem auditam. An credi 
posse, ullum populum aut hominem denique, in ea condi- 
tione, cujus eum poeniteat, diutius, quam necesse sit, mau- 
surum? Ibi pacem esse fidam, ubi voluntarii pacati sint:" 
neque eo loco, ubi servitutem esse velint, lidem .sperandam 
esse.' In banc sententiam maxime consul ipse inclinavit 
animos, identidem ad principcs sententiarum consulares, 
uti exaudiri posset a pluribus, dicendo, 'Eos demum, qui 
nihil, praeterquam de libertate, cogitent," dignos esse, qui 
Romani fiant.' Itaque et in senatu causam obtinuere, et 
ex auctoritate Patrum latum ad populum est, ut Priverna- 
tibus civitas daretur. Eodem anno Anxur trecenti in colo- 
niam missi sunt: bina jugera agri acceperunt. 



10 * Cum Dukeio leg. pars mitior, aut cum Gron. ad moUiora vel ad mol- 
lius.' Rupert. Pro responsum alii legunt responsa. — 11 Cogitant Gronov, 
Doujat. 

NOT^ 

queutia docent. J. Clericus. tura, ad molUora responsum trahere. 

* Privernatem, quidam'\ Aiebant u Ubi voluntarii pacati sint} Satis 

nempe aliqui ex Senatoribus liunc apparet significari eos qui uitro ac 

Privernatem, &c. sponte sua paci studeant : set] nove 

' Pars melior senatus ad meliora] Po- satis dictum voluntarii pacati, quem- 

test explicari, in nieliorem partem : admodum voluntarii milites, pro vo- 

non displicet tamen Gronovii conjee- luutarie paciticis. 



1154 



T. LIVII 



22. Secutus est annus * nulla re belli domive insignis, P. 
Plautio Proculo, P. Cornelio Scapula consulibus; praeter- 
quam quod Fregellas " (Sidicinorum '^ is ager, deinde Vol- 
scorum fuerat) colonia dedncta ; et populo visceiatio duta^ 
a M. Flavio in funere matiis. Erant, qui, per spcciem ho- 
norandae parentis, meritam mercedem populo solutam in- 
terpretareiitur ; quod eum, die dicta ab a^dilibus, crimine 
stupratae niatris familiae absoivisset. Data visceratio in 
praeteritam judicii gratiam honoris etiam ei causa fuit : tri- 
bunaturaque plebei, proximis comitiis, absens petentibus " 
prasfertur/ Palaepolis" fuit baud procul inde, ubi nunc 
Neapolis sita est. Duabus urbibus populus idem habita- 
bat. Cuniis erant oriundi.'' Cumani ab '+ Chalcide Eu- 
boica "^ origineni trahunt. Classe, qua advecti ab domo 



12 Vulg. Signinorum. — 13 Glareamis prasentibus mavult. Vid. Not. Var. 

NOTiE 

• A. U- C. 425. pra-feHuT tribunatu, id est, in tribiini 

X Fregellas] Pregellap, sive Fre- munere, parum refert. Licet enim, 

gelia, oppidnm ad dextrani Liris ri- cum dicimiis aliqiiem tribunatu siio 

pani, Opicoruiu pi ins, quoium pars quid fecisse, inteliigamus eum qui 

Sidicini ; post Volscorum ; a Samni- jam adeptus sit tribunatum ; non in- 



tibus deinde captuni atque excisum ; 
nunc a colonis Roma missis restitu- 
tum ; tandem dirutum ab Opimio 
consule an. (330. Locus iiodie Cepera- 
no, ex Cluveiii et Holstenii sententia, 
ubi Episcopus Aquinas residet in 
Terra Laboris, i egnoque Neapolitano. 
y Visceralio data] Inter ea quae in 
bonorem defunrtorum apud Veteres 



de sequitur, quod vult Gronovius, 
tribunatu prceferri eodem modo esse 
accipieiidum. 

* Pulapnlis] Neapolin inter et Her- 
culaneum, quod nunc Torre di Greco, 
trans Sebetuuj amnem, ad littus, fuit 
Pal*polis, Vesuvio propior. Locus 
bodie Poggio Reale Ambrosio Leoni. 
Holstenins, in Cbiverium, ait anti- 



in usu, non modo ab baeredibus epu- quissimuin hoc oppidum baud dubie 

lum domi amicis et coguatis, sed ali- fuisse, ubi nunc S.Jovanni Atteduccio: 

quando populo dabatur, aut certe qui locus ultra Neapolin duobus mil* 

crud* carnis distributio, quam vis- libus passuum. 

cerationem appellabant. i" Cmnis erant oriundi] De Cumis 

» Tribiinatumque plebei, proximis cO' jam diximiis, lib. iv. cap. 44. 

mitiis, ab$cns petentibus prcefertur] Sic '^ Ab Chalcide Euboica] Eandem 



optimi codices : alii tribunatuque et 
prasentibus, De vera lectione faci- 
endam nemini controversiam puto. 
Sive enim dixeris, prafertur petenti- 
bus tribunatum, sive prcesentibus absens 



Cumanis onginem tribuit inter cete- 
ros Velleius : qui Chalcidem ipsam, 
in Euboea insula, antea colonis cum 
Eretria occupatam ab Atbeniensibus 
scribit lib. i. £t uunc insula h<ec roa- 



LIB. VIII. CAP. 22. 



1155 



fuerant, multum in ora maris ejus, quod accolunt, potuere. 
Primo in insulas ^nariam et Pithecusas'* egressi, deinde 
in continentem ausi sedes transferred Haec civitas, cum 
suis viribus, turn Samnitium intida adversus Romanos so- 
cietate '5 freta, sive pestilentia?, qua3 Romanam urbem 
adorta nuntiabatur, fidens, multa hostilia adversus Roma- 
nos, agruni Campanum Falernumque incolentes, fecit. Igi- 
tur, L. Cornelio Lentulo, Q. Publilio Philone iterum consu- 
libus,* fetialibus PaUiepolim ad res repetendas missis, 
cum rclatura esset a Grcecis, gente lingua magis strenua 
quam factis, ferox responsum ; ex auctoritatc Patrum po- 
pulns Palajpolitanis bellum fieri jussit. Inter consules 
provinciis comparatis, bello Gra^ci persequendi Publilio 
evenerunt ; Cornelius altcro exercitu Samnitibus, si qua so 
moverent, oppositus. Fama autera erat, defectioni Cam- 
panorum imminentes admoturos castra.^ Ibi optimum vi- 

y Fore lit ad Capua rebeUionem parati Samnites adjungerent exercituin. 



— 14 Prappositionem non agnoscunt Tli. Voss. Helm. Rott.— 15 Prius edc 
batnr injid<e .... societati. 

NOT/E 

ris jEgaei, BccotiaB Alticapque obja- ra Epopei montis dediicta. Quam 

cens,et lia-c ejus urbs pr*cipua, com- f.ibulam ex Strabone lib. xiii. alii in 

muni nomine dicitur vulgo Negro- Ciliciam, in Syiia-n alii lejiciunt ; alii 

ponte. in Pithectisas, rjui etiain affirmant 

•• JEnariam et Pithecusas] Duae ad inQriKovs simias Etru'ca lingua Arimos 

Rlisenum promontoiiuni insulae sunt, dici. Pitlierus-a antem, sive Pilbecu- 

quarum major, atque a continenii re- sap, insula est non ali^ ab jEnaria, et- 

motior, .Enaria, hodie /scAia dicitur; si Noster cum Ovidio et Mela dis- 

minor Procliyta, et parum mutate tinguant. Sed cum Procbyte ab lE- 

nomine nunc P;oa</<i; Gr*cis Pitbe- naria avulsa crcdatur, ambae initio 

cuss ; non a Simiaium niultitudine, Pithe cusk communi nomine dictae vi- 

nt quidam existiniavere, sed a figli- dentuv, quod postea quidam soli lE.- 

nis doliariorum. UiOos enini Graece narite, ulii i-oli Prochytae tribnerunt. 



dolium est, sive cadns. ^Enariam 
Virg. aliique Lalini poetae, ipseque 
Plinius Inarimen vocant, quasi ex 
Homero. At Homerns et Hesiodus 



6 Ausi sedes transferve] An potius 
coacti? Strabo certe lib. v. ab Ere- 
triensibnset Chalcideusibus, eoclasse 
delatis et egressis, babitatas scribit 



quoqne dixere duplici vocabulo elv Pithecusas; sed eos partim sediti 

'Apljxois, apud Aiimos. Sub Iiujus in- one, partim lerrae motibus, ignisque, 

snla; mole conditum Typhonem seu et maris, et calidarum aquarnm erup- 

TyplicEum gigantem flammas inter- tione, in continentem trajecisse. 

dum eructare ferunt, fabula ex natu- * A. U. C. 420. 



115G T. LIVII 

sum Cornelio stativa habere. Ab utroque consule, exi- 
guara spem pacis cum Samnitibus esse, certior fit senatus. 

23. Publilius, duo millia Nolanorum militura et quatuor 
Samnitium, magis Nolanis cogcntibus, quam voluntate 
Graecorum, recepta Pala^polim,'*^ ' miserat : § * Cornelius, 
delectum indictum a magistratibus,*' universum Samnium 
erectum, ac vicioos populos, Privernatem Fundanumquc 
et Formianum, baud ambigue solicitari. Ob base cum le- 
gatos mitti placuissct prius ad Samnites, quam belhim 
ficret ; rcsponsum redditur ab Samnitibus ferox. Ultro in- 
cusabant injurias llonuinornm : ncque eo negligentius ea, 
quae ipsis objicerentur, purgabant. * Haud ullo publi- 
co consilio auxiliovc juvari Grascos : nee Fundanum For- 
mianumve a se solicitatos. Quippe minime poenitere se 
virium suarum, si bellum placeat. Ceterum non posse 
dissimulare, xgre pati civitatem Samnitium, quod Fregel- 
las, ex Volscis captas ' dirutasque ab se, rcstituerit Ro- 
manus populus, coloniamque in Samnitium agro imposue- 
rit, quam coloni eorum Fregellas appellent.'' Earn se con- 

- Publilius ad senatum scripserat, suscepta esse apud Palcepolin militum Nola- 
norum millia duo, Samnitium tjuatuor millia^ idque potius coactis per Nolanos, 
quam volentibus ipsis Palcepolitanis. 

NOTiE 

^ Recepta Palapolim [Palo'poU] Id '' Indictum a mugistratibus'} Scrip- 

est, apud Palaepolin. Maiiiiscripti serat nempe (Cornelius, a inagistrati- 

quidani habent Palcepolin, quod de- bus Sainnitiini indictum, «&c. fuisse 

fendit Sigoniiis ex Cic. pro Arch, delectum. 

* Luculli eiini domum suam recepe- ' Ex Volscis captas^ Verisimile est 

runt.' Fregellas a Sanuiitibiis, post victos 

Recepta Palapoli] Hoc est, admissa Sidicinos lib. vii. c. 29. tanqnam ve- 

intra Palaepolim, scripserat. Vide J. terem horiim possessionem, repetitas; 

Fr. Gronovium. J. Clericus. et, quod longiiis a Samnio abessent, 

s 3Jiscrat'\ Supple literas hoc nun- dirutas. 

tic Sic lib. XXXVI. * Is extemplo ^ Quam coloni eorum Fregellas ap- 

ad M. Ba^bium roisit, Antiochum in pellenf] Hinc non sequitur, opinor, 

Thessaliam impetum fecisse.' Adde quod infert Cluver. antea nomen ali- 

ex cap. prox. seq. * literae missae, nt ud habuisse. Sed cum destrncta urbs 

dictatorem comitiorum causa dice- esset, et locus sine nomine, jam sub 

ret.' lUud autera miserat, sive scrip- eodem Fregellarum nomine restitu- 

serat, ad utrumque consulem refer- turn fuisse a Romanis. 
tur. 



LIB. VIII. CAP. 23. 1157 

tumeliam injuriamque, ni sibi ab iis, qui fecerint, dematur, 
ipsos omni vi depulsuros ' esse.' Cum Romanus legatus 
ad disceptandum eos ad communes socios atqiie araicos vo- 
carct: 'Quid perplexe agimus?' inquit.™ ' Nostra certa- 
mina, Romani, non verba legatorum, nee hominum quis- 
qiiam disceptator, sed campus Campanus, in quo concur- 
rendum est, et arma et communis Mars belli decernet. 
Pioinde inter Capuam Suessulamque castra castris confe- 
ramus; et, Samnis Romanusne imperio Italian! regat, de- 
cernamus.' Legati Romanorum cum se, non quo hostis 
vocasset, sed quo imperatores sui duxissent, ituros esse 
respondissent ; jam Publilius, inter Palaepolim Neapolim- 
que loco opportune capto, diremerat hostibus societatem 
auxilii mutui, qua, ut quisque locus premeretur, inter se 
usi fuerant. Itaque cum et comitiorum dies instaret, et, 
Publilium, imminentem hostium muris, avocari ab spe ca- 
piendae in dies urbis, baud e re publica esset ; actum cum 
tribunis est, ad populum ferrent, ut, cum Publilius Philo 
consulatu abisset, pro consule rem gereret,'^ quoad debel- 
latum cum Grajcis esset. L. Cornelio (quia ne eum quidem 
in Samnium jam ingressum revocari ab impetu belli place- 
bat) literae miss^, ut dictatorem comitiorum causa diceret. 
Dixit M. Claudium Marcellum. Ab eo magister equitum 
dictus Sp. Postumius. Nee tamen ab dictatore comitia 
sunt habita, quia, vitione creatus esset, in disquisilionem 
venit. Consulti augures, vitiosum videri dictatorem, pro- 
nuntiaverunt. Earn rem tribuni suspectam infamemque 
criminando fecerunt. * Nam neque facile fuisse id vitium 
nosci, cum consul oriens '^ nocte silentio diceret dictato- 



16 Al. PalwpoU. — 17 Viilg. proconsul rem gereret.—lS Ineunte vet. lib. 
apud Sigon. Orien/e Gronov. Doujat. ' Servavimiis quidem Msstorum lec- 

NOTiE 

i/psos omtii vi depulsuros] Redun- ™ Quid perplexe agimus? inquit] 

dare videtur vel liic ipsos, vel paulo Hactenus Samnites incusabant, pur- 
siipra se, nisi unica vox sit, seipsos, gabant. Nunc vero quo refertur rb 
in duas, longiore paulo intervallo, inquit? Novum Livio non est a plu- 
distracta. rali numero ad singularem transgre- 



1158 



T. LIVII 



rem : " neque ab consule cuiquara publice privatimve de 
ea re scriptum esse : nee quenquam mortalium extare, qui 
se vidisse aut audisse '9 quid djcat, quod auspicium diri- 
neict : neque augures divinare Roma3 sedcntes potuisse, 
quid in castris consuli vitii obvenisset. Cui non apparere, 
quod plebeius dictator sit, id vitiura auguribus visum ? ' 
Haec aliaque ab tribunis nequicquam jactata. Tamen ad 
interregnum res rcdit : dilatisque alia atque alia de causa 
comitiis, quartusdecimus demum interrex L. ^milius con- 
sules creat C. Pnetelium," L. Papirium Mugillanum. 
Cursorcm in aliis nunalibus invcnio. 

24. Eodem anno A.lexandriam in ^gypto ° proditum 



tionem, [oriente,'] sed admodiim placet Gronovii emendatio, oriens, pro s»r- 
gens, qiiam etiam Drakenborcliius in contextiini recepit." Slrulli. Vid. Not. 
Var. — 19 Viilg. audicisse. — 20 C. Pwtelium teriium scribeuduni esse ccnset 
Glareanus. 

NOTiE 

di,et contra, fnqnif erjio prrrtor sive cat 
alius Sainnitiiim magistraliis, qui eo 



rum nomine legatis popiili Komani 
respondebat. 

" Cu7n consul oriens [oriente] node 



Itaqne eliminavimus oriente noc- 
te, quod damnat etiam J. Fr. Grono- 
vins. J. Clericus. 

* A. U. C. 427. 

° Eodem anno Alexandriam in JE- 



silentio dicerct dietatorem] Nox aeque gypto] Quod nunc Alexandria condi- 

ac dies oriri dicitiir. Ovid. vi. Fast, ta narrator ab Alexandre, quern su- 

' Humida cuni pulse, nox erit erta, pra c. 3. extincium dixit Auctor, non 

die.' Sed quoniam post nirdiam nee- idcircosibi adversari credendus. Ne- 

tem, non ea ineunte, silentio surgere que enim ibi animus fuit, tempus quo 

seliti qui auspicabantur, auctore Fes- is mertuus erat, sed in juvenili state 



to, in voce ' silentio ; ' idcirco Alb. 
Rubenius citante Gronov. scriben- 
dum putabat, cum consul oriens node 
silentio diceret didatorem. N am, nt eb- 
servat Velius Longu«, de orthogra- 
phia ; ' oriri apnd antiques frequen- 
ter surgere significabat, nt apparet 
in eo ijuod dicitur: Consul oriens ma- 
gistrum pepuli dicat.' Unde videtur 
consul oriens ex formula d:ci. 

Oriens yiode] Vetus est loquendi 
genus, pro surgens, nt recteobserva- 
vit Alb. Rubenius ex Velio Longo de 



extinctum, annotare. Sic Alexandri 
Epiretae casum eodem loco niemorare 
antevertit a coss. T. INIanlio Torquato 
III. et P. Decio anno U. 416. Alex- 
andria vero ex Died. Siculi calculo 
anno Alexandri jNIagni quinto cendita 
est Archonte Alhenis Aristophane, 
Olympiadis 112. an. 2. coss. Sp. Pos- 
tumio, T. Veturio, anno fere ante 
hunc none. Eusebius in annum 3. 
ejusdem Olympiadis Alexandrije ini- 
tium confert. Solinusin L. Papirium, 
C Poetelium consules: quod si acci- 



Ortbographiap.2234.ed.EI.Putscbii: piatur de prime eeruni censulatu, cu« 
' Orieas consul magistrum pepuli di- jus nee Liviusnec Cassiodorus uietni* 



LIB. VIII. CAP. 24. 



1159 



conditam ; Alexandrumque, Epiri regem,P abexule Lucano 
interCectuni, sortes'' Dodont>3i Jovis' eventii affirraasse. 
Accito ab Tarentinis in Italiam data dictio erat/ * caveret 
Acherusiam aquam/ Pandosiamque uibem: " ibi fatis ejus 



NOTiE 

nit, ab Ensebio non abborrebit. Ip- bariim nomine intelligi potiieie vetu- 

se Alexander Blacedo obiitjiixta eiin- lnp sacerdotes, per qnas oraciila ede- 

dem Diod. anno regni 1"2. qui primus bantur. Videtnr hie locus in ea Epiri 

est Olympiadis 114. Arcbonte iEge- parte fuisse, ubi nunc J oannind. 
sia, cess. C. Pompiiio et Papirio. * Data dictio erat] Censet Tnrne- 

Sed error in prioris consulis nomen bus dictionem pro oraculo siimi, quod 



irrepsit: indicutur eniin ipse biijus 
anni consulatus, L. nimiruui Papirii 
Cursoris, et C. Poetelii Libonis. 

P, Alexandrumque, Epiri regetti] A 
consulatu T. Manlii Torquaii cum P. 
Decio INIure, quo in Italiam trans- 
gressus hie Alexander niemoratur c. 



a GrsEcis oracula interdum \6yia vo- 
centur, ut apud Pacuvium : ' Flexa, 
nou falsa autumare dictio Delpliis so- 
let :' qiiibus verbis significatur ora- 
cula Delpbica nunquam falsa esse, 
ntcumqne tortuosa sint : unde Apol- 
lo Ao|ioj dictus, quasi voceni babens 



3. hujus libri, bic annus est decimns obliquam. Oraculum porrohuic Aiex- 

quartus. Tanto igitur tempore in andro redditum ita vulgorefernnt, ut 

Italia bellavit. undam Acberusinam Pandosiamque 

1 Sortes] Sorfes pro oraculis accipi vitarejuberetur, inde quippe mortem 



tritum. Apud Virg. ' Hoc Lyci* sor- 
tes.' Et apud Cic. ii. de Divinat. 
' Sors ilia edita est Croeso : Croesus 
Halyn superans,' &c. DitiVrunt ta- 
nien sortes ab oraculis. Hjpc enini 
proprie sunt vaticinationes, quze ore 
funduntur, quaa et responsaappellan- 



ei paratam. At Strabo sic recitat 
dictionem banc : UavSoffia rpiKdKuvf, 
■KoKvv TroT€ Xahv oXicans : id est, ' Pan- 
dosia ingentem est populum extinc- 
tura trivertex.' Unde ait in eam opi- 
nionem venisse bunc Alexandrum, ut 
existimaret, non suorum,sed liostium 



tur : sortes autem sunt dicta Uteris cladem praedici ; qua ratione Croesus 
consignata, quae pueri mauu miscen- quoque delusus fuerat. 



tur, et educuiitur ex urna sou vase, 
in quod conjecta sunt. Hujus gene- 
ris oracula apud Dodonam in usu fu- 
isse discimus ex eodem TuUio lib. i. 
laudati puulo ante operis. 

' Dodonai Jovis] Dodona Epiri 
urbs in Molossia ex Plinio, ex Stra- 
bone in Tbesprotia, versus Tbessaliae 
coniinia, ad fluvium ejusdem nominis 
qui in Acberontem labitur. Ibi vetus- 
tissimum Jovis templum oraculis il- 
lustre, ac nemus ingcns, in quo fabu- 
lantur duas olim columbas e quercu 
futura praenuntiasse : quarum delude 
altera Delpbos, altera ad templum 
Jovis Ammonis evolaverit. Colum- 



<■ Acherusiam aquani] Lacus estThes- 
protiae in Epiro, unde Acheron pro- 
fluens passuum inde 36. millibus in 
sinum Ambracium defluit : quem flu- 
vium mille passuum ponte mirabi- 
leni omnia sua mirantibus Graecis 
Plinius ait. Eodem nomine palus in 
Italia Cumis vicina, non Bruttiorum 
regione, ubi Epiri bunc regem veru- 
to interemtum esse constat. Quare 
caute Livius non Acherusiam palu- 
dem dixit, sed Acherusiam aquam. Et 
Jnstinus 1. xii. c. 1. ' Acberusium 
flumeu :' Strabo clarius ' Acberon- 
tem,' quod verum ei fluvio nomen. 
Quod autem Acberontinum, quasi ab 



1160 



T. LIVII 



terminum dari.' Eoque ocyiis transraisit in Italiam, ut 
quam raaxime procul abesset urbe Pandosia in Epiro et 
Acheronte amni, quern ex Molosside fluentein " in stagna 
infernal accipit Thesprotius sinus/ Ceterum (ut ferme fu- 
gicndo in media fata ruitur) cum saepe Bruttias Lucanas- 
que legiones fudisset ; Heracleam* Tarentinorum colo- 
niam, Consentiam '' ex Lucanis, Sipontumque/ Bruttiorum 



NOTiE 



€0 anine dictum oppidum in Bruttils 
local Plinius, in eo neniinem liabet 
siiffragatoiem. Est enini Acherontia 
Apiiioi'um in Lucaniae conliiiio ad 
Bradanum fl. hod. Circnza. 

" Pandosiamque urbein] Hoc nomi- 
ne duplex quoque oppidum fuit, 
utrumque ad suum Acherontein : al- 
teruni in Molossorum aut Thespio- 
tioruni, alteram in Bruttioniin Lu- 
canorumque confinio : illud Epiri, 
lioc iiiagnaR Gra'cia" in Italia, quiv: 
iirbs vetnstis temporibtis Qinotio- 
lum legia fiierat : postca Castellum 
validum, paulum supra Consentiam 
versus septemtrionem, quod tres ha- 
bebat vertices. Barrius Pandosi.e 
loco ponit oppiduhni), quod hodie 
CasUl/ranco vocant, in Calabria cite- 
riore, regni ?«ieopolitani provincia. 
Prosper Parisius putat ibi fuisse ubi 
nunc Mendicino. 

' Quern ex ISIolosside fluenteiri] Mo- 
lossis, seu Molossia regio Molosso- 
rum in Epiro, nunc ex Pineto Pan- 
dosia. Hinc Molossi canes venatici 
eximia; niagnitudinis. 

> In stagna infernal Palndes infe- 
rioris regionis inteliige. An etiani 
ad fabulam allusit Livius, qus hunc 
fluviuui canemque Cerberuin ex Epi- 
ro in Inferos transtulit, Aidoneuuique 
regem ejus regionis Plutonem seu 
nitem, uxoreni ipsius Proserpinam 
fecit, odio forte Pirithoi interfecti, 
conjectique in vincula Tliesei ? 

^ Thesprotius sinus^ A Thesprotide, 
seu Thesprotia, Epiri provincia, dic- 



tus : qui et Ambracius, ab Ambracia 
urbe Thesprotorum primaria : nunc 
Gol/o di Larfa. 

•» IJeracleam] Hac Heraclea in 
Lucaniae ora aTarentinis condita est, 
inter Sirin et Acirin amnes, qui nunc 
Seno, et Agri, tribus a mari passuum 
millibus. Ad Siris ostium urbs fue- 
rat Trojanoruiu opus, de (luvii nomi- 
ne dicta ; qiia>, priscis cnltoribus alio 
traiislatis, Heracleensium navale fac- 
ta est. Nou piocul abfiiit ab op- 
pido, quod nunc Amendvlara in Basi- 
licata. 

^ Conseniiarn'l Bruttiorum olim ex 
Strabone, nunc Calabriae citerioris 
caput, vtilgo Cosenza, ad Cratim flu- 
vium : Alarici Gottlioruu) regis inter- 
itu, et nunc Archiepiscopatus titulo 
nobilis urbs, cum Castro. 

'^ Ex Lucanis, Siponlumque'] Non 
magis Sipontus quam Cousentia Lu- 
canorum fuere. Hanc Strabo, Pli- 
nius, Ptolemaeus, ipse Livius lib. 
XXIX. c. 38, et lib. xxx. c. 19. Brut- 
tiis ascribunt. Sipontum,quod Grae- 
ci "SiirovvTa vocant, Apidorum est, 
auctoribiis paulo ante nominatis, ad 
sinum maris Hadriatici Uriatem, osi 
tiumque Cerbali fluminis, ubi vetus 
adliuc retinet nomen : nee cum Lu- 
canis quicquam habet commune. 
Existiuiabam posse defendi, tanqnam 
Lucaui devictis Apulis Sipontum eo 
tempore tenuissent : sed de Lucano- 
runi cum Apulis bello nulla hie aut 
alibi per ea tempora mentio : et in 
Apulis base urbs a Lucanorum finibus 



LIB. VIII. CAP. 24. 



IIGI 



Terinam,'^ alias inde Messapiorum * ac Lucanorum cepis- 
set urbes, et trecentas familias illustres in Epirum, quas 
obsidum numero haberet, misisset ; baud procul Pandosia 
urbe imminente ^ Lucanis ac Bruttiis finibus tres tumulos/ 
aliquantum inter se distantes, insedit; ex quibus incursi- 
ones in omnefn partem agri hostilis facerct. Et ducentos 
ferrae Lucanorum exules circa se pro fidis habebat, ut 
pleraque ejus generis ingenia sunt, cum fortuna muta- 
bilem gerentes fidem. Imbres continui, campis omnibus 
inundantes, cum interclusisscnt trifariam excrcitum a mutuo 
inter se auxilio, duo praesidia, qua? sine rcgc erant, impro- 
viso hostium adventu opprimuntur : deletisque eis, ad 
ipsius obsidionem omnes conversi. Inde ab Lucanis exuli- 



1 Ita ex eniendat. Sigon. pro Acerinam. Vid, Not. Vai. — 2 Imminentes 



NOT>E 



maxime remota. Confnsjiendum er- 
go ad Cliiverii eniendationciii, eate- 
nus ut pro Siponto legamus Metapon- 
tum. Fuit enim iiaec clara ii)a<;niE 
Grapcise urbs in era Lucanise : a Cas- 
venti ainnis ostio tribiis niilliaribiis, 
iibi luiiic Torve di mare. Nee obstat 
quod apiid Justinuni lib. ii. c. 2. di- 



abquot codicnm delevit Gronovins; 
et pro Acerinam, ciijiis nominis iiul- 
liiin extat oppidiim, reposuit ex Gla- 
reani et Sigonii conjectura, Terinam: 
quae Crotoniatarnin in Bnittiis urbs 
inter Teniesatn et Clampetiani, ad si- 
niim Tiisci maris Terrinapiui), qui et 
Vibonensis, nunc Golfu di Saiicta Eu- 



citnr fcedus cum Metapontinis fecisse /tmia, baud procul Ocinari fluvii os- 



Alexander Epirota : potuit enim ea 
lege foedus cum eis inire, ut praesi- 
dium imponeret. Cetera sic conci- 
liari poterunt, si ampliores eo tem- 
pore fines Lucanorum dicamus, et 
Consentiam usque protensos : aut 
certe Lucanorum nomine contineri 



tio, bodie Savatn. Ejus ruinis proxi- 
ma bodie Nitceria, auctore Gabr. 
Barrio. Cluv. mutato verborum Livii 
ordine legit ex Lucanis coloniam Ace- 
rinam : nee quid ea sit, aperit. Pos- 
set forte iutelligi colonia ad Acirim 
fl. vulgo Agri, sed jam Heracleam 



Bruttios, utpole earundem partium, nominavit Auctor, quee colonia Ta- 
et Lucanorum progeniem, Legerini rentinorum eo tractu. 



itaque non invitus : Heracleam Ta- 
rejitinorum coloniam, Consentiam ex 
Lucanis, Metapontumque. Videndum 
tanien ne pro Consentiam legendum 
sit Potentiam, quae Lucanorum baud 
dubie urbs. 

d Bruttiorum Terinam'] Legebatur 
alias Bruttiorum coloniam Acerinam : 
sed vocem coloniam ex fide veteruin 



« Alias inde 3Iessapiorum'] Messapii 
earn lapygiae partem incoiuerunt, 
quae peninsulse forma a Tarento ad 
Brundusium in maria Ionium Auso- 
niumque procurrit. Ea Calabria 
quoque oiim dicta, et in Calabros 
proprie dictos ac Salentinos divisa 
fuit. HoiVie Terra d'Otrunto. 

^ Tres tumulos] Hinc Pandosia rpt- 



Delph, et Var, Clas. 



Livius, 



4 I 



1162 T. LI VI I 

bus ad suos nuntii missi sunt: pactoque reditu promissura 
est, regem, aut vivum, aut mortuum, in potesiatem daturos. 
Ceterum cum delectis ipse, egregium facinus ausus, per 
medios erumpit hostes, et ducem Lucanorum cominus con- 
grcssum obtruncat : contrahensque suos ex fuga palatos, 
pervenit ad amnem, ruinis recentibus pontis, quem vis aquaj 
abstulerat, indicantem' iter.^ Qucm cum incerto vado 
transiret agmen, fessus metu ac labore miles, increpans 
nomen abominandum fluminis, 'Jure Acheros vocaris,' *" 
inquit. Quod ubi ad aures accidit regis, adjecit cxtem- 
plo animum fatis suis ; substititquc dubius, an transiret. 
Turn Sotimus minister ex regiis pueris, * quid in tanto dis- 
crimine periculi cunctaretur' interrogans, indicat, Lucanos 
insidiis quajrere locum. Quos ubi respexit rex procul 
grege facto venientes, stringit gladium, et per medium am- 
nem transmittit equum. Jamque in vadum egressum emi- 
nus veruto Lucanus exul transfigit. Lapsum inde cum 
inhaerente telo corpus exanime detulit amnis in hostium 
praesidia. Ibi fceda laceratio corporis facta. Namque, 
praeciso'* medio," partem Consentiam miserc : pars ipsis 
retenta ad ludibrium. Quai cum jaculis saxisque procul 
incesseretur, mulier una, ultra humanarum irarum fidem ^ ' 
saevienti turbae immixta,* ut parumper sustinerent precata, 

" Cum medium corpus secuissent. 

'' Crudelitatem exercentiOus ultra quam credibile videatur hominum iram extendi 
posse. 

Gronov. Doiijat. Crevier. all. — 3 * Immo negantem ant denegantem. Sic lege.' 
TVjjj. Faber, ' Indicantem. Bene se habet ha?c lectio, c|iiam friistra teiitavit 
Tan. Faber, novandi prnritu saepe actus, sed ita, ut raro feliciter emenda- 
ret.' Strath. — 4 Perscisso conj. Wakef. ad Lnciet. in. 636. — 5 * Malebat 
Gron. ultra h.i. Jincm: sed aptior veiiorque est lectio vulgata.' Rupert. — 

KoKcevos dicta oiaculo apiid Strabo- dictum voliint, quasi &xri fiiovra, do- 

nem, quasi tricollis. loribus 6nentcm, vel irapa. -rh iffrepria-- 

s Indicantem Uer^ Immo negantem, Oat x^P^^j q'lod gaiulio careat. 

aut denegantem, ait Tan. Faber. Im- ' Ultra humanai'um irarum Jidem] 

ino indicantem, aio ego cum Livio. Placeret Gronovii correctio, ultra 

Per ruinas enim et vestigia pontis humanarum irarum Jinem, si scripttis 

cognoscitur qua sit eundum. aliquis liber suffragaretur. 

^ Jure Acheros vocaris'] Acheronta 



LIB. VIII. CAP. 2o. 



1163 



flens ait, * virurri sibi liberosque captos apud hostes esse : 
sperare, corpore regio utcumque mulcato ^ se suos redem- 
turara.' Is finis lacerationi luit. Sepultumque Consentiae, 
quod membrorum reliquum fuit, cura mulicris unius: o.ssa- 
que Metapontum ad liostes remissa; inde Epirum devecta 
ad Cleopatram uxorem sororemque Olyrapiadera : quarum 
mater Magni Alcxandri altera, soror altera fuit. Haec de 
Alexandri Epirensis tristi eventu, quanquam Romano bello 
fortuna eum abstinuit,*" tamen, quia in Italia bella gessit, 
paucis dixisse satis sit. 

25. Eodem anno lectisternium Romae, quinto post con- 
ditam urbem, iisdem, quibus ante, placandis habitum est 
Diis. Novi deinde consules jussu populi cum misissent, 
qui indicerent Samnitibus bellum ; et ipsi majore conatu, 
quam adversus Graecos, cuncta parabant; et alia nova nihil 
tum animo talc agitantibus accesserunt auxilia. Lucani ^ 
atque Apuli,' quibus gentibus nihil ad eam diem cum Ro- 
mano populo fuerat,"' in fidem venerunt, arma virosque ad 

' Ilium sors arctiit. 



6 Al. nmltato: pro quo, mutilato Erasmo placuisse ait Glareanus. 

NOTiE 



'' Lucani'] Liicanos a Samnitibus 
ortos duce Lucio testatur Plinius ; 
Grxcis, AovKavol. Eam regionem,quje 
magna Graecia dicta, occuparunt, pul- 
sis Oinotris et Chonibus, ex Strab. 
coliieruntque hinc ad mare Tuscum, 
inde ad Siciilum, ejusve partem, si- 
numTarentinum. A Picentinis atque 
Htrpinis Silaro fluvio, a Brnttiis Lao 
divisi, ab Apulis Bradano. Nunc ille 
tractus magna ex parte Basilicata 
vocatur : reliqua ad occasum aesti- 
vum pars in Principatus nomen 
transiit ; ad meridiem, Calabriae ci- 
terioris pars est, quae Neapolitani 
regni provincia. 

' Atque Apuli] Antiquis Graecis la- 
pygia ab lapyge, Lycaonis filio, dice- 
batiir extrema ilia Italiae regio, ex- 
tremo mari Hadriatico imminens. 



quam Romaui in trianomina distinx- 
ere, Apuliam, Calabriam, et Salenti- 
nos. Apulia ipsa in Dauniam et Peu- 
cetiam divisa fuit. Ilia a Frentone 
fluvio ad Aufjdum, haec ab Aufido 
bine Brundusium usque, inde ad Ga- 
lesum amnem protensa : Daunia 
Frentanis, Samnitibus, Hirpinis olim 
contermiua, nunc Puglia piana, et Ca- 
pitanata appellatur : Peucetia, quam 
ex parte Hirpini, cetera Lucani am- 
biebant, bodie vocatur Terra di Bari. 
■" Quibus gentibus iiihil ad eam diem 
cum Romano populo fueral] NuUum 
quidem illis bellum cum Romanis in- 
tercesserat. Sed Lucani baud om- 
nino ignoti. Legates certe eodem 
tempore quo Latini misisse dicuntur 
supra. 



UNIVEEFTTY 




11G4 



T. LIVII 



bellum polliccntes. Foedere ergo in amicitiam accepti. 
Eodem tempore etiam in Samnio res prospere gesta. Tria 
oppida in poteslatem venerunt, AUifae," Callifa?," Ruffrium:P 
aliusque ager primo adventu consilium longe lateque est 
pervastatus. Hoc bello tani prospere commisso, altcri 
quoque bello, quo Graeci obsidebantur, jam finis adcrat. 
Nam, praetcrquam quod, intcrseptis munimentis liostium, 
pars parti abscissa erat, focdiora aliquanto intra muros iis, 
quibus hostis territabat, patiebantur; et velut capti a suis- 
metipsis pra3sidiis, indigna jam liberis ^ quoque ac conju- 
gibus,' etquas captarum urbium extrema sunt, patiebantur. 
Itaque cum, et aTarento eta Samnitibus, fama esset, nova 
auxilia ventnra, Saninitium plus, quam vellent, intra mcenia 
esse rebantur: Tarentinorum juventutem, Greeci Gra^cos,"^ 
baud minus per quos Samniti Nolanoque, quam ut Romanis 
hostibus rcsisterent, expectabant. Postremo levissimum 
malorum deditio ad Romanos visa. Charilaus et Nymphius, 
principes civitatis, communicato inter se consilio, partes 
ad rem agendum diviscre, ut alter ad imperatorem Roma- 
norum transfugeret, alter subsisterct ad praebendam oppor- 



7 Delenduni prius jtatiefrantur nolat J. F. Gronov. ac \eg. a suismet ipsi pra>- 

NOT^ 

" AUifa] Ad laevam Vnltnrni ri- diversa omnino loca fiiisse censet ; 

pam infra iEserniam est Samnitiim et Rufras nunc dici Prcsenzano, cnjus 

opp. Allifae, vulgo niinc^//^: in con- ager la Costa Rufaria, \n Campania 

finio Campaniee, quae nunc Terra La- et Dioecesi Teanensi, ubi Taberna S. 

boris, medio prope itinere inter Ca- Felicis ad Rufas. 

sinnm et Beneventum. i Indigna jam liberis quoque ac con- 

° CallifcB~\ Hirpinornm fuit : sed jugibus] Liberis, id est f. per liberos, 

illi tunc Samnitibns, opinor, juncti : &c. Sed libens scriberem, inserta 



oppidnlum est, nunc Carifc dictum, 
sub Apennino, in principatu ullerio- 
re. 

p Ruffriuni] Silins ' Rufras' appel- 
lat, ' Rufas ' Virgil. Oppidum in Hir- 
pinornm quoque finibus. His enim 
nominibus eundera significari locum 
putat Cluv. iisque respondere nunc 
episcopate oppidum, (|uod vuigo Ru- 
vo. Holstenius Rufrium et Rufras 



pra?positione, indigna jam in liberis 
quoque ac conjugibus, ^-c. patiebantur. 
Cujus verbi repetitio jure displicet 
Gronovio : sed semel tantiim in fine 
positum sententiam ultra modum sus- 
pendit. 

■■ Grceci GrcBcos] Palaepolitani Chal- 
cidensium coloni, Tarentinos Lace- 
daemoniorum progeniem. 



LIB. VIII. CAP. 2G. 116.5 

tunam consilio urbem.'' Charilaus fuit, qui ad Publiliura 
Philonem venit ; * et, * quod bonum, faustum, felix 9 Palae- 
politanis populoque Romano esset, tradere se,' ait, * moenia 
statuisse. Eo facto utrum ab se prodita, an servata, patria 
videatur, in fide Romana positum esse. Sibi privatim nee 
pacisci quicquam, nee peterc : publice petere, qiiam pa- 
cisci, magis, ut, si successisset inceptum,'° cogitaret po- 
pulus Romanus, potius cum quanto studio periculoque 
reditiim in amicitiam suam esset, quam qua stultitia et te- 
meritate de officio decessum.' Collaudatus ab imperatore 
tria raillia railitum ad occupandam earn partem urbis, quam 
Samnites insidebant, accepit: praesidio ei' L. Quintius 
tribunus militum praepositus. 

26. Eodem tempore ct Nympbius praetorem Samnitium 
arte aggressus perpulerat, ut, quoniam omnis Romanus ex- 
ercitus aut circa Paleepolim aut in Samnio esset, sineret so 
classe circumvehi ad Romanum agrum, non oram modo 
maris, sed ipsi urbi propinqua loca depopulaturum. Sed, 
ut fallerct, nocte proliciscendum esse, extemploque naves 
deduccndas.' Quod quo maturius fieret, omnis juventus 
Samnitium, praster necessarium urbis praesidium, ad littus 
missa. Ubi dum Nympbius in tenebris et multitudine 
semct ipsa impediente, scdulo aliis alia imperia turbans,^ 
terit tempus ; Charilaus, ex composito ab sociis^ in urbem 
receptus, cum summa urbis Romano milite implesset, tolli 
clamorem jussit: ad quera Graeci, signo accepto a princi- 
pibus, quievere. Nolani per aversam partem urbis via 
Nolam ferente effugiunt. Samnitibus exclusis ab urbe, 
ut expeditior in preesentia fuga, ita foedior, postquam peri- 

<* Ut in urbe faciliorem prastaret effectum consilii inter amhos initi. 
' lllico oportere naves e portu in altum trahere. 
/ 3Iodo hoc, modo illud jubendo cuncta perturbat. 
f A consciis consilii. 

§idiis, indigna in libens, ^c. Donjatins tentat jam in liberis.— S Vulg. ad Philo- 
nem venit.— 9 Felixque Gronov, Doujat. Crevier. all.— 10 Malit J. F. Gro- 
nov. inceptis, Vid. Not. Var. 

NOTiE 

« PrcBsidio «] Illis tiibus militum millibus. 



1166 T. LIVII 

culo evaserunt, visa, quippe qui incrmes, nulla rerum sua- 
rum non relicta inter hostes, ludibrium non externis raodo, 
sed etiam popularibus, spoliati atque cgentes domos red- 
icre. Haud ignanis opinionis alterius, qua haec proditio 
ab Samnitibus facta traditur, cum auctoribus hoc dedi, 
quibus dignius credi est ; turn foedus Neapolitanura (eo 
enim deinde summa rci Grascorum " venit) similius vero 
facit, ipsos in ainicitiam rcdisse/ Publilio triumphus de- 
cretus; quod satis'* crcdebatur/ obsidione domitos hostes 
in fid em venisse. Duo singularia haec ei viro primum " 
contigere; prorogatio imperii non ante in uUo facta, ct acto 
honorc'-^ triumphus." 

27. Aliud subindc bcllum cum alterius orae Graecis ex- 
ortum. Namque Tarentini, cum rem Palajpolitanam vana 
spe auxilii aliquamdiu sustinuissent, postquam Romanos 
urbe potitos accepcrc, vclut dcstituti, ac non qui ipsi de- 
stituisscnt, incrcpare Pahrpolitanos : ira atquc invidia in 
Romanos furere ; eo etiam, quod Lucanos et Apulos(nam 
utraque eo anno socictas coepta est) in fidcm populi Ro- 

'' Non me latet, a quibusdam aliam opinionnn tradilum esse, nempe hujus prodi- 
tinnis auclores /uisse Sumnitis. Verum ut I'alapolitanis ducilius factum esse po- 
tins credam, duo me movent : hinc scriptorum, qui ita tiarrariinl, auctoritas potior : 
inde fwdus cum Romaiiis initum a Neapolitanis, ad quox translulum est Gracorum 
in eo tractu imptrium : unde probabilius fit ipsos sponte reversos ad societatem 
Romanorum. 



11 Conj. J, F. Gronov. summa res Gracorum. — 12 ' Forte cui satis: nimi- 
riini tiiuinplio. Et forte quoi ab Livin scriptiim.' J. I'. Gronov. — 13 Idem 
suspicatiir ei viro primo. — 14 Glareaiiiis legcndtim censet aucto honorc. 

NOTif: 

' Quod satis credebatur] Etsi condi- latii nempe, tiibiinatii militiim, ai)t 

tionibtis in Romanorum ditionem Pa- dictatura triumpliaret ; sed gesto tan- 

l<i-politani redieiant, facile tamen turn proconsniatu ; qui novus tunc 

cieditimi Romx eo compiilso* belli qiioqiie lionor, nee siimmus, ueque 

et obsidionisnialis a Publilio Philone nllam in mbe potestatem tribuebat : 

illaiis. ideo in Capiloiinis lapidihus merito 

" Et acto honore triumphus'] Hoc notatuni, ut refert Sigoniiis, q. pvb- 

singularenon erat Romep, ut post ad- lilivs. q. f. q. n. philo. h. pri- 

niinistratuni lionorem quis triumpba- Mvs. pro. cos. ue. samnitibvs. pa- 

ret. Sed lioc novum in Philone, laepolitan£IS. 
quod non ex summo honore, codsu- 



LIB. VIII. CAP. 27. 1167 

mani venisse allatum est. * Quippc propemodum perventuiu 
ad se esse, jamque in eo rem fore, ut Romani aut hostes, aut 
domini habendi sint. Discrimen profecto rerum suaruni in 
bello Samnitium eventuque ejus verti. Earn solam gentem 
restare, nee earn ipsam satis validam, quando Lucanus de- 
fecerit. Quern revocari adliuc impcllique ad abolendam 
societatem Romanam posse, si qua ars serendis discordiis 
adhibeatur.' Haec consilia cum apud cupidos rcrum novau- 
darum valuissent, ex juvcntute quidam Lucauorum pretio 
asciti, clari magis inter populares, quam honesti, inter se 
mulcati ipsi virgis, cum corpora nuda'^ intulissent in civium 
coetum, vocifcrati sunt, se, quod castra Romana ingredi 
ausi essent, a consulc virgis cajsos ac propc securi pcr- 
cussos esse. Deformis suaptc natura res cum spccicm 
injuria? magis, quam doli, praj sc ferret,' concitati homines 
cogunt clamore suo magistratus scnatum vocare : et alii, 
circumstantes concilium, bellum in Romanos poscunt: alii ad 
concitandam inarmamultitudincm agrestium discurrunt: tu- 
multuque etiam sanos consternante animos, decernitur, ut 
societas cum Samnitibus renovarctur ; legatique ad earn rem 
mittuntur."^ Repcntina res quia quam causam nullam, tam 
ne fidem quidem habcbat,* coacti a Samnitibus ct obsidcs 
dare, et praesidia in loca munita accipere, ca^ci fraude et 
ira nihil recusarunt. Dilucere deinde brevi fraus coepit, 
postquam criminum falsorum auctores Tarcntum commi- 
gravere: sed, amissa omni de se potestate," nihil ultra, 
quam ut poeniteret frustra, restabat. 

' Cum res ipsist qui passi virgarum plagas dicehantuv, per se turpis, verisi- 
milein potius fnceret injuriam iilis a Romanis illatatn esse, quam ab ipsis fraudem 
adoriiari. 

* Quoniam ea res tanto minus credibilis erat, quanta nulla nitebatur ratione. 



15 Vet. lib. apud Sigon. nudata.— 16 ' Renovetur .... mittantur Grouov. 
Crevier. perperam.' Strotli. 

NOTtE 

" Amissaomnidese potestate'] Lati- detur illud prius non modo Latiunm, 
iiuni esse negat Tan. Faber : sensnni non niodo elcganlius, sed ad senten- 
Livii esse pntat, 'sed amissa onini tiain band paiiloacconiniodatiiis. Cnm 
spe rci pcificicndue.' Milii vcro vi- eniiii Saninifibus Liicani et ob^ide8 



1168 



T. LIVII 



28. Eo anno plebi Romanae velnt aliud initium libertatis^ 
factum est, quod necti '^ desierunt:'' mutatum autem jus 
ob unius foeneratoris simul libidinem, simul crudclitatem 
insignem. L. Papirius is fuit : ^ cui cum se C. Publilius 
ob OES alienum patcrnum nexura dedisset ; '' quae aetas for- 



NOTiE 



cledissent, et prapsidia eoruni ninnitis 
locis accepissent, non aniplins in Lu- 
canornm arbilrio erat, nt a fcedere 
ciiin ipsis iiiilo discedereiit ; quia sri- 
licpt jam stiff potestatis non erant; 
potestatem de se deque re sua publi- 
cs libera consulendi amiserant. Por- 
ro ' 8U.V potestatis esse,' pro eo quod 
est non esse in poteslate alterius, 
perinde ac sni juris, sui arbitrii esse, 
Jurisconsultis usitaluni ; ncc aliis 
srriptoribiis inrosniluni, ' Sui arbitrii 
liomo ' apud Sncton. in Tib. c. 17. et 
in Claud, c. 2. apud Senecam quoqne 
Consolat. ad Polyb. 'Juris arbitrii- 
qiie sui.' 

y /nitiiim libertntis] Miruni videri 
potest, quod initium libertatis nunc 
demum plebi Romanae factum dica- 
tur, anno a puWis regibus saltern 183. 
Sed nimiruni libertatis nomine intel- 
ligenda est liberatio piebeiorum a 
patricionim creditoruni sxvitia; qua 
ratioue plenior illis contigisse liber- 
tas dici potest. Tacit locus ex Suida 
in voce Taios, adductus a Sigonio, tibi 
dicitur, ob lioc facinus, omnes Ronia- 
nos, propter debitaservituti addictos, 
rogata lege libertatem antiquam re- 
cepisse : omnimodam scilicet, qualis 
jure naturali fuit ante civilia jura 
constituta. Et vero non absolute ' in- 
jtinm libertatis' dixit Liv. sed ' vel- 
nt aliud initium.' 

' Quod necti desierunf] Non placet 
Sigonii correctio, quam plerique dein- 
de secuti, quod nexi ligari desicrunt. 
Hoc enim actum est, ne omnino nec- 
terentur ; cautum quippe mox dicit, 
in posterum ne necterentur, id est, 



ne per iilam obligandi formam, quam 
nexum appellabant, pro pecunia mii- 
tua corpus ipsi operasque suas velut 
in servituteni creditoribus subjice- 
rent. Sententiae nostrae favere vi- 
detur Varro lib. i. de Ling. Lat. ab 
ipso Sigon. adductus : ' liber, qui 
snas operas in servitutem pro pecu- 
nia, quam debebat, pra-bot, nexus vo- 
catnr, ut ab aere obicratus. Hoc C. 
Pcetelio dictatore institutum, ne fie- 
ret.' Ptietelius tamen liic Uuintus, 
non Cains ; et consul erat, nou dic- 
tator. 

* L, Papirius is full] Queritiir Gla- 
reanus quod omissum faerit cogno- 
men, nee constct, an Crassus Mugil- 
lanusve fuerit, quorum trium gentis 
ejus cognominum liactenus meminit 
Livius. Ego neque hnjus anni con- 
sulem, qui eodem nomine ac prano- 
niine, neque alium uilum ex lis, qui 
magistratus gesserunt, fuisse arbi- 
tror. Vero quippe simile videtnr, si 
quis eorum esset, auctorem id nenti- 
quam silentio preetermissurum. 

^ Ob as alienum paternum nexum 
dedisset] Probari non potest quod 
apud Godel. Bndaeus prioribus in 
Pandectas aimotationibus mavult, 
nexum inisset. Quis enim sensns, se 
nexum inisset ? Nee est (piod expun- 
gatur pronomen se; nam et ' tradere 
rem alicui nexu,' Cicer. dixit in To- 
picis ; et ' se nexum dare ob aes alie- 
num paternum,' idem fere sonat 
apud Nostrum, quod apud ilium ibi- 
dem, ' mancipio aliquid dare,' aut 
quod II. de Finibus 79. ' Vadem te 
ad mortem tyranno dabis pro amico/ 



LIB. viii. CAP. 28. 1169 

maque misericordiam elicere poterat, ad libidinem et con- 
tumeliam animum accenderunt : et, florem aetatis ejus fruc- 
tum adventitium crcditi ratus/ primo perlicere adolescentem 
sermone incesto est conatus : dein, postquam aspernabantur 
flagitium aures, minis territare atque identidem admonere 
fortunae : postremo, cum inf;^enuitatis magis, quam prajsen- 
tis conditionis, memorcm videret, nudari jubet, verberaque 
afferri. Quibus laceratus juvenis, cum se in publicum pro- 
ripuisset, libidinem crudelitatemque conquerens foenerato- 
ris, ingens vis hominum, cum aetatis miseratione atque 
indignitate injuriae accensa, tum suae conditionis libcrum- 
que suorum respectu, in forum, atque inde, agmine facto, 
ad curiam concurrit; et cum consules, tumultu repcnlino 
coacti, senatum vocarent, introeuntibus in curiam Patribus 
laceratum juvenis tergum procumbentes ad singulorum pe- 
des ostentabant. Victum'^eo die'' ob impotentcm injuriam 
unius ingens vinculum iidei : jussique consules ferre ad po- 
pulum, ne quis, nisi qui noxam meruisset,** donee poenam 
lueret, in compedibus aut in nervo teneretur : pecuniae cre- 
ditas bona debitoris, non corpus obnoxium esset. Ita nexi 
soluti ; * cautumque in posterum, ne necterentur. 

' Emoliimenlum accessoriuin pecunice credita, et extrinsecus adveniens. 



17 Ligari nexi Ed. Gronov. et Mss. nonnulli.— 18 Legit Tan. Faber, liup- 
fum. 

NOTJE 

c Victum eo dial Gratulor Tan. '' Qui noxam meruisset] Noxam vel 

Fabro, quod ruptum hoc loco probet noxiam mereri dicuntur (nam haec 

ptQ victo: vinculum enim non vinci, duo proniiscue sumi novum non est) 

sed nimpi propria dixeris. Virg. ii. qui ob cnlpam damniinive iliatimi 

/En. ' Eiipui, fateor, leto me, et vin- prenae obnoxios se ipsi reddnnt. Ita 

cularupi.' Vellem codex aliquis cor- noxa vel noxia pro crimine valet, 

rectionem firmarel. Verum vinculi Hinc apud jurisconsultos ' servum 

nomen hie figurate sumitur pro ipsa noxfe dedere ' est, in pcenam pro de- 

lide publica, qua homines se velut licto commeritam tradere. Et apud 

nodo quodam invicem obstringunt : Plant, legilnr ' amicum castigare ob 

ejus autem vim facti hujus atrocitas meritara noxiam:' eadem ratione 

vicisse dici potest. Infra c. 30. 'Ma- mulcta vel pcena committi dicitnr. 

jestatem dictatoriam et disciplinam Itaque qui noxam meruisset, est, 

niilitarem a magistro equitum vie- qui vinculis ob crimen patralum dig- 

tam eteversam.' nus esset= 



1170 



T. Livri 



29. Eodem anno, cum satis per se ipsum Samnitiuni 
bellum et defectio repcns Lucanorum,"9 auctoresque defec- 
tionis Tarentini solicitos haberent Patres, accessit, iit et 
Vestinus populus ' Samnitibus sese conjungeret. Quae 
res sicut eo anno scrmonibus magis passim hominum jac- 
tata, quam in publico ullo concilio est; ita insequentis 
anni * consulibus, L. Furio Camillo iterum/° Junio Bruto 
Scaevae, nulla prior potiorque visa est, de qua ad senatum 
referrent. Et quanquam ' nova res erat, taraen tanta cura 
Patres incessit, ut pariter earn susccptam neglectamque 
timerent; ne aut impunitas eorum lascivia superbiaque, 
aut bello pcenae expetitas raetu propinquo atque ira conci- 
rent finitimos populos. Et erat genus omne abunde bello 
Samnitibus par,^ Marsi '' Pelignique ' et Marrucini : ^ quos. 



19 Vul?. et defectio recens L. — 20 Legit Glareaniis L. Furio Camillo tertium. 
— I ' Strotliiiis iiuam ex uiio cod. recepit pro quanquam, et delcvit rl tamen, 
tanqiiam adjectiim, ut esset, quod T<f quanquam respondcret. Sed leeendiiin 
potius cum Dukero : quanquam nota vel non nova res erat, tamen, ^c' Rupert. 



NOTiE 

* Ita nexi soluti] Dnplicem inter- 
pretationem recipit haec plirasis : ul 
scilicet qui nexii obligati, vt-l si qui 
jam addicti creditoribus, atque in 
vinciilis erant, iis exemti sint ; vel 
ut omnes ea obiigatione,quod ad pig- 
nerationem corporis attinet, fuerint 
liberati. 

f Vestinus populus] Creduntur Ves- 
tini generis Samnitici fuisse : exi- 
guus populus Marrucinis, Pelignis, 
Marsis, Sabiiiis, Picentibus, et Ha- 
driatico mari claudebantur. Nunc 
pars sunt Aprutii Ulterioris, Marchiae 
Anconitans proxima, in regno Neapo- 
litano. Urbei eorum Pina, quaj nunc 
Civila di Penna, et A via, quae hodie 
Cirita di Bagno prope Aquilam. 

* A. U. C^ 428. 

s Et erat genus omne abunde bello 
Samnitibus par] Universum genus vi- 
cinoiiim populorum, quos niox recen- 
set, non niinu£ bellicosum erat, quam 



Samnites, utpote qui a Samnitibus 
fere originem tralierent, norninibus 
licet divisi : eorumquc simiil juncto- 
runi multitudo non minor quam Sam- 
nitum. 

h Marsi] Eos Apenuinus, Peligni, 
Vestini, Sabini, Latini, Hernici, Vol- 
scique cingebant. Illorum erat Alba 
Fucentis ad Fncinum lacum, vulgo 
Albi. Latio postea contributi. Nunc 
in Aprutio, regni Neapolitan! pro- 
vincia. 

' Pelignique] Inter Frentanos, 
Marrucinos, Vestinos, Marsos, Sam- 
nitesque fucre Peligni. Urbs eorum 
Sulmo, vulgo Sulmona, in Aprutio 
Citeriori, quae principatus titulo gau- 
det. 

'' Et Marrucini] Hive ex Italicis 
fere minima gens, Veslinoruni, Pe- 
lignorum, Frentanorumquc p.gris in- 
clusa, Hadriaticum mare aliquatenus 
attingebat. Pars nunc Aprutii Ul- 



LIB. VIII. CAP. 29. 1171 

si Vestinus attingeretur, omnes habendos hostes.* Vicit 
tamen pars, quae in praesentia videri potuit majoris animi, 
quam consilii: sed eventus docuit, fortes Forlunam juvare. 
Bellum ex auctoritate Patruni populus adversus Vestinos 
jussit. Provincia ea Bruto, Samnium Camillo sorte evenit. 
Exercitus utroquc ducti, et cura tucndoriim finium hostes 
prohibiti conjungere arma. Ceteruin alterum consulem L* 
Fnriurn, cui major moles rcrum imposita erat, morbo gravi 
implicitum fortuna bello subtraxit: jussusque dictatorem 
dicere rei gerendae causa, longe clarissimum bello ea tem- 
pestate dixit L. Papirium Cursorem ; t a quo Q. Fabius 
Maximus Rullianus ^ magister equitum est dictus: par 
nobile rebus in eo magistratu gcstis, discordia tamen, qua 
prope ad ultimum dimicationis ventum est, nobilius. Ab 
altero consule in Vestinis multiplex bellum, nee usquam 
vario eventii, gestum est. Nam et pervastavit agros, et, 
populando atque urendo tecta hostium sataque, in aciem 
invitos extraxit: et ita prcelio uno accidit Vestinorum 
res, haudquaquam tamen incruento milite suo, ut non in 
castra solum retngerent hostes, sed, jam ne vallo quidem ac 
fossis freti, dilaberentur in oppida, situ urbium moenibus- 
que se defensuri. Postrcmo oppida quoque vi expugnare^ 
adortus, primo Cutinam ingenti ardore militum, aut vulne- 
rum ira,"* quod baud fere qnisquam integer praelio exces- 
serat, scalis cepit : deinde Cingiliara.'" Utriusque urbis 

'" Vel ex iracundia quam concitaverant accepta ab hostibus vulnera. 



Emcndationpin Diikeri probat Doering. — 2 Vulg. Rutilianus. — 3 Oppugnare 
Gronov. 1G79. 

NOT.E 

terioris in regno Neapolitano. Ur- bi extant : nam Ciitiliae in Sabinis, 

biiiin caput Tlieate, vulgo C/iJffi Ar- non in Samnio. Suspicatur Cluve- 

cliiepiscopatiis, nnde Theatiuoriim lins niendose scriptum Cutinam pro 

ordini religioso noinen. Aufina, quae adhuc Ofena, vel Ofeno, 

' Omnes habendos hastes'] Suppl. inter Pinnam, Aqiiilam, et Popnlium. 

prospiciebat Senatus. In hoc tractu oppidiibim est vnlgari 

■n Primo Cutinam .... deinde Cingi- vocabulo Celiera: quod forte Cingi- 

liam'] Heer oppidoruni nomina nnlli- liae nienioriani servare ait. 



1172 T. LIVll 

prasdam militibus, quod cos neque portae, nequc muri hos- 
tium arcuerant, concessit. 

30. In Samnium incertis itum auspiciis" est: cujus rei 
vitium non in belli eventura, quod prospere gestum est, sed 
in rabiem atque iras imperatorum vertit. Namciue Papi- 
rius dictator, a pullario monitus, cum ad auspiciura repe- 
tendum Romara proficisceretur," magistro equitum denun- 
tiavit, ut sese loco teneret, neu, absentc se, cum hoste 
manum consereret. Fabius cum post profectionera dicta- 
toris per exploratores comperisset, perinde omnia soluta 
apud hostes, ac si nemo llomanus in Samnioesset; seu 
fcrox adolescens indignitate accensus, quod omnia in dic- 
tatore viderentur reposita esse, seu occasione bene gerendae 
rei inductus, exercitu instructo paratoquc piofectus ad Im- 
biinium,P (ita vocant locum,) acie cum Samnitibus conflixit. 
Ea ibrtuna pugnai fuit, ut nihil rclictnm sit, quo, si affuisset 
dictator, res melius gcri potuerit: non dux militi, non miles 
duel defuit. Eques etiam, auctore L. Cominio tribuno mi- 
litum, qui aliquoties impetu capto perrumpere non poterat 
hostium agmen, detraxit fraenos equis; t atque ita concita- 
tos calcaribus permisit, ut sustinere cos nulla vis posset. 
Per arma, per viros late stragem dedcre. Secutus pedes 
impetum equitum, turbatis hostibus intulit signa. Viginti 
millia hostium ca^sa eo die traduntur. Auctores habeo, 

NOTiE 

n Incertis itum auspiciis] Non satis locnm opoitet, cujus nulla apud alios 

prospera tuerant auspicia, pulloruin mentio. Nam quod Lipsius hie Sjm- 

minns alacri, vel e cavea volatu, vel brivium, apud Taciturn xi. Ann. sub 

pastu. Nam iiaec auspicia ex tripn- Imbrivinis collibus legit, pro Simbrui- 

dio fuisse petita inde patet, quod uis, refertque ad stagnum Simbrivi- 

dictatori religio injecta est monitu urn, quod juxta Sublaqueum est xir. 

nnius ex pullariis ; qui pullorum liu- ab Urbe mill, admitti nullo pacto 

jusmodi curam gerebant. potest, cum Simbrivinae aquae, et 

" Romain proficisceretur] Non no- Siiblaqueum, ad Anienem in Latio 

vum belli duces in urbem renovan- situni, longius distent ab hoc Imbri- 

doium auspiciorum causa redire. nio, quern locum in Samnio Livius 

Tanta ejus rei religio erat, ut ex ponit. 

Cic. in libris de Divin. et alibi ob- f Detraxit freenos equis, l^c.'] Vide 

servatum. notas ad 1. iv. c. 33. J. Clericus, 

P Ad ImbriniuTn] Ignobilem esse 



LIB. VIII. CAP. 31. 1173 

bis cum hoste signa collata, dictatore al)sente, bis rem 
egregie gestam. Apud antiquissimos scriptores una hajc 
pugna invenitur : in quibusdara annalibus tota res praeter- 
missa est. Magister equitum, ut ex tanta caede, raultis 
potitus spoliis, congesta in ingentem acervum hostilia arma 
subdito igne concremavit: seu votum id Deorura cuipiam 
fuit; seu credere libet Fabio auctori,'^ eo l'actum,+ ne suae 
glorias fructum dictator caperet, nomenque ibi scriberet, 
aut spolia in triumpho^ ferret. Literae quoqiie de re pro- 
spere gesta ad senatum, non ad dictatorem, missas, argu- 
mentum fuere minima cum eo communicantis laudes.'^ Ita 
certc dictator id factum accepit, ut, Isetis aliis victoria 
parta, prae se ferret iram tristitiamque. Misso itaque re- 
pente senatu, se ex curia proripuit: turn vero, non Sam- 
nitium magis legiones, quam raajestatem dictatoriam et 
disciplinam militarem a magistro equitum victam et ever- 
sam dictitans, si illi impune spretum imperium fuisset. 
Itaque plenus rainarum iraeque profectus in castra, cum 
maximis itineribus isset, non tamen praevenire famam ad- 
ventus sui potuit. Praecucurrerant enim ab Urbe, qui nun- 
tiarent, dictatorem avidum pcenae venire, alternis paene 
verbis T. Manlii factum laudantem.7 

31 . Fabius, concione extemplo advocata, obtestatus mi- 
lites est, ' ut, qua virlute rem publicam ab infestissimis 
hostibus defendissent, eadem se, cujus ductu auspicioque 
vicissent, ab impotenti crudelitate dictatoris tutarentur. 
Venire amentem invidia, iratum virtuti alienae felicitati- 
que ; furere, quod, se absente, res publica egregie ^ gesta 
esset:"^ malle, si mutare fortunam posset, apud Samnites, 



4 Quidam Edd. seu credere libet Fabio auctore factum. Wet. lib. apud Sigon, 
seu, si credere libet, Fabio, S^'c. — 5 Viilg. in triuwphum. — 6 Laiidem Gronov. 
Doujat. Crevier. — 7 Viilg. T. Manlii facta I. 

8 * Vet. lib. res egregie, ut ante : sic paulo post, ad rem gerendam.' Sigoii. 

NOT.E 

q Seu credere libet Fabio auctori] equitum ipse Fabius Rnllianus ; sed 
Ita legendum ex primis editionibus : Fabius Pictor antiquus Romanae a»c- 
estque intelligendus, non magister tor historiee. 



1174 T. i,ivii 

quam Romanos, victoriam esse. Impcrimn dictitare sprc- 
tum, tanquam non eadem mente pu«^nari vetiierit, qua pug- 
natum doleat: et tunc invidia impcdire vir(utcm alicnam 
voluisse, cupidissimisque arma ablaturum luis.se militibus, 
ne, se absente, moveri possent : et nunc id furere,* id aegre 
pati, quod sine L. Papirio, non inermes, non nianci niilites 
fucrint, quod se Q. Fabius mogistrum equituin duxerit, ac 
non accensum dictatoris.' Quid ilium facturum luisse, si, 
quod belli casus ferunt Marsque communis, advcrsa pugna 
cvenisset; qui sibi, devictis hoslibus, re publica bene gesta, 
ita ut non ab illo unico duce melius geri potuerit, suppli- 
cium magistro cquitum minctur?' Necpic ilium magisfro 
equitum infestiorem, quam tribunis mililum, quam centu- 
rionibus, quam militibus esse. Si possit, in omnes sasvi- 
turum fuisse : quia id nequeat, in unum sfevire. Etiam 
invidiam, tanquam igneni, summa petere ; in caput consilii, 
in ducem incurrere. Si se simul cum gloria rei gestae ex- 
tinxisset, tunc victorcm, velut in capto exercitu doniinan> 
tem, quicquid licuerit in magistro etjuitura, in militibus 
ausurum. Proinde adessent in sua causa omnium libcrtati. 



Vid. Not. Var. — 9 .Al. magistro equitum et tunc lictori minetur, Vid. Not. Var. 

NOTiE 

' Quod, se absente, res publica egregie liomines suiim dolorem ; unntnqiic 

gesta esset] Contra scriptonim et me stiidiosiorem Antonii.' 

prionini cditioiniin fideni Sigon. vo- ' S'on accensum dictatoris] Acccnsi 

cem publica expnuxerat, quasi 'rem satellitiiin sen apparitorum geoiis, 

publicani gerere ' dici non posset de quorum ministerio magistratus, ad 

eo qui bellum gessit. Kerte Gronov. accersendos quos vellent, ntebantur; 

veterem lectionem restittiit, affirmat- neu niultum supra lictores. Eos 

que aliquot exemplis ita ioqiii opti- eniin Cic. conjungit i. de Leg. ' Uta- 

nios auctores de iis qui quamcumque tur acccnso atque lictoribus.' Immo 

partem ad summam reriim pertinen- servorum propeniodum loco eranf. 

tem administrant. Unus Livii locus Idem ad Q. Fratrem lib. i. Ep. 1. 

sufficiat, qui statim hoc ipso capite ' Accensus sit eo etiam numcro, quo 

subjicitur de eadem re, 'devictis cum maj ores nostri esse voluerunt : 

hoslibus, re publica bene gesta.' qui hoc non in beneficii loco, sed in 

• Idfurere] Nova constructio, pro, laboris ac muneris, non temere nisi 

ea de causa irasci, dolere id factum libertis suis deferebant, quibus illi 

esse : utapud Cic. viii. ad Fam. Ep. quidem non secus ac servis impera* 

8. ' Nunc furit Domitius tam gavisos bant.' 



LIB. VIII. CAP. 32. 1175 

Si consensual exercitus eundem, qui in praclio fuerit, in 
tuenda victoria videat, et salutem unius omnibus curaj 
esse; inclinaturura ad clcmentiorem sententiam animum. 
Postrerao se vitam fortunasque suas illorura fidei virtu- 
tique perniittcre.' 

:]2. Clamor e tota concione ortus, uti bonum animum 
haberet: neminem illi vim allaturum, salvis legionibus Ro- 
manis. Hand multo post dictator advcnit: classicoque 
extemplo ad concioncm advocavit." Turn, silentio facto, 
praeco Q. Fabium magistrum equitum citavit. Qui simul 
ex intcriorc loco ad tribunal acccssit; tiim dictator, * Qua?ro,' 
inquit, ' de tc, Q. Fabi, cum summum impcrium dictatoris 
sit, parcantque ei consules, rcgia potestas," praetores iisdem 
auspiciis, quibus consules, creati, a^quum censeas necne, 
magistrum equitum dicto audientem esse? Itemque illud 
interrogo, cum me incertis auspiciis profectum ab domo 
scirem, utrum mihi turbatis religionibus res publica in dis- 
crimen committenda fuerit, an auspicia repctenda, ne quid 
dubiis Diis agcrem ? Simul illud, qua? dictatori religio 
impcdimento ad rem gcrendara fuerit, num ea magister 
equitum solutus ac liber potuerit esse? Sed quid ego haec 
interrogo ? cum, si ego tacitus abissera, tamcn tibi ad vo- 
luntatis interpretationem raeac dirigendatua sententia fuerit. 
Quin tu respondes, vetuerimne, te quicquam rei, me ab- 
sente, agere ? vetuerimne, signa cum hostibus conferre ? 
Quo tu imperio meo spreto," incertis auspiciis, turbatis 

" Et statiin exercitum si/j^no tuba accirijussit ad concionem. 

NOT.E 

" Consules, regiapotestas\ Apposi- dicunt, wpbs ti; vel, ri 5e; ut apud 

tione desciibit jus consilium, quorum Cic. ' Martis signum quo mihi pacis 

regia potestas, id est, qui eadem fere auctori r' Hie tamen revera ponitur 

potestate przediti, qua prius reges ; illud quo relative. Cum enim dixis- 

nisi quod hi duo annul, pro uno per- set Papirius per interrogationem, se 

petuoque. Ceternm paribus auspiciis vetuisse quicquam se absente agi ; 

creati, iisdem fascibus atque orna- mox subjicit affirmate et absque in- 

mentis insignes. terrogatione, Fabium eo ipsiusjussu 

'' Quo tu imperio meo spreto'] Sigo- coutemto ausum esse confligere ipso 

nius rh quo adverbialiter sumi vult, absente. 
pro, quid? sive ad quid ? quod Graeci 



117G T. LI VI I 

religionibus, adversus morem militarem disciplinamque 
majoruni, et numen Deorum, ausus es cum hoste confli- 
gere. Ad haec, quaj interrogatus es, rcsponde, extra ea, 
cave, voccm mittas. Accede, lictor/ Adversus quae sin- 
gula "^ cum respondere baud facile esset, et nunc quere- 
retur, enndem accusatoreni capitis sui ac judiccm esse," 
modo, vitam sibi eripi cilius, quam gloriam rorum gesta- 
rum, posse, vociferaretur, purgarelque se invicem, atque 
ultro accusarct ; tunc Papirius, redintcgrata ira, spoliari 
magistrum equitum, ac viigas et secures expediri jussit. 
Fabius, fidem railitum implorans, lacerantibus vestem lic- 
toribus," ad triarios, tumultum jam in concione miscen- 
tcs,'^y sese recepit. Inde clamor in tolam concionem est 
perlatus. Alibi preces, alibi minse audiebantur. Qui 
proximi forte tribunal stctcrant," ' quia subject! oculis 
imperatoris noscitari poterant, orabant, ut parceret ma- 
gistro equitum, ncu cum eo exercitum damnaret. Ex- 
trcma concio et circa Fabium globus increpabant incle- 

• Accusatorem suum capilalem ; sire eo judicio in quo de capile agatur. 



10 'In libris qnibiisdam additiir Q. Fahin ; recte forsan : ad eiim certe 
8€qq. referenda.' Rupert. — 11 'Vet. qnidani \\\). lacvrunlihus fade licloribua.' 
Sigon. — 12 Vulg. luinultum jam in concionem miscenlcs. Legit Tan. Faber, 

NOT;E 

y Tumnltum jam in condone miscentesl tnmultum immiscuisse, et concionan- 

Vetus lectio, tumultum jam in concio- teni ipsuni concionenH|iie tiimultii 

nem miscentes: legit Tan. Faber, (u- siio perturbasse, iramo in ipsum (juo- 

mtdtu jam concionem miscentes; quod que coetnm el innltitudinem turbas ac 

sane Latiniiin. Cic. ii. cent. Riill. tumultum injecisse ? 

' quia iuiquis imperils remp. niisce- * Qui proximi forte tribunal [tribu- 

rent,' id est, turbarent. Sed facilior nali] steteranti Veteres oplimi teste 

correclio in concione, ut miscere acci- Gronovio, proximi forte tribunal stete- 

piatur pro ciere, movere, excitare. rant; id est, prope tribunal, proxime 

Nee adeo forte damnanda vulgaris, ad tribunal. Ita 1. xxix. ' Scorpione 

Cum enim coDcio non tantum pro ere- icto, qui proximus euni forte stete- 

tu sumatur, sed pro ipsa concionem rat.' Caesar quoque iii. Bell. Gall, 

liabentis oratioue ; quidni dicantur ' P. Crassus adolescens cum legione 

' triarii in concionem,' id est, vel septima proximus mare Oceanum in 

contra dicta i'apirii dictatoris, quae Andegavis byemabat.' 
tranquille audiri ex more debebaut, 



LIB. viif. CAP. 33. 1177 

nientem dictatorem ; ncc procul seditione aberant. Ne 
tribunal quidem satis quictuin erat. Legati circumstantes 
sellam orabant, ut rem in posterum diem diffcrret, et iras 
suae spatium et consilio tempus daret : ' Satis castigatam 
adolescentiam Fabiiesse: satis deformatam victoriam : ne 
ad extremum finem supplicii tendeiet : neu unico juveni, 
neu patri ejus, cliuissimo viro/ neu Fabiap gcnti earn in- 
jungeret'* ignoiuiniani.''' Cum paruni prccibus, paruni 
causa proficcrcnt/ ' intucri sajvicntein concioncm' jube- 
bant. * Ita irrilatis niilitum anirais subdcre igneiu ac ma- 
teriam seditioni, non esse aetatis, non prudentiae ejus. Ne- 
mineni id Q. Fabio, pnenain deprecanti suani, vitio versu- 
rum, scd dictatori, si occa^catus ira infcstam multitudinem 
in se pravo certamine raovisset. Postremo, ne id se gra- 
ticB dare Q. Fabii crcderet, se jus jurandum dare paratos 
esse, non videri e re publica, in Q. Fabium eo tempore 
animadverti.' 

33. His vocibus cum in se magis incitarent dictatorem, 
quam in magistrum cquitum placarent,'^ "^ jussi de tribu- 
nali dcscendere legati: et, silentio nequicquam per praeco- 

f Cum eis non multum prodesscni nee obsecratiunes, nee rationes, aut excusatiO' 
nes, quibus Fabii causavi tuebantur. 



tumultu jam concionem miscentes. — 13 Viilg. tribunali sfeterant. — 14 'Mallem 
cum Gion. inureret, quod tanien primus substiluit Ascens.' Rupert. Vid. 
inf. et Not. Var. 

NOTyE 

» Patri ejus, clarissimo ijro] Hiijiis genus. L. iii. ' Injuriam a nobis re- 
Q. Fabii Rulliani, qui postea Maxinii pulsam, tanquam aut facere, aut pa- 
cognomen in ea gente primus tulit, ti, necesse sit, injungimus aliis.' Va!. 
pater erat M.Fabius Ambustus prin- quoque Max. lib. vi. c. 9. ' Abdica- 
ceps senatus, qui ter consul, qui die- tionis injungentem notam.' Ubi ta- 
tator fuerat et censor, ut cap. seq. men vulgati habent in«)f7i<em. 
' Clarissimi ' autera titulus in rep. ' Quam in magistrum [magistro] 

elogium fuit, non, ut labante postea, equitum placarenf] Quidam antiqui, 
dignitatis titulus. quam in magistrum equitum placarent : 

^ Earn injuHgerct [inureret] ignomi- idque exquisitius Gronovii judicio. 
niarn] In optimis manuscriptis et edi- Auctores adducit, praesertim Corn, 
tis est iiyungeret, id est, adjungeret, Nepotem in Pelopida : ' Nunquam is 
adiiiberet : quod Gronov. probatur animo placari potuit in eum, a quo 
tanquam non incommodum loquendi erat violatus.' 

Delph. et Var. Clas. Litius. 4 K 



1178 T. LlVIl 

nem tcntato, ciini, prae strepitu ac tumullu, ncc ipsiiis dic- 
tatoris, nee apparitorum ejus vox audiretur ; nox, velut in 
piaelio, certaniini finem fecit. Magister cquitiun, jiissus 
postero die adesse, cum orancs affirmarent, infestius Pa- 
pirium exarsurum, agitatum contentione ipsa exacer- 
batumque, clam ex castris Romam profugit: ct, patrc 
auctore M. Fabio, qui ter jam consul dictatorquc fuerat, 
vocato cxtcmplo scnatu, cum maximc conqucrcretur apud 
Patrcs vim atquc injuriam dictatoris, repente strepitus ante 
curiam lictorum sumiuoventium auditur: et ipse infcnsus 
aderat, postquam corapcrit prol'eclum ex castris, cum ex- 
pedite equitatu sccutus. Iterata deinde contentio ; "^ et 
prcndi Fabium Papirius jussit. Ubi cum, dcprecantibus 
primoiibus Patium atque uni verso senatu, perstaret in in- 
cepto'^d immitis animus; turn pater M. Fabius, * Quan- 
doquidcni,' inquit, ' apud tc ncc auctoritas scnatus, neo 
cetas nioa, cui orbitatcm paras, nee virtus nobilitasque 
magistri equitum, a tc ipso nominati, valet, ncc preces, 
qua; sajpe hostcm mitigavere, qua; Dcorum iras plaeant; 
tril>unos plebis appcllo ct provoco ad populum ; "" cumque 
tibi, fugienti exercitus tui, fugienti senatus judicium, judi- 
cem fero, qui ccrtc unus plus, quam tua dictatura,^ potest 
pollctquc. Videro, cessurusne provocationi sis, cui Rex 
Romanus Tulhis Ilostilius cessit/ ^ Ex curia in concionem 
itur. Quo cum paucis dictator, cum omni agminc princi- 
pum magister equitum cum cscendisset ; deduci eura de 
rostris Papirius in partem inferiorem jussit. Secutus pa- 
is Vnlg. qnam magistro equitum p.— \G Add, est Sigon. Gronov. Doujat. 

NOT/E 

** Perstartt in incepto] Apud Be- provocationis a dictatore : quod ta- 

chiT. a\\osi]\\c, perstaret incepto: rara men progressu temporis admissum. 

loqiiendi forma. Qua de re Fcst. in ' optima lege.' 

« Et provoco ad populuTn] In filii s Tullus Hostilius cessit] In cansa 

cansa, licet magistri eqiiilum, pater Horatii,qui a duuniviris, Hostilio vo- 

appellat ; tanta vis patrias potestatis. lente, immo auctore, provocaverat, 

f Plus, quam tua dictalnra] Nondum lib. i. c. 26. 
uUum, opinor, exemplum extabat 



LIB. VIII. CAP. 33. 1179 

ter, ' Bene agi.s,' inquit, ' cum eo nos deduci jussisti, undc 
et privati vocetn mittere possemus.' '' Ibi prinio '^ non tarn 
perpetuae orationes, cpiam altercatio, exandiebantur.'^ Vi- 
cit deinde strepitum vox et indignatio Fabii senis, incre- 
pantis superbiam crndclitatcmque Papirii : * So quoque 
dictatorem Rom&e fuisse, nee a se quenquara, ne plebis 
qnidem homiucm, non ccnturionem, non railitem, violatum ; 
Papirium, tanquam ex hostium ducibus, sic ex Romano 
imperatore victoriam et triumphum petere. Quantum in- 
teresset ' inter moderationem antiquorum et novam super- 
l)iam crudelitatcmquc ! Dictatorem Quintium Cincinnatum'' 
in L. Minuciura consulem, ex obsidionc a se ereptum, non 
ultra saevisse, quam ut Icgatum eum ad exercitum pro con- 
sulc relinqucret. M. Furium Camillum in L. Furio,' qui, 
contemta sua senectutc et auctoritate, foedissimo cum 
cventu pugnasset, non solum in praesentia moderatum irae 
esse, no quid de coUega secos populo aut senatui scriberet ; 
sed, cum revertisset, potissimum ex tribunis consularibus 
habuisse, quern ex collcgis, optionc ab senatu data, so- 
cium ^° sibi imperii delegcrit. Nam populi quidem, penes 
quern potestas omnium rerum esset, ne iram quidem un- 
quam atrociorem fuisse in eos, qui tcmeritate atque inscitia 
exercitus amisissent, quam ut pccunia eos mulctaret. Ca- 



Crevier. all. — 17 Viilg. perstaret inceplo. — 18 In primo Gronov. Crevier. — 
19 Quidain libri, teste Sigon. rti^eicationes au(/kZ>a?i<Mr. Malebat J. F. Gro- 
nov. probaute Strotli. exaudiebatur, et mox Quantum interesse. — 20 Inter- 

NOTiE 

^ Unde et pritati vocem mitter'e pos- alioqni liciiisse: ex inferiore loco fi- 

semtis] Pro rostris verba facere ad lium defendcre non vetabatur, quod 

popnlmn non potcrant, nisi niagis- cuiqne private permissnm. 

trains, aut qui a niagistratibus pro- ' Quantum inferesset] Malim cum 

diicti. Fabius filius niagister equi- Gronovio interesse: ut superioribns, 

turn eo ascenderat, jure, opinor, ma- quae infinitivo efferuntur, et bistorico 

gistratus ; et cum eo pater aliique stylo convenientius. 

primores, qui scilicet honores antea ■' Quintium Cincinnatum} Supra 

gesserant. Sed dictatore concionan- lib. iii. c. 29. 

te, non videtur Fabio patri, cum In ' M. Furium CamiUum in L. Furio'] 

inagistratu non esset, inde populum Vide lib. vi. c. 24. et 25. 



1180 T. LIVII 

pite anquisitum ob rem bello male gestam de imperatore 
nullo'" ad cam diem esse.' Nunc ducibiis populi llomani, 
quae ne victis quidem bello fas fuerit, virgas ct secures vic- 
toribus et justissimos meritis triumphos intentari. Quid 
enim tandem passurum fuissc fdium suum, si cxcrcitum 
amisisset? si fusus, fugatus, castris exutus fuisset? Quo 
ultra iram violentiamque ejus excessuram fuisse, quam ut 
verberarct necaretque? Quam conveniens esse, propter 
Q. Fabiura civitatem in lastitia, victoria, supplicationibus" 
ac gratulationibus esse ; * cum, propter quern Dcum delubra 
pateant, ara3 sacrificiis I'unicnt, lionorc, donis cumulentur, 
nudatum virgis lacerari in conspectu populi Romani ; in- 
tuentem Capitolium atque arcem Deosque, ab sc duobus 
prasliis baud frustra advocatos! Quo id animo exercitum, 
qui ejus ductu auspiciisque vicisset, laturum? quera luc- 
tum in castris Romanis, quam la;tiliam inter bostes fore?' 
Ha?c, simul jurgans, quercns, Deum bominunique iidem 
obtestans, et complexus filium, plurimis cum lacrymis 
agebat. 

34. Stabat cum eo senatus majestas, favor populi, tri- 
bunicium auxilium, memoria absentis exercitus. Ex parte 
altera, * impcrium invictum populi Romani, et disciplina 
rei militaris,° et dictatoris edictum pro numine semper ob- 



pungit Kreyssigins, ^uem, ex coUegis optione ab senatu data,socium. — I Vnlg. 
nullum ad eum diem esse. Vid. Not. Var, — 2 Malebat Sigon. pro/)<fr Q. Fabii 

NOTyE 

" De imperatore nullo'] Apnd Jun- gonio displicnit 'in victoria esse : ' id- 

tam et in quibnsdam Mss. est nullum eoqne maluit : Propter Q. Fabii victo- 

ad eum diem esse: additque Gronov. riam civitatem in Icetitia, supplicationi- 

exemplum, quasi hoc nomen excide- bus, ifc. Vernm notante Gronov. Pii- 

rit ; quod supplementuni nequaquam nius Nat. Hist. lib. vir. cap. 7. scri. 

nerejsariuni est : cum perspicuus sit bere non dubitavit: 'tu, cnjus semper 

sensns vulgaris editionis ; nimirum, in victoria mens est:' eadem forma 

de nullo antea belli duce capitalem Sallust. in Jugurth. 'Semperne io 

quasstionem habitam fuisse ob rem sanguine, ferro, fuga versabimur r" 

male gestam, nulli eorum bac de can- " Imperium invictum populi Romani, 

sa iiltinium snpplicium irrogatnu). et disciplina rei militaris] Si dicamut 

■ Propter Q. Fabium cicitutcm in ex disciplina militari, ut velit ea 6te- 

Uetitia, victoria, supplicaliunibiu] Si- tisse, iiivictumque esse Romaaum 



LIB. VI [I. CAP. 34. 1181 

servatura, et Manliana imperia, et posthabita filii caritas 
publiccc utilitati,' jactabantur. ' Hoc etiam L. Brutum, 
conditorem Romanaj libertatis, antea in duobus liberis fe- 
cisse. Nunc palres comes ct sencs faciles de alicno impe- 
rio spretOjP tanqnam rei parvas, disciplinas militaris oversac 
juventuti gratiam facerc' Se tamen perstaturnm in incep- 
to; nee ei, qui advcrsus dictum sumi, turbatis rcligionibus 
ac dubiis auspiciis, pugnasset, quicquam ex justa poena 
remissurum. Majeslas imperii perpetua ne csset,'^ non 
esse in sua potestate. L. Papirium niliil de ejus jure de- 
minuturum. Optare, ne potestas tribunicia, inviolata ipsa, 
violet intercessione sua Romaiium impcrium, neu populus* 
in se potissimum dictutorem ct jus dictaturaj cxtinguat. 
Quod si fecisset, non L. Papirium, sed tribunos, sed pravura 
populi judicium, nequicquam posteros accusaturos: cum, 



victoriam civitntcm in latitia, suppliatlionihus, ac gralulationilnis esse. — 3 ' Nunc 
patres comes et senes facile^ de alieno, facile conceilentes de jure, non siio, sed 
alioriiin, et in re, quae non ad se, sed ad alios, non ad siiani, sed aiionim, dig- 
nitatem spectat, (quo fere scnsn ' largiri ex alicno' dixit Cic. ad Div. iii. 8. 
20.) disciplince milUuris imperio sprelo cversce, tanquam rei parrce, juetntuti gra- 
tiam/acere. Ita, opinor, jungcnda liapc verba, a librariis forte transposita ; non 
faciles de alieno iiuperio spreto vei de alittio gratiam facere. Th de delendiim puta- 
bant Drak.ct alii.' Rupert, Legeiidum nionetTan. F^ber dictator to imperio spre- 

NOT/E 

imperiiim, facilius constabit sentcn- rum minutias assurgat : neqiie lliud 

tia. ' de alieno imperio' revocandum ad 

p De alieno imperio sprelo] Tan. 'gratiam facere:' sed quasi paren- 

Faber, perpetua sua corriijendi prn- thesi dictum, ut si quid desit facile 

rigine, jubet legi, Dictatorio imperio suppleri possif, veluti, (cum agitur 

spreto : quasi non satis ejus rei men- de alieno imperio). Si quid mutan- 

tio jam facta fuerit, cum dictum est, dum, praestaret, deleta prappositione 

* dictatoris edictum pro numiue sem- de.scribcre alieno imperio spreto, disci- 

per observatum.' Quis autem non plina, Sfc. gratiam facere. 
videt acutius dici et amarius de alieno i Mnjestas imperii perpetua ne esset] 

impeno : ut Fabio patri aliisque pri- Duplex hiijus loci esse potest intel- 

moribus exprobretur facilitas in aiie- lectus. Alter, non pendere a Papirio 

no imperio spreto, quam in suo iti- utrum imperantium atque imperii 

dem spreto ipsi passuri non fuerint. majestas semper intacta sanctaque 

Quod autem liaec Latinitas arguitur, maneat, necne : alter, non posse ip- 

'corruptae disciplinae gratiam tibi sum etficere, ut non perpetuo conser- 

facio de imperio alieno spreto,' me- vari debeat majestas imperii. Pos- 

nninisse oportet quam saepe Liviana: terior sequentibus magis congruere 

bistoriee majestas supra Grammatico- videtur. 



1182 T. LIVII 

polluta semel militari disciplina, non miles centurionis, non 
centurio tribuni, non tribunus legati, non legalus consulis, 
non magister equitum dictatoris pareat imperio ; nemo ho- 
minum, nemo Deorum verecundiara habeat; non edicta im- 
peratoruin, non auspicia observentur ; sine commeatu vagi 
milites in pacato, in hostico errent ; ^ imraemores sacramenti, 
licentia sola so/ ubi velint, exauctorent;' intVequentia dese- 
rantur signa; neque conveniatur ad edictum, nee discerna- 
tur, interdiu, nocte, a:quo, iniquo loco, jussu, injussu irapc- 
ratoris pugiient; ct non signa, non oidines servant; latrocinii 
modo caeca et fortuita, pro solenni et sacrata, militia t sit. 
Horum criniinuni vos reos in omnia sa^cuhi ollVrto, tribuni 
plebi: vestra obnoxia capita pro licentia Q. Fabii^ obji- 
cite.'» 

35. Stupcntes tribunes et suara jam viccm magis anxios, 
quam ejus, cui auxilium ab se petcbatur, libcravit onere 
consensus populi Romani, ad preces et obtestationera ver- 
sus,'* ut sibi pocnam magistri equitum dictator rcmitteret. 
Tribuni quoque,' inclinatam rem in preces subsecuti, orare 

9 Sic addicti estate, o tribuni plebis, Q. Fabio, ut capita vestra pro eo adtcrsum 
me opponatis, eique tuendo commodetis, obnoxia futura posterorum judiciis pro 
licentia tt effrunuta libertate, quam ejus gratia fotelis. 



to. Vid. inf. et Not. Var. — 4 Addant Romanus Gron. Doiijat. Crevier. all. Inse 
potissimum dictatorejus d. e. conj. Dnk. Urak. tt Stiotli. — 5 ' Voss. in liustico 
errarent : secJ siiprasciiptiiiii ultimie voci co quasi vellet, cverrent : qiioil ver- 
bum legas apnd Paulliun 1. ii. § 3. U. de officio piiclecli vigiluin : ' per to- 
tani nocteni vigilare debere et coerrare calceatuni.' ' J. 1\ Gronov. — 
6 ' Tliiian. et CliiH. sola ua se. Unde Rubenius, licentia sola duce se. Video 
ct in maigine Vossiani alterius, uai. Alter, sola qua se ubi. Niimqiiid licentia 
sola vagi se e.xauctorent ?' J. F. Gronov. — 7 Q, I'abio Gronov. Doujat. Cre- 
vier. 

NOT/E 

' Licentia sola se, ubi velint, exauc- denint. J. Clericus. 

torent'] Variant Mss. ex quorum ves- ' Consensus populi Romani, ad preces 

tigiis quiKrit Gronov, nuniquid recte etobtestationem versus] Hypaiiage vi- 

scribendum videatur /iten<ja so/a I'rtg^j deri potest, qua consensui tribuitur 

se exaucturent. Posset ct melius for- quod de populo intelligenduni : ve- 

te, licentia sola, qua se, ubi velint, ex- rius enim consensus populi ad preces 

uuctorent, inj'requentia deserantur sig- versi : vel populus ad preces unani- 

na. nii consensu versus liberavit tribuuos 

t Sacrata militia] In quam, nempe, soiicitudine. 

Sacramento adacti Doraen milites de. ' Tribuni quoque] Cum tribnni pie- 



LIB. viii. CAP. 35. 1183 

dictatorem insistunt, ut veniam errori liumano, veniam 
adolescentiae Q. Fabii daret : satis eum poenarum dedisse. 
Jam ipse adolcscens, jam pater M. Fabiiis contentionis 
obliti, procumbere ad genua et iram deprecari dictatoris. 
Turn dictator, silentio facto, * Bene habet,' inqiiit, ' Qui- 
ritcs. Vicit disciplina militaris, vicit imperii majestas, 
quae in discriminc fuerunt, an ulla^ post banc diem essent.*^ 
Non noxae eximitur Q. Fabius, qui contra edictum impe- 
ratoris pugnavit ; scd, noxae damnatus, donatur populo 
Romano ; ' donatur tribuniciae potestati, precarium, non 
justum, auxiliura ferenti.' Vive, Q. Fabi, felicior hoc con- 
sensu civitatis ad tuendum tc, quam, qua paulo ante exul- 
tabas, victoria. Vive, id lacinus ausus, cujus tibi ne pa- 
rens quidera, si eodem loco fuisset, quo fuit L. Papirius, 
veniam dedisset. Mecum, ut voles, reverteris in gratiam : 
populo Romano, cui vitam debes, nihil majus praestiteris, 
quam si hie tibi dies satis documenti dederit, ut bello ac 
pace pati legitima imperia possis.' Cum se nihil morari " 
magistrum equitum pronuntiasset, degressum' cum tem- 
pi©'' lactus senatus, lajtior popuhis, circumfusi ac gratu- 
lantes hinc magistro equitum, hinc dictator!, prosecuti 
sunt: firmatumque impcrium militare baud minus periculo 
Q. Fabii, quam supplicio miserabili adolescentis Manlii,'° 

*■ Qua; venerayit in pertcidum, ita ut dubium esset, vtrum amplius essent impos- 
terum pevmansura. 

« Per me Fabio nnn remittitur criminis poena; sed, quasi reus meo judicio, et co 
vomine damnatus, condonufur populi precibus. 

' T\'on legitima intercessione jure potestatis interposita, sed precibus solis opem 
danti. 

8 ' Ut nulla cod. nnns ex interpietatione. Verendiim eniiti eiat, ne abole- 
lentur,' StrolU.—9 Al. digressum.— 10 ' Vet. lib. T. Manlii, recte : pia>cessit 

NOTiE 

bis viderent ita se rem habere, ut ani- Sigon. ut lib. iv. Tribuniis plebis, 

mi omnium non ad ferendum judi- 'Semproniuni nihil nioror :' sic daba- 

ciuni, sed ad interponendas pro equi- tur reo abeundi f.icullas. 

tuin magistro preces propenderent ; '' Degressum [digressuni] eum tem- 

commuuem banc voluntatnm inclina- p/o] Id est, rostris. Vide supra cap. 

tionem ipsiqnoqne secuti sunt. 14. in f. Gronov. degressum, eodcm 

" Seniliil morari] Hoc loquendi ge- sensu. 
nere uses cum absolverent, observat 



1184 T. LfVII 

videbatur. Forte ita co anno evenit, ut, qnotiescnraque 
dictator ab exercitu recessit," hostes in Samnio moveren- 
tur. Cetcrum in oculis exemplura erat Q. Fabius M. Va- 
lerio legato, qui castns praserat, nc qiiam vim hostiura 
magis, quam (rucem dictatoris iram, timeret. Itaqne fru- 
mentatores cum, circumventi ex insidiis, ca?si loco iniqiio 
esscnt; creditum vulgo est, subveniri eis ab legato potu- 
isse, ni tristia edicta exhorruisset. Ea quoque ira aliena- 
vit a dictatore militum aiiimos, jam ante inl'ensos, quod 
implacabiiis Q. Fabio fuisset, et, quod suis prccibus negas- 
set, ejus populo Romano vcniam dedisset. 

3G. Postquam dictator, pra?po.sito in Urbe L. Papirio 
Crasso magistro equitum, Q. Fabio vetito quicquam pro 
magistratu agcre,^ in castra rcdiit ; neque civibus satis 
lajtus^ adventus ejus fuit, ncc hostibus quicquam attulit 
terroris. Namque postero die, seu ignari venisse dictato- 
rem, seu, adcssct an abesset, parvi I'acicntcs, instrucla acie 
ad castra accesserunt. Ceterum tantum momenti in uno 
viro L. Papirio fuit, ut, si ducis consilia favor subsecutus 
militum foret, debellari eo die cum Samnitibus potuisse, 
proband dubio habitum sit: ita instruxit aciem loco ac 
subsidiis,* ita omni arte'^ bellica firmavit. Cessatura a 
milite, ac de industria, ut obtrectaretur laudibus ducis, im- 
pedita victoria est. Plures Samnitium cecidere: plurcs 
Romani vulnerati sunt. Scnsit pcritus dux, quas res victo- 
ria) obstaret : tcmperandum ingeuium suum esse, et seve- 



eiiim Q. Fabii.' Sigon.— 11 Voss. alter et Mnreti liber recessisset. 

NOTiE 

J Quicquam pro inagistratti agere^ nnntiir cives hostibus: unde civiiim 

Magister {juidem equitmn inter ma- nomine apparet inteiligi milites Ro- 

gistratiis: sed a dictatoris niitii fere manos. Agitiir enim de exercitu ad 

pendebat. Ut ab eo dicebatiir, sic qucm rediit dictator, 

ab eo abdicari ob culpam, destitni ^ Loco ac subsidiis] Delecio nempe 

alio snbsiitnto, lubi etiam pra>fici loco suis commodo, adverso liosti- 

poluisse, et proliiberi ne in castra bus : et prioribus agminibus addito 

proficisceretiir, hinc coUigas. subsidiario milite firmatis. 

* Neque civibus satis Icctus] Oppo- 



LIB. vm. CAP. 36. 1185 

ritatem raiscendam comitati.'^ '' Itaque, adhibitis legatis, 
ipse circum saucios niilitcs inseiens in tentoria caput, sin- 
gulos, lit sese habcrent,'+ lOf^itans, curam corum nomina- 
tim legatis tribiinisquc et pra3fectis *= demandabat : '^ rem 
per se popiilarem ita dexter egit, ut, medendis corporibus, 
animi miirto prius niilitum imperatori reconciliarentiir," 
iiec quicqiiam ad saliibritatem eflicacius fiierit, quani quod 
grato anirao ea cura accepta est. Refecto exercitu, cum 
hoste congrrssus baud dubia spc sua militumque, ita fudit 
fugavitque Saninitcs, ut ille ullimus eis dies cont'erendi 
signa cum dictatore fuerit. Incessit deinde, qua duxit 
prasdae spcs, victor cxcrcitus, perlustravitque hostium 
agros, nulla arma, nullam vim, ncc apertara, nee insidiis,'^ 
expertus. Addebat alacritatcni, quod dictator praedam 
omnem edixerat niilitibus:'' ncc ira niagis publica, quam 
privatum compendium, in bostcm acuebat. His cladibus 
subacti Samnites pacem a '7 dictatore petiere : cum quo 
pacti, ut singula vcstimcnta militibus ct annuum stipendi- 
um darent, cum ire ad scnatum jussi essent ; sccuturos se 
dictatorem respondermit, unius ejus fidei virtutique cau- 
sam suam comraendautes. Ita deductus ex Samnitibus 
exercitus. 

" Tanta pevficil dexterilate, iil mililttm mentes multo ante diclatori pacatte, 
quam corpora corum rcmediis curata it persanala fuerint. 



12 Malit Rupert, ita sttbsidiis et omni arte. — 13 Conj. J. F. Gronov. comj- 
tale. Doiijat. severitati miscmJam cowitatem.~l-i Rott. ipse circumiens saucios. 
Flor. sini^ulosquc, ut sese h. — 13 ' Posui post demandabat interpiinetionem 
majoreni. Nam si orationeni inter se conjunspre volnisset Liviiis, hand 
dubie scripsisset : demandabat, ct rem per se popularem ita dexter agebat,' Sfc. 
Doering.— 16 Flor. vec ex iusidiis.— 17 Ab Gioiiov. Doiijat. Crevier. 

NOT/E 

•> Severitatem miscendam comitati] « Legatis tribunisque et preefectis] 

Qn'm ^oi\\\?> severitati miscendam comi- Legati exercitui, tribuni legionibus, 

tatem, vel severitatem miscendam comi- prafecti soeiis praeerant. 

tate, ut Gron. placet : (|iiema(Jmodiim >* Pradam omnem edixerat militibus] 

lib. XI,. 'Cum pavorem mixtnni ad- Edicto concesserat : quod raruni Ro- 

miratione pairi injecisset:' nisi dica- manis moribus ; quibus pecunia ex 

nius tarn id niisceri quod affunditur, manubiis redacta in aerariuin maxL- 

quain id cui affunditur. mam partem inferebatur. 



1186 T. LIVII 

37. Dictator triumphans Urbem est ingressus ; et, cum se 
dictatura abdicare vellet, jussu Patrura, piius quani abdi- 
caret, consules creavit C. Sulpicium Longiim iterum, Q. 
iEmilium Cerretanura.'^ '* Samnites, infecta pace, quia 
de conditionibus agebatur,'9 f Inducias annuas ab Urbe re- 
tulerunt. Xec earuni ipsarum sancta fides fiiit: adeo,post- 
quam Papirium abisse magistratu uuntiatum est, arrecti ad 
bellaudum animi sunt. C. Sulpicio, Q. ^milio (Aulium 
quidam annalcs habent) ^ consulibus, ad defectionem Sam- 
uitiuni Apulum novum bellum accessit. Utroque exercitus 
missi. Sulpicio Samnites, Apuli ^Emilio sorte evenerunt. 
Sunt, qui non ipsis Apulis bellum illatum, sed socios ejus 
gentis populos^ ab Samnitium vi atquc injuriis defenses 
scribant. Ccterum foituna Samnitium, vix a se ipsis eo 
tempore propulsantium bellum, propius ut sit vero, facit, 
non Apulis ab Samnilibus arma illata, sed cum utraque 
simul gente bellum llomanis luisse. Nee tamen res uUa 
raemorabilis acta : ager Apulus Samniumque evastatum : 
hostes nee hie, nee illic inventi. Romae nocturnus terror 

' Populos Apuli nominis, qui socii erant popuU Romuni. 



18 ' Immo Q. Aulium C. ut in fragm. CapitoJ. et in omnibus Mss. inf. ix. 
22. el in plerisqne ix. 15. nbi quidani Aunlium habent, ut /Elium Diodorus, 
Marianus, et Cassiod. Cf. Pigli. Annal. ad a. 430. ubi etiani bene nionet, cog- 
nomen i'erretani }£.m'\\\s^ genti insoiiluni, et eo tempore alteruni consuluin 
plenimciue plebeiuui fnisse ; niox vero dfleiida esse verba, Aulium quidam 
unnales habent ; qnod Livius paulo ante potuisset coniiuodius aunotare.' Ru- 

NOTiE 

* Q. JEmilium Cerretanum'] Pro IE- s Aulium quidam annales habenl'] 

milio, Aulium Sigon. et Pigbius repo- Hapc verba, qua; parentbesi incliisa, 

mint ex tabulis Capitoliiiis. £t lib. Pigbius a studioso quodam esse pu- 

IX. cap. 22. Mss. quoque babent Au^ tat; qui tamen scripserit^mj/io, tan- 

lium, non jUmilium, quod nomen pa- quani notius nomen. 

triciae gentis est, cuiu bic consul pie- Aulium] Sic pro .^milium scrips!- 

beius fuerit. nius, ita censentibus Car, Sigonio, 

•A. U. C. 430. St. Pighio, et J.F. Gronovio. Sic et 

^ Quia de conditionibus agebutur] postea scripsinius, et sustulinaus ^u- 

Nonduni oninino couvenerat de legi- Hum quidam Annales habent, quasi 

bus pacis : sed de iis adluic discepta- glossema, iisdem auctoribus. J. Cle- 

batur. Posset ex Gron. sententia ricus, 
legi, de conditionibus ambigebatur. 



LIB, VIII. CAP. 38. 1187 

ita ex somno trepidam repente civitatem excivit, ut Capi- 
tolium atque arx, moeniaque et portae, plena armatoriim fue- 
rint. Et cum concursatuiii conclamaturaquc ad arma om- 
nibus locis esset, prima luce nee auctor, nee causa teiroris 
comparuit. Eodeui anno de Tusculanis Flavia rogatione 
populi fuit judicium." M. Flavins tribunus plebis tulit ad 
populum, ut in Tusculanos animadvertcretur, quorum eorum 
ope ac consilio ^° ^ Veliterni Privernatesque populo Ro- 
mano bellum fecissent. Populus Tusculanus cum conjuj^i- 
bus ac liberis Romam venit. Ea multitude, veste mutata 
et specie reorum, tribus circuit, genibus se omnium advol- 
vens. Plus itaque miscricordia ad poena) vcniam impe- 
trandam, quam causa ad crimen purgandum valuit. Tri- 
bus omnes, praeter Polliam, antiquarunt legem. Polliae 
sententia fuit, pubercs vcrbcratos necari, conjuges liberos- 
que sub corona lege belli venire. Memoriamque ejus irae 
Tusculanis in poenae tam atrocis auctores mansisse ad ' 
patrum aetatcm constat, ncc quenquam ferme ex PoUia 
tribu candidatum Papiriam ferie solitum.' 

38. Insequenti anno,* Q. Fabio, L. Fulvio consulibus, 
A. Cornelius Arvina dictator et M. Fabius Ambustus ma- 
gister equitum, metu gravioris in Samnio belli (conducta 

y Populus judicavit. 



pert. Vid.Not. Var. — 19 AmUgehatur conj. J. F. Gronov. — 20 Vulg. quo- 
rum ope ac consilio. ' Ex Val. Max. ix. 10. 1. et ex aliis argunientis probabile 
facit Diikerns, li. 1. legencliim quod eorum, iieque rogationcni cie M)lis liiijus 
rei auctoribus lataiii esse .... Hue accedit, quod in 5. Mss. legitiir quod 
eorum, et in uuo quoniam eorum.' Rupert. — 1 In Crevier. In Ciev. niin. ud 
legitur. 

NOTvE 
'■ Quorum eorutn ope ac consilio'] iv. sc. 3. ' Quorum eornm unus sur- 
Alias quod eorum. Codices melioris ripuit current! cursori solum.' 
notae teste Gron. quorum eorum ope: ' Papiriain ferre solitum] Candida- 

id est, quorum ex iis, ex Tusculanis toruni ex PoUia tribu, tjiiaE adversa 
nempe : ut scilicet nou in nniversos, Tusculanis fuerat, nemo solebat suf- 
sed in ejus consilii auctores adjuto- fragiuni obtinere tribus Papiriae, in 
resque decerneretur quaestio. Sic quam conjectiTusculani : id est enim 
lib. XXIII. cap. 23. 'De exercitu Mar- tribum, vel centuriam, ferre, ejus 
celii, qui eorum ex fuga Cannensi es- suffrages vincere ac uomiiiari. 
sent.' Et apud Plaut. Trinum. Act. * A. U. C. 431. 



118S T. LIVII 

enim prefio a finitimis juventus dicebatur) intentiore de- 
lectu habito, cgrcgium exercitum adversus Samnites diixe- 
runt. Castra in hostico incuriose ita posita, tanqiiara 
procul abesset hostis ; cum subito advenerc Saninitiura 
Icgiones tnnta ferocia, ut vallum ^ usque ad stationcm Ro- 
inanam inferrent." Nox jam appetebat: id prohibuit mu- 
nimenta adoriri. Ncc dissimulabant, orta luce postero die 
lacturos. Dictator, ubi propiorem spc dimicationem vidit, 
nc niilitum virtuti damno locus esset, ignibus crebris relic- 
tiy, qui conspcctum hostium fruslrarentur, silcntio Icgiones 
educit : ncc tanien lallerc propter propinquitatcm castro- 
rum potuit. Eques extemplo insecutus ita institit agmini, 
ut, donee lucesccret, praelio abstineret. Ne pedcstres qui- 
dem copia3 ante lucem castris egrcssae. Eques, luce demum 
ausus incursare in hostem, carpendo novissimos, premen- 
doque iniquis ad transitum locis, agmcn detinuit. Interim 
pedes equitem assecutus ; et totis jam copiis Saninis ur- 
gebat. Turn dictator, postquam sine magno incommodo 
progredi non potcrat, eum ipsum, in quo coiistiterat, locum 
castris dimetari ' jussit.** Id vero, circumfuso undique 
equitatu, ut vallum peteretur*' opusque inciperet, fieri non 

^ Ut vallis instructi ad Romanorum usque prcesidia accederent castra muniluri. 



2 In miiltis IVFss, helium pro rallum. — 3 Vet. lib. apiul .Sicon. communiri. 
Vid. Not. Var. — t ' Sigonins. poneretur : id quod nobis occiiirit nu'^qnam : 
sed scribendiun, ut vutlus piteretnr, vel, ut rallum prterent, opusqiie inciperent : 
ut lignatnm irent, vailos caederent ac jiaiarent, qneniadmodiini alibi lotiiiitiir.' 
J. F. Gronov. Vallum peterent legendum censet et Strotli. Pro ut conj. Ru- 

NOT^ 

^ Castris dimetari jussit] Sigon. cas- dimefata signa sunt.' Activa qnoqiie 

tris communiri. Sed potioies libri ."significatione, apud ciiiidem eodem 

Gelenio ct Gron. visj, liabent dime- lib. ' Eorum enim cnisiis dinietati, 

tari, non multiim vaiiantc sententia : matiiritates tempornm, et varictates 

eo enim fine metimnr locimi eastro- miitationcsqne cognovimiis.' 

rum, quod est proprie castra melari, ' Ut vallum peteretur] Scribendum, 

nt ea mnniamus. Noster lib. xliv. nt Gronov. monet, ut vallus peteretur : 

' postquam nietata castra, impedi- aut, ut vallum peterent opusque incipe- 

mentaque collocata animadvertit.' rent. Nam valli sunt pali, quibus ad 

Cicer. II. de Nat. Deorum metapho- muniendum Roman! utebantur: Val- 

rice de signis coelestibus, ' atque ita lum vero est ipsum munimentum cas- 



LIB. VIII. CAP. 38. 1189 

poterat." Itaque, ubi nequc cundi, neque manendi copiam 
esse videf, instruit aciem, irapedimentis ex agmine remotis. 
Instruunt contra et liostes, et animis et viribus pares. 
Auxerat id maxinic aninios, quod, ignari* loco iniquo, non 
hosti, cessum, velut fugientes ac tcrritos terribiles ipsi 
sccuti fuerant.* Id aliqiiamdiu a^quavit pugnam, jam pri- 
dem dcsucto Samnite clamorem Romani excrcitus i)ati. 
At Hercule^ illo die ab hora diei tertia ad octavam ita 
anceps dicitur certamen stetisse, lit neque clamor, ut prinio 
semcl concursu est sublalus, iteratus sit ; neque signa pro- 
mota loco, retrove recepta^ neque recursum ab ulla sit 
parte. lu suo quisque gradu obnixi, urgcntes scutis, sine 
respiratione ac respectu pugnabant.'^ Fremitus a'qualis, 
tenorquc idem pugnae in defatigationem ultimam aut noc- 
tem spectabat.7 '" Jam viris vires, jam fcrro sua vis, jam 
consilia ducibus deerant ; cum subito Samnitium equites, 
cum,® turma una longius provecta, accepissent, impedi- 
menta Romanorura procul ab armatis sine pra^sidio, sine 
munimento stare, aviditatc praeda? impetum faciunt. Quod 
ubi dictatori trepidus nuntius atlulit; * Sine modo,' inquit, 
' sese prseda praepediant.' Alii deinde super alios, diripi 
passim ferriquc fortunas militum, vociferabantur. Tum 
magistro equitum accito, * Vides tu,' inquit, ' M. Fabi, ab 
hostium equite omissam pugnam? haerent impediti impedi- 

" Sed cum hostium equites ex omni parte circumdarent, id effici nequibat quod 
tile jusserat, ut nempe pali comjuirerentur, et munitio inchoaretur. 

* Cum Samnites ignorarent liumanum exercitum non fugisse ab hostibus, sed 
ab loco infesto atque incommodo recessisse, eum velut conslernatum insecuti fuerant, 
quasi ei metuendi. 

' Absque intermissione, atque ita ut nemo retro speclaret. 



pert. ne. — 5 Malit Sigon. gnari, aut non ignari. — 6 Vet. lib. apud Sigon. Et 
hercule. — 7 Conj. J. F. Gronov. ad noctem spectabatur. — 8 ' Cum subito Samni- 
tium equites, cum cet. incoricinne dicitur. Forte leg. tum subito, vel qui seu 
quod, turma u. /. p. acceperant.' Rupert. 

NOT^ 

trornm. Id autemvolebat dictator, ut seqiiimur, legemus s;)ecfa6atttr. Ve- 
lignatum irent, vallosque cjederent rum recte est tenor idem pugnce spec- 
ie pararent. tabat in defatigationem ulliniam, aut 
■" Aut noctem spectabaf] Si GroD. noctem. 



1100 T. Livn 

mentis nostris. A^j^redere, quod inter praedandum omni 
multitudini evenit, dissipates: raros equis insidentes, raros, 
quibus fcrrum in manu sit, invenies : equosquc dura praeda 
onerant, caede incrraes, cruentanique illis praedam redde. 
Mihi legiones pcditiimque pugua curae erunt : penes te 
equestre sit decus.' 

39. Equitum acies, qualis quae esse instructissima potest, 
invecta in dissipates impcditosquc hostes, caede omnia re- 
plct. Inter sarcinas omissas rcpente, objacentes pedibus 
fuiricntiiira constcrnatorumque equoruni, neque pugnac, 
iieque fuga.^ satis potcntcs, ca^duntur. Turn, deleto prope 
equitatu hostium, M. Fabius, circumductis paululum alis, 
ab tergo pedestrem acicra adoritur. Clamor inde novus 
accidcns ct Samnitium terruit aninios; et dictator, ubi rc- 
spectantcs hostiura antcsignanos turbataque signa et fluc- 
tuantcm aciem vidit, turn appellarc, turn adhortari milites, 
tribunes principcsquc ordinum nominatim ad iterandam 
secum pugnam vocare. Novate clamore, signa inferuntur; 
ct, quicquid pregrcdiebantur, magis raagisque turbatos 
hostes ccrnebant. Eques ipse jam primis erat in conspec- 
tu ; et Cornelius, respicieus ad manipules militura, quod 
manu, quod voce petcrat, monstrabat, vexilla se suerura 
parmasque ccrnere equitum. Quod ubi auditum simulque 
visum est, adee rcpente laboris, per diem paene totum tole- 
rati, vulnerumque obliti sunt, ut baud secus, quam si turn 
integri c castris signum pugna; accepissent, concitaverint 
se in hostem. Nee ultra Samnis tolerare terrorcm equitum 
peditumque vim potuit : partim in medio caesi, partim in 
fugam dissipati sunt. Pedes restantcs ac circumventos 
cecidit :' ° ab equite fugientium strages est facta ; inter quos 
et ipse imperator cecidit. Hoc demum praelium Samnitium 



9 ' Vix credo rh ac esse Livii, qui scripserat, Pedes restantes ciraimtentos 

HOTJE 

" Pedes restantes ac circumventos ce- resistebant, circumdatos trucidasse. 
cidit] Significat peditatnm Roma- Undeapparet juredubitatum a Gron. 
num eos, qui ex Samnitibus ultimi nam. rb ac esset Livii. 



LIB. VIII. CAP. 40. 1101 

res ita infregit, ut omnibus conciliis fremerent, *minimeid 
quidem mirura esse, si impio bello et contra foedns suscep- 
to, infestioribus raerito Diis quam hominibus, nihil prospere 
agerent. Expiaiidum id bellum magna mercede, luendum- 
que esse. ,Id referre tantum, utrum supplicia noxio pau- 
corurn, an omnium innoxio praebeant sanguine ;' audebant- 
qucjam quidani nominarc auctores arraorum. Unum max- 
ime nomen per consensura clamantium Brutuli Papii '° 
exaiidicbatur. V^ir nobilis potensquo erat, baud dubie 
proximarum induciarum ruptor. De eo coacti referre prae- 
tores decretura fecerunt, * Ut Brutulus Papius "^ Romanis 
dederetur, et cum eo praeda omnis Romana, captivique ut 
Romam mitterentur; quaeque res per tetiales ex focderc re- 
petitcB essent, secundum jus fasque restituerentur.' Feti- 
ales Romam, ut censuerunt,'' missi, et corpus Brutuli ex- 
anirae : ipse morte voluntaria ignominias se ac supplicio 
subtraxit. Placuit cum corpore bona quoque ejus dedi. 
Nihil tamen earum rerum, praeter captivos, ac si qua cog- 
nita ex pra;da sunt, acceptum est : ceterarum rerum irrita 
fuit deditio.'' Dictator ex senatus consulto triumphavit. 
Hoc bellum a consulibus bellatum, quidam auctores sunt, 
eosque de Samnitibus triumphasse : Fabium etiam in Apu- 
liam processisse, atque inde magnas praedas egisse. 

40. Nee discrepat, quin dictator eo anno A. Cornelius 
fuerit.'* Id ambigitur, belline gerendi causa creatus sit, an 

'' Neque in eo scriptorum discordia versatur, an A. Cornelius anno illo dictaiu- 
ram g;esserit. 

cecidit.' J. F. Gronov. — 10 Quzerlt Rupert, 'an forte Mulili Papii? ut proge- 
nitor fuerit clarissimi illius Italicorum ducis in bello sociali s. Marsico r ' 

NOTiE 

° Ut Brutulus Papius] Nobile per decreverant ipsi feciales Samnitum. 

Italiam Papiorum noraenSigon.no- i Ceterarum rerum irrita fuit dedi- 

tat ; et bello Sociali Papiura Miiti- <io] Mirum partem reriim dedifarnm 

lum inter Italicos duces insignem fu- accepisse Ronianos, nee pacem con- 

isse. Credibile igiturest, ex ea gente cessisse. Nam etsi sua tantum reci- 

fuisse Romae Papiee postea legis auc- piebant, attamen non per vim re- 

torem. ccpta, sed a volentibus oblata reci- 

p t/t censuerunt] Secundum ea quae piebant. 



1192 



T. LIVII LIB. VIII. CAP. 40. 



ut esset, qui ludis Romanis, quia L. Plautius praitor gravi 
morbo forte implicitus erat, signuiii niittcndis quadrigis 
daret/ functusque eo baud sane memorandi imperii minis- 
terio," ^ sc dictatura abdicaret. Nee facile est, aut rem 
rci, aut auctorem auctori pitxferre.' Vitiatam raemoriam 
funebribuslaudibus'*" reor, falsisque imaginum titulis, dura 
familia ad se qua?qne famam rerum gestarum bonorum- 
que fallcntc mcndacio trabunt. Inde certe et singnlorum 
gesta et publica monumeuta rerum confusa. Nee quisquam 
aequalis teniporibus illis scriptor extat, quo satis ccrtoauc- 
torc stetur. 



11 Legendiini nionet Tan. Faber 
Muretus. 



magistcrio. — 12 Laudalionibus emend. 



NOTiE 



^ Signum miltcndis quadiif^is daret] 
Ludis Romanis pieteial nt plmimuni 
prator: signum currcnlibiis aurigis 
dabat aliqnando consul, ut lib. xlv. 
cap. 1. Hanc dictatoris creandi cau- 
sani, perse leviorem, necessilas ab- 
sente utioque consuie, prwtore a-gro, 
piobabilem reddere potuit. 

' Ilaud sane mcmurandi imperii vii- 
nislerio} In ninnlem Tau. Fabro ve- 
iiit, ut legi veliet mngisterio. Et ma- 
gistrum quidem populi pro dictatore, 
atque ita magisteriuni pro dictatura 
dici, non ucgem. Verum quis imperii 
magisterium aliqnando legit? At mi- 
nisterium, id est munus parum dignum 
eo, qui ia summo imperio sit, quis 



non videt rei, qua de agitur, optime 
congnicrc ? 

' Aut rem rei, aut auctorem auctori 
prtr/erre] Tanta est narrationis atque 
auctorum arqualltas, ut difficile sit 
pcr?picere, quid sequcndiim sit ; sivc 
facta, quse ab hoc aut illo memoran- 
tur, sive scriptores, qui niemoranl, 
quis inviceni comparet. 

" Fuucbribus laudihus'] Tritum il- 
lustres viros oratione funebri et ima- 
ginibus celebrari solitos. His duobnt 
modis corrupta rerum gestarum Ve- 
ritas, dum in poslerorum funeribus 
falsae laudes niajoribus ciijusqiie, fal- 
siqne rerum quas non gesserant ti- 
tuli, ascribuntur. 



T. LIVII PATAVINI 

HISTORIARUM 

AB URBE CONDITA 
LIBER IX. 



BREVIARIUM. 



Cap. 1. T. Veturio Calvino et Sp. Postiimio coss. Samnites, fniRtra pace 
petita, belltim leparant diice et instigante C. Pontio, Pontii Herennii, 
viii longe pnidentissimi, filio, qui Romanorum supeibiam increpat. 
2. Ejus fraude illecti consiiles Furciilas Caudinas, saltiiiim diionim prope 
Caiidium angustias, intrant, easque mox hostinni arinis et dejectii arborum 
saxornmqiie septas invcniiint. 3. Nee Romanisin tarn tiepidis, nee Sam- 
nitibus in tani liElis rebus consilium snppetit. Herennius Koinanos vel 
quain primum inviolatos dimiitendos, vel ad unum oinnes interficiendos 
censet. 4. Dur^e pacis conditiones, a Pontio dictap, et L. Lentulo sua- 
dente acceptae, 5. Caudina pax per sponsioneni fit, obsidibnsque dc. 
equitibus traditis Romani sub jiigum niittuntur. 6. Traducti Capuani, 
nbi benigne hospitiis excipiuntur, et inde Romam, piope muti prae pudore 
et moestitia, proficiscuntur. 7. Roma paene moestior ipso exercitu, hujiis- 
que adventus etiam iratis miserabilis. Dictatores primum vitio, deinde 
interreges et postremo oonsules creantur, Q. Publilius Philo et L. Papi- 
rius Cursor. 8. Postumlus in senatu verba faciens dicit, populum Rom. 
noD teneri sponsione infami, injussu ejus facta, utque religione exsolvatur, 
et justum piumque de integro bellum iniri possit, consoles, legates, quae- 
stores, et tribunos, hac sponsione obstrictos, Samnitibus nudos vinctosque 
dedendos censet. Intercedunt L. Livius et Q. Maelius tribuni pi. qui et 
ipsi sub jngum missi erant. 9. In eos acerrime inveliitur Postumlus. 

10. Sponsores pacis Samnitibus deduntur, et Postumlus fetiali Rom. genu 
femur violenter percellit dicens, se Samnitem clvem esse, et Romanos, fe- 
tiali legatoque contra jus gentium violato, eo jnstius bellum gesturos. 

11. Pontius nonaccipit deditionem, et incusat fidem populi Rom. qui sem- 
per aliquam fraudi speciem juris imponat. 12. Samnites Fregellas fraude 

Delpli, et Var, Clas. Livius. 4 L 



1194 T. LIVII 

capinnt, et concremant victoa. Papirins in ApHliani perpit ad Lnceriam, 
ubi eqiiites Roraani, obsides ad Caudiiiin dati, ciistodiebantur ; Publilitis 
in Samnio subsistit prope Caiidium. 13. Samnites, a Publilio fusi castris- 
que exiiti, Apuliam petunt et Luceriain. Papiviiis Arpos proficiscitnr et 
inde Liioeriani, quo et niox veuit coilega. 14. Legati T.irentini deniinti- 
ant Samiiitibus Romaiiisqne, nt belliim oniittant : sed consnies liostiiiin 
castra expiignant, et vix impeiio ac iron's roeicent milites cadis avidos. 
15. Piibliliiis Apnliam pcragrat : Pa|)irins Lnceriam capit et 7000. Sani- 
nites, interqne eos Poutiiim, sub jiigum inittit. 1(5. Debellantur Foren- 
tani, et Satricum, quod ad Samnites defccerat, duplici proditione capiliir. 
Laus L. Papirii Cursoris. 

17. Alexander M. coniparatur ducibus Rom. 18. ejus fortnna fortunye popnii 
Rom. 19. Macedonum Roinanorumque milites, numero, armis, et genere 
s. indole. 

20. Sanuiites misprrimis precibtis inducias biennii, non fcEdus, impetrant. 
Apuli Teanenses, Caiiusiiii, Teates, et Forentani in dedilioncm vcniunt. 
Nernlum in Liicania vi capitur. Novae tribus, Uftiitina ac Faierina. An- 
tiatibus dantnr a senatu Rom. ad jnra statuenda ipsius colonise patrnni. 
21. L. /Emilius Diet, obsidet Saticulam, et Samnites, sociorum causa re- 
beliantes, iisque auxilio venieutes, fundit. 22. Q. Fabius Diet, ab eo ac- 
cipit exercituni, et Q. Aulius Cerrctanus mag. eq. non consulto dictatore, 
Samniies a casiris Rom. suinmovet, scd perit. Saticula Romanus per 
deditionem, Plistia per vim Samnis potitur. 23. Inde Fabius ad Soram 
proficiscitur, qua; ad Samnites difecerat. Cum his ad Lautulas ancipiti 
praelio dimicat; sed niox ingcntem iis cladeni infert. 24. Sora capitur, 
occulta iu arcem via a transfuga nionstrata. 

25. Aiisona, Minturna, et Vescia, Ausonum nrbes, snspectae de societate 
clam cum Samnitibus inila, proditione in poteAtatem Rom. veniunt, et, 
quia absentibus ducibus nuUus modus caedibus est, delelur Ausonum gens, 
vix certo dcfectionis crimine. 2G. Luceria iteuun et ad Samnites deficit, 
et a Romanis capitur, eoqne mittuntur coloni. C. INIirnius dictator dici- 
tur qua>stionibus exercendis tuin de occultis principum conjurationibus 
CapudP, turn de uobilium coitiouibus, lionorum adipisceudorum causa, Ro- 
niae factis. 

27. Samnites a M. Poetelio et C. Sulpicio inter Caudium Capuamque vin- 
cuutiir. 28. C. Poetelius dictator, vel C. Junius Bubulcus cos. Fregellas 
et Nolam capit. Suessam Auruncorum, Pontias, Interamna, et Casinum 
colonix dediicuntiir. 

29. Ob Elrusci btlli famam dictator dicitur C. Junius Bubulcus. Ap. Clau- 
dius censor viam nmiiit : aquam diicit in Urbem : libertinorum filios in 
senatum legit : solus censiiram retinet: et sacrorum ad aram IVlaximam 
Herculis curam, quod familiare Potitiorum fuerat sacerdotium, servis pub- 
licis tradit: unde xu. familiae Potitiorum intra annum cum stirpe extin- 
guuntur, et Appius |)ost aliquot aunos fit ca;cus. 30. Senatus citatur eo 
ordiiie, qui ante censores Ap. Claudium et C. Plautium fuerat. L. Atilius 
et C, Marcius tribuui pi. rogationem perferunt, ut tribuni militum seni 
deni in iv. legiones a populo creentur, et M. Decius trib. pi. ul duumviros 



Lin. IX. 1195 

navales classis ornandte reficiendapqiic causa idem popiiliis jiibeat. Tibi- 
cines, prohibiti a proximis censoribiis in aede Jovis vesci, Tibur abeunt, et 
vino sopiti plaiistris Komain reportantur. 
31. Cliivia et Boviannm expugnantiir, et Romani, quamvis oblata peconira 
prapda in saltnm ingentem illecti, vinctint Saniiiites. 32. Omnes EtrurisB 
popiili prapter Arretinos bclliiin parant, et ordiuntur ab opptignaiido Sutiio. 
Il)i Q. /Eriiiliua Barbiila cum iis confligit ancipili pia-lio, quod nocte diri- 
iiiitiir. 33. Ap. Claudius censor nulla vi compelli potest, ut, circumactis 
xviii. mensibus, exemplo C. Plautii colleger, magistratii so abdicet ; ne- 
gatqup, se ;Emilialej!e teneri, quia optinio jure censor creatiis sit. 31. Eum 
gravi oratione increpat P. Senipronius trib. pi. et prendijubet: sed tri- 
buni tres appellanli Appio auxilio sunt, isque suinma invidia omuiuni or- 
dinum solus censurani gerit. 35. Etrusci iteiuiu ad Sutriuni vincuntur a 
Ronianis duce Q. Fabio cos. et in sylvam Cimiuiaui cont'ugiuut, quae invia 
est et boirenda. 36. Eani transit Fabius, speculandi causa praeniisso fra- 
tre M. Fabio, et opulenta Etruriae arva vastat. 37. Hiuc indignatione 
conrientur Etruriae Uinbriaeque populi, et ingens ad Sutriuni venit exer- 
citUR. Fabius pugnani detrectat, sed proxinia node, paulo ante iiicem, 
hostes in castris opprimit et stratos obtruucat. Tusci, paceni petentes, 
inducias in xxx. annos impetrant. 38. Classis Rom. a P. Cornelio in 
Campaniam agitur, et socii inde navales agruni Nncerinuni depopulantur, 
sed ab agrestibus conipelluntur ad naves. C. Marcius Rutilus consul di- 
niicat cum Samnitibus pralio atroci et iucerto eventu. Alter consul Q. 
Fabius, SCto conipulsus, dictatorem droit L. Piipiriuni Cursorem, cui pri- 
vatiui infeslus erat. Huic legem curiatani rie imperio feienli triste omen 
diem diffindit, quod prffrogativa curia est Faucia, diiabus insignis cladi- 
bus : sed postero die, repetitis auspiciis, legem perfert. 39. Papirius ad 
Longulani pervenit. Unibri funduntur, et opes Etruscoruin, qui, lege sa- 
craia coacto exercitu, cum vir virum legisset, maximis copiis aniuiisqne 
dimicant, ad Vadimouis lacum franguntur ingenti clade. 40. Duo Samni- 
tium exerciius, scutis auro argentoque ca-latis, aliisque insignibus armis, 
fulgentes, a Papirio Diet, vincuntur. Auratiseorum scutis ornatur forum 
Rom. Canipaiii autem Samnitium ornatu gladiatores armant, Etrusci, 
ad Pernsiam a Fabio profligati, dediint hoc oppidum, et pacem peiunt. 
41. P. Decius bene res gerit in Etruria, et idem Fabius iii. consul ad- 
versus Samnites, Marsos, Peligiios, et Umbros. 42. A L. Volumnio vin- 
cuntur Sallentini, a Q. Fabio Proc. Samnites ad Allifas; 43. a Q. iNIarcio 
Tremulo Heruici, a P. Coinelio Arvina Samnites. Hernici in deditionem 
accipiuntur, et aliis eorum populis su* redduntur leges, et concilia con- 
iiubiaque inter ipsos permittuntur, aliis adimuntur. Censores vias per 
agros publica faciunt impensa, et aedem Salutis locant. Cum Carthagini- 
ensibus tertio renovatur foedus. 44. Sauiuites in c^smpum Stellatem agri 
Campani incuisiones faciunt, et occidione occiduntur a L. Postnmio et 
Ti. Minucio. 45. Samnitibus fcedus petentibus redditur, datnrque etiam 
Rlarrucinis, Marsis, Pelignis, Frenlanis. iEquorum XLi. oppida expug- 
nantur intra L. dies, et nomen eorum prope ad internerionem deletur. 
4G. Cn. Flavins scriba, libertino patre natus, a foreusi factione creatur a>di- 



1196 T. LIVII 

lis curulis: civile jus, repositum in penetialibiis pontificum, et fastos evul- 
gat : aedein Concordiae dedicat: ad collegam apgnim visendi causa venit, 
et, quia nobiles ibi assideutes ei non assurgunt, curulem afferri seliam eo 
jubet, ut de ilia inimiros spectet. Propter ejus comitia pierique nobiliiim 
annulos aureos el pliaieras deponunt : et forensis factio, Ap. Claudii cen- 
sura vires nacta atqu§ per onines tribus divisa, in foro campoque domina- 
tur. Q. Fabius censor illam deindc in iv. tribus conjicit urbanas, et 
Maximi indc cognomen ac(;ipit. Ab eodein institutnm dicilur, ut Equites 
d. Jul. ab sede Honoris in Capitolium transveherentur. 



1. Sequitur hunc annum nobilis cladc Romana Caudina 
pax, T. Veturio Calvino, Sp. Postumio consiilibus.* Sam- 
nites eo anno imperatorem C. Pontium, Herennii filiuni, 
habuerunt, patre longe prudcntissimo natum, priraum ip- 
sum bellatorcm duccmque. Is, ubi legati, qui ad dcden- 
das res raissi crant,' pace infccta redierunt, ' Ne nihil ac- 
tum/ inquit, ' hac Icgationc censeatis, expialum est, quic- 
quid ex foedere rtipto irarum in nos coelestium fuit. Satis 
scio, quibuscumque Diis cordi fuit, subigi nos ad necessi- 
tatem dedendi res, quae a nobis ex foedere repetitae fue- 
rant, iis non fuisse cordi tam superbe ab Romanis foederis 
expiationera spretam. Quid enim ultra fieri ad placan- 
dos Deos mitigandosque homines potuit, quam quod nos 
fecimus? Res hostium in praeda captas, quae belli jure 
nostras videbantur, remisimus: auctores belli, quia vivos 
non potuimus, perfunctos jam fato dedidimus: ^ bona eo- 
rum, ne quid ex contagione noxae remaneret penes nos, 
Romam portavimus. Quid ultra tibi, Roraane, quid fee- 
der!, quid Diis arbitris foederis debeo? Quern tibi tuarum 
irarum, quem meorum suppliciorum judicera feram,' nemi- 
nem, neque populura, neque privatum, fugio." Quod si 

" Quem tibi offerre posiumus arbitrum scBciticB tua, nostrarumque poenarum, 
nullus est sue populus, sive privatus quem recusemus. 



1 Duo Mss. addunt Romam. — 2 ' Al. dedimus, minus recte, nisi praesens est 
tempus verbi ' dedere,' non sine ivepyela et affectu quodam.' Bauer. — 3 Vulg. 

HOT IE 
* A. U. C. 432. 



LIB. IX. CAP. 2. 1197 

nihil cum potentiore juris humani relinquitur inopi, at ego 
ad Deos vindices intolerandae superbise confugiam, et pre- 
cabor, ut iras suas vertant in cos, quibus non suae ledditae 
res, non alienae accumulatce satis sint; quorum saevitiam 
non mors noxiorum, non dcditio exanimatorum corporum, 
non bona sequentia domini dcditionem^ cxsatient; placari 
qui nequeant/'' nisi hauricndum sanguinem laniandaque 
viscera nostra pra?buerimus. Justum est bellum, Samnites, 
quibus necessarium, et pia arma, quibus nulla nisi in arrnis 
relinquitur spcs. Proiude, cum rerum huraanarum maxi- 
mum momentum sit, quam propitiis rem, quam adversis 
agant Diis,^*^ pro ccrto habete, priora bclla adversus Deos t 
magis, quam homines, gessisse ; hoc, quod instat, ducibus 
ipsis Diis gesturos.' 

2. Haec, non laeta magis, quam vera, vaticinatus, exer- 
citu educto, circa Caudium '^ castra, quam potest occultis- 



interrogatur post/eraw.— 4 ' Ita et Strotli.inseniit ^mj, cum in nonniillisMss. 
placarique et placari quce extet. Exsatient: placari neijueant cet. legehatiir ante 
Diak. qui dedit : exsatient. Placari nequeunt cet. niotus ancloiitate Ms. 
Klockii, a quo tamen ssppe eonjecturas pro codicis lectione venditaii passim 
jam nionuit Strotb.' Rupert. — 5 ' Gron. conj. quam pi-opitiis, quam adversis 
agantnr Diis. Sed bene Strotli. ninnet, adverbium intendendi quam ab h. I. 
alienum esse, cum nulla res adversis Diis bene, nnlla/);o;ji7m male geii possit, 
niiiilque icfeiat, utrnm panim an mnltum adversi vel propitii sint ; et jun- 
genda esse cum rem agant, li. e. quae res agatur, (was tnan unternelune,) vel 
quam rem agant, sc. homines; quod snbstant. latere dicit in praec. adject. 
humanarum, ut passim alia in verbis, substautivis, aut adjectivis cognati sig- 
nificatus. Agamus Ms. Level. 2. Mox post Deos vel gesturos &\c\^'\i forte nos 
vel vos. Alterutrura certe supplendum.' Rupert. 

NOT/E 

a Non bona sequentia domini deditio' Assentior tamen Gronovio, melius fu- 

nem] Deditionem enim Brutuli secu- turnm si vetus aliquis liber baberet, 

ta vel comitata fuerat deditio bono- quam propitiis, quam adversis agantur 

rum ejusdem. Supra lib. viii. cap. Diis. Res nempehumanae, de quibus 

39. antea eadem periodo. 

^ Placari qui n. [placari nequeanf] t Adversus Deos] Blalim adversos 

Vel prapponendum 9!^, ut haec cum Deos. Alioquin addendum esset ro5. 

superioribus cohsreant; vel finita Sensus est: pro certo habete, non 

periodo in verbo exsatient, legendum homines, sed Deos adversos bellum 

juxta primas editiones, Placari ne- vobiscum gessisse. J. Clericus. 

queunt: ut advertit Gronov. ^ Caudium] Saepe apud auctores 

c Quam propitiis rem, quam adversis mendose scribitnr Claudium, quod 

agant Diis] Agant, scilicet homines, revera Caudium est, oppidum inter 



1198 



T. LI Ml 



sime, locat : inde ad Calatiam,* ubi jam consules Romanes 
castraque esse audiebat, milites decern pastorum habitu 
mittit; pecoraqiie diversos, aliura alibi, baud procul Ro- 
manis pascere jubct proesidiis : ubi inciderint in pra?dato- 
res, ut idem omnibus sermo constet, ' legiones Samnitium 
in Apulia esse, Luceriam' omnibus copiis circumsedere : 
nee procul abcsse, quin vi capiant.' Jam is eliam rumor,*^ 
ante de industria vulgatus, venerat ad Romanes: sed fideni 
auxere captivi, eo maxime, quod sermo inter orancs con- 
gruebat. Haud erat dubium, quin Lucerinis opem Roma- 
nus ferret, bonis ac fidclibus sociis;'= simul ne Apulia 
omnis ad pra^sentcm terrorem dcficeret. Ea modo, qua 
ireut, consultatio tuit. Duae ad Luceriam ferebant viae; 



C ' Jam e( is etiam rumor. Particulam ct ignorant Tliiian. Voss. cnin tribut 



NOTyE 



Capnam et Beneventum. Pliniiis 
Hiipinis, Ptolcnians Samnitibiis as- 
signat. Clnveriiis vult eo loci fuisse, 
ubi nunc Airula ; et furcas Caudinas 
accipit pro angiistiis, qiias Isclenis 
aajnis, in Vultiirniini tpndens.niedias 
secat apnd oppidiim, cui nonicn S. 
Agalkit. Holstenius vero jnxta com- 
niiuu-m scntentiam, quani ex liisto- 
ria Lon{;obardica Ercliemberti, ex 
Leonis Ostiensis Clironico Cassin. 
et antiqnis ibi inscriptionibiis confir- 
mat, Cnudium fiiisse existimat, nbi 
nunc viciis ^r;>aw. Fmcnlas antem 
Caudinas in saltii angnsto locat, quo 
ab Arpaia descenditur Arg;eittium vel 
Arienzo ; priJBsertim sub pago, cui 
adbiic nomen le Furchie : ubi vias Ap- 
piae ve»tia;ia. 

^ Ad Calatiitm] Campaniae oppi- 
diim est Caiatia, nunc Gajazzo, auc- 
tore Ciuverio aliisque; qui locus 
Episcopatus et Comitatus titulo de- 
coratiir in Terra Laboris, cis Vul- 
turniim. Sed Holstenius dnplicem 



Capuam et Beneventum, medio loco 
inter vicnm S. Petri in Strada, et Ma- 
talunum ; nude iv. ni. p. ad Furcu- 
las ; indecpie undecim milliaria Bene- 
ventum usque. Et lia.'c Livii Caiatia 
est, vnlgo Galuzze. Altera castelluni 
quod Galaliuin verius dictum, sub 
Caserta, quae ex ejus minis sedificata, 
ut Octavianns Melrhioris, de anti- 
quitate Calatiae, observavit, 

' Luceriam] Hsc Luceria Appula 
cognomento, ad discrimen alianim 
ejusdem nomiuis in Campania, Um- 
bria, et Gallia Cispadana, condita 
fertur a Diomede : infra Teanuin 
fuit, Austrum versus ad fl. Cerbalum. 
Nunc Lucera delli Pagani, a Sarace- 
nis, a quibus restituta, et ad tempuit 
Caroli ii. Sicilise regis insessa. In 
ApuliaDaunia, vulgo Capitanatn, pro- 
vincia regni Neapolitani. 

e Bonis ac fidclibus sociis] Nam 
Apuli societate inita in fidem Roma- 
nonim venerant ante quadricnnium : 
etsi post cladem Caudinam ad Sam- 



distinguit Calatium. Altera fuit iuter nites defecisse eos apparet. 



LIB. IX. CAP. 2. 



1199 



altera prseter oram superi maris'' patens apertaque, sed, 
quanto tutior, tanto fere longior; altera per Furculas Cau- 
dinas brevior. Sed ita natus locus est. Saltus duo alti 
angusti sylvosique' sunt, montibus circa perpetuis inter se 
juncti.7 Jacet inter cos satis patens, clausus^ in medio, 
campus, herbidus aquosusque,** per quern medium iter est. 
Sed ante, quam venias ad eum, intrandge primae angustiae 
sunt, et aut eadeni, qua te' insinuaveris,' retro via repe- 
tenda ; aut, si ire porro perjjas, per alium saltum arctiorem 
impeditioremque '° evadendum. In eum campum via alia 
per cavam rupem, Romani, demisso agmine, cum ad alias 



Pall. Helm. Rott. Jam et is rumor.' J. F. Groiiov. — 7 ' Montib. circa fte perpet. 
inter sejuncti. X ex. lib. monlilnis perpetuis inter se juiicti.' Sigoii. Vid. Not. 
Var. — 8 Cunj. Bauer, cltiuxus untliijue. — D ' Valde siispectuiii rhte.' J. F, Gro- 
nov. — 10 ' Siilluni alliorein impeditioremque (li. e. itmeris inipeditioiis, iiiimis 
pervlum, iit xxxvi. 3U. 3.) quidain lil>ri rectius forisan ob. prxc. 'saltus duo 

NOT;E 

•" Altera prater oram, superi marls'] Tuburni tnontis, qui in proximo; nisi 

Calatia vel Caiidio Luceriam eunti- quod anibiE liai viae angnsta', Nostro 

bus quonindo iter habendum sit per antern altera ' patens' et ' aperta.* 
Oram superi maris, non equideni vi- ^ Clnusus in medio, campus, herbidus 

dec: ni'ii inimenso rircuilu. Apeii- a7MosM.svyHt'] Hunc cam|)uni Holstenius 

ninuui quidem, qui intcrmedius, su- in valle quidein S. Agathte ponen- 

perare via ulravis necesse est. At dam censet cum Cluverio : sed in 

eo superato Luceria qnindecimcirci- planicie ilia, quae est inter Arpaiam 

ter passnuni millia propior occurrit, et montem Sarcliium, in quam adi- 

quam mare Adriaticum. tus patet per furcas Caudinas, sen 

' Saltus duo alti ani^usli sykosique'] Arpadieuses ; exitus autem per sal- 

Duas hie fuisse vias notat Holsieniiis. tum difficilem et sylvosuni qui Sferra 

Alteram veteri Appiae ductu, qui Cavallo vocatur, ut ante dictum, 
recta sub Monte Sarchio ad vicum, ' Qua le insinuuieris] Suspectnm 

qui Pino dicitnr, et inde ad pontera valde Gronovio illud te, velut super- 

Leprosum Sabati fl. ferebat : alte- vacaneura. Adducit Gell. lib, in. 

ram, qua nunc itur, per alias angus- cap. 7. ' Milites Romani (uti res nar- 

tias, vulgo Sferra Cavallo dictas.jux- rata est) in locum insinuant fraudtet 

ta Serratellam fl. longiorihus amba- perniciei obnoxium.' Plenimque 

gibus: ita ut Arpaia Beneventum, tamen auctores pronomen addunt. 

14. aut 15. nunc sint m. p. etsi vulgo Plant. Mil. Glor. * Insinuat sese ad 

12. tantum computentur. Existima- aliam amicain heri niei.' Cic. ii. ia 

rem a Livio has duas vias indicari ; Rull. ' Cum faniiliariter me in eorum 

legendumque in superiori periodo, sermoneni insinuarem.' Et passim. 

prater oram Sabati amnis, vel potius Auson. ' Insinuaut qua se Sequanis 

Serratiamtiis; aut foT&aa prater oram AUobroges oris.' 



1200 T. LIVIf 

angustias protenus " pergerent, scptas dcjectu arborum 
saxorunique ingentium objacentem molem'^"' invenere. 
Cum fraiis hostilis apparuisset, pra?sidium ctiam in summo 
saltii conspicitur. Citati indc retro, qua vcnerant, pcrgunt 
repetere viam. Earn quoquc clausam sua obice" armisque 
inveniunt. Sistunt inde gradum sine ullius imperio ; stu- 
porque omnium animos, ac vclut torpor quidani insolitus 
membra tenet: intuentesque alii alios (cum altcrum quisque 
compotcm inagis mentis ac consilii ducerent) diu immobiles 
silent. Deinde ubi pra?toria consulum erigi vidcre, et ex- 
pcdire quosdam utilia opcri, quanqiiam ludibrio fore mu- 
nientes, pcrditis rebus ac spe omni adenita, ccrnebant ; 
tamcn, ne culpam malis adderent, pro se quisque, nee 
hortante ullo nee imperante, ad muniendum versi, castra 
propter aqnam vallo rirrumdant; sua ipsi opera laborem- 
quc irritum (pra'tortjuam quod liostcs suporljc incrcpabant) 
cum miscrabili cont'cssione eludentes. Ad consules moe- 
stos, ne advocantos quidem in consilium,' (ipiaiido ncc con- 
silio nee auxilio locus csset,) sua sponte Icgati ac tribuni 
conveniunt : militesque ad prajtorium '* versi/ opem. 



alti angiisti.' ' Rupert. — 11 ' Prolcnus scripsi yro prolinus, non improb. Baii- 
ero, qui id papne qiiideni redmuiare iiionet ob voc. pa'^anl, sed ct ' porro per- 
gere ' et ' perj:;pre ' pro ire, proficisci, sa>pe Nostro dici, nt niox ' pergiiiu 
repetere.'' Rupert. — 12 Ohjacoite mole Gronov. Crevier. all. — 13 In prato- 
rium GroDov. Doiijat. Crevier. 

NOT/E 

" Septas dejectu arbonim saxorum- paulo ante ingressi essent ab<qiie 

^ue ingentium objacentem moiem [ohja- impedimcnfo r An diim ad exitum 

cente mote] Objacente mo/e a conjee- angiistiariini progrederentiir Roniani, 

tura Sigonii est, lit rcferatur ad t/n- deject.p in aditnni a Saninitibiis erant 

gustias septas, et congruat cum de- arbores ad lioc ante excisse, saxaqne 

jectu arborum. Testatur tamen Gro- priusparata? 

nov. in omnibus veteribus \eg'\ obja- ° Ne adrocantes quidem in consilium] 
centem vwlem : quam lectionem pro- Legati nenipe ac tribuni ultro con- 
bat, quod saxa propria non sepiant, venerant ad consules, licet lii ad con- 
quemadmodum pali iruncique et im- silium eos non vocarent. 
plexa virgulta : unde hac distingnen- p Ad [in] pratorium rersi] Optimi 
da fiierint, dicendunique, angustias codices ad prtrtorium, versus tcntori- 
sepiri dejectu arborum, et objacere illis uinnempe consulis, penes quern eo die 
taxorum moletn. imperiuni, Postumii, opinor. 

■ Sua obice] Qua obice, cum iliac 



LIB. IX. CAP. 3. 1201 

quam vix Dii immortales t'erre poterant, ab ducibus ex- 
posciint. 

3. Querentes magis, quam consultantcs, nox oppressit, 
cum pro ingenio quisque fremerent : alius, ' per obices via- 
rum;' alius, 'per adversa montium,'+ per sylvas, qua ferri 
arma poterunt,"'' eamus. Modo ad hostem pervcuire li- 
ceat, quern per annos jam prope triginta"^ vincimus; "" om- 
nia a3(jna et plana crunt Romano, in perlidum Samnitem 
pugnauti.' Alius, ' Quo, aut qua eamus ? Xum monies 
moliri sede sua paramus? Dum hajc imminebunt juga, 
qua tu ad hostem vcnics? Arinati, inermes, fortes, ignavi, 
pariter omues capti atque victi sumus. Ne i'errum quidem 
ad bene moriendum oblaturus est hostis : sedens bellum 
conficiet.' His in vicem sermonibus, qua cibi, qua quietis 
immemor/ nox traducta est. No Samnitibus quidem con- 
silium in tam lajtis suppetebat rebus. Itaque universi 
Herennium Pontium, patrem imperatoris, per literas con- 
sulendum censcnt. Jam is gravis annis '^ non militaribus 
solum, sed civilibus quoque, abscesserat muneribus: in 
corpore tamen aft'ecto vigebat vis animi consilii(pie. Is, 
ubi accepit, ad Furculas Caudinas inter duos saltus clau- 
sos esse exercitus llomanos, consultus ab nuntio lilii, 



14 ' Alius per adversa (al. diversa) montium. Vox alius delenda videba- 
tnr Miir. et Gron. Recte, opinor.' Rupert. — 15 Viilg. poterant. — IC Vi- 
ginti voiebat Glareaniis. ' Vincimus ex uno Ms. recepit Drak. et ex ed. 
Grypli. Bauer, iit rectius quam vicimus.' Rupert. Vicimus dant Gronov. et 

NOTiE 

1 Qua ferri arma poterunt] Cum tiir. 

Auctor non ex sua, sed ex inilitis Per annos jam prope triginla^ Ab 

persona loquatur, sic legpndiim, po<e- anno 412. CQjperat bellum. Vide I. 

runt, obscrvat nierito Gron. non, ut vii. c. 29. J. Clericus. 

vulgo, poterant, *' Qua cibi, qua quietis immemor'\ 

^ Per annos jam prope triginta^ Ab Qui metu aliove gravi affectu aestuve 

anno 410. quo ccepti Samnites a Ro- animi agitantur, nee cibum capiunt, 

manis viuci, ad hunc annum, nume- nee somnum : ne aninialia quidem. 

rantur anni non ultra duos et vigin- Virg. ' Immenior lierbarum quos est 

ti:negat tamen Gronov. scribendum mirata juvenca.' Sed Livio per Hyp- 

viginti, ut voiebat Glarean. addita allagen ' immemor nox ' dicitur, quod 

enim particula prope, indicat mino- niiliti noctem insomnem trabenti pro* 

rem revera numerum quam exprima- prie conveniebat. 



1202 T. LIVII 

censuit, omnes inde quam primura inviolatos dimittcndos. 
Quae ubi spreta sententia est, iterumque, codem remeante 
nuntio, consulebalur, censuit, ad unum omnes interficien- 
dos. Quae ubi tain discordia inter se, vclut ex ancipiti 
oraculo, responsa data sunt ; quanquam filius ipse in primis 
jam animum quoque patris consenuisse in aflfccto corpoie 
lebatur; tamen consensu omnium victus est, ut ipsum in 
consilium acciret. Nee gravatus senex plaustro in castra 
dicitur advectus, vocalusque in consilium ita ferme locutus 
esse, ut nihil sententiae suae mutaret; causas tantum adji- 
ceret: * Priore se consilio, quod optimum duceret, cum 
potentissimo populo per ingens bcneficium perpetuam fir- 
mare pacem amicitiamque: altero consilio in multas acta- 
tes, quibus, amissis duobus exercitibus, hand facile re- 
ceptura vires Romana res esset, bellum differre : tertiura 
nullum consilium esse.' Cum filius aliiqne principes per- 
cunctando exequerentur,'^' 'Quid si media via consilii 
caperetur, ut et dimitterentur incolumes, et leges iis jure 
belli victis iniponerentur ? ' ' Ista quidem sententia,' inquit, 
' ea est, quae neque amicos parat, neque inimicos tollit. 
Servate modo, quos ignominia irritaveritis. Ea est Ro- 
mana gens, quae victa quiescere nesciat. Vivet semper in 
pectoribus illorum, quicquid istuc praesens '9 necessitas 
inusserit*/ neque eos ante multiplices poenas expetitas a 
vobis quiescere sinet.' 

' Hoe quodcumque impresserit vis prasens. 



Stroth. — 17 Viilg. gracior annis. — 18 Vulg. percunctando exquirerent. Vid. 
Not. Var. — 19 ' Quicquid islud prcesens. Vet. lib. istinc. Malini ergo istic' 
Sigoii. Pto inusserit Voss. a\ler jusserit. 

mOTJE 

' Percunctando exequerentur'] In tibus sciscitando qiize acta mm Ro- 

qiiibusdam optimonini codiciiin ita maiiis esseiit.' Gailice, Us poursui- 

scriptum notat Gron. atqiie banc, iit voient, ils continuoient leurs discours, 

propriam Livii phrasin, amplectitur. en demandant, Sfc. Hoc enim non de 

Siclib. vin. ♦ Itaque exequebantiir prima inleirogatione, sed de seqiien- 

quaerendo ubi tantae rei furtnm occiil- tibus dicitnr. Vulgo legebatur, per- 

taretur.' Lib. xxv. c. 29. ' Exequen- cunctando exquirerent. 



LIB. IX. CAP. 4. 1203 

4. Neutra sententia accepta, Herennius domum c castris 
est avectus.^° Et in castris Romanis cum Irustra multi 
conatus ad crumpendum capti essent, et jam omnium re- 
rum inopia esset ; victi necessitate legates mittunt, qui 
primum pacem a^quam peterent : si pacem non impetra- 
rent, uti provocarent ad pugnam. Tum Pontius, * debella- 
tum esse,' respondit, ' et, quoniam ne victi quidem ac capti 
fortunam fateri scirent, inermes cum singulis vestimentis 
sub jugum missurum : alias conditiones pacis ajquas victis 
ac victoribus fore; si' agro Samnitium decederetur, colo- 
niae abducerentnr, suis deinde legibus^ Romanum ac Sara- 
nitem aequo foedere victurum. His conditionibus paratum so 
esse fcedus cum consulibus terire: si quid eorura displiceat, 
legatos redire ad se vetuit.' ' Haec cum legatio renunliare- 
tur, tantus gcmitus omnium subito exortus est, tantaque 
moestitia inccssit, ut non gravius accepturi viderentur, si 
nuntiaretur, omnibus eo loco mortem oppetendam esse. 
Cum diu silentium fuisset, nee consules aut pro foedere 
tam turpi, aut contra foedus tam nccessarium hiscere pos- 
sent ; turn L. Lentulus, qui tum * princeps legatorum vir- 
tute Ktque honoribus erat, * Patrem meum,' inquit, * con- 
sules, saepe audivi memorantem, se in Capitolio unum non 
fuisse auctorera senatui redimendae auro a Gallis civitatis, 
quando nee fossa valloque ab ignavissimo ad opera ac 
muniendum hoste clausi essent, et erumpere si non sine 
periculo magno, tamen sine certa pernicie possent. Quod 
si, ut illis decurrere ex Capitolio armatis in hostem licuit, 
(quo saepe raodo obsessi in obsidentes eruperunt,) ita nobis 
aequo aut iniquo loco dimicandi tantummodo cum hoste 
copia esset, non mihi paterni animi indoles in consilio 
dando deesset. Equidem mortem pro patria praeclaram 
esse fateor: et me vel devovere pro populo Romano le- 



20 ' Vet. lib. revectus: egregie : inde enim in castra vectus fiierat.' Sigon. 

1 i Si del. GriU. Gronov. Crevier. all. perperam.' Slroth.—2 Vet. lib. apud 

Sigon. suis inde legibus.—^ ' Legatos jam redire ad se vetuit. Si esset jam 
tu7n, faciliiis ferres, sed delendum est t5j«ot jussu Flor. Thiian. Rott. Helm, 
utri'usque Vossiani, et Mureti codicum.' J. F. Gronov.— A ' Tum L. Lentulus, 



1204 T. LI VI I 

gionibusqiie, vel in medios me immittere hostes ^ paratns 
sum. Sed hie patriam video; hie quicqiiid Romanarum 
legionum est. Qua?, nisi pro se ipsis ad mortem mere 
volunt, quid habent, quod morte sua servent? Tecta Urbis, 
dicat aliquis, et moenia, et cam turbam, a qua Urbs inco- 
litur. Immo, Hercule, produntur ea omnia,^ dcleto hoc ex- 
ercitu, non servantur. Qiiis cnim ea tucbitur ? Inibcllis 
videlicet atque inermis multitude ? tam, llerculc, quam a 
Gallorum inipctu defendit. An a Veiis exercitum Camil- 
lumque ducem implorabunt ? Hie oinnes spes opesque 
sunt, quas servando patriam servamus : dedendo ad necem 
patriam deserimus ac prodimus. At foeda atque ig:nomi- 
niosa deditio est. Sed ea caritas patria? est/ ut tam igno- 
minia earn, quam morte nostra, si opus sit, servcmus. 
Subeatur crtro ista, quantacumquc est, indii^nitas ; et pa- 
reatur nccessitati, quam ne Dii quidcin snperant. Ite, con- 
sules, redimite armis civitatem, quam auro majores vestri 
redemerunt.' 

5. Consules profecti ad Pontium in colloquium, cum de 
foedere victor ag:itaret, negarunt, injussu popuh foedus fieri 
posse, nee sine fetialibus caerimoniaque alia solenni. Ita- 
que non, ut vulgo credunt, Claudiusque etiam scribit, foe- 
dere pax Caudina, sed per sponsionem," facta est. Quid 

' Verum adeo caia nobis padia sU, uportet ; she tanla pietas in patria esse 
debet. 

qui turn ; saltern tunc ; sed potins del.' Rupert.— 5 ' Tn medios me mittere hos- 
tes. Aliquid liic siiperesf, aliquid deest. Nam rh me satis est seniel conspici : 
deinde voliint Mss. ut Sigonianus, immittere. Scribe et me v.d.p.p. R. I. v. 
i. medios immittere h. p. «.' J. F. Gronov. Probat Rupert.— 6 Vulg. produntur 
nia^is omnia. 

NOT.E 
" Sed per sponsionem] Differt ita- vertitnr, ejus firmandae causaobsides 
que sponsio, turn a pactione, turn a dantur. Pactio natuialem, non civi- 
foedere ; quamvis luvc tiia general! lem inducit obligationem. Feedus 
conventionis nomine contineantur. autem inter duos popnios, regesve, 
Sponsio, quae inter privates plernm- anctoritate pnhlica, eaque suprema, 
que fit, eos tantura obligat, qui pro sancitur : et prece sive imprecatione 
se, aut pro alio spondent : et licet firmatur, ita ut utrique invicera obli' 
publice fiat a dncibus; quia tamen gentur. 
unius partis duntaxat obligatio in ea 



\ 



LIB. IX. CAP. 5. 1205 

enim aut sponsoribus in foedere opus esset aut obsidibus, 
ubi precatione res transigitur? * per quern populum fiat, 
quo minus legibus dictis stetur, ut eum ita Jupiter feriat, 
quemadrnodum a fetialibus porcus feriatur.' Spoponde- 
runt consules, legati, quaestores, tribuni militum ; nomina- 
que omnium, qui spoponderunt, extant : ubi, si ex foedere 
acta res esset, praiterquam duorum fetialium, non exta- 
rent ; et propter necessariam foederis dilationem obsides 
etiam sexcenti equites imperati, qui capite luerent, si pac- 
to non staretur. Tempus inde statutum tradendis obsidi- 
bus exercituque inermi mittendo. Rcdintegravit luctuni 
in castris consulura adventus, ut vix ab iis abstinerent 
manus, quorum temcritate in eum locum dcducti esscnt; 
quorum ignavia I'ciedius inde, quam venissent, abituri.^ 
*Illis non ducem locorum, non exploratorem fuissc, bcllua- 
rum modo cascos in foveam ^ missos.'" Alii alios intueri, 
contemplari arma mox tradcnda, ct inermes futuras dextras, 
obnoxiaque corpora hosti. Proponere sibimet ipsi ante 
oculosjugum hostile, et ludibria victoris, et vultus super- 
bos, et per armatos inermium iter. Inde foedi agminis 
miserabilem viam, per sociorum urbes reditum in patriam 
ac parentes,9 > quo saepe ipsi majoresque eorum triumphan- 



7 ' Duriiis abesse essent, monct Bauer. Sed modo praeccssit, et ita repe- 
tenduni fiiisset.' Rupert. — 8 Tan. Faber malebat cacatn infoveam. — 9 ' Cum 
Gron. potins et Ms. Helnist. leg. in patriam ad parentes.' Rupert. Ad dat 

NOT^ 

-^ Belluarum modo cacos in foveam quae providenda fuerant. Cic. ad At- 

Miissos] Tan. Faber, quoniam caecita- tic. ' Caeci fuimus in ea re.' Et pro 

tern rebus inanimatis attribuiint non Plan. 'Sed ego caecum me et praci- 

solum poetae, qui ' caecam noctcm,' piteni ferri confiteor.' Quod, si cui 

pro obscnra dicunt, sed oratores unquam congruit, maxinie nunc Ro- 

quoque, qui ' fortunam csecam' usur- manis. 

pant, hie ccecam infoveam legit, re- J Reditum in patriam ac [ad] paren- 

jeeta commimi scriptura. Proprie tes] Non displicet haec Grouovii cor- 

tamen csecitas convenit animalibus rectio, cum vulgo scribatur, reditum 

quae luminibus corporis capta : me- in patriam ac parentes. Nam lib. ii. 

taphorice iis, quibus lumen rationis habet idem Liv. ' Sospites brevi in 

abstulit furor aut cupiditas, et qui patriam ad parentes restituit.' Et 

prudentia destituti non provident lib. XXH. * Reduces in patriam ad 



120G T. LIVII 

tes venisscnt. * So solos sine vulncre, sine ferro, sine acie 
victos : sibi non stringere licuisse gladios, non manum cum 
hoste conferre : sibi nequicquam arma, nequicquam vires, 
nequicquam animos datos.' H^ec frcmentibus hora fatalis 
ignorainiae advenit, omnia tristiora expcriundo I'actura, 
quara qua3 praeceperant auimis. Jam primum cum singulis 
vestimentis inermcs extra vallum exire jussi, vt primi tra- 
diti obsidcs alque in custodiam abducti. Turn a consuii- 
bus abire lictores jussi paludamentaque detracta : tantam 
inter ipsos, qui, paulo ante cos execranles, dedcndos lace- 
randosque ccnsuerant, miscralioncm t'ecit,'^' ut, suae quis- 
que conditionis oblitus, ah ilia deformatione tantae majes- 
tatis, velut ab ncfando spcctaculo, averteret oculos. 

G. Primi consules prope seminudi sub jugum missi : 
turn, ut quisque gradu proximus erat, ita ignominiae objec- 
tus : turn deinccps singula^} legiones. Circumstabant arrnati 
hostcs, exprobrantcs cludentcsque: gladii ctiam plerisque 
intentati: et vulnerati quidam necatique, si vultus eorum 
indignitate rerum acrior victorem ofTcndisset. Ita traducti 
sub jugum, et, quod pasne gravius erat, per bostium oculos. 
Cum e saltu evasissent, etsi, velut ab Inferis extracti, turn 
primum lucem aspicere visi sunt, tamen ipsa lux ita detbr- 
nie intuentibus agmen omni morte tristior fuit. Itaque, 
cum ante noctem Capuam pervenire possent ; incerti de 



Kreyssigiiis. — 10 ' Tantam inter ipsos .... miserationem fecit cet. Non coIije- 
rent liapc cum antecedil. Debcl)at/tC(TKn<; aiH ante tantam iiiseie id vel 'juod. 
Sed torte oblitus M\i est, ob hiinc ipsiiiu iisiim participii, notanlis, qnod sunt 
jussi, quod >unt paliuJamenta detracta ; quasi ' ju^sio ' ut ahireiit, ' detractio ' 
paludanieutoruni, Tt» 'juberi,' rh ' detralii,' ut Gr;pci iiifinitivo utuntnr, et 
Itali liodie. I'ossis et jussos iepere pro jussi ; sed res ut gesta nionstrafur, 
nee iiiodo, quid miserationem fecerit, sed et, quid factum, narratur.' Bantr. 
' Id primus ex conjectura Urakenborcbiidedit celeb. A. G. Ernesti.' Stroth. 
qui in couiextum suum recepit. 

NOT^ 

parentes, ad conjnges et liberos fa- emendationem, qui legit : aconsulihvs 

cit.' Neque vero facile dixeris ret/i- abite lictores jussi, paludamentaque de- 

turn in parentes. tracta, S^c. miserationem fecerunt. Fa- 

* ISliserationem fecif] Nisi snppleas, cere autem miserationem est, miseri- 

qua res, quod spectaculum, ant simile cordiam excitare, ac movere. 
quid, recurrendum erit ad Groa. 



LIB. IX. CAP. G. 1207 

fide sociorum, et quod pudor praepediebat, circa viam baud 
procul Capua omnium ci^eni corpora" humi prostrave- 
runt." Quod ubi est Capiiam nuntiatura, evicit miseratio 
justa sociorum superbiam ingenitam Campanis.'' Conles- 
tim insignia sua consulibus, fasces, lictores, arma, equos, 
vestimenta, comnicatus militibus bcnigne mittunt: et ve- 
nientibus Capuam cunctus senatus populusque obviam 
egressi, justis omnibus hospitalibus privatisque et publicis 
funguntur''^ ofliciis : neque illis ' sociorum comitas vultus- 
que benigni et alloquia non modo sermonem eUcere, sed 
no, ut oculos quidem attoUcrcnt, aut consolantes amicos 
contra intucrentur, efticcrc poterant. Adco super moero- 
reni pudor quidam lugcre colloquia** et coetus liominum 
cogebat.'J Postero die cum juvcncs nobiles, missi a Ca- 
pua, ut proficiscentes ad finem Campanum '+ proscqueren- 
tur, revertisscnt, vocatique in curiam percunctantibus ma- 
joribus natu, * multo sibi mcestiores et abjcctioiis animi 
vises,'' referrent ; '^ ' adeo silens, ac prope mutum agmen 
incessisse : tacerc ^ indolem illam Roraanam,"^ ablatosque 



11 Alii Ipsinnt cgena corpora.— \-2 Viilg. egressus . . . ./ung-itur.— 13 Viilg. 
effugere cotloiiuia .... cogebant. — 14 Vet. lil). apiid Sigon. ud finem usqw 
Campani agri. — 1.5 ' Snspicaii possis rot(i<i in curiam .... refernnt, quia desi- 
deratiir h. I. iipodo>iis. Sed ea qiiajrcnda in pi inc. cap. seq. abjectioris nnimi ; 
alii abjectiores auimi, li. e. aninio, prob. liaiieio.' Rupert. Vid. Not. Var.— 
16 • Tacerc indolem illam Rom. torperc, se non exereie, liand aniniailverti ; 
quod aptius esse li. I. ob prrec. et ."eqq. qiiani jacere, quod Gnit. conj. el 
Drak. probavit, nioneut Gron. et Doer. Contra Bauer, contendit, nil absur- 
dius esse hac lectione : non euiiu ante claniasse illam indolem. Cf. et Drak.' 

NOT/E 

» Omnium egeni corpora humi pro- vulgo effugere coUoquia. Hoc quippe 

straverutit] Ernditior Gronov. videtur eventns, illiid voluntatis, 
lectio, omnium egena corpora; atque e Moesliores et abjectioris animi visas] 

ita explicat : nulla iis cina adhibita; Sigon. Moestioris et abjectioris animi. 

omnibus quibus corpora curantur Gronov. Mcestiores et abjectioris ani- 

deslituta. mi: qnasi non recte mcestioris animi. 

•> Superbiam ingenitam Campanis] ^ Tacere] Grut. non male, jacere : 

Tanta fuit nt in proverbium abierit, indolem nenipe, quae suopte genio 

' Campana snperbia.' Vide Erasna. erecta. Tacere tamen, aut silere, et 

« Neque illis] Romanis scilicet. muta esse, dicuntur, qiize non vigeni: 

<> Pudor quidam fugere coUoquia] Sic ut « silent leges inter arma.' Et apnd 

scripti apud Gron. et melius quamut Cic. ' literae conticescunt.' Noster 



1-208 T. LIVIT 

cum armis animos. Non redderc salutcm, iionsalutaiitibus 
dare responsum,'^ non hisccre (lucnquani \nx nietu potuis- 
se, tanquam ferentibus'^ adhuc ccrvicibus jiigura, sub quo 
emissi "^ essent.'' Habere Samnites victoriain, non prascla- 
rani solum, scd etiam pcrpctuam. Cepissc cnim cos non 
Romam," sicut ante Gallos, sed, quod raulto bellicosius 
I'uerit, Ronianam virliitem iLTOciamciiie :' 

7. ♦Cum ha^c diccientur audircnlurque, et dcploratum 
paene Romanum nonien in concilio ' sociorum fidcliuni 
osct ; di( itur Olilius Calavius, Ovii filius, clarus genere 
l"actis(iue, tum etiam a'tatc vcrcndus/ longc alitcr se habe- 
re rem dixisse: 'Sileutium illud obstinatum, fixosque in 
tcrram oculos,et surdas ad omnia solatia anres, et pudorem 
intuenda; lucis, ingentem molem irarum^'' ex alto animi cien- 
tis indicia esse:' aut Romana sc ignorare ingenia, aut silcn- 
tinni illud Samnitibus flebiles brevi clamorestremitusquecx- 
citaturum; Caudinatjue pacis aliijuanto Samnitibus, quam 
Romanis, tristiorem memoriam lore. Quippe suos quera- 
que eorum ' animos habiturum, ubicuniqiie congressuri sint: 
saltus Caudiuos non ubique Samnitibus tore.' Jam Roma3 
etiam sua* infamis clades erat. Obsessos primum audierunt : 

"^ Cui ob atatem provcclam dehehatur rerfrentia. 

' Esse notas animorum ex imo pectore elicientium et spirantium vim ira immen- 
$am. 



Rupert. — 17 ' Son salutatitihus dare retponsum baud duhie Rlossa, verbis non 
reddere salutem ascripia ; quic ct sentcntia est Sirotli.' Rupert. — 18 Conj. 
Bauer. J'crentes. — 19 Vulg. suh quud emissi.— 20 Vulg. i'cpisse cnim non R. 

t ' Incipit qnidein bic novum caput, sed oratio biijus capitis cunt oratione 
antecedcntis capitis cob.net.' Dotrin^. — 1 ' Ai. consitio, nou male, rpiia sena- 
tiis erat.' liaucr. — 2 In quibusdam iMss. tninarum. Queedam edd. animi. Pro 
cientis conj. Bauer, cientiuin. — 3 ' Pro eorum qusedam edd. coram, quae lectio 

NOTiE 

quoque boo ipso libro, ' et civilia bel- quidem, non male ; sic enim vindic- 

la sileant.' tae cupiditas demonstratur. Sed quid 

s Sub quo [quod] emissi essent] Prae- sit e.r alto animo, et quo referatur ci- 

stiterit vel suft guod fntssj, \^\ sub quo cntis, quaerit baud absurde Gronov. 

emissi. Sic lib. in. ' Sub quo jugo Dicimus tamen boc vel illud esse 

dictator /Equos emisit:' id est, sub amantis, odio babentis, <S«:c. ubi in- 

juguni missos, inde emisit. telligitur, bominis : eaque loquendi 

'' Molem irarum] Alias molem mina- forma mores bouiinum in genere in- 
rum ex u/to antmo cien^u. Et miuurum dicantur. 



LIB. IX. CAP. 7. 1209 

tristior deinde ip^norainioScT paris niaf^is, quam periciili, 
tmritius fiiit. Ad luniam obsidionis delectus habcii coep- 
tus crat : dimissus deinde aiixiliorum apparatus, postquain 
deditioiiem tain tVcdc fuctani accepcrunt; extcmploque sine 
ulla publicft auctoritate consensuni ' in omncm forniam 
luctns' est. Tabcrnaj circa forum clausoe, justitiumque 
in Ibro sua spontc coepluin prius, quam indictum : lati 
clavi/ annuli aurei ' positi ; ptenc mccstior cxercitu ipso 
civitas esse: nee ducibus solum atque auctoribus sponso- 
ribusque pacis irasci, scd innoxios cliani milites odisse, et 
ncjicarc Urbo tectisvc accipiendos. Quam concitationem 
animorum frejiit adventns cxercitus, ctium iratis miserabi- 
lis. Non cnim tanquum in palriaiu rcvcrtentes ex insperato 
incolumes, scd captorum luibitu vultuquc ingressi sero in 
Urbem, ita se in suis quisque tectis abdiderunt, ut poster© 
atque insequcntibus diebus nemo coruni t'orum aut publi- 
cum aspicere vellet. Consulcs, in privato abditi, nihil pro 
magistratu agere, nisi quod cxpressum senatus consulto 
est, ut dictatorcm diccrcnt comitiorum causa. Q. Fabium 
Ambustum dixcrunt, et P. ^'Elium P.Ttiim magistrum equi- 
tum. Quibus vitio creatis, suflccti M. ^milius Papus*^ 
dictator, L. Valerius Flaccus magister cquilum. TScc per 
cos comitia habita : et, quia taedebat populum omnium 
magistratuum ejus anni, res ad interregnum rediit. Inter- 



ex errore operarnm Elzevir, orta est.' Rupert. — 4 A1. Roma et sua, vel et Ro- 
ma sua. — 5 Al. concessum, quod valde arridet Bauero. Vid. Not. Var. — 
G Vulg. Fappus. 

NOTiE 

' Consetisum in omnem formam luc- ' Annuli aurei] At PVmAih. xwui. 

lus] Sicopiiini codices id est, Roma- c. 1. rilatus a Glar. scribitlon^o tein- 
ni consensu amplexi sunt qudecum- pore inter privatos Romae nullos fu- 
que in luctn solennia. Vulgatior lee- isse annulos aureos : publice tantum 
tio, concessum, sive itum est in luc- legatis datos. Quin et triunipiiantes 
turn. ferreis usos, atque ita triunipiiatum 

•^ Lati clavi] Insigne Senatorum a C. Mario, nee ab eo sunitum aure- 
fiiit tunica latos clavos purpureos vel- uni annulunr ante tertium consula- 
nt flores intertextos aut assutos ha- turn. Diceuduui igitur priscis illis 
bens : eqnitum vestis similibus, sed temporibus niatronarum ornatui ser- 
angustioribus clavis ornata. vatos, a quibus nunc positi. 

Delph.et Var.Clas. Livius. 4M 



1210 T. LIVII 

reges Q. Fabius Maximus, M. Valerius Corvus. Is con- 
sulcs crcavit Q. Publilium Philonem et L. Papirium Ciir- 
sorera itcrum, hand dubio consensu civitatis, quod nulli ea 
terapestate duces clariores essent. 

8. Quo crcati sunt die, eo (sic cnim placuerat Patribus) 
niagistratum inicrunt,'" solenuibusquc scnatus consuUis^" 
perfectis, de pace Caudina retulcrunt. Et PubHlitis, pe- 
nes qucm fasces crant,t 'Die, Sp. Postumi,' inquit. Qui 
ubi surrexit, eodcm illo vultu, quo sub jugum missus crat, 
* Hand sum ignarus,' inquit, * consules, ignominiae, non 
honoris causa me primuni cxcitatum jussuniciuo diccre, non 
tanquam senatorcm, sed tanquani reuni qua infclicis belli, 
qua ignominiosae pads. Ego tamen, quando neque de 
noxa nostra ncque de poena" rctulistis, omissa dcfensione, 
qua3 non dillicillima esset apud liaud ignaros iortunarum 
hunianarum neccssitatumque, sentcntiam de eo, de quo 
rctulistis, panels pcragani. Qua? scntcntia testis erit, mi- 
hine, an legionibus vestris pepcrccriin, cum me seu turpi 
seu necessaria sponsione obstrinxi. Qua tamen, quando 
injussu populi facta est, non tcnctur populus Romanus ; 
nee quicquam ex ea, pra^terquam corpora nostra, d( bcntur 
Samnitibus. Dedamur per fetiales nudi vinctique : exsol- 
vamus rcligionc populum, si qua obligavimus; ne quid 
divini hunianive obstet, quo minus justum piumque de 
integro ineatur bellum. Interea consules exercitum scri- 
bere, armare, educere placet ; nee prius ingredi hostium 

mOTJE 

"" Magistratum inierunll Consules statini inito consulatu fiebant, ad re- 

nou statim ac creati crant magistra- ligionem et ceerimonias pertinebaiit : 

tiini inibant. Nam extra ordinuni atqiie iit scribit Gell. lib. xi\ . cap. 7. 

eodcm die ex Scnatusconsulto inie- ' De rebus divinis prius quam hiima- 

runt, ante soienne scilicet tempns, nis ad senatiim referendum erat.' 

necdum finite snperiorum cousulum t Peties quern fasces eray)t] Vide ad 

anno. lib. viii. c. 12. J. CUricus. 

■> Soknnibusque senalus consuUis'] <> ^equede noxa nostra neque de pee- 

Veteres quidam libri, solennibusque na] Noxa hie a pcena disliiiguitnr, 

sacris. Sigon. tamen magis probat et crimen significat. Alias sumitur 

Senatusconsultis : quanquam paruni pro poena, quam quis delicto suo me» 

abcst, quin res eodem recidat. So- ruit. 
lennia quippe Senatusconsulta, quse 



LIB. IX. CAP. S. 1211 

fines, quam omnia justa in deditionem ^ nostram perfecta*^ 
erunt. Vos, Dii imniortales, precor qua^soquc, si vobis non 
fuit cordi, Sp. Postumium, T. Veturiura consules cum 
Samnitibus prospere l)cllum gerere, at vos satis habeatis, 
vidisse nos sub jugum niissos, vidisse sponsionc infami 
obligatos, vidcrc nudos vinctosque hostibus deditos, om- 
nem iram hostium nostris capitibus excipientcs. Novos 
consules legioncsquc Romunas ita cum Samnite gerere bel- 
lum velitis, ut omnia ante nos consules bella gesta sunt.' 
Qua? ubi dixit, tanta siinul admiratio miseratioque viri in- 
cessit oranes,9 ut modo vix crederent, ilium eundcm esse 
Sp. Postumium, qui auctor tam foedae pacis fuissct; modo 
miserarentur, quod vir talis ctiam pra3cipuum apud hostes 
suppliciimi passurus esset ob iram diremtai pacis. Cum 
omnes, laudibus modo '° proscquentes *• virum, iu sentcn- 
tiam ejus pedibus irent ; tentata paulisper intercessio est 
ab L. Livio et Q. iMselio, tribunis plebis,' qui, ' ncque ex- 



7 Vet. lib. apud Sigon. soleiiHibusque sacris. — 8 ' fn deditione nostra per/ecta, 
vel in (kiUdonein nostrum pcracla, i. e. ut ouuiia redeant ad dedilioneni et per 
eaui perticianlur, conj. ICrnest.' Rupert. — 11 Homines pro omnes picrique INIss. 
et edd. aute Urak. — 10 ' Et hoc mudo ejici Faber voluit, tanta audacia et 
tidiicia, quasi ipse Livio sciibeiiti atfiii->Sft. Sentenlia re(|uirit lioc modo; 
pedibns ibant in sentcntiain Postuniii, iiuic ipsi viro acerbam futiirani, eam- 
que sic tacitc approbabant ; nisi quoil laudibus eundem simul extollerent. 
Sed nulla posthac ineptiarum inijus iiouiinis mentio fiet.' Struth. ' Bene se 
liabet particula modo, sed qu« ad earn defendendani attulit Stiotliius, paulo 
obscuriora sunt : sensus : cum omnes pedibus irent in ejus sententiam, haud- 
quaquam miserationis et doloris sensum nunc declarantes, sed laudibus tati- 
tummodo viium, qui sic scntire et talia obire posset pro patria, proscquentes.' 
Doering. ' Cur modo? qua alia re prosequerentur? An hoc vult, parcere 
ei potuisse, et servare virum in civitate ? Sic certe intelligenda, si vera lee- 

NOT^ 

p Omnia justa in deditionem'] Qua;- enervaretur scntcntias vis, qua innu- 

cuuique iu solenni deditione requi- it Livius, quanquam admirationi es- 

runtur ut ea jure fiat : nimirum nt set virtus Postumii, attamen laudi- 

quae debentur hostibus et dedantur, bus tantum proscquentes, miseratio- 

et scrvato per feciales ritu dcdan- nis nulla ratione habita, sententiam 

tnr. ejus contra seipsum datani secutos 

1 Laudibus modo prosequentes'} De- fuisse in illius perniciem. 

leri istud modo, jubet Tan. Faber, ■■ Tribunis plebis] Oportet hos L. 

putatque hue translatnm ex superi- Livium, et Q. Maelium tribunos ple- 

ori periodo. Non tamen pcrsuadct: bis creates esse, auttribunatum certe 

nam ea vox non vacat, sed ea demta iniisse post Caudinam conventionem. 



1212 T. LI VII 

solvi religione populum,' aicbant, * deditionc sua, nisi om- 
nia Samnitibus, qualia apud Caudium luisscnt, restituc- 
rentur ;* neque se pro eo, quod, spondendo pacem, servas- 
sent exercitum populi Romani, poenam ullam nicritos esse ; 
neque ad cxtremum, cum sacrosancti csscnt, dcdi hostibus 
violarive posse.' 

9. Turn Postumius, * Interea deditc,' inquit, " * proianos 
nos,' quos salva reliLrioiie potestis : dedetis dcinde ct istos 
sacrosanctos, cum primum magistratu abierint; sed, si mc 
audiatis, prius, quam dedantur, hie in comitio virgis ca^sos, 
banc jam ut intercalata' pcena3 usuram babeant." Nam 
quod dcditione nostra negant exsolvi religione popubim, id 
istos magis, ne dedantur, quam quia ita se res habeat, 
dicere, quis adeo juris fetialium cxpcrs est, qui ignoret? 
Neque ego infitias co. Patres conscripti, tam sponsiones 
quam foedera sancta esse apud eos homines, apud quos 



tio. E siipcrioribns prave icpetitum dcletniiiniqne, acute ronjccit Faber. 
Si sit merili^, probarint. Sed vix (li^mini est Postumio.' Bauer. 

11 ' Mirifice placet, quod in Kott. lepitiir, Dedite inli-nu, dclite, inquit ; 
repctitione ista coustaiUiani Postumii in adhoriaiida deditiunc iaipeiisc ex- 

NOTiE 

Alioqiii neque tribuni plebis in bel- trimque in pristinum statum repo- 

liim proficiscebantnr ; cum ne inte- nantui. 

giun) quidein diem eis ab urbe abes- ' I'rafanos no!i'\ Respondet Postu- 

se liceret, teste Gcll. lib. iii. c. 2. miiis orationi tribunornni plebi;^, qui 

Etsijara tribuni plebis apud Caudi- se sacrosanctos dixeraut, ob leges 

um fnissent, eorum inter sponsores sacratas eornm causa conditas, noD 

nientio baud dnbie fieri dcbiiisset ; consuluni gratia. 

et tamen spopondisse memorantur " Ihnic jam ut intercalate pcents usu- 

duntaxat consules, legati, quastores, ram habeant] Intercalatam dicit pro 

tribuni militnm seu legionum : quod intermissa et dilata. Metaphora est 

recte Sigon. notat, tt Godel. Fne- a fceneratoribus ducta, qui solutionis 

rant tunc forte inter legionum tribu- diem ita prorogant, si interim usurzb 

DOS. nomine aliquid augmenti praestetur. 

Tribunis p/ctw] Magistratum hunc Videtur itaque boc loco ' usuram 

post reditum e castris ceperant ; ni- habeant ' idem esse ac ferant, vel 

hii enim erat negotii tribunis plebis solvendam habeant. Nam uouram non 

in exercitu. J. Clericus. habent proprie debitores, sed credi- 

' Qualia apud Caudium fuissent, re- tores, qui eani quasi sibi debitam ac- 

stituerentur] Id sane exigit uatura re- cipiunt: quales hie Samnites. 
stitutionis in integrum, ut omnia u- 



LIB. IX. CAP. 9. 1213 

juxta divinas religiones fides humana colitur : sed injussii 
populi nego quicquani sanciri posse, quod populum teneat. 
An, si cadem superbia, qua sponsionem istain cxprcsscruut 
nobis Samnites, coegisscnt nos verba Icgitinia dcdentium 
urbes nuncuparc," deditum populum Romanum vos tribuni 
diceretis, ct banc urbeni, Icnipla, delubra, tines, aquas, 
Saninitium esse ? Omitto dcditioncm,quoniani de sponsione 
agitur. Quid tandem, si spopondisseraus, uibem banc re- 
licturum populum Romanum ? si incensurum ? si magistra- 
tus, sisenatum, si leges non babiturum? si sub regibus fu- 
turum ? Diimeliora ! inquis.'* Atqui non indignitas rerum 
sponsionis vinculum levat.^'' Si quid est, in quod obligari 
populus possit, in omnia potest. £t'' ne illud quidem, 
quod quosdam lorsitan movcat, refert, consul, an dictator, 
an piEetor spopondedt. Et boc ipsi etiam Samnites judi- 
caverunt, quibus non luit satis consules spondere, sed le- 
gates, quaistores, tribunos militum spondere coegerunt. 
Nee a nie nunc quisquam qua^siverit, quid ita spoponde- 
rim ; cum id nee consulis jus csset, nee illis spondere pa- 
cem, qua; mei non crat arbitrii, ncc pro vobis, qui nihil 
mandaveratis, possem. Nihil ad Caudium, Patres con- 
scripti, humanis consiliis gestum est. Dii immortalcs et 
vestris et hostium imperatoribus mentem ademerunt. Nee 

/ Atenim obli^atio ex promisso nata non minuilur atrvcitate rci promissa:. 



piiinente.' J. F. Gronov, — 12 * Pro inguis quid am Vi\iT\ inquit ; lecte forsan. 
Mox in quod obligari multi boni Mss. in quo Drak. et autt. edd, Male, cum 

NOTyE 

" Verba legitima dedentium urbes vinculum levat] Aliter Jiirisconsnlti 

nuncupare'\ Apiid veteres Romanes ratiocinantiir, apiid qnos rei tiirpis 

uihil eorum qua? ad jus pertiuercnt, apqiie ac rei impossibilis stipnlatio 

nisi certa verborum formula, seu con- nullius est moment!. Verum quje- 

ceptis verbis, peragebatur,quee verba dam indigiia esse possunt, quse ta- 

legitima dicebantur, quod secundum men flagitiuni non contineant. Nee 

leges nuncuparentur. Deditionis valet pactum nisi a Domino, qui libe- 

formulani babes supra lib. i. cap, 38. ram rei suje administrationem babe- 

in deditione Collatias. at, ejusve maadato initum. 

y Son indignitas rerum sponsionis 



1214 T. LIVII 

nos in bello satis cavimus ; ct illi male partam victo- 
riam male pcrdiderunt, dum vix locis, quibus vicerant, 
crcdnnt, dum quacumque conditionc arma viris in arma 
natis auferre fcstinant. An, si sana mens fiiissct, diffi- 
cile illis fuit, dum senes ab domo ad consullandum ar- 
cessunt, mittore Roniani letratos? cum senatu, cum po- 
pulo, dc pace ac fadcre ajjere ? '+ Tridui iter expeditis 
crat. Interea in induciis res fuisset ; donee ab Komale- 
j^ati aut victoriam illis ccrtam, aut pacem afl'errcnt. Ea 
deinum sponsio cssct, quam populi jussu spopondissemus. 
Sed neque vos tulissctis, nee nos spopondisscmus: nee 
las fuit alium rcrum exitum esse, quam ut '^ illi, velut som- 
nio la^tiorc, quam quod mentes corum capcrc posscnt, ne- 
(luicquani eludercntur ; et nostrum excrcitum eadcm, (\uvc 
impedierat, fortuna expcdiret ; vanam victoriam vanior ir- 
ritam faccret pax ; sponsio intcrponcrctur, qua' nemincm, 
prater sponsorcin, obli^^aret. Quid cnim vobiscum, Tatrcs 
conscripli, quid cum populo Romano actum est,? Quis vos 
appcllaic potest ? quis sea vobis dicerc dereptum ? hostis ? 
an civis? llosti nihil spopondistis : civem ncminem spon- 
dere pro vobis jussistis. Nihil ergo vobis nee nobiscum est, 
(juil)us nihil mandastis ; nee cum Samnitibus, cum quibus 
nihil egislis. Samnitibus sponsorcs nos sumus, rci satis 
locupletes.'' In id, quod nostrum est ; in id, quod prae- 
stare possumus, corpora nostra et animos ; in luxe sa^viant, 
in ha:c fcrrum, in Iktc iras acuant. Quod ad tribunos 
attinet, consulite, utrum praesens deditio eorum fieri possit, 
an in diem difl'cratur. Xos interim, T. Veturi, vosque ce- 
teri, vilia ha?c capita luenda^ sponsionis "^ fcramus, et nos- 
tro supplicio libcremus Romana arma.'^' 

f Interea, ad sponsionis nostra fidcm implendam, iiosmctii)sos, qui nhjccla capita 
sumus {pro- iribunis scilicet) offtramus ac dedamus hostihus. Noslrisque pcenis 
expiatum exercitum Roma7ium, reddamus liberum ad anna capienda, atque in has- 
tes gerenda. 



sequatnr 'in omnia.' Bauer.— \i £< del. Baner.— 14 Vnlg. de pace, fwdere 
agere. — 15 Ut it Froben. Crevier. — 16 ' Pro sponsionis malim sponsioni, fjuocl 
exliibenl nonnnll. edd. vett.' Doering. 



LIB. IX. CAP. 10. 1215 

10. Movit Patres conscriptos turn causa, turn auctor; 
nee ceteros solum, sed tribunos ctiam plcbei,* iit se in se- 
natus diccrcnt iorc potcstatc.'^ Magistratii inde se cx- 
tcmplo abdicaverunt, tiaditiqiie I'etialibiis cum ceteris Cau- 
dium duceodi. Hoc I'acto scnatus consulto, lux quacdam 
allulsissc civitati visa est. Postumius in ore erat ; '^ eum 
laudibus ad coelum tcrebant : devotion! P. Decii consulis, 
aliis Claris facinoribus a^iuabant. * Emersisse civitatem 
ex obnoxia pace '' illius consilio et opera: ipsum se cru- 
ciatibus et iiostium ira^ oiVerrc, piaciilaquc pro populo Ro- 
matio dare.' '9 Arma cuncti spectant et bellum. * En un- 
quam liituruni, ut congredi armatis cum Saninite liceat ?' 
Ill civitatc, Ira odioque ardentc, tlclcctus prope omnium 
voluntarioruni luit. Rescripta3 ex eodem niilite novas le- 
giones, diictuscpie ad Caudium excrcitiis.* Pracgressi fe- 
tiales, ubi ad portam veiiere, vestem detralii pacis sponso- 
ribusjubent, manus post tergura vinciri. Cum apparitor 
verecuudia majcstatis Postumium laxe vincirct, * Quin tu,' 
inquit, ' adducis lorum, ut justa fiat deditio?' Turn, ubi iu 
coetum Samnitium et ad tribunal ventum Pontii est, A. 
Cornelius Arvina fetialis ita verba fecit: ' Quandoque *^ 
liice homines injussu populi Romani Quiritium foedus ic- 
tum iri spoponderunt, atque ob cam rem noxara nocue- 
runt; ' ^ ob earn rem, quo populus Roraanus scelere impio 

* Urbem evasisse ex degeneri ac servili pacificatione. 



17 Flor, Helm. Voss. Rott. potestateni. — 18 Vet. lib. aptid Sigon. in oreotrt' 
niun erat. — 19 Dare Romano Gronov. Donjat. Crevier. — 20 Vulg. Quandoqui- 

NOT^ 

'■ Rei satis loctipletes] Intellige reos sententiani seqtiendam, turn tribunos, 

promiitcndi, id est, debitores satis iit se subjiceient senatiis potestati, 

idoneos, quantum ad eos atlinebat. ac tribunatu excederenl. 

» Nee ceteros solum, sed tribunos eti- * A. U. C. 433. 

am plebi] Licet a Patribus diversi ^ Noxam nocuerutit] Sigon. noxa 

tribuni, tamen in senatu erant; ita /iocweci/nt; quod esset, culpa sna dani- 

ut velit Auctor, oratione Postumii et num dedenint. Sed ' noxam nocere ' 

causa publican ulilitatis, turn ceteros, priscis legibus non est incognitum, 

qui intererant, niotos fuisse ad ejus pro, noxam inferre. In L. pretia 



1216 T. LI VII 

sit solutus, hosce homines vobis dedo.' Haec dicenti I'etiali 
Postumius genu femur, quanta maxima poterat vi, percu- 
lit,^ et clara voce ait, 'se Samnitem civein esse, ilium le^a- 
tum ; fetialem a se contra jus gentium violatum ; et justius 
bellum gesturos.' ' 

11. Tum Pontius, ' Nee ego istam deditionem accipiam,' 
inquit, * nee Samnites ratam habebunt. Quin tu, Sp.Pos- 
tumi, si Deos esse censes, aut omnia irrita facis, aut pac- 
to stas? Samniti populo omnes, quos in poteslate habiiit, 
aut pro cis pax debetur. Sed quid ego te appello, qui tc 
captum'^ victori, cum qua potes fide, restituis? Populum 
Romanum appello ; quern si sponsionis ad Furcnlas Cau- 
dinas facta? poenitet, restituat legiones intra saltiim, quo 
septae fuerunt. Nemo quenquam deceperit: omnia pro in- 
fecto sint : rccipiant arraa, qua? per pactionem tradidcrunt, 
rcdeant in castra sua. Quic{juid pridie habuerunt, cjuam 
in colloquium est ventum, habcant. Turn bellum ct fortia 
consilia placeant, tunc sponsio ct pax repudictur. Ea 
fortuna,5 iis locis, quas ante pacis nientionem habuimus, 
geramus bellum : nee populus Romaiuis consulum sponsi- 
onem, nee nos fidem populi Romani incusemus. Nunquam- 
ne causa defict,'^ cur victi pacto non stetis ? Obsides 
Porsenaj dedistis; furto cos subduxistis: auro civitatem a 
Gallis redcmistis ; inter accipiendum aurum caesi sunt : 
pacem nobiscum pepigistis, ut legiones vobis captas resti- 
tueremus ; eam pacem irritam facitis, et semper aliquam 
fraudi speciem juris imponitis. Non probat populus Ro- 



dem. — 1 Vet. lil). apud Sigon. noxa nncuerunt.—2 Qiiidam Ms9. h. I. et cap. 
11. perculit, probb. Ernest, et Baiiero. — 3 Vet. lib. apud Sigon. Romanos eo 
J' l>- g; 

4 Vet. lib. apud Sigon. qui te nunc captum. — 5 * .Ante /oriumi ed. Gryph. 
inseniit vtro, quod esse potest, qiiin immo ; nisi potiiis leg. vere, iit sit : pris- 
tina t'ortiina, pristina loca, non imagines renim, restitnantiir in integrnni.' 
Bauer. ' Ilhid tamen vera abest ab omnibus Mss. et edd. ante Gryph. Mox 
incusemus e quibnsdaui Mss. pro vulg. accusemus recepit Strotli. tanquam 
minus tritum.' Rupert.— G ' D^def Mss. pleiiqne ex interpretatione.' 5<ro</i. 

NOTiE 
rerum 63. Dig. ad Leg. Falcid. quae est ejus serti, qui noxam nocuU, vel ^mj 
Pauli est, varie legitur : alia causa noxa nocuit. 



LIB. IX. CAP. 11, 



1217 



maniis ignominiosa pace legiones servatas? Paccm sibi 
habeat/ Icgiones captas victori restituat:^ hoc lidc, hoc 
fa'deribus, hoc fetialibus ca3rinioniis dignum erat.^ Ut tu 
quidcm, quod petisti, per pactionem habeas, tot cives inco- 
lumes ; ego paccm, quana hosti tibi remittendo' pactus 
sum,'' non habeam : hoc tu, A. Corneli, hoc vos, fctiales, 
juris gentibus dicitis? ' Ego vero istos, quos dedi simula- 
tis, nee accipio, nee dedi arbitror ; nee moror, quo minu.s 
in civitatem obligatam '" sponsione commissa,* iratis om- 

• Hoccine jus, hoc pro cbquo jure, populis pronuntiare audetis, o feliales ? 



— 7 ' Seiisiis poscere videtnr, pncem vc haheat, kf^innes c. v. restiiuat.' J. F. 
Gronov. — 8 Conj. Rupert- dignum erit. — 9 ' IJosli tibi remittmdo, scil. tot 
cives : srd potins cum Gron. leg. hos tibi r. [in textiim recepit Kreyssig.j 
Vulgo post 7ion liiibrum signum intenog. poniliir. Turn ut dictum, nt iv. 2. 9. 
Alii |)ost restituut cFTiyfj.iiv rfXeiav poniiiit, et secjq. usque ad non habeam con- 
cludnnt in uiuiin pei'iuduui ; quod probabat l^uk.' liupert. — 10 ' In civitatem 
obligatam. (jiiid caiis;p cur in verbo vnlgatissimo omnes Mss. dis-coident ? 
Tliuan. uteique Voss. duo I'ali. obluctam. Helm, oblitam: alter obrutam. An- 
dreas quo(|ue oblitam. Forte, poUutam spoiisione commissa.' J. K. (ironov. 
' Ex varia Msstoriini lectione apparel scripsisse Livium, in civitatem obstric- 
tam, uti solet alias, ix. 35. ' Nisi universam renipublicam to ncfario ob- 
strinxeris.' x. 38. ' Primoribus Samnitium ea dctestatione obstriclis." Jac. 
Gronov. 

aOTJE 
•" Pacem sibi habcati Corrigendum '' Qiiam hosti tibi remittemlo pactus 

Gron. censet pacem ne habcat : quod sum] An intelligenduni, paccm, quam 
hie ntrisque simul liabcnda pax, aut tibi concedendo pactus sum tecum? 
nun babenda ; neiitri poteiant lia- An, quam niibi pactus sum, remisso 
bere, vel aspernari, sine alteris. Hac lil)i jure commodoque meo r An vero, 
vero formula 'sibi liabeat," utitur, quam libi dedi, remittendo salvum 
qui se facile carere testatur, eo quod exercitum tnum in patriam f 
non babet ipse, cum alii habeant te- ^ Obligatam sponsione commissa'\ Pro 

neantqiie. Mibi sublilior, quam ve- obligatam babent alii oblitam, alii ob- 
rior, videtur liaec ratiociiiatio. Habe- rutam. Gron. conjicit />oUi/<am ; sed 
bant enim Romani pacem quantum quid opus mutari ? Comuiitti recte 
ad Samnites : per hos certe non sta- dicitur stipulatio, vel poena apud Ju- 
bat, qiiominus baberent : eam non risconsultos, cum quod quis simplici- 
habebant Samnites, quando Romaui ter, aut adjecta poena spopondit, non 
rejiciebani. Itaque ostendit Pou- implevit : sive cum contra id quod 
tius se ea libenter cariturum, si om- convenit factum est. Igitnr civita- 



nia in priorem statum restituantur. 
Est ergo ' pacem sibi babeat ' idem 
ac, recijiiat sibi populus Romanus pa- 
cem, quam per cousules cum Samui- 
tibus pactus fuerat. 



tem Romaiiam non male aitPontius ob- 
ligatam sponsione cummissa, cum, quod 
spopoiiderant ejus nomine consule.-, 
priE-stare recusavit. 



1218 T. LIVII 

nibus Diis, quorum eluditur numen, redeant. Gerite hel- 
ium, quando Sp. Postumius modo legatum fetialem genu 
peiculit. Ita Dii credent, Samnitem civem Postumium, 
non civem Romanum esse, et aSamnite legatum llomanum 
violatum. Eo vobis justum in nos factum esse bellum. 
Haec ludibria religionum non pudere in Incera proferre? et 
vix pueris dignas ambages senes ac consulares fallendae 
fidei exqnirere? I, lictor, deme vincla Romanis: moratus 
sit nemo, quo minus, ubi visum fuerit, abeant.' Et illi qui- 
dem, forsitan et publica, sua certe liberata fide,*^ ab Caudio 
in castra Romana inviolati ledierunt. 

12. Samnitibus, pro supcrba pace infestissimum cernen- 
tibus renatum bellum, omnia, qua? deindc venerunt," non 
in animis solum, sed prope in oculis esse : et sero ac ne- 
quicquam laudare senis Pontii utraque consilia ; inter quae 
se media lapsos*^ victorias possessionem pace inccrta mu- 
tasse, et, beneficii et maleficii occasione amissa, pugnatu- 
los cum eis, quos potucrint in perpetuum vel inimicos 
tollere, vel amicos facere. Adeoque, nullo dum certamine 
inclinatis viribus,'^ '' post Caudinam pacem animi mutave- 
rant, ut clariorem inter Romanes deditio Postumium, quam 
Pontium incruenta victoria inter Samnites, faceret: et geri 
posse bellum Romani pro victoria certa haberent, Samnites 
simul rebellasse et vicisse crederent Romanum/ Inter 

* £t Samnitibus Romani, ex quo helium resuniebant, hoc ipso vicisse viderenlur. 



11 Conj. J. F. Gronov. qua dein evenerunt. — 12 Conj. Rupert, inclinatis 

aOTJE 

f Forsitan et publica, sua certe libe- consilia, se media via euntes erras- 

rala fide] Dubitat, nee immerito, an se. 

ejusmodi dcditione exsoluta sit fi- '■ /nc/ina<« i7n7»i/s] De utrisqne lo- 
des et religio popnii Romani: priva- qiiitur, hinc Samnitibus, inde Ronia- 
tos non anibigit a sponsionis vinculo nis; quonmi vires non imminutas, sed 
liberatos, quando per eos non stelit, in contrarium versas fuisse vuit. 
quo minus a Samnitibus acciperen- Nam ' inclinare ' est inflectere, quod 
^"r. non semper in deteriiis suuiitur: et 

s Inter quce se media lapsos] Noa in- ' teinporum inclinationes fieri' di- 

ter media, sed inter duo extrema, cm- cuntur a Cic. pro conversionibus, et 

nes iiberandi, aut omnes nccandi, mutate rerum statu. 



LIB. IX. CAP. 13. 1219 

heec Satricani ad Samnites defecerunt, et Fregella? colonia 
iiec opinato adventii Samnitium (fuisse et Satricanos cum 
lis satis constat) iiocte occiipata est. Timor inde mutuus 
utrosque usque ad lucem quietos tenuit: lux pugnae initi- 
um luit ; quam aliquamdiu aequam, et quia pro aris ac focis 
dimicabatur, et quia ex tectis adjuvabat imbellis multitudo, 
tamen Fregellani sustinuerunt. Fraus deinde rem inclina- 
vit, quod vocem aiidiri praeconis passi sunt/ ' Incolumera 
abiturum, qui arma posuisset.' Ea spes remisit a certa- 
mine animos, et passim arma jactari ccepta. Perlinacior 
pars armata per aversam portam erupit ; tutiorque eis au- 
dacia fuit, quam incautus ad credendum ceteris pavor : 
quos circumdatos igni, nequicquam Deos fidemque invo- 
cantes, Samnites concremaverunt. Consules, inter se 
partiti provincias, Papirius'' in Apuliam ad Luceriam 
pergit, ubi equites Romani obsides ad Caudium dati custo- 
diebantur, Publilius in Samnio substitit adversus Caudi- 
nas '4^ legiones.' Distendit ea res Samnitium animos ; quod 
nee ad Luceriam ire, ne ab tergo instaret hostis, nee raa- 
nere, ne Luceria interim amitteretur, satis audebant. Op- 
timum visum est committere rem fortunaj, ettransigerecum 
Publilio certamen. Itaque in aciem copias educunt.'^ 

13. Adversus quos Publilius consul cum dimicaturus 
esset, prius alloquendos milites ratus, concionem advocari 

' Postea Frcgellanorum res inferior fuit per Samnitum dolum, qui pronuntiari 
a prcEcone jusserunt, salvos fore eos, Sfc. 



rebus, — 13 Vulg. partiti provincias. Papirius, — 14 In quibiisdam vett. libb. 
adducens Caudinas. — 15 Vulg. ducunt. 

NOTiE 

' Adversus \_adducens'\ Caudinas le- nomine intelligetur vetus exercitus 

giones'] Vulgo legitur, adversus Caudi- Romanonini apnd Caudium snb ju- 

nas legiones: qua iectione stante, gum missus, quocum in Samnium 

Caudinee legiones Samnitum exerci- Publilius, novis legionibus Papirius 

turn ad Caudium victorem significa- in Apuliam profectus. Confirroat 

bunt. Veium anidet niagis, ut Sigo- banc sententiam ipse Livius lib. xxv. 

nio.itaetmihi, altera scriptura (quam ' Caudinee legiones, quae sine armis 

veteres quidam libri liabent) addu- ledierant Romani,' &c. 
cens : et sic Caudinaium legioauni 



1220 T. LIVII 

jussit. Cctcrum sicut ingenti alacritate ad proetorium con- 
cursum est, ita prae clamore poscentium pugnam nulla 
adhortatio imperatoris audita est. Suus cuiquc animus 
raemor ignominia? adhortator adcrat. Vadunt igitur in 
praeliuni urgentes signiferos : et, ne mora in concursu pilis 
cmittendis stringendisque indc gladiis esset, pila, velut dato 
ad id signo, abjiciunt, strictisque gladiis cursu in hosteni 
feruntur. Nihil illic imperatoriae artis ordinibus aut sub- 
sidiis locandis fuit : omnia ira militaris prope vesano impetu 
egit. Itaque non lusi modo hostes sunt; sed, ne castris 
quidem suis fugam impedire ausi,'' Apuliam dissipati pe- 
tiere: liuceriam tamen, coacto rursus in unum agmine, est 
pervcntum. Romanes ira eadem, (juae per mcdiam acicm 
hostlum tulerat, et in castra pertulit.' Ibi plus, quam in 
acie, sanguinis ac casdis factum, pra^da^que pars major ira 
corrupta. Exercilus alter cum Papirio consule locis mari- 
timis pervencrat Arpos "" per omnia pacata, Samnitium 
magis injuriis et odio," quam beneficio uUo populi Romani. 
Nam Samnites, ea tempestatc in montil)us vicatim habi- 
tantes, campcstria et maritima loca, contcmto '^ cultorum 
molliore atque, ut evenit fere, locis '7 simili genere," ipsi 
montani atque agrestes, depopulabantur. Quae regio si fida 

" Cnin spernerent g:enus incolarum in campestri et marilimo tructu mitiorein 
vilam de/j^cntium, atijue, ut fieri amaty regioni suce cultivri cunaimiliuin. 



16 ' Male contemtu in plerisqne Mss. et edd.' Rupert. Vid. Not. Var. — 

NOTvE 

'' Ne castris quidem suis fugam impe- Aigyrippa dictum, ex Plinio, maxima 

dire ausi] Viilt, non aiisos prse melu quondam nibs in Apulia fnit, inter 

castra sna petere Samnites, ne sic Luceriam et Sipontnm. Ejus hodie 

fuga, de qua sola cogitabant, retar- ruinae sexto niilliari a Foggia oppido 

daretnr, et qnasi implicaretiir. visuntnr, loco qui ejus iractus inco- 

' Et in castra pertulit] Non in prio- lis adliuc vocatur jlrpe. 
ra castra, ntpote a Samnitibns fa- " Samnitium tnagis injuriis et odio] 

gientibus deserta, sed in nova ad Igitur Samnites proprinm ipsi, aut 

L\iceriam coacta : quo nondum Pa- certe populariumagmm vastaverant; 

pirius, alter consul, pervencrat. montani scilicet campestrem et ma- 

™ Arpos] Arpi, aliquando Argos ritimum: qua injuria provocati ho- 

Hippium, Diomcde condcnte, mox mm locorum cultores. 



LIB. IX. CAP. 13. 



1221 



Samnitibus fuisset, aut pervenire Arpos cxercitus Roma- 
nus nequisset, aut interjecta '^ inter Romara et Arpos, 
penuria rerum omnium, exclusos a commeatibus absum- 
sisset." " Turn quoque profectos '9 inde ad Luceriam, 
juxta obsidentes obsessosque, inopia vexavit. Omnia ab 
Arpis Roraanis suppeditabantur ; cctcrum adeo exiguc, ut 
militi, occupato stationibus vigiliisque et opere,'' eques 
folliculis in castra ab Arpis frumentum veheret ; " interdum 
occursu hostium cogeretur, abjecto ex equo frumento, piig- 
nare. Et^° obsessis prius, quam alter consul victore ex- 

" /n rcgionilius Rotnam inter atque Arpos interjacentibiis prohibiti commeatitnis 
Romani coiifccli fuissent, rerum umniitm iiwpia. 

" Equites triticuin Arpis in cuslra sacculis coriaceis inclusum deferebant. 



n Loci Gronov. Doiijat. Crevier. — 18 Con}. Stroth. interjecta ea. Malit J. F, 
Gronov. piobb. Doiijat. et Doeiing. interjecta, sc. loca, ahsumsiaserit. — 
19 Vett. libb. Turn vera profectos. — 20 ' Copula Et ante obsessLs abest a Ms. 
Flor. probb. Gron. et Drak. At in qiiibusdam edd. noii male, quia et bis 

aOTJE 

o Interjecta inter Romam et Arpos, imm ant Sabatnm fliivios 



penuria rcmm omniutn, e.rclusos a coiU' 
mcatibus absumsissetl Quvev'U Glar. 
qiiomodo penuria interjaceat Romae 
et Arpis? Gronovins supplet loca, 
pro interjectis regionibus, qua? Ro- 
nianos absmiisissent penuria umniuni 
rerum. Quod niihi quoque proba- 
tiir. 

Inter Romam et Arpos^ Dubium 



Venit ita- 
que in nientem, num pro inter Romam 
et Arpos iecenduni esset, vel inter 
Capitam et Arpos, vel inter Romulam 
et Arpos. Fuit enim Ronnila Anto- 
nino, Livio Romulpa, url)s Hirpino- 
rnm in edito Apennini niontis colle 
sita, baud procul Samnii Apuliapqne 
confinio, enjus Noster nieniinit lib. 
X. cap. 17. Nee improbabile est 



inovet Tan. Faber, qui istud Romam bac parte in Apuliam ingressum Pa- 



vitiosum retur : sed quid subslituen- 
duni sit non videt. Arbitratur fluvii 
alicujus aut urbis nomen. Et sane, 
etsi ab urbe Arpos usque, quanto 
longius iter, tanto niagis limenda fu- 
isse videalur penuria; attamen per 
Latium, ac deinde aut in Samnium 
per j^quos, Marsos, Hernicosve, aut 
in Apuliam per Volscos, Canipanos- 
que, subditos omnes vel amicos po- 
pulos, pergentibus Ronianis, non mul- 
tum nisi in Saninio ipso, Apuliaqne, 
de commeatu laborandum luisse vi- 
detur, post trajectos scilicet Vnltur- 



piriuni, Saniuitum regione Publilio 
relicta. 

p Militi, occupato stationibus vigiliis- 
que el opere] Stallones sunt militum 
globi ad eriiptiones hostium cobiben- 
das, certo loco dispositi, les corps de 
garde. Vigiliae sunt excubiae, quae 
per noctis intervalla allernis vigilant, 
les SentineUes,le Guet. Opus quoque 
Romani niilites faciebant, non solum 
rauniendo castra, sed fossas explen- 
do, aggeres, vineas, aliaque machi- 
namenta parando, quibus ad urbes 
expugnandas aditus fit. 



1222 T. Livn 

ercituadvenit, ctcommeatus ex montibus Samnitiiim iuvccti 
erant, et auxilia intromissa. Arctiora omnia adventus 
Publilii fecit •/ qui, obsidionc delegata in curara collegae, 
vacuus ' per agros cuncta infesta commcatibus hostium 
fecerat.*^ Itaque cum spes nulla essct, diutius obsessos 
inopiam laturos, coacti Samnites, qui ad Luceriam castra 
habebant, undique contractis viribus, signa cum Papirio 
conferre. 

14. Per id tempus, parantibus utrisque se ad pra^lium, 
legati Tarcntini intcrvcniunt, dcnuntiantes Samnitibus Ro- 
manisque, ut bellum omitterent. Per utros stctisset, quo 
minus discederetur ab armis, adversus cos se pro altcris 
pugnaturos. Ea legatione Papirius audita, perinde ac 
motus dictis corura, cum coUcga se communicaturum re- 
spondit: accitoque eo, cum tempus omne in apparatu 
pugnae '^ consumsisset/ collocutus de re hand dubia, 
signum pugnae proposuit.^ Agentibus divina humanaque,* 
quae assolent, cum acie dimicandiim est, consulibus, Tarcn- 
tini legati occursare, rcsponsum expectantes, quibus Papi- 
rius ait: * Auspicia secunda esse, Tarcntini, pullarius nun- 
tiat; litatum praeterea est egregie. Auctoribus Uiis, ut 
videtis, ad rem gercndam ' proficiscimur.' Signa inde f'erri 
jussit, et copias eduxit, vanissimam increpans gentem, quae, 
suarum impotens rerum pras domesticis scditionibus dis- 

P Puhlilius adveniens omnium rerum majorem penuriam intulit Samnitibus. 



repetitiir.' Rupert. — 1 Conj. Diik. cng-HS. Ru[)ert. vacuos per agros, 

2 ' Pugnce abest a Druk. et pleriscpie reliqiiis edcl. at cum extat in tantiim 
non omnibus Mss. recipere nou dubitavimus.' Slroth. — 3 V^ulg. ad rem ugen- 

NOTiE 

1 Vacuus per agros cuncta infesta bum propostiit. Id erat coccinea tii- 

commeatibus hostium feceraf] An vagus nica, quam in iiasta extensam pi aeto- 

per agros ? Vel vacuus omni alia rii fastigio imponebant, ut nionieuto 

cura, per campos ubique hostium moneientur omnessead anna parare. 

commeatus impediebat. Alii vexiilum appellant. 

■■ Cum tempus omne in apparatu con- ' Agentibus divina humanaque] Di- 
sumsissetl In apparatu nimirum pug- tina sunt sacrificia et auspicia : hu- 
lls, mana vero imperatoris circa rationera 

» Signum pugncs proposuit} Intellige atque ordioem pugnae mandata. 
de signo muto: ut demonstrat ver- 



LIB. IX. CAP. 14. 1223 

cordiisque, aliis moclnni pacis ac belli faccrc aequum ccn- 
seret. Samnites ex parte altera, cum omnem curam belli 
remisissent, quia aut pacem vcre ciipiebant, aut cxpediebat 
simulare, ut Tarentinos sibiconciliarent, cum instructos re- 
pente ad pugnam Romanos conspexissent, vocilerari, ' se in 
auctoritate Tarentinorum manere, nee descendere in aciem, 
nee extra vallum arma I'erre. Deceptos potius, quodcum- 
que casus ferat, passuros, quam ut sprevisse pacis aucto- 
res Tarentinos videantur.' 'Accipcre se omen,' consules 
aiunt, *et cam precari mentem hostibus, ut ne vallum qui- 
dem defendant.' Ipsi, inter se partitis copiis, succedunt 
hostium munimentis, et, simul undique adorti, cum pars 
fossas explcrent, pars vcllerent vallum, atque in fossas pro- 
ruerent, nee virtus raodo insita, sed ira etiam, exulceratos 
ignominia stimularet animos, castra invasere : et pro se 
quisque, * nou base furculas, nee Caudium, nee saltus invios 
esse, ubi errorera fraus superbe vicisset; sed llomanam 
virtutem, quam nee vallum, nee fossa) arcerent,' memoran- 
tes, csedunt pariter resistentes fusosque, inermes atque 
armatos, servos, liberos, puberes, impuberes, homines, ju- 
mentaque. Xec uUuni superfuisset animal, ni consules 
receptui si2;num dedissent, avidosque caidis milites e cas- 
tris hostium imperio ac minis expulissent. Itaque apud 
infensos ob interpellatam dulcedinem iras confestim oratio 
habita est, ut doceretur miles, * minime cuiquam militum 
consules odio in hostes cessisse, aut cessuros : quin duces, 
sicut belli, ita insatiabilis supplicii, futuros fuisse, ni re- 
spectus equitum " sexcentorum, qui Lucerias obsides tene- 
rentur, prccpedisset animos ; ne desperata venia hostes 
cascos in supplicia eorum ageret, perdere prius, quam per- 
ire,-* optantes.'? Laudare ea milites, laetarique obviam 

1 Ne hostes, desperatione impunitaiis ac venice exccecati, hnpellerentur ad illos 
{obsides) excmciandos, desiderio perdendl alios, antequam ipsi perirent. 



dam. — 4 Conj. J. F. Gionov. perirent. 

NOT^ 

« Respectus equitutn] Galilee, la consideration des Chevaliers. 



1224 T. Livii 

itum irae sua3 esse, ac fateri, omnia patienda potiiis, qiiam 
proderetur salus tot principum Romana3 juventutis. 

15. Dimissa concione, consilium habitum, omnibusne 
copiis Luceriam premerent, an altero exercitu et duce 
Apuli circa, gens dubiae ad id voluntatis,' tentarentur. 
Publilius consul, ad peragrandam profectus Apuliam, ali- 
quot expeditione una populos aut vi subegit, aut condi- 
tionibus in societatem acccpit. Papirio quoque, qui ob- 
sessor Luceriae restiterat, brevi ad spem eventus respondit. 
Nam, insessis omnibus viis, per quas commeatus ex Sam- 
nio subvehcbantur,5 lame domili Samnites, qui Luceriae in 
praesidio erant, legatos raisere ad consulem Romanum, ut, 
receptis cquitibus, qui causa belli essent, absisteret obsi- 
dione. His Papirius ita respondit: ' Debuisse^ eos Pon- 
tium, Herennii fdium, quo auctore Roraanos sub jugum 
misissent, consulere, quid victis paticndum^ censeret. Ce- 
terum, quoniam ab hostibus in se a^qua statui, quam in se 
ipsi ferre, malucrint, nuntiare Luceriam' jussit,* ' arma, 
sarcinas,jumenta, uuiltitudincm omnem imbellem intra moe- 
nia relinquerent ; militem se cum singulis vestimentis sub 
jugum missurum, ulciscentem illatam, non novam infe- 
rentem ignominiam.' Nihil recusatum. Septem millia 
militum sub jugum missa, praedaquc ingens Luceriae capta, 
receptis omnibus signis armisque, quae ad Caudium amise- 
rant;^ et, quod omnia superabat gaudia, cquitibus recu- 
peratis, quos pignora pacis custodiendos Luceriam Sam- 
nites dederant/ Haud ferme alia mututione subita rerura 

•■ Populus, cujus in Romanos ad illud lempus incerius erat animus et fides. 

' Qiiandoquidem ipsis potius visum, ut Roinani qua justa essent in illos deceme- 
rent, quam ut ipsi ea in se const ituerent, imperavil ut legati re/errent Lucerinis, 
Sfc. 

5 Vulg. suln-chebalur. — 6 Docuisse qiiidani Mss. unde decuisse conj. J. F. 
Gionov. — 7 'Vet. lib. paciscendum: probe: agitur enim de conditionibus 
pacis.' Sigon — 8 ' Potius (jnod in Fior. Voss. Muieti, amissa erant: nam qui 
amiserant, eiaiit cum Pnbiilio digresso in Apuliam : is acceperat Caudinas 

NOTyE 
* Quos pignora pacis custodiendos Samnites, vel potius ejus quam Sani- 
Lucerium Samnites dederanl] Pignora nites paulo post cum Apuiis, a socie- 
pacis, vtl Cttudiua? inter Kuinanos et late Romana deficientibus, iuicrunt. 



LIB. IX. CAP. 16. 1225 

clarior victoria populi Romani est :' siquidem etiam (quod 
quibusdam in annalibus iuvenio)' Pontius, Hcrennii tilius, 
Samnitium imperator, ut expiaret consulura ignominiam, 
sul) jugum cum ceteris est missus. Cetcrum id minus 
miror, obscurum esse do hostium duce dedito missoque 
subjugum: id magis mirabile est, ambigi, Luciusne Cor- 
nelius dictator^ cum L. Papirio Cursore, magistro equi- 
liim, eas res ad Caudium atque inde Luceriam gesserit, 
ultorque unicus Romaiia; ignominiae, hand sciam an justis- 
simo triumpho ad earn aetatem secundum Furium Camillum, 
triumphaverit, an consulum Papiriique praecipuum '° id 
decus sit. Sequitur luinc errorem alius error, Cursorne 
Papirius'' proximis comitiis cum Q. Aiilio " Cerretano 
iterum, ob rem bene gestam Luceriaj continuato magistratu, 
consul tcrtium creatus sit,* an L. Papirius Mugillanus, ct 
in cognomine erratum sit. 

16. Convenit, jam inde per consules reliqua belli per- 
fecta. Aulius cum Ferentanis '^ ^ uno secundo prajlio de- 
bellavit ; urbemque ipsam, quo se fusa contulcrat acies, 
obsidibus iniperatis, in deditionem accepit. Pari fortuna 
consulum alter cum Satricanis, qui cives Romani post 

' Vix alia est Romanorum victoria illuslrior ex fortuna repentina mutativne. 



legiones.' J. F. Gronor.— 9 ' Sic Mss. non invenitur.' J. F. Gronov.— 10 Al. 
an cunsulis Papirii prcecipuum. — 11 Al. JEmilio. 

NOTvE 

> Luciusne Cornelius dictator] Duos Ipse Aiictor postea Cursorem eiin- 

anlea Lncios Cornelios menioravit, dem iv. consiilem nominat. 

Scipioneni et Lentuliuii. De iitro * A.U. C.434. 

semiat non niagis aperit, quani de » Cum Ferentanis'] Ferentum, vel 

eo qiiicquam proniintiat certi, an die- potins Forentttm, oppiuiim fnit Apu- 

lator, an consules Samnites nunc vi- lia; Peucetiae paulo ultra Venusiain, 

ceriiit. intermedio Vulture nionte, propin- 

^ Cursorne Papirius] Duorum quo- quius Aclierontiae. Hodie Forenza. 

que Luciorum Papirioruni antehac Ejus raeminit Horat. 1. in. Carm. 

nientio, Cursoris et Mugillani. Sed Ode 4. ut recte observat Glar. Op- 

Cuisorein in. consulem scriptoris pidani Piinio et Stephauo Forentani, 

triumphoruin Capitolini subjiciunt, a Fieutanis el Ferentinatibus divorsi. 
cum Q. Aulio Cerretano, non vEniilio. 

Delpli. el Vitr. Clas. Livius. 4 N 



1226 T. Livii 

Caudinam cladem ad Samnites dcfecerant, prEesidiumque 
eorum in urbein acceperant, rem gessit. Nam cnm ad moe- 
nia Satrici" admotus esset exercitus, legatisque, missis 
ad pacera cnm precibus petcndam, triste rcsponsnm ab 
consule redditum esset, ' nisi praesidio Samnitinm inter- 
fecto ant tradito, ne ad se remearent;' plus ea voce, quara 
armis illatis, terroris colonis injectnm. Itaqnc snbinde 
cxequentes '* qna^rendo " a consule legati, quouam se 
pacto paucos et infirmos crederet praesidio tam valido et 
armato vim allaturos, ab iisdcm consilium petere jussi, 
qiiibus auctoribus prirsidium in nrbcm accepissent, dis- 
cedunt : aegrequc impetrato, ut de ca re consuli senatum 
rcsponsaque ad se rcferri sinerct, ad suos redennt. Duae 
factioncs senatum distinebant ; una, cnjus piincipes crant 
defectionis a populo Romano auctores ; altera, fidelium 
civium. Certatum ab utrisquo tamcn est, ut ad leconcili- 
andam pacem consuli opera navaretur. Pars altera (cum 
pra^sidium Samnitium, quia nihil satis praeparati erat ad 
obsidionem tolerandam, excessurum proxima nocte esset) 
enuntiare '^ consuli satis habuit,^ qua noctis hora, quaque 
porta,"^ et quam in viam egressurus hostis forct. Altera, 
quibus invitis descituni ad Samnites erat, eadem nocte 
portametiam consuli aperuerunt, armatosque clam hostes'^ 

" Cum prosequentes quarerenl idcnlidem. 



12 k\. Forentanis. — 13 Vet. lib. ajiud Sigon. Snlricce. — 14 ' Subinde cum 
exequerentur. Tliiian. duo Pall, iiteique Voss. Helm, subinde exequentur. 
Tertiiis, subinde exigunlur, exequuntur. Lege, Ilaque subinde exequentes qua- 
rendo. Sed et rb crederet mire niilii snspectiim ob dicta ad lib. vi. 37.' J. F. 
Gronov. — 15 Al. nuntime. — 16 AI. quamque per portam. Vid. Not. Var. 
— 17 Clam nocte ninlli Mss. Scribendiiiii iiionet J. F. Grouov. clam hoste, vel 

NOT^ 

•" Enuntiare consuli satis hahuit] No- '^ Armatosque clam hostes'\ Qiiidam 

tatii non videtiirindignnnic]iiod Gron. Whn, clam node : iinde ingeniose Gron. 

nionet, enuntiandi verbiini de iis sig- clam hoste, id est, arinatos Romanes, 

nate tlici, qui arcani quid patefaci- Sainnite hoste ignaro. Nam liuic par- 

unt : ideoque liic praeferendum verbo ti non Romani hostes, sed Samnites 

nuntiandi, quod in quibusdam codici- eraut. 
bus extat. 



LIB. IX. CAP. 16. 1227 

in urbem acceperunt. Ita duplici proditione et praesidium 
Samnitium, insessis circa viam sylvestribus locis, nee 
opinato oppressum est, et ab urbe plena hostium clamor 
snblatus; raomcntoqne nnius horas caesus Samnis, Satri- 
canus captus, et omnia in potestate consnlis erant. Qui* 
quaestione habita, quorum opera defectio esset facta, quos 
sontes comperit, virj^is caesos securi percussit : praesi- 
dioque valido imposito, arma Satricanis adeniit. Inde ad 
triumphum decessisse Roniam Papirium Cursorem scri- 
bunt, qui eo duce Luccriam reccptam Samnitesque sub 
jugum missosauctores sunt. Et fuit vir baud dubie dignus 
omni bellica laude, non animi solum vigore, sed ctiam cor- 
poris viribus excellens. Praccipua pedum pernicitas inerat, 
quae cognomen eiiam dedit: "^ '^ victoremque cursu omnium 
ajtatis suae fuisse fcrunt, et, sen virium vi, seu exercita- 
tione raulla, cibi vinique eundem capaci^^simum : nee cum 
ullo asperiorem (quia ipse invicti ad laborem corporis esset) 
fuisse militiam pediti pariter equitique. Equites etiam 
aliquando ausos ab eo petcre, ut sibi pro re bene gesta 
laxaret aliquid laboris : quibus ille, * Ne nihil remissum 
dicatis, remitto,' inquit, ' ne utique dorsum demulceatis, 
cum ex equis descendetis.' Et vis crat in eo viro imperii 
ingens pariter in socios civesque. Praenestinus praetor per 
timorem scgnius ex subsidiis suos duxerat in primam 
aciem. Quera cum inambulans ante tabernaculum vocari 
jussisset, lictorem expcdire securim jussit. Ad quam 
vocem exanimi stante Prsenestino, ' Agedum, lictor, excide 
radicem banc,' inquit, ' incommodam ambulantibus :' per- 



clam suis. — 18 ' Vett. libb. alii, qute cognomen via dederat: alii, qucE cognomini 
viamdedit. Hinc ego suspicor legeDdiim, qua cognomen avo jam dedit.' Sigon. 

NOTiE 

<* Qua cognomen etiam dedit] Veri gon.legendnw, qua; cognomen avo jam 

admodum simile est ei, qui primus dedit. Elenini L. Papiriiis Cursor hu- 

Cursoris in Papirionim geiite cogno- jus avns fiierat, censor an. U. C. 361. 

men tiilit, a pernicitate pedum id in- post etiam tribnnns inilitnm consulari 

ditnm ; sed alii ante hiinc eo cogno- potestate an. 367. et 369. de quo lib. 

mine fuerant. Idcirco suspicatur Si- vi. c. 5. 



1228 



T. LIVIl 



fusumque ultimi supplicii metu, mulcta dicta, '^ dimisit. 
Haud dubie ilia aetate, qua nulla virtulum t'eracior fuit, 
nemo unus erat vir, quo magis innisa res Romana t^taret. 
Quin eum parem destinant *° animis Magno Alexandre * 
ducem, si arma, Asia perdomita, in Europam vertisset. 

17. Nihil minus qua^situm ^ a principio hujus operis vi- 
deri potest, quam ut plus justo ab rerum ordinc declinarem, 
varietatibusque distinguendo opere, et legcntibus velut 



— 19 Mulcta indictaMss. noniuilli. — 20 Al. deslinaraut, 

NOTiE 

« Quin eum parem deslinant animis Liviiis ar<;ui'retiir, qui ne faiiia qni- 

Ufagno Alexandra] Alias dcslinarayit. deni connitiiin Ronianis fnisse Alex- 

Sed recte Gron. destinarunt,ve\ dvsti- aiulrum aibitiatur c. 18. Utr'Misf|iie 

nan<, jiuiicia scilicet scribenlinni, lio- liic effigieni, Aiexaiulii iietupe ct 

iDiniiinqiie (|ni postea fiiere. Aliuqui Papirii, ex vetciibus niiinniis appin- 

iioii iiijiii'ia iminemor siii a Miireto gcre vi»iiiii est. 





Parem destinant animis] Cum sic 
habeant Mss. codd. et vett. editiones, 
iiiiiil miitarim. Hoc viilt Liviiis, iio- 
iniiics sua; a>tatis cogilantes de eo 
(|uod olim futiiruin fuisset, si Alex- 
aixJcr, devicto Oriente, in Itaiiani 
arrua coiivertisset, aniino destinare 
L. Papiiiiim Cursorem, qui ei par fu- 
timis fuisset. Destinare hie est de- 
signare, ut c. 24. Nam loquitur de 
priscis Roinanis, Aiexandri aequali- 
bns, quibus, ut habet c. 18. * ne tama 
quidem notum' arbitrabatur fnisse 
Jlacedonuui legem. J. i'lericus. 



t \ihil minus fjuasilum, ^t'.] Hanc 
digressioneni male hie coliocari cen- 
set Henr. Dodwellns vir doct. Diss. 
10. de Cyclis Rom. Paragr. 72. quia 
annus Catonianus U. C. 435. concur- 
rlt cum annis Olympiadis 115. 3. et 
4. cum Alexander niortiius sit anno 
U. C. 429. Olympiadis 114. 1. hoc 
est, sexennio ante iiunc consulatum 
Papirii Ciirsoris. Sed nee hoc igno- 
rabat Livius, nee uec«sse erat haec 
dicere ad annum, quo niortuus erat 
Alexander. Licuit hac de re agere 
ubicumque sermo fuit «le niagistratu 



LIB. IX. CAP. 17. 1229 

deverticula anicena, et requiem animo meo quaererem ; 
tamen tanti regis ac diicis mentio, quibus saepe tacitis cogi- 
tationibus volutavit auimiim, eas cvocat in medium ; "^ ut 
quaererc libcat, quinam cventus Komanis rebus, si cum 
Alexandre forct bellatnm, iuturus fuerit. Plurimum in 
bello pollere videntur militum copia et virtus, ingenia im- 
peratorum, lortuna per omnia humana, maxime in res bel- 
licas, potens. Ea, et singula intuenti et universa, sicut ab 
aliis regibus gcntibusqnc, ita ■ ab hoc quoque, facile 
precstant invictnm llomanum imperium/ Jam primum, ut 
ordiar ab ducibus comparandis, baud equidem abnuo, 
cgregium ducem fuisse Alexandrum ; sed clariorem tamen 
eum facit, quod unus fuit, quod adolescens, in incremcnto 
rerum/ nondum alteram fortunam expertus/ decessit. Ut 
alios reges claros ducesquc omittam, magna exempla ca- 
suum humanorum ; Cyrum,+ quem maxime Graeci laudibus 
celebrant, quid, nisi longa vita, sicut Magnum modo Pom- 
peium, vertenti praebuit fortunae ? ' Recenseam duces Ro- 
manos,^ nee omnes omnium aetatium, sed ipsos eos, cum 

•* Et variis digresshnibus voltimen dxscriminando. Ivjecta vihilominus regis 
afqne impevatoris adeo illustris mentione, excitor ad forns educendos eos animi 
sensus, quos ilia effecit iit apvd me revolverem. 

y Cum adhuc fortuna improspera atque a svpericri diversa usiis non essd. 

' \on aliud qiiam vita pruduciior iiidinanti fortuncc ohnoxium prtestilit, reddi- 
dit, Cyrum, quemadmodum nostra cetate Pompeium Magnum. 



1 ' Tb ita forte deleiidiim, «|nia ab omnibus fere Mss. abest, et seepe post 
' sicut' omittitur.' Rupert. — 2 Scribenduin nionel Sigon. ex vet. lib. quod ado- 

NOTtE 

viri fortis, qui Alexandri ae()ualis fu- voliint, qua de re vide Herodotuni 

it, qiiamvis primus ejus niagislratus I. i. 214. J. Clericus. 

non fuerit; neque enim scribit Livi- s Recenseam duces Romanos'] Haec 

us annales vita; Alexandri. J. Cleri- cum proxime dictis non cohserent ; 

cus. sed cum sequeutibus. In hac, in- 

* Facile proBslant invictnm Romanum quit, comparaiione ennmerare pos- 

imperiMm] Loquitur velut in re prae- sim eos duces, qui tempore illo Ro- 

senti: unde confirmari videtur lectio mae fuere. Ea vero comparatio fusius 

destinant animis,\n fine snperioris ca- accuratiusque institui poterit ex lib. 

pitis. XVII. Diodori Siculi, ubi Alexandri 

t C'j/rum] Seqnitur eorum sententi- Magni gesta per singulos annos ita 

am, qui Cyrum a Thomyri victum describuntur, ut rerum etiam in Ita- 



1230 



T. I-IVII 



quibus consiilibus aut dictatoribiis Alexandre fuit bel- 
landum;^ M. Valerium Corvum, C. Marcium Rutilum, 
C. Sulpicium, T. Manlium Torquatum, Q. Publilium Phi- 
lonem, L. Papirium Cursorem, Q. Fabium Maximum, duos 
Dccios, L. Volumnium, M', Curium. Deinceps ingentes 
sequuntur viri, si Punicum + *" Romano praevertisset' bel- 
lum," seniorque in Italiam trajecisset. Horura in quolibet 
(urn indoles eadem, qua^ in Alexandro erat, animi inge- 
niique; turn disciplina militaris, jam inde ab initiis Urbis 
tradita per manns, in artis perpetuis prasceptis ordinatae 
modum venerat. Ita regcs gesserant bella ; ita deinde cx- 
actores regum Junii Valeriique ; ita deinceps Fabii, Quin- 
tii, Cornelii; ita Furius CamiUus, quenijuvencs ii,^ '' quibus 

" Si prius bellum cum Carlhaginensibus, quam cum Romanis suscepisset. 



lescens, quod in incremenlo rerum. — 3 Conj. Rupert. Alexandro /uisset bellandum. 



NOT;E 

lia gestanim, consiiliimque Romano- (|uos ideo infensos sibi rredeie, aut 
rum mentio fiat aliqua. veliit appendicem victorije illius pri- 

'' Punicum] Carthaoineiises Pwni, oris, siibigere velle potiiit. 



et eoriim res Punic* Romanis Hicta?, 
ab illonirn ortu ex Pliceniciim regio- 
iie: qiise liodie qiioqiie Funiki Arabi- 
biis vocattir, literam F vel Ph usiir- 
pantibiis pro P, qna carent. 



^ Quern juvenes ii [duo] Glareanns 
et Sigonins designant Tit. Manlinm 
Torqiiatnm, et M. Valerium Corvum : 
sed hie moriente Camillo anno sc. U. 
C. 388. septem duntaxat annos natus 



' Prccverlisset] Rem aliquam alleri erat, uti ex primo ejus consulatii 
praevertere est, iinam ante aliatn ge- constat, quern anno Urbis 405. aeta- 
rere. Mirum in re aileo perspicna tis 23. gessit. Anteaenumeratis con- 
caecutiisseGlareanimi, rui non admo- vcnit, ut Camiilum juvenes senem 
dum ciarum videtiir praesertini illud viderint. Unde ex Vossiano et Biis- 
Rotnano ; mirum et Sigon. Iiallucina- lidiano codicib. Mss. legendum Gron. 
tum, (]ni Auctoris mentem sic inter- censet, quern juvenes hi, vel ii quibui' 
pretatur, si Alexander ante intulis- cum Alexandro, Ifc. quae a librariis 
set Romano bellum quam Pceni ; sic corrupta ait, pronomen ii, pro nu- 
enini niiiiio senior in Italiam traje- merali nomine duo, sivc //. sumen- 
cisset Alexander. Quod accidere tibus. Sed tamen ex iis qua; sequnn- 
necesse erat, si prius ad bellum Pu- lur satis patet de illis praecipue 
nicum arcessisset, nti revera paulo duobus sensisse Livium, quando no- 
ante mortem a<;itabat animo, ex Jus- minatim eos Alexandro statim primo 
tinolib. XXI. ut Gronovius observat : loco o|)ponit. Nee illud Juf^nes adeo 
ideo scilicet quod Carthaginenses |)ra?cise sumrndiim, in iis praeserlim 
Tyri a se jam subactae coloni essent, qui annos virtute praecurrunt, qualis 



LIB. IX. CAP. 17. 1231 

cum Alexandre diraicandum erat, senem viderant. Militaria 
opera pugnando obeunti Alexandre (nam ea quoque baud 
minus claruni eum faciunt) cessisset videlicet in acie ob- 
latus par Manlius ^ Torquatus, aut Valerius Corvus,' in- 
signes an^e railites, quam duces : cessissent Decii, devotis 
corporibus in hostem ruentes: cessisset Papirius Cursor, 
illo corporis robore, illo aniuii: victus esset consiliis juvenis 
unius, ne singulos nominem, senatus ille, quern qui * ex 
regibus '" constare ' dixit, unus verara speciem Romani 
senatus cepit. Id vero crat periculum, ne solertius, quam 
quilibet unus" ex iis, quos noininavi, castris locum caperet, 
commeatus expediret, ab insidiis prascaveret, tempus 
pugnaB deligeret, aciem instrueret, subsidiis firmaret. Non 
cum ^ Dario rem esse dixisset; quern, mulierura ac spa- 
donum agmen trahentem, inter purpuram atque aurum, 
oneratum 9 fortunaj apparatibus suae, praedam verius, quam 
hostem, nihil aliud quam bene ausus vana contemnere, 
incruentus devicit. Longe alius t Italiae, quam Indiae, per 
quam temulento agmine comissabundus incessit, visus illi 
habitus esset, saltus Apuliee ac monies Lucanos cernenti, et 



— 4 Conj. Sigon. Indicum. — 5 Duo edd. vett. — 6 ' Ohlatus par Manlius in om- 
nibus pzpne E'.ld. lit et in Diak. extat. Sed vix in diiobus est Mss. Me ita 
offendit huRC vox, ut eani jam paene ejicere constituerem, priiisqnani Mssto- 
rnm lectioiiem corisnliiissem : quod, cum iiis consiiltis viderein vix in ullo 
eoriim extare, sine ullo diibio feci.' Stroth. ' Cessisset videlicet, 8fc. elpupiKus 
dictum : iinde delevi inteiiog. signa post duces, ruentes, animi, et cepit posita. 
Par deletiim a Stroth. quia vix in duob. extat Mss. Sed aptissimum est.' 
Rupert. — 7 W. quam quivis unus. — 8 Al. Non jam cum. — 9 A\. enervatum. 

NOTiE 

Valeriuit. Nam T. Manlius Torq. sum, se Romae vidisse professns dici- 

qui anno U. C. 406. consul, nee ante tur apud Plut. inPyrrho, Justin, lib. 

aetatem, fuisse legitur, non est quod xviii. cap. 2. 

ambigatur quin major annis 25. esse t Longe alius, ^c] At Alexander 

potuerit cum Camillus e vivis ex- cum Gra-cis, etiam artis militaris 

cessit. peritissimis, et cum Thracibus, Papo- 

' Oblalus par Manlius Torquatus, aut nibusque, barbavoi nm fortissimis, fe- 

Valerius Corvus] Parem dicit pro ad- liciter dimicavit; nee minores erant 

versario destinato : ut velut par cum monies, saltusve minus impediti in 

pare diniicaret. Thracia, vicinisque locis, quam in 

■" Senatus ille, quern qui ex regibus'} Italia. Sed banc comparationem ao- 

Cyneas, Pyrrhi legatus, tot reges curate expendi non patitur orse an 

<juot senatores, seu regum conses- gustia. J. Clericus. 



1232 T. Livii 

vestigia rcccntia domesticae cladis,+ ubi avunculus ejus 
nuper Epiri rex Alexander absumtus erat. 

18. Et loquimur de Alexandre nondum merso secundis 
rebus, quarum nemo intolcrantior fuit." Qui, si ex habitu 
novae fortunae novique, ut ita dicam, ingenii, quod sibi vic- 
tor induerat, spectetur, Dario magis similis, quam Alexan- 
dro, in Italian! venisset, et cxercitum Macedoniae oblitum 
dcgcnerantcmquc jam in Persarum mores adduxissct. He- 
ferre in tanto rege piget superbam mutationcm vestis et 
desideratas humi jacentium adulationes," etiam victis 
Macedonibus graves, nedum victoribus ; * et foeda suppli- 
cia, et inter vinum et epulas caedes amicorum, et vanitatem 
ementicndae stirpis. Quid, si vini amor in dies fieret 
acrior? quid, si trux ac prccfervida ira? (nee quicquam 
dubium inter scriptores refero :) nullane hfec damna impe- 
ratoriis virtutibus ducimus? Id vcro periculuni erat, quod 
levissimi ex Graecis, qui Partborum quoquc contra nomcn 
Romauum gloria? favcnt, dictitarc solent, ne majestatem no- 
minis Alexandri (quern ne fama quidem illis notum arbitror 
fuisse) sustinere non potuerit populus Romanus, et, adver- 
sus quem Athenis, in civitate fracta Macedonura armis, 

* Moleslas Macedonibus, non tanlum vicloriOus, sed lel si ticti fiiissenl. 

NOT/E 

t Recentia domesliccB dadis, ifcl Si, ° Desideralas humi jacentium adula- 

nempe, post mortem avnnculi ex <jo«fs] Adorationem Oiienlaliiim, qui 

Asia redux beliuni in Itaiiam iutii- ad pedes regiim saliitandi causa se 

lisset. Earn mortem refert Dodwel- prosternebant, seepe adulationis no- 

liis ad annum U. C. 421. qui praeces- mine intelligi Gron. pliuibus probat. 

sit annum, quo ad Arbrla victus est Sufficit Noster lib. xxx. cap. 16. de 

Darius. Alii serins enm coliocant, et Cartbapinensium legatis : ' Ubi in 

qnidem qnadriennio post. Idem. castra Romana et Practorium perve- 

n Quarum nemo intoleranlior /utf] nerunt, more adulantium (accept© 

Novum non est, ' intolerandum' dici credo ritu ab ea regione ex qua ori- 

pro insnlenti, quem nemo ferre po- "ndi eraut) procubuerunt.' His ta- 

test. Sed ' intolprantem' bio sumit men Persicas adorationes, sumto post 

Livius pro impotenti, qui fortunae il- Darii necem habitu Persarurn, exi- 

lecebrassuperareac ferre non potest, gere ccepit Alexander, seque Jove 

sed eis succumbit. Non absimili Ammone genitum credi voluit : quae 

fsensu Lucan. * Nee se Roma ferens.' cum a Macedonibus improbarentur, 

Eodemque pertinet illud Virg. ' Su- eorum plures morte ab eo ejusvo 

pcranda oninis fortuua ferendo est.' jussu atfecti. 



LIB. IX. CAP. 18, 



1233 



cernentc turn maxime prope lumantes Thebarum luinas, 
concionari libere ausi sint homines/ (id quod ex momi- 
mentis orationum patet,)'° adversus cum nemo ex tot pio- 
ceribiis Romanis vocem liberam raissnrus fuerit. Quan- 
talibet magnitudo hominis concipiatur animo, iinius tamcn 
ea magnitndo hominis erit, coUecta paulo plus deccm " 
annorumi felicitate : quam qui co extollunt, quod populus 
liomanus, etsi nullo bcllo, multis tamen pwTliis victus sit, 
Alexandre nullius pngnae non secunda fortuna fuerit, non 
intelligunt, se hominis'^ res gcstas, et ejus juvenis, cnm 
populi jam octingentesimum '^ beliantis annum " rebus 



10 ' Unicns Flor. orationum mentis patet. Scribe, id quod ex monumenlis 
orationum editix patet.' J. V. Gionov.— 11 Leg. duodecim Tan. Faber.— 
12 Sciibendiim luonet Sigoii. ex vet. lU). se nnius hominis. — 13 ' Mta (piali- 
ciiniqne senteiUiM rh octingentesimum liebetiir jiotiiis librariis vel };lossatnribus, 
Livianaiespicieiitibiis teiiipora, (quod ab h. 1. alienuiii,) legeiuiuiiKiue onuii- 



NOTiE 



p Concionari libere ausi sint liominesi 
Demostlienes prfpscrtiin : qui tanien 
Macedonum vi coactiis est venerium 
sumcre. 

1 Paulo plus decem annorumi Hie 
rotiindiis est nunienis : levera rcg- 
navit Alexander panlo plus annis 
duodecim ab obitu Philippi, in Ma- 
cedonia primum, deinde etiam in 
Asia. Etenim an. 13. rnrrente ex- 
tinctui est. Et ex eo quod sequitiir, 
' quam in astate tredecini annorum,' 
facile addncor, ut iiic legendnm pu- 
tem, paulo plus XII. annorum. 

Paulo plus decem ayinorum'] At 
paulo infra ' tredecim annos' tribuit 
Alexandre. Sic saepe Liviiis rotund is 
nnmeris utitnr. J. Clericus. 

■■ Jam octingentesimum beliantis an- 
num] Hie necessaria erat particula 
fere: nam nc vita quideiu Auctoris 
ad octingentesimum ab Urbe condita 
annum pervenit ; eoqne ducit cou- 
jectura ut, cum htec scriberet, trige- 
siiuus tantum annus Urbis ageretur 
supra septingentesimum. An vero 
admittenda'fan. Fabricorrectio, pro 



DCCC. legentis CCCC. annum? Sic 
quideni satis potcrunt ad Alexandri 
zetatem congruere, ut mox patebit; 
sed parum liquet banc Livii nientem 
esse, (jui regiium Alexandri confert 
cum imperio populi Romani. Neque 
ad institutum sermonem facit tarn 
lonzum teniporis spatium quo Ro~ 
mani bella gessenuit. Inspicienda 
duntaxat Alexandri aetas, qua vixit 
aut vivere potuit. Hoc vero tem- 
porum intervallo non scmel a Gallis, 
a Samnitibus, a Pyrrbo victi Ro- 
mani. 

Octingentesimum] Si nnnieres ab 
excidio Trojse, annus mortis Alex- 
andri in annum 8G1. ex Henric. Do- 
dwelli calculo incidit. Sed crerii- 
derim Livium,qui vixit medio octavo 
post conditam Urbem sitculo, per- 
petuam populi Romani fortnnam ad 
sua usque tempera voluisse conferri 
cum brevitate vitae Alexandri. Ita- 
que non est Icgendum hie, pro octin- 
gentesimo, quingentesimum, ut volunt 
uonnulli ; nam quinti saeculi ab U. C. 
quarta pars duntaxat erat elapsa, 



1234 T. Livii 

conferrc. Mireaiur/ si, cum ex hac parte saecula plura' 
numerentur, quam ex. ilia auni, plus in tarn longo spa- 
tio, quam in aetate tredccim annorura, fortuna varia- 
verit ? Quin tu hominis cum homine,' et ducis cum 
duce, fortunam cum fortuna confers ? '+ Quot Romanes 
duces nominem, quibus nunquam adversa fortuna pugnns 
fuit? Paginas in annalibus magislratuum fastisque pcrcur- 
rere Jicct, consulum, dictatornmque, quorum ncc virtutis, 
nee fortunas ullo die populum llomanum poenituit. Et, 
quo sint mirabiliores, quam Alexander aut quisqiiam rex,'^ 
denos viceuosque dies quidam dictaturam, nemo plus quam 

"■ Quid yuiranduin est. 



no <y>n"n^rn<(.w/Mi(m annum.' Rupert. Vid, Not. Var. — 14 Scribrndnni piitat 
l>ot'iiii;j, Quin In homines cum linnine, et duces cum duce, fortunam cum forlutiu 
confers. liaiier. Quin tu homines cum hntninc, duces cum duce, populum cum po- 
pulo cotifers ? — 15 Al. uut ijuisquam tilius re.v. 

noim: 

Alcxanilri aevo ; mortisqne ej\i8 tern- rint plus quam viginti a-tafes. J. Cle- 

pore (lorima tcitia a'tas ab eodeni ricus. 

initio etfliixerat, et decinia qiiarta « Quin tu hnminis cum homine] Hoc 

agehaliir. ./. Clericus. ego vellein e te, Tite Livi, iit ex tot 

' Cum ex hac parte sacula plura'\ illis Konianis (iiicibiis, qui Alexaii- 

ScEcula accipe pro aetatibus, qiias dro coa>vi, unum aii(|tiem dclegisse.«, 

G rjpci 7€ceas vocant, qiiceqiie triginta qnem onmi virtiite, fortuna, beilanili 

tantum aunoruni sunt, iit Dion. Hali- rationeanteponendiiin piitarcs. Nunc 

carnasseus aliicjue coni|)ulant. Sic a nni onines objicies, qui iioc toto sa*- 

condita Uri)e ad Aiexandri Magni cnlo florncre, quorum tanien tempo- 

niortem (qna> circa 427. Urbis an- ribus handqnaquam iuiniunis ab omni 

nnm incidit) criiiit quatiiordecim damno rcspublica. Culpa ha:c fuerit 

pjusmodi saecula, septem annis ad- aliorum ducuin, qui ner singulos an- 

ditis; cum Alexander annos regni nos, aut etiani ssepius eundem intra 

tredecim iion impleverit. Alioquin annum naitati, meliorum victorias 

si tempora ad Augnstum conipntes, temeritate aut pravitate sua, vel for- 

niniis ina>qnales nunieri erunt, hinc tunae vitio fcedabant cladibus suis. 

septem majoruin saeculorum, vel Verum vel hoc ipso superior Alex- 

quatuor et viginti generationum, ander, qui eodeni semper tenore ani- 

(quot tunc erant ab Urbe condita,) moque unus iuiperaverit. Ita ut quot 

inde tredecim annorum regnantis rei gerendje impedimenta angendis 

Altxandri. Romanorum magistratutim laudibus 

S<ecula phirai] Viri docti intelligunt Auctor accnmuiat, totidem sint mo- 

* aetates,' qus spatio 33. annorum menta atque admiuicula quibus Alex- 

finiebantur. Sed ne sic quidem Li- audri melior causa et conditio fiat, 

vio ratio constat, nisi eum octingen- Ad haec tamen paulopost aliquatenus 

tesimum scripsisse statuas, ita ut fue- respondet. 



LIU. IX. CAi'. 19. 1235 

annum consulatum gessit : ab tribunis plebis delectus im- 
pediti sunt: post tempus ad bella ierunt : ante tempus 
comitiorum causa revocati sunt : in ipso conatu reruni cir- 
cumcgit se annus : collegae nunc temeritas, nunc pravitas, 
impedimento aut damno fuit : male gestis rebus alterius 
successum est : tironem aut mala disciplina institutnm ex- 
ercitum acceperunt. At, Heicule, leges, non liberi solum 
impedimentis omnibus, sed domiiii reium temporumque," 
trahunt consiliis cuncta, non sequuntur. Invictus ergo 
Alexander cum invictis ducibus bella gessisset, et eadem 
forluuae pignora in discrimen detulisset. Immo ctiam eo 
plus periculi subisset, quod Macedones unum Alexandrura 
habuissent, multis casibus non solum obnoxium, sed etiam 
offerentem se : Romanis multi fuissent, Alexandro, vel 
gloria, vel rerum nmgnitudiiie, pares ; quorum suo quisque 
fato, sine publico discrimine, viveret morereturque. 

19. Restat, ut copiae copiis comparentur vel numero, 
vel militum gcnerc, vel multitudine auxiliorum. Cense- 
bantur ejus ajtatis lustris ducena quinquagena millia capi- 
tum.'' Itaque, in omni defectione sociorum Latini nominis, 
urbano prope delcctu decem scribebantur legiones. Qua- 
terni quiniquc exercitus saepe per eos annos in Etruria, in 
Umbria, Gallis hostibus adjunctis, in Samnio, in Lucanis 
gerebant bellum. Latium deinde omne cum Sabinis, et 
Volscis, et ^quis, et omni Campania, et parte Umbrias 
Etruriaeque, et Picentibus, et Marsis, Pelignisque, ac Vesti- 

"* Cutn per ea tempora census civium Romanorum singulis quinquenniis a censori- 
bus haberenlur, numerabantur, Sfc. 

" Domini rerum temporumque'] Hoc clarius comprobatum est, aut com- 
Demosthenes exaggerat Olyniliiaca probari pono poterit, quam invictis- 
1. cum ait Philippum unnm esse simi Ludovici xiv. regis nostri tol 
omnium dominun>, et dicendonim, et praeclaris, fidemque omnem superan- 
tacendorum, et simiil belli ducem, ac tibus, exconjurata adversus Galiicum 
rerum potentem, et distributorem, nomen Europa prope universa victo- 
et ubique ipsiim praeesse rei militari. riis, quse hoc bello, unius non magis 
Id vero quantum intersit, ut celeriter auspiciis quam consiliis factisque, fe- 
et secundum opportunitatem unum- liciter reportatae. 
quodque fiat, nullo unquam exempio 



1230 T. Lfvn 

nis, atquc Apulis, adjnnctaque omni ora'^ Gra?coriini inferi 
maris a Thuriis " Neapolim ct Cum-js/ et inde Aiitio at- 
quc Ostiis'^ teuus Samnites, aut socios" validos Romanis, 
aut fractos bello invenisset hostcs. Ipse trajecisset marc 
cum veteranis Macedonibus, non plus tiiijinfa millibus 
hominum et quatuor millibus cquilum, maxiinc Thessalo- 
rum : hoc eiiira roboris erat. Persas, Indos, aliasque si 
adjunxissct gentes, inipedimentum majus,'^ quam auxili- 
iim, traheiet. Adde, quod Komanis ad mauum domi sup- 
plemcntum esset : Alexaudro, (quod postca Hannibali ac- 
cidit,) alieno in agro bellanti, excrcitus conscuuissct. 
Arma,clypeus sarissaeque'^ illis;'' Romano scutum, majus 
corpori tegumentum, et pilum, baud panic, quam basta, 
vehcmcnlius ictu missuqnc tolum. Statarius utcrquc "' 
miles, ordines servans : scd ilia phalanx inmiobilis et unius 
generis : Romana acies distinctior, ex pluribus partibus 
constans; facilis partienti, quacumque opus esset, facilis 



10 Tliiian. Hflm. Voss. adjiincta omnis ora. Pro TVMfrj/sscribendiim monet 
J. F. Gionov. linitliis. Viil Not. Var. — 17 Vet. lib. apiid Sifjon. impedi- 
vientum magis. — 18 ' Id est liast(e addwnt Mss. nonimlli intcrpietationis causa.' 
Sirnth. — 19 ' Forte utri(]ue, vel utrinique : set! non iirjieo.' Bauer. ' Hoc 
ordines servans forsan vetus quaedam glossa est, iitpote inanifesta explicatio 

NOT/E 

" A Thuriisi Non placet Gronovio ' Antio atque Ostiis] Ciir vero ho- 
Ti» Thuriis: scribit antein Brvtliis, rum noininalim meniinit ; cum antea 
quod Tluirii non esscnt in ora inferi Latiuni onine dixerit r An nnn hac 
maris. Mihi vero non placet liaec Latii nomine continentiirr An GrzpcaR 
ejus emendatio : turn quod nullius originis sunt? Neqnaquam. Sed et 
codicis aucloritate firmatur, turn liis urbibns, et popiilis aliis, (qui ad- 
quod Thurii, in Bruttiorum Lucano- hue dubiap fidei erant,) amptificare 
rumque continio positi, adeo e.xiguo vohiit Romanornm potentiam. Oslia 
intervallo remoti sunt ab infero mari, porro in singulari numero proprie 
adeo pari cum extremis Bruttiorum urbem significat : in plurali, ipsa Ti- 
spatio a Romanis finibns distant, ut beris in mare influentis ora : quan- 
qusB rationes ad Tliuriorum urbem, quam et sic quoque pro urbe ali- 
eipdem ad Bruttiorum genlem exclu- quando accipitur. 
dendam valeant. Thurii autem Grae- =» Samnites, aut socios] Incipit nova 
cap, nationis, de qua hie agitur, non periodus, qua Samnites, quibuscum 
Bnittii. tunc bellum, a reliquis distingiitin- 

y NeapoUm et Cumas] In Campaniee tur. 

ora erant: sed Graecae originis hae '' Sarissaqve illis] Hacc Macedo- 

duae civitates. num arma: Lastze erant longiores, 



LiK. IX. CAP. 19. 1237 

junj^enli.' Jam in opere qiiis par Romano miles ? quis ad 
tolerandiim laborem mclior? Uno pvcv;lio victus Alexan- 
der bello victus asset. Romanum, quem Caudinm, qucni 
Cannae non fregerunt, quae fregisset acles? Nae ille saepe, 
etiamsi prima pvospere evenissent, Persas et Iiidos ct im- 
bellem Asiam quiesisset/ et cum loeminis sibi bcllum fuissc 
dixisset : quod Epiri regem Alexandrum,*^ mortifero vul- 
nere ictum, dixisse ierunt, sortem bcllorum in Asia gesto- 
rum ab hoc ipso juvene cum sua conl'ercntem. Equidem, 
cum per annos quatuor ct viginti primo Punico bello classi- 
bus certatum cum Pcenis recorder, vix a^tatem Alexandri 
suilecturam fuisse reor ad unum bcllum. Et forsitan, cum 
ct I'ocderibus vetustis juncta Puuica res'' Romanae esset, 
et timor par adversus communem hostem duas potentissi- 
mas armis virisque urbes armaret, simul Punico Romauo- 
que obrutus bello esset. Non quidem Alexandre ^° ducc, 
nee integris Macedonum rebus, sed ' experti tamen sunt 
Romani Macedoncm hostem adversus Antiochum, Philip- 
pum, Persen, non modo cum clade ulla, sed no cum pcri- 
culo quidera suo. Absit invidia verbo,^ et civilia bella 

* Qua commode dividi in globos, ab imperatore, commode in unum corpus con- 
jun^i posset. 

■I Optiisscl, ut sihi res ilerum cssct cumAsiw ignavis gentibus, nun cum bellkusia 
Roman is. 



TOO statarius miles.' Stroth. — 20 'Forte non Al. quidem: ncque eiiim ita inci- 
pere (luidem, aiit pra-mitti solet ei, ad quod leferatur.' Bauer. — 1 ' Floient. 
iiianiis prima nescit rb sed : quod seepius inciilc.iuini invito Anctore nionui- 
imis. Ueiiide omnes scripti relegant copulativaiu, qiise Pliilippiim conjnngit 
cum Perse. Scribendiim : i\'un quidem Alexandra duce, nee ititegris Macedo- 
num rebus, experti tamen sunt Romani Macedonem hostem adversus Antiochum, 
Philippum, Persen, non modo cum clade ulla, sed ne cum periculo quidem suo. 
Possis etiani suspicari, udversis Anliocho, Philippo, Perse.' J. F. Gronov. — 

NOT;E 

<^ Quod Epiri regem Alexandrum'] ^ Et faderilus vetustis juncta Puni- 

Hunc Alexandrum Molossiim, cum in ca res'] Foedera quapdam Cartliaginen- 

Italiam transiret, refert Gell. l.xvii. sium cum Ronianisjani lelnlii : pree- 

c. 21. ut jam ante annotatum est,dix- sertim lib. vii.cap. 27. lia^n post quo- 

isse, se quidem ad Romanos ire, quasi que renovata. De illis late Polyb. 

in ovSpcoj-iTtj' ; ISIacedonem isse ad lib. iii. 
Persas quasi in ywaiKaivlTiv, 



1238 T. Livii 

sileant/ nunquam ab equite hosto, nunquam a pedite, nuii- 
quam aperta acie, nunquam acquis, utique nunquam ' nos- 
tris locis* laboravimus. Equitem,* sagittas, saltus impe- 
ditos, avia commeatibus loca gravis armis miles timcre 
potest. Mille acies, graviores quam Macedonum atque 
Alexandri, avcrtit avcrtetque; niodo sit perpetuus hujus, 
qua vivimus, pacis amor ct civilis cura concordiic. 

20. M. Foslius Flaccinator inde et L. Plautius Venno 
consules Cacti.* Eo anno ab frcqucntibus Sanniitium po- 
pulis de Ibedere rcnovando legati, cum scnatuin iuimi strati 
movissent, rejecti ad popuhim haudquaquam tarn efficaces 
liabebant preces. Itaque, ioedere negato,^ induciae bien- 
nii, cum per aliquot dies tatigassent singulis precibus, 
impetratae. Et ex Apulia Teanenses^'^ Canusinique^ po- 

^ Dummodo helium civile nullum sit. 



2 Vero Gronov. Doiijat. Crevier. all. — 3 ' Forte <ltlenHum nunquam, el (pqtiis 
vtique nostris jiiiigeiiduni.' Jinuer. Vid. Not. Var. — 4 ' Equidem in niiilti.s 
Mss. est : <niiv leciio nunit'estain qiiiilpiii toliit contradictiniieni, qiiap niiDC 
adest in his, 'nunquam ab equite lioste lnl)oravin)ns ' et 'eqiiilein miles 
timeie potest:' tanien verani eani pionuntiare nnn andeo. Seque liabeo 
qiiod substitiiain liuio Irciioni, nisi forte Equitum su^ittas pro Equilem, sagil- 
tas, legendnni sit. Equitum sue^itlarumque voce ad Crassi cladf in ipsi a Par- 
• liis inllictani ailndi jam docnit Drakfiilmrcliins.' Stroth. ' Genniua fortasse 
est lectio ninltorum Mss. Equidem, qua? mutata in Kquitem videtur ab iif, qui 
haiic particnlam cum persona tenia positani non t»-rre poierant, Usus 
tanien linjiis particular cimi persona tertia probari potest idoneis exemplis. 
Vid. Eine^ti Clav. Cic. s. v. ' eqnidem.' Interim fateor, me, sive Equidem 
sive £(/MJ<cm legeris, dcsiderare plane orationis nexnni tarn cum antecedenti- 
l>ns, quam cum scquentibns. At egregie omnia colia'rebuiit, ^i pro Equidem 
nieciim reposiieris, Sape quidem, et particnlam sed ante Millc in.'^erueris. Et 
sic Livius neque insignem Crassi cladcm, Partliornm sagiitis in(iictani,neqiie 
giave illnd discrimen, quo in Fnrculis Caudinis laboravit exercilus Homanns, 
dissimnlasse videtnr.' Doeriug. Corrigendum monet Doiijat. ex Memni. Et 
tjuidem Samnites saltus. 

5 De feedere negalum Grouov. Donjat. Crevier. — 6 Al. Theanenses. Vid. 

NOTiE 

^ Utique nunquam nostris locis] Alii ulique nunquam nisi iniquis locis : ant, 

nunquam iniquis locis: quod dici non nisi iniquis nostris locis; qnap scilicet 

potest. Gron. IV. Observat.scriben- iniqua essent nostris exercitibus. 
dum CDiitendit nunquam nostris locis, * A. U. C 435. 
(et ita III. Mennnii liber,) id est, lo- ^ Ex Apulia Teanenses] Ad dex- 

cis quae nobis opportuna ; utcuniRo- tram Frentonis, quo a Frentanis et 

mani loco pra-vahierunf, nunquam Saninitibus Apulia Daunia distermi- 

non ejus commoditate usi sint. Sed natur, decern ferme supra ejus fl. 08- 

si correctioni locus, facilius videtur, tium railliaribus fuit Tlieannm, cog- 



LIB. IX. CAP. 20. 123& 

pulationibus fessi, obsidibus L. Plautio consuli datis, in 
deditionem venerunt. Eodem anno primum praefecti Ca- 
pua? 7 creari coepti,'' legibus ab L. Furio pra^tore datis : 
cum utrumque ipsi pro vemedio oegris rebus discordia in- 
testina petissent. Et duae Romas additae tribus, Utenti- 
na ac Falerina.' Inclinatis semel in Apulia rebus, Teates 
quoque Apuli'' ad novos consules, C. Juniuni Bubulcum, 
Q. iEmilium Barbulam,* foedus petitum venerunt,* pacis 



Not. Var. — 7 Gionov. c plmihiis Mss. et edil. antt. rediici velit Capuam, 

h. e. qui Capuam milterentnr. — 8 Vencre Gronov, Doujat. Crevier. — 

NOTiE 

noinento Apuliim, ad discrimen The- mm deterior cnndiiio, nee miillnm a 

ani Sidicini. In minis hodie jacet, conditione provinciamm ahiiorrens. 

estqiie loco nomen C'ii!<((,ut pro cer- Earnni alinp praefectos accipiebaiit 

to liabet Holstenins, quanquani itiiie- j)opiili Romani suffraj^iis cieatos, in 

rariomm intervalla conveniunt in lo- qiiamni nuniero (saltem post bel- 

cum noniine Serra Capriolu. Ab ea him Piinicnm ii.) Capua ex Festo : 

civitate dictos Theanenses, etsi paulo in alias pra;tor uibanus pra»f«^cto3 

a Canusinis reniotiores, idem cum niittebat. Sed Iiomm oppidomm sta- 

illis sensisse nihil vetat. Nihil igitiir tus non rare njulabatur: ex coloniis 

mutandum. Nee, quod Gron. suspi- ant nmnicipiis praefectura', ex prae- 

cabatnr, Canneuses reponcndi ; qui fecliuis colonia> vel municipia fie- 

et.xi oppidum aliquando habueiint, bant ; et colonial in m»nici|>ia tians- 

nbi tamen id anno ante piignam Can- iliant, vel vice vci>a ; prout cives 

neiiiiem solo tequatum fuit, minoiis bene vel male meriti de Rep. Rom, 

dignationis erant. De Tiieatibus niox \idebantur, ant ipsi a pop. Rom. 

videiimus. postulabant. Aliae ab his civitates 

s Canusinique] In aditu Apuliae fcederatae, et vel libeijp, vel vectiga- 

Peucetia?, ad dextram Anfidi lipam, les ant sti|)endiaiize erant. Vide in 

supra Canna*, est Cannsium oppi- priniis A. Cell. I. xvi. c. 13. Onnphr. 

dum : quo Varro consul Kom. mm de Civit. Rom. et Sigon. De Antiq. 

Cannensis cladis leliquiis perfugit. Jure Ital. lib. it. 

In Dauniis Plinius ponit. Nunc vul- » A. U. C. 436. 

go Canosa. ' Additce tribus, Ufentina et Falerina] 

h Prafecti Capua creari capti] Op- Ufentina sen Oufentina tribus 30. ab 

pidorum Italiw, quae in Romanorum Ufente flumine Volscorum, quod per 

ditione, non omnium eadem conditio agrum Privernatem in mare infliiit 

fuit. Quasdara colonise, qusedam mu- ad Tarracinam, nomen accepit. Ei 

nicipia, alia praefecturiE dicebantur. postea populi alii a censoribus additi 

Coloniae et municipia proprios de suo auctore Festo. Falerina tribus 31. 

corpore habebant magistralus. Prae- ab agro Falernoin Campaniae finibus 

fecturae alium non habebant magis- dicta, ut Onuphrius et Sigon. conji- 

tratum, quam Roma quotannis mis- ciunt. 

sum Prsefectum, qui jusredderet op- '' Teates quoque Apuli] Tentc sive 

pidanis : unde praefecturae dictae,qua. Theate civitas fuit Marrucinorum, ni- 



1210 



T. LI VII 



per omnem Apiiliam prfeslandae populo Romano auctores. 
Id audacter spondendo impetravcre, ut foedus daretur : 
neque ut aequo tamen t'oedere,' scd ut in dilione' populi 
llomani essent. Apulia perdomita, (nam Foiento quoque '" 
valido oppido Junius potitus erat,) in Lucanos perrectum. 
Inde rcpendno adventu /Emilii consulis Nerulum vi cap- 
tum." Et postquam res Capuaj stabilitas Romaiia disci- 
plina fama per socios vulgavit; Antiatibus quoque, qui so 
sine leijiljus ccitis, sine ma^istratibus '° agcre querebautur, 
dati ab senatu ad jura statuenda ipiiius colonite patroni: ° 
nee anna modo, sed jura etiam Romana late pollebant. 



9 AI. sed in ditione. Vid. Not. Var. 
cerlisque 7nagiiilratibus. 



-10 Vet. lib. aptid Sigon. aj?ic hgibus 



NOTyE 



hil ad AiMiliam pertincns. \ec facile 
a Tlieale, Tluates ; sed Tlieutini, ill 
a Geate Ueatiiii : quod iitniinqiie Si- 
gon. et Groiiov. observant : a Teaiio 
vero nielins, opinor, Teanenses ut sin 
pra, quani Teaiiates. Et si Teanules 



Monte Gargano. 

' ^equt ut a <iuo tamen feeder e] Hue 
referendum essent ex fine periodi : 
ut nihil niutanduni sil. /Lquuin au- 
teiii fcediis est, cum aniicitia jia con- 
traliitiir ut ambu populi socii, ar li- 



leganius, pro Teates, remanet adliuc ben pariter nianeant, ut neuter alteri 

scrupiiliis ex eo quod datis obsidibus quic(|uani, aut uterque alteri atixili, 

in deditionein jam ante veni(^se di- nni pari jure debeat. 

cantor; nude non apparet qua rati- '" Nam Forento quoque] De hoc an- 

one foedus seqncuti anno petere po- tea. Est i)aulo supra Acherontiani. 

tuerint. Reponi tamen posset forte, " Nerulum ti captum] InterGriimen- 

obsides quidem futurae deditionis tum Lucanorum, ad Siiiin anmem, 

causa panlo ante a Theanensibiis da- et Muranuin in fiiiibus liruttiorum, 

tos, nondum tamen secutam deditio- ac piopiiis ab hoc dislans, Nerulum 

nem. Et vero quid proliibet eos spe ad eundem vSirim, nunc Episcnpia Cln- 

inelioris conditionisad scquentescon- verio. Sed Holsteniifs ex itinerariis 



sules venisse, cum se, pacis apiid reli- 
quos Apulos auctores, universani gen- 
tern in deditionem populi Rouiani ad- 
ducturos sponderent ? Quod autem 



probat fuisse ex adversa parte Apen- 
uini circa Laum fl. ubi nunc Laino et 
circa la Rotunda. 

" Ipsius colonioB patroni] Non modo 



tarn prjeclara polliciti aequum foedus privatis e plebe clientibus, sed colo- 

non obtinuerint, ea videtur esse can- nils ac civitatibus sui erant ex Roma- 

sa, quod jam in deditionem, aut, quo nis patriciis priinoribusque patroni; 

nie potius conjecturafert, in ditionem, et plerumque ii a quibiis iinaqua-que 

venissent, sen ventures pacti essent. civitas ditioni Romanaj adjecta fue- 

Si cui hcpc non probaiitur, non Tea- rat. Bononiam in Aiitonioruni clien- 

nates, sed Vriates legal. Est enim tela fuisse Suetonius, Piiteolos in 

Uria eJHsdem Apuliae oppiduni sub Cassioruin Cic. teslatur. Et colonis 



LIB. IX. CAP, 21. 1241 

21. C. Junius Bubulcus et Q. TEmilius Barbula consules 
exitu anni non consulibus " ab se creatis,* Sp. Nautio et 
M. Popillio, ceterum dictator! L. ^railio legiones tradide- 
runt. Is, cum L. Fulvio magistro equitum Saticalam '* p 
oppugnare adortus, rebellandi causam Samuitibus dedit. 
Duplex inde terror illatus Roraanis. Ilinc Samnis, magno 
exercitu coacto ad eximendos obsidione socios, baud pro- 
cul castris Romanorum castra posuit : hinc Saticulani 
magno cum tumultn, patefactis repente portis, in stationes 
hostium incurrerunt. Inde pars utraque,'' spe alieni magis 
auxilii, quam viribus freta suis, justo mox praelio inito 
Romanos urgent. Et, quanquam anceps dimicatio erat, 
tamen utrimque tutam aciem dictator habuit; quia et lo- 
cum baud facilem ad circumveniendum cepit, et diversa 
statuit signa.'' Infestior tamen in erumpentes incessit : nee 
magno certamine intra moenia compulit. Turn totam aciem 
in Samnites obvertit. Ibi plus certaminis fuit. Victoria 
sicut sera, ita nee dubia, nee varia fuit.' Fusi in castra 
Samnites, extinctis nocte ignibus, tacito agmine abeunt : 
et, spe abjecta Saticulae tuendae, Plistiam ipsi, socios Ro- 
manorum,' ut parera dolorem hosti redderent, circumsi- 
dunt. 

* Signa et copias in uiramque partem ita disposuif, ut hinc obsessis, inde auxili- 
atoribus front em opponerent . 

* Non fuit anceps victoria, nee ulla ex parte variavit, sed ubique eodem tenore ab 
initio ad finem processil. 

11 Flor. novis consulibus. — 12 Viilg. Satriculam, et mox Satricani. 

NOTyE 

suis legiluis utebantur, quae partim a siiperiores ftituros. 

deductoribus datae, partim a senatu '' Plistiam ipsi, socios Romanorum'] 

sno et populo constitiitae. Diodonisl.xix. Plisticam vocat, ait- 

* A. U. C. 437. que praesidiiim Romanorum habuisse, 
P Saticulam] Campaniae ad Samnii ut notat Sigon. qui in Samnio ponit, 

coniinia civitatem, Samnitium soci' cum tamen hie socia Romanorum di- 
am, de qua supra. catur, et a Samnitibus obsessa. Chi- 

1 Inde pars utraque'\ Saticulani et verius eandem putat cum Plestina 
Samnites, quorum neutri per se pa- Marsorum oppido, cujus Noster me- 
res Romanis, sperabant se mntua ope minit lib. x. c. 3. Fuisse videtiir non 
Delph, et Var. Clas. Livius. 4 O 



1242 T. Livii 

22. Anno circumacto, belliim dcinccps ab dictatoie Q. 
Fabio gestiim est. Consules novi/ sicut supcriores, Ro- 
uiae manserunt : Fabius, ad accipiendum ab ^milio exer- 
citum, ad Saticiilam cum supplemento venit. Xcque enim 
Samnitcs ad Plistiam iiianserant: sed, accitis ab domo 
novis militibus, multitiidine freti, castra eodcm, quo antca, 
loco ppsuerunt : laccssciiteijque praelio llonianos aveitcrc 
ab obsidionc conabantur. Eo intcntius dictator in nicenia 
bostium versus, id bellum tantuai '^ duccre/ quod urbcm 
oppugnabat : sccurior ab iSainnitibus agere, stalionibus 
modo oppositis, no qua in castra vis iicict.* Eo t'crocius 
adequitare '* Samnites vallo, neque otiuni pati. Et cum 
jam prope in portis castrorum csset hoslis, nihil consulto 
dictatoie, magister equitum Q. Aulius Cerietanus, magno 
tumultu cum omnibus turmis equitum cvectus, summovit 
hostem. Tuni in niinime pcrtinaci gcncrc pugiia^ " sic for- 
tuna exercuit opes/ ^ ut insignes •' utiinique clades ct clara 
ipsorum ducum ederet I'unera. Prior Samnitium impcra- 

* Tnnto acrius dictator ad oppugnationem urbis conrersus, id tunlumtnodo pro 
bello hiihrbat, ijuod in promuvetula oppugnatione operum poneret. Nam in Samni- 
iibiis tuluin se pvicstabat, mihtum globis adversus eus per stutiones dispositii. 

' l-'ora usu est dominatii uc potentia sua. 



13 In omnibus fere Mss. est <aH<i : inepte, jiidicibiis SUotli. et Rupert. — 

NOTiE 

procut Pitonio amne, qui in Lacum ' Id bellum tnntum ducere'] Gron. 

Fuciniim iiirtuit. est eniendatio; cum esset, id bellum 

* A. U. C. 438. tanti ducere, quod urbem oppugnabat. 

' Consules novi] Novoruni consulnni Etsi absque emendatione constat sen- 

nomina librariorum vitio deesse apud sus, si ' quod oppugnabat ' interpre- 

Liv. putant Glar. et Sigon. Hie ea tenmr, cum Sigonio,qnatenus oppug- 

snpplet ex Diodoro Sic. C'assiodoro, nabat. 

ct Capitoiiiiis labulis. Fuere auttni " In minime pertinaci genere pugna'] 

L. I'apiriiis Cursor, et Q. I'nbl. Plii- Equcstri, quod pugnae genus inve- 

lo, anibo iv. liendo, assiliendo, ant i-ubinde rece- 

C'o)>sules novi] Hisce verbis snbji- dendo, niagis quam urgendo ac resis- 

cienda haec cen>pnt viri docti, L. Pa- tendo exercetur : contra quam pedes- 

pirius Cunor IV. et Q. Hublilius Pkilo tre praclium, quod statarium. 

IV. quasi omissa non a Livio, sed a ^ Sic furluna exercuit opesi Nam 

librariis. Certe fuerunt liujus aisni yo\\\xs exercuit capias? sic egit miscu- 

consitles. Vide c. 24. J. CUricus. itque anibos exercitus. 



LIB. IX. CAP. 23. 1243 

tor, segre patiens, quo tarn ferociter "^ ^ adequitasset, inde 
se fundi fugarique, orando hortandoque equites praeliura in- 
tegravit. In quem, insignem inter suos cicntcm pugnam, 
magister equitum Romanus infesta cuspide ita permisit 
eqnum, utiino ictu exanimem equo praecipitaret : nee, ut 
fit, ad duels casum perculsa inagis, quam irritata, est mul- 
titudo. Omnes, qui eireaerant, in Auliuni, teniere invec- 
tum per hosliuni turnias, tela conjeeerunt. Fratri praeci- 
puum decus '^ ulti Samnitium imperatoris dederunt. Is 
victorem detractuni ex equo magistrum equitum, plenus 
nioeroris atque irae, trucidavit: nee multum afuit, quin cor- 
pore etiam, quia inter hostiles ceciderat turmas, Samnites 
potirentur. Scd extemplo ad pedes dcsccnsum ab Roma- 
nis est, coactique idem Samnites facere. Et repentina 
acies circa corpora ducum pedestre praelium iniit, quo 
baud dubie superat Romanus; recuperatumque Aiilii cor- 
pus, mixta cum dolore laetitia, victores in castra referunt. 
Samnites, duce amisso, et per equestre certamen tentatis 
viribus, omissa Saticula, quam nequicqnam defend! re- 
buntur, ad Plistiae obsidionem redcunt ; intraque pau- 
cosdies Saticula Romanus per deditionem, Plistia per vim 
Samnis potitur. 

23. Mutata inde belli sedes est. Ad Soram ex Samnio 
Apuliaque traducta? legiones. Sora ad Samnites defece- 
rat,'' interfcctis colonis Romanorum. Quo cum prior Ro- 
manus excrcitus, ad ulciscendam civium necem recuperan- 
damque coloniam, magnis itineribus praevenisset,'^ et 
sparsi per vias speculatores, sequi legiones Samnitium, nee 
jam procul abesse, alii super alios, nuntiarent ; obviam 



14 Obequiture Gronov. Donjat.— 15 Insignis iid. cum Crevier. — IG Viilg. 
quod tarn ftrociler. — 17 \ alg, Fratrique prtecipuum decus. Vid. Not. Var. 

NOT/E 

y Quo tarn ferociter'] Libri, Gron. quousque tarn ferociter adequitasset. 
{iiofitente, constanter liabent quod ^ Sora ad Samnites de/ecerat] De 
tain ftrociter. Sed ratio vuit quo. Ut Sora colonia in V'oUcis lib. vii. 
sit agrc patiens inde &e fugari, 



1244 T. Livii 

itam hosti, atque ad Lautulas^ ancipiti pra^lio dimicatum 
est. Non caedes, non fuga alterius partis, sed nox iiiccrtos, 
victi victoresne essent, diremit. Invenio apud quosdani, 
adversam earn pugnam Romanis fiiisse, atque in ea ceci- 
dissc Q. Auliuru, magistrum cquitum. Sutlectus in locum 
Aulii C. Fabius magister equitum cum exercitu novo ab 
Roma advenit; ct, per pra:missos nuntios consult© dicta- 
tore, ubi subsisteret, quove tempore, et qua ex parte hos- 
tem aggrederetur, substitit occultus, ad omnia satis explo- 
ratis consiliis."' Dictator, cum per aliquot dies post pugnam 
continuisset suos intra vallum, obsessi magis quam obsi- 
dcntis modo, signum repente pugnae proposuit; et, effica- 
cius ratus ad acccndendos virorum fortium animos, nullam 
alibi, quam in semet ipso, cuiquam relictam spem, dc ma- 
gistro equitum novoquc exercitu militem celavit: et, tan- 
quam nulla, nisi in eruptione, spcs esset, *Locis,' inquit, 
* angustis, milites, deprehensi, nisi quam victoria patefcce- 
rimus, viam nuliam habcmus. Stativa nostra munimento sa- 
tis tuta sunt ; sed inopia eadem infesta. Nam et circa omnia 
defecerunt, unde subvehi commeatus poterant ; " et, si homi- 
nes '9 juvare velint, iniqualocasunt. Itaque non IVustrabor 
ego vos, castra hie relinquendo, in quae, infecta victoria, sic- 
ut pristino die, vos recipiatis. Armis munimenta, non muni- 
mentis arma tuta esse debent. Castra habeant repetantque, 
quibus operae est trahere bellum : nos omnium rerura re- 
spectum, praeterquam victorit-^, nobis abscindamus. Ferte 
signa in hostem : ubi extra vallum agmen excesserit, castra, 
quibus imperatum est, incendant: damna vestra, milites, 
omnium circa, qui defecerunt, populorum praeda sarcien- 

" Miinsit in insidiis, poslquam dictatoris cogitata, atque in omnem etenium con- 
silia penitits cognovit, perspectaque habuit. 

" Rebellarunt vicina loca omnia, ex quibus deportari poterat annona. 



18 * Percenisset Crevier. all. perperam.' Stroth. — 19 Vet. lib. apud Sigon. 

NOTiE 
» Ad Lautulas} Juxta Minturnas, ut diximus supra lib. vii. c. 39. 



LIB. IX. CAP. 24. 1245 

tur.' Et oratione dictatoris/° qua? necessitatis ultimse 
index erat, milites accensi vadunt in hostem, et respectus 
ipse ardentiura castrornm, quanquam proximis tantum (ita 
enim jusserat dictator) ignis estsnbditus, baud parvum fuit 
irritamentura. Itaque, velut vecordes illati, signa primo 
inipetu Iiostium turbant ; et in tempore, postquam ardentia 
prociil vidit castra niagister equitum, (id convenerat sig- 
num,) hostium terga invadit. Ita circumventi Samnites, 
qua potest quisque, fugam per divcrsa petnnt. Ingens mul- 
titudo, in unum metu conglobala, ac semet ipsam turba im- 
pediens, in medio caesa. Capta hostium castra direptaque ; 
quorum praeda onustum mililem in Romana castra dictator 
reducit, haudquaquam tarn victoria la^tum, quam quod, 
praeter exiguam deformatam incendio partem, cetera contra 
spem salva invenit. 

24. Ad Soram inde reditiim ; novique consules M. Poe- 
telius, C. Sulpicius exercitum ab dictatorc Fabio accipi- 
unt,* magna parte veterum militum dimissa, novisque co- 
hortibus in supplementum adductis. Cctcrum, cum prop- 
ter difficilem urbis situm nee oppugnandi satis ccrta ratio 
iniretur, et aut tempore longinqua, aut pra?ceps periculo 
victoria esset ; Soranns transfuga, clam ex oppido profec- 
tus, cum ad vigiles llomanos penetrasset, duci sc extem- 
plo ad consules jubet, deductusque traditurum urbem pro- 
mittit. Visus inde (cum, quonam modo id praBstaturus 
esset, percunctantes doceret) hand vana atferre, perpulit, 
prope adjuncta raoenibus Romana castra ut sex millia ab 
oppido rcmovcrentur : fore, ut minus intentae in custodiam 
urbis diurnae stationes ac nocturnse vigiliae essent. Ipse 
insequenti nocte, sub oppido sylvestribus locis cohortibus 
insidere jussis, decern milites delectos secum per ardua ac 
prope invia in arcem ducit ; pluribus, quam pro numero 

omnes. — 20 ' En oratione ilictatoris. Rott. et Helm. Et ea oratione. Flor. et 
Vossianiis, Et oratione, Et ita legendum.' J. F. Gronov. 

NOT/E 
• A. U. C. 439. 



124G T. Livji 

virorum, missilibus telis co collatis. Ad li3cc saxa erant, 
et temere jacentia (ut fit) in aspictis, ct do indnstria etiani, 
quo locus tutior esset, ab oppidanis congesta. Ubi cum 
constituisset Komauos, semitamque angustaui et ardiiam, 
erectam ex oppido in arcem, ostendisset; ' Hoc qnidem 
ascensu,' inquit, ' vel ties arraati quamlibet multitudinem 
arcuerint : voset decern numero, et, quod plus est, Romani, 
Ronianorumque f'ortissimi viri estis ; et locus pro vobis, et 
nox erit, quae omnia ex incerto niajora territis ostentat. 
Ego jam terrorc omnia implebo : vos arcem intenti tenete.' 
Decunit inde, quanto maxime ' poterat cum tumultu, * ad 
arma,' et 'pro vealram fidem, cives!' clamitans, * arx ab 
hostibus capta est ; ite, defcnditc.'^ Ilaec incidens princi- 
pum loribus, base obviis, haec excurrentibus in publicum 
pavidis increpat. Acccptum ab uno pavorem plures per ur- 
bem ferunt. Trepidi magistratus, missis ad arcemexplorato- 
ribus, cum tela ct armatos tenere arcem multiplicato numero 
audirent, avertunt animos a spe recuperandai arcis. Fuga 
cuncta complentur, porta^que ab semisomnis ac maxima 
parte incrmibus refringuntur : quarum per unam prassidi- 
um Romanum clamore excitatum irrumpit, et concursantcs 
per viam' pavidos caedit. Jam Sora capta erat, cum con- 
sules prima luce advenere; et, quos reliquos fortuna ex 
nocturna caade ac fuga fecerat, in deditionem accipiunt. 
Ex his ducentos viginti quinque,+ qui omnium consensu 
destinabantur et infandae colonorum co?dis ct defectionis 
auctores, vinctos Romam deducunt. Ceteram multitudi- 
nem incolumem, praesidio imposito, Sorae relinquunt. ()m- 
nes, quiRomara deducti erant, virgis in foro ceesi ac securi 
percussi summo gaudio plebis ; cujus maxime intcrcrat, 
tutam ubique, quae passim in colonias mitteretur, multitu- 
dinem esse. 

25. Consules, ab Sora profecti, in agros atque urbes Au- 
sonum'' bellum intulerunt. Mota namque omnia adventu 



1 Conj. J. F. Gronov. maximo. — 2 Viile. defendite,ile, — 3 Vet. lib. apud 
Sigon. per uios.— 4 Vet. lib. apud eiind. CCXXAF. 



LIB. IX. CAP, 25. 1247 

Samnitium, cum apud Lautulas diinicatum est, lueianf, 
conjurationesque circa Campaniam passim factae. Nee 
Capua ipsa crimine caruit. Quia Romam quoqiic et^ ad 
principum quosdam inquirendos*^ ^^ ventum est. Celeruin 
Ausonum gens proditione urbiuni, sicut Sora, in potcsta- 
teni venit. Ausona/ et Mintiirna;, et Vcscia^ urbis crant ; 
ex quibus priucipes juvciKutis duodecim nuniero, in prodi- 
tionem urbium suarura conjiirati, ad consules veniunt : do- 
cent, * sues, jam piideni exoptaiites Samnitium advcnlum, 
simul ad Lautulas pugnatum audicrunt,^ pro victis lloma- 
nos habuisse, juveiitute, armis' Samnites juvisse. Fuy^atis 
inde Samnitibus, inccrta pace agore, nee claudentes portas 
Romanis, ne arcessant bcUum, et obstinates claudere, si 
exercitus admoveatur. In ea fluctuatione animorum op- 
primi incautos posse.' His auctoribus mota propius cas- 
tra ; missique eodcm tempore circa tria oppida milites, 
partim armati, qui occulti propinqua moenibus insiderent 
loca, partim (ogati, tectis veste gladiis, qui sub lucem 
apertis portis urbes ingrederentur. Ab his ■° simul custo- 



5 Copiilain et delemlam putat Doering.— G E duobiis ISIss. legenduin mo- 
net Stroth. inquirendo. Ill textiim suum recepit Kieyssigins.— 7 Al. Vestina, 
Vestitia, Vestia. — 8 Conj. Kupert. pugtmtum audierint. — 9 Et urmis Gronov. 

NOTvE 

b Ausonum'] Ausonum regionem <^ Ad principum quosdam inqtiirendos] 

late patuisse, et in Sainnio Beneven- Intelligendiim puto de primoribns 

turn, in Campania NoUm et Cales, Ausonnm, Campanornmve, qui tunc 

circa Massicum montem Sinuessani, Ronia^ essent. 

et Vesciani, apud Lirim amnem 3Iin- ^ Ausona] Ue liac nrbe aliud niiiil 

turnas, aliaque loca, Ausonum ali- conjici potest, nisi Anruncorum fu- 

quandofuissedemonstratCluv. Cales isse.Mintuinis ac Vesciae, de quibus 

sola Ausonum urbs indicabatur a lib. viii. c. 11. vicinam, et sic For. 

Nostro lib. viii. cap. 15. Nimirnm niias inter et Sinuessam, nee procul 

strictius Ausonnm nomen accipieba- Liri sitam, in agio fciliret Vescino. 

tur, quatenus diversi ab Aurnncis et Forte eadem fait, qua? prius Aurun- 

Sidicinis. Nunc sumi videntur pro ca : quae licet a Samnitibus destructa, 

omnibus Opicorum per baec tempora refici deinde potuit. Eiysius Calen- 

reliquiis : aut certe pro Aurnncis, tins a Ferrario laudatus in novo La- 

qui a Circeiis, non tantum ad fl. Li- tio locat, ubi nunc vicus Venlusia no- 

rim, ut habet Pliuius de Ausonibus, mine, 
sed ad Sinuessam protensi. 



1248 T, Livii 

des trucidari coepti, simul datum signum arraatis, ut ex in- 
sidiis concurrerent. Ita porta3 occupatae, triaque oppida 
eadem hora eoderaque consilio capta. Sed, quia absenti- 
bus ducibus impetus est factus, nullus modus caedibus fuit; 
deletaque Ausonum gens, vix certo defectionis criminc, 
perinde ac si internccivo " bello certasset. 

2t). Eodcm anno, prodito hostibus Romano praesidio, 
Luceria Samnitium facta. Nee diu proditoribus impunita 
res fuit. Hand procnl inde exercitus Romanus erat: cu- 
jus primo impetu urbs, sita in piano, capitur. Lucerini ac 
Samnites ad internecionem coesi. Eoque ira processit, ut 
Romae quoque, cum de colonis '^ mittendis Luceriam con- 
suleretur senatus, multi delendam urbem censerent. Prseter 
odium, quod execrabile ^ in bis captos ^ erat, longinquitas 
quoque abhorrere a relegandis tarn procul ab domo civibus 
inter tam infestas gentes cogebat. Vicit tamen sententia, 
ut mitterentur coloni. Duo niillia et quingenti missi. Eo- 
dem anno, cum omnia infida Romanis esscnt, Capuae quo- 
que occultae principum conjurationes factae.'' ^ De quibus 
cum ad senatum relatum esset, haudquaquam neglecta res 
est. Quanstiones decretae, dictatoremque quaestionibus 
exercendis dici '^ placuit. C. Maenius dictus. Is M. Fos- 
lium magistrum equitum dixit. Ingens erat magistratus 
ejus terror. Itaque sive timore ejus, seu conscientia, Ca- 



Doujat. Crevier. — 10 Ab Us iid. — 11 Inlernecino iid. 

NOTyE 

<" Odium, quod execrabile'] Odiiira mani, hiijus lib. cap. 12. Tiini capta 

execrabile dixit, pro eo quo prose- a L. Papirio Cursore cap. 15. Nunc 

quebantur Romani Lucerinos, tan- cum ad Samnites iterum descivisset, 

quam execratione dignos. Hypal- illorum exercitu caeso, denuo recepta 

lage. est. 

f In bis captos^ Socii Romanorum e OccuUcb principtim conjurationes 

fuisse dicuntur Lucerini, hnjus lib. facta] Ita Gelenius ex scriptis, nee 

cap. 2. In societatem veiierunt, opi- aliter optimae editiones. Alias pate- 

nor, cum ceteris Apulis et Lucanis, factae. 

de qnibus lib. vui. cap. 25. Paulo ^ Dictatoremque qucestionibus exer- 

ante, vel statim post pugnam Caudi- cendis did] Hoc vero novum, ut dicta- 

nam, ad Samnites defecisse oportet; tor in id crearetur. 
quando eo missi ab illis obsides Ko- 



LIB. IX. CAP. 2G. 1249 

lavios, Ovium Noviuraque,''^ (ea capita conjurationis fue- 
rant,) priusquam nominarentur apud dictatorem, mors baud 
dubie ab ipsis conscita judicio subtraxit. Deinde, ut quae- 
stioni Canipana; materia dccessit, versa Romam interpre- 
tando res:" non nominatim, qui Capuae, sed in univcrsum, 
qui usquam coissent conjurassentve ad versus rem publi- 
cam,'^' quaeri senatum jussisse: et coitiones, honorum 
adipiscendorum causa factas, ad versus rem publicam 
esse : latiorque et re et personis quaestio fieri ; baud 
abnuente dictatore, sine fine uUa quaestionis sua? jus essc.^ 
Postulabantur ergo nobiles homines : appellantibusque tri- 
bunes nemo erat auxilio, quin nomina reciperentur.^ Inde 
nobilitas, nee hi "^ modo, in quos crimen intendebatur, sed 
universi simul, negare, nobilium id crimen esse, quibus, si 
nulla obstetur fraude, pateat via ad honorem, sed hominum 
novorum. Ipsos adeo dictatorem magistrumque equitum 
reos magis, quam qucesitores '-^ idoneos ^ ejus criminis esse : 
intellecturosque ita id esse, simul magistratu abissent. 
Tum enimvero Maenius, jam fama^ magis, quam imperii, 
memor, progressus in concionem ita verba fecit : ' Et omnes 
anteactae vitae vos conscios habeo, Quirites, et hie ipse 

" Uhi materia inquirendi de conjurationibus Capua: factis cessavit morte aucto- 
rum voltinturia, translatum est Romam inquirendi munus, per interpretationcm, 
p I'otestatem inquirendi sibi truditam nullo certo limite contineri. 
' Quominus accusati scriberentur inter reos. 



12 Vulg. ut RomcB, cum de colonis. — 13 Vulg. patefacta. — 14 Vet. lib. apnd 
Sigon. Ovum, Novtnnque. ' Bechaiius et Aldina, sire timore sea conscientia 
ejus. AscensiusetiNIogunt. sive timore seu conscientia vi. Fiild. nienib. Tluian. 
duo Pall, utei que Voss. Helm. Andieasque, et Campanus, sive timor seu con- 
scientice vis: proba lectio, si morte scribas, hoc iiiodo : Ingens erat magistratus 
ejus terror : itaque sive timor sive coHScienti(B vis Calavios Ovium Noviumque {ea 
capita conjurationis fuerant) morte hand dubie ab ipsis conscita judicio subtraxit. 
Veteres etiam omnes editi et scripti appellantibusque tribunos.' J. F. Gronov. 
— 15 Al. adversus Romanum populum, — 16 li Gronov. Doiijat. Crevier. — 

NOT^ 

' Adversus rem p.] Ita Sigonius, ^ Qutesitores idoneos"] Alias qu{Estores. 

cum esset adversus Romamim populum. Quaesitoris nomine liac significatione 

Errorem natum vult ex singularibns Veteres magis usi : Tritum illnd 

literis R. P. Et vero antiqui popu- Virg. ' Qiisesitor Minos urnani mc- 

turn Romanum potius dicebant quam vet.' 
R. populum. 



1250 T. LIVII 

honos, delatus ad me, testis est innoccntiai mea". Neque 
cnim, quod soepe alias, quia ita tempora postulabant rei 
publicae, qui bello clarissimus esset, sed qui maxime pro- 
cul ab his coitionibus vitam egisset, dictator dcligendus ex- 
ercendis quaistionibus tuit. Sed quoniam quidam nobiles 
homines (qua de causa vos existimare, quam me pro magis- 
tratu quicquam incoinpertum dicere, melius est) prinuim 
ipsas expugnare qua;stiones omni ope annisi sunt ; dcin, 
postqnam ad id parun) potentes erant, ne causam dicerent, 
in pra^sidia adversariorum, appellationem et tribunicium 
auxilium, patrici: coiil'ugeruiit ; postrcmo repulsi inde (adeo 
omnia tutiora, quam ut innocentiam suam purgarent, visa) 
in nos irruerunt, et privatis dictatorem poscere reum vcre- 
cundiaj non fuit : ut omnes Dii hominesque sciant, ab illis, 
etiam qua) non possint,'^ tcntari, ne rationem vitai reddant ; 
me obviam ire crimini, et ofl'erre me iuimicis reum; dicta- 
tura me abdico. Vos quaiso, consules, si vobis datum ab 
senatu negotium fuerit, in me primum et hunc M. Foslium 
qusestiones exerceatis ; ut appareat, innocentia nostra nos, 
non majestate honoris, tutos a criminutionibus '9 istis esse.' 
Abdicat inde se dictatura, et post eum confestim Foslius 
magisterio equitum : primique apud consules (iis enim ab 
senatu mandata res est)" rei facti, adversus nobilium tes- 
limonia cgregie absolvuntur. Publilius etiam Philo, mul- 
tiplicatis summis honoribus, post res tot domi belloquc 
gestas, ceterum invisus nobilitati, causam dixit, absolutus- 
que est. Nee diutius, ut lit, quam dum recens erat, quae- 
stio per clara nomina reorum viguit. Inde labi coepit ad 
viliora capita, donee coitionibus factionibusque, adversus 
quas comparata erat, oppressa est. 

27. Earum fama rerum, magis tamen spes Campanae de- 
fectionis,' in quam conjuratum erat, Samnites, in Apuliam 



17 Al. qu<Eslores. — 18 ' Possunt in pluriinis Mss. apiid Drak. quod prse- 
ferendum puto.' Doering. — 19 Vulg. criminihus,— 2Q Vet. lib. apud Sigon. 
erat. 

NOT/E 
' Magis tamen spes [spe] Campana vel potius spes rciocaiit. 
defectionis] Malim spes, ut sit, fama, 



LIB. IX. CAP. 27. 1251 

versos, rursus ad Caiidium revocavit : ut inde ex propin- 
quo, si qui motus occasionem aperiret,' Capuam Romanis 
eriperent. Eo consules cum valido exercitu venerunt. Et 
primo circa saltus, cum utrinique ad hostera iuiqua via 
esset, cuiiQtati sunt : deinde Samnites per aperta loca brevi 
circuitu in loca ])lana,'" Campanos campos/ agmcn dcmit- 
tunt, ibique primum castra in conspectu hostibus data: ' " 
deinde levibus prajliis, equitum saepius, quam peditum, 
utrimque periculum factum : nee aut eventus eorum Roma- 
nuni, aut mora;, qua trahcbant bellum, poenitebat. Sam- 
nitium contra ducibus, et carpi parvis quotidie damnis, ct 
senescerc dilationc belli vires suae videbantur. Itaque in 
aciem procedunt, equitibus in cornua divisis : quibus prae- 
ceptum crat, intentiores ad respectum castrorura, ne qua eo 
vis fieret, quara ad pratilium/ starent: aciem pediti tutam 
fore.*" ConsulumJ Sulpicius in dextro, Poetelius in laevo 
cornu consistunt. Dextra pars, qua et Samnites raris or- 
dinibus, aut ad circumcundos hostes, aut ne ipsi circuni- 
irentur, coustiterant, latius patefacta stctit. Sinistris, prae- 
terquam quod confertiores steterant, repenlino consilio 
Poetelii consulis additaj vires : qui subsidiarias cohortes, 
quas integrae ad longioris pugnae casus reservabantur, in 

'' Ut in acie consislentea majurem curam gererent castrorum, ne impetus in ea 
fieret a Romanis, quam pugna. 



I Aperirent Gionov. Donjat. Crevier. — 2 Verba Campanos campos delenda 
putabat Caniill. Peregr. Diss. ii. de Capna. — 3 In conspeclum dnta eiuftud. 
J. F. GroDov. — 4 Aciem pedite tutam fore Ms. Helmut, piob. J. F. Gronov. 

NOTiE 

•" Locaplana'\ Inde Campania? no- Gron. nota. Quid enim aliiid pote- 

men, qiiod ciica Capuam Campestris rant Sainnitium duces cogitare, cum 

regio sit. Hinc Leboiini Canipi, &c. piaeciperent equitibus, ut minus de 

Vide Flor. i. 16. pralio quam de castrissolicitiessent, 

" Castra in conspectu hostibus data'] nisi fore ut pediiatus ad victoriam 

Facile in Gronovii sententiam ivero sufficeret ? Becharius aliique edide- 

opinantis sciiptum, in conspectum da- runt : cum ad pralium starent, aciem 

ta. peditum tutam fore : id est dummodo 

" Aciem pediti lutam fore] Immo, consisterent : seusu non deteriore. 

pedite : quod milii, ut alia non pauca, Melius forte dum ad pralium slarent, 
in mentem venerat, nondum visa 



1252 T. LI Mr 

primam aciem extemplo emisit, universisque hostem primo 
irapetu viribus iinpulit. Coinraota pedestri acie Sarani- 
tiiim, eques in pugnam succedit. In hunc, transverso ag- 
mine inter duas acies se inferentera, Roraanus equitatus 
concitat equos; signaque et ordines peditum atque equi- 
tum confundit, donee universam ab ea parte avertit aciem. 
In CO cornu non Poetelius solus, sed Sulpicins etiam, hor- 
tator affuerat, avectus ab suis nondum conserentibus manus 
ad clamorem, ab sinistra parte prius exortum. Unde, baud 
dubiam victoriam cernens, cum ad suum cornu tenderet 
cum inille ducentis viris, dissimilcm ibi fortunam invenit : 
Roraanos loco pulsos, victorem hostem signa in perculsos 
inferentem. Ceterum omnia mutavit repente consulis ad- 
ventus. Nam et conspectu duels refectus militum est ani- 
mus : et, majus quam pro numero auxilium, advenerant*^ 
fortes viri : et partis altcrius victoria audita, mox visa 
etiam, praelium restituit. Tota deinde jam vincere acie 
Romanus, et, omisso certamine, cajdi capique Samnites ; 
nisi qui Maleventum, cui nunc urbi Beneventum nomen 
est,P perfugerunt. Ad triginta millia caesa aut capta Sam- 
nitium, proditum memoriae est. 

28. Consules, egregia victoria parta, protiniis inde ad 
Bovianumi oppugnandum legiones ducunt : ibique hyber- 
na egerunt, donee ab novis consulibus L. Papirio Cursore 
quintum, C Junio Bubulco iterum,* nominatus dictator C. 
Poetelius cum M. Foslio magistro equitum exercitum ac- 
cepit. Is, cum audisset arcem Fregellanam ab Samnitibus 



Vid. Not. Var. — 5 ' Consules alii, qiiod non minus rectum.' Dvak. — 6 Adve- 
nerat Gionov. Doujat. Crevier. 

NOTiE 

p Beneventum no)wn est] Antiquis- pellatum, cum eo coionia deducere- 
sima urbs, ufpote quae a Diomede tur sub. ann. U. C 485. Hodie Be- 
/Etolorum rege condita niemoretur nevento Arcliiepiscopatus titulo gaii- 
sub Troica tempera. In Samnitum det: ingentis alias, nunc exigui Du- 
ct Hirpinoiuni confinio erat ad con- catus caput, qui in ditione Ecclesijp, 
floentes Sa!)ati et Caloris aninium. RomanEe, licet intra regni Neapoli- 
Prius Maleventum, postea, auspica- tani limites. 
tius mutate nomine, Beneventum ap- n Bovianmn] Vide infra cap. 31. 



LIB. IX. CAP. 28. 1253 

captam, omisso Boviano ad Fregellas ' pergit. Unde, 
nocturna Samnitium fuga 7 sine certamine receptis Fregel- 
lis, preesidioque valido imposito, in Campaniam leditum, 
maxime ad Nolam' armis repetendam. Eo se intra moe- 
nia, sub adventum dictatoris, et Samnitium omnis multi- 
tudo et Nolani agrestes^' contulerant. Dictator, urbis 
situ circumspecto, quo apertior aditus ad moenia esset, 
omnia aedificia (et frequenter ibi habitabatur)? circumjecta 
muris incendit. Nee ita multo post, sive a Poetelio dicta- 
tore, sive ab C. Junio consule," (nam utrumque traditur,) 
Nola est capta. Qui captae decus Nolae ad consulem tra- 
hunt, adjiciunt, Atinam" et Calatiam^ ab eodem captas; 
Poetelium autem, pestilentia orta, clavi figendi causa dicta- 
torem dictum. Suessa^ et Pontiae'°^ ebdem anno coloniae 
deductas sunt. Suessa Auruncorum fuerat: Volsci Pontias, 



7 Aldus, imde post noctttrnain Samnitium fugam. — 8 Gelenius, et Nolana 

agrestis.—9 Vulg. habitatur.— 10 Vet. lib. apudSigon. Suessam et Pontiam. — 

NOT^ 

* A. U. C. 440. ad arceni Fregellanam rem gessisse : 

'■ Ad Fregellas] De his sup. c. 22. ut nee Pcetelio, nee Juuio aseribat. 

1. VIII. C. tamen Poetelio id ascribere Capi- 

" Ad Nolam] Neapoli Abellam eun- tolinos sciiptores. 

tibus medio ferme itineie occurrit ^ Atinam] Volscorum ultra Lirim 

Nola urbs perantiqua a Cbalcidensi- urbs Atina in edito Apennini colle, 

bus, aut a Tuscis, in regione Cam- sive is Massicus, et circa fontes Mel- 

pestri sita : ubi natus mortuusque fis amnis, siipraque Casinum et Aqiii- 

Augustus. Noraen hodieque retinet, num est, septemtrionem versus. Vul- 

absque moenibus, et fere deserta. go Alino, in regno Neapolitano. Di- 

' Samnitium omnis niuUiludo et No- versa ab Atino Lucaniae oppido, 

lani agrestes] Gelenius, et Nolana quod nunc Ateno. 

agrestis, nempe multitude. Sed nihil y Calatiam] Vide sup. cap. 2. 

mutandum sentio cum Gronov. E- ^Suessa] De ilia lib. viii. cap. 15. 

jusraodi enim variatione nunieri et » Pontice] Insulae Pontiae objacent 

Noster, et alii boni scriptores delec- littori Volscorum Pontino, ad Cir- 

tantur, ut lib. iii. c. 17. ' Ne Sabini, ceiuni Promontorium, bene cultae, 

ne Veiens hostis : ' quod Sigonius Strabonis testimonio. Earum maxi- 

contra Veterum fidem emendare, vel ma kot' e|oxV Poutia, nunc Ponza 

potius corrumpere voluerat, in nee dicitur. inter Palraariam (hod. Pal- 

Sabinus, ne Veiens hostis. maruola) oecidentem versus, et Sino- 

" Sice a Poetelio dictalore, sive ab niam (vul. Sunone) ad orientem : 13. 

C. Jun. consule] Sigonius notat Dio- ferme passuum millibus a continent! 

doro auctore Q. Fabium dictatorem distans. Diversa a Pontia quas ad 



1254 



T. LIVli 



insulam sitam in conspectu littoris sui, incoluerant. Et, 
Interarana^ et Casinum"^ ut deducerentur colonicX," sena- 
tus consultum factum est. Sed triumviros creaverc, ac 
miserc colonorura quatuor millia insequentes '^ consules 
M. Valerius, P. Decius.* 

29. Profligate fere Samnitium bello, priusquam ea cura 
decederet Patribus Romanis/ Etrusci belli fama exorta 
est. Nee erat ea tempestate gens alia, cujus secundum 
Gallicos tumultus arma terribiliora essent, cum propinqui- 
tate agri, tum multitudine bomiuum. Itaque, altero con- 
sulum in Samnio reliquias belli persequente, P. Decius, 
qui graviter a^gcr Romae restiterat, auctore senatu dictato- 
rem C. Junium Bubulcura '^ dixit.'' Is, prout rei raagni- 

* Antequam senatus ^usmodi cura liberatus oninino esset. 



11 Vid. inf. et Not. Var. — 12 Vnlg. quatuor millia. Insequentes. 

13 ' Locus hand diibie. mancns, cnjiis lacunatn Sison. et Pifili. in Anna), ad 
a. 441. e fastis Capitol, ita explent : diclatorem C. Sulpicium Longum, is tna- 

NOTiE 

Veliam Lucaniae, CEnotridnm una. Hoistonins in Ortel. vestigia exlare 
^ Et, fnferamna] Quibnsdam vete- tradit ulji nunc Torre di Teramine. 
ribus legel)atur, et Minturnce ct Ca- Hinc Interaninates, Lirinates, et 
sinum: in aliis Veternum et Casinum : Snccusani dicti, vel potins ex con- 
ant etiani /n/crnam ef Casinum : unde jectura Holstenii Succasani, quasi 
Gelenius suspicatns fuerat iegendnni sub Casino ; ad discrimen aliornm 
et in tertiam Casinum: ut scilicet post 
Snessam et Pontias tertio loco de- 
dnceretur per idem tempns colonia 
in oppidum Casinum. At Sigonins 
lestituit, et ut Interamnam et Casinum, 
plaudente Cluverio. Etenim apud 
Veil. Paterc. extremo lib. i. post 
Suessam Aunincam, cnjiis iiic Liviiis 
nieminit, coloniam scribit dediictam 
esse Interamnam : ipseqne Livins 
lib. prox. seq. refert Samnites Inter- 



oppidorum, qnibiiscnm commnne In- 
teramnae nomen, ejus praesertim quod 
est in Umbria. 

<^ Casinumi Extremum novi Lalii 
in agro Volscorum, et via Latina 
ultra Lirim oppidum, colonia nunc, 
postea mnnicipium. Castrum dici- 
tur medii ipvi scriptoribus, quod 
edito loco sitiini. Ibi primariiim or- 
dinis Sancti Benedicti monasterium, 
ab ipso consecratum. Sub eo nunc 



aiiinam coloniam Roinanam, qu£e via frequentatur opp. S. Gerwano, in reg- 

Latina est, occupare conatos. Fuit no Neapolitano. 

aufem haec Interamna in Volscis Li- * A. U. C. 441. 

riiias cogncmento, inter duos amnes <* C. Junimn Bubulcum] Superiori 

ronfluentes, Lirim et Melphini sita. anno consuiem. Minim quod huic 

Ciijus ruinee ex adverso oppidi, qiiod dictatori adjunctus raagister equi- 

iiunc Ponte Corvo, ut Cluver. censet. turn nullus nominatur. 



LIB. IX. CAP. 29. 



1255 



tiido postiilabat, omnes jiiniores sacramento adigit : arma, 
quapque alia res poscit/ snmma industria parat : nee tan- 
tis apparatibus elatus de inferendo bello agitat,* quicturus 
baud dubie, nisi ultro arma Etrusci inferrent. Eadem in 
comparando cohibendoqnc bello consilia et apiid Etruscos 
fiiere. Neutri finibus egrcssi. Et censura clara eo anno 
Ap. Claudii, et C. Plautii fuit ; meraorias tanien felicioris 
ad posteros nomen Appii, quod viani raunivit/ et aquam 
in Urbem duxit,^ caque unus pcrfecit ; quia, ob infamem '' 
at(jue invidiosam '-^ senatus lectiononi verecundia victus, 
collega niagistratu se abdicaverat. Appius, jam inde anti- 
qnitns insitam pertinaciam familia3 gerendo, solus censu- 
rani obtinuit. Eodem Appio auctore, Potitii, gens/^i cujus 
ad aram Maxiniam Herculis familiare'' saccrdotium fuerat, 

' Et cetera qua ad rem bellicam rcquiruntur. 



ghtrum equitum C. Junium Buhulcum dixit.' Rupert. — 14 * Vef. lib. atque igno' 
miniosam: cgiegie : nam liberlinonim filii lecli erant.' Sigon. — 15 Potilia 



NOTiE 



« De inferendo bello agilat] Versa- 
bat imiiiio,aiicepsqne hiPiebat ntriun 
prastaret bellum Etruscis inferre, 
eosriue aggredi, an expectare diiin 
ab ipsis provocaretnr. 



rum ideo Appiiis perfecit, quia col- 
lega illiiis Plant ius censura se abtllca- 
vit, nee ultra quicqnam pro magis- 
tratii agere snstinnit, quod enm pu- 
deret indignitatis poruni, qui ab Ap- 



f Quod viatn mtinitit] Inde nomen pio lecti in senatnm erant, bomines 
viiv Appiae, quae Roma Brundnsium praesertim libertini generis. 



nsqiie ducebat, tota lapide strata, 
pontibusque instructa cum niilliari- 
um notis, omnium viarum longissima, 
ideoque regina viarum dicta. 

g El aquam in Urbem duxit'\ Pri- 



Potilii, gens {Potilia gens] Alias 
Potilii, gens, cujus, ^c. De Potitiis 
et Pinariis Herculis sacerdotibus, 
araque Maxima lib. i. c. 7. 

'' Herculis familiare'] Plures Romae 



nius bic Appius Claudius arcnato o- Herculis aedes. Haec, in qua Potitii 

pere aquam in Urbem perduxisse tra- sacra faciebant, aedes fuit Herculis 

ditiir, quam ex Aniene duxit. Earn Victoris, in fore Boario, ad aram 

ab auctore aquam Claudiam dixere : Maximam exsfructa, rotundaefigurae, 

fontem bunc seu aqnjpductum vetus- ac ntajoris venerationis quam magni- 

ta!e coiruptum Q. Marcius Rex se- ficentiae: in earn nee servi, nee muli- 

n^tus jussu an. U.608. refecit ; luule eres admittebantur, teste Plut. et 



post Aqua Marcia est appfllata. 

•> Unus per/coil ; quia, ob infamem'] 
Cornmniii amborum censorum con- 
isilio liaec opera fieri debebant. Ve- 



auctore de Orig. Gent. Rom. nee ul- 
Inm in ea lectisternium fieri solitum 
Macrob. scribit : qnin nee mnscae 
nee canes intrabant, si Plinio fides. 



VIA}'' ±.ii> 11 



1256 T. LI VII 

servos publicos, ministerii delegandi causa, solennia ejus 
sacri docuerat. Traditur inde dictu mirabile, et quod di- 
movendis statu suo saciis religionem facere posset,'*^ ' cum 
duodecim familiae ea tcmpestate Potitioruni essent, pube- 
res ad triginta, omnes intra annum cum stirpe cxtinctos : 
nee nomen tantum Potitiorura interisse, sad censorem etiam 
Appium, meraori Deum ira, post aliquot annos luminibus 
captum.'" 

30. Itaque consules, qui eum annum secuti sunt, C. Ju- 
nius Bubulcus tertium et Q. yEmilius Barbula iterum, initio 
anni* qucsti apud populum, dei'ormatum ordinem prava 
lectione senatus, qua potiores aliquot lectis prseteriti essent; 
negaverunt, earn lectionem sc, quae sine recti pravique dis- 
crimine ad gratiam ac '^ libidinem facta esset, observatu- 
ros ; et senatum extemplo citaveruiit eo ordine, qui ante 
ccnsorcs Ap. Claudium et C. Plautium fuerat. Et duo 
imperia eo anno dari coppta per populum, utraque perti- 
nent ia ad rem militarem : unum, ut tribuni militum" seni 



gens Gronov. Doiijat. Crevier. all. — 16 ' Liicnlenlior videtur lectio, quam 
sustulit Geleniiis, religionem afferre facile posset.' J. F. Gronov. 

NOTii: 

Ad aram aiitem IMaxiraam Romani siilibns, donee circa ann. U. C. 393. 

jusjiiranduii) pactaque, ^^\\■^e inaxime placuit tribimos militum ad legiones 

firma esse velient, peiagere, ac deci- suffragio fieri, teste Livio lib. vii. 

mas ort'erre soiiti, ex Dionys. c. 6. (\m addit T. Manliura, (qui 

' ReligioJiem facere posstt] Antiqiii- posteaTorquatus,) in sex locis secun- 

or lectio, religionem facile afferre pos- dnm tenuisse. Ita ut sex tantum tri- 

set. buni, non ex duodecim, (ut Sigon. 

™ Luminibus captum,^ Hinc Appio censet,) sed ex viginti quatuor, (quae 

liuic Caeci cognomeu. sententia Lipsii est,) sex tantum a 

* A. U. C. 442. populo nunc creari cceperint, in legi- 

n Ut tribuni militum} ' Tribunis ones quatuor. Nunc loca sexdecim 

roilitum nomen a tribii : quod terni e sibi populus reservavit ; octo tan- 

tribus tribubus, Ramniuni, Lucerum, turn consulibus relicta, aut dictator!- 

Tatiensium, olim ad exercitum mitte- bus. Ea in re variatum. Tandem 

bantur,' ait Varro lib. iv. de L. L. senatus decreto, cum octo legiones 

Turnebus ternos ex unaquaq\ie tribu ; scriberentur, parem tribunorum nn- 

Lipsius ex tribus captos putat a Ro- merum consules et populus creare 

mulo ; postea numerum cum legione cceperunt, ut apud Livium habetur 

crevisse, creatosquearegibus et con- lib. xliv. Ceterum hi tribuni mili- 



LIB. IX. CAP. 30. 



1257 



deni in quatuor legiones '^ a populo crearentur ; quaj antea, 
perquam paucis suftragio populi relictis locis, dictatorura 
et consulura ferme fuerant beueficia. Tulerc earn rogatio- 
nem tribuni plebei L. Atilius, C. Marcius. Alterum, ut 
duumviros navales ° classis ornandae reticiendajque causa 
idem populus juberet. Lator hujus plcbisciti fuit M. De- 
cius tiibuiius plebis. Ejusdem anni rem dictu parvam prae- 
terirem, ni aa leligionem visa esset pertinere. Tibicines/ 
quia prohibiti a proximis censoribus erant in aede Jovis 
vesci/' quod traditum antiquitus erat, ajgre passi, Ti- 
bur uno agmine abierunt : adeo ut nemo in Urbe esset, 
qui sacrificiis praecineret. Ejus rci religio tenuit senatum ; 
legatosque Tibur miserunt, utdarent'^ opcrara, ut hi homi- 
nes Romanis restituerentur. Tiburtini, benigne poUiciti^ 
primum accitos eos in curiam hortati sunt, uti reverterentur 



17 £f Gronov. Donjat. Crevier.— 18 Vid. Not. Var — 19 ' Ut znle darent 



tiOT/E 

turn bini, et bini per vices legioni im- bymnos omnipotenti Deo concinii- 

perabant. Qua vero ratione quatiior isse, singnlje propiiiiodiiui Davidico- 

legionibus [iraeficercDtur, describit rum psalmorum paginae lidein faci- 

Polyb. lib. VI. unt. 

° Alterum, ut duumviros navales'] Hi "■ In cede Jovis vesci] Saciificia Ve- 

dunmviri extra ordinem, prout opus terum iion sine epulis. Nam ex vic- 

erat, creabantiir. Quse ipsoruni cura tinue visceribus certae partes decisae 

esset, indicat Auctor : classeni niiiii- Diis seponebantur ; quae ubi foculo 

rum adornare, instaurare, navalibug- impositae conflagraverant, sacrifican- 

<]ue sociis et commeatu instruere. tes convivari mos erat ; iuterque ves- 

Sed qua> nunc classis babendce ne- cendum, Denram laudes canebant ad 

cessitas fuerit, non satis apparet, tibicines ; nee tripiidia deerant, at- 

sive in Etruscos, sive in Samnites, que ad tibiarum numeros conipositi 

beihtm apparantibus; utrosque fini- corporum motus. Hiuc hidorum epu- 

timos, nee niari divisos, quibus arnia laria sacrificid : bine propter sacrifi- 

e proximo illata videmus nulio navi- ciorum mullitudinem instituti tres 

gationis usu. viri, ac post septemviri, tandenique 

p Tibicines] Sacris popnli Rom. ad- decemviri epulones,sacerdotii genus, 

hiberi tibicines soliti, sive ut Deoruni Ludis itaque Romanis^ qui tribus 

laudes carmine celebrantibus praeci- magnis Diis sacri, Jovi, Juuoni, ac 

nerent. Qua in re, quemadmodam Minervas, videntur praecipue tibici- 

in omni fere sacriticiornni ritu, He- nes in a;de Jovis Capitolini vesci con- 

braeos imitati ethnici videntur: illos suevisse. 
sane omni geneie instrumentorum 

Ddi>h, et Vnr. Ctas. Livius. 4 P 



1258 T. Livii 

Romam : postqiiam perpelli neqiiibant, consilio, baud ab- 
horrente ab ingeniis hominum, cos ap:giediuntur. Die festo 
alii alios per speciem celebrandarum cantu epularum cau- 
sa *° invitant, et vino, ciijiis avidiim ferme genus est,' one- 
ratos sopiunt ; atque ita in plaustra somno vinctos * ' con- 
jiciunt, ac Romam dcportant. Nee prius sensere, quam, 
plaustris in foro relictis, plenos crapula) eos lux oppressit. 
Tunc concursus populi t'actus, impetratoque, ut manerent, 
datura, ut triduum quotannis ornati,^ cum cantu atque hac, 
quai nunc solennis est, licentia per Urbem vagaientur : 
restitutumque in aede vescendi jus iis, qui sacris prascine- 
rent. Ilaec inter duorum ingentium bellorum curam gere- 
bantur. 

81. Consules inter se provincias parliti ; Junio Samnites, 
^milio novum bcllum Etruria sortc obvenit.' In Saranio 
Cluviam,* prajsidium Romanum, quia nequiverat vi capi, 
obsessum fame in deditioiiem acceperant Samnites, verbe- 
ribusque foedum in modum Inceratos occiderant dcditos. 
IJuic infensus crudelitati Junius, nihil antiquius oppugna- 
tione Cluviana ratus, quo die aggressus est moenia, vi cepit. 



siipeiflmim viciebatur Gron. Malim pro eo qui legere.' Rupert.— 20 ' Delen- 
dam esse voceni canna, jam alii monuere.' Rupert. — 1 ' Malim, quod in non- 
nnllis Mss. apparet, cujus aviduin ferme id genus est.' Doering. — 2 Victos 
Gronov. Uoiijat. Cievier. 

3 Legeudtmi nionet J. F. Gronov. ConsuUbus inter se provincias partilis, Ju- 

NOTiE 

^ Somno vinctos [victos] Veteres iibri dem Minervee.' Nam in ejiisdeui ho- 

habent somno vinctos; qnod Sigonio norem quinquatria majora mense 

placet. Alioqni, inqnit, vincnlis con- Marlio per quinque dies celebraban- 

stringendi fiieranf, cum inviti Ro- ttir. 

mam ducerentur ; et vero vincnlis « /n iSajHnio CZuiiam] Cliinia fiiit in 

astrictos indicant alii codices, in Arevacis Hispaniae, Corunna del Con- 

quihnsdeest vocabuhim somno, scrip- de: Clunia item in Rhsetis,qu8e Feld- 

tiimqne est vinctos. kirch. Sed in Samnio Cliiviam, aut 

' Ut triduum quotannis ornafi] Hue affinis appellationis aliciijiis oppidum 

respiccre videtnr Varro lib. v. de nullum invenio. An C'/Miia/n exscrip- 

Ling. Lat. ' Quinquatrus minusculze serint librarii, cum Caudiuin forte Li- 

dictap Juniae idus ab similitudine ma- vins scripsisset. aliis divinandum re- 

joriiii), quod tibicines turn feriati per linquo. 
urbem vagantur, et conveniuut ad x- 



LIB. IX. CAP. 31. 1259 

atque omnes piiberes interfecit. Inde victor exercitus Bo- 
vianum ductus." Caput hoc erat Pentrorum Samnitium,*'' 
longe ditissimiim atquc opulentissimum armis viiisque. 
Ibi quia baud tantum irarum erat, spe praedaj niilites ac- 
censi, oppido potiuntur. Minus itaque saevitum in hostes 
est : prsedas plus paene, quam ex omni Samnio unquam, 
egestum, benigneque oninis militi concessa. Et postquara 
prajpotentem armis Ronianuni ncc acies subsistere ^ ullae, 
nee castra, nee urbes poterant ; " omnium principum in 
Samnio co cura^ sunt intentae, ut insidiis quaercretur locus, 
si qua licentia populando effusus exercitus excipi ac cir- 
cumveniri posset. Transfugee agrestes et captivi quidam, 
pars forte, pars consilio oblati, congruentia ad consulem 
afferentes, qua? et vera erant, pecoris vim iugentem in sal- 
tura avium ^ compulsam esse, perpulerunt, ut praedatum eo 
expeditae ducerentur legiones. Ibi ingens hostium exerci- 
tus itinera occultus insederat, et, postquam intrasse Roma- 
nos vidit saltum, repente exortus cum clamore ac tumultu 
incautos invadit. Et primo nova res trepidationem fecit, 

" Et cum nee uUi exercitus, nee castra, nee oppida Romanos victores remorari 
possent. 



nio Satnnites, JEm'dio novum helium Etruria sorte evenit. — 4 Cliivpritis, Caput 
hoc erat gtntis Samnitium. — 5 Viilg. Romanum acies subsistere' — 6 Pighius ex 

NOTyE 

" Bovianum ductiis'\ Ad radices A- vis Cliiver. sibi persuadeal scripsisse 

pennini, hand procnl Tiferui fl. fonti- Liviuui, caput hoc erat gentis Samniti- 

bus, Bovianum est, civitas oliin pri- um; uec tanta est inter has voces af- 

maria Saninitiim, vel e primariis. finitas, ut facilis fiierit nnitatio g-en- 

Viilgo nunc Boiano, Episcopatus in tis ; in Pentrorum nee solus borum 

Molisii Comitatn, quae Neapolitani Livius meicir.it : commemorat etiam 

regni provincia est. Dionys. Halicarn. in excerpt, lib. xir. 

" Caput hoc erat Pentrorum Samni- ut observat Holstenius : Caracenorum 

tium] Samnitium gentis phires fu- quoqne, veluti Samnitium partis, 

isse populos indicant prisci aucto- mentio apud Plol. qui urbem ipsis 

res. Ut enim Frentanos, Hirpinos, tribuit Aufidenam, et apnd Zona- 

aliosqne a Samnitibus ortos, sed ram aunal. 2. vol. qui Caricinos vo- 

in sua nomina distinctos, taceam ; cat, castello eorani non nominate, 

Pentros circa Bovianum nominat Li- quod forsan Caricium, ex Cluv. con- 

vitts hie et lib. xxii. c. 22, Et qnam- jectura. 



12G0 T. LI VI I 

dura arma capiunt, sarcinas congeriint in medium : dein, 
postquam, ut quisque libcraverat se onere, aptaveratque 
armis/^y ad signa undique coibant, et, notis ordinibus in 
vetere disciplina militiae, jam sine praecepto ulliiis sua 
sponte struebatur acies, consul, ad ancipitem maxime puo^- 
nam advectus/ desilit ex equo, et Jovera Martemque atque 
alios testatur Deos, ' se, nullani suam gloriam inde, sed 
praedam militi qua?rentem, in eum locum devenisse ; neque 
in se aliud, quam nimiam ditandi ex hoste niilitis curam, 
reprehendi posse : ab eo se dedecore nullam rem aliam, 
quam virtutem militum, vindicaturam, Conniterentur raodo 
uno animo omnes invadere hostem, victum acie, castris 
exutum, nudatum urbibus, ultimam spem furto insidiarum 
tentantem/ et loco, non armis, frctum. Sed quern esse ^ 
jam virtuti Romanae inexpugnabilem locum ? ' Fregellana 
arx Soranaque, et ubicumque iniquo successum erat loco, 
memorabantur. His accensus miles, omnium immcmor 
difficultatium, vadit adversus imminentem hostium aciem.9 
Ibipaulum laboris '° fuit, dum in adversum clivura erigitur 
agmen : ceterum, postquam prima signa planiciem summam 
ceperunt, sensitque acies aequo se jam institisse loco, ver- 
sus extemplo est terror in insidiatores, easdemque latebras, 
quibus se pauIo ante texcrant, palati atque inermes fuga 
repetebant: sed loca difiicilia, hosti quaesita," ipsos turn 

' Prcrilam, qua onerati, ahjecerunt, seque armis apte compositis ad pralium 
unusquisque iiistruxerant. 

* £o delatus consul, ubi atrox maximeque dubium certamen videbalur futurum. 



Zonara viii. 1. conj. in saltum Avernum. — 7 Vicl. Not. inf. — 8 Legendiim mo- 
iiet Sigon. Ecquemesse.— 9 Difficultatum Gronov. Doiijat. Crevier. — 10 Aci- 
em, ubi paululum I. iid. — 11 Vet. lib. apud SigoD. sed loca difficilia ab boste 
quiEsila. 

NOT^ 

y Aptaverntqve armis] Vellet Gron. dixit, ' aptare aDnulum digito.' 

arma, si qnis vetiis iiber pateretur, '^ Ultimam spem /urto insidiarum ten- 

cujiis eententiae non illibenter acces- tantem] Samnites, exlreniam speni in 

serim. Nee tamen rejeeerini rh ap- fraude collocantes, experiri volebant 

tare se armis, pro eo quod est armis niim victoriam, quam aperto niarte 

se apte induere, aut aptum reddere auferre, ac vi palam rapere nequi- 

ad pugnam: qua ratione Suetonius rent, furtim atque occultis iusidiis 



LIB. IX. CAP. 32. 



1261 



sua fraude impediebant. Itaque ergo perpaucis effugium 
patuit : caesa ad viginti millia hominum, victorque Roma- 
nus ad oblatara ultro ab hoste prajdam pecorum discurrit. 

32. Dum h<xc geruntur in Samnio, jam omnes Etruria3 
populi praeter Arretinos * ad arma ierant,'* ab oppugnando 
Sutrio, quae urbs, socia Roraanis,'' velut claustra " Etruriaj 
erat, ingens orsi bellum. Eo alter consuluni iEmilius '+ 
cum exercitu ad liberandos obsidione socios venit. Ad- 
venientibus Romanis Sutrini commeatus benigne iu castra 
ante urbem posita advexere. Etrusci diem primum consul- 
tando, maturarent, traherentne bellum, traduxerunt. Pos- 
tero die, ubi celeriora, quam tutiora, consilia magis placuere 
ducibus, sole orto signnra pugnae propositum est, armatique 
in aciem procedunt. Quod postquam consuli nuntiatum 
est, extemplo tesseram dari jubet/ ut prandeat miles, fir- 



12 ' Quid sibi volunt Voss. et duo Pall, ad arma se contulerant?' J. F. Gro- 



NOT^ 



surripere possent. Sic apud Virg. 
' Fiirta paro belli.' 

* Prater Arretinos^ Una e praeci- 
puis duodecini Elruscorum urbibus 
fuit Arretium, sive Aretiuni, vetus 
fere nomen servans, vnlgo Arezzo, 
Episcopatus, sub Apenuino, hand 
procul Arno fl. supra Cortonam, 
inille stadiis ab urbe Roma, id est, 
125. passuuni millibiis. In Aretino- 
lum finibus oritur Tiberis. Porro 
Arelittos plures in Etruria coniuie- 
morare videtur Plinius. Veteres Fi- 
dentes, Julienses: eos tanieii loco 
minime distinguendos, sed ssepius 
missis colonis, nova addita esse cog- 
nomina censent Cluv. atque Holste- 
nius, qui pntat nomen integrum co- 
lonise Aretinae fuisse colonia Fidens, 
Julia, Aretium ; ut Pisana ' obsequens 
Julia ' coguominabatur. Leonard. 
Aretinus apud eundem cives, sive co- 
lonos, in veteres et novos dislinctos 
fuisse docet ex lapidc, qui ibidem ex- 



tat hac inscriptione : ' OecurMoes 
Aretinorum veterum.' 

'' Quce whs, socia Romanis'] Sutrium 
anno 7. post urbem a Gallis captam 
dedticta fuerat a Romanis colonia : 
Diodorus qiioque et Livius ipse lib. 
XXVII. c. 9. coloniam nominat. Noa 
tam igilur socia et fcederata urbs 
erat, quam Romana, et quasi pars 
civitatis : nisi forte non optimo jure, 
sed sine civitate hi coloni. 

<= Tesseram dari jubet] Symbolum 
est, quod sub ipsam pugnam datur, 
uno aut altero verbo ab imperatore, 
ut eo iudicio commilitones inter se 
norint. Nobis, le mot du Giiet. Sig- 
nuni etiam simpliciter dicitur. Caes. 
II. de Bell. Gall. ' Caesari omnia uno 
tempore erant agenda, vexiilum pro- 
ponendum, quod erat insigne cum ad 
arma concurri oporteret ; signutn 
tuba dauduni, acies instruenda, mir 
lites cohortandi, signum dandum.* 
Hoc proslremum tessera est et sig« 



1262 T. nvn 

matisque cibo viribus, arma capiat. 'Dicto paretnr. Con- 
sul, ubi armatos paratosque vidit, signa extra vallum pro- 
ferri jussit, et baud procul hoste instruxit aciem. Aliquam- 
diu intenti utrimque steterunt, expectantes ut ab adversariis 
clamor et pugna inciperet. Et prius sol meridie se incli- 
navit, quam teluin hinc aut illinc emissum est. Inde, no 
infecta re abiretur, clamor ab Etruscis oritur, concinuntque 
tubae, et signa inferuntur. Nee segnius ab Romanis pugna 
initur. Conciirrunt infensis animis. Numero hostis, vir- 
tute Romanus siiperat. Anceps praelium multos utrimque 
et fortissimum quemque absumit: nee prius inclinata res 
est, quam secunda acies Romana ad prima signa, integri 
fessis, successerunt. Elrusci, quia nullis recentibus sub- 
sides fulta prima acies fuit, ante signa circaque omnes ce- 
cidcrunt. Niillo unquam prailio lugae minus, nee plus 
caedis fuisset, ni obstinutos mori Tuscos nox tcxisset ; ita 
ut victores prius, quam victi, pugnandi finem facerent. 
Post occasum soils signum receptui datum est ; nocte ab 
utroque in castra rcditum. Nee deinde quicquam eo anno 
rei memoria dignte '^ apud Sutrium gcstura est ; quia et 
ex hostium exercitu prima tota acies delcta uno prailio 
fuerat, subsidiariis modo relictis,"^ vix quod satis esset ad 
castrorum praesidiuni ; et apud Romanos tantum vulnerum 
fuit, ut plures post praelium saucii dccesserint, quam ceci- 
derant in acie. 

33. Q. Fabius, insequentis anni* consul, bellum ad Su- 
trium excepit. Collega Fabio C. Marcius Rutilus datus 



nov. — 13 Mss. nonnnUi clauxtrum. — 11 Vnlg. Alter consul jEmilius, — 15 Vet. 
lib. apud Sigon. memoria dignum. 

NOTvE 

nntn Kar' e'lox^". Reliqua, classicum, dia fnisse. Non tanien hoc viilt Anc- 

et vexillnni, signa quoqiie ; sed diver- tor: sed cum ait, 'niillis recentibus 

si generis. Hirtius qnoque de i)ello sabsidiis fnlta prima acies fuit,' sig- 

Afiico, ' CsEsar signo Felicitatis da- iiificat subsidiaries non pugnasse. 

to.' Ubi pro tessera erat vox ilia Fe- Alioqui sccum ipse pugnarct. Nisi 

licitas. liiFC subsidia in castris relicta. 

<* Subsidiariia modo reliciis'] At pau- * A. U. C. 443, 
lo ante nulla videntur Etruscis subsi* 



LIB. IX. CAP. 33. 12C3 

est. Ceterum et Fabius supplementum ab Roma adduxit, 
et novus exercitus domo accitus Etruscis venit. Perraulti 
anni jam erant, cum inter patricios magistral us tribunos- 
que"^ nulla certamina fuerant; cum ex ea familia, quae 
velut fatalis turn '^ tribunis ac plebi erat, certamen oritur. 
Ap. Claudius censor, circumactis decern et octo raensibus, 
quod Emilia lege finitum ' censurae spatium temporis erat, 
cum C. Plautius collega ejus magistratu se abdicasset, nulla 
vi compelli, ut abdicaret, potuit. P. Sempronius erat tri- 
bunus plebis; qui finiendae censurae intra legitimum tem- 
pus actionem susceperat; non popularem magis, quam jus- 
tam, nee in vulgus, quam optimo cuique, gratiorera." Is, 
cum identidem legem yEmiliam recitaret, auctoremque ejus 
Mam. iEmilium dictatorem laudibus ferret, qui quinquen- 
nalem ante censuram et longinquitate potestatem dominan- 
tem * intra sex mensium et anni coegisset spatium ; ' Die, 
agedum/ inquit, ' Ap. Claudi, quidnam facturus fueris, si 
eo tempore, quo C. Furius et M. Geganius censores fue- 
runt, censor fuisses.' Negare Appius, * interrogationem 
tribuni magno opere ad causam pertinere suam. Nam etsi 
tenuerit lex ^Emilia eos censores, quorum in magistratu lata 
esset, quia post illos censores creates eam legem populus 
jussisset, quodque postremum jussisset, id jus ratumque es- 
set ; non tamen aut se, aut eorum quenquam, qui post eam 
legem latam creati '^ censores essent/ teneri ea lege potu- 
isse.' 

" Quod consilium seu inceptum non minus bonis quibuslibet tiris ex nobilitate, 
quam plebi jucundtim erut. 
■ * Et honorem qui diuturna potenlia nimium dominabatur. 



16 Add. plebis Gronov. Donjat. Crevier. — 17 ' Th turn non niodo superva- 
cuum, sed etiam ineptiim est, debetuiqiie Frobcnio. In omnibus Mss. et 
antt. fdd. est cum, et in pleiisque plebe. Ingeniose conj. Gron. velut nata 
(possis et facta) Utibus cum t. ac plebe. Aliqiiid excidisse pntabat Stroth. et 
leg. fatalis litibus cum t. ac plebe, vel cui velut fatalis lis cum ceX.' Rupert. — 
18 ' EleganterconjiciebatJ.F. Gronovius, quw velut nata Utibus cum t. ac plebe 
e.' Doeriiig. — 18 ' Post aut ante creati excidisse videtur optimo jure, aut lege 
optima.' Stioth. Recte, judice Rupert. 

NOTiE 

^ Mmilia lege finitum'] Vide lib. iv. ^ Qui post eam legem latam creati 
c. 24. censores essent] Caviilabatur Appius, 



12G4 T. LI VI I 

34. Haec sine uUius assensu cavillante Appio, ' En,' in- 
quit, * Quirites, illius Appii progenies,^ qui, decemvir in 
annum creatus, altero anno se ipse creavit; tcrtio, ncc ab 
se, nee ab ullo creatus, privatus fasces et irapcrium obti- 
nuit; nee ante continuando abstitit magistratu, quam ob- 
ruerent '9 eum male parta, male gesta, male retenta imperia. 
Haec est eadem familia, Quirites, cujus vi atque injuriis 
compulsi, extorrcs patria, Sacrum montem cepislis:*' haec, 
advcrsus quam tribunicium auxilium vobis comparastis : 
haec, propter quam duo cxercitus Aventinum insedistis:' 
haec, quae fcenebres leges, haec, quai agrarias, semper im- 
pugnavit : haec connubia Patrum et plebis interrupit : htec 
plebi ad curulcs magistratiis iter obsepsit. Hoc est no- 
men multo, quam Tarqniiiiorum, inl'estius vestrae libcrtati. 
Itane tandem, Ap. Claudi, cum centesimus jam annus sit'' 
ab Mam. JEmilio dictatoro, tot censores fuerint, nobilissimi 
t'ortissimique viri, nemo corum duodecim tabulas kgit ? 
nemo id jus esse, quod postrerao populus jussisset, scivit? 
Immo vcro omnes sciverunt; et idco ^l^miliaB potius legi 
paruerunt, quam illi antiquae, qua primum censores creati 

NOTyE 

cum volebat legem de sesqni-annna ^ Duo exercitus Aventinuminsedistis] 

censura ab /Emilio dictatore in tern- An non potiiis duobus exercilibus? 

pus tantum illiid latam, ut non nisi Sed appositione dictum, vos Quirites, 

in COS censores valeret post cjnos duo cxercitus: ut lib. vi. c. 45. ' Vos, 

creates lata esset : quasi temporaria Komanus exeicitus, non destiteritis 

fuisset, non perpetua constitutio in impio bello.' De liac altera secessione 

omne futurum tempus valitiira : quae dictum, lib. in. cap. 41. 51. 52. 
tamen vis fere legiim est, nisi quid ^ Centesimus jarn annus sit] Ab /Emi- 

postea contra statuatur. lii IVIamerci dictatura, qua; incidit in 

s Illius Appii proi^enies] Decemviri, annum 322. ad banc dictafnram Appii, 

de quo 1. iii. c. 33. 35. et seqq. item et annum 443. anni sunt 121. Sed in 

c. 56. 57. et 58. orationibus non ita exquisite anno- 

•• Saaum montem cepistis] Prima rum calculus initur; rotunduni, vero 

haec plebis secessio in montem Sa- proximum, sequi plcrumque solent 

crum sen Crustumerinum, de qua, oratores. 

deque tribunis plebis lib, ii. cap. 32. Centesimus jam annus, tfc.'] Fac- 
et 33. Ei occasionem praebuisse Ap. turn hoc anno U. C. 321. a quo ad 
Claudium, qui primus ejus nominis, hunc fluxeruut 123. sed rotundis 
avum nempe decemviri, colligitur ex numeris passim utitur Livius. J. C/e- 
cap. 30. et 31, ejusdem lib. ricus. 



LIB. IX. CAP. 34. 



1265 



erant, quia banc postremam jusserat populus ; ^° et quia, 
ubi duae contrariae leges sunt, semper antiquae obrogat' 
nova.' An hoc dicis, Appi, non teneri Emilia lege popu- 
lum? an populum teneri, te unura exlegem esse?^ Tenuit 
Emilia lex violentos illos censores, C. Furium et M. Ge- 
ganiura, qui, quid iste magistratus in re publica mali I'acere 
posset,' indicarunt, cum, ira finitse potestatis, Mam. ^Emi- 
lium, principem aetatis suae belli doniique, asrarium fece- 
runt:™ tenuit deinceps omnes censores intra centum anno- 
rura spatium : tenet C. Plautium coUegam tuum, iisdem 
auspiciis, eodem jure creatum. An liunc non, ut qui op- 
tirao jure censor creatus esset, populus creavit?" tu unus 



19 Ohrucrunf Gronov. Doujat. Cievier. — 20 Viil<». hanc postremum junserat. 
Th populus del. GnU. Groiiov. Doiijat. Crevier. all. — I ' Al. non male anti- 
quant abro^at, sed perperam nntiquce abrogat.' Rupert. — 2 Vnltj. extra legem 
esse, — 3 ^ Male facere posset. Forte verins quid mali facere pnssel,' Doujat. — 



NOTvE 

' Ubi du<e contrarice leges sunt, sem- 
per antiques obrogat nova] In diversis 
legibus de eadem re ferendis, ob- 
servaiidum est di«crimen inter ' abro- 
gare,' ' derogare,' et ' obrogare.' 
Abrogare est, legem tollere atque iu 
totum irritam facere. Derogare est, 
quo minus aliquid ex lege veteri va- 
leat, sancire lege nova. Obrogare est, 
legis prioris infirmandae causa aliam 
ferre. Ex Festo post Cic. 

"" Mrarium fecerunt] Inter aerarios 
retulerunt. Erant aiitem aerarii, qui 
ignominiae causa a censoribus suf- 
fragio, ac jure stipendii militaris, 



creatus esset, similis esse debcret 
priscis illis qui censuram per quin- 
quennium gesserant ; illos enim nie- 
liori jure ac conditione fuisse iis qui 
nonni^i anno ac diniidio censores fuis- 
sent. Reponit P. Sempronius tribu- 
nus, clausulam illam, qua utebantur, 
qui magistratus et sacerdotes renun- 
tiabant, meram fuisse formulam, Ap- 
pio cum ceteris magistratibus com- 
munem : qua jubebantur honores ge- 
rere, uti optimo jure geri possent : 
sed secundum leges, qiiibus tunc vi- 
verent Romani. Idque ita acceptum 
ab aliis censoribus, qui a centum 



exuti, non aliud jus civitatis retine- amplius annis creati essent, atque 



bant, quam ut tributi nomine asra 
pro suo capite penderent. De hac 
autem injuria yEmilio JNIamerco post 
abdicatam dictaturam illata lib. iv. 
cap. 24. 

" An hunc non, ut qui optimo jure 
censor creatus esset, populus creatif] 
Hoc colore Appius utebatur, ne dic- 
taturam abdicaret, quod cum censor. 



adeo ab ipso Appii coUega. Alioqui 
futurum, ut qui rex sacrificulus crea- 
retur, quia ut qui optimo jure dice- 
batur, posset regiam potestatem vin- 
dicare; quandoquidem optimum fuis- 
set jus, optin)aque conditio prisco- 
rum regum, qui Romae regnaverant 
a Romulo. Sic etiani reliquos ma- 
gistratus ac sacerdotes ea formula 



ut qui optimo jure, sive optima lege, abuti posse : verbi causa dictatores, 



12G() 



T. LIVII 



eximius es, in quo hoc praecipuum ac singulare valeat? 
Quem tu regem sacrificiorum crees, araplexus regni nomen, 
ut qui Optimo jure rex Romee creatus sit, creatura se dicet? 
quera semestri dictatura, quem inteiregno quinque diernm'* 
coutentum fore putes? quem clavi figendi, aut ludorum 
causa dictatorein andacter crees? Quam isti stolidos ac 
socordes videri creditis eos, qui intra vicesimum diem, in- 
gentibus rebus gestis, dictatura se abdicaverunt, aut qui ' 
vitio creati abierunt raagistratu ! Quid ego antiqua repe- 
tam? Nuper intra decem annos^ C. Maenius" dictator, 
quia, cum quaestiones severius, quam quibnsdam potenti- 
bus tntum crat, cxerceret, contagio ejus, quod quaerebat 
ipse, criminis^ objectata ab inimicis est,'P ut privatus ob- 

"^ Cum inimici ei ohjicerent socictatem criminis ambitus, citjus ei quastio man- 
data fuerat. 



4 Viilg. interregna quinque diebus. — 5 ' Cum inde a dicfatura Maenii hie de- 
niiuii qiiintiis annus af^eretiir, vaiie t^-ntatiis est hie locus ; a\i\s quinque annos, 
aliis decem dies legeiitil)us, (quod volel)ai Tan. Faber, cujus ipsa verba volup- 
latis causa addaui : ' Hem ! nnnns? immo dies. Raliones non addam.') aliis 
rem ita explicantibus, quasi Livius in dictatura IShcnii, quoad annonim 
rationpm, varies auctores secutus sit. Quod optimum foret, nisi forte hoc 
melius sit, ut dicas, Liviuni non ante sed intra decem annos dicere, ueque adeo 
sibi Ciintradicere ; decem annus ait pro (ie<-ennio, ut supra cap. 18. 
' oclinf^eiitesimus annus ' pro octavo saccule dixerat. Verum igitur orat,lioc 
iiiiper eo ipso, quo vivebatur, decennio coutigisse.' Slrotlt. — 6 Jpsi criminis 



NOT.f: 



qui clavi figendi causa creati sint, 
quod optima lege se creates dicaut, 
teutaturos imperium sibi in sex men- 
ses arrogarc, quod liwc optima sit 
lex dirtatorum. Verum, sicut in his 
ferenda non sit h*c novitas, ita nee 
in Appio ferenda. Haec auteni for- 
mula, ' uti Optimo jure,' vfl ' optima 
lege,' lion in pnblicis mode rebtis, 
sed in privatis quoque negotiis fre- 
quentissimo in nsu fuit ; nt eviucunt 
Ciccronis, Seneca>, Ulpiaiii, Gellii 
loca, e» pra^sertini Fesii, a Gron. al- 
iata, (jni optime obscurum hunc lo- 
cum enncleavit. 

" Nuper intra decem annns C. Ma- 
nius] Aunos Glar. a Mapinii dictatura 
5, tantum nunierari ait, ab an. 441. 



ad 445. nee debuisse diipiicari nume- 
rum. Accipit eiiim de tempore, qtiod 
a Mecnii dictatura elapsum erat. At 
Tan. Faber refert ad tempus, quo 
duravit dictatura ]\Ia>nii : ideoqne 
voccm annos expungit, dies re|ionit. 
Et supra quidem cap. 26. vidimus 
RlaMiium dictatura se abdica>se. Ve- 
rum earn decimo die finitam nbi le- 
gerit Faber non docet, nee multuni 
probabile fit Nostri narrationem le- 
genti. Sane cum sexto arite anno 
Mapiiius dictator fuisset, intra decern 
annos abdicaverat. Depuis dix ans : 
il y avuit moins de dix ans. 

P Contagio ejus, quod quarebat ipse, 
[quarebat, ipsi^ criminis objectala ab 
inimicis est} Mss< ex Gron. que quare- 



LIB, IX. CAP. :i4. 1267 

viam iret crimini, dictatura se abdicavit. Nolo ego istam 
in te modestiam : ne degeneraveris a familia imperiosissima 
et snperbissima: non die, non hora citins, quam necesse 
est, magistratu abieris ; modo ne excedas finitum tempus. 
Satis est, aut diem, aut mensem censuroe adjicere? Trien- 
niiim, inquit, et sex menses ultra, quam licet zEmilia lege, 
censuram geram, et solus geram. Hoc quidem jam regno 
simile est. An coUegara surrogabis, quern ne in demortui 
quidem locum surrogari fas est? Poenitet enim, quod an- 
tiquissimum solcniie, et solum ab ipso, cui lit, iustitutiim 
Deo, ab nobilissimis antistitibus ejus .sacri ad servorum 
ministerium religiosus censor deduxisti; gens antiquior 
originibus urbis liujus,'' hospitio Deorum immortalium 
sancta, propter te ac tuam censuram intra annum ab stirpe 
extincta est; nisi universam rem publicam eo nefario ob- 
strinxeris,'' quod ominari etiam reformidat animus. Urbs eo 
lustro capta est, quo, demortuo collega C. Julio censore,"^ 
L. Papirius Cursor,^ ne abiret magistratu, M. Cornelium 
Maluginensem collegam surrogavit. Et quanto modestior 
illius cupiditas fuit, quam tua, Appi? Nee solus, nee ul- 
tra finitum lege tempus L. Papirius censuram gessit; ta- 
men neminem invenit, qui se postea auctorem sequeretur, 
Omnes deinceps censores post mortem collegae se magis- 
tratu abdicarunt. Te, nee quod dies exit^ censurae, nee 
quod collega magistratu abiit, nee lex, nee pudor coercet : 

"^ Nisi potius, perpetrata ea re tarn iireligiosa ac detestanda, civitas sic tola per 
te contanunata est. 



Gronov. Doujaf. Crevier. ' Correctins futiinim Pighiiis putat, si scribalnr, 
contagio ejus, quod qucerebat, criminis, ipsi objectata, Ifc. In Memmiano lefji- 
tnr, objecta est,' Doiijat. Vid. Not. \'ar. — 7 Censor Gronov. 1679. — 8 Exiit 

NOTiE 

bat: et vulgatins sane ' qnaerere de runt.' 

crimine.' Non tamen damnandum, t Gens untiquior origiiiibus nrbis hu- 
'crimen quarere' Gion. ostendit. jws] Potitii jam tempore ipsius Her- 
ein. II. in Verr. ubi de criminis quae- cuiis et Evandri, lib. i. cap. 7. 
stione : ' Ilio die rem qiiaesitunis ' C. J«iio Censoje] Vide lib. v. cap, 
non esset.' Sen. Hercnle Fnr. ' Et 31. 
qui fronie nimis crimiua tetrica Quae- 



1268 T. Livii 

virtutera in supcrbia, in audacia, in contemtu Deorum ho- 
minumqiie ponis. Ego te, Ap. Ciaudi, pro istius raagistra- 
tus majestatc ac verecundia, qucm gessisti, non modo manu 
violatum, sed ne verbo quidem inclementiori a me appclla- 
tum vellera : sed et hajc, quae adhuc egi, pervicacia tua et 
superbia coegit me loqui; et, nisi ^Emilia) legi parueris, 
in vincula duci jubcbo; nee, cum ita comparatum a majo- 
ribus sit, ut, couiitiis censoriis nisi duo cont'ecerint legitima 
suflTragia, non rcnuntiato altero comitia dilFerantur, ego te, 
qui solus censor creari non possis, solum censuram gerere 
patiar.' Hcec taliaque cnm dixisset, prendi censorem et in 
vincula9 duci jussit. Approbantibus sex tribunis actionem 
collegae, tres appellanti Appio auxilio fuerunt; summaque 
invidia omnium ordinum solus censuram gessit. 

35. Dum ea Romaj geruntur, jam Sutrium ab Etruscis 
obsidebatur ; consulique Fabio, imis montibus ducenti ad 
ferendam opem sociis tentandasquc munitiones, si qua 
posset, acies bostium instructa occurrit. Quorum ingentem 
multitudinem cum ostenderet subjecta late planicies ; con- 
sul, ut loco paucitatem suorum adjuvaret, flectit paululum 
in clivos agmen ; (aspreta erant strata saxis;) inde signa in 
hostem obvertit. Etrusci, omnium, pra3terquam multitu- 
dinis suae, qua sola freti erant, immemores, praelium ineunt 
adeo raptim et avide, ut, abjectis missilibus, quo celerius 
raanus consererent, stringerent gladios, vadentes in hostem. 
Romanus contra nunc tela, nunc saxa, quibus eos affatim 
locus ipse armabat, ingerere. Igitur scuta galeaeque ictae 
cum etiam, quos non vulneraverant, turbarent, (neque sub- 
ire erat facile ad propiorem pugnam, neque missilia habe- 
bant, quibus eminus rem gererent,) stantes et expositos ad 
ictus cum jam satis nihil tegeret, quosdam etiam pedem 
referentes, fluctuantemque et '° instabilem aciem, redinte- 
grato clamore, strictis gladiis hastati etprincipes invadunt. 
Eum impetum non tulerunt Etrusci, versisque signis, fuga 



Gronov. Crevier. all. — 9 Vet. lib. apud Sigon. te in vinculo. 
10 \tt\s.Jlucfuantes']ue et. 



LIB. IX. CAP. %•. 12G9 

effusa castra repetunt. Sed equites Romani, prsevecti per 
obliqua campi/ cum se fugientibns obtulissent, omisso ad 
castra itinere, monies petunt. Inde inermi paene agmine 
ac vexato vulneribus in sylvam Ciminiam * penetratum. 
Romanus, multis millibus Etruscorum caesis, diiodequa- 
draginta signis militaribus captis, castris etiam hostium 
cum prasda ingcnti potitur. Turn de persequendo hoste 
agitari coeptum. 

36. Sylva erat Ciminia magis turn invia atque horrenda, 
quam nuper fuere Germanici saltus; " nulli ad cam diem ne 
racrcatorum quidem adita. Eam intrare baud fere quis- 
quam, praeter ducem ipsum, audebat. Aliis omnibus cladis 
Caudinas nondum memoria aboleverat. Tum ex iis, qui 
aderant, (consulis fratrem M. Fabiiim, Kaesonem aUi," C. 
Claudium quidam matre eadem, qua consulem, genitum 
tradunt,) speculatum se iturum professus, brevique omnia 
certa allaturum. Casre educatus apud hospites, Etruscis 
inde literis eruditus " erat, linguaraque Etruscam probe 
noverat. Ilabeo auctores, vulgo tum Romanos pueros, 
sicut nunc Graecis, ita Etruscis literis erudiri soHtos. Sed 



11 ' Consulis fratrem HI. Fahium, sc. nonniilli, Kcesonem alii cet. nisi lep. 
consulis /rater M. Fabius, Kasonem cet. vel cum aliis, consulis frater M. Fa- 
bium cet. Male quidam M. Fabium Kasonem alii : nam Kxso est praenomei).' 

NOTiE 

» PrcEvecti per obliqua campi] Gall. pUiribus nominibns, Nigra?, Thurin- 

Ayant gaigne le devant, en mar chant a gicap, Boemicae, et aliis, per plures 

travers les camps. adhuc Germanize provincias spargi- 

' In sylcam Ciminiam'] Ciminus tur. ' Orcynium neuius' vocat Ptol. 

mons, vulgo Fogliano, inter Sutriuni Huic ipsi, et Caledoniap in exlrenia 

et fanum Voltumnae, (quod nunc Vi- Britannia ingenti sylvae, Ciminiam 

terbium) est in Etruria. Sub nionte, comparat Florus lib. i, cap. 17. ' Ci- 

lacus liodie Lag-odi P'jto. Toto autem minius interim saltus in medio, ante 

illo tractu saltus ingens, seu Sylva invius, plane quasi Caicdonius, vel 

Cimiuia erat, ex Hoist. Hercynius, adeo tunc terrori erat, 

" Quam nuper fuere Germanici sal- ut senatus consuli denuntiaret, ne 

tus"] Germania temporibus illis pa- tantum periculi ingredi auderet.' 

rum fculta, sylvis horrida. Earum ^ Etruscis i7icle literis eruditus] Vtde- 

prsecipua et nobilissima Hercynia, sertim Aruspicinae perdiscendee cau- 

quam Caesar 60. dierum itinere ad sa, quod Cicero tradit 1. i. de Divina 
«xtremo8 Sarmatas porrigit, quzeque 



1270 T. MVII 

propius est vero, praecipuum aliquid fuisse in eo, qui sc 
tarn audaci simulatione hostibus immiscnerit. Servus ei 
dicitiir comes unus fuisse, nutritus una, eo(|ne hand ignarus 
linguae ejusdem : nee quicquam aliud proficiscentes, quam 
summatira regionis, quae intranda erat, naturam ac nomina 
principura in populis accepere ; ne qua inter colloquia in- 
signi nota haesitantes deprehendi possent. lere pastorali 
habitu, agrestibus telis, falcibus gaesisque binis arraati. 
Sed neque comnierciurn linguae, nee vestis armorumve ha- 
bitus sic eos texit, quam quod abhorrebat ab fide, qiienquam 
externum Ciminios saltus intraturura. Usque ad Camertes 
Umbros * penetrasse dicunlur. Ibi, qui essent, fateri Ro- 
manum ausum ; introductumque in senatum consulis verbis 
egisse de societate amicitiaque ; atque inde comi hospitio 
acceptum, nuntiare Romanis jussum, comraeatum excrcitui 
dieruni triginta praesto fore, si ea loca intrasset; juventu- 
temque Camertium Umbrorum in arniis paratam impcrio 
futuram. Haec cum relata consuli essent, inipedimentis 
prima vigilia praemissis, legionibus post impedimenta ire 
jussis, ipse substitit cum equitatu : et, luce orta, postero 
die obequitavit stationibus hostium, quae extra saltum dis- 
positae erant : et, cum satis diu tenuisset hostem, in castra 
sese recepit ; portaque altera egressus, ante noctera agmen 
assequitur. Postero die, luce prima, juga Ciminii montis 
tenebat. Inde, contemplatus opulenta Etruriai arva, mi- 
lites emittit. Ingenti jam abacta praeda, tumultuariae 
agrestium Etruscorum cohortes, repente a principibus re- 
gionis ejus concitatas, Romanis occurrunt, adeo incom- 
positae, ut vindices praedarum prope ipsi praedas fuerint. 
Caesis fugatisque iis, late depopulato agro, victor Romanus 

THOTJE 

y Usque ad Camertes Vmhros'] Ca- iinm ad Ficeni fines, pliisquara bidui 

mertes sunt qui Cameriniim oppiduni itinere ah Sutrio reiiiotos, penetrasse 

incolunt, nunc quoque Catnerino die- parum credibile est. Nee multum si- 

tuni. C'eteruni scrutandis Ciminiae mile vero quod subjungitur, de socie' 

sylvae itineribus aut latebris niissos, tate amicitiaque jungenda cum sena- 

ad Camertes, Umbriae populos, trans tu Camerte egisse homines duos,aul- 

Tiberim scilicet, transque Apenni- lo legatis digno coraitatu. 



LIB. IX. CAT. 37. 1271 

opulentusque rerum omnium copia in castva rediit.'*^ Eo 
forte quinque legati cum duobus tribunis plebis venerant, 
denuntiatum Fabio senatus verbis, ne saltum Ciminium 
transiret. Laetati serius se, quam ut impedire bellum pos- 
scnt, venisse, nuntii victorise Romam revertuntur. 

37. Hac expeditione consulis motum latius erat, quam 
profligatum, bellum." Vastationem namque sub Ciminii 
montis radicibus jacens ora senserat, conciveratque indig- 
natione non Etrurian modo populos, sed Umbriae finitima. 
Itaque, quautus non unquam antca, exercitus ad Sutrium 
venit; neque e sylvis'^ tantummodo promota castra, sed 
etiam aviditate dimicandi quam primum in campos delata 
acics : deinde instructa primo suo stare loco, relicto hos- 
tibus ad instruendum contra spatio : '* dein, postquam 
detrectare hostem sensere pugnam, ad vallum subeunt. 
Ubi postquam stationes quoque receptas intra muniraenta^ 
sensere, clamor repente" circa duces ortus, ut * eo sibi 
e castris cibaria ejus diei deferri' juberent; ' mansuros se 
sub armis, et aut nocte, aut certe luce prima castra bostium 
invasuros.' Nihilo quietior llomanus exercitus imperio 
ducis continetur. Decima erat lere diei hora, cum cibura 

' Bellum excitatum magis ac late spnr'ium, quam finitum. 



Rupert, Vid. Not. Var. — 12 ' Duo meliores Pall, et Voss. alter, opulentus- 
que rerum omnium in castia rediit, sine to? copia. Videtiir et recidenduiii rh 
que. Adi Notas ad lib. xxxi. 1.' J. F. Gronov, 

13 In sylvis Gronov, Doiijat. ^ In sylvis tantummodo promota. Non placet. 
Lego, neque sylvis tantummodo obmota castra.' Tan. Faber. — 14 ' Relicto hosti- 
bus ad instruendum contra spatio. Sic primus apud me Frobeniiis, Omnes 
ante ilium hostium ad instruendum. Et ita Flor. Rett. Helm. Thnan. nterque 
Vossianus. Scribe : in campos delata acies, deinde instructa primo suo stare loco, 
relicto hostilem ad instruendatn contra spatio : dein postquam detrectare : nam t^ 
dein Flor. Rott. Helm. Voss. alter.' ./, F. Gronov. Instruendum Doujat. 

NOTiE 

» Stationes quoque receptas intra mu- ' li qui pro portis in statione erant.' 

nitnental Romanorum mos fiiit ante Et lib. xv. ' Qui erant in statione 

portas castrorum et vallum globos pro castris collocati.' Nunc Q. Fabio 

railitum ac turmas statuere : quas eas in castra recipere visum, ad Si- 

' stationes ' dictae, quod revera ibi niulandum timorem. 

starent. Caesar lib. iv. de Bell. Gall. * Clamor repente'] Apud Etruscos, 



1272 T. Livn 

capere consul militcs jubet ; prascipit, ut in armis sint, 
quacumque diei noctisve hora signura dederit. Paucis ntii- 
lites alloquitur, Samnitiura bella extollit, elevat Etruscos : 
* nee hostem hosti, nee multitudinem multitudini compa- 
randani' ait 'esse. Praiterea telum aliud occiiltum^ sci- 
turos in tempore: interea taceri opus esse.' His ambagibus 
prodi simulabat hostes, quo animus militum multitudine 
territus rcstitucrctur : et, quod sine munimento consede- 
rant,'^ vcrisimilius erat, quod simulabatur. Curati cibo 
corpora quicti dant, et (piarta fere vij^ilia sine tumullu 
exeitati arma capiunt. Dolabra3 calonibus dividuntur ad 
vallum proruendura fossasque implendas/ Intra munimenta 
instruitur acies : delecta^ cohortes ad portarum exitus col- 
locantur. Dato dcinde signo paulo ante lucem, quod aes- 
tivis noctibus sopita^ maxime quietis tempus est, proruto 
vallo erupit acies: stratos passim invadit hostes: alios 
immobiles, alios semisomnos in cubilibus suis, maximam 
partem ad arma trepidantes/ caedes oppressit. Paucis ar- 
mandi se datum spatium est. Eos ipsos, non signum cer- 
ium, non ducem sequentes, fundit Romanus, fugatos eques 
persequitur.'^ Ad castra, ad sylvas diversi tendebant. 
Sylvae tutius dedere refugium. Nam castra in campis 
sita eodem die capiuntur. Aurum argentumque jussura 
referri ad consulem : cetera praeda militis fuit. Caesa aut 
capta eo die hostium millia ad sexaginta.* Earn tarn 

/ Inter lixas distributee sunt ascice, sire secures, ad exscindendum vallum, et li- 
goncs, ac jiaUe, aliaque ejusmvdi instrumenta, ad complendas fossas jiropriorum 
castrvrum. 

? Trepide ad arma capienda ruentes. 



Crevier. — 15 ' Flor. munitione : onines vero considerant.' J. F. Gronov. — 
IG \a\g. fugatos persequitur. 

NOT^ 

•> Ttlum aliud occultum"] Telum ali- net adagium, ' ingens telum necessi- 

quando metapliorice accipitur pro tas.' GaU.dic'imus, Avoir un coup seur. 

via et ratione rei gerendep, ut apud Hoc loco Fabins teli nomine iutelligi 

Cic. de Aniic. * \ec mediocre telum volebat strategenia aliquod, aut po- 

ad res gereiidas existiniare oportet tius proditionem : quelque intelligence. 

beuevoleutiam civium.' Eoque pevti- * A. U. C. 444. 



LIB. IX. CAP. 38. 1273 

claram pugnara trans Ciminiara sylvam ad Perusiam " pug- 
natara, quidam auctores sunt ; metuque in magno civi- 
tatcm fuissc, ne interclusus exercitus tarn infesto saltu, 
coortis undique Tuscis Umbrisque, opprimcretur. Sed, 
ubicumqiie pugnatum est, res Romana superior fuit. Ita- 
que a Perusia, et Cortona,'^ ct Arretio/ quae ferme capita 
Etruriae populorura ca tempestate erant, Icgati, pacem foe- 
dusque ab Romanis petentes, inducias in triginta annos 
impetraverunt. 

38. Duni ha3c'7 in Etruria geruntur, consul alter C. Mar- 
cius Rutilus Allifas^ de Samnitibus vi cepit. Multa alia 
castella vicique, aut deleta hostiliter, aut Integra in potes- 
tatera venere. Per idem tenipus et classis Romana a P. 
Cornelio, quem senatus maritiraae orae praefecerat, in Cam- 
paniam acta, cum appulsa Porapeios^ esset; socii indc 
navales ad dopopulandum agrum Nucerinum profecti, prox- 
imis raptim vastatis, unde rediius tutus ad naves esset, 
dulcedine (ut fit) prasdae longius progress!, cxcivere hostes. 
Palatis per agros nemo obvius fuit, cum occidione occidi 
possent: redeuntes agmine incauto baud procul navibus 

NOT/E 

"^ Trans Cimiiiiam sylvam ad Peru- bio Ku/jTaJfioj/, confiisis nominibiis mo- 

siam] Immo procul a Ciminia sylva, do cum Crotone magnae Graeciae, 

si ad Perusiam, (jute inteiinedio Cla- modo cum Cyrtona, Boeotia oppido. 

ni tridui ferme itincre dissita. Fabulatores banc Corylbum volunt, 

Perusiam} Antiqua Tusciae civitas Dardani patriam. 
Perusia, ab Acha-is sive Pelasgis « Arretio] Vide supra c. 32. 

condita, in duodecim principum ur- f AUifas] De hac iirbe lib. viir. c. 

bium numero fuit, viginti passuum 25. 

iiiillibus ab Cortona ortnm versus, e Appulsa Pompeiosi Ultra Neapo- 

Tiberi vicina. Ab Octaviano Cae- lin et Hercnlanenm ad Saruum, qua 

sare expugnata, et incensa, bello ci- Nuceriam itur, fuit oppidiim Pom- 

vili, sed statim restituta fuit, Pos- peii, hodie Scafati. Strabo lib. v. 

terioribas Perusiuw, liodie vulgoPe- Pompaeam vocat, scribitque, earn 

ruggia, Gall. Perouse. Oscos olim, dein Tyrrhenes atque 

■1 Et Cortona] Vetustissima quoque Pelasgos, postea Samnites tenuisse, 

haec urbs, atque ex Etruriae principi- qui et ipsi inde pulsi. Seneca Natnr. 

bus una, Cortona, nonien liodieque Quaest. lib. i. c. 1. audiisse ait, Pom- 

servans inter Clusinam paludem, la- peios, celebrenj Campaniae urbem, 

cumque Thrasymenuni. Grap.cis ve- desedisse terras motu : additque 

tustioribus Kpdruv, aliquando Poly- Herculanensis oppidi partem ruisse. 
Delph. et Vnr, Clas. Livius. 4 Q 



1274 T. LIVII 

assecuti agrestcs cxuerunt prajda, partem etiara occideiunt: ''^ 
quae superfuit casdi, trepida raultitudo ad naves compulsa 
est. Profectio Q. Fabii trans Ciminiam sylvam quantum 
Roraae terrorem fecerat, tam laetam famam in Samnium ad 
hostes tulerat: 'interclusum Romanum excrcitura obsidcri, 
cladisque iraaginem Furculas Caudinas' memorabant; 'ea- 
dem temeritate avidam ultcriorum semper gentem in saltus 
invios deductam, septam non hostium magis armis, quam 
locorum iniquitatibus esse.' Jam gaudium invidia quadam 
raiscebatur, quod belli Romani decus ab Samnitibus fortu- 
na ad Etruscos avcrtisset. Itaque armis virisque ad obtc- 
rendum C. Marcium consulem concurrunt; protenus inde 
Etruriam per Marsos ac Sabinos petituri, si Marcius dimi- 
candi potestatem non faciat. Obvius iis consul fuit. Di- 
micatum praelio utrimque atroci, atque incerto eventu est. 
Et cum anceps ca}des fuissct, adversa? tamen rei fama in 
Romanes vcrtit, ob amissos quosdam equestris ordinis, 
tribunosquc militum, atque unum lcgatum,et(quod insigne 
raaxime fuit) consulis ipsius vulnus. Ob haec etiam aucta 
fama (ut solet) ingens terror Patres invasit, dictatoremque 
dici placebat : nee, quin Cursor Papirius diceretur, in quo 
tum summa rei bellicae ponebatur, dubium cuiquam erat: 
sed nee in Samnium nuntium pcrfcrri/ omnibus infestis, 
tuto posse; nee vivere Marcium consulem satis fidebant. 
Alter consul Fabius infestus"? privatim Papirio erat. Quae 
ne ira obstaret bono publico, legatos ex consularium nu- 
mero mittendos ad eum senatus censuit ; qui sua quoque 
cum, non publica solum, auctoritate moverent, ut raemori- 
am simultatiura patriae remitteret. Profecti legati ad Fa- 
bium cum senatus consultum tradidissent, adjecissentque 
orationem convenientem mandatis, consul, demissis in ter- 



17 Vulg. Cum hac. — 18 ' Paruin venuste repetitiiv occiderunt : forte leg. 

NOT^ 

^ Nee in Samnium nuntium perfefri] diceret. 
Ad Marcium consulem, ut dictatorem 



LIB. IX. CAP. 39. 1275 

ram oculis, tacitus ab incertis, quidnam acturus osset, lega- 
tis recessit : nocte deinde silentio (ut mos est) L. Papirium 
dictatorem dixit.' Cui cum ob animum egregie victum 
legati gratias agerent, obstinatum silentium obtinuit/' ac 
sine response ac mentione facti sui legates dimisit, ut ap- 
pareret/° insignem dolorem ingenti comprimi animo. Pa- 
pirius C. Juniura Bubulcum magistrum equitum dixit : 
atque ei, legem curiatam dc imperio fercnti,'' triste omen 
diem diflidit,' quod Faucia curia ' fuit principium,"' dua- 
bus insignis cladibus, captas Url)is et Caudinaj pacis: quod 
utroque anno eadem curia ^ fuerat principium. Macer Lici- 
nius tertia etiam clade, quaj ad Cremeram accepta est, 
abominandam cam curiam facit. 

3D. Dictator poster© die, auspiciis repetitis, pertulit le- 
gem ; et profectus cum legionibus, ad terrorem traducti 
sylvam Ciminiam exercitus nuper scriptis, ad Longulam " 
perveuit : acceptisque a Marcio consule veteribus militi- 

'' Tenuit pertinaciler silentium. 



cecideruni. — 19 Vet. lib. apud Sigon. infensus. — 20 Vet, lib. ap. eiind. ila le- 
gates dimisit. — I Legebatur antea Saucia curia, vel Fauciw curia:. — 2 Ejusdem 
curiw Gionov. Doujat. Crevier. 

HOT IE 

• L. Papirium dictatorem dixif] Hie suit diffindi, a Biidaeo in annotat. 

interponiint scriptores Capitolini an- prior, in Pand. repreliensus. ' Dif- 

num, omissum a Livio, Diodoro, et findere,' autem, sive ' diffundere 

Cassiodoro : quo scilicet anno L. diem 'est, rem in alium diem profer- 

Papirius ii. dictator ciim C. Jiiu. re ac rejicere : quod hie contigit ob 

Bubulco, item ii. magistro equitum, infaustum omen, 

summae renim praefuerint absque Ditm di^'dii] Hoc est, rem in alium 

consulibus. diem differre coegit. Vide A. Gellii 

^ Legem curiatam de imperio ferenti] N. A. lib= xiv. c. 2. J. Clericus. 

Magistratus rite creati comitiis cen- ■" Fuit principiwn] SufiFragiorum 

turiatis, non tamen prius rem milita- nempe ferendorum. Significat enim 

rem et merum imperium attiugebant, eam curiam fuisse ante ceteras omnes 

quam curiatis comitiis, sive suffragiis ad suffragiura sorie vocatam. Nam 

per curias latis, id eis datum esset. quae prima exierat, principium dice- 

' Triste omen diem diffidit] AVias dif- batur : idque observari solebat, ut 

fudit. Apud Gell.lib. xiv. cap. 2. ubi heec prima curia boni esset ominis. 

erat ' diem diiTundi,' Augelus Poli- " Ad Longvlam'] De hoc Volscorum 

tianus Miscell. c. 41. legeudum cen- oppido, ii. 33. 



1276 



T. LIVII 



bus, in acieni copias eduxit. Nee liostcs detiectare visi 
pugnam. Instructos deinde armatosquc (cum ab neutris 
praelium inciperet)' nox oppressit. Quieti aliquamdiu, 
nee suis diffidentes viribus, nee hostem spernentes, stativa 
in propinquo habuere. Interea res in Etruria gestae. Nam 
et cum Umbrorum exercitu acie depugnatum est ; (fusi ta- 
men magis, quam caesi, hostes, quia coeptam acriter non 
tolerarunt pugnam ;) et ad Vadimonis lacum ° Etrusci/ lege 
sacrata coacto exercitu/ cum vir virum legisset,'' quantis 
nunquam alias antea^ simul copiis, simul animis, dimica- 



3 Vulg. praliitm inciperetur. — 4 Vid. Not. Var. — 5 Ante Gronov. Doiijat. 

NOTiE 

° Ad Vadimonis lacmii] In Tnscia cum illis Gallos Senonas vicernnt. 
inter Falerios et Castellum Ameri- v Lege sacrata coacto exercitu.lQwve- 
nuni, quod nunc Bassano, hand pro- nam iijpc Etrnscornni lex sacrata fn- 
cul Tiberi, ex adverse confluentis in erit, non explicant interpretes, I,ib. 

VII. c. 41. ' Lex sacrata niilitaris la- 
ta' dicitur, ' ne ciijus niilitis scripti 
nonien, nisi ipso volente, deleretnr.' 
At hie non de exercitu jam conscrip- 
to, verum de exercitu cogcndo agi- 
lur. Hiijus legis rationem explicat, 
ni fallor, ipse Llvius lib. x. cap. 38. 
ubi delectum a Samnitibns acerrime 
habitnm ait hac lege, ' ut ' scilicet 
' qui junionim non convenisset ad im- 
peratorium edictum, qnique injussu 
abisset,' ejus ' caput Jovi sacratum 
esset.' Nisi quis malit sacramento 
adactos nonnisi victores se reditu< 
ros: quod bello in Etruscos a Roma- 
nis antea factum lib. ii. c. 45. 

1 Cum vir virum legisset'] Vir virum 
legere dicebatur, cum in delectu lia- 
bendo militibus potestas fiebat, ut 
sibi quisque notum aliquem legeret, 
cujus ipsi perspecta virtus esset; 
eumque sibi periculorum socium as- 
cisceret : qua de re Victorius Variar. 
lect. lib. XVIII. c. 19. Ejusmodi ami- 
citiae genus Graeci awaTrodv7](jK6vTwv , 
id est, commorientium vocabant. 
Nee mullum dispar erat Solduriorum 



euni Naris, est Vadimonis lacus, lia- 
bens exiguas quasdam insulas, quas 
venti hue illuc impellunt, quern Pli- 
nius junior ep.20. lib. viii. eleganter 
desciibit. Vocatur hodie Logo di 
Hassano ab oppido proximo : estque 
adliuc, ut Plinii £evo, in similitudi- 
nem rotce clrcumscriptns, et undique 
aequalis ; nulio sinu, obliquitate nul- 
la, colore albidiore, viridiore, ac 
pressiore quam cceruleus sit: odore 
sulfureo, saporeque inedicato : sed 
spatio longe brevior ; quod neque 
navim, neque insulas, ut olim, peco- 
ra ingressa portantes in medio ferre 
possit : altitudiuis tamen immensae : 
undasque ejus nonnunquam flatibus 
per subterraneos meatus erumpenti- 
bus mirum in modum commoventur, 
ut brevi in Tiberim decursu plures 
convolvat molas. Pisces nee gignit, 
nee allt, sed luridos serpentes ac tes- 
tudines: interdura carbones ejectat, 
teste Cluverio. Inter eum et Tibe- 
rim spatiosus et planus est campus, 
in quo Romani duobus prseliis nunc 
Etruscos, deinde Dolabella duce, 



LIU. IX. CAP. 40. 1277 

runt : tantoque irariim certamine ^esta res est, ut ab neutia 
parte emissa sint tela. Gladiis pugna coepit, et, acerrime 
commissa, ipso certamine, quod aliquamdiu anceps fuit, 
accensa est; ut non cum Etruscis toties victis, sed cum 
aliqua nova gente, videretur dimicatio esse. Nihil ab ulla 
parte movetur fugae : cadunt antesignani ; ct, ne nudentur 
propugnatoribus signa, fit ex secimda prima acies. Ab 
ultimis deinde subsidiis cietur miles : adeoque ad ultimum^ 
laboris ac periculi ventum est, ut equites Romani, omissis 
equis, ad primos ordines peditum 7 per arma, per corpora 
evaserint. Ea velut nova inter fessos exorta acies turba- 
vit signa Etruscorum. Secuta deinde impetum eorum, ut- 
cumque atTecta erat,^ cetera multitudo tandem perrumpit 
ordines hostium.' Tunc vinci pertinacia coepta, et averti 
manipuli quidam ; et, ut semel dedere terga, etiam certio- 
rem capessere fugam. Ille primum dies fortuna veteri 
abundantes Etruscorum fregit opes. Cassum in acie, quod 
roboris fuit; castra eo" impetu capta direptaque. 

40. Pari subinde periculo gloriaeque eventu bellum in 
Samnitibus erat; qui, praster ceteros belli apparatus, ut 
acies sua fulgeret novis armorum insignibus, fecerunt. Duo 
exercitus erant : scuta alterius auro, alterius argento caela- 
verunt.'° Forma erat scuti : + summum latius, qua pectus 

' Reliqui milites, (pedites nempe,) quantumtis male habiti ac debilifali, tamen 
equitum impressionem secuti, ifc. 



Crevier. — 6 ' Forte leg. ad extremum, ne eadem vox bis posita sit.' Rupert. 
— 7 ' Omissis equis ad primos peditum. Hie jam olini ambigui fiiere. A pud 
primiini invenio Frobeninm, quod editiir. Tliiian. Andreas, Beciiarius, Asc. 
Mog. ad proximos peditum. Duo Pall, et Campanws, ad proximos ordines per 
arma. Aldus et Juntas cnm Chiflet. et Voss. altero, ad proxiinos ordines pedi- 
tmm per arma. Teitius denique Pall. Voss. prior ct Bnsl. ad primos ordines 
peditum per arma. Et haec maxinie probanda videtur lectio. Lib. x. ' Reli- 
querat intervalla inter ordines peditum, qua satis laxo spatio equi permitti 
possent.' Et rursuni, ' vixdum satis aptatis armis, in ordines eunt.' Nisi 
tJ) peditum abesse malis.' J. F. Gronov. — 8 Vulg. affecta fuerat. — 9 Pro eo 
nialit Doering. eodem. 

NOTyE 
sive Clientum apud Gallos olini ratio, hac descriptions Just. Lips. Saturoal. 
ut Caesar lib. iii. scribit. lib. ii. c. 11. J. Clericus. 

t Forma erat scuti, (^c.] Vide de 



1278 



T. LIVII 



atque humeri tcguntur, fastigio aequali ; ad imura cuneatior, 
mobilitatis causa. Spougia pectori tegumentum : ' ct sinis- 
trum crus ocrea tectum.^ Galeae cristatas,' quae speciem 
magnitudini corporum adderent. Tunicae auratis militibus 
versicolores, argentatis linteae candidae. His dextrura cor- 
nu datum : illi in sinistro consistunt. Notus jam Romanis 
apparatus insignium armorum fuerat ; doctiquc a ducibus 
erant, * horridum militem esse debere : non caelatuin auro 
et argento, sed ferro ct animis fretum. Quippe ilia prae- 



NOTiE 



■■ iSpongia pectori tegumentum'\ Spon- 
gia tunc usi Samnitcs pro sereo aut 
feneo ihoi ace, vel ex cnido corio : 
spongiuni quoqiie retiariorum habet 
Tertnll. Id cujusmodi sit, et qno- 
modo ad corporis defensionem ac- 
comniodetiir, non adeo tritiim. An 



iu singular! nnmero assignat ; ct Ve- 
{;;etius lib. I. c. 20. uni tantum cruri 
tegentio datas ocreas ferreas scribit, 
sed dextro; cum Samnites sinistrum 
iis armasse dicantur a Livio. Utrius-' 
q\ie usus cansam prodit idem Veget. 
quod ' cum niissilibiis agitur, sinis- 



ita spoiigia dicitur, ut squamae, aut tros pedes inante milites habere de- 



plumx ? Nam squama apud Isid. est 
' lorica ex lamiuis aereis vel ferreis 
concatcnata in niodum squamarum 
piscis.' £t quas Statins plumas dixit, 
Sallust. in fragmentis sic expresse- 
rat: ' operimenta lintea, quae ferreis 
laminis in modum plumx anncxue- 
rant.' An potius spongia ipsa hoc 



beaut : ita enim vibrandis spiculis 
vehementior ictus est. At cum . . . 
manu ad manum gladiis pugnatur, 
tunc dextros pedes inante milites 
habere debent ; ut et latera eorum 
subducantur ab hostibus, ne possint 
vuinus accipere, et proximior dex- 
tra sit quas pliigam possit inferre.' 



loco intelligilur, sed ita compacta, ut "Virg. lib. vii. de Hernicis: ' Vestigia 



non facile pcrfodi posset ? Linei 
certe tboraces Maccdonibus, Thraci- 
bus, Hispanis, Faliscis in usu, bilices 
nimirum, aut trilices, ac texto sjppi- 
us rcplicato; qualem Ainasis habuit 
^gyptiorum rex, cujus singula fila, 
sive funiculi, ex Plin. trecenlis sexa- 



nuda sinistri Instituere pedis; cru- 
dus tegit altera pero.' Quern illo- 
rum morcni ab jEtolis Hyginus deri- 
vat, quasi a Pelasgis ortum Hernici 
traberent. 

' Galea cristatce} Quae hie crista- 
rum galeis aptaudarum ratio Samni- 



giiita quinque fills constabant. Fiiere tibusascribitur, eandemPolybiiisRo- 
et laneae loricee, ex lana scilicet co- manis attribuit: apice enim hoc plu- 
actili,quam, si addatur acetum, ferro meo, pennisque reciis tribus ad cu- 



resistere Plinius testatur. Ejusmodi 
fere est quod nunc feltrum vocanius. 
Caesar de Rello Civiii lib. iii. loquens 
de suis, ' Omnes,' inquit, ' fere mili- 
tes aut ex subcoactis, aut ex cento- 
nibus, aut ex coriis, tunicas, aut teg- 
menta fecerant, quibus tela vitarent.' 
' Sinistrum crus ocrea tectum^ Pe- 
diti quoque Romano Polyb. ocream 



bill longitudinem, in summo vertice 
aliis armis addito, pro eorum more, 
vir duplo major apparet : et pulchra 
ea species fit, liostique forniidolosa. 
Et triplicis cristas aut jubae poetae 
passim nieminere. Atque hac de 
causa Suidas Geryonem putat trici- 
pitem dictum, quod tres cristas in 
galea haberet. 



LIB. IX. CAP. 40. 1279 

dam verius, quam arma, esse ; nitentia ante rem, deformia 
inter sanguinem et vulnera. Virtutem esse militis decus, et 
omnia ilia victoriam sequi ; et ditem hostem qiiamvis pau- 
peris victoris praemium esse.' His Cursor vocibus instinc- 
tos milites in pra^lium ducit. Dextro ipse cornu consistit ; 
sinistro praefecit magistrum equitura. Simul est concursum, 
ingens fuit cum hoste certamen ; non segnius inter dictato- 
rem et magistrum equitum, ab utra parte victoria inciperet.* 
Prior forte Junius commovit hostem, laevo dextrum cornu, 
sacratos more Samnitium milites, eoque Candida veste et 
paribus candore armis insignes. * Eos se Oreo mactare ' 
Junius dictitans, cum intulisset signa, turl)avit ordines, et 
baud dubie impulit acieni. Quod ubi sensit dictator, ' Ab 
laevone cornu victoria incipiet?' inquit, ' ct dextrum 
cornu, dictatoris acies, alienam pugnam sequetur, non 
partem maximam victoria3 trahet ? ' Concitat milites. 
Nee peditum virtuti equites, aut legat.orum studia ducibus 
cedunt. M. Valerius a dextro, P. Decius ab laevo cornu, 
ambo consulares, ad equites in cornibus positos evehuntur : 
adhortatiquc eos, ut partem secum capesserent decoris, in 
transversa lalera hostium t incurrunt. Is novus additus 
terror cum ex parte utraque circumvasisset aciem, et ad 
terrorem hostium' legiones Romanae, redintegrato clamore, 
intulissent gradum, tum fuga ab Saranitibus coepta. Jam 
strage hominum armorumque insignium campi repleri; ac 
primo pavidos Samnites castra sua accepere : deinde ne ea 
quidem retenta. Captis direptisque ante noctem injectus 
ignis. Dictator ex senatus consulto triumphavit. Cujus 
triumpho longe maximam speciem captiva arma praebuere. 
Tantum magnificentiae visum in iis,utaurata scuta dominis 
argentariarum " ad forum ornandum " dividerentur. Inde 

* Non minor fuit concertaiio el contentio inter dictatorem et magistrum equitum, 
ab Htrius acie initium victoricB fieret, quam inter Romanes et Samnites utri tin- 
cerent. ' Ad terrendos masris hostes. 



10 Legendum inonet Stiotli./eceranf .... calaverant. — 11 In Mss. et aiitt. 

NOT/E 
t In transversa Intera hostium] Nul- Sic oporlet fuisse, aiit panim accii- 
liiie eraiit ergo Saniuitum oqiiiles? raliiin Liviuni. J. Cleiicus. 



1280 T. LIVII 

natum initium dicitur fori ornandi ab aedilibus, cum tensae 
ducerentur. Et Romani quidem ad honorcm Deum insig- 
nibus armis hostium usi sunt : Campani, ab superbia et 
odio Samnitium, gladiatores (quod spectaculum '^ inter 
epulas erat) " eo ornatu armarunt, Samnitiumque nomine 
compellarunt." Eodem anno cum reliquis Etruscorum ad 
Perusiara, quae et ipsa'* induciarum fidem ruperat, Fabius 
consul nee dubia nee difficili victoria dimicat. Ipsum op- 
pidum (nam ad moenia victor accessit) cepisset, ni legati 
dedentes urbem exissent. Praesidio Perusiae imposito, le- 
gationibus Etruriae amicitiam petentibus prae se Romam ad 
senatum missis, consul/ praestantiore etiam, quam '^ dicta- 
tor, victoria triumphans, Urbem est invectus. Quin etiam 
devictorum Samnitium decus magna ex parte ad legatos, 
P. Decium et M. Valerium, est vcrsum : quos populus 
proximis comitiis ingenti consensu consuiem alterum, alte- 
rum pra3torem declaravit. 

41. Fabio ob egregie perdomitam Etruriara continuatur 
consulatus: Decius collega'^' datur.* Valerius praetor quar- 
tum creatus. Consules partiti provincias. Etruria Decio, 
Samnium Fabio evenit.'^ Is profectus ad Nuceriam Al- 
faternam,^ turn pacem petentes,^ quod uti ea, cum daretur, 



edd. (irgf.ntariorum. — 12 ' Quod spectaculum pro quorum spectaculum: nisi ita 
leg.' Rupert. — 13 Vulg. appellurunt. — 14 Viilg. qua ipsa. Vid. Not. Var. — 
15 Ya\g. prcEstantiore, quam. 

16 ' Cliirt. Decio collega. Voss. et Helm. Decio coUega. Forte mutata 
distinctione, Fabius ob egregie perdomitam Etruriam, continuato consulatu, De- 
cio collega datur.' J. F. Gionov. — 17 Legendnni nionet J. F. Gronov. Coll- 
in OTJE 

" Dominis argenlariarum [argentario- Fiiit et Romanis aliquando spectacu- 

ri<m] ad forum ornandum'] Tal)ernae ar- liim gladiatorum inter epiilariini crti- 

gentarioruin in Fore Romano. Horiim delia oblectamenta, Strabone lib. v. 

magnam partem servos fuisse docet aliisque testibus, apiid Lips.Saturnal. 

liic locus. lib. I. cap. 6. qui raos sub Imperato- 

Argentariarum'\ Nempe, officina- ribus perseveravit. 

rum. Vide lib. xxvi. c. 27. Delevi- * A. U. C. 445. 

mus ergo nrgentariortim, ex sententia > Profectus ad Nuceriam Alfatemam'\ 

Ampliss. Viri Gis. Cuperi. J. Clericus. D\ceTeDta.\\i, profectus Nuceriam, Nos- 

" Quod spectaculum inter epulas erat] tro solenne praepositionem addere. 



LiJi. IX. CAP. 41. 1281 

noluissent, aspernatus, oppugnando ad deditionem sub- 
egit.'^ Cum Samnitibus acie dimicatum. Haud raagno 
certamine hostes victi : neque ejus pugnae memoria tradita 
foret/9 ni Marsi * eo primum praalio cum Romanis bellas- 
sent. Secati Marsorum defectionem Peligni eandem fortu- 
nam habuerunt. Decio qiioque alteri consuli secunda belli 
fortuna erat. Tarquiniensem '' metu subegerat frumentum 
exercltiii praebere, atque inducias in quadraginta annos pe- 
tere, Volsiniensium '^ castella aliquot vi cepit: qua^dam 
ex iis diruit, ne receptaculo hostibus essent : circumferen- 
doque passim bello, tantum terrorem sui fecit, ut nomen 
omne Etruscum foedus ab consule peteret. Ac de eo qui- 
dem nihil impetratura. Indncite annuae datae. Stipendium 
exercitui Romano ab hoste in eum annum pensum, et 
binae tunicae in militem exactae. Ea merces induciarum 
fuit. Tranquillas res jam Etruscis turbavit repenlina de- 
fectio Umbrorura/' gentis integrae a cladibus belli, nisi quod 



sulibus partitis provincias, Etruria D. S. F. e. — 18 Vulg. Profecfus ad Nueeriam 
AUifates jam turn .... aspernatus, oppugnando subegit. Vid. Not. Var. — 
19 Flor. ei pugna. Conj. J. F. Gronov. neque ea pugna memoria tradita foret. 

NOT.i: 

Vulgo pro Alfaternam legebatnr Atli- Hanc Nueeriam Alfaternam a Roma- 

fates. Sed cum Fabius ab Auctore nis ad Sanniites antea defecisse Dio- 

memoretur Nueeriam profectus, (ul- dorus tradit. Alfaternae cognomine 

ciscendis, ut credibile est, navalibns dist'inguitur a Nuceria Cauiellaria, 

sociis, qui ibi anno superiore male ac- Umbriee oppido, sub Apeimino, ad 

cepti,) persuaderi ciiiqnam haud fa- fontem Tiniae, non procul Canierino. 

cile poterit, nulla ulterioreNueerino- ^ Turn pacem petentes] Si Alfater- 

rummentione, ad AUifates iransgres- nam retineamus, intelligendum erit 

sum sive ducem, sive seriptorem, tan- civcs, aut incolas. Alioqui seriben- 

to inter utrumque populum interval- dum Alfaternos, quee videtnr Cluverii 

lo ; prjEsertim eum AUifae panic ante sententia. 

vi captae essent, ut sup. c. 31. Belle ^ Ni Marsi] Vide lib. viii. c. 29. 

itaque Sigonius ex vetustis codicibus ubi et de Pelignis. 

varum reddidit Nucerise cognomen. *> Tarquiniensem'] Gives Tarquinio- 

Est auteni Nuceria Alfaterna ultima rum. De quibus lib. J. c. 34. item lib. 

Campanise urbium, trans Vesuvium vii. c. 15. 

sita, alluente Same, novem a mari " Volsiniensium] Lib. v. c. 32. 

passuum millibus. Hodie Nocera. ^ Umbronm] Vid. lib. v. c. 35, 



1282 T. Livn 

transitum exercitus ager senserat.'" li, concitata omni ju- 
ventute sua, et magna parte Etruscorum ad rebellionem 
compulsa, tantum exercitum fecerant, ut, relicto post se in 
Etruria Decio, ad oppugnandam inde Romani ituros, mag- 
nifice de se ac contemtim de Roraanis loquentes, jactarent. 
Quod inceptum eorum ubi ad Decium consulem perlatum 
est, ad Urbem ex Etruria magnis itineribus pergit, et in 
agro Pupiniensi"^ ad famam intentus hostium consedit. 
Nee Romae spernebatur Umbrorura bellum : et ipsse minae 
metum fecerant expcrtis a ' Gallica clade, quam intutam 
urbem incolerent. Itaque legati ad Fabium consulem missi 
sunt, ut, si quid laxamenti a bello Samnitium esset, in Um- 
briam propere exercitum duceret. Dicto paruit consul, 
magnisque itineribus ad Mevaniam,^ ubi tum copiee Um- 
brorum erant, perrexit. Repens adventus consulis, quern 
procul Umbria in Saranio bello alio occupatum credide- 
rant, ita exterruit Umbros, ut alii rcccdendum ad urbes 
munitas, quidara omittendum bellum censercnt. Plaga 
una (Materinam ipsi appellant) non continuit mode s cete- 

"' Subila alienatio Umbrorum {quce natio immunis fuerat a beUicis calamilali- 
bus, nisi quatenus per agros eorum transitrant copia:) perturbavit res, qua jam 
apud Etruscos pacatce erant. 



Pro tradita conj. Tan. Faber prodita. — 20 Vulg. Pipiniensi. — 1 ' Preepositio « 

NOTiE 

* In agro Pupiniensi] Ager Piipi- ? Plaga una (Materinam ipsi appel- 

niensis. sive Pupiiiius, tractiis est lant) non conlinuit modo] FaWitm, op'i- 

Lalii veleiis exiguus, ac pariiin foe- nor, Glar. qui plagam liic liaud dnbie 

cundiis, circa octavtim al) urbe lapi- militize nomon esse putat, et foi tas- 

dem, citra Gabies. Pnpinia inde tri- sis quod 7r\o7ia;' vocant Grapci aciem 

bus. Hie igitur Decius Unibrcs, Ko- qiiadratam altera parte longiorem. 

main per Sabinornin regioiiem peten- Sigonii, Gronovii, aliorunique hac in 

tes, proxinie urbem expectandos cen- resilentium niirari licet. Ego ' pla- 

snit. gam ' primum iuterpretor pagum, re- 

' Ad Mevania)n'\ Ad Clitnmni ac giuncnlam,oppidi territorium. Dein- 

Tinise amnium confluentes est jNIe- de pro Materinam legenduni conji- 

vania, Umbronmi urbs antiqua et niu- cio Matilicam, vel Ulatelicinam. Ete- 

nita, inter Spoletium et Assisium. nim Matilica oppidum in Umbria le- 

Hodie vulgo Bevagna, in Ducatu gilur apud Frontinum de coioniis, qui 

Spoletauo, Pontificiac ditionis, ejus agrum eadeni lege contineri ait^ 



LIB. IX. CAP. 41. 1283 

ros in armis, sed confestim ad certamen egit. Castra val- 
lantem Fabium adorti sunt. Quos ubi eflfiisos mere in 
munimenta consul vidit, revocatos milites ab opere, prout 
loci natura tempusque patiebatur, ita instruxit : ^ cohorta- 
tusque praedicatione vera qua in Tuscis, qua in Samnio 
partorum decorum, exiguam appendicem Etrusci belli con- 
ficere jubet; et vocis impiae poenas expetere, qua se urbem 
Romanam oppugnaturos ' minati sint.''^ Haec tanta sunt 
alacritate inilitum audita, ut clamor, sua sponte ortus, lo- 
quentem interpellaverit ducem. Ante imperium deinde 
concentu tubarum ac cornuum ^ cursu efFuso in hostem fe- 
runtur. Non tanquam in viros aut armatos incurrunt : 
(mirabilia dictu !)*^ signa primo eripi coepta signiferis ; dein- 
de ipsi signiferi trahi ad consulcm, armatique railites ex 
acie in aciera transferri, et, sicubi est certamen, scutis 
magis, quam gladiis, geritur res. Umbonibus^'* incussa- 
que ala' sternuntur hostes. Plus capitur hominum, quam 
caeditur : atque una vox ponere arma jubentium per totam 
fertur aciem. Itaque inter ipsum certamen facta deditio 
est a primis auctoribus belli. Poster© insequentibusque ^ 



abest amnltis Mss. et recte forsan.' Rupert.— 2 Instruit Gronov. 1665. Doii- 
jat. Crevier.— 3 Vet. lib. apud Sigon. expugnaturos. — 4 Minati sunt Stroth. 
et Kreyssigius.— 5 ' Plenius aptiusque Flor. et Mureti, Ante imperium, ante 
concentum tubarum ac cornuum: neque enim signa canebant ante imperium.' 
J. F. Gronov.— 6 Vet. lib. apud S'lgoxi. mirabile dictu.— 7 Vet. lib. ap. eiind. 
Vmbonibus incussa ala.—8 Duo Pall, et alter Voss. inter ipsum certamen 
facta deditione a primis auctoribus belli, p. i. 

NOTiE 

qua Camerinnm : inde Plinio ' Mati- scit esse mediam partem, et quasi um- 

licates.' Est ad radices Apennini,su- bilicum scuti, rotundo tumore pro- 

pra lEs'im fl. in Piceni finibus. Hujus tuberaiitem ; deduclo, ut videtur, vo- 

itaque tractus duces, militesve, auc- cabulo a Graeco ft^/Sw", quod petrae 

tores pugnandi ceteris fuisse snspicor, superciiium significat. Et vero um- 

licet uon inter principes populos, sed bo a Statio non semel pro niontium 

minus extra Umbriam cognitos fuisse eminentia sumitur ; a TertuUiano, et 

innuat Noster, parentbesi ilia (/T/a<e- aliis, pro vestis positu, qui ad pectus 

licinnm ipsi appellant). Alioqui Mari- exibat in tumorem. 
timam vel Tudertinam scribi posse ex- ' Incussaque ala'\ Ala noinen, quod 

istimarem. plures habet significationos, dicatur 

h Umbonibus'\ Uniboneni nemo ne- hoc loco pro axilla ; et lacertum, to- 



1284 T. Livii 

diebus et cctcri Umbrorum populi dcduntur. Ocriculani'' 
sponsione in amicitiara accept!.' 

42. Fabiiis, alienaj sortis victor belli," in suam provin- 
ciam cxercitum reduxit. Itaque ci, ob res tani Icliciter 
gestas, sicut priore anno populus continuaverat consula- 
tum, ita senatus in insequcntem annum,^* quo A^p. Clau- 
dius, L. Volumnius consules fncrunt, prorogavit, maxirae 
Appio adversante, imperium. Appium censorem petisse 
consulatum, coniitiaquc ejus ab L. Furio tribuno plebis 
intcrpellata, donee se censura abdicavit, in quibusdam 
annalibus invenio. Creatus consul, cum collegas novum 
bellum, Sallentini hostes™ decernerentur, Roma? mansit, 
ut urbanis artibus opes augerct," quando belli decus pe- 
nes alios esset. Volumnium provincial baud poenituit. 
31ulta secunda prcTlia fecit: aliquot urbes hostium vi ce- 
pit. Praedas erat largitor, et benignitatem per se gratam 
comitate adjuvabat: militemque iis artibus fecerat et pe- 
rlculi et laboris avidum. Q. Fabitis proconsul ad urbem 
Allifas cum Samnitium exercitu signis collatis confligit. 
Minime ambigua res fuit. Fusi hostes, afquc in castra 
compulsi. Nee castra forent retenta, ni exiguum superfuis- 
set diei:^ ante noctem tamen sunt circumsessa, etnocte cus- 
todita, ne quis elabi posset. Postero die, vixdum luce certa, 

" Fahius, victor eo hello, quod alteri gercndum sorte obtif^erat, nimirum Decio, 
" Ut polcntiam silii majorem pararet per eas artes qua domi talent, 
f A jsi quvd node imtninenfe non satis supererat lucis. 

9 Senatus insequente anno GroDOv. Donjat. Crevier. 

NOT;E 

(umqne bracJiiiim sinistrum siiperiiis ' Sponsione in amicitiam accepti] De 

designat, quo sustinetur quatiturque sponsione dictum cap. 9. 

clypeiis. * A. U. C. 446. 

'' Ocriculani] Postreina Umbrize "> Sallatliyii hastes'] lapygiae, sen 

tirbinin, in ejus extremis ad Sabinos Messapiae, inter illos et Calabros in- 

finibiis, paulo ultra Narem aninem terjacente Apennino divisae, partem 

versus raeiidiem. Ocricuii, vel sin- inrolebant,Tarentino sinuiobversam. 

gnlari numero Ocriculum, apud An- Nunc pars Hydnintinaj regionis. 

toninum corrupte L'triculi, propius Vulgo Terra d"O<ran<0, quke Neapoli- 

Tiberi fuit, qnam oppidumquod nuuc tana provincia. 
OtricoU, altero a flumine ruilliari. 



i 



I 
I 



LIB. IX. CAP. 43. 



1285 



deditio fieri coepta : et pacti, qui Samnitium forent, ut cum 
singulis vestimentis emitterentur. Hi omnes sub jugum 
missi. Sociis Samnitium nihil cautum. Ad septem millia 
sub corona venierc. Qui se civcra Jlernicum dixerat, seor- 
sum in custodia habitus. Eos omnes Fabius Romam ad 
senatum misit: et, cum quaesitum esset, delectu, an volun- 
tarii^ pro Samnitibus adversus Romanos bellassent, per 
Latinos populos custodiendi" dantur. Jussique earn inte- 
gram rem novi consules, P. Cornelius Arvina, Q. Marcius 
Tremulus, (ii enim jam creati erant,) ad senatum referre. 
Id aegre passi Hernici. Concilium populorum omnium 
habentibus Anagninis " in circo, qucm Maritimum vocant,f 
praeter Alatrinatem,'' Ferentinatemque/ et Verulanum/ 
omnes Hernici nominis' populo Romano bellum indixe- 
runt. 

43. InSamnio quoque, quia decesserat inde Fabius, novi 
motus exorti. Calatia et Sora praesidiaque, quae in iis 
Romana erant, expugnata : et in captivorum corpora mili- 
tum foede saevitum. Itaque eo P. Cornelius cum exercitu 

'i An publico consilio, an arbitrio quisque suo pricatim. 



NOTiE 



" Per Latinos populos custodiendi] 
Hie mos fuit, cum liostes capti, aut 
etiam suspecti cives, magno numero 
in custodiam dandi viderentur, do- 
nee daniuati, aut absolnti essent, ut 
non in urbe, sed per municipia colo- 
niasve vicinas custodiendi distribue- 
lentur. Id de conjuratis cum Cati- 
lina Caesar censuit. Idem in Herni- 
cis captis nunc servatum. 

" Anagninis] Hernicorum, qui post- 
ea Latio additi, caput Anagnia, nunc 
quoque Anagni dicta : in Campania 
Rom. loco edito parnni culta. 

p In circo, qnem Maritimum vacant] 
At Hernici nulla ex parte mare at- 
tingebant. Foitean ad lacum ali- 
quem, aut perennem uberemve a- 
quaro, situs ille circus, inde Maritimi 
cognomen lulerit: nisi forte Mariti- 



mus dictus comparationc circi alteri^ 
us qui apud eandem urbem, adhuc 
illo remotior a mari. 

1 PrcEter Alairinatem] Alatrium, 
sive Aletriuni, \u\go Alatro, ad ortum 
asstivum Anaguiae est, versus Liris 
fontes. Episcopatus titulo gaudet. 

' Ferentinatemque] De Ferentino, 
quod Anagniae ad meridiem in via 
Latina, aliisque cognominibus fere 
locis, vulgo nunc Ferentino, aut Fio- 
rentino, egi lib. ii. c. 3S. et lib. vii. 
c. 9. 

' Verulanum] Verulae sub fontibus 
Cosae amnis, quinque ab Alatrio mil- 
libus in Anstrnm, vulgo Veroli. 

' Omnes Hernici nominis] Qui illi 
omnes ? Nam, denitis bis tribus, soli 
Hernicorum supersunt Anagnini, qui 
quidem alicujus nomiuis sint. 



128G T. LI VI I 

missus.* Marcio novi hostes (jam ciiini Ana<;ninis Herni- 
cisque aliis bellura jussum erat) decernuntur. Primo ita 
omnia opportuna loca hostes inter consulum castra interce- 
perunt, ut pervadere expeditus nuntius non posset, et per 
aliquot dies incerti rerum omnium, suspensique do statu 
alterius, uterque consul ageret, Romamque is metus ma- 
naret ; '° adeo ut; omnes juniorcs sacramcnto adigcrentur, 
atque ad subita rerum duo justi scriberentur exercitus. Ce- 
terum Hernicum bellum ncquaquam pro praesenti terrore 
ac vetustatc gentis gloriae fuit." ' Nihil usquam dictu dig- 
num ausi, trinis castris intra paucos dies exuti, triginta 
dierum inducias, ita ut ad senatura Romam legatos mitto- 
rent, pacti sunt bimestri stipendio frumentoque, et singulis 
in militem tunicis. Ab senatu ad Marcium rejecti, cui se- 
natus consulto permissum de Hernicis erat: isque earn 
gentem in deditionem acccpit. Et in Samnio alter consul, 
superior viribus, locis impeditior erat. Omnia itinera ob- 
sepserant hostes, saltusque pervios ceperant, ne qua sub- 
vehi commeatus possent : neque eos, cum quotidie signa in 
aciem consul proferret, elicere ad certamen poterat ; satis- 
que apparebat, neque Samnitem certamen praesens, nee 
Romanum dilationem belli laturum. Adventus Marcii, 
qui, Hernicis subactis, maturavit collegae venire auxilio, 
moram certaminis hosti exemit. Nam, ut qui ne alteri qui- 
dem exercitui se ad certamen credidissent pares, conjungi '* 
utique passi duos '' consulares exercitus nihil crederent su- 
peresse spei,* advenientem incomposito agmine Marcium 

^ Non tantum attulit disciimev, quantum imminere videbatur ex terrore quern 
nunc ea gens intulerat, et ex ejiisdem antiqua gloria. 

' Utpote qui, si forte sinerent ut consulum duorum copies conjungerenlur, nul- 
lum spem reliquam haberent, cum ne satis quidem se idoneos putarent ad dimican- 
dum cum alterutro eorum exercitu. 



10 ' Voceni uterque ita et cum sing, et cum pliir. jiingi, baud placet. Non 
male cod. Rottend. nuntius non posset. Per aliquot .... agere, Romamque 
is metus manarat.' Rupert. — 11 ' Flor. gloria. Forte, ac vetusta gentis gloria 
fuit.' J. F. Gronov. — 12 ' Ante conjungi forte excidit copula et : certe sup- 

NOTyE 
* A. U.C.447 



LIB. IX. CAP. 43. 1287 

aggrediuntur. Raptim collatae sarcinae in medium, et, 
prout tcmpus patiebatur, instructa acies. Clamor pritnum 
in stativa perlatus," dein conspectus procul pulvis tumul- 
tum apud alterum consulem in castris fecit. Isque, con- 
festim arma capere jussis, raptimque eductis in aciem mili- 
tibus, transversara hostium aciem atqua alio certamine 
occupatam invadit ; clamitans, * summum flagitium fore, si 
alterum exercitum utriusque victoriae compotem sinerent 
fieri, nee ad so sui belli vindicarent decus.'" Qua impetum 
dederat, perrumpit; aciemque per mediam in castra hostium 
tendit, et vacua defensoribus capit atque incendit. Quae 
ubi flagrantia Marcianus miles conspexit, et hostes re- 
spexere, tuni passim fuga coepta Samnitium fieri. Sed 
omnia obtinet caedes, nee in ullam partem tutum perfugium 
est. Jam, triginta millibus hostium caesis, signum receptui 
consules dederant, coUigebantque in unura copias, in vicem 
inter se gratantes ; '* cum repente visae procul hostium no- 
vas cohortes, quae in supplementum scriptae fuerant, inte- 
gravere caedem. In quas, nee jussu consulum, nee signo 
accepto, victores vadunt, ' malo tirocinio imbuendum Sam- 
nitem,' clamitantes. Indulgent consules legionum ardori, 
ut qui probe scirent, novum militem hostium inter percui- 
sos fuga veteranos ne tentando quidem satis certamini fore. 
Nee eos opinio fefellit. Omnes Samnitium copiae, veteres 
novaeque, montes proximos fuga capiunt. Eo et Romana 
erigitur acies : uec quicquam satis tuti loci victis est, et de 
jugis, quae ceperant, funduntur ; jamque una voce omnes 
pacem petebant. Tum, trium mensium frumento iraperato. 



plendaest.' Rupert.— IZ Duo Gronov. Doujat. Crevier. — 14 ' Mss. nonnulli 

NOTtE 

" In stativa perlatus'] In castra Cor- cos, quos brevi subegerat. Cornelius 

nelii, ubi jam exercitum diu babe- itaquesuosmonet, rem esse indigoam, 

bat. si gloriam confecii belli, quod ipsis 

* Nee ad se sui belli vindicarent de- uiaudatumerat, sibi non vindicarent, 

cus'\ In Samnites certabatnr, adver- atque ad se traherent ; sed a Marci- 

sus quos missus Cornelius consul, anis militibus occupari patercntur. 
cum sue exercitu : Marcius in Herni- 



1288 T. Livii 

et annuo stipendio, ac singulis in militcm tunicis, ad sena- 
tum pacis oratores missi. Cornelius in Samnio rclictus. 
Marcius de Hernicis triuraphans inUrbemrediit; statuaque 
equestris in foro decreta est,'5^ quae ante templura Castoris 
posita est. Hernicorum tribus populis, Alatrinati, Veru- 
lano, Ferentinati, quia maluerunt, quam civitatem, suae 
leges redditee : ^ connubiumque inter ipsos/ quod aliquara- 
diu soli Hernicorum habuerunt, permissum. Anagninis, 
quiquc arma Ronianis intulerant, civitas sine sutFragii la- 
tionc data : concilia connubiaque aderata : ct magistrati- 
bus,* praeterquam sacrorum curatione, interdictum. Eo- 
dem anno osdes Salutis a C. Junio Bubulco censorc locata 
est, quam consul bello Samnitium voverat. Ab eodem col- 
legaque ejus M. Valerio Maximo viae per agros publica 
impensa factae. Et cum Carthaginiensibus eodem anno 
fcedus tertio ** renovatum : Icgatisque eorum, qui ad id ve- 
nerant, comiter munera missa. 

44. Dictatorera idem annus habuit P. Cornelium Scipio- 



gratulantes, ex interpretatione.' Slroth. — 15 ' Leg. decreta ei, quod et moniiit 
Gron.' Rupert. 

NOTJE 

y Quia maluerunt, quam civitatem, adcmtum asset, immospecialiter con- 

sucE leges reddita;'] H\s opp\d\s,m\x in cessum oportuit. Sed hie agitiir de 

fide manserant, oblatiim ftiit jus civi- connubiis inter diversas Hernicorum 

talis a Ronianis. Sed oppidani leges civitates. 

suas praetulerunt, carumque usnm ^ Et magi strati bus] Sic igilur A- 

maluerunt quam civitatem, Illis ita- nagnia, ademtis legibns et magistra- 

que, quia liaRC oppida colonias Roma- tibus, in pra;fecturae magis quam 

iiorum nondtim acceperant, pristine municipii aut colonise fonnam redac- 

jure uti permissum. Unde videri ta, nudo civitatis Rom. titulo dato, 

possunt quasi municipia libera, qui- absque sufFragii jure, 

bus propria; leges, cum propriis ma- '^ Cum Carthaginiensibus eodem anno 

gistratibus, essent. Qua de re antea. fcedus tertio] Scribit lib. in. Polyb. 

^ Connubiumque inter ipsos] Id aliis citatws a Glar. ictum primo cum 

etiam Latinorum negatum vidimus Carthaginiensibus fcedus a primis 

lib. vin. c. 14. scilicet ne, afBnitati- consulibus, quod a Livio praetermis- 

bus mutuis arctius juncti, etiam arma sum, ut alia non pauca. Initum me- 

consociarent. Neque verum est, quod niorat idem lib. vii. c. 27. an. 406. 

Godelev. ex Sigonio observat, cum Nunc itaque tertio percussum cum 

omnibus Italis connubia priscis Ro- iis foedus : quanquam hoc ad Pyrrhi 

nianis fuisse, nisi specialiter id juris in Italiam adventura refert Po!yb. 



LIB. IX. CAP. 44. 1289 

nem, cum raagistro equitum P. Decio Mure. Ab iis, propter 
quae creati erant, comitia consularia habita, quia neuter 
consulum potuerat bello abesse. Creati consules L. Postu- 
mius, Ti. Minucius.* Hos consules Piso Q. Fabio et P. 
Decio suggerit,' biennio exemto, quo Claudium Volumni- 
umque, et Corneliura cum Marcio consules factos tradi- 
dimus. Memoriane fugerit in annalibus digerendis, an con- 
sult© binos consules, falsos ratus,'' transcenderit, incertum 
est. Eodem anno in campum Stellatem agri Campani ^ 
Samnitium incursiones factae. Itaquc ambo consules, in 
Samnium missi, cum diversas regiones, Tifernum Postu- 
mius, Bovianum Minucius, petissent; Postumii prius ductu 
ad Tifernum pugnatura.* Alii baud dubie Samnites victos 
ac viginti millia '^ hominum capta tradunt ; alii Marte aequo 
discessum, et Postumium, metum simulantem nocturno 
itinere, clam in montes copias abduxisse ; hostes secutos 
duo millia inde locis munitis et ipsos consedisse. Consul, 
ut stativa tuta copiosaque (et ita erant) petisse videretur, 

* Piso successores dat hosce consules Q. Fabio et P. Decio. 



16 * In aliis libris adeo XXX. millia: sed forte pro XX. millia ex Diodoro 
1. XX. p. 779. leg. //. millia: et sic saepe uumeri a librariis confusi auctique 

NOTiE 

* A. U. C. 448. temtrionalior,ut Faustianus,Austra. 

c Binos consules, falsos rains'] Binos lior ex Cluverii desciiptione. At 

immo consulatus, consules bis binos: Stellatinus ager, a quo deinde Stel- 

sed nisi per annos digesta erat Piso- latina tribus Romae, fuit inter Cape- 

nis historia, potnit alia esse causa nam, Veios, et Falerios, in Tuscia. 

horum consulatuum omittendorum ; ^ Ad Tifernum pugnatumj Sub Bo- 

nempe quod res duobus illis annis viano apud Samnites eTiferno monte 

gestas historiae majestate minus dig- oritur Tifernus fl. vulgo nunc Biferno. 

nas censeret. Ad eum fuit Tifernum hoc oppidum 

<i In campum Stellatem agri Campa- Samniticum. Cluv. putat ibi fuisse, 

ni] Animadvertere licet campum ubi nunc Moiise, coniifatus sui et pro- 

Lunc Stellatem diversum fuisse a vincix in Neapolitano regno caput, 

campo Stellatino : ille, de quo nunc Aliud fuit Tifernum Tiberinum in 

agitur, in Campania, a Caleno agro Umbria, vulgo Cittil di Castello. A- 

divisus intercedente Callicula monte liud Tifernum Metaurense in cadem 

inter Savouem et Vulturnum fluvios, regiooe, vulgo S, Angelo di Vado. 
videtur pars fuisse agri Falerni scp- 

Delph, et Var, Clas, Livius. 4 R 



1290 T. LI VII 

postquam et raunimentis castra firmavit, et omni apparatu 
rerum utilium instruxit, relicto firmo praisidio, de '7 vigilia 
tertia, qua duci proxime potest, expeditas legiones ad col- 
legam, et ipsum adversus alios sedentem, ducit. Ibi, auc- 
tore Postumio, Minucius cum hostibus signa confer! ; et, 
cum anceps praelium in multum diei processisset, turn 
Postumius integris legionibus dcfessam jam aciem hostium 
improvise invadit. Itaque, cum lassitude ac vulnera fugara 
quoque praepedissent, occidione occisi hostes, signa unum 
et viginti capta : atque inde ad castra Postumii perrectum. 
Ibi duo victeres exercitus perculsum jam fama hostera 
adorti fundunt fugantque : signa militaria sex et viginti 
capta,'^ et imperator Samnitium Statins '9 Gellius, multique 
alii mortales, et castra utraque capta : et Bovianum, ubi 
postere die cceptum oppugnari, brcvi capilur. IVIagnaque 
gloria rerum gestarum consules triumpharunt. Minucium 
consulera, cum vulnere gravi relatum in castra, mertuum, 
quidam auctores sunt, et M. Fulvium in locum ejus con- 
sulem suflectura : et ab eo, cum ad cxercitura Minucii 
missus esset, Bovianum captum.^° ^ Eodem anno Sera, 
Arpinum,*^ Censennia,' ^ recepta ab Samnilibus. Herculis 
magnum simulacrum in Capitolio positum dedicatumque. 



vidcntur.' Rupert. Viil. Not. Var. — 17 Vnlg. de abest.— 18 ' Deleo rb 
capta : siifficil enim niox poni, et castra utraque capta.' J. F. Gronov. — 19 Sta- 
tus conj. Drak. Ii. 1. et x. 18.— 20 Al. Bolam captain. Vid. Not. Var.— 1 Al. 
Consentia, Serenttia, jEsernia, Cessenia, Cesennia, Cersennia, Cer/ennia. 

NOTiE 

f Bovianum captum] Quoniam Bovi- e Sora, Arpinum] De bis supra. 

anuin expngnatum jam ante narravit, *■ Censennia] Alii codices babent 

iiec postea defectionis meminit Livi- Cessentia; alli Cosentia: ilia incog- 

us, miratiu Glar. nunc capiiim idem nita. Ultimiim in Bruttiis, dlmidiae 

oppidiim did; ideoqiie Sigonius, auc- fere Italiae intervallo. Legendum, 

tore Diodoro Siculo, Bolam reponit. nisi fallor, Cer/ennia, quod Marso- 

Veruni nee Bola in Samnio, ubi nunc rum oppiduni est in orientali Fucini 

bellum, sed in Latio ; et initio linjus lacus ripa, qua in eum Pitonius am- 

cap. Minucius consul Bovianum peti- nisinfluit. Is locus hodie Castel Ve- 

isse dicitur. Eoque ipso satis a Ro- nere Cluv. at Hoist. Li colli. Porro 

manis illud descivisse indicator. Marsi, qui supra Soraiu et Arpinum 



LIB. IX. CAP. 45. lt>91 

45. P. Snlpicio Saverrione/ P. Scmpronio Sopho' con- 
sulibus,* Samnites, seu finem, scu dilationem belli quae- 
rentes, legates de pace Romara misere. Quibus suppli- 
citer agentibus responsuni est, ' nisi saepe bellum parantes 
pacem peti^ssent Samnites, oratione ultro citroque habita, 
de pace transigi potuisse. Nunc, quando verba vana ad 
id locorum " fuerinl, rebus standum esse. P. Sempronium 
consulem cum excrcitu brevi in Samnio fore : euin, ad bel- 
lum pacemne inclincnt animi, falli non posse : ' coniperla 
omnia scnatui rclaturum : decedentem ex Samnio consulem 
legati sequerentur.' Eo anno cum pacatum Samnium ex- 
ercitus Roraanus, benigne prsebito commeatu, peragrassct, 
foedus antiquum Samnitibus redditum. Ad JEquos inde 
veteres hostes, ceterum per raultos annos sub specie infidae 
pacis quietos, versa arma Romana : quod, incolumi Hernico 
nomine, missitaverant simul cum iis Samniti auxilia, et, 
post Hernicos subactos, universa prope gens, sine dissi- 
luulatione consilii publici, ad hostes desciverat ; et post- 
quam, icto Romae cum Samnitibus foedere, fetiales vene- 
rant res repetitum, * tentatiouem' aiebant ' esse, ut, Icrrore 
incusso belli, Romanos se lieri paterentur : quod quantopere 
optandum foret, Hernicos docuisse: cum, quibus licuerit, 
suas leges Roraanae civitati praioptaverint : ^ quibus le- 
gend!, quid mallent, copianon fuerit, pro poena necessariam 
civitatera fore.'' Ob haec vulgo in conciliis jactata, po- 
pulus Roniauus bellum fieri iEquis jussit: consulesque 

* Ilactenus, ad hoc usque tempus. 

* Ilium non facile posse decipi in judicando, qu<B sit animoruin propensio apud 
Samnites, an ad bellum, an ad pacem. 

NOTiE 

colebant, cum ad Samnites defecis- "^ Quibus licuerit, suas leges Romans 

sent, devicti cum illis, supra cap. 41. civitati prceoptacerint] Indicantur Ala- 

Haec itaque eorum urbs uunc recep- trini, Fei entinates, et Venilani, qiii- 

ta. bus id permissum, cap. 43. 

' P. Sempronio Sopho] Hie ei uni ' ^ Pro pwna necessariam cititaiemfore] 

tituius ob excelleutem jurispruden- Anagninis nempe civitas sine snffra- 

tiamapopulo Rom. datus. gio data fuerat, c.43. Quas sane sub- 

* A. U. C. 149. jectionera magis quam societatero, et 



1292 T. LI VI I 

ambo, ad novum profecti belluni, quatuor millia ' a castris 
hostium consederunt. ^quorum exercitiis, (ut qui suo 
nomine permultos annos imbelles egissent,) tumultuario 
similis, sine ducibus certis, sine imperio, trepidare. Alii 
exeundum in aciem, alii castra tuenda censcnt : movet 
plerosque vastatio futura agrorum, ac deinceps cum levibus 
praesidiis urbium relictarum excidia. Itaque postquam 
inter multas sententias una, quas, omissa cura communium, 
ad respectum suarum quemque rerum vertissct, audita, ut 
prima vigilia diversi e castris ad deportanda omnia tuen- 
daque moenibus in urbcs abirent ; " cuncti eam sententiam 
ingenti assensu accepcre. Palatis hostibus per agros, 
prima luce Romani, signis prolatis, in acie consistunt, et, 
ubi nemo obvius ibat, pleno gradu ad castra hostium tendunt. 
Ceterum, postquam ibi nequc stationes pro portis, nee 
quenquam in vallo, nee freraitum consuetum castrorum 
animadverterunt; insolito silentio moti, metu insidiarum 
subsistunt. Transgressi deinde vallum, cum deserta omnia 
invenissent, pcrgunt hostem vestigiis sequi. Sed vestigia, 
in omnes seque ferentia partes, ut in dilapsis passim, primo 
errorem faciebant : post, per exploratores compertis hos- 
tium consiliis, ad singulas urbes circumferendo bello, unum 
et quadraginta oppida intra dies quinquaginta'^ omnia op- 
pugnando ceperunt; quorum pleraque diruta atque incensa, 
nomenque /Equorum prope ad internecionem deletum. De 
^Equis triumphatum ; exemploque eorum clades fuit,' ut 
Marrucini,'" Marsi, Peligni, Frentani = " mitterent Romara 

y Ut in oppida quique sua secederent, in qua pretiosa et uiilia quceque con/er- 
rentiir, intra muros includenda, et ibi defendenda. 

- Et strages ^quorum documentum licinis populis dedit pacis petendce. 



2 Vulg. Aveirione. — 3 *In edd. niiiltis extat millibus, qnod et Drakenbor- 
cliius, licet nostrum Imillia'] melius esse scntiret, invitis paene omuibiis 
BIss. retiniiit.' Stroth. — 4 Vulg. intra dies triginta. — 5 Vulg. Ferentini, 

NOTiE 

onus, non lionorem, seciim feiebat ; " Marrucini] De his, deque Pelig- 

utpote nulla lionorum participatione Jiis lib. viii. c. 29. 

coucessa. " Frentani] Mare Snperum, inter 



LIH. IX. CAP. 46. 



1293 



oratores pacis pctend;\3 amicitiaequc. lis populis foedus 
petentibus datura. 

46. Eodem anno Cn.*^ Flavins" Cn. filius scriba, patre 
libertino, humili fortuna ortus, ceterum callidus vir et fa- 
cundus, aedilis curulis fuit. Invenio in quibnsdam annali- 
bns, cum appareret ajdilibus,t fierique se pro tribu aedilem 
videret,P neque accipi ^ nomen,i quia scriptum faccret ; ta- 
bulara posuisse, et jurasse, se scriptum non facturum."'^ 
Quem aliquanto ante desisse^ scriptum facere, arguit Ma- 
cer Licinius/ tribunatu ante gesto triumviratibusque, noc- 

" Cum esset 7ninister seu apparitor adilium, et antequam tribus in suffrugia 
mitterenttir, provideret se adllem creaudttm, neque ejus nomen inter candidatos 
recipi edique a magistratu qui comitiis prcrerat, eo quod scriba esset ; deposuisse 
tabulam in qua scribebat, et jurejurando affirmasse se in posterum non datunim 
operani cEdilibus, ut eorutn acta componerct. 



6 C. Gronov. Doujat. Crevier. — 7 Muretus tentabat, fierique se a prima 
tribu. Vulg. 7ieque ejus accipi. — 8 Antea desiisse Gronov. Doujat. Crevier. — 

NOT^ 

Marrucinos et Apulos accolebant per tempore acdiles surrogantnr. Euin- 

80. ferme tnilliaria Frentani, Samni- que primas tribus aedilem curulem 

tica gens, a Frentone forte fl. sic renimtiaverunt. At aedilis, qui co- 

dicti, qui vulgo Forbore. Is enim in- niiiia haljcbat, negat accipere : ne- 

itio eorum terminus ad orientem aes- que slbi placere, qui scriptum face- 

tivum ; quanqnam postea quae a Ti- ret, eum a?dilem fieri, Cn. Flavin?!, 



ferno ad Frentonem jacent Apuiis 
sunt attribiita : inter eorum oppida 
Istonluni, et Anxanum. Nunc pars 
sunt Aprutii citerioris, provinciae 
regni Neapolitani. 

° Cn. Flavins] Cneium, et Cneii fili- 
nni, vocat Cic. lib. i. de Orat. et alibi. 
Cneius quoque est Pomponio Jur. 
Cons, et Gell. qui patrem ejus Anni- 
urn nominat. 



Annii filius, dicitur tabulas posuisse, 
scriptu sese abdicasse. Isque aedilis 
curnlis factus est.' 

Fierique se pro tribul Hoc est, se 
eligi sedileni abeo qui suffragium pro 
tribu preerogativa ferebat. Vide Jo. 
Fr. Gronovlum. J. Clericus. 

1 Neque accipi nomen] Nomen ali- 
cujus accipi, ejusquerationem haberi 
dicituris, cujns petitioneni legitiniam 



t Cum appareret cedHibus] Astaret judicaus niagistratus, qui comitiis 
aedilibuSjUt, sisuo scribae officio indi- praeest, eum inter candidatos popiiio 



gerent, paratus esset. Vide A. Gel- 
liuni 1. VI. c. 9. J. Clericus. 

p Fierique se pro tribu tedilem videret] 
Rem lotam describit ex Pisone vete- 
ri historico A. Gellius lib. vi. cap. 9. 
' Cn. Flavins patre libertino natus 
scriptum faciebat : isque in eo tem- 
pore aedili curuli apparebat, quo 



nominat ; ut ex Nostro non uno loco 
probari potest. 

' Se scriptum non fact urutji] Scribae, 
qui singulis magistratibus appare- 
bant, librarii erant ex Festo, qui ra- 
tiones publicas scribebant in tabulis. 
Et hoc erat, ' scriptum facere.' 

^ Macer Licinius] De hoc Historico 



1294 



T. LIVii' 



turno altcro/ altero coloniae deducendae." Cetenira (id quod 
haud discrepat) contiimacia adversus contemnentes humi- 
iitatem suam nobiles certavit: civile jus, repositum in 
penetralibus pontificum," evulgavit, fastosque circa roriim 
in albo proposuit, ut, quando lege agi posset, sciretur: 
aedem Concordiae in area Vulcani summa invidia nobiliura 
dedicavit; coactusque consensu populi Cornelius Barba- 
tus ponlilex raaximus verba praeire,'' cum more majorura 
negaret, nisi consulem aut imperatorem, posse templum 
dedicare. Itaquc ex anctoritate senatus latum ad popu- 
lum est, nc qnis templum aramve injussu senatus aut tribu- 
norum plebei partis majoris dedicaret. Haud meraorabi- 
lem rem per se, nisi documentum sit adversus superbiara 
nobilium plebeiaj libertalis, referam. Ad collegam a?grum 
visendi causa Flavins cum venisset, consensuque nobilium 
adolescentium, qui ibi assidebant, assurrectum ci non es- 
set/ curulem afl'erri sellam " eo jussit, ac sede honoris sui 
anxios invidia inimicos spectavit. Ceterura Flaviuni dix- 



NOT^ 

dictum lib. iv. r. 7. et 20. &c. lionornni fiiisse scriliit, quod surrep- 

' Nocturno allero] Apiid Veteres tuiii Appio Claudiolibnini Actiomim 

iiirendiis arceiidis triumviri pr«- pnpiilo tradidissct. Hinc libritm il- 

erant ; (]m cvciibias agehaiit, tlicti- hiiii appeilarunt Jus Civile Flavia- 

que idcirco sunt norturni. Erat an- num. 



tem familia publica rirca portas et 
niuros disposita : uude, si opus esset, 
voeabatur. Postea liuic rei pripfec- 
turn vigilum prirposuil Augustus. 
" Altera colonice deducetidce~\ Facto 



y Pontifex maximus verba pr(Bire'\ 
Hie dedicandorum templorum m08 
apud veteres Romanes fnit, ut ma- 
gistrntus prece* conciperet secundum 
verba pontificis maximi. Vide qucE 



senatusconsulto aut If-ge de colonia d«- Capitolii dedicatione lib. ii. c. 8. 

(Icduceuda, scriptoque nuniero colo- Id in devotione qnoqtie servaium lib. 

norum, per consulem pra;toremvp viii. c. 9. 

curatores, qui deducerent, creaban- ^ Assurrectum ci no7i esset] Honoris 

ttir comitiis tribiitis, plerunique tres, apud onnies ferme gentes indicium, 

sa>pe majori numero, unde triumviri, venienti assurgere : quod observan- 



quiuqueviri, &c. colonia; deducendae 
appeliati. 

'' Cirile jus, repositum in penetrali- 
bus pnntificum] Hac de re Cic. pluri- 
bus locis: atque in priuiis Pompo- 



tia? genus non solum magistratibus, 
sed et senioribus delatum a juniori- 
bus. Hinc de Laconilius Satiricus : 
' Credebant hoc grande nefas, et mor- 
te piandum, Si juveuis vetulo non 



nins Jurisconsultus lege ii. dig. de assurrexerat.' 

Orig. Jur. atque banc Flavio causani » Curulem afferri scllam] Narratiir 



LIB. IX. oAi'. 46. 1295 

crat cedilem forensis factio,'' Ap. Claudii censuia vires 
nacta, qui senatum primus libcrtinorum filiis lectis inqui- 
naverat. Et postquam earn lectionem nemo ratam habuit, 
ncc in curia adcptus erat, quas petierat, opes urbaiias ; *^ 
humilibus^ per omnes tribus divisis, forum ct campuni 
corrupit. Tantumque Flavii comitia indignitatis habue- 
runt, ut plerique nobilium annulos aureos '' e phaleras de- 
poncrent. Ex co tempore in duas partes discessit civitas. 
Aliud integer populus, fautor et cultor bonorum, aliud fo- 
rensis factio tenebat; donee Q. Fabius et P. Decius cen- 
sores facti : et Fabius, siniul concordiae causa, simul ne 
humillimorum in manu comitia essent, oranem forensem 
turbam excretam in quatuor tribus conjecit, urbanasque 
eas appellavit. Adeoque earn rem acceptam gratis animis 
ferunt, ut Maximi cognomen, quod tot victoriis non peper- 
erat, hac ordinum temperatione pareret. Ab eodem insti- 
tutum dicitur, ut equites Idibus Quintilibus transveheren- 
tur. 

9 Scribenduni monet J. F. Gionov. quas pelierat opes, urbanis humilibus, 

NOTiE 

hoc qnoqiie Flavii factum apad Gell. ant ex militaribus. Appius sperave* 

loco pauio aute laudato. rat urbanas opes adepturum, atque, 

'' Forensis factio'] Earn plebeiorura iutrusis in senatum ILbertinis, regna- 

paiteni intelligit Slgon. lib. ii. de turum in curia, ob ingentem sibi eo 

jure ant. Civ. Rom. c. 13. quae a Cic. beneficio obnoxiorum senatorum nu- 

' urbana plebs' nominari solet. Za- merum. Id frustra fuerat, exciusis 

sius autem in Catal. leg. antiq. liber- ex albo senatoribus, quicumque ab 

tinos interpretatur, qui, cum magno eo allecti. Speraverat quoque, spar- 

numero essent, assidueque in foro sis humilioribus per tribus, summam 

versarentur, in comitiis plane domi- potentiam in comitiis habiturum. Ve- 

uabantur, plebe ingeuua colendis a- rum hi quoque omnes ex tribubus 

gris occupata. Livius ipse mentem priscis detracti, atque in quatuor re- 

suam satis explicat, cum subjicit, ' hu- dacti a Fabio, ut hie dicitur. 
milibus per omnes tribus divisis,' ab '^Annulos aureos] His initio neequi- 

Appio Claudio censore corruptuna tes quidera usi: post equitum pro- 

esse forum et Campum Martium. prium insigne fuerunt, qui prius fer- 

<= Nee in curia adeplus erat, quas reos gestabant. Tandem omnibus 

petierat, opes urbanas] Opes sive po- permissi, etiam libertinis, ex rescrip- 

tentia optimatum apud Romanos e to imperatorum ; imrao et citra re» 

duplici fonte, ex urbanis actionibus, scriptum constitutione Justiniani. 



T. LI VII PATAVINI 

HISTORIARUM 

AB URBE CONDITA 
LIBER X. 



BREVIARIUM. 



Cap. 1. Soram et Albam coloui<e deductintur. Arpinatibiis Ticbiilanisquc 
datur civitas. Fnisinates teitia parte agii damnantiir. Parva expeditio 
in Umbriam facta, et 2000. latrones in spelunca op[)ressi. j^qui siihigiin- 
tur a C. Jiinio Biibiiico Diet. 2. Cieonymus dux Lacedxnionioium Tiiu- 
1 ias in Sallentiuis capit, pervenitque penitus ad littora Vtiietonmi ; sed ab 
his viclus, vix quinta parte naviiim incoliimi, discedit. 3. Fwdiis cum 
Vestinis ictiim. Rebellio Etruriae, et INIarsoriini ob coloniam Carseolos 
deductam. M. Valerius Maxinius Diet, fiindit Marsos : at M. jEinilius 
Paullus mag. eq. ab Etrnscis fiigatur. 4. Etriisci insidias quoqne parant 
Cn. Fulvio legato, sed frustra, 5, et a Valerio devicti indiicias biennii im- 
petrant. 

6. Q. et Cn. Ogulnii tribiini pi. rogationem promulgant, ut, cum iv. augnres 
et IV. pontifices sint, iv. pontifices et v. augures, de plebe omnes, alle- 
gantur. 7. 8. Eam dissuadet maxime Ap. Claudius, et suadet P. Decius 
Mus. 9. Turn ingenti consensu populi accipitur. Eodem anno a M. 
Valerio Maximo cos. diligentius sancitur lex de provocatione, tertia post 
reges exactos lata a familia eadem. Idem Valerius viiicit jEquos, et Q. 
Appuleius alter consul Nequinum Umbrias opp. circumsidet. Q. Fabium, 
consulatu repudiato, aedilem curulem factum quidam tradunt. Lustrum 
conditum ; tribusque additee duae, Aniensis ac Terentina. 10. Nequinum 
ope transfugarum capitur et colonia mittitur eo, Narnia a Nare fl. appel- 
lata. Etruscis bellum adversus Romanes molienlibus, fines eorum ingre- 
diuntur Galli, qui pecunia ingenti accepta recedunt quideni.sedsocietatem 
belli abnuunt, nisi pars agri detur. 11. T. Manlius cos. in Etruria eqno 
eft'usus nioritur, et M. Valerius Max. ei suflfectns vastandis agris urendis- 



1298 T. Livri 

que teclis non ad ceitamen Iiostes elicPic potest. Caritas annonae, qnam 
Q. Fabiiis iNIax. aed. cnr. siiblevat prseparando ac convelieiido fruraento. 
Rebellio Samnitiinn, Liicanornm fines depopiilantium. 
12. Foediis cum Lncanis fit, et fetiales, sed frnstia, luittuntiir, qui Samnitem 
decedeie agro sociorum jubeant. Hostes a considibiis vincnntnr, Etnisci 
a L. Coinelio Scipione ad Volaterras cniento in pra^lio, et Samnites a Cn. 
Fiilvio ad Bovianum. 13. Fama exoritnr, Etrnscos Samnitesqiie ingenles 
conscribeie exercitiis, et bnjus terioris causa Q. Fabins Maximus invitus 
quai'tuin, eoque suffragantc, P. Deciiis Mus tertium ronsules creantur. 
Multis nlmium ngri possidentibus dies ab aedilibus dicitur. 14. Etriiria 
ad pacem petendani inclinaiitc, ambo coss. in Samnium legiones ducunt, 
ubi Fabins iiostem fortiter pugnantem ad Tifernum profligat. 15. Decius 
fundil Apulos, et duo consulares exercitus in Saninio omnia evastant. 
Fabius, comitionim causa Romam profectus, consnlatuni denuo sibi ob!a- 
tum recusat, et L. Volnmnius dc plel)e cum Ap. Claudio iteium fit consul. 
IG. Fabio et Decio in sex menses prorogatur iniperium in Samnio. Hostes 
inde pulsi Elruriam petunt, eamque niixtis terrore precibus ad bellum tra- 
here conantur. 17. Interea in Samnio capiuntur diripiunturque Murgan- 
tia, Romulea, et Ferentium. 
18. Anctore Gellio Egnatio, duce Samnitiuni, Imic popnlo se conjungunt non 
modo Tusci fere omnes, sed et Umbri Gallique mercede solicitati. Hinc 
Volnmnius in Samnium pioficiscitur, et Appius in Etruriam. Is nee scite 
nee fortunate quicquam gerit, et Volnmnius cum suis copiis ad ilium per- 
git accitus Uteris, quas tamen hie a se scriptas esse negat. 19. Altercatio 
consulum, quorum alter orator, alter imperator est melior. Volumnius 
jam abiturus retinetur precibus Appiani exercitus. Victoria Romanorum. 
20. Volumnius in Samnium redit, et in Campano agro cafdit Samnites prae- 
da onustos. 21. Roma^ trepidationem mox perlaeta excipit supplicatio, 
placetque ut duae colonic circa Vescinum Falernumque atrruni, ab Samni- 
tibus depopulatum, praesidii loco deducantur, Minturnee et Sinuessa. In- 
terim Etrusci, Samnites, Umbri, Gallique arma ccnferunt in Etruria 
22. Q. Fabius Max. consensu victus consul creatur cum P. Decio, quern 
iternm coliegam poposcerat: el L. Volumnio in annum prorogatur impe- 
lium. 
23. Prodigia ; supplicationes ; Pudicitia patricia et plebeia, earumque sa- 
cella et arae. Fceneratores et pecuarii bonis mulctantur. 24. Inter con- 
sules, qui duobus jam consnlatibus rensuraque Concordes fuerant college, 
contentio oritur de provinciis, patriciis tendentibus, ut Fabius Etruriam 
extra ordinem vel sine sorte obtineat : quae etiam provincia ilii decernitur 
popnli consensu. 25. Fabius, scriptis duntaxat quatuor millibus peditum 
et 600. equitibus, ad castra Appii praetoris proficiscitur ; sed mox Romam 
redit ad consultandum de bello Etrusco, cujus terrorem auxerat Ap. Clau- 
dius. 26. Ibi petit, ut sibi adjutor detur Decins, isque non recusat socie- 
tatem imperii. Legio Rom. ab Unibris, vel, quod probabilius est, Gallis 
circumventa, deletur. 27. Atrox pugna consulum cum Samnitibus et 
Gallis in agro Sentinati. 28. Romanis in laevo cornu fugientibus, Decius 
exemplo patiis se devovet. 29. Pugna cum Gallis in sinistro cornu resti= 



LIB. X. 1299 

tnitur; in dexlro Sanniites a Fabio vincuntur. Galli testiidine facta soli 
lesistuiit, sell tandem circumventi ab teigo et ipsi caeduntiir, 30. In 
Etiuiia Cn. Fulvius propi»tor res ex sententia geiit : etSaninitibus nova; 
clades inferuiitiir turn a Pelignis in lioiiini agro, turn a Voluiiinio ad Tifer- 
mini montem. Tiiumpinis Fabii et piaeniia niilitnm. 31. Etrusci a Fabio, 
et Samiiite^ in caiiipo Steliati ab Appio Voliimnioque funduntur. Pesti- 
lentia prodigiaqne. Q. Fabius Gurges, consulis filiiis, aliquot niationas 
stupii daninatas pecunia niulctat. Diuturnitas belli Saninitici. 

32. Sanniites castra M. Aiilii Regiili cos. oppugnant. 33. Roniani eos ex- 
pelliint, sed persequi non ansi retro in Soraniim agruni emit. L. Postu- 
mius Megellus cos. collegae se conjinigit. 34. Postumins Milioniam et 
Ferentinum expugnat, aliisqiie desertis oppidis Saninii potitur. 35, Atilii 
pra}liiim anceps et varium ad Liiceriam. Postero die Samnites, castra 
Rom. sine certaniine praeterire cnpicntes, pra^bent speciem recta teaden- 
tium ad ea oppugnanda. Hinc nova pugna, ad quam conserendani neutris 
animus est. 3G. Romani tiigiunt primuni, niox vincnnt : nee ita multo 
post ill agro Interamnati caediint alias Saninitiuiu copias praeda impeditas. 
37. Postuniius e Saninio transit in Etruriam eanique pervastat. Idem 
auxilio tribunorum pi. trium, sine auctorilate Patruin, triumphat. 

38. Lege sacrata delectus liabetnr per onine Samnium. Legio linteata Sacra- 
mento adacta horrendo ritu et aiireis argenteisqiie arniis ornata, aliusque 
exercitus, ei corporum specie et apparatu non dispar, ad Aquiloniam con- 
sident. 39. Cousiiles Samnium depopulantur. Sp. Carvilius Aniiternum 
vi capit, et obsidet Cominium. L. Papirius Cursor Duroniam expugnat, 
pervenitque ad Aquiloniam, ubi hostes insignibus armis fulgentes ab eo, 
ut olim a patre ejus, (,ccidione occidnntur. 40. Acies utrimque instruitnr, 
et pnllarius, qui faustissimum auspicium, tripudium solistimum, mentitus 
erat, inter prima signa constitutus cadit primus, pilo temere emi»so ictus. 
Auguriuni corvi. 41. Praclium atrox. Sp. Nautius densiore pulvere pro- 
cui excitato prjebet speciem advenientis exercitus Carviliani. Hostes 
jurati injuratique passim steinuntur, et pars in castra ad Aquiloniam po- 
sita, pars Bovianum perfiigiuiU. L. Volumnius castra capit, et L. Scipio 
penetrat in interiora urbis. 42. Nocte deseritur ab liostibus oppidum, 
in quod et consul signa intulerat. Non ferine alius dux laetior in acie 
visas, et ab eodem in ilia non templum, sed pocillum niiilsi votum Jovi 
Viclori. 43. Cominium a Carvilio captum. Hostes in fuga interfecti. 
44. Consules conjungwnt castra et suos pro cnjusque merito laudant do- 
nautque. Inde ad oppida Samnii oppugnanda ducunt legiones. 45. Fa- 
liscorum aliorumque EtruriiE populorum rebellio. Carvilius, Palumbino, 
Volana, et Herculaneo captis, ex Saninio iu Etruriam transit. Papirius 
Sffipinum expugnat. 46. Idem triumphat, et eximiis hostium spoliis exor- 
nat eedem Quirini, forum et fiuitimas quoque colonias. Carvilius in Etru- 
ria Troilium et quinqne castella vi capit, annuasque inducias dat Faliscis 
pacem petentibus. Triuniphus ejus. JEdes Fortis Fortunse de nianubiis 
facta. Praedse pars data militibus. Accusatio L. Postumii baud peracta. 
47. Lustrum xix. conditur. Romani primuni coronati, ob res bello bene 
gestas, ludos spectant, et victoribus daut palmas. Pecuarii aliquot dam- 



lOOO T. LIVII 

nantur. Pestilentia Urbem agrosqiie nrit, et in libris Sibyllinis invenitur, 
iEsculapii signiim ab Epidauro Romam arcessendum. 



1. L. Genucio, Ser. Cornelio consulibus,* ab externis 
ferme bellis otium fuit. Soram atque Albam colonias de- 
ductae. Albam in iEquos* sex millia colonorum scripta. 
Sora agri Volsci'* fuerat; sed posscderant Samnitcs. Eo 
quatuor millia hominum missa. Eodem anuo Arpinatibus 
Trebulanisque "^ civitas data. Frusinates ** tertia parte 
agri damnati, quod Hernicos ab eis solicitatos compertum : 
capitaque conjurationis ejus, quaestione ab consulibus ex 
senatus consult© habita, virgis caesi ac securi percussi. 
Tamen/ ne prorsus imbellem agerent annum," parva expe- 
ditio in Umbria facta est ; quod nuntiabatur, ex spelunca 
quadam cxcursiones armatorum in agros fieri. In earn 
speluncam penetratum cum signis est : et ex eo loco ob- 



' Ne consules annum sunm otiosum a hello peragerent. 



aOTJE 

* A. U. C. 450. an. 439. earn ad Samnites dcfecisse, 

» Albam in jEquos"] Aibam Fncen- interfectis colonis Komanoniiii. 

tis intellige, qiuv, 3. milliari a Fucino ' Trebulanisque^ Ti ebulas in Italia 

lacii, nonien adlmc relinet, in minis, inveiiio pliiies : duas in Sabinis, qua- 

vnlgo Albe, vel Albi. Ab ea Alben- mm alia cognoniine Mntiisca, sep- 

ses, ut ab Alba Longa Albani. In teni passiuim niillibus ob urbe Reate : 

colle sita et munita fuit, ibique de- qiiae nunc Monte Leone Clnverio : 

tenti custodiae causa illustres captivi, alia Snffena, cujus situs ignoratur. 

ut Perses et Bituitus, ille Macedo- Tertia fuit in Campania, cujus idem 

num, hie Arvernorum rex. Revera Cliiverius sitimi fuisse conjicit inter 

in Marsis fuit, ut Ca.'sar, Pompeius veteris CapuaR ac Suessulae ruinas, 

Festus, aliique tradunt,situsque ipse ubi nunc vicus Trfn/«/a; unde Tre- 

demonstrat. Nam Fucinus lacus, ad bulani cognoniine Balinienses ; et 

quern ea sita in nieditullio ferme Ciccronis Trebulanum. De hac in- 

Marsici agri. Livius in yEquis ponit, telligendum puto Livium hoc loco, 

eodem errore, quo paulo post Car- tnm quod iis regionibus propiores in 

seolos, qui jiilquorum erant, Marsis quibus hoc tempore Romani bellum 

ascribit. Nisi finitimorum populo- gerebant, tum quod Arpinatibus vi- 

rum fines bellis saepe mutati. cini, quorum hie mentio. 

^ Sora agri Volsci] Videtur Sora ' Frusinates] Ab oppido Volsco- 

coloniam jaui autea accepisse: cum rum Frusinone, quod vulgo nunc 

Liv. lib. superiori memoraverit ad Fraselone, ad Cosam fl. 



LIB. X. CAP. 2. 1301 

scuro multa vulnera accepta, maximeque lapidum ictu; 
donee, altero specus ejus ore (nam pervius erat) invento, 
utraeque fauces congestis ligiiis accensae : ita intus fumo ac 
vaporeadduo millia arniatoriiin, ruentianovissime in ipsas 
flammas, dum evadere tendunt, absumta, Marcis Livio 
Dentre et /Emilio ^ consulibus,* * redintegratum ^quicum 
bellum.' Coloniam, aegre paticntes velut arcem suis finibus 
impositam, summa vi expugnare adorti, ab ipsis colonis 
pelluntur. Ceterum tantum Romae terrorem fecere, quia 
vix credibile crat, tarn affectis rebus solos per se ^quos ad 
bellum coortos, ut tumultus ejus causa dictator diceretur 
C. Junius Bubulcus. Is, cum M. Titinio + magistro equitum 
profectus, primo congressu iEquos subegit, ac, die octavo 
triumphans in Urbem cum redisset, aedem Salutis/ quam 
consul voverat, censor locaverat, dictator dedicavit. 

2. Eodem anno classis Groecorum, Cleonymo duce La 
cedaemonio,^ ad Italiae littora appulsa, Thurias ^ urbem in 
Sallentinis ^ cepit. Adversus hunc hostem consul iEmili- 



1 In Flor. non appaiet rh tamen. — 2 Vulg. et C. JEmilio. Scribendum 
inouet Sigon. M. JEmilio. — 3 * Redintegratum jEquontm bellum in Junta primo 
reperio : nam Andreas et Bee. Equitum. Ascensius et Mog. Equicum. Kott. 
cequi cum. Scribendum autem esse Equicum, diximus ad lib. ii. et sic babet 
Flor.' J. F. Gronov. — 4 Vulg. C. Jun. Bubulcus cum M. Tit. 

HOTJE 

« Et ^milio coss."] Praenomen hujus rum sive Agidarum stirpe erat, Cleo- 

iEmilii apud Cassiodorum est Caius ; menis junioris regis filius, qui cum 

sed idem Marcus est Diodoro, cui Areo Acrotati fratris majoris filio de 

potius credendum Sigonius arbitra- regno contendit, Pynhumque in La- 

tur, quod praesertim anno sequenti a conicam evocavit : pater Leonidae 

Nostro magister equitum M. iEmilius posterioris. 

nominatur, quern eundem esse putat '' Thurias urbem in Sallentinis'] In 

cum hoc consule. Gronovius suspi- magna Graecia, et Lucanorum Brut- 

catur hie scriptum a Nostro Marcis tiorumque confinio, ad sinum Taren- 

Livio Dentre, et JEmilio: quod valde tinum,fuit Sybaris urbs quondam po- 

probabile. tentissima, Achaeorum opus ; a Cro- 

* A. U. C. 451. toniatis eversa ; deinde a cive suo 

^ JEdem Salutis] In colle Quirinali Thessalo restituta ; turn rursus ab 

fuit templum Salutis : unde et collis Atheniensibus aliisque Grsecis dele- 

ipse, et vicina porta Salutaris dicta. ta ; qui in alium locum vicinum trans- 

s Cleonymo duce Lacedcemonio] Cle- latam Thurium ab ejus nominis fon- 

onytnus hie ex regia Eurysthenida- te dixerunt. Vocabatur et plurali 



1302 



T. LIVII 



US mipsus praelio uno fugatum compulit in naves. Thuriae 
redditae veteri cultori : Sallentinoque agro pax parta. Ju- 
nium Bubulcum dictatorem missum in Sallentinos, in qui- 
busdam annalibus invenio ; et Cleonymum prius, quam 
confligendum esset cum Romanis, Italia excessisse. Cir- 
curavectus inde Brundisii promontorium, ' medioque sinu 
Adriatico ventis latus, cum laeva importuosa Italia3 littora, 
dextra Illyrii'^ Liburnique et Istri,'' gcntes ferae, et magna 
ex parte latrociniis maritimis infames, terrerent, penitus ad 
littora Venetorum pervenit. Ibi expositis paucis,^ qui loca 
explorarent, cum audissct, tenue praetentum littus esse,' 
quod transgressis stagna ab tergo sint, irrigua aestibus ma- 
ritimis ; ™ agros baud procul proximos campestres cerni ; 
ulteriora colics; inde esse ostium fluminis praealti, quo 
circumagi naves in stationem tutam vidisse ; (Meduacus " 



5 Vet. lib. apud Sigon. Thurios. Conj. Donjat. Rudias. — 6 Vulg. Illyrici, 



NOTiE 

numero Tluuii, ant Tlniriap, tandem- tiriis, sed in ea Messapiae parte qua; 

que Copiae appellata est a Romanis Calabria strictius siimto nomine ap- 

coloniam eo dedncentibiis. Sita fiiit pellatnr. 

inter Cralliin et Sybarin amnes ; ubi ^ Illyrii Liburnique et Istri] De 

mine Turre del Cuppo, ex Cliiver. ant his siio loco pleniws. Notandiim tan- 

ubi rudera adliuc ad Sybaris ostia tiini Illyrionini nomine, quod gene- 



nomcn servant. Vocantur enim Si- 
bari rovinala. At TUnrias in Salenti- 
nis nemo loravit. Forte error irrep- 
sit, et Rudias scripsit Livins, quod 
oppidum Ennii poetae patria, revera 



rale est, inteliigi speciatim Dalmatas, 
qui Liburnos inter et Macedones in- 
terject!. 

' Tenue prcetentum littus esse^ Pla- 
num est Veneliae littus, nee niontibiis 



Sallentinorum, non qnidem ad littus, tumulisve prxmiinitum ; et ab anti- 



Eed paucis ab eo |>assuum millibus, 
Tarentum inter et Uriam, nunc Ruja. 
• Brundisii promontoi-iuni] Ad Brun- 
dusinum portum promontoria duo, 
sed exigua,nec alicnjus nominis. In- 
dicatur, opinor, Sallenlinum, seu la- 
pygium promontorium, nunc Capo di 
Leuca, quod Tarento Adriaticutn nia- 



quissimis temporibus tectum paludi- 
bus fuit ac stagnis, quae partim ex 
Pado, Athesi, et aliis fluminibus, 
partim ex ipso nascuntur, tanta aqua- 
rum copia, ut septem Maria dicta 
sint. 

m Jrrigua astibus maritimis'] Testa- 
tur Strabo lib. v. oram Venetorum 



re petentibus superandum. Est enim solam propemodum esse Mediterra- 

bic orae Italicae extremus ad orien- nei maris, in qua Oceani more aestus 

tern excursus ; Brundisium antem, marini fiant. 

vulgoiJrJndisJ, non proprie in Sallen- " Meduacus} Duplex est Meduacus 



LIB. X. CAP. 2. 1303 

amnis erat ;) co invectara classem subire flumine adverso 
jussit. Gravissimas navium non pertulit alvcus fluminis. 
In leviora navigia transgressa multitudo armatorum ad 
frequentes agros, tribus maritimis Patavinorum vicis colen- 
tibus earn orara, pervenit. Ibi egressi, levi praesidio navi- 
bus relicto, vicos expugnant, inflammant tecta, hominum 
pecudumque praedas agunt, et dulcedinc pra^dandi longius 
usque a navibus procedunt. Haec ubi Patavium" sunt 
nuntiata, (semper autem cos in armis accolas Galli habe- 
bant,)* in duas partes juventutem dividunt. Altera in re- 
gioncm, qua eflusa populatio nuntiabatur; altera, ne cui 
praedonum obvia fieret, altero itinere ^ ad stationem navium 
(millia autem quatuordecim^ ab oppido aberat) ducta. In 
naves parvas, custodibus interemtis, impetus factus ; terri- 
tique nautie coguntur naves in alteram ripam aranis trans- 
jiccre. Et in terra prosperum aeque in palatos preedatores 
praeliura luerat ; refugientibusque ad stationem Grajcis Ve- 
neti obsistunt. Ita in medio ■° circumventi hostes caesique ; 
pars capti classem indicant regemque Cieonymum tria mil- 
lia abesse. Inde, captivis " proximo vico in custodiam 
datis, pars fluviatiles naves, ad superanda vada stagnorum 

'' Patnvini vera semper ad bellum parati esse cogebantur propter assiduos vicino- 
rum Galloruni insult us. 



— 7 Vid. Not. Var. — 8 ' Legendiim p utabam aho : sed banc conjectiiratn jam 
prascepit Gronovius.' Stroth. ' Magis nobis ariidet Biirnianni conjectura, 
Drakenborcbio jam probata, avio itinere.' Doeiing. Avio probat et Rupert. 
— 9 Quindecim Grut. Gronov. Doujat. Crevier. all. — 10 Vulg. in medium. — 
11 ' Regemque Cieonymum tria inde millia abesse. Ibi captivis. Deficiuutur 
omnes script! rf Ibi: babent aiitem, tria (nonnulli quatuor) millia abesse. Inde 
captivis: iit et Juntas : nam Andreas, Ascensius, Becliar. Mogunt. tria millia 
abesse. Ibi captivis. Vulgatam apud primum inveui Grypbium.' J. F. Gro- 

NOTtK 

amnis, ex Rhetia in intimum sinus A- bem antiquissimam, quam ab Ante- 

driatici recessum intluens, major et nore Trojano conditam volunt fabu- 

minor, qui Patavium alluit. Inter latores. Ciuverius in eo nomine Cel- 

utrunique vetustis temporibus fuit ticam formationem agnoscit : sed ne 

Pagus Trojanus. Major bodie Bren- Venetis Gallis boc decus ascribat, 

ta, minor Bacchiglione vocatur. (quod Strabo velle videtur,) maluit 

"Patavium^ Meduacus minor Pa- ad Illyriosconfugere. Olini Venetia; 

laviiiin aliuit, major [iraeterfliiit ; tir- caput, nunc Academia ilhislris, vul- 



1304 T. LIVII 

apte planis alveis fabricatas, pars captiva navigia armatis 
complent. Profectique ad classem, immobiles naves et 
loca ignota plus, quam hostera, timentes circumvadunt : 
fugientesque in altum acrius, quam repugnantes,'^ usque ad 
ostium aranis persecuti, captis quibusdam incensisque na- 
vibus hostium, quas trepidatio in vada intulerat, victores 
revcrtuntur. Cleonymus, vix quinta parte navium incolu- 
mi, nulla regione maris Adriatici prospere adita, disccssit. 
Rostra navium spoliaque Laconum, in jede Junonis vcteri 
fixa, multi supcrsunt, qui viderunt. Patavii monumentum 
navalis pugnaj eo die, quo pugnatum est, quotannis solcnni 
certamine navium in flumine oppidi medio p exercetur.'' 

3. Eodem anno Romaj cum Vestinis,"" pctentibus amici- 
tiam, ictum est foedus. Multiplex deinde exortus terror. 
Etruriam rebellare, ab Arretinorumseditionibus motu orto, 
nuntiabatur ; ubiCilnium genus + pra^potens,'' divitiarura in- 
vidia, pelli armis coeptum ; siraul Marsos '+ agrum vi tueri, 
in qnem colonia Carseoli ' deducta erat, quatuor millibus 

<^ Opibus supra ceteras eminens familia Cilniorum. 



nov. — 12 Viilg. ac nusquatn repugnantes, — 13 * Forte leg. Patavii in monu- 
mentum (nienioriam) ttavalis jmgnce .... quotannis solenne cerlamen navium .... 
cxercetur : nisi haec senteiitia doctius expiessa est.' Rupert, — 14 ' Aliquot 
libri liabent Simum a Marsis. Quo fit, ut putem legendum esse, Simul a 

HOTJE 

go Padoa. ' CarseoW] Via Valeria trib. pass. 

p Injtumine oppidi medio] In Me- inillib. a dextra Anienis ripa fiiere 

duaco minori, qui per mediam urbein Carseoli, nunc vnlgo Arsuli, in Cam- 

labitur. pania Roniana. Oppidum fuit JE- 

1 Cum l^estinis'^ Infer Samnitici quorum, sen /Equiculorum, ut ipse 

generis populos Vestini fuere, IMa- Livius scribit initio cap. 14. Mirum 

trino 6. a Picenis agroque Hadriano, ni Albam liic dicere voluit Livius; 

Aterno a INIarrucinis et PelLgnis di- cum eo jnssam deduci coloniam cap. 

visi; quorum oppida praecipua Pin- 1, scripserit ; coloniiB vero Carseo- 

na, hodie, Cirjfa di Penna: et Angu- los deductae hactenus uon memine- 

lus, vulgo, Civita di S. Angela, in rit ; sed post annum abliinc quartum 

Aprutio ulteriori, et regno Neapoli- dictocap.l4. Aiioqui dicendum erit, 

tano. colonis Carscolos missis assignatos in 

t Cilnium genus'] Vide quae hac de vicinorum Marsorum finibus agros, 

gente collegit J. H. Meibomius in C. quod forte non sufficeret quatuor 

Ciluii Ma^cenatis vita, c. 3. J. C/mcus. millibus civium Komanoriim territo- 



LIB. X. CAF. 3. 



1305 



hominum scriptis. Itaque propter cos tumultus dictus M. 
Valerius Maximus dictator, magistrnra equitum sibi legit 
M. vl^miliura Faullum.' Id raagis credo, quam Q. Fabium 
ea aetate atque eis honoribus ' Valerio subjeclum. Cete- 
rum exMaximi cognomine ortum errorem " hand abnuerim. 
Profectus dictator cum exercitu praelio uno Marsos fundit. 
Compulsis deinde in urbes munitas, Milioniam, Plesti- 
nam,'^ Fresiliam/ intra dies pa»icos cepit : et parte agri 



Marsis agrum vi teneri.' Sigoii. — 15 Al. Miloniam, Plistiam. 



NOT/E 



liiim Carseolaniim : iion secus ac 
Crenionensibus colonis assignati agri 
in Mantiiano, tempore Augusti, quae 
causa Virgilianec querelae: 'Mantua 
vx tniserae niniium vicina Crcmo- 
nae ! ' 

* M. ^milium Paullxim] Notandiim 
semel ex Sigonio Paullum sciibi diio- 
biis /, ut lapides Capitolini, et nuiiinii 
argentei decent. 

' Q. Fab. ea atate atque eis honori- 
bus] Cum veterum historiae Romana; 
scriptoruni alii Q. Fabium Ruilia- 
num, alii M. yCniilium a M. Valerio 
dictatore magistrum equitum dictum 
traderent ; Auctor noster horum sen- 



mentis conjectura voiunt an. 452. 
duos illos fiiisse dictatores sine con- 
sulibus, primo Q. Fab. INTax. Rullia* 
nnni iterum, magistro equitum M. 
Q. ylimilio, deinde Valerium Cor- 
vum, iterum quoque, cui P. Sempro- 
nius Sopbns roagister equitum fuerit. 
Negant cnim aliter constare posse 
temponim rationera : veluti ut, Cn. 
Fulvius Centumalus consulatu sue, 
id est, an. 4.55. triumphaverit, quod 
a Nostio traditur, atque ut, quod 
observatum est a Cicerone de Senec- 
tiite, inter duos Appii Ca>ci consula- 
tus anni decem interfuerint. Error 
itaque auctorum in eo esse potuit, ut 



tentiam przeponit, quod minus verisi- cum eodem anno Valerium et Fabium, 



mile videatur Fabium, non solum ma- 
jorem aptate, sed omnibus summis 
honoribus functtim, ad minorem dig- 
nitatem sub Valerio gerendam voca- 
tum. 

" Ex Maximi cognomine ortum erro- 
rem] Rem perplexam non satis expii- 
cat LiviuE. Id enim tantum indicat 
errorem aliquem inter veteres scrip- 



utrumque Maximum cognomine, in 
summo magistratu legerent in fastis; 
nee facile contingeret, ut duo intra 
ejusdem anni metas dictatores crea- 
rentur; ununi ex his, nempe Valeri- 
nm, dictatorem fuisse putaverint, al. 
terum, Fabium scilicet, tanquam equi- 
tum magistrum ei adjunxerint. 

" Milioniam, Plestinatn, Fresiliam] 



tores ex eo natum, quod tam Fabio Milionia sen Milonia a Romanis cap- 



quam Valerio commune esset Maximi 
cognomen. In quo error ille versa- 
returdivinandum nobis relinquit. Ad 
hunc labyrinthum extricandum lucera 
praeferunt Sigonius et Pigliius ; qui 
ducta ex Capitolinorum lapidum frag- 



ta de Samnitibus narratur infra c, 34. 
Plistia autem obsessa et oppugnata 
in Samnitium ditione scribitur 1. ix. 
c 21. Hinc Glar. errasse Livium ar- 
guit, quod haec loca nunc Marsis, ali- 
bi Samnitibus ascribat. Sigonius ve- 



Delph. et Var, Clas, 



Livius. 



4 S 



130G T. LIVII 

mulctatis Marsis foedus restituit. Turn in Etruscos versum 
bellum ; et, cum dictator auspiciorum repetendorura causa 
profectus Romam esset, magister equitum, pabulatum 
egressus, ex insidiis circumvenitur ; signisque aliquot 
amissis, foeda militum caede ac fuga in castra est compul- 
sus. Qui terror non eo tantum a Fabio abhorret, quod si 
qua alia arte cognomen suum aequavit, turn maxime belli- 
cis laudibus; sed etiam, quod, memor Papirianae Stevitiae, 
nunquam, ut dictatoris injussu dimicaret, adduci potuis- 
set. 

4. Nuntiata ea clades Romam majorem, quam res erat, 
terrorem excivit. Nam, ut cxercitu deleto, ita justiliura 
indictum ; custodiae in portis, vigiliae vicatim exactae ; arraa, 
tela in muros congesta. Omnibus junioribus sacramento 
adactis, dictator, ad exercitum missus, omnia spe tran- 
quilliora ct composita magistri equitum cura, castra in tu- 
tiorem locum redacta, cohortes, quae signa amiserant, extra 
vallum sine tentoriis destitutas invenit ; exercitum avidum 
pugna?, quo maturius ignominia aboleretur. Itaque con- 
festim castra inde in agrum Ruscllanumy promovit. Eo et 
hostes secuti : et quanquam "^ ex bene gesta re suramam 
et in aperto certamine viriura spem habebant ; tamen insi- 
diis quoque, quas feliciter experti erant, hostem tentant. 

NOTiE 

ro existimat diversa esse oppida, et ribus, qnibus Maisi in partibiis Sam- 

Miloniaiii ac Plistiain Saninitiuni es- nitiiim erant. In eoriim regione, et 

se, IMarsoriini vero Milioniam et comitatu Molisii opp. Magliano; ad 

Plestinam. Nihil tameu aftert quo fines eorundem versus meridiem lo- 

hancdiversitateni affirmet. Etlib.ix. cum Pc/e<<ino invenio, ad ortum Pres- 

Plistiam non Samnitium urbem, sed za; quee tria cum veteruni Milionia, 

Romanorum sociam Noster dicit : Flestina, Fresilia nonnullam habere 

eaudemque historiam narrans Diode- videntur nominum afllinitatem. 

rus urbem vocat Ti\ei<TTiKi)v : unde > In agrum Rusellanum] Ultra Um- 

Cluvcrius verum nonien Plestinam bronem Roma proficiscentibus, inter- 

fuisse conjicit. Et quamvis Stepha- queeum fluvium ac Prilem lacum, fu- 

nus Miloniam inter Samnitium urbes ere olim Rusellae, ununi e duodecim 

numeret, haec tamen loca in Marso- primariis Tuscorum oppidis ; cujhs 

rum regione ad confinia Samnitium memoriani servant aqua; Rusellanae, 

et Pelignornm ponit. Neque his ob- vulgo, Bagni di Roselle. Ruinee hand 

Stat, quod nonnunquam Samnitibus procul visuntur, sed ruin^e duntaxat. 
attributa legantur, iis scilicet tempo- 



LIB. X. CAP. 5. 1307 

Tecta semiruta vici, per vastationem agrorum deusti, baud 
procul castris Romanorum aberant. Ibi abditis armatis, 
pccus in conspectu praesidii Romani, cui praeerat Cn. Ful- 
vius legatus, propulsum. Ad quam illecebram cum move- 
retur nemo ab Romana statione, pastorum unus, progressus 
sub ipsas munitiones, inclamat alios, cunctanter ab ruinis 
vici pecus propellentes, ' quid cessarent, cum per media 
castra Romana tuto agere possent?' Haec cum legato 
Cfierites quidam interpretarentur, et per oranes manipulos 
railitum indignatio ingens esset, nee tamen injussu movere 
auderent; '^ jubet peritos linguae attendere animum, pasto- 
rum sermo agresti, an urbano, propior esset. '^ Cum refer- 
rent, sonum linguae et corporum habitum et nitorem cul- 
tiora, quam pastoralia, esse ; * ite igitur, dicite,' inquit, 
* detegant nequicquam conditas insidias : omnia scire Ro- 
manum ; nee magis jam dolo capi, quam armis vinci, 
posse.' Haec ubi audita sunt, et ad eos, qui consederant 
in insidiis, perlata, consurrectum rcpente ex latebris est, et 
in patentem ad conspectum undique carapum prolata signa. 
Visa legato major acies, quam quae ab suo praesidio susti- 
neri posset. Itaque propere ad dictatorem auxilia acci- 
tum mittit : interea ipse impetus hostium sustinet. 

5. Nuntio allato, dictator signa ferri, ac sequi armatos 
jubet. Sed celeriora prope omnia imperio erant. Rapta 
exterapio signa armaque ; et vix ab impetu et cursu tene- 
bantur. Cum ira ab accepta nuper clade stimulabat, turn 
concitatior accidens clamor ab increscente certamine. Ur- 
gent itaque alii alios, hortanturque signiferos, ut ocyus 
eant. Quo magis festinantes videt'9 dictator, eo impen- 
sius retentat agmen, ac sensim incedere jubet. Etrusci 
contra, principio exciti pugnae, omnibus copiis aderant. 
Et super alios alii nuntiant dictatori, omnes legiones Etrus- 
corum capessisse pugnam ; nee jam ab suis resist! posse : 



16 Al. secuti, quanquam. — 17 Movere se auderent Gronov. Donjat. Crevier. 
— 18 Duo Pall, et Voss. pastorum sermoni, agresti an urbano p. e. Tertius ser- 
mone. 



1308 T. LIVII 

et ipse cernit ex superiore loco, in quanto discrimine prae- 
sidium esset. Ceterum satis fretus, esse ^° etiam nunc to- 
lerando certamini legatum/ nee se procul abesse periculi 
vindicem, qnam raaxinie vult fatigari hostem, ut integris 
adoriatur viribus fessos. Quanquam lente procedunt, 
jam tamen ad impetiira capiendum, equiti utique, modicum 
erat spatium. Prima incedebant signa legiouum, ne quid 
occultura aut repcntinum hostis timeret: sed reliquerat* 
intervalla inter ordines peditum, qua satis laxo spatio equi 
permitti possent. Pariter sustulit clamorem acies ; et 
emissus^ eques'' libero cursu in hostem invehitur, incom- 
positisque adversus equestrem procellam subitum pavorem 
offundit, Itaque, ut prope serum auxilium ' jam psene cir- 
cumventis, ita universa requies ^ data est.'' Integri acce- 
pere pugnam : ncc ea ipsa longa, aut anceps fuit. Fusi 
hostes castra repetunt, inlerentibusque jam signa Romanis 
cedunt, et in ultimam castrorum partem conglobantur. Hae- 
rent fugientes in angustiis portarum : pars magna aggerem 
vallumque conscendunt, si aut ex superiore loco tueri se, 
aut superare aliqua et evadere possent. Forte quodam 
loco male densatus agger pondere superstantiura -^ in fos- 
sam procubuit: atque ea cum Deos pandere viam fugas 

' Confidens legatum Cn. Fulvius, adhuc sustiiiendo prcelio parem esse. 
'' Effectum est, ut statim a certamine undique omnino cessare licuerit. 



19 Vet. lib. apiid Sigon, featinantes ire videt.— 20 Vet. lib. apud eund. 
fretus satis esse.—l Al. relinqueret. Conj. Rupert, relicta erant.—2 Al. 
immissus.—i ' Voss. ut prosperum. Tbnan. Voss. alter, duo Pall, ut properum 
auxilium. Tertius, ut iwn properum auxilium: cui paene accedo, etsi non 
oblitus, serum auxilium alibi frequentari Nostro. Lib. xxviii. 25. • Nihil 
reliqui habebaot prseter non tutissimuni a malis consiliis receptum.' ' J. F. 

NOTiE 

^ Emissus eques] Ita meliores codi- turbatos avertit.' 

ces, et melius qnam ii qui habent, ^ Universa requies] Sic I. iv. *Spem 

imniissus. Vult enim equitatum pes- universae victorize praecipere.' Item 

trema ex acie, ubi post legiones late- lib. xxii. ' Neque universo periculo 

bat, subito per earum intervalla ad- sunima reruni comniittebatur.' Quse- 

versus bostes nihil tale metuentes que alia Gronov. observat. Cave ita- 

emissuni. Et Noster sic loqui amat, que ne emeudatius putes ita, univer- 

ut lib. vii. ' Eques deinde emissus sis requies data est. 



LIB. X. CAP. G. i:M) 

conclamassent, plures inermes, quam armati, evadunt. Hoc 
praelio fractae iterum Etruscorum vires; et, pacto annuo 
stipendio et duum mensium irumento, permissum ab dicta- 
tore, ut de pace legatos mitterent Romam. Pax negata: 
inducise biennii datae. Dictator triumphans in Urbem red- 
iit. Habeo auctores, sine uUo memorabili praelio pacatam 
ab dictatore Etruriam esse, seditionibus tantum Arretino- 
rura compositis, et Cilnio genere cum plebe in gratiara re- 
ducto. Consul ex dictatura factus M. Valerius. Non pe- 
tentem, atque adeo etiara absentem, creatura credidere^ 
quidam ; et per interregera ea coraitia facta.'^ ^ Id unum 
non ambigitur, consulatum cum Appuleio Pansa gessisse. 

6. M. Valerio et Q. Appuleio consulibus,* satis pacatae 
fori s res fuere. Etruscum adversa^ belli res'' et induciae 
quietura tenebant : Samniteni, multorum annorum cladibus 
domitum, baud dum foederis novi poenitebat. Romae quo- 
que plebem quietam et exoneratam deducla in colonias 
multitudo prsBstabat. Tamen, ne undique tranquillae res 
assent, certamen injectum inter primores civitatis, patricios 
plebeiosque, ab tribunis plebis Q. et Cn. Ogulniis : qui, 
undique criminandorum Patrum apud plebem occasionibus 
quaesitis, postquara alia frustra tentata erant, earn actionem 
susceperunt, qua non infimam plebem ^ accenderent,^ sed 
ipsa capita plebis, consulares triurapbalesque plebeios ; 
quorum honoribus nihil, praeter sacerdotia, quae nondum 
promiscua erant, deesset. Rogationem ergo promulgarunt,? 

* Susceperunt agitandiim in comitiis, quod primores plebis commoveret. 



Gronov. — i Superastantium Gronov.— 5 Conj. Duk. tradidere.—6 ' Probo 
ma^is, habila, quod est in vet. lib.' Sigor.. Vid. iuf. et Not. Var. 

7 AdverscB Gronov. Doujat. Crevier. Vid. Not. Var. — 8 Vet. lib. apud 
Sigon. qua non infimam nwdo plebem. — 9 Al. Rogationem promulgarunt. — 

NOTiE 

*• Per interregem ea comitia facta~^ * A. U. C. 453. 

Sigonio placet comitia habila, quod '^ Etruscum adversa [adverscB] belli 

sane magis tritum : sed Noster ' co- res'] Ex vaiiis lectionibus movetiir 
mitia perfeeta ' hoc ipso lib. dicit, Gronovius, ut Livium scripsisse pu- 
quidai et facta? tet Etruscum adversa belli et inducim 



1310 



T. LlVlI 



ut, cum quatuor augiires/ quatuor pontifices * ea tempes- 
tate essent, placeretque augeri sacerdotum nuraerum, qua- 
tuor pontifices, quinque augures, de plebe oranes, allege- 
rentur. Quemadmodum ad quatuor augurum nunierum, 
nisi raorte duorum/ id redigi collegium potuerit, non inve- 
nio ; cum inter augures constet, imparem numerum debere 
esse, ut trcs antiquge tribus,^ Ramnes,'° Titienses, Luceres, 
suum quaeque augurem habeant ; aut, si pluribus sit opus, 
pari inter se numero sacerdotes multiplicent: sicut multi- 
plicati sunt, cum ad quatuor quinque adjecti novem nume- 
rum, ut terni in singulas essent, expleverunt. Ceterum, 



NOTiE 



quietum tenehant. Ita adversa belli, ut 
apiid eundem, ' incerta belli.' 

•^ Quatuor augures] A Romiilo tri- 
um tantiim aiigunim collegium ftiit 
iiistitutuni, uno ex nnaqiiaque trihii 
delecto. Onnplirius tribiisillis quar- 
tum a Servio Tullio adjectnm fiiisse 
conjicit, cum is Urbem in tribiis qua- 
tuor divisisset : sed Noster mox ad- 
jicit imparl numero creari solitos, 
quo posito videntnr duo tribus primis 
simul adjiciendi fuisse. 

e Quatuor jiontijices'] Hunc pontifi- 
cum numerum Numa instituerat. 

f Nisi morle duorum'\ Quod Livius 
ait se noil tnvenire quomodo collegi- 
um augurum ad quatuor numerum 
redigi potuerit, nisi morte duorum ; 
id equideni quomodo consequentibus 
cohaereat, non invenire me fateor. Si 
enim impar augurum numerus esse 
debet, ut ipse subjioit, vel quinque, 
vel septem antea fuerint oportet; et 
sic non duorum, sed vel unins, vel 
trium morte, ad quaternarium nume- 
rum redigi potuerunt: si deinde tres 
antiquae tribus pari inter se numero 
augures multiplicaverant, ut mox 
subjungitur, jam ex tribus auguribus 
sex facti erant, nee dispar erat nume- 
rus. Denique quomodo pari numero 
nunc multiplicati sunt, cum ad qua- 



tuor adjecti sunt quinque; haec meo 
quidem judicio stare non possunt, nee 
aliter conciliari, quam si vox imparem 
corrigatur, ita ut legainus vel divisis 
vocabulis in parent numerum, vel ita 
pnrem numerum debere esse, ut tres an- 
tiquae tribus suum quaeque augurem 
liabcant : sic enim niimeri paritas vel 
imparitas non ad ipsos augures refe- 
retur, sed ad proportionem cum ve- 
teribus illis tribubus, ad quas vel im- 
parl vel pari num eroaugures delecti 
pro variis temporibns fuere : ita ut 
cum initio tres fuerint, singuli ex sin- 
gulis tribubus, postea duplicato nu- 
mero sex, duo nempe ex unaquaque 
illarum tribuum ; nunc vero numero 
adhuc aequaliter pro ratione tribuum 
aucto, terni in quamque tribum de- 
signati fuerint, et sic novem omnino 
extiterint. Atque hie numerus man- 
sit usque ad Syllae dictatoris tempo- 
ra J qui constituit, ut turn augures, 
turn pontifices quindecim in posterum 
essent. Hac ratione omnia niihi pla- 
na videntur futura. 

g Tres antiqucE tribus'] Vero nomine 
nunc tribus nominat, qiiemadmodunj 
Plut. in Romulo, et Festus ac Paedi- 
anus, quas lib. i. c. 13. et 36. centu- 
rias vocaverat, ut observatSigonius, 



I 



LIB. X. CAP. 7. liUl 

quia de plebe allegcbantur, juxta earn rem aegre passiPatres, 
quam ciiin consulatum vulgar! viderent.^ Simulabant, ad 
Deos id magis, quam ad se, pertincre : ipsos visuros, ne 
sacra sua polluantur. Id se optare tantum, ne qua in rem 
publicam clades veniat. Minus autem tetendere, assueti 
jam tali generc certaniinum vinci. Et cernebant, adversa- 
ries non id, quod olim vix speraverint, affectantes raagnos 
honores, sed omnia jam, in quorum spem dubiam erat cer^ 
tatum, taraea " adeptos, multiplices consulatus censuras- 
qne et triumphos.^ 

7. Certatum tamen suadenda dissuadendaque lege inter 
Ap. Claudium maxime ferunt et inter P. Decium Murem. 
Qui cum eadem ferme de jure Patrum ac plebis, quee pro 
lege Licinia '' quondam contraque eam dicta erant, cura 
plebeiis consulatus rogabatur/' disseruissent ; retulisse di- 
citur Decius parentis suispeciera, qualera eum multi, qui in 
concione erant, viderant, incinctum Gabino cultu, super 
telura stantem, quo se habitu pro populo ac legionibus 
Roraanis '^ devovisset : * Tum P. Decium consulem pu- 
rum piumque Deis immortalibus visum,' aeque ac si T. 
Manlius collega ejus devoveretur. Eundem P. Decium, 
qui sacra publica populi Romani faceret, legi rite non po- 
tuisse? Id esse periculum, ne suas preces minus audirent 
Dii, quam A p. Claudii ? Castius eum sacra privata facere, 
et religiosius Deos colere, quam se ? Quem poenitere vo- 

/ Cum cernerent dignitulem consularem communicari cum vulgo. 

s Videbanlque plebeios non solum id assecutos, quod ah initio cum ad majores 
dignitales aspirarent, sperare vix ausi fuerant, sed tandem cuiictis rebus potilos 
de quibus inter utrumque ordinem quantumcumque ambigua spe certatum fuerat. 

* Cum lex ferebatur de consulatu plebeiis permittendo. 



10 Al. Ramnenses. — 11 Doering. tandem conj. pro tamen, quia hoc initio 
cap. seq. repetitur. 

NOTiE 

^ Pro lege Licinia] Lex est Caii visum] Non minus Diis acceptam fu- 
Licinii Stolonis de uno consule pie- isse eam Decii plebeii consulis devo- 
beio, de qua lib. vt. c 35. 37. 39. et tioneni, quam futura fuisset Manlii 
diiob. seijq. consulis patiicii. 

' Purum piumque Deis immorlnlibus 



1.312 



T. LlVJl 



torum, quae pro re publica nuncupaverint (ot consulcs ple- 
beii, tot dictatores, aut ad exercitus euntes, aut inter ipsa 
bella? Numerarentur duces eorum annorum, quibus ple- 
beiorurn ductu et auspicio res geri coeptae sunt: '^ numera- 
rentur triumphi. Jam ne nobilitatis quidem sua*- plebeios 
poenitcre. Pro certo habere, si quod repens bellum oriatiir, 
non pbis spei fore senatui populoquc Romano in patriciis, 
quam in plebeiis ducibus. Quod cum ita se habeat, cut 
Deorum hominumve indignum videri potest,' inquit, * eos 
viros, quos vos '+ sellis curulibus, toga praetexta, tunica 
palmata, et toga picta,"^ et corona triumphali laureaquc ho- 
noraritis, quorum domos spoliis hostium affixis insignes 
inter alias feceritis, pontificalia atque auguralia insignia ad- 
jicere ? qui, Jovis optimi maximi ornatu decoratus, curru 
aurato per Urbem vectus in Capitolium ascenderit, si con- 
spiciatur cum capide ac lituo,'' ' capitc velato victimam caj- 



12 Romanis abest Groiiov. Uoiijat. Crevier. — 13 Conj. Duk. sint. — 
14 Al. eis vinis quos vos. Vid. Not.Var. — 15 ' Cum capule ac lUuo. Medio- 
lani natiim est: et inde accepit Tarvisina. Andreas, et quod vidimus aut 



NOTiE 

^ Tunica jxilmata el toga picta^ De 
utroque geiiere sic Festus : * Picta 
quae nunc toga dicitur, purpurea an- 
tea vocitata est, eaque erat sine pic- 
tura.' Ac deinde : 'Tunica autcin 



menta, vel ex hoc ipso Livii loco 
intelligi potest : quanquani generali 
pictae vestis nomine compreliendi 
palmatas puto, sic dictas a palmae ar- 
boris figuris acu delineatis ; cum 



palmata a latitudine clavorum dice- pictas appellarentur qux alias quoque 

batur ; qux nunc a genera pictura fornias rernni expressas intextasque 

appellatur.' Quibus verbis tiinicam haberent. Diversee ab liisclavatae. Et 

palniatam videtur cum toga picta et quidem Salmas. ad Vopiscum in Cari- 

clavata vestc confundere ; nisi forte no, pictam vestem a clavata sic di- 

quatenus alia togse, alia tunicas forma stinguit : quod ilia rei alicujus figu- 

est,aliusque usus. Nee magis distin- ram acu factam, atque aureis aut 



guit I>i(lorus Orig. xxix. 24. 'To- 
ga,' inquit, ' palmata dicebatur, quam 
merebantur ii qui reportabant de 
hostibus palmas. Ipsa vocabatur et 
toga picta, eo quod victorias cum 
palmis intextas haberet.' Sane Im- 
peratoruin temporibus palmata? no- 
men de toga picta, qua; consulibus 
dabatur, est accipiendiim. At tem- 
pore Reip. diversa fuisse base orna- 



variis fills intextam, exiiibebat, ut flo- 
rem, stellam, bominem ; clavi vero, 
tarn aurei, (juam purpurei, (alio voca- 
bulo pluma,) particulae erant ex auro 
vel purpura, nimc rotunda), nunc 
quadrata;; qua: tanquam emblemata 
qua^daiii vestibus in.>'uebantur, pote- 
rantque inde eximi, ut in aliam ves- 
tem transferrentur. 
' Cum capide ac lituo] Alias cum 



LIB. X. CAP. 8. 1313 

dat, tiuguiiumvecx arcc capiat ? Ciijiis imagiiiis titulo con- 
sulatus, censuraque, et triumphus a;quo auimo legetur ; si 
augiiratum aut pontificatum adjeceritis, non sustinebunt 
legentium oculi ? Equidem (pace dixerira Deura) eos nos 
jam populi Romani bencficio esse spero, qui sacerdotiis 
non minus reddamus dignatione nostra honoris, quam ac- 
ceperimus ; ct Deorum magis, quam nostra causa expe- 
tamus,''' ut, quos privatim colimus, publice colamus. 

8. 'Quid autem ego sic adhuc egi, tanquam integra sit 
causa patriciorum de sacerdotiis, et non jam in possessione 
unius amplissimi simus sacerdotii ? Decemviros sacris 
faciundis,"' carminum Sibylla? ac fatorum populi hujus in- 
terpretes, antistites eosdem Apollioaris sacri " caerimonia- 
rumque aliarum, plebeios videmus. Nee tum patriciis 
uUa injuria facta est, cum duumviris sacris faciundis ad- 
jectus est propter plebeios numerus : et nunc tribunus, vir 
fortis ac strenuus, quinque augurum loca, quatuor pontifi- 



accepimus de mannscriptis, cum liluo capite velato : aut sol uniniodo, cum ca- 
pite velato. Solus Flor. cum ti capide ac tuo capite velato. Qiioil satis est, 

qiiainvis distracta voce Uiuo, ut de liac lectioiie propter vitium promis- 
cuoruni libiorum dubitare desinas.' J. F. Gronov.—IG Quidaiu codd. cxpec- 
tamus. 

NOTiE 

capside : forte melius cum apice et lituo. refert. 

Sed quanqnam non pauci veterum ^ Antistites eosdem Apollinar is sacri, 

liabeant cum lituo, omisso intermedio ifc.] Hcec de ludis Apollinarib\i8 in- 

vocabulo, tauien apud Festnni capis telligi non possiint : licet eniiu de- 

poculi genus est, dictum a capiendo ; cemviri ea sacra facerent, eorum 

quod anguribus victimamcsdentibus tamen usus nonnisi anno U. 541. 

in usu esse potuit. coepit, auctore ipso Livio lib. xxv. 

™ Decemviros sacris faciundis} Ini- c. 12. Forte hie inuuuntnr ludi sae- 

tio ad libros Sibyllinos custodiendos culares, qui instituti sunt a P. Val. 

a Tarquinio Superbo duumviri ex Publ. quibus sacrificia quidem in Jo- 

nobilitate creati fuere, additis duo- vis, Juuonis,aliorumque Deorum, non 

bus ministris publicis, ex Dion. Ha- minus quam in Apollinis, Latonae, ac 

lie. HI). IV. Ea cura, ut et sacrorum Diana honorem, a decemviris, qui 

ex eorum librorum vaticiniis facien- postea quindecim viri, fiebant : sed 

dorum, penes dinmiviros ex uobilitate et ludi theatrales in honorem Apolli- 

quoque delectos diu fuit. Sed anno nis ac Dianje celebrabantur primo 

388. ex plebiscito C. Licinii et L. die; tertio vero in templo Apollinis 

Sextii, pro duumviris creari coeperunt Palatini a pueris praetextatis ac vir- 

decemviri, partim ex plebe, partim ginibus (qui omnes patrimi et raatri« 

ex patribus, ut Liv» lib. vi. cap. 27. mi) carmina coGcinebantur. 



1314 T. LIVIt 

cum adjecit, in quae plebeii nominenlur ; non ut vos, Appi, 
vestro loco pellant, sed ut adjuvent vos homines plebeii 
divinis quoque rebus procurandis, sicut in ceteris huma- 
nis pro parte virili adjuvant. Noli erubescere, Appi, 
collegam in saccrdotio habere, quem in ccnsura, quem in 
consulatu collegam habere potuisti : cujus tam dictatoris 
magister equitum, quam magistri equitnm dictator esse 
potes. Sabinum advenam, principem nobilitatis vestrae, 
seu Attum Clausum,'7o seu Ap. Claudium mavultis, illi 
antiqui patricii in suum numerum acceperunt. Ne fastidi- 
eris nos in sacerdotum numerum accipere. Multa nobis- 
cam decora afferimus ; immo omnia eadem, quae vos su- 
perbos fecerunt. L. Sextius primus de plebe consul est 
factus ; C. Licinius Stolo primus magister equitum; C. 
Marcius Rutilus primus et dictator et censor ; Q. Publilius 
Philo primus praetor. Semper ista audita sunt eadem, 
penes vos auspicia esse, vos solos gentem habere,'' vos 
solos justum imperium et auspicium domi militiaeque. 
yEque adhuc prosperum plebeium ac patricium "^ luit, por- 
roque erit. En unquam "^ fando audistis, patricios primo 
esse factos, non de coelo demissos, sed qui patrem ciere ■■ 



17 ' Supra ostendi legendiim, seu Aclium Clausum.' Sigon. ' Thnan. et duo 
Pall, sen App. turn Clausum. Xoss. sai App. cum Clausum. Helm, et Rott. 
geu atium Clausum, Videutur Attum velle.' J. F. Gronov. — 18 Vet. lib. apud 

NOTiE 

° Seu Attum Clausum] De hoc mnlo delectos gloriabantur patricii ; 

Claudioriim pareiite,q«i aSabinis ad sed banc gentilitatis laiideni nunc a 

Romanos, paulo post leges expulsos, plebeiis quoque pari jure posse vin- 

transiil, Liv. lib. ii. c. 16. sic habet. dicari argunientatur Decius. 

' Attus Clausus, cui postea Appio i Plebeium ac patricium} Repete ex 

Claudio fuit Romae nomen.' proximo, auspicium. 

P Vos solos gentem habere] Gloria- ■■ Qui patrem ciere] Argumentum 

bantur patricii sibi solis competere, est ab etymologia sive origine nomi- 

ut gentem liaberent, id est, ut nobi- nis : fuerunt enim teste Dionys. lib. 

les ac gentiles essent. Definiuntnr ii. et Pint, in Romulo, qui patricio- 

autem gentiles a Cic. in Top. ex rum nomen invidiose ex eo dediice- 

Scaevolee Jurisconsult! sententia,' qui rent, quod illi soli possrnt patrem 

inter se eodem nomine sunt, qui ab ingenuura ciere, sive ostenderc ; qua* 

in^enuis oriiindi sunt, quorum nemo si cetera primorum Romanonim tur- 

servitutem servivit, neque capite ba e fugitivis fucrit, qui patrem iudi- 

deniinutus est.' Ejusmodi se a Ko- care non posscnt : quo alludit Sati- 



LIB. X. CAP. 9. J315 

possent,' '9 id est, nihil ultra qiiam ingenuos ? ^ Consuleni 
jam patrem ciere possum, avumque jam poterit filius meus. 
Nihil est aliud in re, Quirites, nisi ut omnia negata adipis- 
camur. Certamen tantum patricii petunt, nee curant, quern 
eventum certaminum habeant. Ego hanc legem, quod bo- 
num, faustuiii, felixque sit vobis ac rei publicae, uti rogas, 
jubendam^° censeo.' 

9. Vocare tribus extemplo populus jubebat,apparebatque 
accipi legem: ille tamendies est intercessionesublatus.' Pos- 
tero die, deteiritis tribunis," ingenti consensu accepta est. 
Pontilices creantur suasor legis P. Decius Mus, P. Sem- 
pronius Sophus, C. Marcius Rutilius, M. Livius Denter. 
Quinque augures item de plebe, C. Genucius, P. iElius Pec- 
tus, M. Minucius Fessus, C. Marcius, T. Publilius. Ita 
octo pontificum, novem augurum numerus factus. Eodem 
anno M. Valerius consul de provocatione legem tulit, dili- 
gentius sanctam. Tertio ea tum post reges exactos lata 
est, semper a familia eadem. Causam renovandae saepius 

• iVwffi aliquando inter hominum colloquia did audivislis eos prima jmtricios 
factos esse, non qui de calo essent delapsi, sed qui patrem cum honore appellare 
possent ? 

Sigon. En Romce unquam. — 19 Al. qui patrem ciere avumque possent. Vid. 
Not. Var. — 20 Al. uti rogati : jub. 

NOTiE 

ricus: 'Primus niajonim qnisquis nis Etymologiis liquet. J. C/cricus. 
fuit ille tuornm, Aut pastor fnit, ant * Nihil ultra quam ingenuos] Appa- 
illtid qnod dicere nolo.' Notatcerte ret ingenuos primis teniporibus die- 
idem Dionys. quoties patricii a regi- tos, qui liberis atque honestis paren- 
bus convocarentur, solitum eorum tibus orti essent. At posteriori svo 
unuraquemque suo ac patris nomine pro ingenuis liabiti sunt quicumque 
appellari, plebeios vero cornibus ad- liberi nascebanlur, non liabita patris 
vocari. Quod vero in quibusdam aut avi ratione, ut ex jurisconsultis 
additur avumque, Sigon. observat notum. 

hanc vocem non reperiri in veteri- t Intercessione sublatus] Interce- 

bus libris, neque vero desiderari. dentibus scilicet aliis tribunis plebis, 

Qui patrem ciere possent] Syllabae dies ilia Ogulniis erepta, dilatumque 

cius sunt, ut recte Vossius, produc- negotium in diem sequentem. 
tio vocis in patricius, ut in ' ^dili- " Deterritis tribunis] Duo, tresve, 

cius,' ' Tribunicius,' ' novicius,' &c. qui pridie legi intercesserant, reli- 

sed Romani analogiae linguae suae quorum consensu deterriti, nuntia- 

non ita periti erant, ut ex Varronia- runt intercessioni suae. 



131(5 



T. LIVII 



baud aliam fuisse rcor, quam quod plus paucorum opes, 
quara libertas plebis, poteraut. Porcia tamen lex'" sola 
pro tergo civium ^ lata videtur : quod gravi poena, si quis 
verberasset necassetve civem Romanum, sanxit. Valeria 
lex, cum eura, qui provocasset, virgis caedi securique ne- 
cari vetuisset, si quis adversus ea fecisset, nihil ultra, 
quam iniprobe factum,^'' adjecit. Id (qui turn pudor homi- 
num erat) visum, credo, vinculum satis validum legis. 
Nunc vix serio'' ita' minetur quisquam. Bellum ab eodem 
consule haudquaquam meniorabilc adversus rebellantes 
^quos, cum pra^ter animos tcroces nihil ex antiqua fortu- 
na haberent, gestum est. Alter consul Appuleius in Um- 
bria Nequinum'' oppidum circumsedit. Locus erat arduus 



1 Vet. lib. apiid Si^on. Porcia inde lex. — 2 Conj. J. F. Gronov. quam iin- 
prohc factui urn. — 3 ' \utn: vix serro ila. Pitliceus ii. Advers. 2. «crJo. Neiitrum 
placet. Quidam editi, nunc vix sei-ro sito ita. Non jiivant scripti, nisi quod 
Flor. sfrtog em. Helm, et Rott. nunc vix si suminu serio minetur: unde tiinide 
conjiciebam, nunc vix si summas panas minetur. Nempe ipsa lex satis vali- 
dum vinciiluni liabel. Voss. alter, 7iunc vix servata minetur quisquam,' J. F. 

NOT/E 

^ Porcia tamen lex^ Hnjus legis intelligeretiir : quo nihil turpiiis ho- 

nonien non a M. Porcio Catone Cen- mini probo; adeo nt apiid jiiriscon- 

sorio, sed a quodam Portio Lifca siiltos conditio aliquid contra bonos 

desiimtiiiii esse indicat apiid Ant. mores faciendi non magis obliget, 

Ati;i,'nstinuni denarius iinmmns, in quam qnae per reinm natnrani impos- 

quo legitur: p. laeca: et provoco : sibiiis est. Ceteruni libcns Gronovio 

ea figura, ut civis Romanns a niagis- assenserim, qui improhe facturum 

tratu,cui lictor prajstoest, provocare nialle videtur, qiiani /uciu//^. Leges 

videatur. Laccani vero gentis Por- enim in futuruni feruntur. Cic. lib. 

ciae cognomen fuisse ostendit Liv. ii. ad Att. ep. 24. ' qui eum eniisset, 

lib. XXXIII. et alius denarius, in quo contra Remp. esse facturum.' 

est M. PORC. LAECA. De liac Cicero ■' Nunc vix strio'\ Illud serio a Pi- 

in oratione pro Rabirlo perdiiellionis tlireo est ii. Advers. c. 2. Vulgaris 

reo. lectio, vix servo. Quid si ex veternn) 

y Pro tergo civimn] Dicitur etiam codicimi auctorltate leganius, una 

' proscapnlis' apnd Festura, laudante tantuni literamntata, nunc vix si stun- 

Godeiev. Plin. • De jure virgarnm' ma serio minetur quisquam: nirairuni 

appellasse videtur Sigonio : per banc summa supplicia, \it repetatur, ' ne 

enim legem adimebatur jus virgarnm tunc quideni satis validum fore legis 

in cives, in peregrinos vero permitte- vinculnm.' 

faatur. h ^^equinum"] Oppidum fuit Umbro- 

^ I mprobe factum] In eam vim ha- rum in Sabinorum finibus, cui postea 

bebat ut contra bonos mores factum Naruiai iuditum nomeo a Nare fluvio 



LIB, X. (JAP. 9. 1317 

atque in parte una pracceps, ubi nunc Narnia sita est. 
Nee vi, nee niunimento capi poterat. Itaque earn infec- 
tam rem M. Fulvius Paetiniis, T. Manlius Torquatus, novi 
consules, acceperunt.* In euni annum cum Q. Fabium 
consulera non petentem '^ omues dicerent centuriae, ipsum 
auctorcm fuisse Macer Licinins ac Tubero tradunt difle- 
reudi sibi consulatus in bellicosiorem annum : eo anno 
majori se usui rei publicas lore, urbano gesto magistratu. 
Ita nee dissimulantem, quid mallet, nee petentem tamen, 
aedilem curulem cum L. Papirio Cursorc factum. Id ne 
pro certo ponerem, vetustior annalium auctor Piso efFecit ; 
qui eo anno aediles curules fuisse tradit C. Domitium Cn. 
F.+ Calvinum et Sp. Carvilium Q. F. Maximum. Id credo 
cognomen •* errorem in aedilibus fecisse ; secutamque fa- 
bulam mixtam ex sediliciis et consularibus comitiis, con- 
venientem errori. Et lustrum eo anno conditum a P. 
Sempronio Sopho et P. Sulpicio Saverrione ^ censoribus : 
tribusque additae duas, Aniensis ^ ac Terentina.*^ Haec Ro- 
mae gesta. 

Gronov.— 4 ' C. Domitium Cn. F. Non facile reperies in Domitiis hocpraeno- 
nien. Natiim est autera Magontiaci. Andreas et ceteri usque ad Ascen- 
siiim, CI. Domitium, ut et Fiorentinus. Rott, C. L. Domitium. Voss. L. C. 
Domitium. Ergo vel Cn. vel L. scribenduni. Cn. maviilt Pighius, et esse 
filium Cn. Doniitii Calvini cum A. Cornelio Cosso an. U. C. 421. consulis.' 
J. F. Gronov. — 5 Vulg. Averrione. 

NOTiE 

piaeterfluente, sen radices montis, imposnisse, ita ut crediderint aediiita- 

cui impositumhoc oppidiim,allaente. tern infra tanti viri (Q. Fabii) fasti- 

Situm inter Otriculum et luteram- giuin fuisse, conjecerintque de eo 

nam. Hodie Nami, in Ducatu Spo- consiile potiiis creando in comitiis 

letano et pontificis ditione. actum. 

• A. U. C. 454. '^ Aniensis] Tribus Aniensis dicta 

<= Q. Fabium consuletn 7ion petentetn] creditur ab Aniene amne, quo Sabini 

Ex vetnstis codicibus, qui habent con- a Latinis dirimuntur. Fuit haec tri- 

sulem appetentem, vel appatentem, sus- gesima secunda tribus. 

picatur Gron. absentem. Ita ut intel- ^ Terentina] Haec tribus 33. non a 

ligatur de absentia, non quidem ab Tarento, Lacedaemoniorum colonia, 

Urbe, sed a Campo Martio, in qiiem sita in Salentinorum regione, atque 

venire potuerit dissuadendis centu- extrema Italia, ad sinura sui nominis, 

riis, ubi audivit consulem se dici. sed a Terento dicta putatur, qui lo- 

<> Id credo cognomen] Maximi cog- cus in ipso Campo Martio erat, ubi 

nomen vuU posterioribus historicis ara sublerranea Diti sacra. De eo 



1318 T. LIVII 

10. Ceterum ad Nequinum oppidum cum segni obsidione 
tempus tereretur,'^ duo ex oppidanis, quorum erant aedificia 
juncta muro, spccu facto ad stationes Romanas itinere oc- 
culto perveniunt : inde ad consulem deducti, praesidium 
armatum se intra mcenia et muros accepturos confirmant. 
Nee aspernanda res visa, neque ineaute credenda. Cum 
altero eorum (nam alter obscs retentus) duo exploratores 
per cuniculum missi : per quos satis comperta re, trecenti 
armati, transfuga duce in urbem ingressi, nocte portam, 
qua) proxima erat, cepere. Qua refracta, consul cxcr- 
citusque Romanus sine certaniine urbem invasere. Ita 
Nequinum in ditionem populi Romani venit. Colonia eo 
adversus Umbros missa, a flnmine Narnia appcllata : ex- 
crcitus cum magna praeda Romam reductus. Eodem anno 
ab Etruscis adversus inducias^ paratum bcllum. Sed cos 
alia^ molientcs'' Gallorum ingens cxercitus, fines ingressus, 
paulisper a proposito avertit. Pecunia dciiulc, qua multum 
potcrant, frcti, socios ex hostibus facere Gallos conantur, 
ut eo adjuncto exercitu cum Romanis bcllarent. De socie- 
tate baud abnuunt barbari: de mercede agitur. Qua pacta 
acceptaque, cum parata cetera ad bellum essent, sequique 
Etruscus juberet, infitias eunt, 'mercedem se belli Romanis 
inferendi pactos. Quicquid acceperint, accepisse, ne agrum 
Etruscum vastarent, armisque lacesserent cultores. Mili- 



S * Video in diiabus bonae fidei merabranis, tereret. Forte cum segnis obsi- 

NOTyE 

Val. Max. lib. ii, c. 4. Zosimns ubi dncia>, non niimerari, atque ita non- 

de liidis sffcularibiis, qui et Teren- duni completuni fiiisse bienniiim. 

tini ex eo dicti, ab Ausonio : ' Trina h ged eos alia molientes] Immo nihil 

Terentino celebrata trinoctia liido.' aliiid moliebantiir quam bellum ad- 

s Eodem anno ah Etruscis adversus versus Romanos, cujus Auctor me- 

inducias] Queerit Glarean. quomodo niinit : nisi alia referri quis velit ad 

adversus inducias, si eae in biennium ca qua sequuntur, exercituni nenipe 

datas fuerunt a Valerio dictatore, Galloruni, et cnui iis pactani socie- 

coss. M. Liv. et M. JEmU. id est, an- tatem, &c. Non displicet Glareani 

no U. 451. nt supra cap. 5. Nunc conjectura, legendum suspicantis ta- 

autem annus agebatnr 454. Respon- lia pro alia. 
det Sigon. annum, quo dats snnt in- 



LIB. X. CAF. 11. 1319 

tatuios tamcn se, si iitiquc Etrusci velint ; scd nulla alia 
mercede, qiiam ut in partem agri accipiantur, tandemque 
aliqua sede certa consistant' Multa de eo concilia popu- 
lorum Etruriae habita. Nee pertici quicquam potuit ; non 
tarn quia imminui agrum, quam quia accolas sibi quisque 
adjungere tarn eflcratae gcnti.s homines horrebat. Ita dimissi 
Gain pecuniam ingcntem sine labore ac periculo partam ^ 
retulerunt. Roma? teirorem prajbuit fama Gallici tumultus 
ad bellum Etruscum adjecti : eo minus cunctanter focdus 
ictum cum Picenti populo ' est. 

11. T. Manlio consuli Etruria provincia sorte evenil;' 
qui, vixdum ingressus hostium fines, cum exerccretur inter 
equites, ab rapido cursu circumagendo equo effusus, ex- 
templo prope expiravit. Tcrtius ab eo casu dies finis vitae 
consuli tuit. Quo vclut omine belli accepto, Deos pro se 
commisisse bellum memorantes Etrusci sustulere animos. 
Romae, tnm desiderio viri, turn incommoditate temporis, 
tristis nuntius fuit; ut Patres ab jubendo dictatorc "^ con- 
sulis surrogandi comitia, ex sententia principum habita. 



dio tempus tererct.' J. F. Gronov.— 7 Pro alia conj. Glarean. talia.— S Al. 
paratam. 

9 ' Tlnian. Rott. Helm. Voss. T. Manlio (qiiidani Mallio) consuli sorte eve- 
nit. Diiarnin vocum nullum vestiiiiam. Voss. alter, sorte Etruria evenit. 
Lege, Roma; terrorem pnebmt fama Gallici tiunultus ad bellum Etruscum adjecti: 
{eo viinus cunctanter foedus ictum cum Picenti populo est:) T. Manlio consuli sorte 
evenit. Nempe bellum Etruscum cum tumultu Gallico.' J. F. Gronov. — 

NOT^ 

' Cum Picenti pnpulo"] Picentes di- centium gentem. Sub Augusto qiiin- 

enntuv incolje Piceiii, regionis quae ta liaec fuit Italian regio : labante im- 

ab lEsl fluvio ad Matrinum protensa, perio divisum fuit Piceuum in An- 

hinc Senouibus Gallis, inde Marru- nonarium et Suburbicarium. Hodie 

cinis, Vestinis, Umbris cincta fuit. in eo tractu est Marchia Anconitana, 

Reliqua niari Hadriatico claudeban- sub pontificis ditione. 
tur. Eos Strabo lib. V. ex agro Sa- ^ Ut Patres ab jubendo dictatore'\ Va.' 

biuo in ea loca migrasse tradit pico tres a jubendo dictalore non deter- 

ave iter ducibus monstrante ; unde ruerunt habita comitia ; sed primo- 

nomen genti. At Festus noraen in- mm senteutise de habendis comitiis 

ditum refert, quod Sabini cum Ascu- consularibus, quos secuti reliqui. 
lum proficiscerentur, in vexilloeorum Ut patres^ Delet Gronovius rh ut, 

pious consederit. Silius Italicus a et legit deterruerunt. Videtur majus 

Pico Latii rege conditam finxit Pin- aliquod menduni latere. J. Clericus-. 



1320 T. Livn 

deterruerint.'° M. Valerium consuiem omnes sententiae 
centuriaeqne dixere, quern senatus dictatorcm dicijussurus 
fuerat. Turn extempio in Etriiriam ad legiones proficisci 
jussit. Adventus ejus compressit Etruscos, adeo ut nemo 
extra muniraenta" egredi auderet, timorque ipsorum obsi- 
dioni similis esset. Neque illos novus consul vastandis 
agris urendisque tectis, cum passim non villa? solum, sed 
frequentes quoque vici, iucendiis fumarent, eliceie ad eer- 
tamen potuit. Cum hoc segnius bellum opinione esset, 
altcrius belli, quod multis in vicem cladibus baud inimerito 
terribile erat, fama Picentium, novorum sociorum, indicio 
exorta est: 'Samnites arma ct rebellionera spectare, seque 
ab iis solicitatos esse.' Picentibus gratiae actas, et magna 
pars curae Patribus ab Etruria in Samnites versa est. Ca~ 
ritas etiara annonae solicitam civitatem babuit ; ventumque 
ad inopias ultimum foret, ut scripsere, quibus ajdilem luisse 
eo anno Fabium Maximum placet, ni ejus viri cura, quails 
in bellicis rebus multis tempestatibus fuerat, talis domi 
turn in annonae dispensatione, praeparando ac convehendo 
fruraento, fuisset. Eo anno (nee traditur causa) inter- 
regnum initum. Interreges fuere Ap. Claudius, dein P. 
Sulpicius. Is comitia consularia habuit. Creavit L. Cor- 
nelium Scipionem, Cn. Fulvium consules.' Principio hujus 
anni oratores Lucanorum ' ad novos consules venerunt, 
questum, * quia conditionibus perlicere se ncquiverint ad 
societatem armorum, Samnites infesto exercitu ingressos'^ 
fines suos vastare, belloque ad bellum cogcre. Lucano 
populo satis superque erratum quondam : nunc ita obsti- 
natos animos esse, ut omnia ferre ac pati tolerabilius du- 



10 ' Videtur scribendum : nuntius fuit. Patres ahjub. . . . deterruerunt.' J. F. 
Gronov. Conj. Rupert, et Patres. — 11 Vet. lib. aptid Sigon. munitiones. — 
12 Perspiciia magis futtira videtur oratio, si post questum scriptum esset, 
Samnites, quia nequiverint, fyc. infesto exercitu ingressos. 

NOTyE 

* A. U. C. 455. diis Dionys. Excerp. in. de Legati- 

' Oratores Lucanorum^ De hac Lu- onibus. 
canoruin ad Romanos oratione viden- 



LIB. X. CAP. 12. 1321 

cant, quam ut unquam postea nomcn Romanum violent. 
Orare Patres, ut et Lucanos in fidera accipiant, et vim 
atque injuriam ab sc Samnitinm arceant. Se, quanquam, 
bello cum Samnitibus suscepto, necessaria jam facta ad- 
versus Romanes fides sit, tamen obsides dare paratos 
esse.'* 

12. Brevis consultatio scnatus fuit. Ad unum omnes 
jungendum foedus cum Lucanis, resque repetendas ab Sam- 
nitibus, censent. Benigne responsum Lucanis, ictumquc 
foedus. Fetiales missi, qui Samnitem decedere agro so- 
ciorum, ac deducere exercitum finibus Lucanis juberent. 
Quibus obviara missi ab Samnitibus, qui denuntiarent, * Si 
quod adissent in Samnio concilium,"" baud inviolatos abi- 
turos.' Haec postquam audita sunt Romas, bellum Samni- 
tibus et Patres ceusuerunt," et populus jussit. Consules 
inter se provincias partiti sunt. Scipioni Etrurla, Fulvio 
Samnites obvenerunt ; diversique, ad suum quisque bellum, 
proficiscuntur. Scipioni, segne bellum et simile prioris 
anni militias expectanti, hostes ad Volatcrras ° instructo 
agmine occurrerunt. Pugnatum raajore parte diei, magna 
utriraque caede. Nox incertis, qua data '^ victoria esset, 
intervenit : lux insequcns victorem victumque ostendit. 
Nam Etrusci silentio noctis castra reliquerunt. Romanus, 
egressus in aciem, ubi profectione hostium concessam vic- 

* Quamvis fides sua in Romanos jam post susceptum bellum contra Samnites in 
necessitatetn verterit, ita ut integrum ipsis amplius non sit ah ea discedeie. 

13 Conj. Sti'otb. qua inclinata. 

aOTJE 

" Si quod adissetU in Samnio conci- decim Etniriae principibos una, agio 

Hum] Non uniini itaque totiiis Sam- peramplo, ad iitramque Ceecinee flu- 

nil concilium fuit, quod certo loco minis lipam, ad mare usque protenso. 

consisteiet ; sed suum cuique populo Sita fuit supra coliem excelsuni, et 

sive civitati. undequaque pripruptum, piano ver- 

" Et Patres censuerunt] Hinc patet tice, in quo iirbis nioenia condita : 

senatum, licet belli sine populo indi- ascensus ad earn est quindecim sta- 

cendi jus non haberet, potnisse ta» diorum, ab imo usque aiduus atque 

men res per fetiales repetere. difficilis, Strabone teste, nunc vulgo 

" Ad Volaterras] Urbs fuit ex duo- Volterra, in Tusciae Ducatu. 
Delph, et Var. Clas^ Livius, 4 T 



1322 T. Livii 

toriam videt, progressus ad castra, vacuis cum plurima 
praeda (nam ct stativa trepide deserta fuerant) potitur. 
Inde in Faliscura agrum copiis reductis, cum impedimenta 
Faleriis cum modico prajsidio reliquisset, expedito agmine 
ad depopulandos hostium fines incedit. Omnia fcrro ig- 
nique vastantur; praedae undique actas : nee solum modo 
vastum hosti relictum, sed castellis etiam vicisque illatus 
ignis : urbibus oppugnandis temperatum, in quas timor 
Etruscos compulerat. Cu. Fulvii consulis clara pugna in 
Samnio ad Bovianum haudquaquara ambiguae victoriae fuit. 
Bovianum inde aggressus, nee ita multo post Aufidenam 
vi cepit. 

13. Eodem anno Carseolos colonia in agrum /Equicolo- 
rum '+ dedncta. Fulvius consul de Samnitibus triumpha- 
vit. Cum comitia consularia instarent, fama exorta, 
Etruscos Samnitesquc ingcntes conscribere excrcitus; 
palam omnibus conciliis vexari principes Etruscorum,' 
quod non Gallos quacumque conditione traxerint ad heh 
lum : increpari magistratus Samnitium, quod exercitum 
LucanumPhoslem comparatum adjecerint Romanis : '^ ita- 

' Conviciis exagitari proceres in cunctis contentibus Eti-uscarum civilatum. 



14 Vet. lib. apiid Sigon. Mquicolarum. — 15 ' Quod exercitum Lucanum, hos- 
tern (s\l)\) comparalttm, adjecerint Romanis : ita quatuor Mss. probb. Ruben. 
Strolh. et Doer, iit sensus sit : quod iinpo:tuna incuisione in fines Lucano- 
luni (v. cap. 11.) lies sibi novos hostes paraverint, et hnuc exercitum Luca- 
noruni adjecerint Romanis, vel ilio auxerint horum vires ; Hague suis socio- 
Tumque, Lucanoruni, viribus consurgere hostes, Romanos, ad bellum. Ornnino 
Samnitium verba videntur itaque suis cct. non, quje Romae jactarentur, ut a 
fama exorta pendeant. Malim tamen delere exercitum, vel pro partic. acci- 
pere : exercitum Marte s. bello ejusque artibus, vel laboribus et periculis. 
Editf. ante Stroth. exhibent quod e. adversus Lucanum h. c. ohjecerint It.etUoc 
nbjeccrint legitur in omnibus Mss. praeter quatuor illos, at in nullo adversus. 
Gronovius conj. quod e. in Lucanum h. c. objecerint R. (quod legiones adversus 
leviorem hostem Lucanum scriptas opposuerint Romanis, et tanio graviore 
lioste incumbente uon novum egerint delectnm) vel quod excitum (lacessi- 
tum) Lucanum, hostem tam paratum, adjecerint Romanis.' Rupert. Vid. Not. Var. 

NOT/E 

P Quod exercitum [adversus} Luca- nos pugnassent adversus Romanos, 
wum] Id vitio vertebatur magistrati- longe graviores hostes, in quos non- 
bas Samnitium, quod cum solis legio- nisi auctis copiis decertandumfuerat. 
nibus scriptis in bellum contra Luca- 



LIU. X. CAP. 13. 



1323 



que suis sociorumque viribus consurgere hostcs ad bellum, 
et haudquaquani pari defungendum esse certamine.'" Hie 
terror, cum illustres viri consulatum petercnt, omnes in Q. 
Fabium Maximum, primo non petentem, deinde, ut incli- 
nata studia vidil, ctiam recusantem convertit. < Quid sc 
jam senem, ac perfunctum laboribus laborumque praemiis, 
solicitarent? Nee corporis, nee animi vigorcm '' remanere 
cundem : et fortunam ipsam vereri/ ne cui Deorum nimia * 
jam in se et constantior,"^ quam vclint humanae ras, videa- 
tur. Et se gloria; seniorum succrevisse, et ad suam glori- 
am consurgentes alios laitum aspicere. Nee honores mag- 
nos fortissimis viris Komae, nee honoribus deesse fortes 
viros.' Acuebat hac moderatione tam justa studia; qua? 
verecundia legum rcstinguenda ratus," legem recitari jussit,' 
qua intra decern annos t eundem consulem refici non lice- 

'" Subeundumfore Romanis bellum, noji simile, sed giavius siiperiori. 
" Qua: studia existimans comprimenda esse, objecto ex legibus pudore. 



— 16 ' Integram lectionem esse in veteribiis libris ait >Sigoniiis, nimium jam 
in se cotistaniior. At hoc genus loquendi cni probabit? saltern fecisset nimio. 
Sed videtur crrorem ajjerire Vossianiis : tiimiam jam in se constitutior. Sic 
enim ilie, sed ut punctis suppositls indicet rb w iu fine rod nimiam esse su- 
pervacaneum. Volunt auteiu : nimia jam in se constantiorque, quam velint 1m- 



1 Nee corporis, nee animi vigorem^ 
Sic apud Nostrum lib. vi. c. 23. L. 
Fiirius Camillo objicit: ' Juvenibus 
bella data, et cum coiporibus vigere 
et deflorescere animos.' 

r Fortunam ipsam term] Non abs 
re suspecta esse debet prudenti cui- 
que fortuna, quje, ita volente divino 
numine, vix unquam iisdem homini- 
bus usque ad exitum favet ; sed cum 
senescentibus quodammodo senescit: 
ut Mitbridatis, Pompeii, Caroli v. 
aliisqne exemplis comprobari potest. 

« Necui Deorum nimia'\ Ita existi- 
mabant ill! veteres invidere Deos ni- 
niiae hominiim fortunae. Hac de cau- 
sa Lucius Paullus post subactam Ma- 
cedouiam dicitur a Velleio Pateiculo 



NOT;^; 

lib. I. * Deos immortales precatus, 
ut si quis eorum invideret operibus 
et fortunas snee, in ipsuni potius sa;- 
virent quam in Kemp. Quae vox, vel- 
uti oraculo emissa, magna parte eum 
spoliavit sanguinis sui.' 

' Legem recitari jussit'^ Lata liaec 
lex fuerat an. 411. C. Marcio et Q. 
Servilio coss. v.t supra vidimus extre- 
mo lib. VII. Ea antem lege adhuc Q. 
Fabius tenebatur, cum ab anno ex- 
treme U. C. 445. quo tertium consul 
fuerat, ad iuitium hujus anni 455. 
nonnisi novem anni efflusissent. 

t Intra decern annos] Vide lib. vii. 
cap. 42. Consul postremum fuerat 
Fabius anno Urb. C. Catoniano 445. 
Itaque ex Livii calculo, decimus hit 



1324 T. LI VI I 

ret. Vix prae strepitu audita lex est : tribunique plebis, 

* nihil id impedimenti futurum/ aiebant : * se ad populum la- 
turos, uti legibus solveretur.' Et ille quidem in recusando 
perstabat, * quid ergo attineret,'^ leges ferri,' rogitans, 

* quibus per eosdem, qui tulissent,'^ " fraus fieret ? Jam 
regi leges, non regere.' Populus nihilominus suffragia in- 
ibat, et, ut quaeque intro vocata erat centuria, consulem 
baud dubie Fabium dicebat. Turn demum consensu civita- 
tis victus : * Dii approbcnt,' inquit, * quod agitis acturique 
estis, Quirites. Ceterum, quoniam in me, quod vos vultis, 
facturi estis, in collega sit meae apud vos gratiac locus. P. 
Decium, expertum mihi concordi collegio virum," dignum 
vobis, dignum parentc suo, qua^so, mecum consulem facia- 
tis.' Justa suffragatio visa. Omnes, quae supererant, cen- 
turiae Q. Fabium, P. Decium consules dixere. Eo anno 
plerisque dies dicta ab redilibus, quia plus, quam quod 
lege finitum erat," agri possiderent. Ncc quisquam ferrae 
est purgatus : vinculumque ingens iramodicae cupiditatis '^ 
injectum ^ est. 

14. Consules novi,* Q. Fabius Maximus quartum et P. 
Decius Mus tertium, cum inter se agitarent, uti alter Sam- 
nites hostes, alter Etruscos deligeret, quantaeque in banc 

" Jam mihi cognitum societate consulatus per summam inter nos concordiam acti. 



manee res.' J. F. Gronov. — 17 Scribendiiin iiionet J. F. Gronov. atlinere. — 

18 Conj. J. F. Gronov. juanssejit.— 19 Idem conj. cupiditati. 

HOTJE 

agebatur annus, ex quo Fabius con- tore nostro, turn a Jostiniano § 14. 

sulatii abierat. Ergo videtur plenum instit. de lege Aqnilia. 
decennium elabi debnisse, antequam " Plus, quam quod lege finitum eraf] 

in comitiis consularibus cujuspiam Pins nerape qningentisjugeribus, qui 

ratio haberi posset. J. Clericus. modus agrorum possession! positus 

" Per eosdem, qui tulissent] Quod lege Licinii Stolonis tribuni plebis. 

Gron. legendum potius videtur, qui Supra lib. vi. cap. 35. 
jussmfnf, earn conjecturam ipse alia- > Vinculumijue ingens immodicce cu- 

tis exemplis refutat. Licet enim pro- piditatis injeclum'\ Recte Gronovius 

prie loquendo populus legem non fe- iutelligit, possessoribus : alioqui le- 

rat.sedferente magistratujubeat, vel gendum esset cupidilutiinjectum. 
accipiat ; nihilominus ferre quoquedi- * A. U. C. 456. 

citur populus, vel plebs, turn ab Auc- 



LIB. X. CAP. 14, 1325 

aut in aliam provinciam copiae satis, et uter ad utrum bel- 
lura dux idoneus magis esset; ab Sutrio et Nepete et Fale- 
riis legati, auctores, concilia Etniriae populorum de peteuda 
pace haberi, totam belli molcra in Saranium averterunt. 
Profecti consules, quo expeditiores commeatus esscnt et 
incertior hostis, qua venturum ^^ bellum foret, Fabius per 
Soranum, Decius per Sidicinum agmrn, in Saranium legi- 
ones ducunt. Ubi in hostium fines ventum est, uterque 
populabundus eflfuso agmine incedit. Explorant tamen la- 
tins, quam populantur. Igitur non fefellere ad Tifernum ' 
hostes in occulta valle instructi, quara ingressos^ Roma- 
nos superiore ex loco adoriri parabant. Fabius, impedi- 
mentis in locum tutum remotis, preesidioque modico impo- 
sito, praemonitis militibus adesse certamen, quadrato agmine 
ad praedictas hostium latebras succedit. Saranites, despe- 
rato improviso tumultu,' quando in apertum semel discri- 
men evasura esset res, et ipsi acie justa maluenint concur- 
rere. Itaque et in aequum descendant, ac fortunee se, 
majorc animo, quam spe, committunt. Ceterum, sive quia 
ex omnium '^ Samnitium populis, quodcumque roboris fue- 
rat, contraxerant, seu quia discrimen summae rerum auge- 
bat animos, aliquantum aperta quoque pugna praebuerunt 
terroris. Fabius, ubi nulla ex parte hostem loco raoveri 
vidit,^ M. Fulvium ^ et M. Valerium, tribunes militum, cum 
quibus ad primam aciem procurrerat, ire ad equites jubet, 
et adhortari, * ut, si quando unquam equestri ope adjutam 
rem publicam meminerint, illo die annitantur, ut ordinis 
ejus gloriam invictam praestent. Peditum certamine immo- 
bilem hostem restare ; omnem reliquam spem in impetu 
esse equitum.' Et ipsos nominatira juvenes, pari comitate 
utrumque,7 nunc laudibus, nunc proraissis onerat. Cete- 
rum, quando ne ea quoque tentata vis proficeret, consilio 
grassandura, si nihil vires juvarent, ratus, Scipionem legatum 



20 Al. quo ventwum. — 1 Al. Trifernum, — 2 Al. qiia ing:ressos. — 3 Al. Sam- 
nitea desperantes i. t. — 4 Legit Sigon. seu quia ex o. — 5 Videt Gronov. Don- 
jat. Crevier. — 6 ' iv. Mss. optimas notae Maximum Jilium, probb. Gron. 



1326 T. Livii 

hastatos primae legionis subtrahere ex acie, et ad monies 
proximos, quam posset occultissime, circumducere jubet; 
inde asccnsu abdito a conspectu erigere in monies agmen, 
aversoque hosli ^ ab tergo repenle se oslendere. Equites, 
ducibus tribunis, baud multo plus hoslibus, quam suis, ex 
irnproviso anle signa evecli, praebuerunt lumultus. Adver- 
sus incilalas lurmas stelit immola Samnitium acies, nee 
parte uUa pelli aut perrumpi poluil. Et, postquam irritum 
inceptum cral, recepti post signa piaelio excesserunt. 
Crevit ex eo hostium animus; nee suslinere frons prima 
tam longum cerlamen increscentemque fiducia sui vim po- 
tuisset, ni sccunda acies jussu consulis in primum' succes- 
sissel.* Ibi inlegrae vires sistunt invehentem se jam Sam- 
nitem : et tempore improvisa '° ^ ex montibus signa cla- 
morque sublalus " non vero tanlum metu lerruere '' Sam- 
nitium animos. Nam et Fabius Decium collegam appro- 



Ciev. et Strotli.' Rupert. — 7 Vet. lib. apud Sigon. utcumquc. — 8 Vet. lib. 
apud eund. el ndvcrso hosti. — 9 Vet. lib. apiid eiiiid. in primum. — 10 ' Helm, 
et Rott. eo tempore visa. Forte, eodcm tempore visa e. >n. s. — 11 Oniitlit ('lu- 

NOT/E 

^ In primurn successisset] In primum Cluverius censet Ital. anfiq. lib. vir. 

scilicet locum. Hoc loqiiendi genera Negat Gronovius, nisi qnaCeniis mn- 

saepius uti Livium, aliosque, observat tila fecit Cluverius, omittendo vocem 

Gion. non semel. Noster lib. ii. c. sublalus; quae ad signa, et ad clamo- 

20. 'Desiliunt ex equis, provolant in rem refertiir. Auctorissententia est, 

primum, et pro antesignanis parmas non tantnm vero metu impletosSam- 

objiciuut.' nites, visis Romanorum copiis, in 

In primum] Nempe locum. Vide montes clam a Fabio summissorum, 

J. F. Gronovium. .7. Clericus. auditoque clamore ab iisdem subla- 

* Et tempore improvisa'] In qnibus- to; sed prccterea vanum ipsis terro- 

dam codicibus, eo tempore visa, in rem adjectum ex falsa opinione ad- 

Colbertino uno, et tempore provisa ex venientis cum novo exercitu alterius 

montibus sig^na: id est, tenipestive, consulis. 

sive opportune visa: (ut apud Cic. Non vero tanlum metu] Legerim, 

III. Offic. ' ad crenam tempore venit non vero tanlum molos metu; hoc est, 

Cannius : ') at Memmianus, tempore non usque adeo territos fiiisse ad- 

improviso, quod planum. Sed et im- nioto terroie vero legionum et equi- 

provisa accipere possis pro ex inipro- tnm, quam vano noviexercitus. Vide 

viso apparentia. ArtemCiiticam p. 3.s. 1. c. 5. J. C7e- 

•' Non vero tanlum metu terruere] ricus. 
Locum corruplum aut certe niutilum 



LIB. X. CAP. 15. 1327 

pinquare exclamavit, et pro se quisquc miles, * adesse 
alterum consulem, adesse legiones,' gaudio alacres fremunt ; 
errorque'^ utilis Romanis oblatus"" fugae formidinisque 
Samnites implevit, maxime territos, ne ab altero exercitu 
integro intactoque fessi opprimerentur ; et, quia passim in 
fugam dissipati sunt, minor caed s,quam pro tanta victoria, 
fuit. Tria millia et quadringenti caesi, capti trecenti'' 
ferme et triginta : signa militaria capta tria et viginti. 

15. Saranitibus Apuli se ante praelium conjunxissent, ni 
P. Decius consul ^"^ iis ad Maleventum ** castra objecisset, 
extractos deinde ad certamen fudisset. Ibi quoque plus 
fugae fuit, quam caedis. Duo millia Apulorum caesa : spre- 
toque eo hoste, Decius in Saniniuni legiones duxit. Ibi 
duo consulares exercitus, diversis vagati partibus, omnia 
spatio quinque mensium evastarunt. Quadraginta et quin- 
que*" loca in Samnio fuere, in quibus Decii castra fue- 
runt : alterius consulis sex et octoginta. Nee valli tantum 
ac fossarum vestigia relicta, sed multo illis insigniora mo- 
numenta vastitatis circa,*^ regionumque depopulatarum.'* 



veiius sultlatus. — 12 Al. terrorque. Vid. Not. Var. — 13 Ad trecentos Gro- 
nov. Dotijat. Crevier. Octingenti Kreyssigius. 

14 Vet. lib. apiid Sigon. »u P. Decius consul utter. — 15 Vet. lib. apiid eiind. 
sed mittto i. i, m, lastatis circa regionibus, depopulatisque, Conj. J. F. Gronov. 

NOT/E 

'^ Errorque utilis Romanis oblatus'] "^ Ad 3Ialeventum] Quae iirbs postea 

Ita veteres editiones : posteriores Beneventnm. 

terrorque. Romanis qnideni terror * Quadraginta et quinquel Tot di- 

non injiciebalur, sed addebantur ani- versis locis castra posuisse consules 

mi falsa Fabii affirmatione : et sic sine ingenti totiiis regionis danino 

Romani, dum se vincere putant, vie- baud pntuere : ea enim mente castra 

tores revera effecti sunt. Error ita- movebant, ut milites modo ex boc, 

que ille ipsis utilis, Samnitibus for- modo ex illo tractu praedas agerent, 

mid i nis ac fugae causa fuit : sed et si proximaque castris omnia diripe- 

retineatur ex pluribus scriptis terror- rent, atque vastarent. 

que, idem erit sensus : ut terror, qui ^ Monumenta vastitatis circa^ Non 

bine secutus, utilis dicatur Romanis placet Gronovio quod Sigonius e suis 

fuisse, non Romanis oblatus. Simile codicibus (quibus et in boc similem 

comnifntum seustrategenia adversus prae manibus babui) reposuit, vastatis 

posdem Samnites narratur, capite 41. dixit regionibus depopulatisque. Con- 

Jiiijus libri. jicit ipse ex aliis manuscriptis, seii 



1328 T. Livii 

Fabius ctiam urbem Ciraetram ^ cepit. Ibi capta arma(o- 
rum duo millia quadringenti : caesi ferme pugnantes ad 
quadringentos triginta. Inde, comitiorum causa Romara 
profectus, maturavit earn rem agere. Cum primo vocatae '' 
Q. Fabium '^ consulem dicerent omnes centuriae, Ap. Clau- 
dius consularis candidatus, vir acer et ambitiosus, non sui 
magis honoris causa, quam ut patricii recuperarent duo 
consularia loca, cum suis, turn totius nobilitatis viribus, 
incubuit, ut se cum Q. Fabio consulem dicerent. Fabius 
primo,'7 do se eadem fere, qua3 priore anno, dicendo, ab- 
nuere. Circumstare sellam omnis nobilitas; orare, ut ex 
ajduo plebeio consulatum extraheret,' majestatemque pris- 
tinam turn honori, turn patriciis gentibus redderet. Fabius, 
silentio facto, media oratione' studia hominum sedavit. 
* Facturum cnim se fuisse' dixit, ' ut duorum patriciorum 
nomina reciperet, si aliuni, quam se, consulem fieri videret: 
nunc se sui rationem coraitiis, cum contra leges futurum 
sit, pcssimo exemplo non habiturum.' Ita L. Volumnius 
de plebe cum Ap. Claudio consul est factus,"* priore item 
consulatu inter se coraparati.'' Nobilitas objectare Fabio, 

P Recusabat consulatum Fabius: patricii aufem omnes circumsislebant ejus 
sellam, rogantes ut consularem dignitatem, quam plebs invaserat, ex ejusmodi vulgi 
fccce eximeret. 

rastitas circa regionum depopulatarum.— 16 Vett. libb. cutn primo rocatum Q. 
Fabiutn.— 17 » Vox primo uon est in vett. libb. necdesideiari videtur.' Sigon. 
— 18 Conj. J. F. Gronov. consuksfiunt. 

NOTiE 

multo illis insigniora mbnumenta; vas- ^ Primo vocata] Id est, omnes cen- 

titas circa regionum depopulatarum. tnrize prims classis, quae post prse- 

Cui Gronovii lectioni stari potest, rogalivam ad ferenda sulfragia prime 

quanqnam nibii video causae cur quid loco vocabautur : et si omnes in idem 

inutetur. consentirenf, nihil opus erat ulteriori 

e Vrbem Cimetrami Bechario Gime- vocatione ; cum Imjus solius classis 

ram; Colb. Cunetram bahet, Memm. centuriae sequentium classiuni cen- 

Cimetriam. Sed qua parte Samnii turias numero vincerent, uti lib. i. 

hoc oppidum fuerit, tacentibus Geo- dictum est. 

graphis, ne suspicari quidem licet. ' Media oratione^ Quae non magis in 

Ca/e<ram quidem invenio, sed et no- patricios quam in plebeios propensa 

men et situs diversus. Caletra enim esset. 

in Tuscia. k Priori Hgf^ consulatu inter se co?m» 



LIB. X. CAP. IG. 1329 

fugisse eum Ap. Claudium collegam, eloquentia civilibus- 
que artibus baud dubie proestantem. 

IG. Comitiis peifectis, veteres consules jussi belluin in 
Samnio gerere, prorogate in sex menses imperio. Itaque 
insequenti quoque anno,' L. Volumnio, Ap. Claudio con- 
sulibus, P. Deciiis, qui consul in Samnio relictus a collega 
fuerat, proconsul idem popular! non destitit agros, donee 
Samnitium exercitum, nusquam se praelio committentem, 
postremo expulit finibus.' Etruriam pulsi petierunt, et, 
quod legationibus nequicquam saepc tentaverant, id se 
tanto agmine armatorum, mixtis terrore precibus, acturos 
efficacius rati, postulaverunt principura Etruriae concilium. 
Quo coacto, per quot annos pro libertate dimicent cum 
Roraanis, exponunt. ' Omnia expertos esse, si suisraet 
ipsorum viribus tolerarc tantam molem belli possent: ten- 
tasse etiam baud magni momenti finitimarum gentium aux- 
ilia : petisse pacem a populo Romano, cum bellum tolerare 
non possent: rebellasse, quod pax servientibus gravior, 
quam liberis bellum, esset. Unam sibi spem reliquam in 
Etruscis restare. Scire, gentem Italiae opulentissimam 
armis, viris, pecunia, esse : habere accolas Gallos, inter 
ferrura et arma uatos, feroces cum suopte ingenio, turn 
adversus Romanum populum : '9 quern captum a se auro- 
que redemtum,'" baud vana jactantes, memorent. Nihil 
abesse, si sit animus Etruscis, qui Porsenae quondam ma- 
joribusque eorum fuerit, quin Roraanos, omni agro cis Ti- 
berira pulsos, dimicare pro salute sua, non de intolerando 



19 ' Flor. Romayios populum ; super os apposite u cum lineola. An forte, 
turn adversus Romanos, quern populum ? ' J. F. Grouov. 

NOT>E 

parati] Comparatos dicit pro con- et L. Volwmnins Flamma Violens. 

junctis; quia magistratus viruni de- * A. U. C. 457. 

nionstrat, et qui siraul magistratum ' Expulit Jinibus'] Propriis, nimi- 

gerunt, eorum virtutes ac vitia com- rum Samnii. 

parari necesse est. Simul autem ■" Captum a se auroque redemtuml 

consnlatum gesserant an. 446. Ap- Ut vidimus lib. v. cap. 41. et 48. 

pius Claudius postea Caecus dictus, 



1330 T. LI VI I 

Italise regno, cogant. Samnitem illis exercitum ° paratuni, 
instructum armis, stipendio, venisse: confestim secuturos, 
vel si ad ipsam Roinanam urbera oppugnandam ducant.' 

17. Haec eos in Etruria jactantes molientesque bellura 
domi Romanum urebat.' Nam P. Decius, ubi comperit per 
exploratores profectum Samnitium exercitum, advocate 
consilio/° ' Quid per agros,' inquit, * vagamur, vicatim 
circumferentes bellum? quin urbes et moenia aggredimur? 
nullus jam exercitus Samnio praesidet/ Cesscre finibus, 
ac sibimet ipsi exilium conscivcre.' Approbantibus cunctis, 
ad Murgantiara,'' validam urbem, oppugnandam ducit: tan- 
tusque ardor militum fuit, et caritate ducis/ et spe majoris, 
quam ex agrestibus populationibus, preedae, ut uno die vi 
atque armis urbem caperent. Ibi duo millia Samnitium et 
centum pugnantes circumventi captique : et alia pra^da 
ingens capta est.' Quae ne impedimentis gravibus asmen 
oneraret, convocari milites Decius jubet. ' Haccine,' in- 
quit, 'victoria sola, aut hac pra^da contenti estis futuri? 
Vultis vos pro virtute spes gerere ; omnes Samnitium ^ 
urbes fortunaeque in urbibus relictae vestrae sunt; quando 
legiones eorum, tot prailiis fusas, postremo finibus expu- 
listis. Vendite ista, et illicite lucro mercatorem, ut sequa- 
tur agmen. Ego subiude suggcram, quae vendatis. Ad 

9 Arma a Romanis illata rexabant domi Samnites. 

' Picesidio est regioni Samnilitnn. 

' Turn ob amorem, ac stadium in imperatorem. 



20 Concilio G I onov. Doiijat. Crevier. — 1 ' Recidcnda pro alienis videiitiir 
capta est.' J. F. Gronov. — 2 ' Vultis vos pro virtute spes gerere ; omnes Samni- 
tium eel. Ita interpiingendiim, etsi ante vultis supplendiim piito, non signiun 
interrog. \)Ost gerere poneoduii).' Rupert. Interrogant Gronov. Doujat. Cre- 

NOTyE 

» Samnitem illis exercitu7n'] ' Sam- in nuniero miiltitndinis aptari. 

nitem ' adjective sume, quasi dicat, " Ad 3Iurgantiam] Oppidiiin lioc 

'exercitum Samniticiim ;' vel, ut Saninii creditur idem esse ciini eo 

postea exprimit, ' Samnitium exerci- quod nunc J/orconc dicitur, in Moiisii 

turn.' Uund addit, ' confestim secu- comitatu, regnoqiie Neapolitano, in- 

turos,' novum non est, nominibus col- ter Bovianum et Bencventuni. 
lectivis singularis numeri adjectiva 



LIB. X. CAP. 18. 1331 

Rorauleara urbem hinc eamus, ubi vos labor baud major,^ 
praeda major manet.' Divendita praeda, ultro adhortantes 
imperatorem ad Romuleam p pergunt. Ibi quoque sine 
opere, sine tormentis, siraul admota sunt signa, nulla vi 
deterriti a muris, qua cuique proximura fuit, scalis raptim 
admotis, in moenia evasere. Captum oppidum ac direp- 
tum est. Ad duo millia et trecenti occisi, et sex millia 
hominum capta, et miles ingenti praeda potitus: quam ven- 
dere, sicut priorcm, coactus, Ferentinura inde,i quanquam 
nihil quietis dabatur, tamen summa alacritate ductus. Ce- 
terura ibi plus laboris ac periculi fuit. Et defensa+ summa 
vi moenia sunt, et locus erat munimento naturaque tutus : 
sed evicit omnia assuetus praedac^ miles. Ad tria millia 
hostium circa muros caesa: praeda militis fuit. Hujus op- 
pugnatarura urbium decoris pars major in quibusdam an- 
nalibus ad Maximum traiiitur. Murgantiara ab Dccio, 
a Fabio Ferentinum Romuleamque oppugnatas tradunt. 
Sunt, qui novorum consulum banc gloriam faciant. Qui- 
dam non amborum, sed alterius, L. Volumnii : ^ ei Sam- 
nium provinciam evenisse. 

18. Dum ea^ in Samnio, cujuscumque ductu auspici- 
oque, gererentur; Romanis in Etruria iterum bellum in- 
gens^ multis ex gentibus concitur; cujus auctor Gellius 



vier. Drak. Ernest. Strotli. Kreyssis. — 3 Ita optimi codd. inqiie liis Memm. 
et Colb. Magnus Gvonow . Doujat. Crevier. — 4 Vet. lib. apud SigoD. nam c< 
defensa. — 5 Conj. Jac. Gronov.prada. — 6 Al. P. Volumnii, 

NOTiE 

p Ad Romuleam] Romiilea, sive Ro- sub Miiraiio. 

inula, Hirpiiioruni oppidum fuit, qui ^Ferentinum inrf^] Volscorum initio 

Samnitium coloni. In tabula itine- fuisse Ferentinum, deinde a populo 

raria legitur Subiomula: sed divi- Romano Hernicis attributum, antea 

dendnm est nomen, ut significetur monui. An nunc in potestate Sam- 

iter esse sub Romnla, non per ipsani nitium fuerit, pronuntiare nolim. 

Romnlam, quce in edito Apennini Fuit et Feientum, vel potius Foren- 

niontis colle posita, nunc Bisaccia turn, in Apulia Peucetia, et Apulos 

nuncupatur. Sic in eadem tabula Samnitium socios Auctor proximo ca- 

est Sublanubio, pro, sub Lanubio. Et pite indicavit. At in Samnio ipse 

apud Antoniniim Subnuuano, pro, Ferentinum invenio nuUibi. 



1332 T. Livii 

Egnatius ex. Samnitibus erat. Tusci fere omnes conscive- 
rant bellum: traxerat contaglo proximos Umbriae popiilos; 
et Gallica auxilia mercede solicitabantur. Omnis ca mul- 
titudo ad castra Samnitium conveniebat. Qui tumultus 
repens postquam Romam perlatus est, cum jam L. Volum^ 
nius consul cum Icgionibus secuuda ac tertia socioruraque 
millibus quindecim profectus in Samnium esset, Ap. Clau- 
dium primo quoque tempore in Etruriam ire placuit. Duae 
Romanae legioues secutae, prima et quarta, et sociorum 
duodecim millia. Castra hand procul ab hoste posita. 
Ceterum magis eo^ profectum est, quod mature ventum 
erat, ut quosdam spectantes jam arraa Etruriae '° populos 
metus Romani nominis comprimerct, quam' quod ductu 
consulis quicquam ibi satis scite aut fortunate gestura sit. 
Multa praelia locis et temporibus iniquis commissa: spes- 
que in dies graviorcm hostem facicbat." Et jam prope 
erat, ut nee duci milites, nee militibus dux satis tideret. 
Literas ad collegam arcessendum ex Samnio missas, in 
trinis annalibus invenio. Piget tamen incertum ponere, 
, cum ea ipsa inter consules populi Romani, jam iterum 
eodem honore fungentes, discrepatio fuerit : Appio ab- 
nuente missas; Volumnio aflirmante, Appii se Uteris ac- 
citum. Jam Volumnius in Samnio tria castella ceperat, in 
quibus ad tria millia hostium cassa erant, dimidium fere 
ejus captum t"^ et Lucanorum seditiones, a plebeiis et egen- 
tibus ducibus ortas, summa optimatium voluntate per Q. 
Fabium proconsulem, missum eo cum veteri exercitu, com- 
presserat. Decio depopulandos hostium agros relinquit. 

' Ea res magis profuit ob celerem adcentum consulis, quo Romanorum terror 
co'erceret aliquos Tuscite populos, qui jam ad helium se comparabant, quam, 8fc. 
" Etfuluri expectatione formidabiliores subinde Romanis hastes evadebant. 



7 Cum ea Kreyssigius. — 8 Al. interim bellum ingens. — 9 Vet. lib. apud 

NOT^E 

' Dimidium fere ejus captuml Di- tivi prope mille quingenti facti fue- 
midium neinpe numeri ceesorum, ut rint. 
scilicet ex illis tribus castellis cap- 



LIB. X. CAP. 19. 1333 

Ipse cum suis copiis" in Etruriam ad collegam jiergit: 
quern advenientera laeti omnes accepere. Appium ex 
conscientia sua credo animum habuisse baud immerito 
iratum, si nibil scripserat ; illiberali et ingrato anirao, si 
eguerat ope, dissiinulantem.'^ Vix enim salute mutua 
reddita, cum obviam egressus esset, ' Satin' salvee,' inquit, 
' L. Volumni? ut sese in Samnio res babent? Quae te 
causa, ut provincia tua excederes, induxit?' Volumnius 
in Samnio res prosperas esse ait, literis ejus accitum ve- 
nisse. Quaj si falsae fuerint, nee usus sui sit in Etruria, 
extemplo conversis signis abiturum. *Tu vero abeas,' in- 
quit, * neque te quisquam moratur : etenim minirae con- 
senlaneum est, cum bello tuo forsitan vix sufficias, hie te 
ad opem ferendam aliis gloriari venisse.' * Bene, Hercules, 
verteret,' dicere Volumnius : * malle frustra operam insum- 
tam, quam quicquam incidisse, cur non satis esset EtruricC 
unus consularis exercitus.' 

19. Digredientes jam consules legati tribunique ex Ap- 
piano exercitu circumsistunt : pars imperatorcm suum 
orare, 'ne collegae auxilium, quod acciendum ultro fuerit,' 
sua sponte oblatum sperneretur : ' '^ ' plures abeunti Volum- 
nio obsistere atque obtestari, * ne pravo cum collega certa- 
mine rem publicam prodat."^ Si qua clades incidisset, de- 

•^ Ne publicee rei official per importunam cum collega discordiam. 



Sigon. eo magis. — 10 Al. jam arma in Etruria. — 11 ' Decio populandos hos- 
tium agros reliji(]uit : ipse cum copiis. Scnpti depopulandos, et cu7n i psis copiis : 
seri legendnni, cum suis: ut Vossianus, et edd. ante Modiamim jam occnpa- 
rtint.' J. F. Gronov. — 12 * Pro dissimulantem forte leg. dissimitlasse,\e\ potius 
cum Gron. credo animatumfuisse : hand i. iratum cet.' Rupert. 

NOTiE 

' Quod acciendum ultro fuerit~i Rec- idcirco Gronovio assentior, qui ma- 
te acciendum dicunt cum Appio lo- \»lt sperneret, \e\ aspernaretur ; niihi 
quentes, qui negabat accitum a se melior videtur passiva euuntiatio, 
fuisse Voinmnium, quasi scilicet illi quam et vulgata lectio habet, ne tri- 
fidem habeant. buni aut legati culpam spreti auxi- 

« Oblatum sperneretur] Etsi nemo lii Appio praesenti exprobrare vide- 

sperneret praeter ipsum Appium, non antur. 



1334 T. LI VII 

sertori magis, qnam dcserto, noxiee '+* fore. Eo rem addnc- 
tam, ut omne '^ rei bene aut secus gestae in Etruria decus 
dedecusque ad L. Volumnium sit delegatum.' Neminem 
quaesiturum, quas verba Appii, sed quae fortuna exercitus 
fuerit. Dimitti ab Appio eum, sed a re publica et ab ex- 
ercitu retineri ; experiretur modo voluntatera militum.' 
Ha3C raonendo obtestandoque, prope restitantes consules in 
concionem pertraxerunt. Ibi orationes longiores habitae 
in candem terme sententiam, in quam inter paucos certa- 
tum verbis I'uerat."' " Et cum Volumnius, causa superior, 
ne infacundus quidem advcrsus eximiam eloquentiam col- 
legas visus esset; cavillansque Appius, 'sil)i acceptum re- 
ferre,' '^ diceret, * debere, quod ex muto atque elingui facun- 
dum etiam consulem haberent ; priore consulatu, primis 
utique mensibus, hiscere eura nequisse, nunc jam popnla- 
res orationes serere : ' '^ < Quam mallem/ inquit Volumnius, 
* tu a me strenue facerc, quam ego abs te scite loqui didi- 
cissem. Postremo condilionem ferre, quaa decretura sit, 
non orator, (neque enim id desiderare rem publicam,) sed 
imperator uter sit melior.'" Etruriam et Samnium provincias 
esse : utram mallet, eligeret. Suo exercitu se vel in Etru- 
ria, vel in Samnio rem gesturum.' Turn militum clamor 
ortus, * ut simul ambo bellum Etruscum susciperent.' Quo 

y Vilio rerlendum. 
* Sit delegatum, detolntum sit. 

" Se Appio electionem dare, ex tjua constarepossit, uter ipsorum prcestaniior sit, 
von orator, sed belli dux. 



13 Conj. J. F. Gronov. sperneret vel aspemaretur. — 14 AI. voxa. — 15 
Flor. Roll. Helm. Voss. omni. Omnis Gronov. Doiij^t. Crevier. — 16 Vet. lib. 
apud Sis;on. in quam paucis ante certatum verbis fuerat. Vid. Not. Var. — 17 
Conj. Rupert, referri. — 18 In Gronov. Drak. et Stroth. post haberent colon 

NOT/E 

" In quam inter paucos certatum ver- censebaf, in quam paucis ante certatum 

bis fuerat] Vult in concione prolix- verbis fuerat . 'Certare' autem ' ver- 

ius ventilata fuisse, quae pauIo antea bis' hie oppositnm longioribns oratio- 

brevius agitata fuerant apud utrnm- nibus ; est brevibus dictis alternatini 

que consulem a paucis, legatis scili- et altercando contendere, sew verbis 

cet et tribunis. Sigonius, cum men- velitari. 
tem Livii minus caperet, legendum 



LIB. X. CAP. 19. 1335 

{inimadvcrso consensu, Volumnius, ' Quoniam in collega? 
voluntatc interpretanda,' inquit, 'erravi; non committam, 
lit, quid vos velitis, obscurum sit. Manere, an abire me 
velitis, clamore significate.' Turn vero tantus est clamor 
exortus, ut hostes e castris exciret. Arniis arreptis in 
aciem descendunt : et Volumnius signa cauere, ac vexilla 
efferri e castris jussit. Appium addubitasse ferunt, cernen- 
tem, seu pugnante, seu quieto se, fore collegae victoriam : 
deinde veritum, ne suas quoque legiones V^olumnium se- 
querentur, et ipsum flagitantibus suis signum dedisse. Ab 
neutra parte satis commode instructi fuerunt. Nam et 
Samnitium dux Gellius Egnatius pabulatum cum cohorti- 
bus paucis ierat, suoque impetu magis milites, quam cujus- 
quam ductu aut imperio, pugnara capessebant ; et Romani 
exercitus nee pariter ambo ducti, nee satis temporis ad in- 
struendum fuit. Prius concurrit Volumnius, quam Appius ad 
hostem perveniret. Itaque fronte inaequali concursum 
est ; et, velut forte '9 quadam mutante assuetos inter se 
hostes, Etrusci Volumnio, Saranites, parumper cunctati, 
quia dux aberat, Appio occurrere. Dicitur Appius in me- 
dio pugnae discrimine, ita ut inter prima signa manibus ad 
coelum sublatis conspiceretur, ita precatus esse: ' Bellona, 
si hodie nobis victoriam duis, ast ego templum tibi voveo.' 
Heec precatus, velut instigante Dea, et ipse collegae et exer- 
citus virtutem ajquavit.*® Duces imperatoria opera exe- 
quuntur ; " et milites, ne ab altera parte prius victoria inci- 



atque post sercre punctiim ponitnr. — 19 Al. sorte. — 20 Adaquavit nonoullee 

NOTvE 

" Exercitus virtutem (squavit. Du- necessaiia sunt, nee opus erat de ai- 
res i. 0. exequuntur [adisquavit ducts, terius consnlis, alteriusque exerci- 
imperatoria opera exequjtnr'\ Non video tus, jam satis ex Samniticis expediti- 
cur haec non sana Gronovio videan- onibus cognita virtute, multa verba 
tur, Fateor de solo Appio ejusque facere; sed de Appio ejusqne exer- 
niilitibus accipienda; nee tanien id- citn, qui hactenus male rem gesserat. 
circo minus eohaerent sequentia, Erg-o Unnm est, quod negotium facessere 
fundunt fiigantque hostes ; nam ad to- potest, quod nempe verbum exequi- 
tius proclii eventum significandum tur in singular! nusquam legi affir- 



1336 T. LI VI I 

piat, annituntur. Ergo fundnnt fugantque hostcs, majorem 
molem ^ baud facile sustinentes, quam cum qua manus 
conserere assueti fuerant. Urgendo cedcntes inscquendo- 
que eflfusos compulere ad castra. Ibi, interventu Gellii 
cohortiumque Sabcllarum,' paulisper recruduit pugna. lis 
quoque mox fusis, jam a victoribus castra oppugnabantur ; 
et, cum Volumnius ipse portse signa interret, Appius, 
Bellonam victricem identidem celebrans, accenderet mili- 
tum animos, per vallum, per fossas irruperunt. Castra 
capta dircptaque : praida ingens parta, et militi concessa 
est, Septcm niillia ac trccenti hostium occisi, duo millia 
et centum viginti capti. 

20. Dum ambo consules omnisque Romana vis in Etrus- 
cum bellum magis inclinat, in Samnio novi exercitus, exorti 
ad depopulandos imperii llomani fines, per Vcscinos '■^ in 
Campaniam * Falernumque agrum transcendunt, ingentes- 
que pra^das faciunt. V'olumnium, magnis itineribus in 



edd. Vid. Not. inf. et Not. Var. — I ' All. Samniticarum, ex interpretatione,' 
Stroth. 
2 Al. Vesiinos. ' Mala manus Sigoniaui, Campanum.' J. F. Gronov.— 3 

NOT^ 
mat Gron. unde seqiiiltir, ad solum attinet, ea non milites minus quam 
Appium referii non posse. Sed cum duces oportet pra;ditos esse, 
in phiribus codicibus sit, ducis impe- i Majorem molem] Duorum scilicet 
ratorie opera exercentur, in aliis duces ccnsularium exercitunni, loco unius, 
imperatoria opera exequuntur, (quo- cum quo cerlare soliti. 
rum utrumque ferii potest,) si quid '■ Per Vescinos] Mirura, quod novus 
piioribns Auctoris adjicere liceret, hie Samnitium exercitus per Vesci- 
ita legendum conjicerem ; et ipse col- nos, qui inter Lirim fluviuni et mon- 
legcE et exercittis ipsius virtutem ada- tem Massicum siti, transcenderit in 
quavit. Duces imperatoria opera exe- Campaniam, quje Samnii fiuibus pro- 
ijuuntur. Quod auteni Gronovio pla- pior, et in agrum Falernum, qui inter 
cet, et ipse collegee et exercitus virtu- IMassicnm et Vulturnum Capuae vi- 
tem aquaruut. Duces, ^c. nt conipa- cinus ; sed nimirumhae reliquiae Sam- 
ratio liinc ducum, inde exercituum nitium, digresso in Etruriam majori 
inter se iustituatur; quod modestius exercitu, adversus Romanam vim im- 
honcstiusque videtur, quam si cum pares, non ultra Volscorum atque 
duce conipareiur exercitus ; egregi- Auruncorum confinia progredi ansa-, 
urn esset, nisi de suo proferret, iiul- per haec Campanum agrum, socio- 
lius libri adminiculo. Jam quod ad rum nempe populi Roman!, vastare, 
virtutem bellicam et fortitudinem atque in sua redire, meditabantur. 



LIB. X. CAP. 20. 1337 

Samnium redeuntem, (jam enim Fabio Decioque prorogati 
imperii^ finis aderat,) fama dc Samnitium exercitu popula- 
tionibusque Campaiii agri ad tiicndos socios convertit. Ut 
in Calenum' agrum '' venit, et ipse cernit recentia cladis 
vestigia, et Caleni narrant, tantnm jam praedai tiosfcs tra- 
Iiere, ut vix explicare agmcn possint.+ Itaquc jam propa- 
1am duces loqui, extemplo eundum in Samnium esse, ut, 
relicta ibi praeda, in expcditionem rcdcant, nee tam onera- 
lum agmcn dimicationi committant. Ea, quanquam simi- 
lia veris crant, cerlius tamen exploranda ratus, dimittit 
equites, qui vagos praedatores in agros palantes excipi- 
ant : ex quibus inquirendo cognoscit, ad Vulturnum flu- 
men sedere hostem ; indc tertia vigilia " moturum : iter 
in Samnium esse. His satis exploratis profectus, tanto 
intervallo ab hostibus consedit, ut nee adventus suus pro- 
pinquitute nimia nosci posset, et egredientem e castris 
hostem opprimeret. Aliquanto ante lucem ad castra ac- 
cessit; gnarosque Oscae linguae,'' exploratura quid agatur, 
mittit. Intermixti hostibus (quod facile erat in nocturna 
trepidatione) cognoscunt, infrequentia armatis signa egres- 
sa,* praedam praedaeque custodes exire, ignobile ^ agmen, 
et sua quen.que molicntem,'' nullo inter alios consensu, nee 
satis certo imperio. Tempus aggrediendi aptissimura vi- 
sum est : etjam lux appetebat. Itaque signa canerejus- 

' Armatos paticos sub signis egressos. 



Al. Cal<enum.— 4 Explicari agmen possit Gronov. Doujat. Crevier.— 5 
^ Yet. Vih. immobile. Vere: nam siibdit, ' Saninites praeda impcditi.' Sigon. 

NOTyE 

» Prorogati imperii] In sex nimirum cos, eosdem cum piiscis Ausonibus 
menses, ut cap. super. fuisse jam seepins monni : ab his orti 

b /?t Caleiium agnini] De Calibus, Sabini, quorum progenies Samnitcs. 
unde ager Caleuus, lib. viii. cap. ^ Ignobile agmen, et sua quemque 

16. molienlem] Sigonius ex qnibusdani 

■= Tertia vigilia} Cum scilicet sig- scriptis, immobile agmen ; sed melius 
num mutandorum tertio vigilum da- ex aliis, Gronovii et meo judicio, ig- 
turn esset, sen circa septiniam noctis nohile, id est, praeda magis oneratiim, 
horam. quam ornatum armis, atque ita com- 

'' Oicrt? Ungucel O.scos, sive Opi- positum, ineptumque ad pngnam. 
Delph. et Var. Clas. Livius, 4 U 



1338 T. LI VII 

sit; agmenque hostium aggieditur. Samnites, praeda im- 
pediti, infreqnentes armati, pars adderc gradum, ac prae se 
agere praedam, pars stare, incerti utrum progredi, an regredi 
in castra tutius foret, inter cunctationem ^ opprimuntur. 
Et Romani jam transcenderant valluni, csedesque ac tu- 
multus crat in castris. Saranitium agmen, praeterquam hosti- 
li tuniultu, captivorum etiam repentina defectione turbatum 
erat ; qui partim ipsi soluti vinctos solvebant, partim arma 
in sarcinis deligata rapiebant, tumultumque, praelio ipso 
terribiliorcm, intermixti agniini pra^bebant. Memorandum 
deinde edidere facinus : nam Staium Minacium 7 ducem/ 
adeuntcm ordines hortantemque, invadunt, dissipatis inde 
equitibus, qui cum co aderant, ipsum circumsistunt, insi- 
dentemque equo captum ad consulem Romanum rapiunt. 
Revocata co tnmultu prima signa Samnitium : praeliumque 
jam profligatum intcgratum est, nee diutius sustineri po- 
tuit.'^ Caesa ad sex millia homlnum : duo millia et quin- 
genti capti : in eis tribuni militum quatuor ; signa militaria 
triginta: et, quod la^tissimum victoribus luit, captivorum 
recepta septem millia et quadringenti ; praeda ingens socio- 
rum : accitique edicto domini ad res suas noscendas reci- 
piendasque. Pra^stituta die, quarum rerum non extitit do- 
minus, militi concessae, coactique vendcre praedam, ne alibi, 
quam in armis, animum haberent. 

21. Magnum ea populatio Campani agri tumultum Ro- 
mas prasbuerat: et per eos forte dies ex Etruria allatum 
erat, post deductum inde Volumnianum exercitum Etruriam 
concitam in arma, etGellium Egnatium, Samnitium ducem. 



— 6 In vett. edd. dist'mguitiir tutius foret. Inter cunctationem, — 7 Al. Statium 
HJinatium : al. Statiutn Egnatium. 

aOTJE 

f Staium Minacium ducem] Samni- egressiim erat, piignam quidem, qua 

tiiini hie dnx fiiit ab Gellio Egnatio profligatum jam fiierat posterius ag- 

diverms, de quo panlo ante, et paulo men, praeda onustum atqiie incompo- 

post. sitiim, instauravit ; sed in ea durare 

e Nee diutius sustineri potuit] Ag- et Ronianorum vim sustinere non po- 

men Samnitium, quod primum castris tuit. 



LIB. X. CAF. 21. 1339 

et Umbros ad defectionem vocari,'' et Gallos pretio ingenti 
solicitari.^ His nuntiis senatus conterritus justitium indici, 
delectum omnis generis hominum haberi jussit. Nee in- 
genui modo aut juniores sacramento adacti, sed seniorum 
etiam cohortes facta?, libertinique centuriati. Et defenden- 
das Urbis consilia agitabantur ; summseque reriim prastor 
P. Sempronius praeerat. Ceterum parte curae exonerarunt 
senatuni L. Volumnii consulis literae, quibus caesos fusos- 
que populatores Carapaniae cognitum est. Itaque et sup- 
plicationes ob rem bene gestam consulis nomine decernunt. 
Justitium remittitur, quod fuerat dies decern et octo,' ' sup- 
plicatioque perlaeta fuit. Tum de praesidio regionis depo- 
pulatas ab Samnitibus agitari cceptum. Itaque placuit, ut 
duae coloniae circa Vescinum et Falernum agrum deduce- 
rentur: una ad ostium Liris fluvii, quae Minturnae ^ appel- 
lata; altera in saltu Vescino, Falernum contingente agrum, 
ubi Sinope dicitur Graeca urbs fuisse, Sinuessa deinde ab 
colonis Romanis appellata. Tribunis plel)is negotium da- 
tum est, ut plebeiscito juberetur P. Sempronius praetor 
triumviros in ea loca colonis dcducendis crcare. Nee, qui 
nomina darent, facile inveniebantur, quia in stationem se 



8 Vocare .. . solicitare legendum nionent J. F. Gronov. et Drak. et in tex- 
tum suuni recepil Kreyssigius. — 9 Vet. lib. apud Sigon. per dies decern et octo. 

NOTiE 

I" Ad defectioHem vocari] Gronovius quod de Etniiia dicitur, utsimul ciun 

inavnlt, et Umbros ad defectionem vo- Etiuscis Samnites, eorumqiie dux 

care, et Gallos pretio ingenti solicitare ; Egnatius, (repetito per Zeugma vo- 

non vocari et solicitari. Ha?c enim ad cabulo,) conciti vel cuncitali seipsis 

Egnatium Samnitiutn duceni referen- ad arma iulelligantur : et ab utrisque 

da, quijamdiudefecerat, immo defec- Umbri et Galli ad defectionem vocati 

tionis auctor ceteris erat, supra c. 18. ac solicitati. 

Unde nee vocandus erat ad defectio- ' Quod fuerat dies decern et octo] Si- 

nem, nee pretio solicitandus. Sed gonius inseruerat per dies, sed elegan- 

tamen, cum uullius veteris exempla- tius sine pra?positione dici Gronovius 

ris aucloritas proferatur, niliil niu- probat. 

tamhim censeo; nam nee ad Gellium ^ Minturnce'\ De his et de Sinuessa, 

pertinere puto ilia vocari, et solicitari ; lib. vjii, cap. 10. et 11. 
verum de eo quoque accipendum, 



1340 T. LIVII 

prope perpetuam infestae regionis/ non in agros, mitti re- 
bantur. Avertit ab eis curis senatum Etruriae ingravcscens 
bellum, ct crcbra3 literai Appii, moncntis, ne regionis ejus 
motum negligerent : ' qualuor gcntes conterre arma, Etrus- 
cos, Samnites, Umbros, Gallos. Jam castra bifariam facta 
esse, quia unus locus capere tantam multitudincm non pos- 
sit/ Ob ha;c, ct (jam appelebat tempus) comifiornm causa, 
L. Volumnius '° consul Romam revocatus : qui prius, quam 
ad suflFragium ccnturias vocaret, in concionem advocalo 
populo, multa de niagnitudine belli Etrusci disseruit: * Jam 
turn, cum ipse ibi cum coUega rem paritcr gesserit, fuisse 
tantum bellum, ut nee duce uno, nee excrcitu geri potuerit : 
acccssisse postea dici Umbros, et ingentcm cxercitum Gal- 
lorum. Adversus quatuor populos duces consules"' illo 
die deligi meminissent. Se, nisi confiderct, eum consensu 
populi Romani consulcm declaratum iri, qui baud dubie 
turn primus omnium ductor babeatur, dictalorem fuisse ex- 
tcmplo dicturum.' 

22. Nemini dubium erat, quin Q. Fabius '^ omnium 
consensu destinaretur; eumque et praerogativae,'* et primo 
vocatae omnes centuriae, consulcm cum L. Volumnio dice- 
bant. Fabii oratio fuit, qualis biennio ante: deinde, ut 
vincebatur consensu, versa postremo ad collegara P. De- 
cium posccndum : 'Id .senectuti suae '+ adminiculum fore: 
censura duobusque cousulatibus simul gestis expcrlum se, 

'^ In slaiuafere conlinua ad presidium in locis periculosis propter vicinos hastes 
agitiindum. 



CoDJ. Drak. decent ocfo vel octodcciin. — 10 Ob hac (et jam appetebat tempus 
comitiorum) L. Volu/nniiis Gronov. Doujat. Ob hac {ct jam a. t.) comiliorum 
causa Crevier. Vid. Not. Var. — 11 Duos consules Gronov. Doujat. 

12 ' Thnan. et Chifl. quin Fabius quintum. Et sane quintus hie erat ejus 
consiilatiis. Non videtur tamen satis comnioda hie ejus rei mcntio. PJacet 
potius cum Vossianis, quin Fabius Quintus,' J. F. Gronov. — 13 PrcErogatica 

NOTyE 

' Adversus quatuor populos duces Voluninius sedictatorcin potiusquam 

[duos] consules] In codicibtis mclioris consulem diclnrum fuisse testatur, 

notap est, duces consules, quod ma- nisi sperasset optimmii ductoreni a 

gis convenit cum sequentibus, ubi populo consulem eligendnin. 



LIB. X. CAP. 2:3. 1341 

nil concordi collegio "" firmius ad rem publicam tuendam 
esse. Novo imperii socio vix jam assuescere senilem ani- 
mum posse : cum moribus notis facilius se communicaturum 
consilia.' Subscripsit orationi ejus consul, cum meritis P. 
Decii laudibus, turn, * qufc ex concordia consulum bona, 
quaeque ex discordia mala in administratione rerum milita- 
rium evenirent,' memorando, 'quam prope ultimum '^ dis- 
crimen suis ct collegae certaminibus nuper vcntum foret :' 
admonendo Dccium Fabiiimque, * ut uno animo, una mente 
viverent. Esse praeterea viros natos "^ militiae, i'actis mag- 
nos, ad verborum linguaeque certamina rudes : ea ingenia 
consularia esse. Callidos solertesque, juris atque eloquen- 
tiae consultos, qualis A p. Claudius esset, Urbi ac foro prae- 
sides habendos, prajtoresque ad reddenda jura creandos 
esse.' His agcndis dies est consumtus. Postridie ad prae- 
scriptum consulis et consularia et praetoria comitia habita. 
Consules creati Q. Fabius et P. Decius : Ap. Claudius 
prfetor; omnes absentes." Et L. Volumnio ex senatus 
consulto ° et scito plebis prorogatum in annum imperiura 
est. 

23. Eo anno prodigia multa fuerunt : quorum averrun- 
candorum causa supplicationes in biduum senatus decrevit. 
Publice vinum ac thus '7 praebitum.P Supplicatum iere 
frequcntes viri fceminaeque. Insignem supplicationem fecit 
certamen in sacello Pudicitiae patriciae, quae in foro boario 



Kreyssigins. — 14 Vet. lib. apud Sigon. Hunc senectuti suce.— 15 Al. quam 
prope ad uUimum. — 16 Al. gnaros. 

17 ' Acid, sacrificiis Sigon. Grouov. Crevier. all. interpretationis causa,' 

NOT^E 

" Concordi collegio'] Collegium hie et plebiscita praecedere hisce tempo- 

est societas inter ejusdem magistra- ribus solebat? Sed haec saepe confnn- 

tus coUegas. duntur. 

" Omnes absentes'\ Sive ab urbe, p Publice vinum ac thus Isacrificiisl 

sive saltern a coniitiis ; nam Fabius prcebitum] Scripti ignorant rh sacri- 

et Decius in Urbe erant, Appius veto Jiciis, a Sigonio inmiissum hand ne- 

in Etruria. cessario ; satis enim apparet haec ad 

Ex senatus consulto] An non po- sacra et supplicationes pertinere. 
tius senatus auctorilate, quae leges 



1342 T. Livii 

est ad oedem rotundara Herculis,^ inter matronas oitum. 
Virginiam, Aiili filiam, patriciam plebeio nuptam L.'^ Vo- 
lumnio consuli, matronae, quod e Patribus enupsissct, 
sacris arcuerant.'' Brevis altercatio inde ex iracundia mu- 
liebri in contentionem aniraorum exarsit ; cum se Virginia 
ct patriciam et pudicam in patricise Pudicitias teraplum in- 
gressam, et uni nuptam/ ad quern virgo dcducta sit, nee 
se viri honorumve ejus ac rerum gestarum poenitere, vero 
gloriarctur.' Facto deindc egregio raagnifica verba adauxit. 
In vico Longo, ubi habitabat, ex parte aedium, quod satis 
esset loci niodico sacello, exclusit;^ aramque ibi posuit ; 
et, convocatis plcbeiis matronis,'9conquestainjuriampatri- 
ciarum, ' Hanc ego arani,' inquit, ' Pudicitias plebeiae dc- 
dico : vosque hortor, ut, quod certamen virtutis-^ viros in 
hac civitate tenet, hoc pudicitias inter matronas sit ; detis- 
que operam, ut haec ara, quam ilia, si quid potest/ sanc- 
tius et a castioribus coli dicatur.' Eodem ferme ritii et haec 
ara, quo ilia autiquior, culta est, ut nulla, nisi spectatai 
pudicitias matrona, et quae uni viro nupta tuissct, jus sa- 
crificandi haberet. Vulgata dein religio a pollutis, nee 
matronis solum, sed omnis ordinis fceminis, postremo in 
oblivionem venit/ Eodem anno Cn. et Q. Ogulnii aediles 
curules aliquot foeneratoribus diem dixerunt: quorum bonis 

'' Quod patricio genere orla in plebeii ordinis domum nuptiis transiisset. 
' Ex adium parte, quce vico Longo imminebat, tantum spatii decerpsit ac sepe- 
suit, quantum ad exiguum sacellum sufficeret. 
i Contentio de/ortitudine, g Si qua ratione Jieii possit. 

'' In desueludinem abiit. 



Stroth. — 18 L. abest Gionov. Doujat. Crevier. — 19 Quidani Mss. malrimo- 
niis. 

NOTyE 

1 Ad adem rotundam Herculis] In iterata> quippe niiptiae non sine ali- 

regione Urbis qiiEc post octava ex qua impudicitiae nota,iiec sine aliqiia 

Angiisti descriptione, atque in foro per leges poena. 

Boario, fiiere turn eedes Herculis Vic- * Vero gloriaretur] Rofundius vide- 

toris parva et rotunda, turn sacellum tur futurum, vere gloriaretur ; qnan- 

Herculis : priori junctum fuit sacel- quam potest accipi vero in auferendi 

him Pudicitiae patriciae. casu, pro re oninino vera, sen qua ex 

' (/ni nupfam] Haec vera pudicitia: vero gloriaretur. 



LIB. X. CAP. 24. 1343 

mulctatis/ ex eo, quod in publicum redactum est, aenea in 
Capitolio limina, et trium mensarum argentea vasa in cella 
.Tovis, Jovemque in culmine cum quadrigis, et ad ficuni 
Ruminalem simulacra infantium conditorum Urbis sub 
uberibus lupae posuerunt; semitamque saxo quadrato a 
Capena porta ad Martis" straverunt. Et ab aedilibus ple- 
beiis, L. iEIio Paeto et C. Fulvio Curvo, ex mulctaticia 
item pecunia, quam exegerunt pecuariis damnatis," ludi 
facti; pateraeque aureae ad Cereris positae. 

24. Q. inde Fabius quintum et P. Decius quartum con- 
sulatum ineunl,* tribus consulatibus censuraque collegae ; 
nee gloria magis rerum, quae ingens erat, quam concordia, 
inter se clari. Quag ne perpetua esset, ordiuum magis, 
quam ipsorum, inter se certamen intervenisse reor : patri- 
ciis tendentibus, ut Fabius Etruriam extra ordinem provin- 
ciam haberet ; plebeiis auctoribus Decio, ut ad sortem re- 
vocaret. Fuit certe contentio in senatu ; et, postquara ibi 
Fabius plus poterat, revocata res ad populum est. In con- 
cione, ut inter militares viros,^° et factis potius, quam dic- 
tis, fretos, pauca verba habita. Fabius, * quam arborem 
conseruisset,' sub ea legere alium fructum, indignum esse,' 
dicere; * se aperuisse Ciminiam sylvam, viamque per de- 
vios saltus Romano bello fecisse. Quid se id aetatis soli- 
citassent, si alio duce bellum gesturi essent ? Nimirum 
adversarium se, non socium imperii, legisse,' sensim expro- 

20 Revocata res ad populum est in condone : ut inter miiitares viros, Ifc. distioguunt 

NOTiE 

' Quorum bonis mulctatis] De per- elegans atque amplnm Martis extra- 

sonis magis qiiatn de rebus dicitur miiranei temphim, in viae Appiae in- 

mulctari, quod est pnniri. Noster gressu^ haud longe ab ipsa porta Ca- 

hic ne pliires atiferendi casus con- pena. 

jungeret, scriberetque minus elegan- '^ Pecuariis damnatis'^ Pecnarii di- 

ter, quibus bonis mulctatis, maluit cuntur mancipes, qui pascendis peco- 

verbum prater moreui ad bona trans- ribus pascua redimunt, qiiemadmo- 

ferre. Ei it ergo mulctatis [)ro, pub- dum Asconius tradit ad Ciceronis Di- 

licatis. vinat. in Verr. 

" Ad Martis] Cum plnres Romee * A. U. C. 458. 
fuerint Martis zedes, intelligit iioc loco 



1344 T. LH II 

brat: ' et invidisse Dccium concordibus coUegiis tribus.' 
Postremo, ' se tendere nihil ultra, quam ut, si se ^ dignum 
provincia ducerent, in earn mitterent : in senatus arbitrio 
se fuisse, et in potestate populi futurum.' P. Decius sena- 
tus injuriam querebatur; 'quoad potuerint, Patres annisos, 
ne plebeiis aditus ad magnos honores esset: postquam 
ipsa virtus pervicerit, ne in ullo genere hominura inhooo- 
rata esset, qua^ri, quemadraodum irrita sint non suffragia 
modo populi, sed arbitria etiam fortunae, et in paucorura 
potestatem vertantur. Omnes ante se consules sortitos ^ 
provincias esse; nunc extra sortem Fabio senatum provin- 
ciam dare. Si honoris ejus causa; ita eum de se deque re 
publica meriturn esse, ut faveat Q. Fabii gloriaj, quae modo 
non sua contumelia splendeat. Cui autem dubium esse, 
ubi unum bellum sit asperum ac difficile, cum id alteri 
extra sortem niandetur, quin alter consul pro supervacaneo 
atque inutiii habeatur? Gloriari Fabium rebus in Etruria 
gestis. Velle et P. Decium gloriari ; et forsitan, quem ille 
obrutum ignem reliquerit,^ ita ut toties novum ex impro- 
viso incendium daret, eum se extincturum. Postremo se 
collegae houores prasmiaque concessurum verecundia asta- 
tis ejus raajestatisque ; cum periculum, cum ' dimicatio 
proposita sit, neque cedere sua sponte, neque cessurum ; et, 
si nihil aliud ex eo certamine tulerit, illud certe laturum, 
ut, quod populi sit, populus jubeat potius, quam patres 
gratificentiir. Jovem optimum maximum Deosque immor- 
tales se precari, ut ita sortem sequam sibi cum collega dent, 
si eandem virtutcm felicitatemque in bello administrando 
daturi sint. Certe id et natura aequum, et exemplo utile 
esse, et ad famam populi Romani pertinere, eos consules 



Gionov. Doujat. — 1 Vet. lib. apiid Sigon. seruisset. — 2 Voss. uterque, Rott. 

NOTvE 

y Omnes ante se consules sortitos'] reliquerit] Metaphorice incendium 

Oratorie omnes dicit : reveia fere dicit pro bello, quod Fabiiis in Etru- 

onines. ria represserit magis, quam profliga* 

^ Et forsitan, quem illeobruliim ignem verit. 



LIB. X. CAP. 25. 1345 

esse, quorum utrolibet duce bellum Etruscura geri recte 
possit.' Fabius, nihil aliud precatus populum,+ quarn ut 
prius, quarn intro vocarentur ad suffragiura tribus, Ap. 
Claudii praetoris allatas ex Etvuria literas audirent, comi- 
tio abit. Nee minore populi consensu, quarn senatus, pro- 
vincia Etruria extra sortem Fabio decreta est. 

25. Coijcursus inde ad consulem factus omnium fcrrae 
juniorum : et pro se quisque nomina dabant. Tanta cu- 
pido erat sub eo duce stipendia faciendi. Qua circumfu- 
sus turba, ' Quatuor millia/ inquit, ' peditum et sexcentos 
equites duntaxat scribere in animo est: hodierno et crastino 
die qui nomina dederitis,^ mecum ducam. Majori mihi 
curae est, ut omnes locupletes reducam, quarn ut multis 
rem geram militibus.' Profectus apto exercitu,' et eo plus 
fiduciae ac spei gerente, quod non desiderata multitudo 
erat, ad oppidum Aharnam,^'' unde baud procul hostes 
erant, ad castra Appii praetoris pergit. Faucis citra mil- 
libus lignatores ei cum prfesidio occurrunt; qui, ut lictores 
prasgredi viderunt, Fabinmque esse consulem accepere, 
laeti atque alacres Diis populoque Romano grates agunt, 
quod eum sibi imperatorem misissent. Circumfusi deinde 
cum consulem salutarent, quaerit Fabius, quo pergerent ; 
respondentibusque, lignatum se ire, * ain' tandem V inquit, 
* num castra vallata non habetis?' Ad hoc cum succla- 
matum esset, ' duplici quidem vallo et fossa, et tamen in 
ingenti raetu esse ; ' * habetis igitur,' inquit, ' afFatim ligno- 
rum. Redite, et vellite vallum.' Redeunt in castra, ter- 
roremque ibi, vellentes vallum, et iis, qui in castris reraan- 

' Cum exercitu expediio . 



Helm, oarent t$ se. — 3 Qnidani codil. oinittnnt rb cum posterius. — 4 Voss. 
populum romanum : alter piu : Rott. precatus p. r. 

5 Vet. lib. apud Sigon. dederint.—6 Vet. UIj. apiid eund. Adharnaham.~7 



NOTyE 



» Ad oppidum Aharnam] Oppidum Ptolemaeo, Plinio, aliisqiie Arna ap- 

est Umbrise in Tusciae confinio, Ti- pellatur; iiideqne Air.ales, vel Ar^ 

beri hand procul, e vegione Perusiae, nenses. Hodie Cimtella d'Arno. 
quod forte initio Aharna dicebatur ; 



1346 T. LI VI I 

serant,7 militibus, et ipsi Appio fecerunt. Turn pro se 
quisque alii aliis dicere, ' consulis se Q. Fabii facere jussu.' 
Postero inde die castra mota, et Appins praetor Roraara 
diraissus. Inde nusquam stativa Romanis fuere. Nega- 
bat utile esse, uno loco sedere exercitum : itineribus ac 
mutatione locorum nobiliorem^ ac salubriorem esse.'' Fie- 
bant auteni itinera, quanta fieri sinebat hyenas baud dum 
exacta. Vere inde primo, relicta secunda legione ad Clu- 
sium, quod Camars^ olim appellabant,'^ praepositoque cas- 
tris L. Scipione pro praetore, Romam ipse ad consultan- 
dura de bello rediit; sive ipse sponte sua, quia bellum ei 
majus in conspectu erat, quam quantum esse famae credi- 
derat, sive senatus consulto accitus. Nam in utrumque 
auctores sunt.* Ab Ap. Claudio praetore retractum quidani 
videri volunt ; cum in senatu et apud populum (id quod per 
literas assidue fecerat) terrorera belli Etrusci augeret : ' non 
sufiecturum ducem unum, nee exercitum unum, adversus 
quatuor populos. Periculosum esse,'° sive juncti unum 
premant, sive id diversi gerant bellum, ne ad omnia simul 
obire ^ unus non possit. Duas se ibi Icgiones Ronianas reli- 

* Scriptores sutit in utramque partem. 



Itemarisenint Gronov. Donjat. — 8 ' Mobiliorem viri clocti conjecenint, quod 
aptiiis est ; sed in rcceptam omnes codd. consentinnt.' Strulli. Mobiliorem 
edidit Kreyssigius. — 9 Corners Doiijat. Crevier.— 10 Periculum esse conj. J. 

NOTiE 

•> Nobiliorem ac salubriorem esse} gos haec loca teniierant : sed inde 

Hie ego non illibenter mobiliorem le- piilsi nonien illiid Cameitium trans 

gerim, id est, niagis expeditiim et ad Tiberim atque Apenniniini transtu- 

bella promtiorein : minus enim ad lere, nbi ad liaec tempora fere reraan- 

rem facere videtiir t^ nobiliorem. sit in iirbe Camerino. Ex antiqua 

'Sohiliorem']heg,o mobiliorem, oh ra.- appellatione lii Cliisini Polyl)io lib. 

tiones dictas Artis Criticae p. 3. s. I. ii. de hac ipsa Galloriini et Samniti- 

c, 4. J. Clericus. um in Cliisinoriini regionem adver- 

<^ Ad Clusium, (]uod Camars olim ap- siis Roraanos expeditione agenti vo- 

pellabant] De iitroque Cinsio veteri cantiir sirapiiciter Ko/xa^iot. 

ac novo actum lib. v. c. 33. Illud, ad "^ Ad omnia simul obire] ' Adire ad 

Clanim situm, primo Gamers appel- ilium,' ' adire ad causam,' dicitiir non 

labatiir, nomine iuiposito ab Unibris raro : 'obire ad aliquid,' non facile, 

priscis coiiditoribus, qui ante I'elas- opinor, alibi invenies, Gailice dixe- 



LIB. X. CAP. 26. 1347 

quissc; et minus quinqne millia peditum equitumque^ cum 
Fabio " venisse. Sibi placere, P. Decium consulem primo 
quoque tempore in Etruriam ad collegam proficisci: L. 
Volumnio Samnium provinciam dari. Si consul malit ia 
suam provinciam ire, Volumnium in Etruriam ad consulem 
cum exercitu justo consulari proficisci.' Cum magoam 
partem moveret oratio praetoris, P. Decium censuisse fe- 
runt, ut omnia integra ac libera Q. Fabio servarentur,'^ 
donee vel ipse, si per commodnm rei publicas posset, Ro- 
raam venisset, vel aliquem ex legatis misisset; a quo dis- 
ceret senatus, quantum in Etruria belli esset, quantisque 
administrandum copiis, et quot per duces esset. 

26. Fabius, ut Roniara rediit, et in senatu et productus 
ad populum mediam orationem habuit, ut nee augere, ncc 
rainuere videretur belli lamam, magisque in altero assu- 
mendo duce aliorum indulgere timori, quam suo aut rei 
publicae periculo consulere. * Ceterum, si sibi adjutorem 
belli sociumque imperii darent, quonam modo se oblivisci 
P. Decii consulis '^ per tot collegia * experti posse ? Ne- 
minem omnium secum conjungi malle : et copiarum satis 
sibi cum P. Decio, et nunquam nimium hostium fore. Sin 
collega quid aliud malit, at sibi L. Volumnium darent ad- 
jutorem.' Omnium rerum arbitriura et a populo, et a se- 
natu, et ab ipso collega, Fabio permissum est: et cum 
P. Decius se in Samnium vel in Etruriam proficisci para- 
tum esse ostendisset, tanta laetitia ac gratulatio fuit, ut 
praeciperetur victoria animis, triumphusque, non bellura, 
decretum consulibus videretur. Invenio apud quosdam. 



F. Gronov. — 11 Vet. lib. apnd Sigon. equitumque mille cum Fabio. — 12 Thuan. 
duo Pall, reservarentur. 

NOT/E 

lis, etre par tout, se trouver par tout. et sexcentos eqiiites duntaxat ' se 

^ Minus quinqtie millia peditum equi- scribere velle testatiis est. 

tumque'\ Erant revera minus quam f Pei' tot collegia] Ter enini in con- 

quinque millia hominum, connume- sulatu, semel in censura, collegam 

ratis tarn equitibus quam peditibus, habuerat Fabius Decium, uti antea 

ut patet ex hnjiis ipsins capitis initio, vidimus, 
iibi Fabius ' quatuor millia peditum 



1048 T. LIVII 

extemplo, consulatu inito, prolcctos in Etrnriam Fabiuni 
Deciumque, sine ulla mentione sortis provinciarum certa- 
minumque inter collegas, quae exposui. Sunt, quibus ne 
haec quidem certamina exponere satis fuerit. Adjecerunt 
et Appii criminationes de Fabio absente ad popiilum, et 
pcrtinaciam adversus praisentem consulem praetoris, conten- 
tionemquc aliam inter coliegas, tendente Decio, ut sua? 
quisque provincias sortem tueretur. Constare res incipit 
ex CO tempore, quo profecti ambo consules ad bellum sunt. 
Ceterum, antequum consules in Etruriam pervenircnt, Se- 
nones Galli ^ niultitudine ingenti ad Clusium venerunt, 
legionem Romanam castraque oppugnaturi. Scipio, qui 
castris praserat, loco adjuvandam paucitatem suorum mili- 
tum ratus, in collem, qui inter urbem et castra erat, aciem 
ercxit.'* Sed, ut in re subita, parum cxplorato itinere ad 
jugum perrexit, quod liostcs ceperant, parte alia cgressi.'' 
Ita ctiesa ab tergo legio, atque in medio, cum hostis undiquc 
urgeret, circumventa. Dcletani quoquc ibi legionem, ita 
ut nuntius non superesset, quidam auctorcs sunt; nee ante 
ad consules, qui jam baud procul a Clusio aberant, famam 
ejus cladis perlatam, quam in conspectu fuere Gallorum 
equites, pcctoribus equorum suspensa gestantes capita,' et 
lanceis intixa; ovantesque moris sui carmine. Sunt, qui 
Umbros fuisse, non Gallos, tradant; nee tantura cladis 
acceptum : el circumventis pabulatoribus cum L. Manlio 
Torquato legato Scipionem propraetorem subsidium e cas- 
tris tulisse, victoresque Umbros, redintegrate praelio, victos 



I 



13 Vox consulis nonnihil siispecta Diikeio. — 14 ' Tn collem . . . uciem erexil, 
ut IX. 31. al. pro coUe ex 2. M&s. recepi exeinpio Cievitr. et Strotli.' Rupert. 

NOTiE 

e Senones Galli] Qui scilicet jam- ' Peclorihus equorum suspensa ges- 

diu Unibi'iae inaritima iiisederant, tanles capita] Hie nios Gernianornni 

Roniamque incenderant, ut dictum quoqiie fiiit, auctore Diodoro Siciilo 

lib. V. • lib, IV. aliisque, lit hostiiini caesonini 

•> Parte alia egressi] Clusio nempe, capita OKtentaient, sivelauceisaffixa, 

aut castris suis egressi, aveisa a Ro- sive equorum pectoribus deligata. 
mauorum castris resione. 



LIB. X. CAP. 27. 1349 

esse, captivosque eis ac praedara ademtam. Similius vcro 
est, a Gallo hoste, quani Umbro, earn cladem acceptam ; 
quod, cum saepe alias, turn eo anno, Gallici tumultus pras- 
cipuus terror civitatem tenuit. Itaque praeterquam quod 
ambo consules profecti ad bellum erant cum quatuor ]e- 
gionibus, et magno equitatu Romano, Campanibque mille 
equitibus delectis, ad id bellum missis, et sociorum nomi- 
nisque Latini majore exercitu, quam Romani ; '^ alii duo 
exercitus baud procul Urbe Etruriae oppositi,^ unus in Fa- 
lisco, alter in Vaticano agro. Cn. Fulvius et L. Postu- 
mius Megellus, propraetores ambo, stativa in eis locis 
habere jussi. 

27. Consules ad hostes, transgresso Apennino,'^ in agrum 
Sentinatem '7'' pervenerunt. Ibi quatuor milliura ferme in- 
tervallo castra posita. Inter hostes deinde consultationes 
habitas ; atqueita convenit,ne unis castris miscerentur om- 
nes, neve in aciem descenderent simul. Samnitibus Galli, 
Etruscis Umbri adjecti. Dies indicta pugnae : Samniti '^ Gal- 
lisque delegata pugna : inter ipsum certamen Etrusci Umbri- 
que jussi castra Romana oppugnarc. Haec consilia turba- 
runt transfugae Clusini tres, clam nocte ad Fabiura consulem 
transgressi : qui, editis hostium consiliis, dimissi cum donis, 
ut subinde, ut quaeque res nova decreta esset, exploratara 
perferrent. Consules Fulvio, ut ex Falisco, Postumio, ut ex 
Vaticano exercitum ad Clusium admoveant, summaque vi 
fines hostium depopulentur, scribunt. Hujus populationis 
fama Etruscos ex agro Sentinate ad suos fines tuendos mo- 

' Olyecti adversus Tuscos hand procul Roma. 



— 15 Verba guain Romani vehenienter suspecta erant J. Fr. Gronov. etiam 
Romani alii duo exercitus conj. Jac. Gronov. et quam Romano Diik. 

16 ' Transgresso Apennino, passive, nisi leg. transgressos Apenninum (cum 
Gion.) vel Apennino. Vid. ad v. 35.' Duk. — i? Al. Sentinatum. — 18 Samniti' 

NOTiE 

•« In ngrum Sentinatem'] Sentinas tina vnlgo nunc dicitur, teste Cliive- 
Gentilitiuin est, a Sentino Umbriae in rio. Ferrarius ex ejus minis uatuni 
confinio Piceui oppido, sito in A pen- anctumque putat oppidum Susso Fer' 
nini valle ad amnein coKnoniinem, r(xto. 
non procul fontibus jEsis fluvii. Sen- 



135U T. Livn 

vit. Instare indc consulcs, ut absentibus iis pugnaretar. 
Per bidiium lacessiere praelio hostem : biduo nihil dignuni 
dictu actum, pauci utrimque cecidere ; magisque irritati 
sunt adjustum certamen animi, quara ad discrimen summa 
rerum adducta. Tertio die descensura in campura omnibus 
copiis^ est. Cum instructae acies stareut, cerva fugiens lu- 
pum e montibus exacta per campos inter duas acies decur- 
rit : inde diversae ferae, cerva ad Gallos, lupus ad Romanes 
cursum deflexit. Lupo data inter ordines via ; cervam Galli 
confixere. Turn ex antesignanis Romanus miles, * Iliac 
fuga,' inquit, ' et caedcs vertit,"" ubi sacram Uianae feram 
jacentem videtis. Hinc victor Martins lupus, integer et in- 
tactus, gentis nos Martiaj et conditoris nostri admonuit.' 
Dextro cornu Galli, sinistro Samnites constiterunt. Adver- 
sus Samnites Q.'9 Fabius primara ac tertiam legiones pro 
dextro cornu ; adversus Gallos pro sinistro Decius quin- 
tam et sextam instruxit. Secunda et quarta cum L. Vo- 
lumnio proconsule in Samnio gcrebant bellum. Primo 
concursu adco acquis viribus gesta res est, ut, si afl'uissent 
Etrusci et Umbri, aut in acie, aut in castris, quocumque so 
inclinassent, accipienda clades fuerit. 

28. Ceterum, quanquam communis adhuc Mars belli 
erat, nee dum discrimen fortuna fecerat, qua datura vires 
esset, haudquaquam similis pugna in dextro laevoque cornu 
erat. Romani apud Fabium arcebant magis, quam in- 
ferebunt, pugnam ; extrahebaturque in quam maxime se- 
rum diei certamen : quia ita persuasum erat duci, et 
Samnites et Gallos primo impetuferoces esse,™ quos susti- 

'" Fuga atque occisio hoc velul amine versa est et incliriavit in illain partem, 
!fc. 

bus Gronov. Poujat. Crevier. — 19 Q. del. iid. 

NOT^ 

' Ornnihus copiis'\ Omnibus hinc " Primo impetu feroces esse'] Quod 

Ronianorum, inde etiain Samnitium hie Fabius Saninitibus Gallisqiie, 

et Galionim: ron omnibus fcedere idem GennaDis qiioqne Tacitus altri- 

adversus Ronianos jiinctarnm genti- buit initio libri de nioiibus eorum. 

urn. Nam Etrusci Umbrique abe- ' Magna corpora, et tantuni ad ini- 

rant. petum valida : laboris atque opernui 



LIB. X. CAP. 28. 1331 

neri .satis sit; longiore certamine sen.sim residere Samnitium 
animos : Gallorum quidcm etiani corpora intoleranti.ssima 
laboris atque aestus fluere ; primaque eorum praelia plus 
quam virorum, postrema minus quam foeminarum esse. In 
id tempus igitur, quo vinci solebat hostis, quam integerri- 
mas vires militi servabat. Ferocior Decius et aetata ct 
vigore animi, quantumcumque virium habuit, certamine 
primo efl'udit ; et, quia lentior videbatur pedestris pugna, 
equitatum in pugnam concitat, et ipse, fortissiraas juvenum 
turmoe immixtus, orat proceres juventutis, in hostem ut 
secum impetum faciant: duplicera illorum gloriara fore, si 
ab laevo cornu et ab equite victoria incipiat. Bis avertere 
Gallicum equitatum. Iterum longius evectos, et jam inter 
media equitum agmina praelium cientes, novum pugnae 
conterruit genus : essedis carrisque ^° superstans " armatus 
hostis ingenli sonitu equorum rotarumque advenit, et inso- 
litos ejus tumultus" Romanorura conterruit equos. Ita 
victorem equitatum velut lymphaticus pavor dissipat: sler- 
nit inde ruentes equos virosque improvida i'uga. Turbata 
hinc etiam signa legionum; multique irapetu equorum ac 
vehiculorum raptorum per agmen obtriti antesignani ; et 
insecuta, simul territos hostes vidit, Gallica acies nullum 
spatium respirandi recipiendique se dedit. Vociferari 
Decius, ' Quo fugerent? quamve in fuga spem haberent?' 
obsistere cedentibus, ac revocare fusos. Deinde, ut nulla 
vi perculsos sustinere poterat, patrera P. Decium nomine 

" Non assuetos hide strepitui. 

NOT/E 

non eadem patientia.' Sic de Cim- soliti, iisdem tanquam vallo nsi ran- 

bris Teiitonisque Florus lib. iii. c. 3. niendis castris : adeo ut Cimbroruni 

' Donee invicta ilia rabies et inipe- uxuies, victis maritis, ipsje adversus 

tus, qncm pro virtute barbari habent, Romanes ex objectis undique plaii- 

consenescerel.' stris atque carpentis pugnaverint. 

" Essedis carrisque superstans'] Es- Hie earrorum nsus adliue tempore 

sedum Gallici ac Britanniei vebieull Ammiani fnit, et carrago dicta castra 

genus fuit : carrum quoque cuirus sic mnnita. Hand absimiles Persa- 

quatuor rotarum, cujusmodi militi- rum falcati currus, quorum saepius 

bus Usui ad vehenda impedimenta, nieminit inter ceteros Q. Curt. 
Ex bis Gain ceteriqueCeltaBpuguaie 



1352 T. LIMI 

compellans, ' Quid ultra moror,' inquit, ' familiaie fatum ? " 
Datum hoc nostro generi est, ut luendis periculis publicis 
piaciila simus. Jam ego mecum hostium legiones mactan- 
das Telluri ac Diis Manibus dabo.''' Haec locutus M. 
Livium pontificera, quern, descendens in aciera, digrcdi 
vetuerat ab so, pia^irc jussit verba, quibus re Icgionesque 
hostium pro exercitu populi Romani Quirilium devoveret. 
Devotus inde eadem precatione eodcmque habitu, quo pater 
P. Dccius ad Veserim bello Latino se jusserut devovcri. 
Cum secundum solcnnes precationes adjecisset, ' prae se 
agere sese i'ormidinem ac fugam, caedemque ac cruorem, 
coelestinm, inferorum ' iras ; contacturum luncbribus diris 
signa," tela, arma hostium ; iocumque eundcm suae pestis 
et Gallorum ac Samnitium fore ;' hsec execratus in se hos- 
tesquc, qua confertissimam ccrnebat Gallorum aciem, con- 
citat equum : infcrensquc se ipse infcstis telis est intcrfec- 
tus. 

29. Vix humana3 inde opis vidcri pugna potuit. Ro- 
mani, duce amisso, qua) res terrori alias esse solet, sistere 
iugam, ac novam de integro velle instaurare pugnam. 
Gain, et maxime globus circumstans consulis corpus, velut 
alienata mente, vana incassum jactarc tela. Torpere qui- 
dam, et nee pugnae meminisse, nee lugse. At ex parte 
altera pontifex Livius, cui lictores Decius tradiderat, jus- 

" Se tristibus furiis, ac funcstis execrationibus invecturum perniciem in signa, 
Ac. ^^ ^^^^^ 

20 Malebat Duk. carpentisque. — I Vet. lib. infer norumque. 

NOT/E 

*> Familiare fatum] Verc fatum Diis manibus se devoveriint.' Quod 

quoddani fiiisse Deciornm ut pro pa- Decius pater apud Ciceronem belio 

tria ceitae raoiti caput objicerent. Gallico interiisse dicitur, apud Nos- 

Notatnr turn ab aliis, turn a Cic. lib. trum ad bellum adversus Latinos 

I. Tuscul. ubi ait, 'Ties Decios fu- refertur. Nunc tilius bello adversus 

issequi pro salute patriae vitamamit- Gallos atque Etruscos se devovet. 
tere niagno virtutis edilo exemplo p Telluri ac Diis Manibus dabo^ Hie 

voluerint : ex quibus pater bello omnis se devovendi ritus ex lib. viii. 

Gallico, filius Etrusco, nepos in bello c. 10. repetendus est. 
Pyrrhi, quod pro Tarentinis gessif, 



LIB. X. CAP. 29. 1353 

seratque pro praetore esse,* vociferari, ' Vicisse Romanos, 
defunctos consulis fato.'' t Gallos Samnitesque Telluris 
matris ac Deorum Maniiira esse. Rapere ad se ac vocare 
Decium devotam secuni aciem ; '^ fiiriarumque ac formidinis 
plena omnia ad hostes esse.' Superveniunt deinde his re- 
stituentibus pugnaui L.Cornelius Scipio et C. Marcius, cum 
subsidiis ex novissima acie jussu Q. Fabii consulis ad 
prassidium collegae missi. Ibi auditur P. Decii eventus, 
ingcns hortamen x ad omnia pro re publica audenda. Itaque 
cum Galli structis ante se scutis conferti starent, nee 
facilis pede collate videretur pugna ; jussu legatorura col- 
lecta humi pila, qua3 strata' inter duas acies jacebant, 
atque in testudinem hostium conjecta. Quibus plcrisque 
in scuta, verulis in corpora^ ipsa fixis,"^ sternitur cuneus ; 
ita ut magna pars integris corporibus attoniti conciderent. 

p Morte consults liberalos ab imminenti periculo. 



2 ' Jusseratque pro pratoreesse. Vulgo proprcBtorem. Sed Liviiis araat dicere 
pro praetore, pro consute, pro quceslore, (xlf. 10.) pro dictatore : quae passim 
recte restitnerunt Gron. et Drak. pro vulg. pmconsul cet. qudj taciien forma 
sjepe etiam in omnibus libris Icgitiir ; v. c. xxiii. 31. xxxvii. 4G. xxxix. 
29. al. etlate delenditiir a Maniit. ad Cic. ad Div. i. 1.' Rupert. Vid. Not. 
Var. Propratorem dant Gronov. Donjat. Crevier. Drak. pro prwtore Stroth. 
et Kreyssigiiis. — 3 ' Cvllecta humi, forte utap. Piin. viii. 42. nisi leg. collecla 
pila, qucB humi strata cet.' Rupat. — 4 ' In 2. Mss. optimis est reratis^uerufis, 
in aliis et edd. antt. plerisque in scuta, plerisque verutis cet. unde Strotii. non 
male dedit plerisque in scuta, rarisque verulis cet.' Rupert. Vid. Not. Var.— 

NOTyE 

t De/unctos consults /ato'\ Pcricnlo, militnm, non placatae irap. Deorum, 

nempe, defunctos, ac proinde cladi aut Diis in hostes concitatis,debeba- 

ereptos. J. Clericus. tur. J. Clericus. 

1 Devotam secum aciem^ Hostium "^ Plerisque in scuta, terutis in cor- 

nempe, qnos una secum devoverat pora ipsafxis] Quaedam editiones in- 

Diis manibns. serunt plerisque verutis; sed contra 

t Ingens hortamen, ^c] His verbis scriptorum lidem. Nee vero necesse 

continetur ratio felicis successus est bis poni vocem, plerisque; satis 

ejusmodi devotionum ; nam reilites enim absque eo intelligitur pilorum, 

ducis, qui se devoverat, infame esse sen jaculorum, partem liaesisse Gallo- 

pntabant amisso duce vitae suae par- rum scutis, partem, quod teretiorrni 

cere, simulque sperantes sibi affore haberent mucronem, ut facilius pene- 

Deos, multo acrius pugnabant, et trarent, ad ipsa etiam corpora perti- 

victoria sic potiebantur ; quae animis gisse, veciHa nempe. 
Delph, et Var. Clas. Livius 




1354 T. Livii 

Hjec in sinistro cornu Romanorum fortuna variaverat. 
Fabius in dextro ^ prirao (ut ante dictum est) cunctando 
extraxerat diem : deinde, postqiiam ncc clamor hostium, 
nee impetus, nee tela missa, eandem vim habere visa ; prae- 
fectis equitum jussis ad latus Samnitium circumducere 
alas, ut signo dato in transversos, quanto maximo possent 
impetu, incurrerent ; sensim suos signa infcrre jussit, et 
commovere hostem. Postquam non resist! vidit, et baud 
dubiam lassitudinem esse ; turn, collcctis omnibus sub- 
sidiis, quap ad id tempus reservavcrat, et legiones concitavit, 
et signum ad invadendos hostes equitibus dedit. Nee sus- 
tinuerunt Samnites impctum ; pra^terqne aciem ipsam Gal- 
lorum, relictis in dimicatione sociis, ad castra eftuso cursu 
ferebantur. Galli, tcstudine facta," confcrti stabant. Turn 
Fabius, audita morte coUega?, Campanorum alam, quin- 
gentos fere equites, excedere acie jubct, et circumvectos ab 
tcrgo Gallicam invadere aciem : tertiee deinde legionis sub- 
sequi principes, et, qua turbatum agmen hostium viderent 
impetu equitum, instare ac territos caedere. Ipse aedem 
Jovi Victori spoliaque hostium cum vovisset, ad castra 
Samnitium perrexit; quo multitudo omnis consternata age- 
batur. Sub ipso vallo, quia tantam ^ multitudinem portae 
non recepcre, tcntata ab exclusis turba suorum pugna est. 
Ibi Gellius Egnatius imperator Samnitium cecidit. Com- 
pulsi deinde intra vallum Samnites, parvoque certamine 
capta castra, et Galli ab tergo circumvent!. Caesa eo die 
hostium viginti quinque millia, octo capta. Nee incruenta 
victoria fuit. Nam ex P. Decii exercitu ca^sa septem 
millia ; ex Fabii mille ac ducenti.^ Fabius, dimissis ad 
quaerendum collegae corpus, spolia hostium conjecta in 
acervum Jovi Victori creraavit. Consulis corpus eo die. 



5 Add. coriiu Gionov. UoHJat — 6 A qnihnsd. interpiingitnr : agebatur Bub ipso 
vallo. Quia tantam. — 7 Mille septingenti Kreyssigius. 

NOTiE 

« GuUi, testudine facta] Non igno- jnngendorum scutornm supra capita. 
ti»s Gallis usiis tcstudiiiis, sen con- 



LIB. X. CAP. 30. 1355 

quia obrutura superstratis Gallorum ciimulis erat, inveniri 
non potnit. Postero die inventum relatumque est cum 
luultis militum lacrymis. Intermissa inde omnium aliarum 
rerum cura, Fabius collegae funus omni houore Ir.udibusque 
meritis celebrat. 

30. Et in Etruria per eosdem dies ^ ab Cn. Fulvio pro 
praetore res ex scntontia gesta; ct, praeter ingentem 9 illa- 
tam populationibus agrorum hosti cladem, pugnatum etiam 
cgregic est: Perusinorunique* etClusinorum casa aniplius 
millia tri;j, ct signa militaria ad viginti capta. Samnitiuni 
agmen, cum per Pelignura agrum fugeret, circumvcntum a 
Pelignis est. Ex millibus quinque ad mille caesi. Magna 
ejus diei, quo in Sentinati agro bellatum, fama est, etiam 
vero stanti.* Sed superjecere '° quidam augendo fidem ; " 
qui in hostium exercitu peditum quadraginta millia tre- 
centos triginta, equitum sex millia," mille carpentorum 
scripsere fuisse : scilicet cum Umbris Tuscisque, quos et 
ipsos pugnas afluisse, Et, ut Romanorum quoque augerent 
copias, L. Volumnium pro consule ducem"^ consulibus, ex- 
ercitumque ejus legionibus consulum adjiciunt. In pluribus 
annalibus duorum ea consulum propria victoria est. Vo- 
lumnius in Samnio interim res gcrit, Samnitiumque exer- 
citum, in Tifernum montem " compulsum, non detcrritus 

« Etiamsi quis lis tantum, qua vere gesta su7it, inlucreat. 



8 Al. per eos dies.— 9 Vet. lib. apnd Sigon. wain jn-ceter ingentem. — 10 
Scribeiidiim putabat J. F. Gronov. superavcre. — 11 Al. equitum sex cl qua- 

NOTiE 

» Perusinorumque] De Perusia l.ix. ris phiasin ex Seneca iii. de Benef. 

c, 37. c. 32. ' Nee beneficia parentum su- 

" Superjecere quidam augendo fidem] oriim siiperjaciunt.' In eandem sen- 

Non improbabilis Gronovii sensus, tentiam Tau. Faber ait metapboram 

superavere quidam, augendo fidem : sed esse, ut apnd Horat. 'svrpe trans fi- 

qiioniam codices variare non appa- nem jaculo expedito :' et superjacere 

ret, standiim ejus explication!, quam esse to vTrepaKovTi^eiv Graecorum, id 

velut dubitans proponit : ut sit, qui- est, ultra jaculari. 
dam augendo, nnmerum vel famaoi, * In Tifernum montem} De Tiferno 

superjecere fidem, id est, jecere res roonte et oppido lib. ix. c. 44. 
supra fidem. Adducit ejusdem gene- 



135G 



T. LIVII 



iniquitate loci, fundit fugatque. Q. Fabiiis, Deciano exer- 
citu reliclo in Etruiia, suis Icgionihns deductis ad Urbem, 
dc Gallis Elruscisqiic ac SaiDiiitibus triuinphavit. Milites 
triuinpliantem secuti sunt. Cclcbrata incoiiditis carminibus 
militaribus non magis victoria Q. Fabii, quam mors pra;- 
clara P. Decii est : excitataqne menioria parentis, asquata " 
cventu publico privatoquc lilii laudibus.* Data ex pra3da 
niilitibus aeris octogeni bini,+ sagaque et tunicas ; praMTiia 
ilia tempestatc militia} luuidipuKiuam sijenicnda/ 

31. His ita rebus gcstis, nee in Saninitibns adluic, ncc in 
Etniria pax erat. Nam, et Perusinis auctoribus, post de- 
ductuni ab consule cxcrcitum rebellatum fucrat; etSamni- 
tes prasdatum in agrum Vescinum Formianuniquc, et parte 
alia in ^Eserninum,* quaeque '+ Vullnrno adjacent lluinini, 
descendcre. Adversus eos Ap. Claudius pra3tor cum ex- 
crcitu Deciano missus. Fabius in Etruria rebellante dcnuo 
quatuor millia et quingenfos Perusianoruni occidit : cepit 
ad millc septingentos (juadraginta : qui rcdemti singuli 
aeris trccentis decern."' Praedu alia omnis militibus con- 



ihngitita milliii. — 12 Vox di/cfw non est in plerisque libris vett. — 13 Legen- 
diim nioiiet Tan. i-'aber erquntis. 

14 Al. Emtrunium, /Estrniacum, Mseruinum. ' Qucpque pro viilg. qua ex 
optiniib iMss. iccepi cxemplo Crevier. et Stroth. Idem vel qua adjacet legen- 



NOT^C 



y JEquata crcnlu publico privaloque 
filii lauditnts] Quod Tan. Faber Irgen- 
dum piifat crquatis, nibil est necosse 
q\iicquani niiitaii prReter ninnusciip- 
torum fideni : eadeinqnesentcntiaest ; 
tarn enini apqnari dicuntiir anteiioia, 



lent libellas inoneta? Gallicce ferme 
55. 

» Parte alia in /Tlscrninum] Samnii 
nrbs itsernia ad laevam Vnltnrni : 
nunc hernia. Ejus taincn agniin 
nunc Samnites popnlantiir, quod, a 



ant cliam majoia, posteiioribiis et mi- Romanis autea capta, in eoruni diti- 
noiibus, qiiani contra: nt ' aijuare' one esset. 



snmatnr pro comparare. 

t Mris octogeni l/ini] Supple, /itra- 
lei numwi, hoc est 82. libra Romans 
ttris. J. Clericus. 

^ Prcemia ... haudquaquam spernenda] 
Asses adluic librales eiant. Duo au- 
tem supra octoginta seris librie se- 
cundnni coinputationem nostrain va- 



*> j1£ris trecentis decent] ;Eris scili- 
cet gravis, quale tunc in usu, id est, 
nostra aestimatione paiilo plus 200. 
lib. 

JEris trecentio decern] Hoc est, tre- 
centis decern nnninnis ^.reis iibralibus. 
J. Clericus. 



LIB. X. CAP. Jil. 1357 

cessa. Samnitium Icgioncs, cum parlim Ap. Claudius 
pra3tor, partim L. Volumuius pro consule scqueictur,"'; in 
agrum Stellatem' convencruiit. Ibi et Samnitium legiones "^ 
omnes considunt,'* et Appins Volumniusque castra conjun- 
gunt. Pugnatum infestissimis animis, Iiinc ira stimulante 
adversus rebellantes toties, illinc ab ultima jam dimican- 
tibus spe.* Caesa ergo Samnitium sexdecim millia trecenti, 
capta duo millia septingenti. Ex Romano exercitu ceci- 
defe duo millia septingenti. Felix annus bellicis rebus, 
pestilentia gravis, prodigiisquc solicitus.*^ Nam, et terram 
multifariam pluisse, et in exercitu Ap. Claudii plerosque '7 
fulminibus ictos, nuntiatum est: librique ob ha3C aditi. Eo 
anno Q. Fabius Gurges, consulis lilius, aliquot matronas 
ad populum stupri damnatas pecunia mulctavit.'^ Ex quo 
mulctaticio aero V'eneris a;dem, qua? prope Circum est, fa- 
ciendam curavit. Supersunt ctiam nunc Samnitium bella, 
quae continua per quartum jam volumen annumque sextum 



diim piitabat Gronov.' Rupert. — 15 Vett. edd. proconsul sequeretur.—lO ' Vox 
Ugioncs abest in quilmsdaiii Mss. apiid J. F. Gronovimii ; et, cum apiid eun- 
dem pars major libr. script, exliibeat, ibi ad Sannitiuin omnes considunt, 
acute Doiijatiiis in voce Samnitium uompn loci allciijus latere suspicatiis est.' 
Doering. Oniisit Rrey^sigius. Vid. inf. et Not. Var.— 17 Vox plerosque siis- 

NOTvE 

•= Agrum Stellatem] De illo antea. batnr a Sainnio; et in eo metantes, 

'' Ibi et Samnitium legioucs omnes ad Samnii tines castra habuiase dici 

considunt] Pleiitjne scripti ignorant possunt. 

vocem, legiones, cnjus e proxin»o re- « Ab ultima jam dimicantibus spe] 

petitio minus elegans: magna pars Praepo^itio «, vel a/^, aliijnando cau- 

babet ibi cl Samnitium omnes consi- sam denotat, qua quis ad agendum 

dunl. Qua forma lib. xxxi. ' Atta- quippiam iinpellitur, ut iiic et apud 

Ins, ne desertam liaberet insulam, et Tuli. lib, ix. ad Att. Ep. 9. 'lilud 

Macedonuni fere omnibus, etquibus- certe scio, me, ab singular! amore, 

dam Audriorimi, ut manerent, per- quircumque scribo, tibi scribere.' 

suasit.' Uxc lectio probatur Gro- ( Prodigiisquc solicitus] ' Annum so- 

novio. Nee absurda forte quam Ro- licitum' per iiypallagen dicit, pro ci« 

mae Andreas dedit : ibi ad Samnium vitate, sen polius civibus eo anno 

omnes considunt. Licet enlm Stella- anxiis ob frequcntia portenta. 

tern agrum, de quo hie agitur, constet s Ad populum stupri damnatas pecu- 

in Campania fuisse, Callicula monte nia muldavit] Accusaverat adulterii 

diremtum a Falerno ; is tainen non- apud populum, atque ab eo damnari, 

nisi interciirrente Vulturno divide- pecuniaque mulctari,curaverat. 



1358 T. Livii 

et quadragesimum,'' a M. Valerio, A. Cornclio consulibus, 
qui primi Samnio arma intulerunt, agimus : et ne tot anno- 
rum clades utriusque gentis laboresque actos nunc refcram, 
quibus nequiverint tamen dura illa'^ pectora vinci; proximo 
anno Samnitcs in Sentinati agro, Pclignis/ ad Tifernum, 
Stellalibus campis, suis ipsi Icgionibus, mixti alienis/ ab 
quatnor cxcrcitibus, quatuor ducibus Ilonianis, ca;si fue- 
rant;' impcratorem clarissimuni gentis suae amiserant ; so- 
cios belli, Etruscos, Umbros, Gallos, in eadem fortuna 
videbant, qua ipsi erant; nee suis, nee externis viribus 
jam stare poterant; tamen bello non abstinebant. Adeo 
no infclicitcr quidem defensae libertatis ta?debat: et vinci, 
quam non tentare victoriani, malebant. Quinam sit illo, 
quem pigeat'^"^ longinquitatis bellorum scribendo legendo- 
quc, qua; gerentes non iatigavcrunt? 

*■ In Peliffnorum re^ione. 

' Turn soli ac ririhus sui3, turn conjuncli cum uliis. 



pecta Strolliio. — 1« Duriont Gronov. Doiijat. Crevicr. — 19 ' In ecM. recentt. 
ante pigeal in^ertiini non. quod ab aiitt. et iNIss. optiniis al)est. ]'2x|)iinxit 
illiul Strolli. at, si ad.sit, forlioieiu tere antitlifsin esse piitat : bella, (jua: 
legeiitos faligant, gerentes non fatigavenint. Eninivcro recte Doer, nionct, 
Liviiini, bella Saniiiitiuni iilterius persecnluiiini, vereri, ne taedium tandem 
illoniin loiigiiiquitas creet lectoribus, et liiiic eoniMi benevolentiam boc quasi 
epi|)h(>ncniate cap! are : si bella gr rentes non fatigati sunt, sane scribentes 
et legentes non fatigari dcbent.' Rupert. 

NOTvE 

'• Annumque sexlum el quadragesi- Inclioatnin fnerat anno Catoniano 

7H«m] Consnies fiiere M. Valerius 412. Vide lib. mi. c. 32. ./. Cleri- 

Corvus III. A. Cornel. Cossus an. U. cms. 

c. 410. nunc agebatiu annus 4.58. ex ' Ah quatuor cxercitihus, quatuor du- 

Sigoiiii ratioi)il)us : ergo negliguntur dims Romanis ccesi fuerant] Sainnites 

ab Anctore anui duo; primus consu- cum Gallis a Q. Fabio et P. Decio, 

lum M. Valerii et A. Cornelii, et eorunique exeicitibus, fiisi in Senti- 

ultiinus Q. Fabii et P. Decii : alioqui nati agro c. 28. et 29. a Volumiiio in 

anni essent 48. Hunc quidem annum Samnio ad Tiff mum c. 30. ab eodem 

excludere videtur Livius, cum euin simul et App. Claudio in .Stellate 

niox proximum vocat. Verum ejus- agro. Quatuor hie sunt exercitns, 

dem gesta ut ppiEferita recenset. ducesque tolideni, initio hnjus cap. 

Unde numerum annorum corruptum In Pelignis nou Komanorum, sed 

esse conjectura est non improbabi- ipsorum Pelignorum arniis aut fraude 

lis. cladem acceperant, c. 30. 

Annum sextum et quaJrag:esimnm'\ ^ Quinam sil ille, quem [nou] pigeat] 



LIB. X. CAP. 32. 1359 

32. Q. Fabinm, P. Decium, L. Postumius Me<;ellus et 
M. Atilius Regulus consules seciiti sunt.* Samniiim am- 
bobus decreta provincia est; quia tres scriptos hostium 
exercitus, uno Etruriam, altcro populationes Campaniai 
rcpcti, tertiura tuendis parari finibus, fama eiat. Postu- 
mium valetudo adversa llomaj tenuit : Atilius extemplo 
profectus/° ut in Samnio hostes (ita enim placuerat Patri- 
bus) nondum egrcssos opprimeret. Velut ex composito 
ibi obviuni habucre " hostem;' ubi et intrare, nedum vas- 
tare,"" ipsi Samnitium agrum prohiberentur, et egredi inde 
in pacata sociorumque populi lloniani fines Samnitem pro- 
hiberent.* Cum castra castris collata esscnt, quod vix 
Romanus toties victor auderet, ausi Samnites sunt (lantum 
desperatio ultima temeritatis facit) castra Romana oppug- 
nare. Et quanquam non venit ad finem tani audax incep- 
tum, tamen baud omnino vanum luit. Nebula crat ad mul- 
tum diei densa adeo, ut lucis usum eriperet, non prospectu 



20 A\. Atilius cum exercitu extemplo pro/ectus. Vid. Not. Var.— 1 ' Vetf. 
libb. pleriqiie hubuit, et recte : refertiir enim ad vocein Atilius.' Sigon. — 2 
Al. Samnites prohiberentur. 

SOTJE 

Aliud vult, aliud dicit. Miratur re- ' Obcium habuere hostem] Qui ha- 

vera Samuites non fatigatos fiiisse buere? Nam paiilo ante Atiliiiin so- 

tot bellis gerendis, cum eorum diu- liim nominavit ; et collegam a?gritudo 

turnitas taedio sit, tam legentibus, Romae tenebat. Hinc, opinor, Asu- 

quam sibi scribenti. lano causa fuit sciibendi, Atilius cum 

Quinam sit Hie, quem non pigeat, ^c] exercitu extemplo profectus, licet a pie- 
Ratio diuturnitatis belli hajc videtur risque abesse ilia cum exercitu affii- 
fuisse, quod plerisque belli annis ex- met Gronov. Sed non tantuni exer- 
ignis pugnis et populationibus con- ci^u« nomen collectivum facile plurali 
tenti exercitus victores ac victi do- numero aptatur ; verum et ducis no- 
mum reducerentur, urbesque praeci- mine mllites intelliguntur ; placetque 
puae incolumes manerent. Alioqui Nostro variatlo numeri pluralis et 
si captis urbibus omnibus aut pleris- singularis. 

que praesidia fuissent imposita, diu- ° Ubi et intrare, nedum vastare] Eo 
turna esse belia non potuissent. Fa- scilicet loco, ubi, &c. Indioantur 
teor numerumcaesorum non exiguum Sanmii, et Campaniae, aliarnmque 
a priscis historicis edi, sed in hujus- Romanae ditionis aut societatis gen- 
modi rebus auctiora omnia ad nos tium confinia, a quorum ingressu 
venerunt. J. Clericus. Samnites Romanique se mutuo ar- 

* A. U. C. 459. cercnt. 



1360 T. LlVll 

modo extra vallum ademto, sed propinquo etiam congredi- 
entium inter se conspectu." Jlac velut latebra insidiarum 
Ireti Samnites, vixdiim satis certa luce, et earn ipsam pre- 
mentc caligine, ad stationera Romanam in porta segniter 
agentcni vigilias perveniunt. Improviso oppressis nee 
anirai satis ad resistendum, nee virium luit. Ab tergo 
castrorum decumana porta" impetus factus. Itaque cap- 
tum quaistorium;' quavstorque ibi L. Opiraius Pansa oc- 
cisus. Conclamatum inde ad arma. 

33. Consul, tumultu excitus, cohortes duas sociorum, 
Lucanam Sucssananique, quae proximae forte erant, tueri 
pra'torium jubet: nianipulos Icgionum principali via^ in- 
ducit. Vixduni satis aptatis armis, in ordincs eunt : et 
clamore magis, quam oculis, hostem noscunt: nee, quantus 
numerus sit, aestimari potest. Cedunt primo inccrti fortu- 
nae sua?, et hostem introrsum in media castra accipiunt. 
Inde cum consul vocifcraretur, 'expulsine extra vallum, 
castra deinde sua oppugnaturi esscnt,' rogitans ; clamore 
sublato connisi primo rcsistunt : deinde inferunt pedem, 
urgentque, et impulsos semel terrore eodem agunt, quo coe- 
perunt. Expellunt extra portam vallumquc. Inde pergerc 
ac persequi (quia turbida lux metuui circa insidiarum fa- 
ciebat) non ausi, liberatis castris contenti, receperunt se in- 
tra vallum trecentis ferme hostium occisis. llomanorum sta- 
tionis prima}, vigilumque, et eorum, qui circa quaestorium 
oppress!, periere ad ducentos ' triginta. Aniraos inde Sam- 

' Tentorium Quastoris cuptum est, 

3 Ad seplingentos Kreyssigius. 

NOTiE 

" Sed propinquo etiam congredienlium tabeinacula. Nunc non in fronte, 

inter se conspectu] Repete ademto, ita sed in tergo castrorum, atque aversa 

at nee e propiuqiio se conspicerent ab liostibus, praeter morem, fuisse 

colloqiientes. videtiir. 

° Decumana porta] Prascipna porta p PrincipaU via] Via principalis in 

castrorum fuit Decumana, in bostes castris ea erat, quae inter practoritim 

plerumqiie versa; ad quam praetoris, et ceterorum ducum tentoria, in- 

vel conyulis, quaestoris, legatorum terque proximam legionum metatu- 



LIB. X. CAP. 34. 1361 

nitibiis non infelix audacia aiixit ; et non niodo proferre 
inde castra Romanum, sed nc pabulari quidem per agros 
suos, patiebantiir. lletro in pacatum Soranuni agrum pa- 
biilatores ibant. Quarum rerum fama, tuuuiltuosior etiam, 
quam res erant, perlata Rornam, coegit L. Postumiutn con- 
suleni, vixdum validum, prolicisci ex Urbe. Priiis tamen, 
quam exiret, militibus edicto Soram jussis convenire, ipse 
aidern Victoria?, quam fsedilis curulis ex mulctaticia pecunia 
laciendara curaverat, dedicavit. Ita ad exercitum prot'ectus, 
ab Sora in Samnium ad castra collegas perrexit. Inde post- 
quam Saranites, diffisi duobus exercitibus rcsisli posse, re- 
cesserunt; diversi consules ad vastandos agros urbcsque 
oppugnandas discedunt. 

34. Postumius Milioniam'^ + oppugnare adortus, vi prime 
atque impetu, dein, postquam ca parum procedebant, opera 
ac vineis demum injunctis muro cepit. Ibi, capta jam 
urbe, ab bora quarta usque ad octavam^ i'cre horam omni- 
bus partibus urbis diu incerto eventu pugnatum est. Pos- 
tremo potitur oppido Romanus. Samnitium ceesi tria millia 
duccnti : capti quatuor millia ducenli,^ praeter praedam 
aliam. Inde Ferentinum 7*^ ductal legiones : undo oppi- 
dani cum omnibus rebus suis, quas ferri agique potuerunt, 
nocte per aversam portam silentio excesserunt. Igitur, si- 
mul advenit consul, primo ita compositus instrnctusque 
moenibus successit, tanquam idem, quod ad Milioniam 
fuerat, certaminis foret : deinde, ut silentium vastum in urbe, 
nee arma, nee viros in turribus ac muris vidit, avidum in- 



4 Deinde Gronov. Donjat. Crevier.— 5 Vet. lib. apud Sigon. ab hora quaria 
dieiud octatam. — 6 Septingenti Kreyssigiiis. — 7 Mss. Feiilrum, Fertorium, Fo- 
reiriutn, Feretrum. Suspicabatur J. F. Gronov. Trevenlinum. Doujat. conj. 

NOT/E 

ram interjacebat : sic dicta a princi- Mss. est Feretrum. Sigon. Triventi- 

piis, quae spatiiim illiid niediuni a tri- num snspicatnr, quod est ad Tiniuui 

bunis ad legiones comprehendebant. fl. unde Treveutinates in Samnio 

1 3Jilioniam'] Alias Miioniam. Vide apud Plin. Ego Forentiuw A pulorum 

cap. 3. liujus libri. conjiciebam, iis de causis quas ante 

^ Inde Ferentinum] la plerisque indicavi. 



1362 T. LI VII 

vadendi deserta moenia militem detinet, ne quam occultam 
in fiaudem incautus rueret. Diias turmas sociorum Latini 
nominis circumequitare nioenia, atque cxplorare omnia ju- 
bet. Equites portam unam alteramque eadem regione in 
propinquo patentes conspiciunt, itineribusque iis vestigia 
nocturnae hostium fugae. Adequitant deinde sensim portis, 
urbemque ex tuto rectis idneribus perviara conspiciunt : ad 
consulem referunt, excessiira urbe; solitudine baud dubia 
id ^ perspicuum esse, receiitibus "* vestigiis fugae ac strage 
rcrum^ in trepidatione nocturna passim relictarum. His 
auditis, consul ad earn partem urbis, qua adierant equites, 
circumducit agmen : constitutisque baud procul porta sig- 
nis, quinque equites jubet intrare urbem, et, modicum 
spatium progressos, tres manere eodem loco, si tuta vi- 
deantur ; duos explorata ad se referre. Qui ubi redierunt, 
retuleruntque, eo se progressos, unde in omnes partes cir- 
cumspectus esset, longe lateque silentium ac solitudinem 
vidisse ; extemplo consul cohortes expeditas in urbem in- 
duxit; ceteros interim castra communire jussit. Ingressi 
militeSj-refractis foribus, paucos graves aetate aut iuvalidos 
inveniunt, relictaque, quae migratu difficilia essent. Ea di- 
repta ; et cognitum ex captivis est, communi consilio ali- 
quot circa urbes couscisse fugam ; suos prima vigilia pro- 
fectos. Credere, eandem in aliis urbibus solitudinem inven- 
turos.* Dictis captivorum fides extitit:" desertis oppidis 
consul potitur. 

tJ5. Alteri consuli M. Atilio nequaquara tarn facile bellura 
fuit. Cum ad Luceriam duceret legiones, quam oppugnari 
ab Samnitibus audierat, ad finem Lucerinum ei hostis obvius 
fuit. Ibi ira vires aequavit. Praelium varium et anceps fuit : 

" Quct a captivis relata fuerant, vera inventa sunt. 



Forenlium. — * Sic tacite Rupert, et Stroth. Al. et rec. — 8 Id, sublata dis- 
tiuctione post urbe, del. Gronov. Doiijat. Cievier. 

NOTiE 

• Strage rerum] Strages bic minus erant, ant ipsis exciderant, et quibus 
usitato sensu dicitur, pro acervis re- passim velutstratae erant via?. 
rum, quae a fugientibus abjectae fa- * Solitudinem inventuros] Romanos. 



LIU. X. CAP. 35. 13G3 

tristius tamen eventu Romanis ; et quia insueti erant vinci, 
et quia digredientes magis, quam in ipso certaraine, sense- 
runt, quantum in sua parte plus vulnerura ac caedis tuisset. 
Itaque is terror in castris ortus, qui si pugnantes cepisset, 
insignis accepta clades foret. Turn quoque solicita nox fuit 
jam invasurum castra Samnitem credentibus, aut prima 
luce cum victoribus conserendas manus. Minus cladis, 
ceterum non plus animorum, ad hostes erat/ Ubi primum 
illuxit, abire sine certamine cupiunt. Sed via una, et ea 
ipsa praeter hostes, erat : qua ingressi,' praebuere speciem 
recta tendentium ad castra oppugnanda. Consul arma 
capere milites jubet, et sequi se extra vallum : legatis, tri- 
bunis, praifectis sociorum imperat, quod apud quemque 
facto opus est. Omnes affirmant, ' se quidem omnia fac- 
turos, sed militum jacere animos. Tota nocte inter vulnera 
et gemitus morientium vigilatum esse. Si ante lucem ad 
castra ventum foret, tantum pavoris fuisse, ut relicturi signa 
fuerint: nunc pudore a fuga contineri ; alioquin pro victis 
esse.' Quae ubi consul accepit, sibimet ipsi circum- 
eundos alloquendosque milites ratus, ut ad quosque ve- 
nerat, cunctantes arma capere increpabat ; * Quid ces- 
sarent tergiversarenturque ? Hostem in castra ventu- 
rum, nisi illi'° extra castra exissent, et pro tentoriis 
suis pugnaturos, si pro vallo nollent. Armatis ac dimi- 
cantibus dubiara victoriam" esse." Qui nudus atque 
inermis'^ hostem maneat,^ ei aut mortem, aut servitutem 

'■' Erat apud Samyntes. v Expectet hostes. 



9 Pro qua ingressi, in miiltis libris antt. quam i, quod et flat Crevier. — 10 
Yet. lib. apud Sigoii. 7iisi ipsi. — 1 1 Emendal Sigon. dimicaniibus hand dubium 

NOTtE 

" Armatis ac dimicantibus dubiam vius describit, si speiari victoria 

victoriatn] Ex Gronovii sententia, posset : nequepoteiat, tanquain hand 

quam ut probem res exigit, male dubia, affirmari. Itaque hoc tantum 

contra omnia scripta exemplaria cor- aiebat Atilius, satins esse pugnam ca- 

rexerat Sigonius, hand dubiam victo- pessere, quam inermes hostem ex- 

riam. Satis erat, eo praesertim reium pectare : ex pugna quippe speni vic- 

statu quem in Romano exercitu Li- toriae, licet non omniuo certam, ex 



l:iG4 T. Livii 

patiendam.' Hoec jurganti increpantique respondebant ; 
* Confectos se pugna hesterna esse : nee virinui quicquam, 
nee sanguinis superesse. Majorem multitudinem liostium 
apparere, quam pridie fuerit.' Inter haec appropinquabat 
agmen ; et, jam breviore intervallo certiora intuentes, val- 
lum secum poitare Samiiitem affirmant, nee dubium esse, 
quin castra circumvallatuii sint. Tunc, 'enimvero,' con- 
sul,'^ ' indignum facinus esse,' vociferari, ' tantam contu- 
mcliam ignominiamque ab ignavissimo accipi hoste. 
Etiamne circumsedebimur,' inquit, 'in castris, ut fame po- 
tius per ignominiam, quam ferro, si necesse est, per virtutem, 
moriamur? Dii bene verterent, facerentque,'* quod se 
dignum quisque ducerent. Consulem M. Atiiium vel solum, 
si nemo alius sequatur, iturum adversus hostes : casurumque 
inter signa Samnitinm potius, quam circumvallari castra 
llomana videat.' Dicta consulis Icgati, tribunique, et om- 
nes turmae equitum, et centuriones priraorura ordinura, ap- 
probavere. Tum pudore victus miles segniter arma capit, 
scgniter e castris egreditur : longo agmine, nee continent!, 
moesti ac prope victi procedunt adversus '^ hostem, nee 
spe, nee animo certiorem.'^ " Itaque simul conspecta sunt 



c. e. Vid. Not. Var. — 12 Mss. Pall, ineis. — 13 Vett. edd. Tunc cero consul. 
— 14 ' Copula ineptam videtur reddere sententiam : Dii bene verterent et 
facerenl , ijuod quisque coriim, sc. Deornm, se dignum ducerent. Legereni : Dii 
bene verterent, facerent niilites, quod ret.' Duk. ' Recte, opinor, ant leg. quod 
Dii bene verterent, facerent, quod cet.' Drak. — 15 Versus Gionov. Doujat. all. 
— 16 'Vet. lil). fortiorem : egrej;ie : nam de Rotnanis dixit, ' luoesti ac 
prope vicli." Sigou. Vid. Not. Var. 

NOTiE 

inertia certain mortem aut captivi- nins qnod rb cerfiorem mutaverit in 

tatem seqni. fortiorem : egreginm hoc quidem si 

Dubinin victoriam esse] Hoc est, pro scliolio sumatiir : sed non Livi- 

posse sperari victoriam; sed ei, qui annni, ut ex vetustis codicibus tes- 

inermis hostem operiatur, certam tattir Gronovius. Cerfwm quidem pro 

mortem aut servitutem esse expec- tirmo fortive accipi, probat Caesaris 

tandam. Sic optime Gronovius. J. ac Ciceronis auctoritate. lUe lib. vii. 

Clericus. Bell. Gall. ' Generatimque distributi 

=' Hostem, nee spe, nee animo certio' in civitate!", omnia vada ac saltus 

rem] Hie quoque sibi plaudit Sigo- ejus palndis certis custodiis obtine- 



LIB. X. CAP. 36. 13G5 

Romana signa, extemplo a primo Samnitiura agmine ad 
novissimiim fremitus perfertur, * Exire, id quod tirauerint, 
ad impedicndum iter Romanos. Nullam inde ne fugae qui- 
dem patcre viam. Illo loco aut cadendum esse, aut, stratis 
hostibus, per corpora eoruin evadenduni.' 

3(5. In medio '7 sarcinas conjiciunt; armati suis quisque 
ovdinibus instruunt aciem. Jam exiguum inter duas acies 
erat spatium, et slabant expectantes, dum ab hostibus 
prjus impetus, prius clamor inciperet. Neutris animus est 
ad pugnandum. Diversique integri atque intacti abissent, 
ni cedenti instaturum alterura timuissent. Sua sponte inter 
invitos tcrgiversantesque segnis pugna, clamore incerto at- 
que impari, coepit : nee vestigio quisquam movebatur. 
Turn consul Romanus, ut rem excitaret,' equitum paucas 
turmas extra ordinem immisit: quorum cum plerique de- 
lapsi ex equis essent, et alii turbati ; et ab Samnitium acie 
ad opprimendos eos, qui ceciderant, et ad suos tuendos ab 
Romanis procursum est. Inde paululum irritata pugna est; 
sed aliquanto et impigre magis, et plures procurrerant '^ 
Samnites, et turbatus eques sua ipse subsidia^ territis equis 
proculcavit. Hinc fuga coepta totam avertit aciem Roma- 
nam. Jamque in terga fugientium Samnites pugnabant, 
cum consul, equo praevectus ad portam castrorum, ac sta- 
tione equitum ibi opposita, edictoque, ' ut, quicumque ad 
vallum tenderet,'9 sive ille Romanus, sive Samnis esset, 
pro hoste haberent;' baec ipsa minitans, obstitit profuse 
tendentibus suis in castra. * Quo pergis,' inquit, 'miles? 
et hie arma et viros invenies ; nee, vivo consule tuo, nisi 
victor castra intrabis. Proinde elige, cum cive, an hoste, 
pugnare malis.' Hajc dicente consule, equites infestis cus- 

^ Quo accenderet pugnam. 

17 In medium ex nionitn Jac. Gronov. legit Kreyssigins.— 18 Vet. lib. 
apud Sigon. procurrerunt, — 19 Pergeret Gronov. Donjat. Crevier. all. — 

NOT;E 

bant.' Hie lib. x. ad Att. Ep. II. cnidelior.' 

* Et quo ille Die certioieni vult esse, y Sua ipse subsidia] Eos qui pro- 

eo magis timeo, ne in eum existam cnrreiant ad feiendam ipsis openi. 



l-3(>() T. LIVII 

pidibus circumfunduntur, ac peditem in pugnam redireju- 
bent. Non virtus solum consulem, sed fors etiam adjuvit ; 
quod non institerunt Samnites, spatiumqiie circumagendi 
signa vertendique aciem a castiis in hostcni Tuit. Turn alii 
alios hortari, ut repeterent pugnam : centuriones ab signi- 
feris rapta signa inferre ; et ostendere suis, paucos ct 
ordinibus incorapositis effuse venire hostes. Inter hsec 
consul, manus ad coelum attollens, voce clara, ita ut ex- 
audiretur, templum Jovi Statori vovet, si constitisset a 
luga Romana acies, redintegratoque praelio cecidisset 
vicissetque legiones Samnitium. Omnes undique annisi 
ad restituendam pugnam, duces, milites, peditum equitum- 
que vis: numen etiam Deorum respexisse nomen Roma- 
num visum. Adeo facile inclinata res, repulsique a castris 
hostes; mox etiam redacti ad cum locum, in quo commissa 
pugna erat. Ibi, objacente sarcinarum cumiilo, quas con- 
jecerant in medium, ha?sere impediti: deindc, ne diripe- 
rentur res, orbcm armatorum sarcinis ^° circumdant. Tum 
vero eos a fronte urgere pedites, ab tergo circumvecti equi- 
tes. Ita in medio caesi captique. Captivorum numerus 
luit septem millium ac ducentorum,' qui omnes nudi sub 
jugum missi. Caesos retulere ad quatuor millia octingentos. 
Ne Romanis quidem laeta victoria luit. Recensente con- 
sule biduo acceptam cladem, amissorum militum numerus 
relatus septem millium ac ducentorum.^ Dum hsec in 
Apulia gerebantur/ altero exercitu Samnites luteramnam, 
coloniam Romanam, quae via Latina est," occupare conati, 
urbem non tenuerunt : agros depopulati cum praedam aliam 



20 ' Vox sarcinis, quae modo praecessit, forte delenda, et e marg. irrepsit.' 
Rupert.— I Gronov. Doujat. Crevier. all. trecejitorum.—2 Septem millia tre- 

NOT^ 

^ Dum h<pc in Apulia gerebantur]Ln- ainnlnm, ad Lirim fluviiim fuit, nbi 

ceria enim, ad qnani etob quani pug- nunc Vlsola, Cluv. at Holstenio, nbi 

iiatum, in Apulia Daunia, ut ante Torre di Termine, hand procul Aqni- 

diximus. no, e regione oppidi Pon<e Corio, oWm 

» fnteramnam, col. Rom. qu<B via La- in Volscis, nunc in Terra Laboris ct 

titia est] Haec Interamna, sive Inter, regno Neapolitano. 



LIB. X. CAP. 37. 1367 

inde mixtam hominura atqiie pecudum colonosque captos 
agerent, in victorem incidunt consulem, ab Luceria red- 
euntem : nee praedam solum amittunt, sed ipsi longo atque 
impedito agmine incompositi caeduntur. Consul, Inter- 
amnam edicto dominis ad res suas noscendas recipien- 
dasque revocatis,' et exercitu ibi relicto, comitiorum causa 
Roniam est profectus. Cui de triumpho agenti negatus 
hunos, et ob amissa tot millia militum, et quod captivos 
sine* pactione sub jugum misisset, 

37. Consul alter Postumius, quia in Samnitibus materia 
belli deerat, iu* Etruriam traducto exercitu, primum per- 
vastaveral Volsiniensem agrum : '' dein*^ cum egressis ad 
tucndos fines baud procul moeuibus ipsorum depugnat. 
Duo millia octingenti 7 Etruscorum caesi : ceteros propin- 
quitas urbis tutata est. In Rusellanum agrum exercitus 
iraductus. Ibi non agri tantum vastati, sed oppidum 
etiam expugnatum : capta "amplius duo millia hominum, 
minus duo millia circa muros ca^sa. Pax taraen clarior 
majorque, quam bellum in Etruria eo anno fuerat, parta 
est. Tres validissimae urbes, Etruriae capita, Volsinii, 
Perusia, Arretium, pacem petiere ; et, vestimcntis militum 
frumentoque "^ pacti cum consule, ut mitti Romam oratores 
liceret, inducias in quadraginta annos impetraverunt. 
Mulcta praesens quingentum millium airis '^ in singulas ci- 



centi iid. — 3 Conj. Duk. erocatis. — 4 ' Vox sine perperam oniissa in edd. 
Ernest. 1. et Strotli.' Rupert. ' Tb sine, quod iiescio qua latione in ed. Strotliii 
omissum est, revocavi: apparet enim iicec praepositio in ed. Drak. ubi ne 
veil)o quidem de lectionis vaiietate monitnm est, et ceteris, quas inspexi, 
editionibus ; nee ilia salvo sensn abesse potest. Quodsi eniin captivi pac^ 
tione sub ju«:um niissi fuissent, baud in reprebensioneni incurrisset consul 
Ronianus.' Doe.ving. 

5 Praepositio in abest a multis optimisque Mss. — 6 Deinde Gronov. Dou- 

aOTJE 

*> Vokiniensem a^itm] De Volsini- Hum a?m] Harum triiim civitatuni 

ensibus, Rosellanis, Perusia, et Ar- mulcta, statim numeranda, bodierna 

retio dictum supra. apud nos aestimatione circa trecenta 

<= Vestimentis militum frumentoque'] viginti qninque millia librar. Franci- 

Supple, dato, vel proniisso. carum efficeret. 

<* Mulcta prascns quingentum mil- Quingentum millium aris'] Hoc est, 



136S T. Livn 

vitates imposita.^ Ob hasce res gestas consul cum tiiuni- 
phum ab senatu, raoris roagis causa, quam spe irapetrandi, 
petissef, videretque alios, quod tardius ab Urbe exisset, 
alios, quod injussu senatus ex Samnio in Etruriam trans- 
isset, partim suos inimicos, partim collegae amicos, ad 
solatium aequatae repulsae sibi quoque negare triumphum : 
' Non ita,' inquit, * Patres conscripti, vestras niajestatis 
meminero, ut me consulem esse obliviscar. Eodera jure 
imperii, quo bella gessi, bellis feliciter gestis, Samnio at- 
que Etruria subaclis, victoria et pace parta, triumphabo.' 
Ita senatum reliquit. Indc inter tribunos plebis contentio 
orta: pars intercessuros, ne novo exemplo triumpharet, 
aiebant ; pars auxilio se advcrsus collegas triumphanti 
futuros. Jactata res ad populum est : vocatusque eo 
consul, cum M. Horatium, L. Valerium consules, C. Mar- 
tium llutilum nuper, patrem ejus, qui tunc censor esset, 
non ex auctoritate senalus, se'd jussu populi triumphasse 
diceret, adjiciebat, ' se quoque laturum fuisse ad popu- 
Ium,9 ni sciret, mancipia nobilium tribunos plebis legem 
impedituros : voluntatem sibi ac favorem consentientis po- 
puli pro omnibus jussis esse ac futura.' '° Posteroque die 
auxilio tribunorum plebis trium, adversus intercessionem 
septem tribunorum et consensum senatus, celebrante po- 
pulo diem, triumphavit/ Et hujus anni parum constans 
memoria est. Posturaium, auctor est Claudius, in Samnio 
captis aliquot urbibus, in Apulia fu^um fugatumque, sau- 
cium ipsum cum paucis Luceriara compulsum : ab Atilio 
in Etruria res gestas, cumque triumphasse. Fabius, ambo" 



jat. Crevier.— 7 CC. Gronov. Crevier. all. — 8 Tres Pall, et duo Voss. et 
Helm. cEris singulis civitatibus imposita. — 9 ' Id ante ad populum supplendum, 
vel excidit.' Rupert. — 10 Futurum Gronov. Doujat. Crevier, all. — 11 A I. 

NOTyE 

ex calciilo Gronoviano, monetae Hoi- contra leges triiimphi ; enm enim lio- 

landicas florenos 37.500. norem et a senatti decerni, et populi 

« Celebrante populo diem, triumpha- siiffragiis confirmari oportebatj ita 

vit] Exempliim liabes triiimphi acti ut nemo ex collegio tribunorum in- 

invito senatu, et intercedeute majori tercederet. 
parte tribunorum plebis, quod sane 



LIB. X. CAP. 38- 1369 

consules in Samnio et ad Luceriam res gessisse, scribit, tra- 
ductumque in Etruriam exercitiim, (sed ab utro consule 
non adjecit,) et ad Luceriam utrimque multos occisos : in- 
que ea pugna Jovis Statoris aedem votani, ut Romulus 
ante voverat/ sed fanum tantum, id est, locus,^ templo efFa- 
tus, sacratus fuerat.'^ Ceterum, hoc demum anno ut aedem 
etiam fieri senatus juberet, bis ejusdem voti damnata re pub- 
lica, in religionem " venit." 

38. Sequitur hunc annum et consul insignis L. Papirius 
Cursor,* qua paterna gloria, qua sua, et bellum ingens vic- 
toriaque, quantam de Samnitibus nemo ad eam diem, prae- 
ter L. Papirium patrem consulis,'+ ^ pepererat : et forte 

" Visum est ad religionem pertinere, ut senatus jussu temptum conderetur Jovi 
Statori, quandoquidein jam his resp. id obtinuerat cujus causa conceptum fuerat 
hoc rotum, voto ei nuncuputo scrcuia erat. 



nmbos. — 12 ' Sed fanum tantum, id est locus templo effatus, sacratus (al. jam sa- 
cratus) fuerat. Totnm hoc id est . . . sacratus glossae speciem iiabere, saltern 
sacratus esse glossema tov effatus, non male siispicabatiir Strotli. Forte 
etiam leg. Hanc Romidus ante voverat : sed fanum tantum .... fuerat hactcnus. 
Hoc demum anno cet. Facile ut ex he (li. e. hanc) et ceterum ex hactenus 
oriri potiiit.' Rupert. Vid. Not. inf. — 13 Ita emendavit J. F. Gronov. pro 
respuhlica in r. 

NOT/E 

^ Ut Romulus ante voverat'] Vide 1. or: nisi qnod liic pro tm, h&het tn: 

1, cap. 12. ita nt ambignnm videatur Icgendum- 

s Fanum tantum, id ext, locus] Vi- ne sit tantum, an tamen, 

des quid distet fanum proprie dictum * A. U. C.460. 

a templo. Fanum ait locum esse tern- '' L. Papirium patrem consulis] Edi- 

plo aedificando efFatum, id est, desti- tiones complnres patrem consulem !ia- 

natum. Templum autem aedes est bent : quidamMss. />a/re»i consw/: sed 

jam constructa et consecrata : qnan- perperam. Certe in Memmiano extat 

quam fanum latiori significatione pie- diserte, prater L. Papirium patrem 

rumque proaede sacrasnmatiir. Apud consulis: et qnamvis veriim sit saepe 

Becharium est, fanum tantum, id est Samnites et ab aliis consulibus, et ab 

lociis templo jam sacratus, effatus fuerat, ipso L. Papirio patre, cum consul es- 

inverso ordine, sensu nihil niutato. set, victos fuisse; tamen victoria il- 

In Ms. uno Colb. prastermisso ad- la, quam indicat Livius, et quae prae 

verbio jam, et nomine fanum, sic le- ceteris, ob hostium arma auro argen- 

gitur : Ut Romulus ante voverat. Sed toque insignia, illustris fuit, parta est 

tantum idem locus templo effatus sacra- ab eodem in dictatura, quam gessit 

tus fuerat. lisdemque verbis scripta an. 444. 
haec sententia in Memm. qui antiqui- 

Delph. et Var. Clas, Livius, 4 Y 



1370 T. LIVII 

eodem conatu apparatuque omni opulentia insignium ar- 
morum bellum adornaverant ; et Deorum etiam adhibu- 
erant opes, ritu quodam sacramenti vetusto velut initiatis 
militibus, delectu per omne Saranium habito nova lege : 
ut, qui juniorum non convenisset ad imperatorium edic- 
tum, quique injussu abisset, caput Jovi sacratum esset.'^ ' 
Turn exercitus omnis Aquiloniam est indictus.'' Ad qua- 
draginta millia militum, quod roboris in Samnio erat, con- 
venerunt. Ibi mediis fere castris locus est conseptus crati- 
bus pluteisque, ct linteis contectus/ patens ducentos max- 
irae pedes in omnes pariter partes. Ibi ex libro vetere 
linteo lecto sacrificatum/ sacerdote Ovio Pactio quodam, 
homine magno natu, qui se id sacrum petere affirmabat ex 
vetusta Samnitium religione; qua quondam usi majores 
coram fuissent, cum adimendae Etruscis Capuae clandesti- 
num cepissent consilium. Sacrificio pcrfecto, per viatorem 
imperator acciri jubebat nobilissimum qucmque genere 
factisque. Singuli introducebantur. Erat cum alius ap- 
paratus sacri, qui perfundere religione animum posset ; 
turn in loco circa omni contecto arae "^ in medio,'' victimas- 
que circa caesae, et circumstantes centuriones strictis gla- 
diis. Admovebatur altaribus miles, magis ut victima, quara 
ut sacri particeps : adigebaturque jure jurando, quae visa 

* Locum in medio castrorum viminibus textis ac labulis circumtallarunt, litiea- 
que tela velarunt. 

' Eo in loco, ex prascriplo tetusti libri lintei qui leclus est, factum sacrijicium 
est. 

<< EraiU etiam arte in medio septi loco, qui totus circum undique opertus. 



14 Vid. Not. inf.— 15 Vett. edd. saeratum erat.— 16 ' Forte ara, ex Festo.' 

NOTiE 

Caput Jovi sacratum essef^ Siippli- Carbonara : sed Holstenio facile ac- 

cio devotum, ut ante explicui. cedo.qui la Ctdog-naomnino esse vult; 

Caput Jovi sacratum erat] Ut im- in cnjus nomine vestigia satis perspi- 

pune occidere liceret. Vide ad 1. ii. cna manent prioris appellationis. Et 

c. S. J. Clericus. Carbonara vicus est, Laquedonia civi- 

^ Aquiloniam est indictus] Hirpino- tas Episcopalis : utraque in Princi- 

rum olim urbs fuit Aqnilonia, quae patu ulteriori, regnoque Neapolitano, 

Clnverio et Brietio credituresse nunc non procul Aulido fl. 



LIB. X. CAP. 39. 1371 

auditaque in co loco essent, non enuntiaturura. Dein jurare 
cogebatur diro quodam carmine, in execrationem capitis 
familiaeque et stirpis composito, nisi isset in praelium, quo 
iraperatores duxissent ; et si aut ipse ex acie fugisset, aut, 
si quern fugientera vidisset, non extemplo occidisset. Id 
primo quidani abnuentcs juraturos se, obtruncati circa al- 
taria sunt : jacentes deinde inter stragem victimarum do- 
cumento ceteris fuere, ne abnucrent. Primoribus Samni- 
tium ea detestatione obstrictis, decern nominatis ab impe- 
ratore, eis dictum, '^ ut vir virum legcrent, donee sexdecim 
millium numerum confecisscnt. Ea legio linteata ' ab in- 
teguraento consepti,"" quo sacrata nobilitas erat, appellata 
est. His arma insignia data, et cristatae galeas, ut inter ce- 
teros eminerent. Paulo plus viginti millium alius exercitus 
fuit, nee corporum specie, nee gloria belli, nee apparatu lin- 
teata) legioni dispar. Hie hominura nuraerus, quod roboris 
erat, ad Aquiloniam consedit. 

39. Consules profecti ab Urbe : prior Sp. Carvilius, 
cui veteres legiones, quas M. xVtilius, superioris anni con- 
sul, in agro Interamnati reliquerat, decretae erant, cum eis 
in Samnium profectus, dum hostes, operati superstitioni- 
bus, concilia secreta agunt, Amiternuni oppidum" de Sam- 
nitibus vi cepit. Caesa ibi millia hominum duo ferme atque 



Rupert. — 17 Vef. lib. apnd Sigon. eis edictum, 

NOTiE 

' Legio linteata'] Nisi aliam ratio- sepiendo dednctum : eaqne voce prae- 

nem hiijus vocabuli Livius ipse red- ter Liviiim usi sunt Varro et Coin- 

deret, facile in eorum sententiam tnella, nt Sigon. notat. 

irein, qui a iinteis loricis linteatee le- » Amiternum oppidum'] Fuit Amiter- 

gionis nomen dediiciint ; certum enim nnm Sabinorum oppidum in Vestino- 

est ejuscemodi thoiacum in bello rum confinio, non procul Aterni flu- 

nsuni apud Veteres fiiisse : sed Livio minis fontibus ; qui vulgo Pescara. 

credendum est, et Festo, qui affir- Urbis ruinae ac nomen visnnturjuxta 

mant legionem Saninitinm linteatani oppidulum >S. Fitforino, 5. circiterniii- 

appellatam, quod Saninites intrantes liari ab Aquila nrbe regai Neap, in 

singuli ad aram velis Iinteis circum- Aprutio. Amiternum porro, licet in 

datam non cessuros se Romano mili- Sabinorum regione, hoc tempore 

ti juraverant. Samnitibus parebat, ut et alia finiti- 

™ Ab integumento consepti] Consep- morum populoruni loca. 
tuni idem significat quod septum, a 



1372 T. Livii 

octingenti : capta quatuor millia dncenti scptuaginta. Pa- 
pirius, novo cxercitu (ita decretum erat)'** scripto, Duroniara 
urbem expugnavit." Minus, quamcollega, cepit hominum, 
plus aliquanto occidit. Prajda opulenta utrobique est 
parta. Inde pcrvagati Saninium consulcs, maxinie depo- 
pulato Atinate '9 agro,P Carvilius ad Cominium,'' Papirius 
ad Aquiloniara " (ubi summa rei Samnitium crat) pcrvenit. 
Ibi aliqnamdiu nee cessatum ab armis est, neque naviter ' 
pugnatura : lacessendoquietos, resistentibus cedendo, com- 
minandoque magis, quam inferendo pugnam, dies absume- 
batur. Quod cum inciperetur remittereturquc, omnium 
lerum etiam parvarum eventus proferebatur in dies. Al- 
tera Romana castra viginti millium spatio aberant ; et ab- 
sentis collcgaj consilia omnibus gerendis intererant rebus : 
intentiorquc Carvilius, quo majore discrimine res verteba- 
tur, in Aquiloniam, quam ad Cominium, quod obsidebat, 
erat. L. Papirius, jam per omnia ad dimicandum satis 



18 Tin decretum fuel at. Vet. lib. ita enim decrttiim fiierat.—lO Anliale Ic- 

gebat Cluver.— 20 ' Voculaod abest a I'ior. Rott. Helm. Voss. Itaqiie paler 
ad niarginem notavit, \el Aquilonia consedit, vel Aquiloniam concedit.' Jac. 

HOT/E 

" Duroniam urbem expugnavit'\ Nisi repta, in dextra Tanagiii fl. ripa; 

niendnin sit, et legendnm Furconia, Samnites qiiippe Volscoiiini non pau- 

quod est Sabinorun), in Vestinorum ca teniierunt lora, Lucanorum nou 

Marsoriimqneconfiniis, oppidiim.non item, Romanis vim Samnitum in Lu- 

procui .\miterno, qiiis locus ab Aiic- canos arcentibiis. 

tore signiticetiir, divinare non pos- '' Carvilius ad Cominium] Livioipso 

Slim. Potuit facile in Samnitum di- teste patet Cominium viginti tantnm 

tione, non secus ac vicinum Amiter- millium spatio abfuisse ab Aquilo- 

nnm, esse Furconia, sive Furconium, nia : ex quo sequitur, aut in Samnii 

cujus bodie rudera Forconio vocantur, orientalis finibus, aut in Hirpinorum 

ad dextiam Aterni ripam, ex adveiso regione illiid fuisse. Non itaque po- 

Aquilee, quae tiibus inde miiliaribus te.>-t (nisi forte in numero milliarium 

abest. Holstenius notat, ab Ecclesia scribendo error intervenerit) ei re- 

Saucti Felicis martyris, quae in rninis spondere locus, queni bodie Comino 

ejus civitatis extat, loco nomen esse dici ait .Scipio Mazella, inter Atinam, 

S. Feli. Soram, et Lacum Fucinum : id est, 

P Atinate agro'] Ab urbe Volscorura in Volscorum, et Samnitum occiden- 

Atina, qua- adbuc nomenservat, ager ta!ium,acSidicinorHm confinio; inter 

bic nomen, opinor, accepit potius lijec enini et Laquedoniam interjacet 

quam ab Atinu oppido Lucaniae, tota Campania, 
quod nunc Ateno, media syllaba cor- 



LiB.»x. CAP. 40. 137:3 

paratus/ nuntium ad collegam mittit ; ' sibi in aninio esse, 
postero die, si per aiispicia Jiceret, confiigere cum hoste. 
Opus esse, ct ilium, quanta maxima vi posset, Cominium 
oppugnare, ne quid laxamenti sit Saranitibus ad subsidia 
Aquiloniam mittenda.' Diem ad proficiscendum nuntius 
habuit: nocte rediit, approbare collegam consulta referens. 
Papirius, nuntio misso, extempio concionem habuit ; multa 
de universo genere belli, multa de praesenti hostium appa- 
ratu, vana magis specie,' quam efficaci ad eventum, disse- 
ruit. ' Non enim cristas vulnera facere ; et per picta atque 
aurata scuta transire Romanum pilum ; et candorc tunica- 
rum fulgentem aciem, ubi res ferro geratur, cruentari. Au- 
ream oim atque argenteam Samnitium aciem a parente suo 
occidione occisam ; spoliaque ea honestiora victori hosti, 
quam ipsis arma, t'uisse. Datum hoc forsan nomini^^ fami- 
liaique suae, ut adversus maximos conatus Samnitium op- 
ponerentur duces ; spoliaque ea referrent, quas insignia 
publicis etiam locis decorandis essent. Deos imraortales 
adesse propter toties petita loedera, toties rupta : turn, si 
qua conjectura mentis divinae sit, nulli unquam exercitui 
fuisse infestiores, quam qui, nelando sacro mixta hominum 
pecudumque ca^de respersus, ancipiti Deum iraj devotus,* 
hiuc foederum cum Romanis ictorum testes Deos, hinc 
juris jurandi adversus foedera suscepti execrationes hor- 
rens, invitus juraverit, oderit sacramentum, uno tempore 
Deos, cives, hostes metuat.' ' 

40. Haec, comperta perfugarum indiciis, cum apud in- 
fensos jam sua sponte milites disseruisset, simul divinae 

' Numinum ultioni obnoxius, quam duplici ex causa meruerit. 



Gronov. — 1 Al. graviter. — 2 Jam omnia ad dimicandum s. p. emend. Jac. Gio- 
nov. ad xxi. 30. — 3 ' De praseniis hostium apparatus tana inagis specie conj. 
Gron. Sed vana magis specie q. e, ad e. per appositioneui dicta.' Duk. — 
4 Vett. edd. Datum hoc nomini. 

NOTiE 

' Uno tempore Deos, cives, hostes festim occisuros qnemciimqne sno- 

metitat] Deos ob rupta foedera, et rum fugientem vidissent; hostes, Ro- 

execrandum juramentiim ; cives, mauos scilicet, quod ab his toties vic- 

quod Samuites conjurassent, se con- ti essent. 



1374 T. LI VII 

humanaeque spei pleni, clamorc consentienti pugnam pos- 
cunt : poenitet in postenira dirm dilatum certamen ; morara 
diei noctisque oderunt. Tertia vigilia noctis, jam relatis 
Uteris a coUega, Papirius silentio surgit, et piiUarium in 
auspicium mittit. Nullum erat genus hominum in castris 
inlactum cupiditate pugnae : summi infimique a?que inten- 
ti erant : dux militum, miles ducis ardorem spectabat. Is 
ardor omnium etiam ad cos, qui auspicio intererant, per- 
venit. Nam, cum pulli non pascerentur, pullarius, auspi- 
cium mentiri ausus, tripudium solistimum^ consuli nuntia- 
vit. Consul laetus auspicium egregium esse, et Deis auc- 
toribus rem gcsturos, pronuntiat ; signumque pugnaj pro- 
ponit. Exeunli jam forte in aciem ^ nuntiat perfuga, 
viginti cohortes Samnitium (quadringenariae ferme erant)^ 
Coniinium profectas. Qiiod nc ignoraret coUega, extemplo 
nuntium mittit: ipse signa ocyus proferri jubet, subsidi- 
aque suis quaeque locis et praefectos subsidiis attribuerat. 
Dextro cornu L. Volumnium, sinistro L. Scipionem, equi- 
tibus legatos alios, Caios Ca'dicium et Treboniura,'^ prac- 
fecit. Sp. Nautium mulos, detractis cliteliis, cum cohor- 

f Cohortes erant hominum unaqucpque circiter qiiadringentorum. 



5 Vett. edd. jam in aciem,— 6 Vet. lib. ap. Sigon. C. Cadicium, et C. Tre- 

NOTiE 

' Tripudium solistimum'^ Dictum vo- cussione aut sparsioiie. Vide quae 
lunt tripudium quasi ierri-pavium, liic Marcelius Donatus notat. 
qnod, cum pulli pascunturoffa, neces- Tripudium solistimum] Cicero de 
&e esset aiiquid teiram pavire, seu Divin. I. ii. c. 34. * Cum pascuntur 
cadendo feriie. .Sed cum solistimum (pulli), necesse est aiiquid ex ore 
ex eo quoque dicatiir quod offa, ejus- cadere, et terram pavire: terri pa- 
ve pars, ex ore pulli decidens, solum viuui prinio,post terripudiimi dictum 
tundat, (adjectivo nomine desnmto e)«t, hoc quideni jam tripudium dici- 
a solo, ut a lege legitimum dediici- tiir. Cum igitur offa cecidit ex ore 
jiia<,) sequetur, uiraijiie origine ac- pulli, turn auspicanti tripudium solis- 
cepta, bis idem dici. Tripudium ita- tiuunn nuntiant.' Vide et Festum in 
que, a terra pedibus calcanda deri- ' Rolisiimum.' Non dubito quinsaepe 
vatum, existimem hoc loco dici re- ita decipti et duces et milites,ut fuit 
spectu liabito ad molum salientium Papirius, egregias victorias retule- 
e cavea piiilorum,etquodammodo tri- riut, quia animosius pugnarunt. J. 
pudiantium. Solistimum a soli per- Clericus. 



LIB. X. CAP. 40. 1375 

tibus alariis^* in tumulum conspectum propere circumdu- 
cere jubet, atque inde inter ipsam dimicationein, quanto 
maxime posset, moto pulvere ostendere. Dura his inten- 
tus imperator erat, altercatio inter pullarios orta de auspi- 
cio ejus diei, exauditaque ab equitibus Romanis; qui, 
rem baud spernendam rati, Sp. Papirio fratris filio consulis, 
ambigi de auspicio, renuntiaverunt. Juvenis, ante doctri- 
nam Deos spementeni natus,^t rem inquisitam, ne quid 
incompertum deferret ad consulem, detulit. Cui ille : * Tu 
quidem macte virtute diligentiaque esto : ceterum qui au- 
spicio adest, si quid falsi nuntiat,t in semet ipsum religio- 
nem recipit. Mihi quidem tripudium nuntiatum populo 
Romano exercituique egregium auspicium est.'* Centuri- 
onibus deinde imperavit, ut pullarios inter prima signa 
constituerent. Promovent et Samnites signa; insequitur 
acies ornata armataque," ut hostium quoque magnificum 

«• Hoc scilicet tempore nuius, quo nondum didicerant homines despicere res 
divinas, 

'' Suscipit 171 se periculum contemlce religionis. Lcetua puUorum tripudiantium 
pastus mihi renuntiutus prceclari auspicii loco est, quod attinet ad populum atque 
exerdtum Romanum. 



bonium. — 7 Alaribus Gronov. Doujat. Crevier. 

NOTiE 

' Cohortibus alariis] Eqnitiim ordi- Italiain illata fucrat liaec doclrina. 

nes alae diciintiir exercitus, quod cir- J. Clericus. 

cum legiones, dextra sinistraque, X Si </"irf /«'*» nuntiat} Sic religio- 

tanqnam alaa in avium corpoiibus, nrm in rem suam eludebant homines 

locentur, ut A. Gell. ex Cincio refert callidi ; licet enim mentitus esset pul- 

lib. XVI. cap. 4. sub finem. Posset larius, ejus mendacio menlem Deo- 

et alia hujus nominis ratio afferri, rum mutatam credere vix ac ne vix 

quod scilicet iu equitatu posita sit quidem poterat. Sed Papirhim astu- 

totius exercitus celeritas, queniad- turn fuisse liquet, ex morte pullarii, 

niodum velocitas avium ex alisearum quern telo quasi forte eniisso occidi 

pendet. Hoc tamen loco vereor ne sine dubio curavit, ue animos niili- 

alares coliortes sint pedites sociorum, tumturbarel; quod tamen non sine 

qui ad latera legionuni Romanarum numine Deorum factum finxit. Vide 

collocari solebant: enimvero colior- c. 42. Idem. 

lium nouien peditatui convenit, ut " Acies ornata armataquej Ornatam 

turmarum equitatui. Glareanus intelligit, plialangem illam 

t Ante doctrinam Deos spernentem, linteatam sexdecim milliimi Sanmi- 

natus] /Eqnalis quidem horuni tern- tinni : arniatae autcm nomine reli- 

poruui fuit Epicurus, sed nondum in quunv cxorcilum paiilo plus viginti 



1376 T. Livjr 

spectaculum esset. Priusquam clamor tolleretur, concur- 
rereturque, emisso temere pilo " ictus pullarius ante signa 
cecidit. Quod ubi consul! nuntiatuni est, ' Dii in praelio 
sunt,' inquit; 'habet poenam noxium caput.' Ante consu- 
lera haec dicentern corvus voce clara occinuit. Quo laetus 
augurio consul, affirmans nunquam humanis rebus magis 
praesentes interfuisse Deos, signa canere, et clamorem toUi 
jussit. 

41. Prselium coramissum atrox, ceterum longe dispa- 
ribus aniniis. Roinanos ira, spes, ardor certaminis, avidos 
hostium sanguinis in prfelium rapit : Samnitium magnam 
partem necessitas ac religio invitos magis rcsistere, qnam 
inferre pugnam, cogit. Nee sustinuissent primum clamorem 
atque impetum Romanorum, per aliquot jam annos vinci 
assueti, ni potentior alius nietus insidens pectoribus a 
luga retincret. Quippe in oculis erat omnis ille occulti 
paratus^ sacri,' et armati sacerdotes,' et promiscua ho- 
niinum pecudumque strages, et respersae fando neflmdoque 
sanguine >^ arx, et dira execratio, ac luriale carmen,'' de- 
testandae familias stirpique compositum. His vinculis 
fugae obstricti stabant/ civem magis, quam hostem, ti- 
mentes. Instare Romanus a cornu utroque, a media acie, 
et caedere Deorum hominumque attonitos metu. Repug- 
natur segniter, ut ab lis, quos tiraor moraretur a luga. Jam 

' Apparatus sacrificii occulte celebrati. 

* t'onslricti his rebus, qua velut catena: fugam prohibebant. 



8 Apparatus codd. nonnulli.— 9 ' Forte centuriones, iit c 38. nisi ibi leg. 

NOT.t 

millinm. At ego utroque nomine hunc pullariiin] a stiis, non ab hosti- 

universas indicari Samnitium copias bus, interfectum fuisse, et non sine 

arbitror. Nam nee linteata legio causa videtur imperasse ante prjE- 

inermis erat ; nee alius exercitus ap- iium centurionibus Papirius, ut pul- 

paratu dispar liiiteatae legioni, ut larios inter prima signa constitu- 

Auctor ipse testatur extreme cap. erent. 

38. y Fando nefandoque sanguine'] Indi- 

-" Emisso temere pilo] Forte non ita cat fusum permixtumque cruorem, 

temere, sed jussu ipsius imperatoris ; hinc victimarum, inde Lominum ca- 

nam pilum proprium Romanorum sorum. 

tclum erat j ut appareat mendacem ^ Furiale carmen] De quo cap. 38, 



LIB. X. CAP. 41. 1377 

prope ad signa caides pervenerat, cum ex transverso pulvis, 
velut ingentis agminis inccssu motus, apparuit. Sp. Nautius 
(Octavium Metiiim quidam cum Iradunt) dux alaribus co- 
hortibus erat. Pulverem majorem, quam pro uumero, ex- 
citabant : insidentes luulis calones frondosos ramos per 
terram trahebant: arma signaque per turbidam luccm in 
primo apparebant : " post altior densiorque pulvis equitum 
speciem cogentium agmen dabat. Fefellitque non Samnites 
modo, sed etiam Romanos : et consul affirmavit errorem/ 
clamitans inter prima signa, ita ut vox etiam ad hostes 
accideret/" '° ' captum Cominium, victorem collegam ad- 
esse ; anniterentur vincere prius, quam gloria alterius ex- 
ercitus fieret.' Haec insidens equo. Inde tribunis centu- 
rionibusque imperat, ut viam " equitibus patefaciant. Ipse 
Trebonio Csedicioque praedixerat, ut, ubi se cuspidem 
crectara quatientem vidissent, quanta maxima vi possent, 
concitarent equites in hostem. Ad nutum omnia, ut ex 
ante praeparato, fiunt. Panduntur inter ordines viae: pro- 
volat eques, atque infestis cuspidibus in medium agmen 
hostium ruit; perrumpitque ordines, quacumque impetum 
dedit. Instant Volumnius et Scipio, et perculsos sternunt. 
Tum, jam Deorum hominumque victa vi,'' funduntur lintea- 
tae cohortes : pariter jurati injuratique fugiunt, nee quen- 
quam, propter hostes, metuunt. Peditum agmen,'^ quod 
superfuit pugnae, in castra ad Aquiloniam compulsum est. 
Nobilitas equitesque Bovianum perfugerunt : equites eques 
sequitur, peditem pedes : ac diversa cornua, dextrum ad 
castra Samnitium, laevum ad urbem tendit. Prior aliquant© 
Volumnius castra cepit : ad urbem Scipioni majore resis- 

' Falsafn opinionem confirmavit consul tatiquam leiam. 
'" Perveniret usque ad hostes. 

circumstantes sacerdotes striclis gladiis.' Rupert. — 10 Al, accederet. — 11 Vias 

NOTiE 

* In primo apparebanti Id est, in randi religione, quae linteatos conti- 
fronte ac primo aspectii. iiebat : vim autem liomimim, robur 

'' Deorum hominumque victa vi] omnium Samnitium. 
Vim Deorum ait met urn ex jureju. 



1378 T. Livii 

titur vi ; non quia plus animi victis est/' sed melius muri, 
quara vallum, armatos arcent. Inde lapidibus propulsant 
hostem. Scipio, nisi in primo pavore, priusquam collige- 
rentur animi, transacta res esset, lentiorem fore munitae 
urbis oppugnationem ratus, interrogat milites, * Satin' aequo 
animo paterentur, ab altero cornu castra capta esse : se 
victores pelli a portis urbis?' Reclamantibus universis, 
primus ipse, scuto super caput elato, pergit ad portam : 
secuti alii, testudiue facta, in urbem perrumpunt : detur- 
batisque Samnitibus, qui circa portam erant, muros occu- 
pavere. Penctrare in '+ interiora urbis, quia pauci admo- 
dum erant, non audent. 

42. Hasc prirao ignorare consul, et intentus recipiendo 
exercitui esse : jam enim praeceps in occasum sol erat, et 
appetens nox periculosa et suspecta omnia etiam victoribus 
faciebat. Progressus longius ab dextra castra capta videt : 
ab laeva clamorem in urbe'^ mixtum pugnantium ac paven- 
tium f'remitu esse. Et turn forte certamen ad portam erat. 
Advectus deinde equo propius, ut suos in muris videt, nee 
jam integri quicquam esse," quoniam temeritate paucorum 
magnae rei parta occasio esset, acciri, quas reccperat, co- 
pias, signaque in urbem inferri jussit. Ingressi proxima ex 
parte,'^ quia nox appropinquabat, quievere. Nocte oppi- 
dum ab hostibus desertum est. Caesa illo die ad Aquilo- 
niam Samnitium millia triginta trecenti quadraginta : capta 
tria millia octingenti et septuaginta: signa militaria nona- 
ginta septem. Ceterum illud memorise traditur, non ferme 
alium ducem laetiorem in acie visum, seu suopte ingenio, 
seu fiducia bene gerundae rei. Ab eodem robore animi ne- 

" Et rem non esse amplius in Integra. 



Gronov. Crevier. all. — 12 Agmen deleri malit J. F. Gronov. — 13 Esset Gro- 
nov, Doiijat. Crevier. — 14 Jn del. iid. 

15 ' Video olim suspecta patri nieo fnisse hitc verba : ascrips>itque, ;»rox- 
ima portce. Sed legenduiu : ingressi proxima, ta parte, quia nox approjnnqua- 

NOTiE 

'■ In tirbe'] Aquilouia. 



LIB. X. CAP. 43. 1379 

que controverso auspicio " revocari a praelio potuit ; et in 
ipso discrimine, quo templa Diis immortalibus voveri mos 
erat, voverat Jovi Victori, si legiones hostium fudisset, 
pocillum "5 mulsi*^ prius, quam temetum biberet, sese fac- 
turum. Id votum Diis cordi fuit : et auspicia in bonuin 
verterunt. 

43. Eadem fortuna ab altero consule ad Cominiura gesta 
res. Prima luce, ad moenia omnibus copiis adraotis, 
corona cinxit urbem; subsidiaque tirma, ne qua eruptio 
fieret, portis opposuit. Jam signum dantem eum nuntius 
a collega trepidus de viginti cohortium adventu et ab im- 
petu moralus est, et partem copiarura revocare instructam 
intentaraque ad oppugnandum cocgit. D. Brutum Scaevara 
legatum cum legione prima et decem cohortibus alariis '" 
equitatuque' ire adversus subsidium hostium jussit: quo- 
cumque in loco fuisset obvius,*^ obsisteret acmoraretur; 
raanumque, si forte ita res posceret, conferret : modo ne ad 
Cominium eai copiae adraoveri possent. Ipse scalas ferri 
ad muros ab orani parte urbis jussit, ac testudine ad portas 
successit. Simul et refringebantur portae, et vis undique 
in muros fiebat. Samnites, sicut, antequam in muris vide- 
rent armatos, satis animi habuerunt ad prohibendos urbis 
aditu hostes ; ita, postquam jam non ex intervallo nee 
missilibus, sed comiuus gcrebatur res, et, qui aegre succes- 

" Ob auspicium dubiutn. 



bat, quievere.' Jac.Gionov. — 16 Conj. Rupert, pocillo. 

* Pocillum 7nulsi'] Alias pauxillum riis [alaribus'] equitaluque] Qnidara 

»??</si, eodem sensii. Quid enini ali- habent, etdecem cohortibus alariis, equi- 

iid pocillum, quam exigiiiim pocillum ? tatuqup. Et sane atoii Tacito saepe 

Sed num potius pocillo facturum., sup- dicuntur, qui alibi alares. Hinc au- 

l)\e, sacra Jovi Victori. tern apparet cohortes alares pedi- 

Pocillum tnulsi] Joculare votum ho- turn fuisse, nihilque hie quidem ha- 

minis, cujus animus inani leligione here cum equitatu commune, qui ab 

praepeditus fuisse non vidctur. Atta- illis perspicue distinguitur. 

men Livius hoc in seiium vertit. ^ Fiiisset obvius'\ Brutus scilicet le- 

Vide ad c. 40. J. Clericus. gatus cohortibus Samnitium adver- 

« Et decem [^ciginli] cohortibus ala- sus Carvilium missis. 



1380 T. LI VI I 

serant^ ex piano in muros, loco, quern magis timuerant, 
vlcto, facile in hostem iinparera ex aequo pugnabant ; relic- 
tis turribus murisque, in forum omnes compulsi, paulisper 
inde tentaverunt extremara pugnte fortunam. Deinde, ab- 
jectis armis, ad undecim'^ millia horainum et quadringenti 
in fidem consulis venerunt. Caesa ad quatuor millia tre- 
centi octoginta. Sic ad Cominium, sic ad iVquiloniam gesta 
res. Inde medio inter duas urbes spatio, ubi tertiaexpec- 
tata erat pugna,liostes non inventi. Septem millia passuura 
cum abessent a Cominio, revocati ab suis neutri pralio 
occurrerunt. Primis ferme tenebris cum in conspectu jam 
castra, jam Aquiloniam habuisscnt, clamor eos utrimque 
par accidens sustiuuit/ '9 deinde e rcgione castrorum, quae 
incensa ab Romanis erant, flamma late fusacertioris cladis 
indicio progredi longius prohibuit.^" Eo ipso loco prope 
temere ' sub armis '' strati passim inquietum omne tempiis 
noctis, expectando timendoque lucem, egere. Prima luce, 
incerti quam in partem intcnderent ^ iter.' repente in fugam 
consternantur, conspecti ab equitibus ; ^ qui, egressos nocte 
ab oppido Samnites persecuti, viderant multitudinera, non 

J" Eos suspenses tenuit clamor, qui cequalis nb ulraque parte ad illos/erebatur. 



17 A], et tiginti c. ahtribus. — 18 Ad quindecim Gronov. Doujat. Crevier. 
all. Mox m. octingenti octoginta Kreyssigius. — 19 Flor. tenuit. — 20 ' Duo 
Voss. et Thiiaii. flainma: late fusee. Fortassis flumiute late fusa, certius cladis 
indicium, progredi longius prnhibuit.' J. F. Gronov. Conj. Jac. Gronov. certiori 
cladis indicia, p. I. prohibiti. — 1 Forte temere malebat J. F. Gronov.— 2 Al. 

NOTvE 

? Et, qui cegre successerant'\ Repete ordine, sed uon adhibitis cxacte ens- 
ex superioribus, et postquatn Romatii, todiis railitaribus, nocteni ibi dux- 
qui cEgre, Sfc. isse. 

h Prope temere sub armis'] Gronovi- ' Quam in partem intenderent iter] 

ns, qnia/oWe temere apiid Terent. Ci- Alias tenderent iter, quod Latinnm 

ceronem, Nostrum saepius legerat, quidem est et Virgiliannm ; sed non 

hie quoque suspicatur fuisse /or<e te- idcirco damnandum intenderent. Est 

mere sub armis ; quod tamen huic lo- enim inlendere idem quod dirigere : 

CO minus convenit, quam prope /e/nere: hoc autem Ciceroni usurpatum : 

vult enim Livius, has Samnitiuni co- ' Cum iter ad Mutinam dirigerem.' 
bortes non qnidem omnino sine ulio 



LIB. X. CAP. 44. 1381 

vallo, non stationibus firmatam. Conspecta et ex muris 
Aquiloniae ea multitudo erat. Jaraque etiani legionariae 
cohortes sequebantur. Ceterum nee pedes fugientes perse- 
qui potuit ; et ab equite novissimi agminis ducenti ferme 
et octoginta interfecti. Arma miilta pavidi ac signa mili- 
taria duodeviginti reliquere. Alio agmine incolunii, ut ex 
tanta trepidatione/ "^ Bovianum perventum est. 

44. Lastitiani utriusque exercitus Romani auxit et ab 
altera parte felieiter gesta res/ Uterque ex alterius sen- 
tentia consul captum oppidum diripiendum militi dedit ; 
exhaustis deinde tectis ignem injecit : eodemque die Aqui- 
Jonia et Cominium deflagravere. Et consules, cum gratu- 
latione mutua legionum suaqiie, castra conjunxeve. In 
conspectu duorura exercituum et Carvilius sues pro cu- 
jusque merito laudavit donavitque ; et Papirius, apud 
quera multiplex in acie, circa castra, circa urbem, fuerat 
certamen, Sp. Nautium, Sp. Papirium, fratris filium, et 
quatuor centuriones, manipulumque hastatorum, armillis 
aureisque coronis donavit : Nautium propter expeditionem, 
qua magni agminis modo terruerat hostes : juvenem Papi- 
rium propter navatam cum equitatu et in praelio operam, 
et nocte, qua fugam infestam Samnitibus ab Aquilonia 
clam egressis fecit: centuriones militesque, quia primi^ 
portara murumque Aquiloniai ceperant. Equites omnes, 
ob insignem multis locis operam, corniculis armillisque ^ 

1 Reliqui, quantum ex tanto lumultu fieri potuit. 

•■ Crevit exercitus Papiriani gaudium, ex en quod Carvilianus quoqve rem egre- 
gie gesseral, et vice versa. 

tenderent.S Mallet Douj at. conspectis equitibus. — 4 Vett. edi\ . incolumi vix 
ex tanta t, 

NOT.E 
'' Corniculis armillisque] In qiiibiis- simile, ant quod nt cornii eminebat. 
dam est, coronis armillisque. At cor- Qiiod ad primum attinet, coiniculi 
nic«/t nomen pliua significat; sed in significatio ex otficio cornicularii col- 
militia veteri duplex videtiir ejus ligenda est. Sigonins lib. ii. de an- 
nominis nsus fuisse: alterum pro mi- tiq. Jur. Provinc. c. 2. conjicit cor- 
nori cornij, quo milites officii sni ad- nicnlarinm tribuni militaiis minis- 
monebantur; alleiiim, pro militari tnim fnisse, praesertim ex Frontini L 
pricmio, quod forma exigiio cornui in. ubi dicitur, ' tanquam tribuni 



1382 



T. LlVll 



argenteis donat. Consilium indc habitiim ; cum jam tem- 
pus esset deducendi ab Sainnio exercitus, aut utriiisque, 
aut certe alterius. Optimum visum, quo magis fractae res 
Samnitium essent, eo pertinacius et infestius agerc cetera 
et persequi ; ut perdomitum Samniura insequentibus con- 
sulibus tradi posset. Quando jam nullus esset hostium 



NOTiE 



cornicnlarins vigilias cxcitavit.' Qua- 
si coriiiciilariiis vigilias, tribimi loco, 
circiiniicrit, atque ejus imperia cor- 
niculo ediderit. Hinc corniciilmii 
' mereri cornictilo' dicli sunt, nt a 
Suet, in lib. de Clar. Giaminat. ' Or- 
bilius piimo apparituram fecit magis- 
tratibus, deinde in Macedonia corni- 
cuio, mox equo meruit.' At Turnebus 
1. V. Advers. c. 10. corniculaiiuni dic- 
tum piital, quod corniculo tribuni mi- 
litum praesit : nam ' ut in exercitu,' 
inquit, ' et acie dicitur cornu, ita in 
coliortibus tribunorum niilitum, cor- 
nicuhim ; et forte in ordinibus cen- 
turionuni.' A legionaria militia ad 
provincialem sub pra'sidibus, atque 
ad palatinam translatum deinde cor- 
nicularii, ut et commentariensis vo- 
cabulum, tradit Asconius, ex similitu- 
dine aliqua, ut videtur, muneris. 
Cujacius ad lib. ii. Cod. de prox. 
Sacror. Serin. ' Cornicularios,' ait, 
' in imperio fuisse officiales qui ade- 
rant cornibus secretarii,' sive audi- 
torii judicum, eamque laudat Cas- 
siod. in rem ii. Variar. Alciatus in 
d. lib. II. ait cornicularium accipi 
pro accenso primi scriniorum, vel 
principis proximoruni. Idem, in ti- 
tulum de coliortalibus et principum 
corniculariis, intelligit cornirulario- 
ruin nomine adjutores principis cus- 
todiae, vel officialis. Secuudo loco 
snmitur cornicnlum pro niilitari prae- 
mio, quod quale sit nemo Veterum 
explicat. Marcellus Donatus, ex eo 
quod capitis tegumentum, quo Ve- 
netorum duces ornari solent, cornu 



appellatiir, vulgo il corno, existiraat 
corniculnni niilitare fuisse insisne : 
quo strenuorum milituni caput bo- 
lustaront Romani duces; illud()iip 
argenteiim, vel aureuni fuisse, cui 
inderentnr plumac : sententiamquc 
suam confirmat ex iconibus galea- 
rum militariiim, qux sa^pe pennis ad- 
ornatae visuntur. Sic in numismati- 
bus argenteis Alexander Magnus 
capite galeato exiiibetur adjectis 
cornibus; quo iiisigni eum gavisum 
constat, ut se Jovis Ammonis (cor- 
nuti scilicet Dei) filiuni indicaret. 
Unde et apud Syro-Macedonas Aiire- 
pwTos nomine, et Clialdaice eodem 
sensu D'npbi dilkarnaim appellabatur. 
Nonnulli liodie apud nos magistra- 
tus etiam superioies, ut et regii pro- 
fessores, inter insignia sua cornicn- 
lum qiioque numerant : id enim so- 
natquod vulgo vocamus, La Cornette. 
Id latioris fasciae genus est, qno ca- 
put ita circumvolvebatur, ut in sum- 
mo nodus instar duorum oornuum 
emineret; quamvis hodie hoc orna- 
mentum e collo pendeat. An simile 
quid, an equestre vexilluin minus, 
quod etiam Cornette apud nos dici- 
tur, corniculi voce intelligendum sit, 
q\iod equitibus tunc prxmii loco ces- 
serit, subtilioribus discutiendum, aut 
divinandum relinquo. 

Corniculis] Ornamenta fuere mill- 
taria, sen essent cassidi imposita, seu 
aliunde suspenderentur, cornu simi- 
lia. Glossae : ' corniculum, Kfpdnov.' 
J. Clericus. 



I 



1 



LIB. X. CAP. 45. 1383 

exercitus, qui signis collatis diraicaturus videretur, unurn 
superessc belli genus, urbium oppiignationes; quarum per 
excidia militem locupletare praeda, et hostem pro aris ac 
focis dimicantem conficere possent. Itaque, literis missis 
ad senatuni populumque Romanurn de rebus ab se gestis, 
diversi, Papirius ad Saepinum,' Carvilius ad Volanam^"" 
oppugnandam legiones ducunt. 

45. Literae consulum ingenti laetitia et in curia et in con- 
cione auditae ; et quatridui supplicatione publicum gaudi- 
um privatise studiis celebratum est. Nee populo Romano 
magna solum, sed peropportuna etiam, ea victoria fuit ; 
quia per idem forte tempus rebellasse Etruscos allatum 
est. Subibat cogitatio animum, quonam modo tolcrabilis 
futura Etruria fuissef, si quid in Samnio adversi venisset;- 
quae, conjuratione Samnitium erecta, quoniam ambo con- 
sules omnisque Romana vis aversa in Samnium esset, oc- 
cupationem populi Romani pro occasione rebellandi ha- 
buisset. Legationes sociorum, a M. Atilio praetore in se- 
natum introductae, querebantur, uri et vastari agros a fini- 
timis Etruscis, quod desciscere a populo Romano nollcnt; 
obtestabanturque Patres conscriptos, ut se a vi atque inju- 
ria communium hostium tutarentur. Responsum legatis, 
' curae senatui futurum, ne socios fidei suae poeniteret : 
Etruscorum prope diem eandem fortunam, quam Samni- 
tium, fore.' Segnius tamen, quod ad Etruriam attinebat, 
acta res esset, ni Faliscos quoque, qui per multos annos 



5 Legit Jac. Gronov. militesque, qui primi.—6 Al. Vellam, Veliam. Vid. 
Not. Var. 
7 ' Ante supplicatione suppl. in, vel et inserendum ante privatis.' Rupert. — 

NOTiE 

' Ad Sapinuin'] Sepinum,&utpol\us, cinove tractu fuisse Volanani oppi- 

ex Ptoleraaeo, Frontino, et antiqtia dnm hinc constat, ita qua ejus re- 

inscriptione, Scepinum, Samnii op- gionis parte fuerit ignoratur. An 

pidiim, bodie Supino dictum, est sub legenduin Velina? nt circa Velini am- 

Apennlno ad fontesTamari amnis, in nis fontes fuerit qui bodie in Apru- 

finibus comitatus Molisii, versus Ter- tic iilteriore. Codex certe Meraui. 

ram Laboris. habet Veliam. 

°> Ad Volanam'] Ut in Samnio vi- 



1384 T. Livii 

in amicitia fucrant, allatum foret, arma Etruscis junxisse. 
Hujus propinquitas populi acuit curara Patribus, utfetiales 
mittendos ad res repetendas censerent. Quibus non reddi- 
tis, ex aucloritate Patnim jussu populi belliim Faliscis 
jndictum est: jiissique consules sortiri, titer ex Samnio in 
Etruriam cum exercitu transiret. Jam Carvilius Volanam 
et Palunibinum " et Herculaneum" ex Samnitibus cepe- 
rat: Volanam intra paucos dies, Palumbinum codem, quo 
ad muros accessit. Ad Herculaneum bis etiam signis col- 
latis ancipiti prnelio, et cum majore sua, quam hostium, 
jactura dimicavit. Castris delude positis, moenibus hostem 
inclusit. Oppugnatum oppidum captumque. In his tribus 
urbibus capta aut cassa ad decern miliia hominum ; ita ut 
parvo admodum plures^'' caperentur. Sortientibus pro- 
vincias consulibus, Etruria Carvilio evenit secundum vota 
militum, qui vim frigoris jam in Samnio non patiebantur. 
Papirio ad Sa^pinum major vis hostium restitit.9 Saepe in 
acie, saepe in '° agmine, saepe circa ipsam urbem adversus 
cruptiones hostium pugnalum : neque obsidio, neque hel- 
ium ex aequo erat: " ' non enim muris magis se Samnites, 



8 Vett. edd. tit pavore admodum plures. Sigon. ex sno, ut parvo adm. numero 
plures. — 9 liesislit Groiiov. Donjat. Crevier. — 10 ' Praepositioiiem in delcn- 
daiii piitant Gnit. et Drak. Favet certe locus lib. xxix. c. 3G. ' agminibus 
magis quam acie pugnatiim est.' ' Doering. — 11 Neque ofisidio, sed helium ex 
aquo erat Ms. Flor. probb. J. F. Gronov. et Drak. Vid. Not. Var. 

NOTiE 

" Palumbinum] An Palnnibini me- Her cuius rani. .Sive igitnr /Ecas Vete- 

moriam servet locus diiobus iniliibns rum pro Troja sive pro Accadia liodi- 

passniim supra Capnam novam, qui ernis Apiiliae loris acci|>ias ; dicen- 

nunc dicitur Palumham, a quo vicina; dum erit, Herculaneum hoc in Hirpi- 

angnsliae vocantur, il passo di Palnm- nis fuisse, nbi nunc Principatus ulte- 

bara, asseverare non ausim : etsi non rior. 

ignorem non pauca regionis Campa- p Ut parte admodum plures] Apud 

nae loca Samnitium armis saepe fuisse Becharium, ita ut pnvore admodum 

occnpata. plures caperentur, Sigonius ex scrip- 

" Et Herculaneum] De oppido Cam- tis, quibus in hoc similis Memmianus, 

paniiE Herculaneo, quod satis notum, l*'git, parvo admodum numero plures : in 

alibi. At in Samnii finibus Hercula- aliis scribitur, parvo admodum plures: 

nei mentio in tabula tantum itinera- eodem exemplo, quo diciniu'' ' tnulto 

ria extat, ni fallor, nee sine mendo. plures,' ' aliquanto plures.' Usitatius 

Ibi enim sub voce ' iEcas' legitur iamen est paulo plures. 



LIB. X. CAP. 46. 1385 

quam amis ac viris moenia, tutabantiir. Tandem pugnan- 
do in obsidionem justam coegit hostes ; obsidendoqiie vi 
atque operibus urbem expugnavit. Itaque ab iia plus 
caedis editura, capta urbe : septera raillia qiiadringenti caesi : 
capta minus tria millia hominum : praeda, quae plurima fuit, 
congestis Samnitium rebus in urbes paucas, militi concessa 
est. 

46. Nives jam omnia oppleverant, nee durari extra tecta 
poterat ; itaque consul exercitum de Samnio deduxit. Ve- 
nienti Romam triumphus omnium consensu est delatus.'^ 
Triumphavit in magistratu, insigni, ut illorum temporum 
habitus erat, triumpho. Pedites equitesque insignes donis 
transiere ac transvecti sunt:"" multae civicae coronas valla- 
resque ac murales^ conspectae, Inspectata spolia Samni- 
tium ; et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae nota 
frequenti publicorum ornatu locorum erant, comparaban- 
tur.^ Nobiles aliquot captivi, clari suis patrumque factis, 
ducti. -^ris gravis transvecta* vicies centena et ad triginta 

* Comparahantur cum spoliis a Ptipiiio Iriumphayitis patre relatis, qua satis cog- 
nita erant, eo quod sape ad loca publica ornanda adhibercntur. 



12 ' Forte decretus leg. cum Drak. nam Mario, Caesari, aliisqne non peten- 

NOT^ 

•3 Neque obsidio, neque bellum ex aquo * Civicce coronce vallares'jue ac mu~ 

erat'\ Obsidio baud dubie belli pars rales'] De his alibi actum ; et viden- 

est : sed bellum hie pro cerlamine dus Plin. lib. xvi. 

accipitur. Quis tamen sit horum ver- ^ Mris gravis transvecta,Sfc.'] In hu- 

borum sensus, non facile quis expe- jus loci lectione, inque uumero aeris, 

diat: prima .quippe fronte videtur mire dissentiunt tum libri veteres 

neutro bellandi genere pares Samni- editique,tum intcrpretes. Legebatur 

tibus fuisse Romanos, contra quam alias, JEris gravis transvecta vicies 

eveulus ipse docuit. Lux igitur huic centum millia, et auri triginta millia. 

loco quarenda est ex cod. Florentine Apnd Bcchar. est, jEris gravis trans- 

apud Gronovium in Addendis. In eo vecta vicies centum millia, et auri tri- 

legitur neque obsidio, sed bellum ex ginla tria millia. Gelen. ^ris gravis 

aquo erat: id est, non jam obsideri vi- trarisvecta vicies centum millia, et quin- 

debantur Sepinates, sed aequali cum genta triginta tria millia. Quod se- 

Romanis robore bellum veliit libero cutus Vascosanus, auri nulla menti- 

campo agitare. one; uf nee in Colbertino altero. Si- 

^ Transvecti sunf] Signatum ver- gon.et aVu hsiheat, ceiis gravis magna 

bum de equitibussolenni rituevectis. vis, transvecta vicies centies tnillies, tt 

Delph.et Var. Clas, Livius. 4 Z 



1386 



T. LIVII 



tria millia.'^ Id aes redactum ex captivis dicebatur. Ar- 
genti, quod captum ex urbibus erat, pondo millia trecenta 
trigiiita, omne aes argentumque in aerariura conditum. Mi- 
litibus nihil datum ex preeda est : auctaque ea invidia est 
ad plebetn, quod tributum etiam in stipendium militum 



tibus triiiniphns quidem oblatiis est^ sed nemini, qiiod sciamjiis tpmporibns.' 
Rupert. — 13 Vicies centies millies et quingenta triginta triamillia Gronov. Cre- 



quingenta triginta tria millia. Vernm 
banc lectionem diiplici ex capite ini- 
ptignat non iminerito Gron. Priiiio 
qnideni, quod verba ilia, magna vis, 
a llbiis nielioris notasabsunt. Deinde 
quod sunima ilia adeo immodica sit, 
ut tunc nullo ex triunipbo sperari 
potuerit. Etenim vicies centies millies 
centena millia aris gravis, Gall. Deux 
cens miliiHrds de suls de cuivre d'une 
litre Romaine chacun. Pia-termissis 
quae excurrunt, efficercnt liodie ex 
ipso aeris pretio fere decies ac ter- 
centies millies centena millia libra- 
rum Francicannn, cent treiite milliards 
de litres. Quid si ad h;ic adjicias au • 
ri triginta millia pondo? id est, babita 
ratione cestimationis qua apud nos 
est auruni monelale, circiter centies 
et sedecies centena ac tria et quin- 



NOTjE 

tur ex prasda, in srarium tamen noa 
nisi as argentumque condilum narratur. 
Eo$ itaque ti\m manu turn typis exa- 
ratos codices libens sequar, qui aeris 
tantum atque argenti meminere : le- 
geriiiique ex Tluian. cod. jEris gravis 
transvecta vicies centum inillia, et ad 
triginta millia: ubi prscpositio ad, 
queniadmodiiin et Gronov. observat, 
idem proculdubio est ac ' circiter,' 
sive ' plus minus.' Sumraa, ad nos- 
tram rationem, reddet printer prop- 
ter librarum Francicarum decies ac 
ter centena viginti millia : treize cent 
mille litres, ant paulo plus. Quae 
summa redacta fucrat ex arre gravi 
quo venierant captivi, Huic addita 
pecunia ante memorata ex argento 
in urbibus capto, exibit paulo mi- 
nus decies et quater centenis millibus 



genta librarum millia, Gall, Seize Vibvarwm : prh d'nn million quatre cens 

tnillions cinq cens trois mille litres, mille litres: praeter spolia quae hie 

Quid si et argenti addatur quantitas, describuntur. Ut autem hajc quanti- 

(licet in aeris comparatione satis exi- tas, direptis pluribiisopiilents gentis 

lis,) pondo nempe mille trecenta ac tri- urbibus, baud aegre redigi potuir, ita 

ginta? id est, nostratis pecuniae qua- pro illis temporibus non exigua fuit. 

diaginta septem millia cum octingen- Vicies centies, ^c] Recte ex vesti- 

tis atque octnaginla libris, quarante giis vett. Mss. conjicit Gronovius, 

sept mille huit cens quatre-vingt litres, vicies centena et ad triginta tria millia^ 

In quantum excrescet ilia jam adeo hoc est, Philippi viginti millia, tre- 

ininianis sunmia? Ego ut credam au- centi triginta, sen circiter sexaginta 

ri nihil ex hac victoria ad quaestorem millia florenorum. Pecuniae millia 



pervenisse, facile adducor duabus de 
causis : turn quod tantilknn argenti 
redactum video, quocarius rariusque 
semper aurum ubique fuit ; tuni quod 
mox, cum militibus nihil datum dica- 



330. conficiunt, eodom calculo, Phi- 
lippos tredecini millia trecentos, seu 
florenorum triginta novem millia et 
trecentos. J. Clericus, 



LIB. X. CAP. 4(>. 1387 

collatum est; cum, si spreta gloria fuisset captivae pecu- 
niae in eerarium illatae, et militi turn dari ex prasda, et sti- 
pendium niilitare praestaii potuisset. ^dem Quirini, quam 
in ipsa dimicatione votam apud neminem veterem aucto- 
rem invenio, i(neque, Hercule, tam exiguo tempore perfi- 
cere potuisset,) ab dictatore patre votam, iilius consul de- 
dicavit, exornavitque hostium spoiiis. Quorum tanta mul- 
titudo fuit, ut non templum tantura forumque his ornaretur, 
sed sociis etiara colonisque finitimis, ad templorum loco- 
rumque ornatum, dividerentur. A triumpho exercitum in 
agrum Vescinum, quia regio ea infesta ab Sarrinitibus erat, 
hybernatum duxit. Inter haec Carvilius consul, in Etruria 
Troilium'^" primum oppugnare adortus, quadringentos sep- 
tuaginta ditissimos, pecunia grandi pactos, ut abire inde 
liceret, dimisit : ceteram multitudinem oppidumque ipsum 
vi cepit. Inde quinque castella, locis sita munitis, expug- 
navit. Caesa ibi hostium duo millia quadringenti ; minus 
duo millia capti.*^ Et Faliscis pacem petentibus annuas 
inducias dedit, pactus centum millia gravis aeris," et sti- 
pendium ejus anni militibus. His rebus actis ad trium- 
phum decessit, ut minus clarum de Samnitibus, quam col- 
legae triumphus fuerat, ita cumulo Etrusci belli aequatum. 
^Eris gravis tulit in a^rarium trecenta octoginta "^ millia : ^ 
de reliquo aere asdem Fortis Fortunas de manubiis^ facieki- 



vier. all. Vid. inf. et Not. Var.— 14 Alii conj. Trossulum. — 15 Vet. lib. 

NOTiE 

" Troilium'] MentioneraTroilii mil- iibrarum Francicarum. 

libi reperi. Scripserat forte Liv. Tros- Centum millia aris gravis'] Pondo, 

si/iuw, sive Trossuium, quod Tiiscoriini nenipe dnodecim unciarum. J. Cleri- 

esse oppidiim jam antea vidimus. Id cus. 

autera Chiver. putat esse, Monte Ft- ^ Trecenta octoginta [nonuginta'] mil- 

ascone: sed probabilius Hoistenius Ha] Id est, 253500. Iibrarum nostrse 

ejus loci vestigia superesse addit du- monetiE. 

ol)Hs inde miliiaribus, et nomen ali- ^ De manubiis] Notat Godelevaens 

quatenus retinere vulgo Trosso. ex Gellio manubias a prseda ita dis- 

" Centum millia gravis ceris] Sunt tingni solitas apud Veteres, ut prae- 

juxta pretium soris hodiernum apud da sit proprie in corporibus ipsaruni 

uos quinque fere ac sexaginta millia rerum quae capiuntuT, mauubiae au> 



1388 



T. LHII 



dam locavit, propc £edcin ejus Dcac ab rege Ser. Tullio 
dedicatara.'^ * Et militibus ex pra^da centenos binos asses, 
et alterum tantum centurionibus atqiie equitibus (maligni- 
tate collega3 gratius accipientibus muuiis) divisit. Favor 
consulis tutatus ad populum est L. Postumium legatum 
ejus; qui dicta die a M. Cantio '^ tribuno plcbis, fu^erat in 
legationem "^ (ut fama Icrebat) populi judicium : jactarique 
raagis, quam peragi, accusatio ejus poterat. 

47. Exacto jam amio, novi tribuni plebis magistratum 
inierant: iisque ipsis, quia vitio creati crant, quinque post 
dies alii sulTecti. Lustrum conditum co anno est a P. 
Cornclio Arvina, C. Marcio Rutilo, ccnsoribus : ccnsa ca- 
pitum millia duccnta sexaginta " duo trecenta vigiiiti duo. 
Censores vicesimi sexti a primis ccnsoribus; lustrum un- 
devicesimum ^ fuit. Eodera anno coronati primum, ob res 
bello bene gcstas, ludos Romanos spcclavcrunt : ' palmae- 



apiul Sigoii. capla. — 10 Nonagintu Gronov. Doiijat, Crcvier. all. — 17 Coiij. 
Unpen. fi)o/((/j^n ff(/f, eidt'w Dete . . , dcdicata, f.idem dunl Gionov. Doiijat. 
Crcvier. — la Al. Scuntio, — 19 ' Potiiis lejij. in Ugntione ciini I'eiizon. vel, 
quod maliiii, per ligatiunem.' Rupert. In legalione niiilit Doeriiig. 

20 ' Et Liviani, et Epitoinaiuin nianuscripti libri, seplnnginta liabcnt.' 



NOTvE 



te-/i ill pecnnia (jiia; ox iilis reilacta 
est. 

^ Ejus Dew ab rege Ser. Tullio de- 
dicaldin] Sigoiiiiis obseivat, Plutar- 
cliiim, in lib. dc Fortutia Komanoi iini, 
cum nuiitariim aediiiiu TortunK a 
Serv. Tullio dicatarum nieniinerit, 
niillain tameii sub titulo Furtis For- 
tiin<c ab eo dedicatam leferre : fate- 
tur iiiliiloQiinus de ea scriptum esse 
apud Varronem. Sed quamvis nihil 
ejusniodi iuveniretiir, sufficeret ai- 



fVagmentis tricesiniiim nnnierari.- Et 
f.icilc potuit in his numeris error in- 
cidcre, ut pro A'A'.V. scriptum t'lierit 
apud Liviiini A'/A'. Idem Sigoiiius va- 
riotalis causam liar.c afferf, quod Li- 
vius decern lustra, ante censores crea- 
tos a rogibiis aut consiilibus acta, 
prasterire videalur. Hinc sequetiir, 
ab aliquot paribus censorum neglec- 
tam ejus rei curam, non tamen ab 
omnibus, qui co munere fuiicti non 
sunt. Quoniam quoties censorum 



dem Forlis Fortunae, a Carvilio nunc uniis magistratu moriebatur, ejus col- 

dedicatam, vicinam fnisse adi For- legam magistratu quoque abiie ne- 

tiuiK a Ser. Tullio, licet non sub For- cesse erat, nee superstes lustrum 

<is nomine dicataj ; hoc euiin tantum condebat. Incuria quidem Auctoris 

videtur velle Livius. in tradendis ad suum quemque an- 

•> Lustrum undecieesimum] Sigonius num his magistratibiis a plerisque in- 

observat, hoc laslrum in Capitolinis terpreiibus nou injuria notatur. 



LIB. X. CAP. 47. 



1389 



que turn primuni, translate e Gra^cia more,'' victoribus 
datae. Eodem anno ab sedilibus curulibns, qui eos ludos 
fecerunt, damnatis aliquot pecuariis, via a Martis silice ad 
Bovillas perstrata est.^ Comitia consularia L. Papirius 
liabuit: creavit consules Q. Fabium Maximi filium Gurgi- 
tern et D. Junium Brutum Scaevam. Ipse Papirius praetor 
iactus. jMultis rebus la?tus annus vix ad solatium unius 
mali, pestilentiae urentis simul urbera atque agros, suffecit; 
portentoquc jam similis clades erat. Et libri aditi, quinam 
finis, aut quod remedium ejus raali ab Diis daretur. In- 
ventum in libris, ^sculapium** ab Epidauro' Romam ar- 
cessendum. Neque eo anno, quia bello occupati consules 
erant, quicquam de ea re actum ; prasterquam quod unum 
diem ^sculapio supplicatio habita est. 



Sigon. — 1 ' Forte log. ludos Romani spectavenint. Mox verba Eodem anno 
panim vennste rrpetnntnr.' Rupert. — 2 ' Damnatis aliquot pecuariis, ex mulcta 
via ad Bovillas silice perstrata est a Martis, miin teinplo ? an campo ? an jiin- 
^enda a lilartis silice? Nihil horiim satis piobandiim, et mendosa forte vox 
Martis. Iiiterpietcs tactnt.' Idem. 



NOTjE 

c TraHslato e Grtrcia more] Apud tis peritiam : filius Apollinis fnisse 

Grepcos nee iideni liidi, ant iisdem dicitur, aliiim Mercnrii fratreni fe- 

Diis celehrabanliir, nee palma victo- runt, qui fiihnine ictus fiierit. 
rum prirmium erat. Hoc itaque tan- « Ab Epidauro] Tres fuere ejus no- 

tiim a Grapcis niutnati snnt Romani, minis urbes. Hie ea intelligitnr quae 

quod victores fronde in coronam in Argolide sita, ubi jiiscnlapius ro- 

plexa donandos censiieninf. lebatiir snb forma serpentis : ideo 

<i Msculapium'] Medicorum bic De- serpens Epidatnius vocatur. 
us habitus propter snmmani ejus ar- 



\ 



1 



SUPPLEMENTORUM 

LIVIANORUM 

LIBRI DECEM, 
AB UNDECIMO AD VICESIMUM : 

AUCTORE J. FREINSHEMIO. 



EX EDITIONE CREVIERIANA. 



SERENISSIMJE POTENTISSIMiEQUE 
PfllNCIPI AC DOMINiE DOM. 

CHRISTINA, 

DEI GRATIA SUEDORUM, 
. GOTTHORUM, VANDALORUM, 
CONTRIBUTARUMQUE PROVINCIARUM 

REGIN^ AC DOMING, 

DOMINiE SUJE CLEMENTISSIMyE, 
JOANNES FREINSHEMIUS S. P. D. 

DOMINA, 

Perquam evenit commode, quod duobus e capiti- 
bus, quae in dedicationibus librorum paginam utramque faciunt, 
alterum mihi supervacaneum in tantae Majestatis fastigio pariter 
admirabilis humanitas Tua et eruditio fecit. Tot enim causas, cur 
tibi Supplementum istud inscribam, exequendas habeo, ut, si etiam 
argumentum opusculi, et quo fine quoque modo sit concinnatum, 
exponere necessum foret, non nisi longissima possem epistula de- 
fungi. Nunc autem duae virtutum Tuarum, quas dixi, ista me 
necessitate liberant : quando humanitas Tua effecit, ut opusculum, 
dum nascebatur, perlegere velles ; eruditio, ut quid adesset ei, 
quidve deesset, plenius intelligeres, quam aut ego potuissem osten- 
dere, aut quisquam. Itaque nee ingcnii raei, nee eruditionis me- 
diocritatem accusabo, remque nuilam criminabor, quod institutum 
istud meum non felicius cessit. Brevitatem temporis, negotiorum 
impedimenta, valetudinis incommoda excusent, qui aliam quam 

Haec Epistola praefixa fuit a Frein- tiimmodo libros, ah nndecimo ad vi- 
slieniio primae Supplementoriim Li- cesimum, continebat. Crevier. 
vianorum editioni, quae decern tan- 



1394 J. FREINSHEMII 

obsequii gloriam quisrunt : niihi conscientia suffecerit, quod et 
scribendo ista, studiorum Tuorum commodis, et edendo voluntatis 
Tuee signification! sum obsecutus. Quippe cum ad Historiae 
Livianae committendas reliquias, in quibus eo tempore studiose 
versabaris, hunc velut tumultuarii operis pontem construxissem, 
pro eximia ilia Orbique nota bonitate Tua, placere Tibi conatum 
meum testata es, ad eum finem, ut, tanquam Tibi profuisset, ad 
aliorum etiam utilitatem publici juris fieri oportere judicares. Qua 
in re nonnullum et prudentiae Tuae et benignitatis specimen visus 
sum animadvertere : hujus in eo, quod volebas omnium servire 
Hsibus, quae proprie in Tuos erant nata; prudentiae, quod in recen- 
tibus his literarum incrementis, quae Tua opera Tuoque exemplo 
Septemtrio Tuus feliciter et cupide accipit, provocabas ingenia 
diligentiamque hominum, liniata et erudita scripta promte edituris 
auctoribus, si etiam inculta ista et horrida clementer accepta fuisse 
didicissent. Cum igitur videam non eos modo qui Tuum ad obse- 
quium nati sunt, sed ex diversissimis hominum atque populorum 
generibus permultos, mandata Tua cupidissime suscipere et exequi ; 
ego in obediendo segnis sim, qui in tanto fidelissimorum addictissi- 
morumque famulorum numero, aut solus, aut inter paucos certe, 
peculiari quodam modo me Tuum esse intelligo ? Sum ego quidem 
ejusdem, cujus sunt et omnia : nee aliunde veram felicitatem et sine 
fine duraturam opperior : neque minores plerumque quam pro tanta 
spe animos gero. Sed quantum ad hujus vitae officia pertinet, uti 
certissimis, nee Tibi ignotis, argumentis deprehendi, ab eo Tibi 
sum donatus. Unde mihi constans certusque vivendi scopus est ; 
(quem si non, uti vellem deberemque, consequor, sequor certe,) in 
iis quorum jussus vetitusve modus est, neminem praeter Deum, 
in arbitrariis autem actionibus, neminem pra?ter Te respicere, idque 
maxinie conari perficere, quod Tibi maxime placere animadverto. 
Atque hoc satis firmum erat obedientiae venerationisque vinculum, 
etiamsi praeterea nullis aut virtutibus alliceres animos, aut meritis 
obligares. Jam vero in utrisque tantum est, ut difficile dictu 
sit, plusne ob illas inservire Tibi velim, an ob ista debeam. 
Sentio incidisse me in locum ancipitem, et utrimque perplexum. 
Sive enim, quod cupio, quodque justum est, dico quae constitui, 
Tibi fiam injucundus, quve lubentius virtutem et merita przestas, 
quam audis praestitisse ; sive aliquid ex ea commemoratione 
detraho, detraho aliquid officio meo debitoque, detraho Tuis laudi- 



EPISTOLA NUNCUHATORIA. 1395 

bus, quas etiam ardeiis desiderio, et favore quantovis adjutus, et 
liberis permissus spatiis, nedum in unius epistolee coactus angustias, 
pro dignitate nequirem exequi. Confido tamen temperaraentum 
rei, quod neque Tu vituperes, cum ex institute praesenti, turn ex 
moribus utriusque fore. Nam et ego profecto adulationem omnem 
Tecum detestor, neque sane suavius loquar aliquid assentatorie, 
quam Tu audias. Et pro acumine judicii Tui non ignoras, me hoc 
esse ingenio, (quod pauci privati praestare, et pauci Reges ferre 
possunt,) ut, si detur optio, prodesseTibi cum periculo oftensionis, 
an placere per adulationem malim, citra magnam hjesitationem 
ilhid videar electurus. Itaque secura banc in partem peccari non 
posse, ne intercedas desiderio meo. Liceat fateri quae patimur, et, 
si miseros plerumque nemo queri vetat, cur nos Te Principe felices 
vetes modeste gloriari ? Perire certe non debet aut Tibi recte 
factorum sola merces, aut nobis grati animi fructus. Iterum 
accipimus beneficia, dum accepta prsedicamus. Sed video quid 
accidat : dum impetro scribendi veniam, amitto spatium et locum. 
Quod igitur ununi superest, quicquid eram prolaturus, id omne in 
paucas periodos congeram, ex unoquoque genere summa tantum 
capita delibando. Ergo quod ad virtutes illas Tuas, quibus hoc 
imperium magnifice illustratur, attinet, ut breviter de iis quaj sentio 
demonstrem, aliquid a Tacito nostro mutuandum esse video. Scis 
apud ilium auctorem C. Czesarem a Tiberio increpari, quasi qui 
nullam ex L. Syllae virtutibus esset habiturus, et omnia vitia. Ego 
vere puto in Te hoc inverti posse, ut omnes praedecessorum Tuo- 
rum habeas virtutes, vitiis, si quae fuerunt, relictis ; atque adeo ut 
pristina illarum decora novis et antehac regno huic incognitis virtu- 
tibus augeas. Equidem prioribus etiam saeculis non defuisse prae- 
claros Reges arbitror : sed tamen nescio quomodo rem Sueticam 
nunquam ad celebrem aliquara durabilemve magnitudinem evexe- 
runt. Laus ista tota Gustavidarum est, quorum nemo sine 
ingenti aliqua patriae utilitate regnavit. Nam et errores quorun- 
dam profuerunt : Ericique et Sigismundi casus, quid offiendere 
Reges possint, documento sunt ; quemadmodum et alios, quam sit 
mtutum proritare Principis iracundiam, Caroli severitas admonuit. 
Duos vero GusTAvos, et eorum immortalia beneficia, quis cala- 
mus, aut quaj oratio satis celebret ? quorum uterque tantus fuit, ut 
si cum aliis contendas, facile praeferas; sin compares inter se, 
facilius dicas et hunc et ilium fuisse maximum, quam uter major 



1'^0G .]. FREINSIir.MII 

fuerit (Jcrtnias. Necjue euim parum tallax et ohnoxiuui cirori est, 
amplitudiiieni Regum ex reruni gestarum externo splendore arbi- 
trari. Nam has qui solas respiciiiiit, eos ad vera judicia ca^cutire 
necessum est. Evenit enim interdum in his quiv terrain illustrant 
sideribus, non secus atque in coelestibus, ut alia majora sint, alia 
vidcantur. Hoc tanien apparet, per duos niaxime Principos 
omneni hujus Kegiii gloriain extollere Deuni con.stituisse, GlsTA- 
vuM Magnum, et Christinam Gistavi Filiam. Sed iUi 
(juidc-ni hellicas niacis virtutes tribuerat, ut tamen, quotics per 
belia posset, domesticas (pioque res accuratissime peritissimequc 
tractaret. Te vero, Domina, quoniani ad majus opus, pacem 
videlicet reducendani, stabiliendani, perornaudani servabat, sic 
iiistruxit, ut his tantis rebus esses modis omnibus aptissima ; et 
nihilominus, donee bellandum fuit, nihil etiani in isto negotio ad 
summam laudeni desiderari in Te paterere. Cum enim in corpore 
sit minimum, onines ea^ virtutes, quibus summorum Imperatorum 
animi censentur, Tibi siqurtuere ; consilium in dubiis, constantia in 
adversis, moderatio in prosptris, labor, prudentia, tides in omnibus. 
Ita factum est, ut per multas ac illustres victorias, prinio regni tui 
anno, cum Danivc rege, quarto, cum Iniperatore l^omano pacem 
longe gloriosissimam et utilissimam 'I'ibi Tuisque comparares, 
Quam quibus exornare modis institueris, qjiis queat in transcursu 
dicere ? Xominabo tamen Urbem crescentem, oppida constituta, 
justitiam tirniatam, levatiim oneribus populum, mores emindatos, 
studionim honorem et fructus auctos, locupletatas Ac3.demias, 
erecta GjTiinasia, mercaturam invalescentem, opiticia multa recens 
introducta, agrum supra veterem simplicitateni excultum, curam 
Tuam ad commoditatem itinerum, demensionem viarum, construc- 
tionem diversoriorum. denique ad ea omnia quir videmus, quai 
sentimus, quorum utilitate fruimur, prolatam : ut nierito beatos 
dicere possim populares illos meos Germania; populos, qui 
Tua sub tutela in posterum acquiescent. Quos mecum et cum 
universis subditis Tuis sic existimare velim, propitii aut irati 
Dei non temere siirnum certius habituros esse, quam prout Te 
talem Principem tarde celeriterve Tuis adimet. Quod si qui- 
dam vel miseria praeteriti temporis oculos attollere non ausi, vel 
objectu nubecularum impediti, serenum illud sidus intueri, et 
exhilarari aspectu ejus, refoverique calore nondum potuerunt; eos 
Ijeta et optata omnia ex propinquo sperare, non magnitudo solum 



HPISTOLA NUNCUPATORIA. 1397 

tain btiiigniv lucis, setl etiam constantia jubet. Non enim illi 
taiii[iiam lychno aut laculae ascititius fulgor est, quo ileflagrante 
i'ujtlius appareat, quicquid relictum est; seel ad Solis exemplar 
purus et proprius, qui neque consuniatur tempore, neque casuum 
injuria evanescat. Quern ego certum habeo jamjam longissime 
quiljns(|u»! dLssitis notissinium fore, omnesque illas qua; visui 
eorum olHciunt nebulas ita discussurum, ut neminem reperire aut 
tarn ciecuni possis, qui lueem illam videre nequeat, aut tarn impu- 
denter existimationis suaj prodigum, qui videre se neget. Ceterum 
ego, licet sjino molestuni est a cogitatione tani pulchra jueundaque 
aninium abduccre, tamen virtutum istarum coniniemorationem 
justis voluminibus, sajculis gentibusque debitam, hujus chartae, 
temporis, ingenioli spatiis iniqnis coi-rcere desino. At in Tuis erga 
me beneficiis commemorandis, quando neque tam nota sunt omni- 
bus, et ad causas hujus dedicationis propius pertinent, praeterea 
virtutum Tuaruni non indigna scitu nionumenta sunt, andebo esse 
prolixior. Sed prius Dei nostri depnvdicauda niihi providentia est, 
(|uam in omni isto negotio praesentissimam semper manifestissimam- 
(jue cognovi. Cum enim ex ea vivcndi formula, quam certas ob 
rationes sequi constitueram, per ali(|uot annos in Gemianiasederem, 
uti nullius fuuctionis appetens, ita suscepturus quamlibet. si legi- 
time oblata fuisset ; toto illo tempore nemo libertatem meam uUo 
vocationis nexu occupavit. Ego interim otium illud non segnitie 
contrivi, sed illis operatiim habui studiis, quibus me ab ineunte 
a^tate fuisse destiivatum, ex iis quai postea evenerunt, evidentius 
intellexi. Maturuit interea tempus, quo Tuo miuisterio debebar, 
DoMiNA, venitque Argentoratum Benedictus Skytte, quern 
Tu nmltis beneficiis, et postremo Senatoria dignitate, per justissi- 
mum favorem decorasti. Sic vocatus, in Academiam Tuam ac- 
cessi : ubi juventutem Tuam cum fide et cura docens, quanquam 
arderem Te videndi desiderio, dulcedini felicitatis nondura debita? 
praisentis muneris necessitatem anteposui. Cum ita tertium jam 
annum alloquio Tuo caruissem, suscepta nuper administratione regni 
Tui, per occasionemexequiarum Ubsaliam Te contulisti. Atqueex 
eo tempore coUata proprie in me beneficia numerare ordiar. Su- 
premus enim honor habebatur Patrono olim meo, JoANNi 
Skytte Senatori, cujus eximias laudes oratione, quae tum ex pro- 
fessionis meaj debito habenda fuit, celebrare sum conatus. Atque 
hiKc prima fuit orationum, quas te audiente habui : quo tempore 



1398 J. FREINSIIEMII 

cum serenissimi vultus hilaritate, te et intelligere omnia qu« dice- 
rentur, et favere dicenti testareris, adeo sum voluptate et admira- 
tione captus, ut exinde non jam ut meam tantummodo regnorumque 
Tuorum, sed ut omnium virtutum ingeniorumque Principem, co- 
lendam esse statuerem. Atque eundem -sequenti biennio favorem 
sum expertus, quoties Ubsaliam regressa, de rebus quas mandave- 
ras verba facientcm audivisti. Subinde vero majoribus me curau- 
latura benertciis, nihil tale non sporantem modo, sed ne cogitantem 
quidem, in aulam evocasti : ubi qua; statini, aut mox a te accepe- 
rim, vix longo sermone possem enuraerare. Praefecisti me Biblio- 
theca' Tua?, qua nulla sub initia statini sua fuit lociqiletior, cujus- 
que auxilio etiam in his concinnandis Supplementis maximopere 
sum adjutus. Historiograph i titulum imposuisti, ut res nostra mc- 
moria gestas gerendasque, cum Tibi videretur, posteritati traderem. 
Habitationem in Regia Tua, non commodissimam modo, sed etiam 
(quod magis, ut in loco celeberrimo, mirum est) tranquillissimam ; 
salarium, ut re ipsa experior, invidiosum, tribuisti. Et cum h<ec 
lonoe maxima viderentur, eft'ecisti ut pra? illis, quie secuta sunt, 
possint leviora censeri. Cum enim Griccarum literarum amore 
flagrares, sensus eminentissimorum in civili sapientia hominum ab 
ijjsorum ore cupiens haurire, nescio quomodo ignarum quid agere- 
tur, sed sensim irretitum, ad istud magisterium ita propulisti, ut turn 
demum me serio docere intelligerem, cum Te jam multa serio vide- 
rem didicisse. Ista Tua arte factum est, ut eo tempore, quod intra 
proximum biennium Regina regnans, et belligerans, et Comitia 
sa.'pe, et Senatum quotidie, et negotia alia plurima indesincnter ha- 
bens, hue impendere potuisti, jam eo processeris, ut post experi- 
menta in Polybio, in Plutarcho facta, Platonem (at quem virum !) 
ita legas, ut operae meae vix leviter egens, cursim exponas ele- 
ganti Latinitate verbisque significantissimis : adeoque nonnun- 
quam vitia versionis, ab eruditissimis hominibus magno labore pro- 
curatae, per Te animadvertas, atque vcris rationibus coarguas. 
Quibus ex rebus omnibus tantum tamque varium purissimie volup- 
tatis fnictum capio, ut apud intimos familiarium simpliciter fateri so- 
leam, me, si quid ad officium istud impendi temporis, aut laboris, aut 
denique cogitationum et fidelis curae, (molestias enim, conscientiam 
testor, sensi nunquam,) id omne mihi cujuslibet horee pretio, quam 
apud te exigere licuit, abunde pensatum arbitrari. Ut enim alia 
taceam, quantum in hoc uno est, Clarissimae Regum adesse quoti- 



EPISTOLA NUNCUPATORIA. 1399 

die, apud Te conspici, a Te respici, familiaris speciem, locum, 
giatiam obtinere ? Certe tanta mihi felicitas mea visa est, ut noii 
injuria timers jam ipsam incipcrem. Quanquam enim per gratiam 
Dei quotidie me his omnibus exspolio, deserere baud deseri certus, 
tamen imbecillitate animi, et felicitate nimia poteram insolescere, nisi 
certis argumentis in tempore docuisses, tantam fortunara non tarn 
alieni meriti, quam Tuai voluntatis et gratia: donum esse. Cete- 
rum in hoc ipso, quod tantum esse dixi, quot sunt eximia et pro- 
pria ? Tantum vocationi meae et studiis mancipatus, hoc est, ut qui 
Optimo jure, liber, nuUis ab officio meo alienis ministeriis deteror : 
nee tempori modo valetudini(iue, sed etiam modestize ac pudori meo 
consulis. Non appareo, nisi cum studia tractantur : ne ad haec 
quidem injussus irrumpo, ut otiosus et mutus spectator astem, cum 
temporis deperditi detrimento subiturus etiam ludibrium stolide os- 
tentatae familiaritatis. Nee operam meam vilem habes. Nihil 
tractamus quod tegi, nihil quod excusari sit opus. Dignas eas cu- 
ras homine, dignas Rege, fateri cogitur, quisquis non mavult impe- 
ritiam suam inscitiamque confiteri. Atque hactenus eorum retuli 
partem, quai mihi praestitisti. Sed urgent locumque residuum pos- 
tulant quai cum in alios contuleris, tanto magis in me coUata esse 
judico, quod etiam pro aliis meve preces valuerunt. Qua in con- 
fessione profecto subvereor, non modo ne mihi possit esse invidiosa, 
sed etiam ne Tuam quoque Majestatem incessere audeant homines, 
quasi ad concedenda, qua" peterentur, aequo fueris indulgentior. Qui- 
bus respondeo, me baud dubie agnoscere et mirari bonitatem Tuam, 
quee meritis meis longe majora tribuerit ; sed tamen illos etiam fa- 
cile aequalia aut potiora impetraturos, si respicere velint, quae ego 
respexi. At quaenam ista sunt? Primum, ne quid peterem, quod 
in se non esset aequum : alterum, ne, quod officio Majestatique 
Principis meae non congrueret : tertium illud erat, quod per omnia 
ista commoda, quae aliis impetravi, ne unius quidem, quod sciam, 
oboli pretio factus sum locupletior. Ceterum in his angustiis, ubi 
cogitare plura quam scribere licet, multa veniunt in mentem, quae 
cogor praetermittere. Hoc tamen dicam, me dubitare, utrum ob parva 
beneficia, quae me deprecante hominibus tribuisti, an ob magna plus 
Tibi debeam. Nam ut in his pretium rerum, ita in illis humanitatis 
majus est, quod animum istum quantaelibet magnitudinis capacem in- 
terdum ad tam exigua demisisti. Regem fuisse accepimus, qui, phi- 
losopho petente drachmam, conveniens hoc Regi munus esse negave- 



1400 J. FREINSHEMII 

rit; atque, eoclem mox petente talentum, negaverit hoc conveniens 
esse philosopho. Tu eodem illo sophismate magnificentius usa es : 
in parv'is, quae me deceret accipere respiciens ; in majoribus, qu?e 
Te dare. Ergo pari dementia et miserorum aliquot hominum (quos 
ob hoc ipsum Tibi commcndavi, quod quia niiseri erant, eorum 
nemo miserebatur) habuisti rationem : et id fecisti, quod adhuc vix 
proferre audeo, tum ob magnitudinem rei, turn ob magnitudinem 
graliarum, quasTibi, cum debeam amplissinias, in pra?sentia mi- 
nime possum expHcare. Sed fortassis ego sum incptus, qui Tua 
beneficia putem ullius oratione disertius, quam Tuis factis operi- 
busque Kiudari posse ; aut mea egere commendatione, quod Van- 
gionuni urbi majoiem pecuniae, in militum stipendium debitie, 
partem clementissime remisisti. Quo beneficio conservatam illam 
esse reor, et rite atque ordine facturam, si Te tanquam alteram 
conditricem suam, in omne deinceps i«vum, quam poterit exquisi- 
tissimis honoribus colendara arbitretur. Habebis igitur et Vangi- 
onum Rempublicam, et me privatim, in perpetuum hac obligatione 
devinctos, et in solidum debendi reos. Xec enim dicere queam, 
uter majori Tibi jure omnia debeat, (jua.* accepit hoc beneHcium, 
an qui impetravit. Potestne adhuc superesse quicquara, quod his 
omnibus, qua? dicta sunt, a^quandum, aut etiam praeferendum vide- 
atur ? Est certe. Meliorem enim me facere promisisti, non modo 
ut omnes, legibus moribusque ; neque ut multos, exemplo; sed, 
ut neminem adhuc aliuni, quadam quasi convefsandi solicitudine 
curaque. Spopondisti naraque mecum inquisituram, hoc est, osten- 
suram, quales oporteat esse viros prudentes, (juibusque possint ves- 
tigiis deprehendi. Hoc autem cum didicero, multo me quam sim 
in pra;sentia meliorem fore confido. Istud igitur promissum tanti 
facis? inquies. Tanti, DoMlNA, ut isthac obligatione Te ne 
regni quidem accepta parte cupiam liberare. Neque vero Tibi, 
quandocumque jusseris, mentem illam veris clarisque rationibus 
approbare defugio. Atque hoc Tibi praestare neque injucundum 
erit, ut conjicio, neque difficile, qua; ad ejus prudentiae fastigium 
eniteris, qualem inter eos, qui volunt eruditi videri, facilius inve- 
nias, qui doceant, quam qui noverint. Hac igitur re merito glo- 
rior, qua non alios modo hominum felicitate videor supergredi, sed 
Salomonis etiam ministros, quos ob auditam Regis sapientiam 
merito beatos praedicari sentio, beatiores tamen futuros, si etiam 
peculiar! quadam cura, quod non legitur, instituere ipsos ac edocere 



EPISTOLA NU>fCUPATORIA. UOl 

voluisset. Veruni, ut animadverto, quern mihi ncc animus, nee 
argumentum fecisset, eum charta facit scribendi raodum. Desinam 
igitur, DoMlNA, cum Tuam Majestatem suppliciter fuero vene- 
ratus, ut noil tam libellum istuni Tibi dedicari putes, quara totum 
meura animum, affectum, sludium, (juicquid denique sum, et pos- 
sum, et habeo, ut Tua causa simpliciter velim omnia, nulla cum 
exceptione cujusquam rei, nisi quae vel conscientiam meam Pdederet, 
vel vires egrederetiir, Serenissima. Et. Optima. IlKfiiNA 
Deus.Te. Servet. Incolumem ! VovebamHolmiae, A. D. xv. 
Kal. Decembres, Anno Christiano mdcxlix. 



Delph. «t Var. Clas. Liiius, 6 A 



1402 



LECTORI BENEVOLO S. P. 

Causa raihi scribendi, justae Vocationis officiuni, et voluntas 
ejus, cui post Deum obedire maxime debeo. Materia, vetus Ro- 
mana Ilistoria, quatcnus a Livio quondam cxposita, jjost ple- 
ramque Auctoris ejus partem deperditam, in multis aliis x\nti- 
quorum libris varie dispersa, latuit verius, quam extitit. Ilanc 
ego pro virili parte erui, contexui, etiam expolivi : hactenus utique, 
ut situs atque squalor detergeretur : festinanter certe, quartum 
decimum intra mensem, postquam iterum Bibliothcca; me* copia 
facta, libris eftectis quadraginta quinque ; quanquam impedirent 
morbi, curationes, molestiae negotiorum, calumniac litium, quarum 
rerum nuiiquam laHior seges fuit. Adiiibiii taiiK ii diligentiam et 
judicium quod potui. Et tibi quidem judicare licet, Benigne 
Lector ; me vero non piget confiteri de animi mei sententia, me 
iieutiquam metuore, ne quis ex omnibus his scriptoribus, qui sunt 
in homiuum manu, aliquid efficiat in hoc genere concinnius, copi- 
osius, verius. Neque tamen is sum, qui me nusquam erravissc 
putem. Sed sicubi impegi, rem ita comparatam intelliges fuisse, 
ut non sine ratione quadam erraverim ; hoc est, ut errorem esse 
hominis, non pecudis, appareat. Monitus autem gratanter emen- 
dabo quod opus fuerit ; et, si tibi studium meum probari cognovero, 
posteriorem quoqueTomum, quaraprimum ejus rei facultasdabitur, 
extrudum. Vale. Dab. Vormatia^ ex Museo meo, A. D. iv. Kal. 
Septembr. Anno Christiano mdcliv. 

Hoc nionitiini prapfixum reperitnr librornm, nempe a libro xlvi. ad 

editioiiiStipplenientoiuni Livianorum xcv. In ilia editione inonitnm hoc 

aiini 1(162. Argcntorati et Franco- caiebat nota loci et teniporis, quae 

fiiili, qiiup praeter dectni libros jam postea ailjecta in Doiijatiana est. 

ante HolmivK edilos continebat ad- Crev. 
liuc supplementa rjuinqiiaginta Livii 



1403 

]M O N I T U M 

CREVIERII. 

Amice lector, quo facilius Auctorum in ora libri hie allegatorum 
testimonia possis, si animus ferat, cum ipsis conferre fontibus, hajc 
observes velim. 

I. Numcrus Romanus semper notat librum, vel majorem ali- 
quam divisionem operis ; numerus Arabicus minutas sectiones. 
Sic ubi reperis Liv. xxviii. 28. intellige allegari Livium, libro 
vigesimo octavo, capite itidem vigesirao octavo. 

II. Ubi nudum nomen alicujus scriptoris expressum est, non 
indicata parte operis in qua reperiatur id cujus ille testis citatur, 
recurrendum est ad superiora, donee tibi occurrat cum nomine auc- 
toris etiam libri vel operis nota. Zonaras tamen ubique fere sic 
nude nominatur, quia ex ipsa historia?, quam ille perpetuam con- 
texuit, serie facile intelligitur locus ad quem referri quidque de- 
beat. 

III. In Cicerone, Freinsliemium secuti, majorem distinctionem a 
Grutero ortam indicamus. 

IV. Denique raro paginas librorum notavimus In Strabone 
tamen, ubi earum mentionem fecimus, respeximus editionem Pari- 
siensem anni 1G20. ab Isaaco Casaubono curatam. 



CATALOGUS AUCTORUM 

QUORUM FIDE HI DECEM SUPPLEMENTORUM LIBRI 
NITUNTUR. 

A. Gell'ms. Henrico Valesio. 

Ammianus Marcellinus. Aristoteles. 

vElianus. AthenaBus. 

L. Anipelius. Aiictor de Viiis Illustribns. 

Appianus, et ejus Excerptae Legatio- Aiigiistinus. 

nes a Fulvio Ursino editae, turn Ex- Barclaius. 

cerpta de virtutibus et vitiis, ab Berneggerus. 



1404 



CATALOGUS AUCTORUM, 



Bongarsiiis. 
Casaubonus. 
Cassiodonis. 
Cato. 

Censorious. 
Cicero. 
Claudianns. 
Cliiveriiis. 
Cornelius Nepos. 
Cnrtius. 

Dio, et ejus Excerpta, turn a Fulvio 
Uisino, turn ab Henrico Valesio 
edita. 
Diodori Excerpla, et Eclogce. 
Dionysii Excerpta. 
Dionysius Periegetes. 
Ennius. 

Etymologici Auctor. 
Eusebins. 
Eustatliius. 
Eutropius. 
Fasti Capitolini. 
Fazellus. 
Festus. 
Florus. 
Frontinus. 

Gotefridus Viterbiensis, 
Herodotus. 
Hieronymus. 
Historia Miscella, sub nomine Pauli 

Diaconi. 
Horatins. 

Joannes Antioclienus. 
Joannes Sarisberiensis. 
Julius Hyginus. 
Julius Obsequens. 
Justinus. 

L. II. ^ 30. ff. de O. J. id est, Lege 
secunda, paragrapho trigesimo, Di- 
gestis, de Origine Juris. 
L. I. § 5. ff. de postul. lib. iii. tit. 1. 
id est, Lege prima, Paragrapho 
quinto, Digestis, de postulando, 
libro tertio, tit)i4o primo. 
L. XVII. flF. de legation, id est, Lege 
decima septima, Digestis, de Lega- 
tionibus. 
L. XXIX. et seq. Digesti?, de Legi- 
bus, lib. I. tit. 3. 



L. I. Digestis, de Verborum signili- 

cationp, lib. L. tit. 16. 
L. II. Digestis, Paragrapho 32. de 

Origine Juris. 
Livius, et ejus Epitomae. 
Lucanus. 
Lycus. 
Macrobius. 
IVIarianus Scotus. 
Martianus Capella. 
Mattliiolus. 

'OAvnwidZut' avayputp)), sive 'laropiuv 
avva-ywyT], opus Jos. Scaligcri. 

Onnplirius Panviuius. 

Orosius. 

Otto Frisingensis. 

Ovidius. 

Paeanins. 

Pausauias. 

Pighii Annales Romanorum. 

L. Piso. 

Plinii Historia Naturalis. 

Plutarchus. 

Polyapnus. 

Polybins, et ejus Excerpta. 

Pomponius Mela. 

Properlius. 

Quintiiianus. 

Sex. Rufus. 

SallustiiM. 

Seneca. 

Servius. 

Sigonius in Fastos. 

Silius Itaiicus. 

Sinnius Capito. 

Solinus. 

Strabo. 

Suetonius. 

Suidas. 

Tacitus. 

Thucydides. 

Tubero. 

Tuditanus. 

Valerius Maximus. 

Varro. 

Vegelius de re militari. 

Velleins. 

Virgin us. 

Zonaras. 



A 



SUPPLEMENTUM 

LIBRI XI. 

HISTORIARUM 

T. LIVII PATAVINI. 



1. r* RACTiE jam multis preeliis Samnitium opes crant ; " 
neque dubium habebatur, quin bello finis imponi posset, si 
perculso et debilitate hosti quam minimum ad confirman- 
dos animos spatii relinqueretur. Igitur Q. Fabius consul, Zonaras 
ardens juventa, et confecti belli gloriam sibi comparare *°™' "• 
certus, delectu baud segniter acto, protinus in Campaniam 
cumexercitu profectus est. Samnites enim, dura gens, et 
ad desperationem potius quam timorem tot cladibus acta, 
quod superioris anni consules ad triumphum suum legiones 
deduxerant, occasione temporura usi, non pcenitendas co- 
pias ex reliquiis priorum pugnarum et novis delectibus coe- 
gerant : et, quoniam pestilentia Romanos urgeri sciebant, 
praeterea consules, nee experientia bellorum, nee aucto- 
ritate magnopere metuendos, eum in annum factos esse 
audiverant ; in spem erecti, Campanos semper spretos, turn Liv.vn.si. 
autem, ut auctores periculorum malorumque suorum, invi- 
siores, populationibus et vastatione agrorum lacessebant. 
2. Erat in duce Romano par dignitati Fabiae domus 

" A. U. C. 460. A. C.292. Q. nes, hie et per totain reliqui 

Fabio, D. Junio Coss. Hie an- lemporis historiam, a fastis Ca- 

nus est Freinsliemio 461. ab pitolinis, qiios Freinsheniius se- 

Urbe condita. Sed nos Dodwel- quitur, uno anno diserepant. 

lum sequinnir, ut uioniiimiis in Crev. 
Praefatione. Ejus autem ratio- 



1406 T. LIVll 

animus : sed contemtus toties a suis victae gentis, et rei ge- 
rendjc cupiditas, consilium eripuerant. Raptim ad hostes 
exercitu ducto, cum pr'^missos ab imperatore Samnitiura 
speculatores vidisset, (jui conspecto Romanorum agmine 
se recipiebant ad suos, universam hostium multitudinem 
fugere arbitratus, non locorum, non liorainum explorato ha- 
bitu, tanquam omnis victoriae spes in celeritate posita esset, 
quanta maxima festinatione poterat, signa inferri jussit. 
Apud Samnites a suis pritmonitos omnia circumspectius 
acta sunt : prwcipi opportuna loca, strui acies, alloquiis 
ducum acccndi militis animi potuerunt. Igitur eventus 
pra^Iii qualis esse debuit fuit. Fessos ex itinera et cursu, 
turbatis ordinibus, tanquam ad preedam magis quam pug- 
nam venientes, instructus paratusquc miles baud magno 
Eutrop. I. negotio pepulit : Fabius, desideratissuorum millibus tribus, 
*'fl"' Md" "i''J<^"'e etiam numero sauciorum, quominusomnemexerci- 
^ifios. turn amitteret superventu noctis detensus est. 

3. Turn loco paulo a?quiore capto, quantum in ilia tre- 
pidatione fieri potuit, castra coniniuiiita sunt : in quibus 
baud multo melior quam in ipsa acie aut facies rerum, aut 
fiducia animorum fuit : non requies fessis, non cibus esu- 
rientibus, non fomenta sauciis suppetebant : tantum cum 
armis egressi, prioribus in castris impedimenta omnia reli- 
querant. Igitur inter gemitus morientium et querelas su- 
perstitum tota nox exacta est, omnibus imminentem diem 
cum horrore ac desperatione, ut supremam, opperientibus. 
' Neque enim laboribus fessos, exhaustos vigiliis, vulneri- 
bus debiles, perculsos infelici praelio, numero etiam multum 
iraminuto, resistere posse hostibus, quos incolumis adbuc, 
integris animis corporibusque, et optima spe incensus, exer- 
citus sustinere nequivisset.' Rebus conclamatis, utisolet, 
remedium ab hostis errore fuit. Ille venientis alterius 
Zonaras. consulis fama* perterritus, ne, si oppugnare castra Fabiana 

* Venientis alterius consults fa- in iirbe preelio non afFtiisse. At 

ma] Zonaras, qiiein liic aiicto- Fabii Riilli mentionem hoc loco 

rem allefrat Freinsliemius, patris facere non poterat Freinshe- 

Fabii, quern prope esse puta- niiiis, qni in iis qn» preecedunt 

bant, nietii recessisse Sainnites alios aiictores secntiis, post cla- 

scribit, quia nimirum jam indc dem demum Romani exercitu.o, 

ab initio anni legatum fuisse et Samnitium victoriam, lega- 

filio pattern tradidit, et relictum turn filio ivisse RuUum me- 



LIBRI XI. SUFl'LEMKN rUM. 1407 

adortus esset, recentium copiarum adventu a tergo circuni- 
veniretur, rerum supra spem felicium successu conteiitiis, 
motis castris iter alio convertit. Digressis hostibus, Ro- 
luani quoque ad tutiora loca se receperunt. 

4. Postquam ista Roraam allata sunt, magis ignominia 
quam accepto detrimento mota civitas molestissime tulit, 
temeritate consulis eftectum, ut bellum, quo diuturnius nul- 
lum fuerat, cum jam in exitu esset, novaspe repletis Sam- 
nitium animis, I'ormidabilius iteruni,quam a longo tempore 
fuisset, renasceretur, Xeque tribuni modo plebis, quorum 
hee propria^ artes erant, frequentibus ad populum concioni- 
bus invidia et odio cuncta repleverant ; varum etiam apud Liv. Ejiit. 
Patres agitata re atroces seiitentiiu dicebantur : factumque ' ,'v , 

~ • JJio apud 

senatusconsultum est, quo ' certum ante diem Fabius con- Valesiuin. 
sul ad dicendam Romae causam adesse ' jubebatur. Ve- 
nientem magna vis accusatorum adortaest : nequedefendi 
factum quibat, et, quod unum maxime prodesse debebat 
reo, Fabii senis gratia, in contrarium verterat. Minus 
enim ignoscendum ei putabant, qui a priestantissimo viro 
genitus, et inter paternos triumplios educatus, non modo 
Romanum nomen, sed suae quoque familiai laudes, et 
partas a majoribus victorias, per tantam imprudcntiam ac- 
cepta clade faxlavisset. 

o. Exulcerati animi, et defensionem paranti reo vix 
iequas aures prsebituri, Fabii patris insigni pietate primum, 
mox etiam oratione leniti sunt. Is enim veritus, ne prop- 
ter rem male gestam filius ab exercitu removeretur, ab ipsa 
quidem culpa purgauda penitus abstinuit ; sed sua et ma- 
jorum merita modeste commemorans, ' tarn acerbam sibi 
jam seni, tam ignominiosam genti Fabiaj notam ' depreca- 
batur. ' Neque tameu se postulare, ut ceteris tot Fabiis, 
qui ab ipsis prope urbis primordiis Romanam rem virtute 
consilioque auxissent ; ut trecentis etiam illis, qui rempub- 
licam sua et tantum non universi nominis Fabii interne- 
cione texissent, error unius condonetur ; si immedicabilis 
ille sit, majusque commodum ex pcena filii sui quam inco- 
lumitate proventurum esse videatur : se enim caritatem pa- 

morat. Ideo videtiir patri Fa- consulem alterum in sua narra- 
bio, quein Zonaras appellat, tione siibsthuisse. Crev. 



1408 T. LI VI I 

triae aftectibus aliis omnibus anteferre satis didicisse. 
Verum enimvero, quicquid in hoc adolescente metuenduni 
fuit transactum est ; bona autem, (juiK mens illius indoles- 
que, ac sub me nou ineptissimo magistro, uti vobis visus 
sum, instituta et exercita virtus pollicentur, adhuc expoc- 
tari possunt, nisi spera istam, non quidcm iniqua, sed ta- 
men intempestiva severitate pra^cidinuis. Multis initio 
rerum gerendarum impegisse, ad prudentiam et cautionem 
profuit: qui erroris admoniti, mediocria sa^pe damna in- 
genti utilitate redenicrunt. 

6. * Et nescio an non ad fortuna: potius invidiam, quam 
hominis cujusquam peccatum referri veriussit, quod et rei- 
publiciv nostnr, et Fabia* gentisdiutiirna felieitas niediocri 
detriraento castigata est : quanquani benevolentia magis 
haec Deorum, quam invidia vocanda sit, cujus beneficio 
ad versus exitiabilem superbiani, quaj res nimium secundas 
sequi solet, non tarn daninosa civitati cladc, (juani ad do- 
cumentum eflicaci, conditionis human'di adnioneraur. 
Quicquid id est, Quirites, mihi certe sinistri aliquid prai- 

Polj^a^n. sagiebat animus, cum die coniitiorum solicite vobiscum 
vin. 15. agerem, ne tilium meum consulem faceretis. Cum cnira 

Val. Max. patrem meum, avum, proavum, alios majores meos sa^pis- 
sime, adhaec meipsuni quinquies hoc magistratu functum 
esse cogitarem, incipiebam vereri, ut eadem in gente sum- 
mos honores continuari, vel Dii, vel homines, animo satis 
aequo paterentur. Atque utinani vel isto tempore preces 
mea; valuissent ; vel vobis benelicium vestrum tueri place- 
ret ! ne quod honoris causa, me recusante, tribuistis filio 
meo, inauditVE hactenus ignominix occasio utrique fieret; 
vosque temeritatis argueremini, quos, si priorem de Q. 
Fabio sententiani alio judicio rescinditis, aut dedisse im- 
perium sine causa, aut abrogasse, posteri credent. 

7. * At si mitiora decreveritis, et vestra vobis auctori- 
tas, et Fabiai gentis existimatio salva erit, errorque juve- 
nilis, uti cum aliquo reipublica' danino commissus est, ita 
majore cum ejus emolumento emendabitur. Sed quis 
spondere hoc ausit ? Ego, Quirites ; ego pro filio meo 
Yal. Max. sponsorem me reipublicaj dabo : et, quod senatui populo- 

T. 7. 1. que Romano, deinde nostra domui felix faustumque sit, 



LIBRI XI. SUPPLEMENTUM. 1409 

consuli legatus ibo, particeps futurus omnis fortuna', quam 
aut invenire dabitur, aut facere. Viget adhuc animus ; 
neque, ut in hac eetate, virium corporis pcenitet : possum 
perferre militive labores, possum in acie stare, et, si niliil 
aliud, meraoria veterum pugnarum terrere hostes, alacri- 
tatem augere nostrorum ; et, quod caput est, possum ado- 
lescentiam consulis, qua? sola rerum secius gestarum causa 
est, regere consilio, et ajtatis prait'er\ idi« impetus senili 
cautione temperare. Nisi filii ingeiiium tenerem,euraque 
recte monenti morem esse gesturum confiderem, nollem in 
fine prope vitie sine dedecore activ, post tot consulatus ex 
sententia mea vestraque gestos, post ingentes victorias et 
illustres triumphos, tot annorum laboribus periculisque 
partam belli domique gloriam, unius juvenis inconsultae 
teraeritati corrumpendam permittere.' 

8. Huie orationi nee ad movendos praesentium animos 
pondus, nee ad sponsionem nielioris eventus fides defuit. 
Summo omnium consensu legatione decreta, rebus omni- £>»« apud 
bus intentissiraa cura provisis, non minore favore speque 
profectus consul est, quam paulo ante conviciis et indigna- 
tione redierat. In itinere deinde et castris nihil non ex dis- 
ciplina veterisque imperatoris artibus curatumest : etsocii, 
quos Q. Fabius pater multis beneficiis et virtutis adraira- 
tione devinxerat, ad omnia quae imperabantur, praesto 
fuere. Milites etiam ipsi, delendic ignominiae cupidi, con- 
fisique consiliis ejus ducis, sub quo eandem illam gentem 
a se patribusque suis saepe fusam fugatamque meminerant, 
copiam cum hoste confligendi dari votis omnibus desidera- 
bant. Neque minores a recenti victoria Samnitibus animi 
erant : ita cum hi partum decus retinere, illi recuperare 
amissum niterentur, summisutrimque viribusconcursum est. 

9. Et jam deteriore loco res Romana esse coeperat, Oros. m. 
consulemque ipsum dux hostium C- Pontius Herennius 
cum delecta manu circumveniebat ; cum, aiiimadverso filii 
periculo, Maximus in confertum Samnitium agmen admisso 
equo se intulit. Secutus est equitum globus^, supra soli- 
tam alacritatem pudore accensus, si tot florentissimi juve- 
nes animis et robore a sene vincerentur. Hie impetus 
totius praelii fortunam traxit. Sustinuere primuni Roma- 



1410 



T. LIVIl 



Zonar, 



Eutrop 



Zonar. 



Liv. XX 
C. - 

Liv. Ill 



Dionys. 
A'iiles. 



nae legiones hostem, equitatus audacia animatse, inox im- 
pulerunt ; frustra obnitente Herennio, qui omnibus boni 
et ducis et militis muneribus eo die functus, duni rcdinte- 
grare ordines, retinere fugientes, obsistere ingruentibus 
tendit, neque inhibere fugam suorum potuit, et opportuni- 
tateni evadendi ipse amisit. Capta cum duce millia Sam- 
nitium quatuor : ad millia viginti pra^lium et fuga hause- 
runt. Etiam castra hostiura in potcstatem redacta sunt, 
cum ingenti prjeda, (juam statim agii hostium late vastati, 
passimque expugnata, aut dedita oppida luculentcr auxe- 
. II. runt. Tanta rerum commutatio accessione unius hominis 
facta est, ut paulo ante victor exercitus avicto caederetur : 
et cum imperatorera, acpio fusus fugatusque consid fuerat, 
ipse nunc captivuni abduceret, ingens populo Romano 
spectaculum, et ornamentum triumphi sui : quem anno 
sequente ad urbem reversus summa omnium voluntate im- 
petravit. 

10. Dum haec a Fabiis in Samnio administrantur, etiam 
alter consul, D. Brutus, cui Falisci provincia evenerat, 
prosperis rebus usus est. Quippo adjutus a Sp. Carvilio 
legato, (nam et Bruto legatum adjungi placuerat,) viro 
bellorum et hostis gnaro, adversus quem superiore anno 
consul rem feliciter gesserat, et ceterae Etruriic partem nou 
oxiguam perpopulatus est, et Faliscos occurrere ausos 
priclio vicit. His rebus in urbem nuntiatis, cum tempus 
comitiorum venisset, consulesque a rebus gerendis avocari 
parum e republica videretur, interregnum est initum. 

VII. Interrex L. Postumius Megellus, comitiis quze ipse habe- 

bat, consul declaratus est : nullo ad eam diem exemplo, 

.35. privterquam Appii Claudii, quod bonus nemo probaverat. 

11. 8ed Postumius*^ non niinore arrogantia magistratum 
gessit, quam acceperat. Jam primum nobilitate generis, et 
tertio tum consulatu inepte ferox, collegam ejus anni C. Ju- 

ap. nium Brutum, plebeium hominem, ut se longe inferiorem, 
olini habebat despectui, Ut vero de provinciis agi coep- 
tum est, neque comparare cum Bruto, neque sortiri voluit, 
' administrationem Samnitici belli extra ordinem ' poscens, 



<^ A.U. C. 4G1. A. C.291. L. to Coss. 
Post. Megello iii. C. Jan. Bni- 



LIBRI XI. SUPPLEMRNTUM. 1111 

' tanqiiam sibi debitam/ quod ' duobus prioribus consula- Liv. ix.44. 
tibus res sese magnas adversus eundem ilium hostem ges- '^^ ^*"** 
sisse ' diceret. 31ultis in senatu contentionibus jactato 
neffotio, cum C. Junius se hominem novum'' adversus Suidas in 

' . I . • 1 ^ ■ HoffTOVUtOS. 

gratiam et potentiam collogajjus suum oblmere non posse Dion^s. 
vidtret, ad extiemum, ' ne discordia consulum bono pub- 
lico fraudi esse, sponte se cedere' testatus est. 

12. Premebat adhuc urbem agrosque pertinax conta- ^^'* ^'*^' 
gionis malum ; quod tertium jam annum expertis omnia, 
nequedivinaope ulla, neque humana pelli potuerat. Igitur 

sive Sibyllinis ex libris, sive Delphici oraculi admonitu ^^"^- ^^^*- 
(nam hoc quoque traditur) decern legati missi sunt, qui 
vEsculapium ab Epidauro, qua in urbe natus esse crede- 
batur, Romam arcesserent. Quanquam enim perplexum Pausan. u. 
satis responsum erat, neque providerc eventum rei Patros Ovid, 
poterant, obsequendum tamen Diis statuerunt ; ipsos viara 
explicaturos esse rati, qua possent eorum fata procedere. 
Res inde mira dictu sequitur, sed multis fidisque auctori- 
bus, ipsaque structura icdis, qusc turn in Tiberis insula 
facta dedicataque est, compertee veritatis. Cum apud 
Epidaurios mandata legati Romani edidissent, excepti Val. IMax. 
quidem benigne, sed quia parum liquebat quid concedi 
posset, ut ipsi deportarent, ([uicquid ex usu videretur, in 
templum iEsculapii deducti sunt. 

13, Apud Gra;cos ferme locisapricis excelsisque numi- riut. Q. 

'■ „ . , .. ■ i\oiii.94. 

nis istius constitutje sedes sunt. Epidauni quoque quni- l,v_ xlv. 

que millibus passuum ab urbe distans templum habebant, 28. 

celeberrima iis temporibus fama, donisque hominum, qui 

valetudinem credebant ibi recepisse, pr«dives. Hue ad- 

ducti, dum ingentis molis simulacrum, Thrasymedis Parii Pausan. n. 

nobili ingenio fabrefactum, admirantur, ingens repente 

serpens * ex ipsis adytis prolapsus animos omnium horrore 



<* C. Junius se hominem novum'\ homo novus is est qui niillas ima- 

Hmic C. Jiinium Dionysius qui- gines habet, ciijiis majonun ne- 

dem dicit fuisse T(2v veaxTrl -rap- mo honores gessit. C Junius 

iXdovrwv us yvSxTiv. Sed hcec autem patrein liabuisse videtiir 

verba benigna interpretatione C. Jimimn Biibtilcum Briitum, 

niollita possunt ita accipi, ut C. ter consnleni, censorem, dicta- 

Junius ex ea domo ortus fuisse torem, et bis niagistrum equl- 

dicatur, quae non ita pridem ad turn. Crev. 

honores pervenisset. At vero « Repente serpens'] Qua arte 



1412 T. Livn 

Auct. de summo et religione perfudit. Sacerdotes enim venerabundi, 

vir. illustr. < ipgmji in hoc angue numen esse, et nonnunquam hac 

oTid. Val. forma conspici, salutari semper ostento,' clamitabant. 

RIax. Biduo conspectus in templo serpens, deinde iterum recon- 

Paul.Diac. . ,. ,. 

Hist. Misc. ditus est: tertio die per medios spectantium venerantium- 

"/ ^'' que coetus recta perrexit ad portum ubi Romana triremis 

stabat; quam ingressus, in tabernaculo Q. Ogulnii, qui 

Liv. Epit. princeps legationis erat, multiplici spirarura orbe se com- 

a'* d posuit. Perebatur antiquitus tabula, eundem ilium iEs- 

vir. illustr. culapium, forma serpentis indutum, aliquando Epidauro 

lausan. Sicyonem mularum jugis deportatum fuisse, Nicagora 

quadam, Echetimi uxore, deducente. 

14. La;ti ergo prodigio Romani, tancjuam pra^seniem 

Deum veherent, vela dedere, paucisque diebus interjectum 

Auctor de mare permensi prosperrimo cursu Antium tenuerunt. Ibi 

Ovd ^^^^' ^"™ i»diorrescens mare navigationem impediret, prorepens 

ex navigio serpens, qui totum per iter quietus ibi se tenu- 

erat, in vestibulum fani, quod ea urbe celeberrimum erat, 

Val. Max. allabitur, eoqueloco tres continuosdies exigit, magno cum 

metu legatorum ne avelli inde non posset, quod toto eo 

tempore ad consuetos cibos non reverterat ; donee navigio 

Ovid. redditum magna cum alacritate Romam detulerunt. Ad 

spectaculum incrcdibilis rei tota effusa civitate, passim in 

ripa fluminis quo subvehebatur positiv ara^ sunt, accensique 

odores, et victimse ca^sic. Jam ad eum locum per\'entum 

erat, ubi divisus modico intervallo Tiberis insulam efficit ; 

Sueion. ^j^jj^ relicta nave serpens eam insulam, quse post iEscu- 
Claud. 25. * • 1 ■ 1 1 • 

lapii vocata est, natatu petens, cerni ulterms ab homi- 

nibus desiit. Patres delectum a Deo locum interpretati, 
Liv. Epit. decreverunt, * ut eadem in sede templum iEsculapio strue- 

retur.' Morbi, sive ilia ope, sive quod alioquin desituri 

Tabul.mar- fuerant, cessavere. Templum mox insignibus donariis, et 

raor. apud hominum, qui remediis salutaribus ab eo numine se adiutos 

Mercurial, „ * ,. . , ... 

de Arte ferebant, preedicatione nobilitatum est. 

Gymnast. ;|^5_ L_ Postumius consul superbiam, in urbe adversus 

Dion ' collegam suum exercitam, etiam in provinciam detulit. 

Vales. Cum enim Q. Fabius Gurges, qui priore anno consul 

fieri hoc sine numine \\\\o Deo- Lucianns in Alexandro, sive 
rum potuerit, egrcgie docebit Pseudomanti. Clericus. 



LIBRI Xf. SUPPLEMENTUM. 1413 

fuerat, ex senatusconsulto proconsule res in Saninio ge- Dio apiul 
leret, scripsit ad liunc Postiimius arroganter, excedere \^^^^' 
jubens provincia sua : ' se administrando ei bello sufficere.' 
Obtendente jussa Patruiu Fabio, ' neque integrum sibi 
deserere negotiurn quod senatus imposuisset;' cum Romam 
nuntiata res esset, metus incessit, ne per discordiam impe- 
ratorum respublica detrimentum caperet. Quare mitti ad 
consulem legates placuit, qui verbis senatus peterent, ut 
Fabium ad exereitum et in Samnio esse pateretur. Cum 
alias absurdum et praifractum fuisse responsum ferunt, turn 
etiam vocem adjectam singularis pervicaciae : ' Non se 
senatui, quamdiu consul esset, sed senatum sibi dicto 
audientem esse oportere.' Neve locutus esse ferocius, 
quam fecisse videretur, protinus dimissis legatis Corainium 
(earn turn urbem Fabius obsidebat) cum exercitu progre- 
ditur, si alia ratione amoliri aemulum non posset, bello 
certaturus. 

10. Foedum spectaculum praebuissent hostibus Romana 
arma, si pari stoliditate, quam petebatur, resistere Fabius 
voluisset. Sed ille, natura et consiliis paternis moderatior, 
* non furori consulis, sed utilitati reipublicie cedere ' pra?- 
fatus, provincia excessit. Cominium post paucos dies a 
Postumio expugnatum est. Inde Venusiam ductus exer- 
citus : hac quoque capta circumlatum ad alia oppida bel- 
lum : quorum complura, partim vi, alia deditione, in po- 
testatem venerunt. Hostium in ea expeditione decem 
millia caesa sunt : sex millia ducenti traditis armis fidei 
victoris se permiserunt. 

17. Non erant spernendae res quas bello gesserat consul,, 
sed gratiam earum superbia contumaciaque corruperat. 
Itaque cum ad Patres missa epistola de rebus suis per- 
scripsisset, Venusinamque urbem et agrum deducendae 
coloniae accommodatissimum esse monuisset ; accepta qui- 
dem res est, sed prasterito auctore victoriae consiliique ab 
aliis deducta sunt colonorum millia viginti : (sic enim apud 
scriptores minime contemnendos reperio:) ingens numerus, 
et prope excedens fidem, nisi quod videri potest inter gentes 
indomitas, communi adversus ApulosLucanosque praesidio, Horat. Sat. 
collocari validam manum placuisse. "* ' 



1411 T. Livir 

IH. Cetenim importunitas L. Postumii, ({iieniadiiiodum 

ipsi supra veteres ofFensas ingentem conflavit invidiam, 

ita Q. Fahio ad favorem omnium valdo protuit : t-ique, 

postquam ad urbem venit, deque rebus a so gestis disseruit, 

Fasti Capi- triumphus baud aegre decretus est. Triumpbavit proconsule 

^°'" de Samnitibusqui ' Pentri ' cognominantur, KaiendisSex- 

Plut. Fab. tibbus. Currum equo secutus est scnex Fabius : quem non 

adjutorem niagis victoriae, quam auctorem, spectantium 

Dio apud deducentiumque voces celebrabant. Ipso summam rci 

bene gesta^ gloriam ad consulem popidi Roman i trabons, 

Val Max. s'cuti nomine legati, sic otiam niodistia utibatur ; baud 

V. 7. 1. minori cum voluplate bonores tibi intuitus, quam ouni 

adhuc par\'ulum in cursu suo circuratulerat, cum ipse tri- 

Zonar. umpbaret. Ceteruni pravla' partem mibtibus rf)nsul decbt : 

Liv. Epit. reb(|ua in aTarium rtlata. C. l*ontius Samnis in triumpiio 

ductus, mox securi percussus est : vir acer et memorabilis, 

qui vim Romanam iis temporibus diu sustinuit, chub-sque 

non conttnjnendas, sed ignominiam multo maximam ad 

Cic.dcOff. Caudinas Furculas intubt: nuera aiunt dicere sobtum: ' Si 
1. u.c. 21. . ^ '., 

in ea tempora natus esset, qnibus niunera acciporo Komani 

didicissent, se illos diutius im|H'rare non t'uissc passurum.' 

Ita tum fortuna civitafis non armorum magis industria, 

quam innocentia morum stetit. 

Dionys. ap. -jg L^ Postumius interoa non minus bonoribus qui 
» ales. . ••, • ■ r r 

a^miilo concossi. (piam qui sibi negati luerant, Tremens, per 

imjK)tentiam animi, cum auctoritate I*atrum contumacia 

certando, neque mederi acceptis vulneribus potuit, et ultro 

irritavit iras, quas modestia sermonum factorumque miti- 

garo debuissot. Qiiippe non querebs adversus inimicos, 

non conviciis in ipsosordinesabstinens, quo Patribus aegre 

facoret, pra'dam omnem mibtibus distribuit, excrcitumque, 

priusquam successor mitti posset, dimisit. Triumphura 

Liv. X. 37. otiam contra voluntatem senatus actum, quanquam ad se- 
cundum ejus consulatum relatus sit, ad ba?c potius tem- 

Dionjs. pora pertinere crediderim : idque scriptores dibgentiae fidei- 
que non postremie in bistoriis suis prodiderunt. Ob ha'c 
facta recentioribus odiis petitus est : eumque simul atque 
niagistratu abiit duo tribuni plebis corripuerunt, die ad 
populum dicta. Praeter ea quae memoravimus, crimini 



LIBRI X\. SL'PPLIiMICN TUI\r. 1415 

dabatur, 'quod priusquani paludatus ex urbe exiret, ex 
leffionibus suis delectos milites, ad duo homiuum millia, in ^'^" '^P''- 

. , . XI. 

agrum ?uum ad saltum repast inandum miserat : eosque in Uionys. 
opere isto per raultos dies detiiuiorat, imnienior, non uian- 
cipia sibi, sed milites ; neque ut suum agruni e'xcoleret, 
sed ut publicirtn extenderet, datos.' His crimiiiibus accu- 
satus atrociter, IVustra tentata defensione, suftVagiis om- 
nium tribuura damnatus, eique lis ducentis millibus num- 
mum/ ajstimata est. 

20. Jam P. Cornelius Rufinus, M'. Curius Dentatus 
novi consules " mai;istratuni inierant. Hi, cum suis quisque 
legionibus, Samnium populationibus agrorum et ruinis ur- 
bium foede vastavere ; Samnitesque multis locis congredi Eutrop. ii. 
ausos ingentibus cladibus ad pacem fanlusquc petendum 
compulerunt. Cumenim tot pritliisjuventutem pleramque, 
capto autera C. Pontic, consilium etiam et ducem amisis- 
sent; missis ad consules, et horum asscnsu Romam, legatis, Oros. m. 
ut foedus cum ipsis quarto renovaretur, impetrarunt : credo, 
Romanis etiam vincendo fessis, cupientibusque bellum dif- ^^ ^' ^' ' 
ficile, ipsisque saepe calamitosum, tandem aliquando certa; 
pacis tranquillitate componere. Illata primum Samnitibus Liv.vii.29. 
arma M. Valtrio tertium, A. Coriu'Iio Cosso consulibus 
reperio ; quze ad quartos et quinquagesimos inde consules 
vario Marie exercita, aut foederibus parum diuturnis sus- 
pensa, populum utrumque occupatum solicitumque habu- 
erunt. 

21. An ex hoc bello triumphaverit Cornelius, in obscuro 
est : de Manio non ambigitur ; cujus fortuna eo fuit illus- 
trior, quod aliis subinde victis hostibus, bis eodem in ma- L'v. Epit. 
gistratu triumphavit. Quippe Sabini, valida gens, et longa 
tum pace opulenta, sive precibus Samnitium et propinqui- 
tatis misericordia commoti, sive, victis vicinis, ad se quoque 
perventuro incendio volentes obsistere, armata juventute 

f Ducentis millibus nummumi "^'o f^'Cta ' qningentiini millium 

Sestertios intelligi voluit Frein- jeris.' Poiro asses 500000. sive 

shemiiis, cum Dionysius habeat drachmae aut denarii 50000. 

■Kevre ixvpidSas apyvplov, id est, sive sestertii 200000. aeqnant 

drachmarum quinquaginta mil- marcas argenti Parisienses 781. 

lia. Sed Romanis nulladnm sig- cum duabus unciis. Crev. 

nata erat ex argento perunia. s A.U.C. 462. A.C.290. 
Itaque mnlcta ilia fuerit Postii- 



141G T. Livii 

Romani juris loca quiedain iiivascrunt. Adversus hos 
egressus cum exercitu Curius, ut diduceret hostes, simul 
Frontin. ne 8abinorum agTi cladium bcUicarum expertes habereu- 
ra eg.i. . ^^^.^ occultis itineribus copiarum partem misit, datis maii- 
datis, ' ut quam latissinie possent, terrorem ubivis vasti- 
tatemque facerent.' Ea necessitas, ad sua tuenda diversis 
abeuntibus agminibus, formidabile Sabini exercitus robur 
solvit, facilemque adversus disperses victoriam consuli 
prwbuit. 
Flor. I. 15. 22. Hac expeditione usque ad Adriaticum mare per- 
ventum est : agroruni hominumque tanta vis in potestatem 
venit, ut celebrata dciiidc fuerit Curii vox, qui pro tem- 
Oros. Flor. porum illorum disciplina factis quam verbis promtior, cum 
Auct. de explicare singiila uequiret, ' Tantum,' inquit, 'agrorum 
33. cepi, ut solitudo futura fuerit, nisi tantum etiam honiiiiuni 

cepissem : tantum autem hominum, ut interituri tame fue- 
rint, nisi tantum cepissem et agrorum.' Sabinis pacem 
Flor. orantibus, veteris sub Tatio affinitatis memoria, et quia 

Velleiiisi. minime gravibus odiis certatum t'u(>rat, etiam civitas, sed 
sine suffragio, data est. Consulatus, quem anno sequente* 
M. Valerius Corvinus cum Q. Cvedicio Noctua gessit, te- 
nuis admodum ad nos fama pervenit : nisi quod sub idem 
Liv. Epit. tempus colonias deductas esse reperio Castrum, et Adriam, 
^^' unde mari nomen,' et Senam in Gallico agro. Verum- 

tamen nondum eo usque pacatis illis regionibus, magis est, 
ut accedam auctoribus aliis, qui coloniarum istarum ori- 
Vell. ginem ad inferiora tempora retulerunt. 

23. iSed in urbe coercendis qu^ increbuerant maleficiis 

Cic. dele- novus magistratus institutus est, qui vinculis sontium ser- 

^L* "ii 4 vandis, et, cum animadverti oporteret, supplicio sumendo 

30. S. De auctores atque moderatores prteessent : triumviri capitales 

£.^* -p. .. appellati. Legis a L. Papirio tribuno plebis eo de negotio 

XI. latae hajc verba invenio : ' Quicumque praetor posthac 

1-est.Pomp. factus erit, quei inter cives jus dicet, tresviros capitales 
in voce 'ba- • _ «' _ _ ' » 

cramen- populum rogato : iique tresviri, quicumque facti erunt, 

sacramenta exigunto judicantoque, eodemque jure sunto, 

* * A. U. C. 463. A. C. 289, mare nomen traxerit. Vid. Cel- 

' i'nde mari nomeni Ambigi- lar. Geogr, Ant. lib. II. c. 9. 

tnr, utrum ab hac Adiia in Pi- Crev. 
ceno, aiiabaliainVenetis Adria, 



turn.' 



LIBRI XI. SUPFLEMENTUM. 1417 

utei ex legibiis plebeique scitis exigcre, judicare, esseque 

oportet.' Quo capite mulctarum quoqueexigendarum po- 

testas ipsis data videtur : * sacramentum' enim iis tempo- 

ribus vocari solebat, quod poenvc nomine pendebatur aes, 

quoniaiu illud ob sacrorum publicorum multitudinem, et 

angustias aejarii, sacrificiorum impensis destinari consue- 

verat. Census quoque eo anno acti memoria non alia su- Liv. Epic. 

perest, quam quod civium capita ducenta septuaginta tria ^^' 

inillia censa diountur. Principem senatus ab his quoque 

censoribus lectum fuisse Q. Fabium Maximum certa con- 

jectura est, quod aliunde scimus ex ea gente continuum 

eum honorem tribus mansisse, ut Maximus acceptum ab Piin.Hist. 

Ambusto patre mox ad Gurgitem filium transraiserit. Nat.v11.4i. 

24. Interea, cum foris res satis lieta^ essent, gravibus 

domi discordiis seditionibusque laboratum est. Plebs a?re Liv. Epit. 
alieno oppressa novas tabulas flagitabat, rem veterem, et g^nar 
ab ducentis amplius annis varie jactatam, ut turbulentus Flor. i. 23. 
aliquis tribunus ad commovendos multitudinis animos sti- 
mulum eum admoverat, aut improbitate foeneratorum po- 
puli indignatio exarserat. Sed sub prioribus aliquot con- 
sulibus morborum aut hostium metus remissiores in urbe 
contentiones feccrat. Q. Marcio Tremulo, P. Cornelio 
Arvina consulibus,* deinde proximo anno/ cum M. Clau- 
dius Marcellus, C. Nautius Rutilus magistratum gererent, 
majores aliquanto motus extiterunt : ad quos comprimen- 
dos, magis quam ullius alterius negotii bellive causa, dicta- 
torem fuisse dictum existimem Appium Claudium, qui 
deinde Caecus est cognominatus, quern dictatorem fuisse in Tabula mar. 

antiquis raonumentis reperio. ™°'^* ^^'"^ 

'■ r _ _ Unuphr. m 

25. Sane praeter acerbitatem iniquissimi fcenoris, etiam Fastos, et 
nefaria C. Plotii libido aegris jam hominum animis, ut ^P* ..\^^' 

. ^ '' 'an. 4bl. 

citius atque vehementius exardescerent, subjecit faces. Val. Max. 

Huic T. Veturius, filius ejus Veturii, qui consul ob turpe IJ; '•^* ^' 
'' _ * r Dionys. ap. 

fopdus Samnitium populo deditus fuerat, cum ob calamita- Vales. 
tem domesticam ad ajs alienum compulsus solvendo non 
esset, in nexum se dedidit lubens, omniaque servilia minis- 
teria patienter executus est. Plotius adolescentulum, forma 
liberali, ex magna spe consularis familiae ad infimae fortunae 

* A. U. C. 464. A. C. 288. ' A. U. C. 465. A. C. 287, 

Delph. et Far. Clas. Livius. 5 B 



1418 T. LI VII 

sordes depressisse non contentus, etiam pudicitiam extor- 
(lutie instituil, cui jam ct rem familiarem omnem, et 
libcrtatem ipsam eripuerat. Deimle Vetiirium aspernau- 
tem, et quid vis potius quam tantum flagitium pati para- 
tum, verberibus crudelissimis lacerat. Ille in publicum 
se proripiens, et ad consulum tribunal al) accurrente 
multitudine deductus, de intolerabili crudelitate et libidine 
creditoris queritur : et apparebant vibiees, verberumque 
recentcsnotvv. Consules igitur, rem non negli<;endani rati, 
de ea retuierunt ad senatum : dictisque sententiis Plotius in 
carcerem ducijussus, omnesque per totam urbem, quotquot 
aeris alieni causa nexi erant, lege de eo negotio lata, libe- 
rati sunt. 

Dionjfs. 2G. Non sum nescius, pro T. Veturio ab aliis Publium 

quendam, tribuni,qui inter Caudinae pacis auctores fuisset, 
filium, memorari : sed et anno ante ha.'c tempora quadra- 
gesimo simillimam ob causam lex de nexis lata i'ertur. 
Liv. VIM. Ceterum nihil vetat, ut plurium fceneratorum ea improbitas 
fuerit ; et priori lege, ut fit, etiam per debitorum patien- 
tiam inter angustias rei faniiliaris nihil recusautium, sensim 
neglecta, ejusdem exempli recens factum admonuerit, ut 
in posterum ea de causa plenius atque diligcntius cavere- 
tur. Sed populo non modo nexu, verum etiam foenoris 
saivitia liberari cupienti, grataj licet ultionis legisque im- 
petratio non satisfecit. Verum, ut in morbis quibusdam 
acrioribus, remediorum diligentia cum mitigatus videri 
potest, magis accenditur dolor; non multopost adeo exul- 

Zonar. cerata res est, ut, cum tribuni plebis legem de novis tabulis 

summo nisu perferre contenderent, neque minoribus aut 

copiis aut animis a creditoribus resisteretur, plebes, exem- 

Liv. Epit. plo majorum urbe relicta, trans amnem in Janiculum 

^'' montem secederet : obstinato consilio, nisi re impetrata, ad 

penates suos non redeundi. 

27. Cum parum adversus htec opis in consulibus asset, 

(M. Valerium Potitum, C. ^lium Pzetum * fuisse conji- 

ciunt,) ad ultimum arduis temporibus remedium deventum 

Liv. Epit. est, ut dictator diceretur. Dictus est Q. Hortensius. Is, 

^'' adhibitis quae tempus et causa postulabatfomentis, cum eo 

• A. U. C. 46G. A. C. 286. 



Llimi XI. SUPPLEMENTUM. 1410 

maxime distineri pacem civitatis intelligeret, quod scita sua 
contemni, legemque Publiliamsperni, plebs indigne ferret, Liv. vm, 
quauquam multis reluctantibus, cedendum temporibus esse 
censuit : novaquelege in iEsculeto* lata iteruni accuratius Plin. xvi. 
sanxit, ' ut, quod plebes jussisset, omnes Quirites teneret.' ^' ^ ., 
His aliisque lenimentis revocata ad concordiam et lares xv. 27. 
suos plebe, dictator, sive inorbi subita vi, sive curis et 
laboribus oppressus, quod antea nemini contigerat, in ma- Aug. de 
gistratu mortuus est. Inde minor aliquamdiu ordinum in Civit. Dei, 
urbe dissensio fuit : sed imperii sensim deformata dignitas, 
cum plebe ad ambitiosorum hominum fraudes parum cau- 
ta, et, vel potestatis exercendai causa, quibuslibet rogatio- 
nibus accipiendis facili, multasciscerentur, quai reipublicse 
decus, et ad extremura ipsa fundamenta convellerent : 
documentum insigne res regentibus, ne vulgus, si re familiari 
commoda uti possit, majora non cogitaturum, injuriis 
opulentiorum ad cupiditatem potestatis, qua uti non didicit, 
adigi patiantur. 

28. Legem quoque de suffragiis circum ha;c tempora 

latam esse crediderim, qua Patres in comitiorum incertum Liv. i. 17. 
eventum auctores fieri cogebantur. Hactenus enim eo jure 
utebantur, uti magistratum gerere non posset, cui populi Cic. pro 
suftVagiis datus esset, nisi Patres auctores fuissent facti. ^1^°^. c. 3. 
Continebantur interdum hoc vinculo improvida plebis 
studia : et quauquam raro reprehenderent comitia Patres, 
tamen, quia jus ipsis erat, tanquam reprehensuri metueban- 
tur. Tum vero ferente legem tribune plebis Micnio, Cic.in Bru- 
populi quidem aucta potestas ; sed eadem opera salubris '°' ^' ''*• 
et reipublicje decora comitiorum severitas debilitata est. 

29. Q. Hortensio dictatore mortuo, creatum alium, Pig'i-mAn- 

„ „ , . nal. Rom. 

quidam auctores sunt, rei gerundae causa, Q. Fabmm anno 466. 

Maximum, cujus tertia hajc dictatura fuerit. Ei L. 

Volumnius C. F. C. N. Flamma Violens magister equi- 

tum fuisse dicitur. Bellum enim ea tempestate cum Liv. Epit. 

Volsiniensibus erat, Etrusca gente. Id opportunum fuit, 

ad exhauriendum quicquid in urbe novis rebus pronum, ac 

superioris discordiae nimium memor esset. Accessit etiam 

* vEscmZc<o] Locus fuit aesculis go indicat. Turn enim 'sylva- 
consitiis, infra iiibeiii, ut appa- rnm insi^nibiis ' nrbs ' distin< 
ret ex eo Pliuii loco quern mar- guebatur.' Id. ibid. Crev. 



1420 T. LIVII LIBRI XI. SUPPLEMENTUM. 

nova bellancli cum Lucanis causa : qui Thurinos, Italiae, 

qua magna Grtccia est, civitatem, pra^ejaves accolve 

multis injuriis ad ficlem Komauorum confugere compule- 

Plin. rant: bellumque adversus Lucanos C. ^lio tribuuo plebis 

^ixxn. , j.Qgjjj,jg populus sciverat. Educti igitur exercitus, et 
utrobique res gestae sunt, quarum memoria, cum auctorura 
qui eas perscripserant annalibus, amissa est. Thurini C. 
jElio statuam et coronam auream dono dederunt. Consu- 
latus C. Claudii Caninje, M. yEmilii Lepidi"* nulla re 
memorabili, qu« tradita reperiatur, insignis sequitur; nisi 
quod Etrusca et Lucana bella turn etiam gesta videntur. 
Auct. de Manii etiam Curii de Lucanis reperitur ovatio : quaj et 

vir. illust. inter quatuor ejus triumphos, toties enim triumphasse 

Fasti Capit. ill"™ iuvenio, numeranda est. Sed quo anno, quove in 
magistratu aut imperio res eas gesserit, ignoratur. 

30. Major inde moles et clade non contemnenda nobilis 

Polyb. II. exorta est, bello cum Senonibus, Gallica gente, contract©. 

Hi sjepe bellum cum populo Romano, saepe pacem habue- 

rant ; jamipie decimum ferme annum post cladem in agro 

Liv. X. 29. Sentinati acceptam, cum Decio se devovente magnus 

eorum numerus ciesus est, quieverant ; nisi quod juventu- 

tem suam adversus Romanos mercede ab Etruscis conduci 

paterentur : tum vero majore cum nianu, quam aliquot ab 

annis suevissent, in Etruriam j)rogressi, Arretium obside- 

Polyb. bant. Arretini foedus a Romanis et antea petieraut : sed 
liv. X. 37. . , • 

eo negato, impetraverant inducias, quarum tempusnonduni 

exierat. Ceterum major in eo spes erat venturi auxilii, 
quod arma Gallica nunquam concuti sciebant, quin earn 
rem magnopere ad se pertinere Romani arbitrarentur. 
Itaque missis in urbem legatis, ut sibi subveniretur adver- 
sus communem hostem, petebant. Interea se circumegit 
annus," quo C. Servilius Tucca, L. Ca?cilius Metellus 
Sigon. in consules fuerunt. Pro Caecilio Coelium annales quidam 
Fastos. memorant. Sed Coelice gentis inferior nobilitas ante annum 
ab urbe coadita sexcentesiraura sexagesimum consularem 
imaginem nuUam habuisse creditur. 

^ A. U. C. 4G7. A. C. 285. " A. U. C. 468. A. C. 284. 



SUPPLEMENTUM 

LIBRI XII. 

IIISTORIARU3I 

T. LIVII PATAVINL 



1. P. CoRNELio DoLABELLA, Cn. Domitio Calvino 

consulibus," cum iterum Gallici belli terror se conimovisset, ^.^^ 

multosqiie Tuscorum arma cum Senonibus sociare nuntia- Marian. 

retur, Arretinorum periculum sibi minima negligendum poiyb^m. 

esse Patres censuerunt. Sed quia neque Dolabella ex 19. 

Volsiniensi agro, neque ex Lucania Domitius exciri sine 

rerum gerendarum incommodo poterant ; L. Caecilium 

Metellum prioris anni consulem, turn pra^tura fungentem, 

ad Arretinos obsidione liberandos quamprimum coactis L^^' ^P''* 

copiis exire senatus jussit. Ne tamen temere sumtum Poiyb. 

esse belium videretur, prsemitti legates placuit, iiuntiatu- 

ros ' Arretium in fide Romanorum esse : justiusque factu- ■'^PP'^; 

'' , apud iulv. 

ros videri Gallos, quando foedus cum Romano populo Ursin. 
habeant, si adversus amicos atque socios juventutem suam 
conduci non patiantur.' Ha^c legatio cum pagos Senonum 
circumiret, Britomaris quidam regii generis ferox adoles- 
cens, cujus pater inter Etruscorum auxilia caesus a Roma- 
nis fuerat, insana vindictie cupiditate flagrans, non homines 
modo comprehensos, sed et ipsa sacrosancti muneris insignia, 
minutatim dissecuit sparsitque. 

2. Rei tam atrocis fama cum hinc in urbem, inde in 
castra Dolabellaj consulis accidisset, irritatis vehementer 

" A. U. C. 469. A. C. 283. 



1422 T. LI VI I 

Liv. Epit. animis, belluni Senonibus indictum est : statimque missos 

^"- fecit Etruscos Dolabella, mac;nisque itineribus cum exerci- 

Appianus. o. . • t-»- i /- o 

tu per Sabiniim ac Ficenuin agrum ad hues t^enonum 

contendit. Senones subito hostium incursu, et absente 

copiariim suarum robore, cum paucis et inconditis occur- 

rentes facile profligantur. Consul nullo dato victis spatio 

Dionysius cxurit vicos, axlilicia omnia diruit, vastat agrum omnem : 

ap. iu\v. jpniquc pubcribus occisis, imbelli mulierum et puerorum 

multitudine abducta, quam paucissima potest humani cul- 

Appianus. tus vestigia in locis relinquit. Britomaris captus, et vario 

cruciatuum genere tortus, ad triumphum servatur. Per 

Hist. IVIis- eosdem dies haudquaquam pari fortuna res apud Arretium 

*^p ',"■ gestJe. L. Caecilius preetor ante ipsum oppidum cum Se- 

19. nonibus Etruscisque adverso Marte conflixit. Septem 

C"^ "^i\ . tribuni militum, multique pra^terea insignes viri cum ipso 

in. 17. praitore caesi sunt: ex legionibus et auxiliis hominum mil- 

ros. III. ijj^ jjj^jg minus tredecim desiderata. 
Appianus. '^- ^^^^ minor apud Gallos hujus victorias leetitia, quam 
cognito patriae excidio luctus atque consternatiofuit. Con- 
tractis qui ubique per Etruriam militabant popularibus, ho- 
mines ira; ac doloris pleni, consilii speique inopes, cum sedes, 
quibus reciperentur, nullas usquam haberent, quasi fato 
Eutrop. 1. quodara ad exitium eos trahente, Romam pergendi capiunt 
"• impetum : ' non aliter patria? suaj vastatoribus rependi 

vicem posse, quam si urbem ipsorum simili clade aftcctam 
intueri cogerentur. Neque minoribus animis viribusquo, 
causis etiam acrioribus, ab Arretio Romam peterc, quam 
majores sui, ab cjusdem Etruria? oppido Clusio profecti, 
eandem illam urbem occupassent.' His inter se vocibus 
instincti, ruunt : natura impatientes morae, et turn, ut 
Appianus. incautos hostes opprimerent, etiam consilio properi. Sed 
per hostilem regionem ducentibus varia impedimenta ob- 
jecta sunt : spatiumque fuit, quo provideri adversus hunc 
tumultum posset. 

4. Ita rejecti, dum per ignota et infesta omnia nulla 
certa destinatione vagantur, in Domitium consulem inci- 
dunt : protinusque cum eo conserunt manus. Sed adver- 
sus rationem atque disciplinam infelix temeritas fuit. 
Occisis in praelio multis, reliqui, desperatione atque rabie 



LIBRI XII. SUPPLF.MENTUM. 1423 

accensi, ferrum, quod frustra in hostes strinxerant, suis 

corporibiis admoverunt. Ita florentissimam modo iiationem 

ob sceliis iiiterfectoruni lei^atorum tarn velox tamque ve- 

hemens ultio coniprehendit, ut, aliquot mensium intervallo 

penitus excisa, inter gentes, quaruni jura violaverat, nu- 

merari desierit. Nam et parvze Senonum reliquise, quie 

ad Boios, vicinam et consanguineam gentem, se recepe- 

rant, eodem anno a Dolabella consule internecione deletae Flor. 1. 13. 

sunt. Cum enim atrocitate cladium suarum, et ejusdem 

calamitatis metu, Boios Etruscosque concivissent, ad la- Polyb. u. 

cum, qui Vadimonis appellatur, pugna commissa, magnus 

Etruscorum numerus caesus est, Boii perpauci eftugerunt, 

Senonum omne nomen ita periit, ut nemo superesse puta- Flor. 

retur ex ea gente, quje Ilomam urbem incenderat. Sub Polyb. n. 

id tempus Senam coloniam deduetam esse vero propius 

videtur; quo, liomanis universa regione potitis, nomen Plin. m. 

Senonum in ea parte Italiae funditus interiit. 

5. Etrusci tamen Boiique, sequente statim anno,'' cum Polyb. n. 

-1 20 
ex iis, qui puberes interea facti fuerant, exercitum supple- ' 

vissent, iterum fortunam pugnie tentare sunt ausi. Turn 

igitur a Q. /Emilio Papo victos fuisse crediderira. Hujus 

enim et C. Fabricii consulatus primus cum in annum inci- Dionys ap. 
-,,.,. o J rulv.Ursin. 

dit, Papoque provmciam Etrunam obvenisse constat, feed 

in plerisque annalibus, qui adhuc leguntur, rerum istarum 

memoria niajorum interventu obliterata est. Quod enim 

tot continuis bellis atque victoriis maxima virtutis et 

potential incrementa Romanus populus quotidie caperet ; 

adductae in metum, quae adhuc per Italiam sui juris erant 

civitates gentesque, maximum atque periculosissimum con- 

tlavere bellura : junctis, tanquam ad communes omnium 

hostes prajdonesque opprimendos, consiliis et viribus. 

Neque difterri arma visum est, donee adhuc Boiorum 

Etruscoruraque reliquiae distinendis Romanorum copiis 

sufficerent. 

0. Primi Samnites, fracto rursum foedere, cum Lucanis Li^. Epit. 

Bruttiisque palam sociantes consilia, proruperunt. Sed j^jjj, 

hos C. Fabricius consul compluribus pra;liis vicit : uno 

p A. U. C. 470, A. C. 282. Q. /Emilio, C. Fabricio Coss. 



14*24 T. Livii 

Plin. maxime memorabili, cum, Tlnirinam uibem iterum pre- 

^i'r^'\".^' mente Static Statilio, si";nis coUatis dirnicatum est; fusis- 
Val. Max. ' " 

I. 8. C. pt one magna cum stra;5e hostibus, ipsa otiam castra expug- 

Animian. ns^to, captaque. 3Iemoriae proditum est, cum strcnue 

Maicellin. -, n \ i r^ 

XXIV. 15. castra deienderentur, scalas afFerente quodam vasti corpo- 
ris jiivene, Romanos animates plenam victoriam reporta- 
visse. Ca^sa dicuntur in prselio et castris hostiura millia 
viginti : quinque millia cum ipso imperatore signisque 
militaribus viginti capta sunt. Postero die cum donaret 
COS consul, quorum insignis opera fuerat, vallaremque 
coronam ei se daturum dixisset, qui castra hostium primus 
transcendisset, qua?situs ingenti studio reperiri non potuit ; 
si miles fuisset, ultro se oblaturus huio tauto honori- 
Crcditum igitur vulgatumque est, Martem ipsum auctorem 
ejus operis causamque victoria; fuisse ; consulisque edicto 
supplicatio ei est habita, militesque laureati magna cum 
Ixtitia supplicatum ierunt. 

Zunaras. 7. Conspirantes adversus Roraanum populos nullis 

adhuc auxiliis publice Tarontini juverant : qui prajcipui 
foederis istius auctores, tamen aliorum laboribiis quam suo 
discrimine lacessi Komana arma, belliijue eventum prae- 
ttntari, sapientius arbitrabantur. Sed minime diu tenuit 
ista dissimulatio, quin casu quodam insana? plebis tcmeri- 
tatcm provocante, civitatis consilia nudarentur. Jam turn 
ea Italia; ora,consuotudine Gnrcorum, a quibus Tarentus 
ceterarumque urbium pars pleraque condita^ fuerant, deli- 
ciis spectaculorum atque histrionum immodice gaudebat : 
Sirabo, I. pra?cipua Tarentinoruni luxuria, quosadeo corruptis mori- 

VI. p. 280. bus egisse memorant, ut plurcs epulas ludosque solennes 

hhlT. I. 18. . • T -r-i 

Zoiiaras. reciperent, quam anni dies essent. Forte in theatro majore 

Appian. ap.juxta portum sito ludos spectabant; cum L. Valerius, (alii 
Fulv.Ursin. ^ ,. . x , • ,. , i^ ' " 

Lorneiium nominant,) duumvir navahs, decemque Komanvc 

naves portum introiturae se ostendunt : pernicioso utrisque 
Zonaras. errore, cum ignari rerum omnium Romani tanquara amicum 

et hospitale littus peterent ; Tarentini, conscientia vecor- 

des, classem hostili animo consilioque missam esse inter- 

pretarentur. 
Appi.nus. 8. Adest Philocharis, quem ob turpitudinem vitae cives 

sui Thaidem appellabant. Is, veterum quorundam fte- 



LIBRI XII. SUPPLEMENTUM. 1425 

deruni illata mentione, fas esse Romanis negat Lacinium 
proinontoriiim prajternavigandi : ' obviam iri stolide fero- 
cibusbarbaris, superbiamque malocoerceri,' jubet. Accla- 
niat temeraria multitude, prae continua crapula non bene 
incutis compos. Hominis fcedissimi de tatita re sententia 
omnium assensu accipitur : nee mora, decurritur ad arma 
navesque. liomani, nullam ad rem minus quamad pugnam 
parati, fugve se committunt. Sed celcriter insequtntibus 
Tarentinis evadunt naves quinque : totidem a pluribus Dio apnd 
circumventee in portura rediguntur : ex his denrimuntur Ful^-^^rsm. 

. . ' Appian. 

cum ipso duumviro quatuor ; una capitur : homines aetate Oios. iv. i. 

et robore militari interficiuntur : cetera turba in servitu- '^°"^.'"- 

Appian. 
tern venditur. 3Iox ab eadem animi levitate bellum 

Thurinis inferunt, criminantes ' eorum opera Romanum ea 
in loca venisse, qui, Grieci cum essent, barbaram gentem, 
quam cognatos vicinosque Tarentinos, dubiis rebus defen- 
sores habere maluissent.' Urbs in potestatem redacta 
diripitur : ejiciuntur principes : pra^sidiura Romanum pac- 
ta incoluniitate dimittitur, 

9. Romic re audita, erat quidem pro magnitudine inju- Dio. 
riie non levis indignatio : sed beUum novum ea tempestate 
sumi non phxcuit. Legatio, quae de injuriis quereretur, Liv. Ep. 

decreta, maiidatumque lesiatis, ' ut cantos restitui, Thu- V''- 

' . . . Appianus, 

rinis res ablatas aut aistimationem justam reddi, exules 

reduci, rerum istarum auctores populo Romano dedi 

postularent.' INIore Graicarum urbium in theatro concio- 

neni populi cogere Tarentini solebant. Hue aegre admis- 

si legati turbam ebrietate et otio lascivientem repererunt : Dio ap. 

nam tum quoque dies festus agebatur. Ibi cum legationis •^"'^•L'"'°' 

princeps L. Postumius verba facere orsus esset, ludibriis 

petulantissimaj multitudinis exceptus, multo etiam acrio- 

res odiorum causas retulit Romam, quam extulerat. Ores. 

Quippe tam contemtim habuerant eum, ut sermoni ejus 

de cetero quidem attenderet nemo ; sed quoties aliquid ut 

ab homine Romano parum Griece prolatum esset, tota Dionys.ap. 
, , . . , , . ^ . Fulv.Ursin. 

concio solveretur in risum ; barbarum increpantes convi- 

ciarentur ; cultum legatorum, nam togati aderant, explo- Dio. 

derent; postremo etiam theatro extrudcrent, jura gentium Dion^s. 

nequicquam invocantes. Foedum inde dictu, sed ad 



142G T. Livii 

licentiee jwpularis coeicpiulani tenieiitatem utile exem- 
|)luin traditur. Abeuntibus logatis inter conl'ertam Ta- 
rentinorum turbara, quee in ipso theatri exitu constiterat, 

Appian. scurra quidam Philonides (nam hoc quoqiie moribus suis 

corrupta civitas debet, ut celebrata sint anualibus scurra- 

rum nomina, Tarentinorum principura ignorentur) sacra 

legatorum vestimenta, canis impudeiitis instar, urina 

Val. Max. respersit. Unius spurci et furiosi honiiuis ea noxa videri 

. '. * ■ potuisset, nisi protinus agnovisset temulenta civitas, risu- 
que et plausibus factum illud comprobantium totum thea- 
trum insonuisset, Postumius hac voce edita, ' Accipiraus 
oinen, o scurra, quando et ea nobis datis, qua? non peti- 
mus,' conversus ad niultitudineni, vestemque ignoniinia 
affectam ostentans, ubi redintegratis cachinnis etiam 
versus in populum Rornanum contumeliosos cani saltari- 
DloctZo-que videt, ' Ridete,' exclaniat, ' ridete, Tarentini, dum 

Dionvs ^^c^^ '• nam postea quidem large flebitis.' Iratis ad haec 

Appian. Tarentinis, ' Et quo magis,' inquit, ' stomachemini, prae- 
dico vestem istam sanguine multo vobis eluendam esse.' 
Post hsec, nuUo alio accepto response, abnavigarunt. 

10. Jam Romaj magistratum occeperant L. ^milius 
Barbula, Q. Marcius Philippus consules.* His senatum 
habentibus, cum et praitextam (nam, uti erat foedata, eani 
attulerant legati) cernerent, et ipsis exponentibus celerum 
injuriae tam multiplicis ordinem discerent Patres, commo- 
tis majorem in modum animis omnium, dubium non erat, 
quin armis vindicari contumeliam oporterct. Sed quia 
tot aliis adversus validissimas gentes bellis districtae vires 
erant, statimne, an postea, contra Tarentinos mittendus 

Dionys. exercitus esset, parum expediebant : multosque per dies 
ab orta luce ad occasum solis re in senatu disceptata, cam 
alii ' nihil tentandura priusquam ceteree civitates, aut 
saltem qua? finitinije Tarento essent pacarentur,' alii ' sine 
mora decernendum esse bellum ' pugnarent; postremo 
numeratis sententiis senatusconsultum factum est, ' ut de 
bello Tarentinis inferendo ad populum ferretur,' Id cum 
populus consensu jussisset, ad iEmilium consulem, qui 
jam in Samnium ad exercitum profectus fuerat, scriptae 

1 A. U. C. 471. A. C. 281. 



LIBRl XII. SUPPLEMENTUAf. 1427 

sunt literae, ' ut omissis praesentihus castra in Tarentino Appianus. 
agro poneret, et, nisi de illatis injuriis satisfaceret populus Zonaras. 
Tarentinus, eum justo pioque bello persequeretur.' 

11. Tarentini, non amplius cum paucis et inermibus 
honiinibus, sed instructo exercitu negotium sibi futuruni 
esse cernentes, tanquam ex diuturna crapula expergefacti, 

jam serio quid faciundura esset consultabant : bellum Appianus. 
accipere periculosum ; imperata facere servile videbatur : 
rieque vitari utrumque poterat. Variantibus igitur sen- 
tentiis, exsurgens quidam, ' Quid fiustra dies altercando 
terimus,' inquit, ' Tarentini ? Vcnerunt tempora, quic 
facta magis quam verba postulent : sed ad quae ex usu 
publico adniinistranda consiliis rectis opus sit, et ore 
libero. Neque sane moveor, quod antehac communi 
(pjodam liberarum civitatum niorbo, dictis ad gratiam Eclogaj ex 
compositis, etiamsi crebro nocerent, estis oblectati : turn "" ' 
enim, ut fit inter res prosperas, quid potissimum reipubli- 
ca» conduceret, parum animadvertebatis. Jam autem in 
finibus nostris exercitus Romanus, et ante ipsas portas 
liostilis terror est: eo magistro prof uturajucund is facile 
discetis anteponere. 

12. ' Neque sic accipiatis, tanquam exprobraturus 
prieterita surrexerim : nam veterem (piidem culpam 
interapcstive objicere, inimici et alienis erroribus potulan- 
ter insultantis animi est : probi viri et salutis communis 
studiosi, peccata civitatis tegere, aut excusare malunt, 
nisi quoties ad calamitatem publicam amoliendam przeter- 
itarum oftensarum recordatio grande momentum habet. 
Nam ab errore quidem omni, homines cum simus, immu- 
nes haberi velle, nimium et superbum : sed ad eundem 
lapidem crebro impingere, neque saltem eventu temerita- 
tem castigante ad cautionem erudiri, id vero jaravix bene 
humanum est. Ad unius hominis vocem naves Romanas 
depressimus: mox Thurios, cognatam gentem, hostilibus 
odiis vexavimus, quod ab Romanis defendi, quam a 
Lucanis Bruttiisque diripi maluerunt : legatos Romano- 
rum per turpem dictu contumeliara violari tuliraus. BelUim 

igitur, quo carere potuimus, et grave bellum, et periculo- yIot. i. 18. 
sum, et improvisum, alienissimo tempore nostro attractum 



1428 T. LI VI I 

est. Denique jam in agro I'arentino TJomana castra sunt : 
et nos adhuc incerti oniniiini, helium forniidabile an pacem 
indecoram satius sit accipi, deliberamus. 

13. * Atque utinam nunc dcniuin obliti blanditiaruni, 
obliti privatoruni conimodoruni, ditiuitatem utilitaten»que 
pul)licam spectautes in commune consuleiemus ! Esset 
unde vel foedera honeste, vel arma tuto sunierentur. Nunc 
in duas vos abire partes, ct propemodum iactiones video, 
non Judiciis, aut ex conditione rerum sumto consilio ; sed 
suis quistjue causis ducitur. Cur enim tam paucos juve- 
nes et pauperes in ea sententia esse video, quae pacem 
laudat ? aut cur nemini fere divitum et seniorum bellum 

Zonar. placet? An alia tam icqualiter divisie civitatis causa est, 

(juam quod hi rebus quietis foenore suo asjisque frui 
voluut ; illi, si helium conflatum sit, in imperiis, aut ex 
liccntia pritdie compendium sperant? Etiam olim hoc 

Diodor. morbo lahoramus, neque a longo jam tempore respuhlica 
nostra hominihus caruit, qui domesticas opes augere stu- 
derent, etiam cum periculo et dctriniento civitatis. 

14. ' Quihus omnibus occurrere poteritis rectissime, 
(dicendum enim est quod ex pra?sentibus utilissimum esse 
censeo,) si neque pacem ematiseaconditionum vilitate,quae 
jura libera' civitatis minuat, neque vestras tantummodo 
vires belli tam dillicilis terrorihus opponatis. Sa^pe a 

Appian. majoribus copiarum nostrarum imperium externis ducibus 
commissum est. Archidamum, Agesilai filium, postea 

Strabojl.vi. CleonynHim, mox Agathoclem, Peloponneso aut Sicilia 

^' ' evocavimus. Memoria nostra, cum finitimorum arrais 
Liv. VIII. infestaremur, Alexandrum Epirensem patres nostri acci- 
verunt. Eo consilio non solum ipsi commodis rebus usi 
sunt, sed etiam nobis florentes reliquerunt. Est eadem 
hodie inter nos et Epirotas amicitia : neque illi hodie ex- 
ercitu ac duce minus valent. Et recens beneficium nostrum 
Pausan. 1. Pyrrhus habet, qucm Corcyraosoppugnantemjusta classe 

'• juvimus. Ergo non meum hoc, sed, qui ante nos rempub- 

licara banc felicissime rexerunt, hominum sapientissimorum 
consilium esse existimatote : quod vel ideo sequi debetis, 
quia in priore exemplo quasi totam ejus rationem cum 
eventu ipso perspicere potestis. 



LIBRI Xir. SUPPLEMENTUAl. 1421) 

15. ' Sed tamen etiam alioquin argumenta magna sunt 
et evidentia. Nemo inter nostros ita excellit, ut ei aequo 
animo parituri sint ceteri : qu?e vero sint eemulationis 
j)ericula, quoties acri et potentc cum hoste res est, scitis. 
Et quemcumque faceretis iraperatorem, vel nimio pacis 
studio, vel cupiditate gerendi belli, detrimentum vestris 
rebus aftbrrc posset. Taceo adversum Koniauos, gentem 
armis induratam, non quolibet duce bellura tuto geri. 
Verum enimvero, quemadmodum nemo dubitat, virtute et 
consilio militari ante Pyrrhum nemo est. Sed venire 
forsitan nolet. Imnio vero, quia rerum gerendarum cu- Plut. ia 
pidissimus bellum in praesentia nullum aliud habet, non y"i°'*^- 
modo veniet ipse lubenter, sed etiam adducet copias 
validas et pnoliorum non rudes. Et ne ab ipso liberlati 
nostrae metuaraus, iis cum eo condition ibus transigetur, 
quibus respublica in tuto sit. Hac ratione fiet, ut bona 
cum spe sumcre bellum, et vel impetrare pacem conimo- 
dam, vel etiam dare gloriosam possimus : quanquam hoc 
potius eventurum non improbae spei est, ut prius Roraani 
nobiscum eequis legibus transigant, quam hoc rerum statu 
Pyrrhum accipiant in Italiam, qui quondam ex eadem 
Epiro minoris aliquanto gloriae potentiaeque regem timu- 
erunt.' 

IG. Hoc consilium non eo tantum vicit, quod publicae 
salutis viam hand aspernandam aperuisse videbatur ; sed 
etiam contrarias in opiniones divisa concione, cum neutra 
pars, obsistente altera, pertendere posset, quod proximum 
erat, sententiam, quae media quodammodo videbatur, uni- 
versi prjetulerunt. Ferunt, vulgato per civitatem rumore, Plut. m 
decretum de Pyrrho acciendo factum esse, Metonem quen- ■^^ °' ^^' 
dam, hominem frugi, sumta corona marcida et facula, 
ebriorum more, cum tibicina theatrum intravisse : populum 
Tarentinum, solita lascivia, jussisse, ' ut progressi in me- 
dium, ille voce, muliercula tibia canerent/ Turn Meto- 
nem, facto silentio, dixisse : ' Bene facitis, Tarentini, quod 
saltandi canendique copiam praestatis quibus libet : nam 
Pyrrho in urbem admisso vix erit, ut liceatamplius nostro 
nobis arbitratu vivere.' Moto ad hjec populo, atque orto 
murmure, veriti qui auctoresinjuriarum adversus Romanes 



1430 



T. LIVII 



Zonar. 
Oros. IV. 1 



Zonar. 



Justin. 
XVIII. 1. 



Aug. de 
Civ. Dei, 
in. 17. 

Ennius ap 
Cic. 11. de 
Divinat.SG 

Plut. in 
Pjrrho, 27 

Justin, 
xviii. 1. 
Plut. 



fuorant, ne pacilicis consiliis valentibiis a<l supplicium ipsi 
dedereiitur, incrcpito vulgo, ' quod ab homiue temerai io 
tam indigne derideri pateretur,' impetu facto, Metoneni 
theatio exegerunt. Ita, nemine deinceps adversante, de- 
cretum ratum fuit. 

17. At Romanus consul, cum nihil ab Tarentinis paca- 
ti responderetur, praeterea raitti ad Pyrrhum legates cum 
muiieribus accepisset, ad belli consilia conversus, agrum 
populatur, oppida alia pugnando, alia deditione capit, 
danino ac terrorc complet omnia. Mittuntur etiam ad 
prohibendas injurias ab Tarento copiae : titconflictusacer : 
sed supcriore Romano, multis suorum amissis, Greeci in 
urbem compelluntur. iEmilius rcgionem omnem impune 
vastat uritque. Territis ea clade Tarentinis, ut multitudo, 
quanto secundis rebus insolentior, adversis tanto impensius 
in timorem prseceps est, Agidi, qui Romana; amicitiae re- 
tinendaj perpetuus auctor fuerat, imperium permittitur. 
Cu|)iditatem spemque pacis auxerant ex principibus qui- 
dam al) Romano ducc dimissi, qui humanitatem ejus, et 
ceteros etiam Tarentinos superiore preclio, aut per agros 
passim exceptos, indulgenter atque benigne haberi, prsedi- 
cabant. 

]8. Sed mutavit aninios erexitque Cineae fiducia, cum 
auxiliaribus copiis ab Epiro venientis. Namque Pyrrhus 
ingens animi, et Magni modo Alexandri aemulatione vas- 
tissimum imperium spe complexus, ipsis quasi fatis invi- 
tantibus, ad perticienda quae destinasset pandi sibi viam 
credebat. Confirmatum etiam oraculi Delphici voce nar- 
rant, ambigui quidem sensus, et utramvis in partem facilis 
flecti, sed quod interprete cupiditate rex pro certo et se- 
cundo acceperit : quippe de belli quod suscepturus esset 
eventu consulenti redditum responsum ferunt : ' posse eum 
. Romanes vincere.' Sed plus, opinor, animorum dabat 
Tarentina legatio, quje ex sua civitate, Lucanisque, Mes- 
sapiis, et Samnitibus, ceterisque populis, qui eodem fcedere 
• tenerentur, facile viginti millia equitum, trecenta quinqua- 
ginta peditum conscribi posse attulerat. His igitur copiis 
si Romanes in ordinem redegisset, baud magno negotio 
ceterae Italiae domiuationem se adepturum sperabat. Inde 



LIBRE XII. SUPFLEMENTUM. 1431 

brevis in Sicilian! trajectus ostentabat insulam, Agathoclis 
excisa domo, vacuam et discordem : quam etiam hieredi- 
tario jure, quod ex Lanassa fiiia Agathoclis liberos susce- 
perat, sux domui posse vindicari rebatur. His ex sen- 
tentia confectis Carthaginem belle erat petiturus. 

19. Fama est Cineam, praestanti sapientia virum, quo 

immodicas regis cupiditates, paratamque felicitatem prse- 

sontibus bene utendi turbaturas, ipsius quoc[ue confessione 

coercendas esse ostenderet, ' quid devictis Romanis agere 

constituisset,' interrogasse. Atque illo subinde alias ex 

aliis victorias nascituras esse deraonstrante, subjecisse : 

' Quid igitur confectis istis omnibus acturi sumus? ' ' Turn 

vero pacis et otii bonis affatim fruituros ' respondente, ex- 

cepisse Cineam : ' Quid igitur vetat, o rex, quin statim iis 

fruamur, cum prajsto sint ; novis autem bellis suscipiendis 

corrumpi penitus amittique possint?' Sed Pyrrhus, iterata Justin. 

Icgatione Tarentinorum, et ambitione sua victus, ' patriura f^':^,^.^^'**' 

'' , . . . ^on lib. 

esse' respondit ' Epirotis, non pro se tan turn, sed etiam xxn. 

pro sociis et amicis bella capessere.' Ceterum tegendo 

interiori consilio suo, cum legatis anxie pepigit, ' ut lato 

ipsis auxilio statim rediret domum, neque diutius, quam Zonar. 

necessum esset, ab iis in Italia detineretur.' 

20. Inde confestim ad bellum apparandum ingenti stu- Pausan. f. 
dio versus, navium longarum magnum numerum complevit ; 

alias prjeterea, quibus equi virique transportarentur, ador- 
navit : plerisque legatorum Italicorum, quo sub specie Zonar. 
honoris obsidum vicem retineret, in delectu agendo copiis- 
que conducendis usus, ceteros cum tribus armatorum milli- Plut. 
bus, addito qui prjeesset Cinea, Tarentum praemisit. Ho- 
rum adventu spes pacis abrupta, abrogatum Agidi impe- 
rium, et uni eorum, qui ex legatione redierant, decreto po- Zonar. 
puli datum est. Neque multo post missus a rege Milo 
Tarentinam arcem firmavit praesidio, murorumque custo- 
diam et tutelam sibi depoposcit : gratulante imperita mul- 
titudine, quod penes peregrinos molestiam et labores esse, 
sibi otium cum securitate relictum existimabat : annona 
igitur militibus, pecunia Pyrrho, alacriter decreta. 

21. Interea L. iEmilius transmarini militis adventu p ,. 
cognito, quo tutioribus locis hybernaret, exercitum in Strat. i. 4. 



1432 T. Livir 

Lucaniam transducere instituit. Erat iter per angustos 

quosdam calles, quos ab altera parte praeruptse inviaeque 

rupes, ab altera mare, claudebant : et intellectoducis llo- 

maui coiisilio Tarentini naves scorpionibus et ballistis 

instructas admoverant littori, militemque per arctos et 

obnoxios tramites incedentem missilibus impetebant. iE- 

Zonar. milius viani virtuti negatam astu explicuit, captivis, quos 

in ultimum ag-nien rejecerat, latera prietexens ordinuni, 

quae periculo patebant. Horum misericordia Tarentini, 

dum suos ferire metuunt, etiam hostibus pepercerunt. Haec 

ferme eo anno ad Tarentura gesta. Iloina; vero C. Fa- 

bricius Luscinus, qui in consulatu suo Samnites Bruttios- 

FastiCapit. que et Lucanos prieclare vicerat, triumphans Capitolium 

inojessus est. Eundemque honorora non ita multis post 

diebus Q. Marcius consul obtinuit, ex Etruria, rebus ibi 

prospere gestis, reversus. Quai euin causa, bello Etrusco 

nondum tinito, ex provincia revocaverit, tempore alieno, 

(nam Fabricius A. D. in. Nonas jMartias triuniphavit) 

non traditur : ego accitum a senatu conjicio, qui turn (x- 

pectatione Pyrrhi solicitus praisidia undiqueconquirebat. 

Oros. IV. 1. 22. Nam et eo })rinuim tempore, cum, tanta undiqne 

Aug.de belli mole coorta, imperium j)luribus exercitibus defVndi 

III. 17. ' oporteret, proletarii, quibus antiquitus vacatio railitiae 

fuerat, sacramento rogari coepere : arma, quai parare per 

inopiam non poterant, publice data ; ut, legionibus alibi 

Enniusap. occupatis, ha^c manus per globos in muris foroque disposi- 

XVI. lo! t^' stationibus et excubiis urbem tueretur. Neque tamen 

his consiliis averti potuisset imminens clades, nisi fortuna 

urbis imperatura? periculosissimis temporibus ingentes viros 

reservasset, ac nescio an maximos omnium, qui unquam in 

ista civitate fuerint, non ita divitiis et splendore generis, 

quam contemtu opum, et a virtute nobiles. Haec enim 

aetas Curios, Fabricios, Coruucanios tulit : nullarum ima- 

ginum aut facultatum viros, sed amplissimae gloriae, quam 

rectissimi exempli homines, summo rei militaris usu, pari- 

que morum innocentia, pepererunt : utrobique salutares 

patriae, qua; adversus regem ambobus metuendum non 

raagis opus habebat viris, qui ferrum hostile retundore 

possent, quam qui aurum contemnere. 



LIBRl XII. SUPPLEMENTUM. 1433 

23. PjTihum interea vere non expectato peditum duo Zonar. 
et viginti luillia, tria equitum adducentem, elephaiitos pree- Pint, in 
terea viginti, et funditorum sagittariorumque modicam ma- ^" '**' 
nuni, orta in medio cursu tempestas ita jactavit, ut ab ex- 
tremo peiiculo minimum abesset. Classe disjecta, pluri- 
busque navigiis aftlictis, cum etiam pra^toria navis labora- 

ret, in mare se dedit Pyrrhus, et maximo cum labore vix 
tandem enatavit. Corporis tamen male habiti aegritudinem 
animi robur sublevabat, et cura Messapiorum, qui suum in 
littus ejectum omni studiorura officiorumque comitate co- 
luerunt. Eorundem opera navibus quibusdara, quae pro- 
cellve vim evaserant, adductis, pauci equites cum duobus 
elephantis et minus duobus millibus peditum collecti. 
Cum hac manu Tarentum processit : obviam egresso cum 
militibus suis, regemque deducente Cinea. Magnis Taren- 
tinorum gratulationibus exceptus, paucosdies quieti dedit : 
quo spatio cum civitatis mores ita comparatos esse cerneret, 
ut his obtinentibus, neque servari a quoquam possent, et 
ipsos quoque deiensores suos pessumdaturi essent, dissimu- 
lavit in praesentia. Sed ubi paulatim convenientibus qua; 
dispersiE fuerant navibus copias idoneas habuit ; gymnasia 
et porticus, in quibus otiosa juventus dies totos obambu- 
lando nugandoque consumebat, occlusit : epulas compo- 
tationesque vetuit : solennia ludorum ex intemperantissimo 
usu ad justam mediocritatem reduxit. 

24. Post hsec delectum juniorum severe egit : monitis, 

ut solebat, conquisitoribus suis, ' grandes eligerent, se eos Frontin. 
fortes redditurum.' Hos manipulis suorum permixtos, ne Zo'^ar! ' ^ 
seorsira habiti seditiones agitarent, eadem duritia et seve- 
ritate disciplinse exercuit; capitis poena infrequentibus Appinn.ap. 
proposita. Qui vero in armis non essent, eos majorem 20^"/. 
diei partem in foro agere coegit. Quarum rerum insolen- 
tia, homines inter pudendas delicias nati educatique mirifice Plut. 
angebantur, ' servitutem ' appellando, si perire socordia et 
luxuria cupientes salvi esse cogerentur. Onerabat invi- 
diam satellitum quorundam regiorum intemperies, qui suo Appian. 
arbitratu hospitia deligentes, etiam invitis et reluctantibus 
dominis occupabant, parique deinde licentia inter uxores 
eorum liberosque versabantur. Ergo fastidio prjesentium 

Delph. et Vur. Clas. Livius, 5 C 



1434 T. LI VII 

multi relicta urbe in agros emiarabant : donee id quoque 

clausis portis appositi cystodes prohihuerunt. 

Zonar. 25. Tum vero Tarentini se pro socio dominum acce- 

pisse sero intelligentes, quod unum potcrant, per indigna- 

tioncm ci questus sortem suam miseraljantur, aliquanto 

libcrius, ubi per aliquam idoneain causam convenientcs, 

pra:ter solitos animi aft'ectus, etiam vino incaluissent. Ne- 

Val, Max. que deerant qui ad Pyrrhum rcferrent : arcessitique non- 

V. 1. 3.ext. i^^jjjj q„Q(i iut^r conviviuni pariini honorifice dc roge lociiti 

esse arguercntur. Sed horum quidem pcriculum cujusdarii 

Plut. in inter eos simplex et ingeniosa confessio discussit : ' £t haec 

' diximus,' inquit, ' et longe graviora dicturi fuimus, nisi 

vinum detecisset.' Ibi Pyrrhus, ut qui vini quam homi- 

num earn culpam videri mallet, arridens dimisit eos. Ce- 

Zonar. tenim diffisus civitatis moribus animisque, ut quemque 

plurimum apud Tarentinos auctoritate consilioque pollere 

Justin. animadverterat, causis rei>ertis structisve, ad filium Ptole- 

XVIIl. 1. / 1- 1 • n 

nianim ((luem discedens ipse regno pranecerat annorum 
Zoaar. quindecini adolescentem) ablegabat ; alios per occultas 
insidias de medio tollebat : erant quos, afFectata huraani- 
tate complexus, inter familiarissimos haberet, quo populo 
suspectiores fierent. In his Aristarchus erat, vir inter 
primates aniore civium et eloquentia excellens. Hunc, 
quia nihilominus in magna apud multitudinem gratia esse 
cernebat, per causam certi negotii navigare in Epirum 
jussit. Aristarchus, cum retVagari regis imperio, preesen- 
tis exitii, obedire, non quidem aque velocis, sed tamen 
a^que certi videretur, conscensa navi paulum provectus, 
flexit cursum ad urbeni Romanam, et receptus in fidem 
de rebus multis magnisque scnatum largiter edocuit. 

26. Dum haec Tareuti Pyrrhus administrat, nihilo seg- 

nius ad bellum gerendum apud Romanos delectus ageban- 

Dio apud tur, cogebantur pecuniae, misso ad socias civitates C. Fa- 

Falv. Urs. i^rJcio, qui auctoritate gratiaque sua deterreret a studiis 

Zonar. rerum novarum : quidam, quorum suspecta levitas erat, 

etiam preesidiis in opportuna loca inipositis, in fide retine- 

bantur. Quicquid enim ubivis injuria^ acceptse petsua- 

Dio. sioue eegrum, aut cupiditate novandi turbidum erat, id 

omne tot adversus unam gentem conspirantium populo- 



LIBRI XII. SUPPLEMENTUM- 1435 

rum robiir, et bellicosissimi regis expectatio commoverat : 
quo intentiores Romani, capita seditionum mature oppri- Zonar. 
mendo, securitati suae providebant. Eo tempore casus 
Praenestinorum principura memorabilis fuit : qui nocte 
jam insn"uente cum adducti Romam essent, custodiae 
causa coHcIusi sunt in aerario publico, tum demum intel- 
lectis fallacis oraculi ambagibus, cujus fide popularibus 
suis, ad defectionem eos impulsuri, sa'pe spoponderant, in 
fatis esse, ' uti Romanum a^rarium a Pra^nestinis occupa- 
retur.' Solicitos Patrum animos (nam et Fabricium a Dio. 
sociis retineri audiverant, ut eo pignore suos ab Roman is 
incolumes reciperent, et ad Etruscos, ad Umbros, ad 
Gallos contra populum Romanum incitandos, legatos 
mitti) nova insuper cura oppressit rei cum facto ipso atro- 
cis, tum formidabilis exempli, ne apud omnes Italos alie- 
nissimo tempore Romana tides in suspicionem et odium 
adduceretur. 

27. In extremo Ttaliae littore contra Siciliam Rhegium 
est, Graeci nominis, temporibus illis florens et opulenta 
civitas. Ea cum adventu Pyrrhi magnum et tcrribile Pol_yb. i. 7. 
bellum cerneret consurgere, praeterea classibus Cartha- 
ginicnsium in illo mari vu<;antibus terreretur ; diflisa viri- 

bus suis, arcessendum a Romanis praesidium existimavit. 
Missa sunt militum millia quatuor, ex Campaniae coloniis Liv. Epit. 
scripta manus, et inde legio Campana appellata, tribuno Liv xxvm 
militum Decio Jubellio deducente. His ab initio quidem 28. 
neque fides in defendenda urbe, neque diligentia defuit. ° ^ * 
Deinde, quia belli propinquus metus nullus erat, paulatim 
otio et Graecaj consuetudinis imitatione in luxum resoluti, 
praesentemque copiam cum dura et laboriosa vita, quam DioetAp- 
eousque egerant, comparantes, opportunitatem urbis, et valeg. 
incolarum felicitatem, sermone cupiditatis et invidiae pie- Polj-b. 
no, in circulis et hospitiis suis agitare coeperunt. 

28. Delectabatur eo facto Decius, qui et ipse pari ve- Dio. 
cordia ductus sceleratum occupandae urbis consilium pri- 
dem animo conceperat. Favebat occasio praesentis belli, 
quo sciebat ita distringi Romanos, ut Rheginam rem cu- 
raturi non essent : et in adverso littore Mamertinos, exem- 
plum simul felicis sceleris, et similis perfidiae baud dubios 



1436 T. Livii 

propugnatorcs, praeterea communis patriie necessitudine 

Poljb.Dio.junctos, intuebatur. Nam et hi ex Campania oriuiidi, 

) V l"^ 1 ^^""^ superioribus annis inter Agathoclis auxiliastipendium 

XXI, fecissent, a Mcsscniis pro amicis excepti, civibus trucidatis 

aut ejectis urbem occupaverant, domosque et conjugia 

miserorum inter se partiti fiierant. Etiani veterum Cam- 

panorum sul)ibat inemoria, qui Capuam possederunt, simili 

Liv. IV. 37. latrocinio Tuscis ademtara. 

21). Cum res satis placcret, ea consultatio supcrerat, 
(pionam niodo facinus impnne patraretur, neve, ut in urbe 
populosa, pauciores a pluribus circumventi ca;derentur. 
Dio apud Conlintiitepistolas tanquam a Rlieginis ad Pyrrhum scrip- 
Vales, ^j^j^^ j,t pnvsidium Kumanum ei proderetur. Vocantur 
secrete milites : epistoliv, (juasi interceptaj, recitantur : 
queritur acerbe de pertidia Kheginorum Decius : ex mili- 
tari multitudine cjuidani, ad hoc prveparati, succlamant, 
' annis expediendam sulutem, et exitiuni, ipsis destinatura, 
in auctorum capita vertendum esse :' adest etiani ex com- 
pacto, qui nuntiet, ' in Rhegino littore classem Pyrrhi 
conspectam esse, et secreta colloquia habita.' Miles, supra 
priorem aninii cupiditatem, etiam pertidia hostium et peri- 
culi metu accenditur. Consensu omnium in hanc senten- 
tiam disceditur, ' ut ignari imparatique oppidani oppri- 
mantur : ca^de virorum facta, fortunce publica? privata:(pie 
omnes legioni cedant.' Fit facinus indignum et atrox. 
Decius quosdam ex principibus ad coenam vocatos inter 
sacra hospitalis mensa; obtruncat: alii passim in domibus 
Strabol.vi. suis trucidantur : majori parte Kheginorum interfecta, 
p. '258. ceteri patria ejiciuntur, ab iisdem illis, quos paulo ante, ut 
cum patria servarentur, amicorum atque sociorum nomi- 
Diodor. ap. ne in eam acceperant. 

xxii^ '^*^- -^'^ patratis, nova fit publicae rei forma : aedes at- 

C)ii-s. IV. 3. que facultates miserorum tanquam hostilis praida inter 
'" °^' latrones dividuntur : caide adhuc recenti, matronai virgines- 
que maritorum atque parentum suorum interfectoribus 
nubere coguntur : jura nomenque Rheginie civitatis cru- 
delis et perfidiosa legio sibi vindicat. Sed bene consu- 
luit mortalium generi Deus, quod plerumque scelerum 
insignium exempla, eadem et vindictae illustris documenta 



LIBRI XII. SUPPLEMENTUM. 1437 

sunt : nc quis magis successu maleficiorum animari ad 
paria consilia possit, quam exitu eventuque deterreri. 
Adeo veraj felicitali cum faciuorosis non convenit ; nequc 
ulla certior est insatiia, quamexistimare scelere quonquani 
fieri beatiorera. Ut enim quae post banc vitam manent 
supplicia, qtia^ maxima sapientes esse sciunt, nulla puten- 
tur, (solet enim hominuni incredibilis stultitia vix iis 
habere fidem qua; vident, ncdum ut inexpertis moveantur,) 
attaraen etiam cum prosperrimc procedunt omnia, interno 
vulnere lacerat animumdelictorumconscientia : viventium 
nomen, mortuorum memoria, apud liomincs in odio ct de- 
testatione est : ac plerumque idipsum cpioque, (juod fVedis- 
sime partum, laboriosissime retentum est, non Deo, non 
hominibus inulta scelera diu patientibus, ingenti cum do- 
lore eripitur. 

31. Juvat hie referre breviter Decii Jubellii ceterorum- 
que furoris ejus participum poenas, quai quidem earum 
temporibus his connexa sunt : nam extremum exitium, in- I>iv.xxvm. 
terea variis casibus torti, decimum in annum distulorunt, 
ut in tempore memorabimus. Igitur prjedonibus istis non 
diu IxUv, aut etiam inter ipsos tranquillai res fuere. Me- 
tum a Komanis et Pyrrho utcumque, praeter occasionem Appian. 
temporum, INIamertina societate propellebant, et consilio Liv. 
neutros lacessendi. Hoc enim tutissimum visum ex prae- 
sentibus, inter initia sua, dum ex violentaet subita origine 
nova civitas coalescit, abstinere bello : quod neque ad ver- 
sus regem se tuto sumturos esse videbant ; et promtiorem 
sperabant a Komanis veniam, si contra ipsos arma non tu- Diodor. 
lissent. Prima dissensionis causa, ut inter latrones opor- 
tuit, ex iniqua divisione raptarum rerum orta est. Ejec- 
tus per seditionem Decius Messanam confugit : qui Rhegii Val. Max. 
erant milites, scribam ejus M. Caesium imperatorem lege- DiodorfEcl. 
runt. Eodem honore Decius, cum pecuniam secum gran- ex 1. xxii. 
dem attulisset, a Mamertinis auctus est ; neque laeta sibi, 
neque diuturna fortuna. 

32. Nam evenit, ut oculorum gravi segritudiiie correp- 
tus medicum insignem acciendum curaret ; ultione divina 
jam ad plures acerbioresque poenas nefarium hominem 
rapiente. Adductus ergo medicus est Rheginus domo, yl^P'^^^'^i^* 




1438 T. LIVII LIBRI XII. SUPPLEMENTUM. 

sed, quia multis ab annis Messanae habitaverat, origine 
lion Decio tantuin, nunqnani u\V\ Rhpsinoruni se coramis- 
suro, sed plerisque cjiisdtin iiiliis incolis inconiptrta. llle 
niemor patriae, et injurias ejus ulcisci certus, persuadet 
hoinini, se strenuuni quidem atferre rcmedium, sed eventus 
tuti, celerriimi-que elKcacia?. Sic admoto medicainento, 

Diod. quod cantharidum succo temperaverat, vetitoque toUi, 
priusquani ipse rcversus ad a^grum esset, sine mora con- 

Appian. sccnso navigio, ex urbe Messana protugit. Decius incre- 
dibili dolon- satis diu tolcrato, postcjiiam nio.dicus non re- 
dit, anioveri collyriuni jubet : co diluto, luminibus orba- 
tum se reperit. Ita infaniis, exul, contenitus, cxcus, 
aninio et corpore ;vgro, taiKjiiani vinculis eonstrictus, ad 
pcenam servatur : miro quodani divinie ultionis ingenio, ut 
ab eo, cui salutem suam crediderat, cladem istam pateretur, 
qui prius ipse, quos tueri debuerut, ininianitate perfidia- 
(pie circumvenisset. Qua3 documenta historiis consignari 
tradique generis huniani iDterest, cui nunquam satis per- 
suadetur, quantum a recta prudentiie ratione absit ea 
calliditas, per «piani ob falsa <pi'ail:iMi bona viiiiite fuleque 
spretis, per focdas ct iniquas libidine:s in vera mala ruitui. 



J 



SUPPLEMENTUM 

LIBRI XIII. 

IIISTORIARUM 

T. LIVII PATAVINI. 



1. Interea Roniac parte copiarum ad praesidium urbis 
et incertos belli casus retenta, novis consulibus ' exercitiis 
et provinciie dativ sunt : P. Valerio Lsevino Tarentini et 
Pyrrhus, Ti. Coruncanio Etrusci belli reliquiae obvenerunt. 
Lwvinus magnificuni ad famam et terrorem ratus, hostem Zonaras. 
a se lacessitum videri ; simul utile civitati, si quani longis- 
sime belli metum et incoranioda ab agro Romano avertisset, 
confestimin Lucaniam moto exercitu, castellum opportuno 
situ operibus permunivit, valido pra^sidio imposito, quo et 
Pyrrhi coepta tardarentur, et Lucani, quorum perfidia 
timebatur, ad hostem non auderent desciscere. Audito P'"*^- "* 
Romani consulis adventu, Pyrrhus, quanquam socii non- ^ ' 
dum convenerant, turpe sibi et detrimentosum fore judi- 
cans, si inter primordia belli formidinis indicium ullum 
edidisset, cum copiis, quae aderant, incunctanter obviam 
progressus est. 

2. Ut tamen per causam aliquam honestam traheret 
negotium, caduceatorem misit cum Uteris, quarum heec Zonar. 
sententia fuit : ' Rex Pyrrhus Leevino salutem. Audio te 
contra Tarentinos venire cum exercitu. Sed eo dimisso, 
cum paucis ad me venito. Causa enim cognita, quod 
alteros alteris praestare aequum erit, etiam nolentes prsestare 

^ A. U, C. 472. A. C. 280. 



1440 T. LIVII 

Plut. cogam.' Ad hzec Ljevinus : ' Nos neque controversiarum 

nostrarum te suminius arbitrum, neqiie hostcni pertimes- 

Zonar. cinuis. Tu vero absurtle faceie videris, causas alienas 
cotrnoscere satagens, qui, propria.' culpa reus, nonduni 
Italivv injussu nostro init2e ptpnas nobis pependisti. Ergo 
noil adversus te minus, quam adversusTarentinos, instructy 
cum exercitu venio, Marte judice, auctore generis nostri, 

Plut. de nostro jure disceptaturus.' N'eque diu moratus signa 

movit, et inter Pandosiam et Heracleam urbes, loco cam- 
pestri, al) liostilibus castris divisus Siri amne, conscdif. 
Fama est Pyrrliuin speculandi causa ad aiunem progres- 
sum, cum castra Romana diligenter spectavisset, uni ex 
amicis, cui Megacles noinen erat, dixisse : ' Ordo certe 
barl)arorum istoruni minime barbarus est; at facta niox 
noscemus.' 

li. Turn autem ad ripam firma collocata stationc, tpiiv 

Zonar. transitum trntantcs arcerct, opperiri socios constituit, super 

rationem belli, quod Ronianos in hostili regione rerum 
necessarianim inopia laboraturos esse sperabat, etiani 

Front.Strat. fiducia Livvini anxius : cujus ille admirationem novo tes- 

Zonar. timunio nuper auxerat, dimissis impune hostibus, qui ad 
exploranda castra venerant, et adjecto, ' sibi pricterea ma- 

Goiefr. Vi- jorem alium exercitum esse.' Inter haic, ut vicinis castris, 

terb. XI. ct velitationcs continua- tiebant : ad summam rerum i)roticie- 

Otto Fri- ,,,,,. 

sing. 11.31. batur mini. Igitur diebus ierme quintjuagmta per htcc 

Zoiiar. leviora certaraina consumtis, consul, quod iisdem causis 

ad festinaudum pnelium, quibus Pyrrhus ad ditlVrendum 

movebatur, milites in concionera vocatos consilii sui cer- 

tiores facit, adversus novi hostis metum coniirmat : Pyrrhi 

famam, belluarum terrorcm, quantum potest, elevat : de- 

nique rebus ita se parat, ut vel volente cum hoste congre- 

diatur, vel etiam invitum cogat ad certamen. 

4. Itaque, postquam Pyrrhum manere in sententiavidet, 

equitatum omnem, tanquam ad agTorum pricdam excur- 

surura, pnemittit: ipse cum instructis legionibus opperitur, 

donee in adversa ripa tumultus et clamor fiat. Equites 

magno a castris intervallo circumvecti, qua incustoditum 

flumcn erat, transjiciunt ; stationem pro hostili ripa col- 

locatam cursu petunt. Epirota; subita re perterriti ad 



LIBRI XIII. SUPPLEMENTUM. 1441 

castra suase recipiunt. Pyrrhus, intellecto hostem adesse, Plut. 
equitatum omncm, tria millia erant, quanta maxima cele- 
ritate potest, ad amnem rapit : sperans llomanos inter 
transeundum ordinibus solutis, et caeco vado cum inicjui- 
tate aqua; solique luetantes, occupari posse, Sed cum 
Romani equites se objecissent, invectus ante primum suo- 
rum agmen, non imparem famaesuae pugnam edidit, splen- 
didis armis consi)icuus, neque minus insiani robore ani- 
mique pr^sentia : cum itatotam aciem consiiio imperiisque 
regeret, tanquam omni alio labore solutus esset ; ita, ubi 
res poscebat, accurrons pra>liaretur, tanquam solum ad se 
railitis otKcium, ad alium univoisa' rei cura pertineret. 

5. Interea Leonnatus quidam Macedo, cum ex hostibus 
quendam notassct, qui, ceteris omissis omnibus, unum in 
regem tota volitantem acie intentus, quacumqiie parte 
ilium sc inferre vidisset, eo quocpie ecpuim agcbat, monuit 
Pyrrhum. Cui ille, ' Fatum,' inquit, ' o Leonnate, mor- 
talium effugerit nemo. Ceterum neque hie Italus mecum, 
neque alius quisquam, impune congrcdietur.' Vix elocu- 
tus haec fuerat, cum Oplacus (hoc nomen erat viro, Fren- 
tanae turmie praefecto) infesta lancea equum percutit regis, 
atque illius equum vicissim excipiens Leonnatus, Ibi 
circumfusi regis amici Oplacum pugnantem iiittrficiunt, 
regem eripiunt. Sed iste casus magnopere perculit regies, 
ipsum esse cicsura opinantes. Quare ut confirmaret suos, 
simulque pericula sibi intentata declinaret, paludamentum 
et arma cum Megacle commutat : illoque in pugna relic- Zonar. 
to, ad phalangem ordinandam adducendamcjue pergit. 
Occurrunt et Romanae legiones : certatur diu acerrime, piut. 
eventu adeo dubio, ut memorijesit proditum, septies alter- 
nante pra^lii fortuna, modo Romanos hostium, modo 
Tarentinos Epirotasque Romanorum terga vidisse. 

6. Sed proxime desperationem Pyrrhi res adduxerat 
Megaclis caedes, quem regiis armis monstratum ex diversa 
acie fortissimus quisque regis interfecti gloriam aflfectans 
impetebat : donee eques nomine Dexter, interemto de- 
tractam chlamydem galeamque maximis cum clamoribus 
ad consulem ferens, fidem patratae caedis utrique exercitui „ 
fecit. Jam omnia terroris atque consternationis apud Strat. n. 4. 



1442 T. LI VII 

riut. Graecos plena erant : i'ugissentque baud dubie, nisi quani- 

primiim nudo capite obequitans Pyrrhus, ' spque vivere 
et adesse ' voce magna testatus, tantundem fiducial Roma- 
nis, quantum suo militi formidinis desperation isque dera- 
sisset. Laevinus adesse tempus ratus quo ultima remedia 

Zonar. experiretur, signum equitibus sustulit, quos in insidiis col- 

locaverat, ut terga hostium incurrerent. At Pyrrlius in 

Front, hoc agmen elepbantos agi jubet, ipsos quoque in ultirnuni 
Strat. II. 4. , ^ 1 ,• . 

terrorem hostiuni reservatos. 

7. Ill consilium attiixit spcs Romanas, eventumque to- 
tius pugiia: secundum Pyrrhum dedit : nam et homines 
ipsi vastorum corporum mole, terribilique superstantium 

Pausan. I. amiatoriim specie stupentes, quodvis potius ingens et for- 

'• midabile portentum, quam animalium a natura producto- 

Flor. I, 18. rum formam videre videbantur : et equi ad conspectum 

Plin. VIM. odorcmquc et stridorem turn primum visarum belluarum 

y exterriti, protinus confusisordinibus, qua cuique proximum 

rrat, abripiebantur, sessoresque vel excutiebant, vel frus- 

tra rcnitentes secum auferebant in fugam, et in suorum 

acieni incwrrcntes omnia trepidatione tumultuque misce- 

bant. Insecutis elephantorum rectoribus, multi fugien- 

tium ab iis, qui in turribus belluarum constiterant, vulne- 

rati sunt : plures ab elephantis ipsis conf'ecti obtritique. 

Plut. Sed consule omnia experto, cohanebat utcumque acies ; 

donee immissa Pyrrhi imperio Thessalica ala male resis- 

tentes fregit disjecitque. 

8. Neijue dubium habetur, quin eo situ loci f|UO turn 
conclusi tenebantur, ca-si omnes captive forent, ni, pra:;ter 

Front. consuetudinem Pyrrhi, qui hoc imperatorium rebatur, non 

Strat. II. 6. pertinaciter instare fugientibus, ne alio tempore despera- 

Eutrop. I. tione salutis acrius resisterent, etiam praeceps in vesperam 

"■ dies regies a persequendo desistere coegisset. Adjuvit 

Zonar. etiam fortuna reliquias infelicis exercitus, quod elepliantus, 

accepto vulnere conversus, etiam ceteros barritu turbavit. 

Ea res morata hostes, spatium fugientibus dedit, quo, trans- 

misso amne, pervenire in Apuliam possent; ibique urbis 

cujusdam munitionibus adversus instans periculum tege- 

Gotefr. rentur. Cajsa eo preelio Romanorum sociorumque pedi- 

tura millia quatuordecim, et praiterea octingentos septua- 



LIBRI XIII. SUPPLEMENTUM. 1443 

ginta reperio ; ducentos quadraginta sex equites : captos 
in universum mille octingentos duodecim, in his equites 
duos et octingentos : aniissa signa militaria duo et viginti. 

9. Qtio magis miror auctores, qui haec tam accurate ex- Oros. iv. 
ecuti sunt, negare numerum ex regio exercitu desiderato- ' 

rum annotatuni esse : cum Dionysius scribat La;vinum Plut. 
amisisse pauIo minus millia quindecira, tredecim interiisse 
ex victoribus; Hieronymus autem Cardianus, eequalis is- 
torum temporum scriptor, de Romano exercitu non plus 
septem millibus cecidisse tradat, de regio intra quatuor 
millia. Sed hoc inter omnes constat, flore ducum mili- 
tumque suorum victoriam earn Pyrrho constitisse : excep- Oros. iv. 
tzeque dicuntur voces, ' non minus victum se eo pra;lio 
quam victorem discessisse,' ferentis. Etiam cum Tarenti- 
no Jovi spolia donaque figeret, fassus hoc fertur, inscripto 
ejus sententiae titulo : querentibusque sociis respondisse, 
' nae ego, si iterum sic vicero, sine milite revertar in Epi- 
rum.' Ipsum quoque regem hoc prajlio grave vulnus ac- Zonar. 
cepisse, auctorem habeo : sed quonium alii tale nihil tra- Justin. 
didcrunt, casusque diversarum pugnarum misceri nonnun- ^^'"• 
quam video ; non ausim uni, in silentio plurium et accu- 
ratioruni, credere. 

10. Magna profecto pertinacia certatum esse hoc etiam 
argumento fuerit, quod postridie ejus pugnae, cum ceeso- L^** ^P'*' 
rum corpora Pyrrhus inspiceret, qua? ad humanitatis et 
clementiai faraam humari jusserat; Romanos omnes in Eutrop. 
hostem versos honestis vulneribus oppetiisse cernens, ex- Flor. i.i8, 
clamavit : * O quam proclive mihi erat Orbis imperio po- ^ °°^'^' 
tiri Romanos habenti milites ! ' Neque cunctatus est eo- 
rum,quosinpotestate habebat, animos appellationeblanda Dio «P- 
magnisque promissis adoriri, ut apud se stipendia facerent : 

et abnuere perseverantes nihilo sequius humaniter clemen- 
terque habuit, et vinculorum, et omnis qute fortunam cap- 
tivorum comitari solet conturaeliae, expertes. At Romanos 
praelio tam male acceptos alia mox clades terruit, ut longe Oros. 
impar detrimento, ita majoris aliquanto formidinis et reli- 
gionis. Nam ad manifestam Deorum iram referebatur, 
quod pabulatores forte dimissos subito coorta tempestas 
ita perculerat, ut inter horribilem coeli fragorem cadeutibus 



1444 T. Livii 

fulminibus quatuor et triginta interirent, afflati et semi- 
mortui reliiujuerentur duo et viginti : jumciitis etiam eo- 
dem turbine extinctis aut debilitatis complurilnis. 
Plut. 11. Pyrrhus interea cum vacua et deserta Romanorum 

castra cepisset, victoria noiisegniter usus, promovitcopias, 
vastandisque proximorum quorumque agris, al) amicitia 
Jubtin. Komanorum permultos populos avertit. Supervenere 
Pint" deinde socii. Lucani Samnitesque : quilnisleviter castigatis 

Zonar, quod pugiiaturo non aftuisscnt, partem taraen spoliorum 
Plut. dedit : eo ipso raagnopere laetus otexultans, ' quod pra;ter 

suas copias Tarentinis tantura auxiliis adjutus, llomano- 
rum ingentem numerum fudisset.' Intento in victoriae 
fructum Pyrrho, alia ex parte Licvinus curando saucios, 
Zonar. colligendo dispersos, manum rursus haud contemnendam 
Plut. efFecerat. Et senatus, quanquam multi culpam acceptai 

cladis imputabant consuli, Fabriciusque dixerat, ' non sibi 
Romanos ab Epirotis, sed Lacvinum a Pyrrho victuni vi- 
Appian. deri,' supplementum ei mittendum censuit. Cum voce 
^Pv^^*^'^' pra^conisedictum esset, * qui in occisorura locum patriae 
navare operam vcUent, uti nomina darent ;' certatim dan- 
tibus, celeriter duarum legionum numerus expletus est. 
Zoaar. 12. His copiis auctus consul, Pyrrhi vestigia sequendo, 

quibus poterat exercitum ejus incommodis vexabat : et 
cum occupandae Capuai consilia regeni agitare coraperisset, 
festinanter exercitu ducto, pra;venit eum, cunctisque ad 
defensionem paratis, ab invadenda urbe deterruit. Pyr- 
rhus Neapolim flexo itincre, atque ibi quoque spe sua 
frustratus, protinus ad ipsam Romam magnis itineribus 
Liv. Epit. Latina via contendit. Jam ab Anagnia et Hernicorum 
""'"■. agro, Fregellis obiter expugnatis, Praeneste pervenerat, 

¥l<lu^i.'l8. intra vicesimum ab urbe lapidem. Sed urbani magistra- 
Plut. tus, simul atque de clade auditum fuerat, novis delectibus 

ex senatusconsulto juniores armaverant : aliudque non in- 
validum auxilium populi Romani fortuna tempore neces- 
Zonar. sario providerat. Consul enim alter Ti. Coruncanius, me- 
liore fortuna cum Etruscis congressus, universam gentem 
novis fcederibus obstrinxerat : et ad tutelam patriae revo- 
Appian. cante senatu, nullo alio hoste distractus cum exercitu vic- 
tore accurrebat. 



LIBRI XJII. SUPPLEMENTUM. 1445 

13. Pyrrhus, cum i^truscos ad arma retrahere frustra Zonar. 
tentavisset, praetcr urbem suis pntsidiis tutam, duos con- 
sulares exercitus, alterum a frotite, alterum a tergo immi- 

nere cogitans, in Campaniam regressus est. Ubi Lctvinum Eutrop. 
majoribus sibi copiis, quam ante cladem habuisset, occur- Zonar. ct 
rerc videns, * cum Hydra Lernaja sibi negotium esse dixit, 
cujus prscisa capita pauIo post, numero etiam aucto, re- 
nascerentur.' Quia taraen priori victorize confidebat, Zonar. 
eduxit copias, et tanquara pugnaturus instruxit : quoque 
suorum simul alacritatemexperiretur,simul perterrefaceret 
hostem, clamorem toUere milites, ac elephantos ad barri- 
tum ciendum incitari jussit. Redditus est a Romanis longe 
major atcpie terribilior clamor. Unde de animis utrorum- 
que conjectans, abstinendum sibi praclio in preesentiajudi- 
cavit : et victimarum exta parum laeta causatus, exorcitum 
in castra, et inde, magna cum priiula et captivorum agmine, Appian. 
Tarentum reduxit. 

14. liomani, qui durissimo tempore de constantia sua P'"'* 
nihil remiserant, sed de totius belli eventu semper amplas 
sjies et orationes magnilicas habuerant, prvcmia virtutis 
tum maxime celebranda rati, L. iEmilio Barbulae ob res 

in consulatu gestas decreverunt triumphum : isque de Ta- Fasti Ca- 

rcntinis, Samnitibus, et Sallentinis, (jui inter auxilia Ta- '*' " 

rentinorum fuerant, A. D. vi. Idus Quintiles triumpha- 

vit. Sed P. Valeric consuli negotium datum, ut, Setinum Front. 

, , . . ...... ^ . , Strat. IV. 1. 

in agrum abductis exercitus victi rehquus, castra munirct, 

hvememque sub pellibus agere cogeret. Per eadem tem- Dionys. ap, 
•' ',... . ,. . Fulv.Ursin. 

pora cum de captivis m senatu agitatum esset, redimme 
eos placeret, ista sententia tenuit. Credo praecipue movisse 
animos equitum casum, quos, fortiter sustentata pugna do- 
nee elephanti aberant, horum superventu consternati equi 
sine ulla sessorum culpa caedendos vinciendosque hostibus 
przebuerant. Missi sunt hujus negotii causa prjecipuje dig- 
nationis legati, P. Cornelius Dolabella, Senonum deleta 
gente nobilis, C. Fabricius Luscinus, Q. J^milius Papus, Cic in 
qui biennio ante collegze in consulatu fuerant. ' 

15. Pyrrho a natura magnorum animorum indivisa comes 
inerat humanitas : sed banc ambitione auxerat, errore per- 
vulgato ministras imperii virtutes esse putans, cui uni in- 



144G T. Li\ii 

tomporantissimc deditus, hue ratioiu-ssuasoinnts rofcrebat. 
PolvffiD. I'^f (juanquam audacia belliquc artibus neinini sua actate 

SJrateg. vi. (i„ci,ni postjjonendus essct, omnia tamon prius cxpcriri 
solfcbat, quain armis rem pcrmitteret : animosque hostium, 
ut quisque opportunus erat, metu, cupiditate, voluptatr, 
misericordia, dcnique ronditioniim ajqiiitatf ac utilitatc, 
molit'batur, Igitur nuutiuto Roma legatos venire, tot 

Zonaras. consulares ad majorem certe aliquam rem mitti suspicatus, 
Val.Max. pacis (;ompoiion(i;v niontionem illaturos esse spcrabat. Quo 

Paul. Diac. 'g'*""" ^^ tutior, et lionoratior accessus eoruni foret, ad ip- 

Hist. iNlisc. SOS usque fines agri Tarentini Lyconem natione Molossum 
Dio apud ^""^ pra?sidio niisit obviani : ipso venjcumorimto ((juitatu 

Fulv.Ursin. venicntibus extra |)<)rtam occurrit, deductoscme per(piani 

honorifice ac hospitaiiter rebus omnibus laute atque libc- 

raliter habuit. llli quae ad moderationcm aninii pfrtinrnt 

Dionys. nracfati, * quanta sortis inconstautia, (luain subitvi- bcllorum 
apud Fulv. • . • . . ,. ' , 

Lrsin. Vices essent, neque prx'sein lutura posse, mandata cdunt : 

* se ad recipiondos captivos suos venisse, sive ccrto in ca- 
pita prctio rcdimi, sive cum Tarcntinis aliisve jK-rmutari 
pateretur.' 
Zonaras. 16. Pyrrhus nihil raagnai rei sine consilio amicorum 

statuere consueverat : quo tum quoque convocato, Milo 
qnidani sua(h'bat, ' ut captivisretentisfortuna sua uteretur, 
ncfjue bclhim nisi perdomilis Romatiis omitteret.' Longe 
divcrsa Cineac oratio fuit : qui commemorata ' senatus 
populiquc Roniani constantia, quam sa'pe extremis tem- 
p<)iil)us suis invictam ostendisset,' subjecit : * Aliorum 
fortassis hostium aut mores oderiraus, aut contemseriraus 
arma. Cum hac gente, o rex, amicitiam tibi potius quam 
belhim habendum esse censeo : neque reddi modo captivos, 
sed etiam donari, ex usu tuo fuerit : neque differendum 
arbitror, quin legatos cum muneribus Romam mittas, qui 
conditionibus eequis pacem conficiant. Hoc enim illud 
tempus esse arbitror, quo rem tibi necessarian! , si quid 
judico, etiam cum dignitate facere possis. Nunc enim 
rebus adhuc prosperis de pace agens, et facilius, quae vo- 
lueris, impetraveris, et nulla alia causa, quam animi solita 
magnitudine, pacem obtulisse videberis iis, quos integrum 
fuisset arniis ad servitutem cogere. Et absit quidem omen. 



LIHRI XIM. SUPPLEMllNTUiM. 



1447, 



tuii;quc res, sicut ccepcrunt ire, pergant : sed tamen ho- 
mines sumus : et, si fortuna verterit, neque tam facile 
porro negotium erit pacis, neque pari cum decore tracta- 
bitur.' 

17. In banc sententiam locutis quoque ceteris, et ipse 
rex assensus, vocari legates Romanos jubet. Qui ubi 
venerunt, hunc in niodum egisse fertur ; ' Res equidem Dion^s. 
indigna est, (piani facitis, Komani. Cum enim amicitiae 
mecum ineundie rationem nullam habeatis, bello captos 
repetitis ; ubi reddidero, iisdem illis adversus me usuri. 
Quod si igitur, revocatis ad raeliora et utrisque prot'utura 
mentibus, foedus atque societatem mecum instituitis, ves- 

tros et cives universes, et socios quos cepi, sine pretio 

recipite. Sin vero vobis hostiles animi manent, neque 

ego pro sano me facturum arbitror, si odia vestra tot for- 

tium viroruni manibus instruam ; neque vero tanta mihi Ap()ian ap, 

rei nummariie difficultas est, ut pecuniis liomanorum in- " ^' ^^"^' 

digeam, quos decebat potius, si amici esscmus, liberulitate 

mea locupletari.' Simul non spernendi pretii munera Zonar. 

legatis dari jussit, plura se et meliora alias daturum pro- 

fessus. Ha?c in commune legatis omnibus praesentibus 

dicta actaque. Dionys. 

18. Ceterum cum solo deinde C. Fabricio longior et 
accuratior sermo fuit : neque referre piget, quod apud 
idoneos auctores reperi. Cum itaqiie remotis arbitris col- Zonar. 
loquerentur, inter cetera regem ita dixisse postea vulgaturn 

est : * Ego vero cum ceteros Romanos omnes amicos ha- 
bere expeto, turn przesertim te, C. Fabrici, quem inter Dionys. 

Ecce tibi, lector, Pyrihi Fabriciique imagines ex nummis de- 
siuntze. 




1448 T. LI VI I 

cettros civili niilitarique virtute prajstantissimum esse ju- 

dico. Unum deesse tibi indignor, quod, re familiar! an- 

gustiore utens, debitum magnis viris splendorem tueri 

minime potes. Sed haiic fortuna^ injuriam ego diutius tibi 

molestam esse non patiar, daboque auri argentique facti 

et infecti cam copiam, qua ditissimorum quorumque census 

facile vincas. Hoc enim inprimis loco fortunaHjue meai 

convenire persuasum habeo, eximiorum hoininum, qui 

potiiis gloria? quam pecuniae accumulanda; studuerunt, 

gravem inopianiconsolari. Id quidem ego valde pulchrum 

opus esse reor, nccpie magnificentia; rcgiiv vel inonumen- 

tiim illustrius usquam poui, vel augustius Diisque gratius 

doiiarium suspendi posse. Quare non tam dedisse bene- 

ficium putabo, quam accepisse, si meis te copiis adjuvari 

siveris. 

Plut. in |() i jjeque tamen id a te petiturus eram, si mihi glo- 
Pyrrlio,43. . . . ? . • i r ■ 

riosa largitio tantuni, tibi vero parum decora tuisset. 

Nunc autem, quia non ad proditioneni, aut indigiiura mo- 

ribus tuis facinus ulluin emeris ; quid est, cur hospitale 

munusculum, aniicissimo aninio oblatum, infesto et perti- 

Dionjs. j^^^jj velis asperuari ? Ego enim aliud a te dcsidero nihil, 
nisi quod a viro optimo patriaeque amuntissimo fieri possit, 
immo debeat ; ut senatum a pr;cfracta ilia pervicacia acl 
a?quitatem et consilia mitiora transducas, quod res est 
doccndo, neque bellum sine maximo vestro et darano et 
jiericulo geri, neque a me, qui Tarentinis auxilium polli- 
citus, primo etiam praelio victor discessi, Integra fideatque 
dignitate deseri posse. Neque vero me delectat vobiscum 
dimicare, quos amicitia raca quam odio digniores arbitror : 
et multis interea negotiis obortis, qua* praisentiam meam 
desiderent, in regnum meum reverti mallem. In hoc 
fidem quam postulabis dabo, quo et tu de animo meo 
securus esse possis, etceterorum dubitationes tollere, si qui 
forte negabunt regibus tuto credi posse, propter unius aut 
alterius vesaniam, qui nullo intellectu honesti, pactis atque 
foederibus, donee utilia viderentur, stantes, simul atque 
levitatis pretium apparuit, fidem quam occasionem negli- 

Appian. ggrg malucrunt. Pace vero confecta, nihil aut mihi ju- 
cundius, aut utilius utrisque fieri possit, quam si mecum in 



LIBRI XHI. SUPPLKMENTUM. 1449 

Epirum naviges, prinio inter meos loco, et in bello legatus 
futurus, oninisque fortunae meae particeps. Nam et ego Dionvs. 
possessionem nullam pretiosiorem esse puto, quam fortis 
et tideiis amici : et animo tuo regije fortuna; apparatus, 
regiorumque negotiorum majestas congruit. Haec ergo si 
in commune contulerimus, quae maxima per homines cen- 
sentur bona, vicissim alter alterum adjuvantes, nullo ne- 
;^"otio adipiscemur. 

20. Hie ubi finem diccndi rex fecisset, post modicum 
intervallum Fal)ricius intit: ' De virtute quideni, si quid 
ejus in me belli doraive aniniadverti potuit, mihi superva- 
caneum est quicquam attingere ; quando jam aliis de ea 
credidisti. Neipie itidem de paupertate necessum est ex- 
ponere, <juod exigui agelli tuguriolique dominus, non 
Aenore, ne(jue mancipiorum operis, sed laboribus hujus 
corporis alor : nam et ista, reterentibus aliis, existimo te 
accurate didicisse. Si vero me deteriore ob paupertatem 
conditione, quam llomanorum quemlibet, esse suspicaris ; 
certe, sive ultro, sive alienam secutus opinionera ita con- 
jccisti, mirifice falsus es. Mihi enim contemtis opibus 
virtutem et ollicium sectanti nullus unquam miseriaj sensus 
fuit : neque fortunae meje, vel in privatis negotiis, vel in 
publicis, ingemui. Qua enim tandem causa convicium ei 
facerem ? nisi forte criiniiii dabo, quod in ista paupertate 
raea, his omnibus, quaj cuilibet animo magno excelsoque 
sola desideranda videntur, non modo cum divitibus, sed 
etiam prse illis, in patria perfruor. 

21. ' Honoribus enim qui apud nos amplissimi sunt . 
fungor: bella gravissima rego : splendidissimis adhibeor Marc.xxiv. 
legationibus : religionum sanctissimarum curam gero : vocor ^. 
in senatum : de summa republica rogor sententiam : laudant 
me multi imitanturque hilariter : neque minoris fio, quam 
quilibet in civitate nostra potentissimus : videorque spe- 
cimen et exemplum ad virtutem gloriamque capessendam 
esse ceteris ; ^ nihil in hsec omnia sumtus de meo faciens, 
sicuti neque aliorum quisquam. Nam alibi quidem, ubi 
plerumque privatim opes magnae, publice vix medioCres 
sunt, magistratus ex re familiari dignitatem splendoremc^ue 
loci sui sustinent. Nostra civitas longe diversis institutis 

Delpk.et Var.Clas. Livius. 5 D 



1450 T. LIVIl 

utitur, neque fortunis privatorum uUa parte gravis est. 
Omnis iste apparatus, quo nostri cives, quotquot ad rerum 
magnarum administrationem deliguntur, magnifice in- 
structi sunt, preebetur publice : quae res exsequat omnes, 
neque pauperrimo alicui quicquam patitur ad tuendum 
publicum aut suum decus deesse, neque ditissimo superesse. 
Quando igitur pauperriraus omnium, tamen locupletissimo 
cuique nulla in re bona cedo ; quid est, quod de fortuna 
queri debeam ? an postulandum erat, ut me regibus parem 
faceret, quibus ingentes auri cumulos licet recondere ? Sed 
haec quidem ad publicam vitam. 

22. * In privata vcro tantum abest ut mea mihi inopia 
sit oneri aut incommodo, ut contra, quoties me cum divi- 
tibus istis compono, mea sors incomparabiliter videatur 
beatior ; et ego me inter illos plane paucos numerem, 
quibus quanta esse in vita potest felicitas contigerit : eoque 
nomine et mihi plurimum gratulor, et gratias ago paupertati 
mese. Cum enim supervacua persequi mihi ineptum et 
otiosum esse videatur, necessaria vero agcUus recte colenti 
dispensautique suppeditet ; nescio quem in usum de ma- 
joribus divitiis debeam esse solicitus. Nam omnem mihi 
cibura fames suavissimum eiEcit ; omnem potum sitis : 
somnum facilem et tranquillum labore paro : vestis, si 
frigus arceat, mihi se probavit satis : in supellectili, ut 
quodque ad usum, cui destinatur, maxime commodum 
atque parabile est, ita placet impensius. Quare sic quoque 
sim injurius, si accusem fortunam, quod mihi non majores 
facultates sumministraverit ilia, quam natura mea desideret, 
quae mihi neque cupiditatem ijus quod nimium esset inge- 
nuit, neque profecto dexteritatem parandi. 

23. ' Quare cum ista paupertate mea, et aliis opulen- 
tissimis hominibus, et te quoque ipso me copiosiorem esse 

Zonar. judico. Nam ego tantum habeo, ut plus non desiderem : 
tu, nisi Epirum et cetera quae tenes possidens inopem te 
esse crederes, in Italiam trajecisses ? Sed pulchram facul- 

Dionys. tatem beneficia hominibus dandi praestat opulentia : ego 
per inopiam subvenire queo nemini. Hoc vero non magis 
me angit, quam quod aliis quoque rebus non supra modum 
instructus sura : quod neque scientiam praecellentem mihi 



LIBRI XIII. SUPPLEMENTUM. 1451 

Deus, neque vaticinandi artem tribuit, quibus prodesse 
indigentibus possem, neque alia itidem permulta. Eoruni 
vero quje in me sunt, si et civitati et amicis copiam facio, 
et, unde quenquam juvare uUo pacto possum, id commune 
omnibus esse patior; hoc quoque crimine hactenus me 
vacare posse existimo. Neque vero tibi quidem htec 
parva aut conteratibilia vocare licet, qui priK te feras 
ilia videri maxima, adeoque ingenti pecuniae njodo emere 
paratus es. 

24. ' Quod si vero ad sublevandas necessitates egentium 
omnino facultates magnai optandae essent, atque hoc no- 
mine pecuniarum possessio partem aliquam felicitatis fa- 
ceret, uti vobis quidem regibus videtur ; utra milii via 
parandarum opum erat melior, ut a te nunc acciperem cum 
dedecore, an vero ut olim pararem, cum possem lionestis- 
simis rationibus ? Nam mihi sane ditescendi opportunitates 
praeclaras respublica bene gesta praebuit, cum alias saepe, 
turn vero maxinie ante hoc quadriennium, quando in Sam- Supra, lib. 
nitas, Lucanos, Bruttiosque consul cum exercitu missus ^oionys. 
amplissimas regiones populabundus percucurri ; praeliis 
multis victor urbes opulentas vi cepi diruique : unde donatis 
largiter militibus, redditoque privatis quod reipublicae in 
usus belli mutuum dedcrant, res tamen superesset qua- 
dringentorum taleutorum,* quue in aerarium publicum intuli. 
Postquam igitur justas etdecoras ex manubiis opes, quae in 
promtu erant, aspernatus sum, et, exemplo Valerii Pub- 
licolae multorumque aliorum, qui rem Romanam hunc in 
statum prcduxerunt, gloriam pecuniis anteposui ; nunc a 
te munera capiam, contemta pulcherrima ditescendi occa- 
^one, pudoris atque periculi plenam amplexus ? Et illam 
quidem opulentiam honestos justosque ad usus expendere 
liberrime et cum voluptate quadam potuissem : nunc vero 
ne hujus quidem boni uUa futura esset copia. Creditse 
enim verius quam donatze pecuniae censendae sunt, quae 
alieno beneticio obvenerunt, animoque ingenuo et erecto 
graves incumbunt, donee restitui queant ; ut jam per hos^ 
pitii, vel amicitiae, vel benevolentiae speciem datae accept 
taeque fuerint. 

* Quadringentorum talentorutn] 37500. Crev. 
Marcarum argenti Parisiensium 



II 



145? T. LIVII 

25. 'Jam vero,_ quid; futurum censes, si vulgata fama 
(neque eaim celari poterit) magistratus, qui morura apud 
noss priefecturam amplissima cum potestate exercent, quos 
censores appellamus, pro jure suo, quo in civium vitas in- 
quirere, et a patriis iustitutis discedentes mulctare consue- 
verunt, me publico citatum causam captorum munerum 
dicere jusserint?' Addunt plerique aPyrrho, virum virtu- 
tis tantaj quantivis bene emi certo, acrius continentiam 
ejus constantiamque tentatam esse, post alia magnifica 
Eutrop. 1. promissa , etiam parte regni oblata : neque motum esse 
Flor. 1. 1. Ronianum, nisi hactenus, ut ' se consilii regii rationem ex- 
c. 18. pedire' negaret. ' Si enim malum me virum judicas,' 

vir illust. ioQ^'tj * ciT ambis ? sin vero bonum, cur corrumpis ?' Ad- 
35. jecisse deinde dicitur, ' etiam ipsi Pyrrho negotium hoc 

Appian an »eque jucundum futurum, neque conducibile, si processis- 
Fulv.Ursin. set : suam enim libertatem et amicis regiis, et ipsi regi 
Pyrrho 44 g^avem futuram : justitiam autem et abstinentiam si Epi- 
rotae experti forent, relicto rege ad ipsum transituros.' 
Qua? omnia, ct quod deinceps adjecturus sum, variis ab 
auctoribus tradita, conquiri exponique nou inconveniens 
nee inutile judicavi ; quo virorum, quibus fulta res Ro- 
mana per durissimos casus ad imperii gloriseque incompa- 
rabilem magnitudinem pervenit, animi sensusque nosce- 
rentur; claroque sub exemplo facilius deprehenderetur, 
quibus moribus studere oporteat admirationi futures ho- 
mines, majoremque et meliorem transdituros posteris rem- 
publicam, quam a majoribus ipsi accepissent. 
Plut. in 2(5. Igitur his ita dictis auditisque regem in priesentia 
^" °' ' quidem quievisse accepimus : postridie vero vocari ad se 
Fabricium jussisse, parato ante ad perterrendum eum ele- 
phanto, qui a tergo colloquentium post aula;um astans, 
magistri imperio, repente diducto aulaio, super Fabricii 
caput demisit manum, horrendumque stridorem et barri- 
tum edidit. Sed vir ingens animi, cum sensim se conver- 
tisset, arridens, * Neque heri me aurum tuum pellexit,' in- 
quit, ' neque hodie perterrefecit bellua.' Deinde cum 
admotus ccena? de Gra'cis sapientibus disserentem audiret 
Cic. Cat, Cineam : * quibus Epicuri secta placeret, eos voluptatem 
Plut. '" ^""^^ bonorum, reipublicje curam inter praecipua felici- 

tatis impedimenta pouere : similemque vitam agere Decs 



LII5RI Xiri. SUFFLEMENTUM. 1453 

arbitrari, nulla rerum humanarum cura, nullo neque in 
improbos iree, neque in bonos favoris affectu, soli otio vo 
luptatique deditos;' exclamavisse Fabricium ferunt : ' Dii 
faxint, isthsec sapientia Pyrrho Samnitibusque cordi sit, ^ ^1. Max. 
donee bellum cum populo Romano gerent !' 

27. Hi tetnporum istorura mores fuerunt : haec magno- 
rum virorum certamina, non opibus et luxuria, sed virtute, 
consilio, patientia, patriae caritate excellere. Nee enim 
subiti impetus, aut ad pra^sentem usura meditatae simula- 
tionis istaj voces fuerunt ; sed perpetuo tenore vitae verbo- 
rum suorum fidem adrairabiles potius nostris temporibus 

quam imitabiles viri aflSrmarunt. Idem ille Fabricius, Val.Max. 

cum ejus tota supellex argentea saimo uno constaret, et 

patella, quae tamen ipsacorneopediculosustineretur, Sam- 

nitium legatis pecuniam et supellectilem splendidam dono 

afferentibus, planas manus ad aures, hinc ad oculos, nares, J^'- ^^y- 

gin. ap. A. 
OS, gulam, deinde ad imum usque ventrem deducens, GcII. i. 14, 

' Donee his,' inquit, ' imperitare potero, nihil deerit : vos 

autem pecuniam ad eos, qui hae indigent, reportate.' De- 

nique vitam universam sic exegit, ut in haereditate ejus Val. Max. 

non esset, unde filiarum dos expediretur : gloriosa pau- ^^' "*• ^^• 

pertate, cum ex aerario publico erogata pecunia senatum 

puderct indotatas pati virgines, quas^patrem non puduerat 

ita relinquere. 

28. Sed et ceteri senatus prineipes eadem ferme virtute 
tolerantiaque turn agebant. Ex quibus Q. Fabium Maxi- 
mum, qui toties in summis imperiis fuerat, qui, censura Auctor de 
gesta, noluerat iterum censor fieri, negans, ' ex usu rei- 
publicae videri, ut iidem seepius censores erearentur,' simili 

et paupertatis et amoris publici testimonio populus Roma- 
nus affeeit : mortuo enim tantum congessit aeris, ut inde filius 
Q. G urges et viscerationem, et epulum publice daret. 
Curius ab eadem altitudine animi Sabinorum munera, Cic Cat. 
quemadmodum Fabricius Samnitiea sprevit. iEmilius * J' " 
Papus in plerisque magistratibus collega Fabrieii, Ti. item Cic. La:l. 
Coruucanius, aliique prseclari viri, ex similitudine morum 
amicissime inter se conjunctissimeque vixerunt : ut vere ^^^^ 
mihi temporum illorum speciem amplexus animo videatur Cic.deRep. 

., . . . . -r> 4. 1. V, citarte 

poeta, qui ' moribus vinsque antiquis rem Komanam ste- Aug.deCiv. 
tisse' praedicavit. Dei, ii.2i. 



1454 T. LI VII 

29. His igitur animadversis expensisque rebus, niajore 

componendi cum hac gente belli desiderio Pyrrhus intlara- 

Justin. matus, ducentos ex captivis protinus sine protio rcstituit : 

Pint in ceteris, si qui ad instantia Saturnalia Roniain ad visendos 

Pyrrho, 44. suos proficisci cuperent, ejus rei potestatem fecit ; unius 

Appian.ap. Fabricii secutus fidem, qui ' reversuros exactis feriis, nisi 

' pax interea convenisset,' spopondcrat. J-laque turn et 

gravitas senatus, et singulorum fides fuit, ut ad diem a 

Patribus pra?stitutam universi Pyrrho se restituerent, post- 

quam oUirniatos suorum animos impollore neqnicquam te- 

tendissent. 

Flor. 1. I. 30. Ilex enim callidus hunc tomporum articulum sibi 

'^' ***• tenendum arbitratus, dum aspectu carissimorum pignorum 

mollitos et cupidine isthiec retinendi incensos animos ad 

belli odia deponenda promtiores haberet, legationem mit- 

Justin. tere Romam statuit, ut iis conditionibus, quas Fabricio 

XVIII. 1. . . . „ , 

pra^senti exposucrat, pacis et amicitia^ toeoera conjunge- 

Appian. reutur. Potebut autem, ' ut iisdem foederibus Tarentini 

comprehendercntur : ceteri Graecorum Italiam incolentium, 

libcri, et snis legibus, agcrent: Samnitibus, Apulis, Lu- 

canis, Bruttiis, qua^ erepta a Romano forent, rt-dderentur : 

Romani captivos a Pyrrho sine pretio reciperent.' Erat 

apud Pyrrhum ea tempestate Cineas, cujus supra quoque 

facta est mentio ; vir cum civilium n rum apprime gnarus, 

tum animo propositoque honestus, etqui naturte proclivem 

indolem eruditione usuque ad efficacem facundiam exer- 

Plut. in cuisset. Hunc eas ob artes carissimum rex habebat : 

' crebroque privdicabat, * plurium se urbium imperium per 

eloquentiam Cineae, quam armis suis adeptum esse.' 

31. Romam iste cum Icgatus venisset, callido consilio 

Zonar. moras nectens, priusquam senatum adirct, munera passim 

per illustrium domos Pyrrhi nomine misit. Introductus 

deinde in curiam, cum regis virtutem et propensum in Ro- 

manos animum multis extoUens, de conditionum quas af- 

ferret aequitate disseruisset, magna pars senatus mota est, 

Plut. ibid, ut admittendas esse dubitaret. Quippe super cetera, si 

socios suos oppuuTiare desinerent, tanta auxilia polliceba- 

tur, ut iis baud difficulter imperium cetera? Italia? possent 

acquirere. Sed quoniam ob magnitudinem rei, solicitis 

Zonar. Patribus, multos in dies extracta deliberatio pacis futurae 



LIBRI XIII. SUPPLEMENTUM. 1455 

susplcionem rumoremque fecerat, Appius Claudius, ob se- Cic. Phi- 
nectam et csecitatem abstinere curia olim solitus, confestim 
in senatum se deferri lectica jussit : ubi conspectura pro- 
tious exceperunt filii generique, honorisque et oflScii causa 
circumfusi deduxerunt ad locum dignitati ejus congruentem. Plut. 

32. Ibi, cum ipsius rei novitate, tum reverentia viri si- 
lentibus omnibus, expectantibusque cujus rei causa post 
longi temporis desuetudinem senatum ingressus esset, ab ^^^P'^'^P* 
incommodo valetudinis exorsus, ' sibi quidem hactenus 
molestam fui.sse ca^citatem ' dixit : * nunc autem non mode 
ilia delectari, ne qua; fierent videret, sed etiam aegre ferre, 
quod aures nondum obsurduissent, ne tam foedaet Romano 
nomine indigna audiie cogeretur. Quo enim vobis mentes 
illaj cesserunt ? quo reciderunt spiritus ? Certe pi ae vobis Enn. ap. 
ferre solebatis, cum Alexandri Macedonis gloriam, ut in- ^'c.IMaj. c. 
victi regis, celebrari audiretis, non tam virtuti ejus quam Plut. 
felicitati famam istani imputandam esse : nam si Romana 
in bella fortuna ipsum impulisset, alium longe eventum 
futurum fuisse, aliamque de eo apud homines opinionem. 
At nunc quantum ab ista vestra magnanimitate defeceritis, 
respicite. 3Iacedonibus superiores vos futuros confideba- 
tis: at nunc Molossoset Chaonas, perpetuam Macedonum 
pnedam, metuitis. Alexandrum contemnebatis : nunc ex- 
pavescitis Pyrrhum, ne ipsius quidem Alexandri, sed sa- 
tellitis ejus, satellitem : qui fugiens potius veteres hostes, 
quam quierens novos, in Italiamtrajecit : quibus copiis ne 
minimam quidem Macedoniee partem retinere potuit, iis- 
dem, si Diis placet, imperium Romanisquoque paraturus. 

33. ' Hunc igitur nisi gTandi infortunio mactatum eji- 

cimus, certum habeamus, alios quoslibet merito nostri con- 

temtu, tanquam ad paratam pra^dam, ita in Italiam cu- 

pide venturos esse. Quid enim aliud de nobis quam de 

hominibus ignavissimis judicari poterit, si Pyrrhus, in ami- 

citiam receptus, etiam pra'.mium referat illatae nobis igno- 

minia% quod ejus opera factum sit, ut Tarentinis atque 

Samnitibus ludibrium Romani debeamus ? ' Hie fere sen- 

sus fuit orationis, quae ab ipso statim Appio est edita : cic. Cat, 

qua omnium adeo sunt inflammati animi, ut severissimae 6-etinBru- 

, , ,, to, 16. 

sententiee auctorem secuti consensu decernereut, ' bellum Zoaar. 



1456 T. L!vn 

liv. Ep. prosequendum esse ; Cineamqueeodemdio urbe excedere, 
l!"i. 4 37. Pyrrhoquc renuntiare,' jubcixnt, ' netiue recipi turn in 
De O. J. urbem,' (nam et hoc petitum tuerat,) ' neque priusquani 

Euirop. . j^g^j-,^j^ omisisset, de amicitia et societate agi posse.' 

34. Paris deinde tristitiac decretum ex ejusdem Appii