Skip to main content

Full text of "De Navorscher"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 







^ m 



1 



I 







DE NAVORSCHER. 



De Navorscher. 



EEN MIDDEL 
TOT GEDACHTEWISSELING EN LETTEEKÜNDIG VEEKEER 

TUSSCHEN ALLEN DIE IETS WETEN, 
IETS TE VRAGEN HEBBEN, OP IETS KUNNEN OPLOSSEN, 

OHDKB BaSTUTTB TAH 

P. LEENDERTZ, Wz. 



ZES EN TWINTIGSTE JAARQANQ. 



NIEUWE SEKIE, / " 



Hegende Juigang. 



Te AMSTERDAM, bg J. C. LOMAN Jr. 
1876. 

(•(BODL:Liu;':'*i 



BLADWIJZER. 



Aardenburg (Oudste charter van), 170. 
— (Onze Lieve Vrouwe te), 637. 

Aardrgkskondig woordenboek van Ne- 
derland, 292. 

Adel van het koninkrgk Holland, 549. 

AUone (D'), 14. 

Amgterdam. Beelden uit het Doolhof, 
15. — Preekstoel der Nieuwe Kerk, 237. 

Asar, 611. 

B. 

Baadeloo (Abdg van) in het land van 
Wae«, 187. 

Beker (Zilveren) te Zwartsluis, 512. 

Bekker (Oordeel der classis van Nijme- 
gen en Tiel over de Betooverde wereld 
Tan B.). 402. 

Besmettelgke ziekte (Zuivering van per- 
sonen en goederen bij), 281. 

Bezitregt gestaafd door het zweren van 
een eed, 60, 696. 

Boekverzamelaars (Gevaarlgke), 1. 

Boerhave, 261, 545. 

Bombell (Nils de), nederl. vlootvoogd, 
391, 545. 

Boomen f Merkwaardige) in Nederland, 
102, 166, 326, 494. 

Boucquet (L.), 10. 

Bruinier (Juffrouw), 62, 230, 550. 

Brugsma (B.), 290. 



Burgh (A. V. d.), 467. 

Bgen Pe) in den rouw, 104, 167, 

222, 326. 
Bggeloof verklaard, 222. 

C. 

(C=K zie K.) 
Cyriacus (Sint), 61, 169. 



Dathenus (Oordeel der classis O verveluwe 
en Tiel over de psalmbergming van 
P.), 405. 

Dauwtrappen (Het), 384, 541. 

Dichters (Gelauwerde), 611. 

Diodati (Mr. J.), 546. 

Don gratuit (Een) in 1793, 60. 

Duin (Reis om de wereld door Nico- 
laas), 394. 

E. 

Eedformulier (Middeleeuwse h) vanden 
beul te Middelburg, 434. 

Egmondsch handschrift, 186. 

Eyk (J. van), 120. 

Elten (Uit het tgnsboek der abdg van 
Hoog-), 257. 

Emiclaar (Heerlijkheid), 894. 

Esparto, 432, 542. 

Examina (Onpartijdigheid in het afne- 
men van kerkelgke) in de classis Tiel 
in de 18* eeuw, 594. 



TI 



BLADWIJZIK. 



Friesenberg, 116. 
Friezenyeen, 110. 

a. 

Genealogische bescheiden gevraagd, 691. 

Genestet (De), 262. 

Gereformeerde Spanjaard in Gelder- 
land, 290. 

Gerig^smannen in de Nederbetuwe in 
1660, 606. 

Geschiedenis (Hoe men de) aan bet volk 
vertelt» 278. 

Geschut, behoorende aan Zutfen in 
1478, 895. 

Geslacht der zelfst. naamwoorden, 522. 

Geslacht v. Achtervelt, 415. — Albinus, 
492. — v. Aldewerelt, 221, 381, 625. — 
Alewgn, 425. — Bartolotti, 41, 97, 
166. — de Beaufort, 493. — Beich- 
lingen, 88, 488. — v. Beinhem, 419. — 
V. Belle, 49. — v. Bevervoorde, 97. — 
Binkes, 165. — Boerhave, 261. — Bosch, 
828, 482. — V. Brakell, 864. — v. d. 
Brande, 52. — v. Brienen, 419. — 
de Brusselle, 591. ~ v. Buchell, 156^ 
258. — Chassé, 92. — v. Darthuysen, 
413. — V. Diemen, 619. — Diepen- 
broeky 626. ^ Doegeweerd, 98, 819. 
— V. Dompselaer, 155. — v. Doomick 
of Doominck, 688. — Doublet, 492. — 
V. d. Eem, 416, — v. Eek, 52. — 
v. Eek V. Pantaleon, 168, 316. — 
V. Esvelt, 871, 498. - Foeyt, Foyert, 
S14, 527, 634. — Fremeaux, 52. — 
de Genestet, 262. — v. Gent, 96. — 
Gerrits, 870. — v. Groor, 590. — 
Grafstede, 480, 682. — de Groot, 
622. — V. Hammerstein, 823. — v. 
Hardenbroek, 40, — v. Hattem. 411. — 
V. d. Hegge, 882. — v. d. Heil, 221, 
681. — V. d. Heuvel gezegd Barto- 
lotti, 255. — Hochepied en Colyer, 
216, 425, 484. — Hodshon enz., 263, 
626. — Hoelands* 540. — v. Hoemen, 
158. — Hoffar, 217. — Hoola, Dura, 



101. — Huygens en Rombouts, 822. — 
V. Hulst, 822. — Imbyze, 162. — 
V. Ingen, 154, 165. — Joha, Hoola, 
enz. 164. — de Jong enz., 163, 881, 
481, 624. — Camper en Persgn, 94. 
— ten Cate, 63. — v. Cattenburch, 
260. 482. — Keppel. 151, 425. — Cley- 
burch en v. d. Meer, 261. — Coymans, 
804. — Ck)mans en Mom, 156, 317. — 
Cuijck (V.), 165, 219. — Cuper, 221. — 
Crillarts, 540. — v. d. Laan, 480, 
624. — de Lannoy, 823, 428. — 
V. Laren, 319. — v. Leeuwen, 372. — 
V. Lennep, 160. — Levin dict Famars, 
305. — Loper, 50. — Manmaker v. 
Hofwegen, 305. — v. d. Mast, 50, 158, 
487. — v. Meerten, 368. — Mogge, 
v. Bronckhorst, 161 — Mollerus, 221, 
480. — v. NiendorfiF. 590. — Nobel, 
416. — NunninckhafiFen, 688. — Ock- 
hu ijzen, 220. — v Oldenbarnevelt, 
809, 482, 690, 631. d' Orville, 94, 
162. — v.'Ogen, 619. — de Pagniet, 
688. — Palm, 383, 498. — Pantaleon, 
97, 259, 634. — Picart, 160. — v. d. 
Poll, 41 6. — V. Reenen, 882. — Reewgk, 
804, 688. — de Roo, 220, 626. - 
Ruysch, 94, 806, 479, 621. — v. Ruy- 
tenburg en v. Weert. 163, 818. — 
V Ruyven, 486. — Sandra, 96. — 
Sanisson gez. de Pesters, 323. — 
Soheid of Scheidt, 826, 486. — Schei- 
dius, 101. — Schelte, 262, 626. — 
de Selis en de Yaes, 633. ^ Spiering, 
160. — Stellingwerf, 484. — Tim- 
merman, 388, 493. — Twent, 219, 
819. - Tflssen of Thgssen, 538. — 
üytenbogaert, 91, 256. — ütenhoven, 
308. — de Vries, 413. — v. West- 
reenen, 96, 410. — V. Wyhe, 628, 
667. — V. Wjjck, 685. — de Witt, 
493. — Wittebol, 322. — Wolbock, 
484. — Zegers, 882, 629. 

Geuzentgd (Uit den) in West-Flaande- 
ren, 498. 

Gevaerden, 176, 886. 

Gildebord (Een), 606. 

Graat, (B), 119. 



BLADWU81B. 



VII 



Gn&erken te Harderwgk, 888, 506. •— 
en wapens in het klooster P'rens- 
wegen, 622. 



Haarlem, (Jan van), 164. 

Hals (Schilderij van Frans), 611. 

Harlingers, 117. 

Heeremans (Pieter), 393. 

Heiden, (J. van der) en de preek- 
stoel der Nieawe Kerk te Amsterdam* 
237. — (Schilderg der Westerkerk te 
Amsterdam door), 238. — (Portret 
Tan), 286. 

Heidens in Nederland, 226. 

Heinde Hoek, 549. 

Histoire de Flandre, 466. 

Honden (Keur op de), 101. 

Hooft, Warenar, 556. 

Hoorn (J. van), 394. 

Hnygens (Gedichten van Couat.), 442. 

HuUe-walle-waaitje, 58. 

Haweiykffverkintenissen, die in de 17e 
eenw in Gelderland bedenkelgk wer- 
den geoordeeld, 546. 



Isneliteii (De) in Egypte, 505. 

J. 

Jaooba Tan Beieren, 116. 

Jood (Hoe een) te Amsterdam als ohi- 

rorggn werd toegelaten, 598. 
Joamal de la^Haye (Bgdrage tot de 

geschiedenis van het), 78. 

Eaebe (De), riviertje, 290, 433. 
Kaart (Nieuwe) van de limietscheiding 

tussehen de O. en W. I. (Compagnie, 558. 
Kakographie, 299. 
Kanonnen door Earel Y aan Breda ge- 

achonken, 175. 
Katten (Het spinnen der), 686. 
Caowenherg, 504. 



Kerkelgke inkomstenKVragen over oude), 

117. 
Kermiseuvel in de Nederbetuwe, 57. 
Kinckel (H. A. van), 489. 
Glarenbeek in 1684, 14, 58, 485. 
Elokgieters, 284, 894. 
Klokken te Strijen, 298. 
Knol (Jan), 610 

Koffijhois (Klucht van 't), 182, 402. 
Kogels in den mond, 115. 
Collegium musicum te Groningen, 468. 
Kroonwgck of Kromw^ck (Het huis), 550. 
Kropf (Brief van J. M. von) aan den 

prins van Oranje, 69. 



Lambrequins, dekkleeden, 822. 

Latius (Joh), 109. 

Lennep (J. van). Klaasje Zevenster in 

de 18e eeuw, 177, 897, 567. 
Lennick (Van), 476. 
Liefs (J.), 467. 
Lgnwaad (Duur), 388. 



Maarten (Sint), 61, 436. 

Magnin (J. S), Losse bladen uit Drenthes 

geschiedeniB, 76. 
Marien (Amptman van St.), 171. 
Maarits voor Grol, 884, 503. — (Prins) 

en Sint Maurits, 610. 
Mispel en kwee, 224, 482. 
Molukken (Kaart van de), 398. 
Momber (De) in Gelderland, 602. 
Munt van 330 n. Chr. met Francia, 119. 
Munten (Romeinsche) op de Beken by 

Benkum gevonden, 18. 
Muzgknoten, 292. 

N. 

Naamverbastering, 79. 
Nacktegaalslag (Nationale), 168. 
Namen (Vreemde plaats-), 85, 297. — 

(Ned. plaats-) in Noord- Amerika, 116. 

— (Plaats-) met heim, 126, 847. — 



vin 



BLADWIJZER. 



(Ned. spot- en scheld-), 268, 827, 

482. — (Ned. voor), 565. 
Navorscher (Duitsche) voor beoefenaars 

der nederduitsche taalkunde, 612. 
Nederlanders (Vermaarde), 10. 
Niemandsvriend, 112, 435. 
Nic Frog, bgnaam voor de Hollanders, 103. 
Noordhollandsche eenvoudigheid, 554. 
Nostitz (H. V.), 14. 
Numa Numantius, 74. 

O. 

Oera Linda Bok, 185, 560. 

Oldenbamevelt (J. van), 309. 

Onderwijs op de Veluwe (Bijdrage tot 
de geschiedenis van *t), 289. 

Onderwijzer (Een jong), 541. 

Onilerwjjzersdienst (Langdurige), 544. 

Oordt (van), 439. 

Opschrift in de kerk te Opheusden, 
118. — te Oud-gastel, 16a — 
(Flaamsch), 495. 

Opschriften op kerkklokken, 17, 69, 
233, — op grafsteenen in de kerk- 
gebouwen der Xederbetuwe, 62. 

Opzins jocoserius, 186. 

Organisten (Vraagpunten voor kosters, 
schoolmeesters en), 294. — te Utrecht, 
515. 

Orgel te Ngkerk, 240. 

Orgels en klokkenspel, 125. — te Ar- 
nemuiden, 27. — te Haarlem, 186. 

Oudaen (J.), 505. 

Oudheden (Opsporing van), 439. 

Oud-katholijken (Houding der) in 1672, 
892. 



Paaschfeest (Viering van het), 61, 105. 
Pacificatie van Gent (Schotschrift tegen 

de), 497. 
Paskwil van 1654, 390. 
Patras (A.), 112. 
Penning (Duitsche), 17. — Amsterd. 

Eotter-vereeniging, 72. 
Penningen (Pacht-), 71, 173, 335. — 

Tonnenloodje«f, 176- 



Penningje (Een duister), 176. 

Peter den Grrooten (Testament vanczaar), 
116, 606. 

Piano*s en clavecimbels, 240. 

Portret van J Burlage, 612. 

Portretten van Com en Fred. de Hout- 
man, 79, 186. — van J. v. d. Heiden» 
236. 

Predikant van Oldenzaal (Een aange- 
vochten), 291, 390. 

Predikanten (Standplaatsruiling van), 
114, 289. — (Luthersche) te Schiedam, 
334. — (Nederl.-Hervormde) te Mos- 
kou, 501. 

Predikdienst (Langdurige), 327. 

Professoren te Middelburg enz., 116, 
285, 606. — (Naiveteit der gelderscbe) 
in de 17e eenw, 548. 

Pseudo-dissertatiên, 234. 



Raebel (Commandeur), 11. 112. 

Raadhuis (Een), 609. 

Raphael (Schilderij van), 407. 

Reael (Laurens Laurensz.), 508. 

Reisweddenschappen, 544. 

Rekenen (Wjjze van) bg de Romeinen,) 
558. 

Rome (De St. Maria deir Anima te), 467. 

Roomsche en protestantsche godsdienst- 
oefening te gelijker tijd in de zelfde 
kerk, 596. 

Rosendael, 551. 

Roscam (P ), 14. 

Rostock (Hoe men doctc^en slaat te), 74. 

Rubens (P. P.), 119. 

Rijmen (Bakei^kinder-) enz., 75, 291. 

S. 

Salzburgers te Groede (Aistammelingen 
der), 610. 

Schilderij van de Wester kerk te Am- 
sterdam door J. V. d. Heiden, 238. 

Schrijfmeesters (Beroemde), 77. 

Sebastiaan, 407. 

Sneek. Garingastraat, 80. 



BLADWIJZSB. 



IX 



Söllner, 62. 
Soms (J.), 8. 
Spreeuwen, 328, 431. 
Spreekwoorden en spreekwazen aan den 
Bgbel ontleend, 193. ^ (Nieuwe), 409. 

— Hy weet wel waar Abraham den 
mosterd haalt, 33, 248. — De apostelen 
moeten wandelen, 37. — Ik heb er 
den bof van, 564. — Boonije komt 
om zijn loontje, 614. — Hij laat er 
geen gras onder groeien, 565. — Een 
riem onder het hart steken, 561. — 
Hg is den hoek om, 104. — Zoo ver- 
kouden als een hond, 523. — Hg is 
van het hondje gebeten, 151, 252. — 
Op St. Jat mis, 478. — Jan Kalebas, 
566. — Zoo doof als een kwartel, 478, 
521. ^ Loop naar de maan, 88, 298. 

— Het neusje van den zalm, 566. — 
In zijn nopjes zgn, 566. — Slapen 
ah een os, 35. — Morsdood. Dood 
als een pier, 522. — Hii is noar 
Piipenbroek, 364. — Op zijn schaapjes 
terugkomen, 302. — Spaansch doof, 
478. — Hg laat violen zorgen, 566. — 
Hg is om zeep, 364. 520. — Bg zgn 
zolen zweren, 146. 

Spot- en scheldnamen (Nederl.), 103. 
Staat (De) boven de kerk, 111. 
Stalen pennen, 103. 
Statenbgbel (Invoering van den) in de 

Kederbetnwe, 331. 
Sbrabbe (A. W.), 510. 



Tienden (Beschapen), 79. 

Toasten (Ond-hollandsche), 591. 

Tollen (G. van), CyflFerboek, Bil. 

Toonknnatenaars te Leiden, 31. — te 
Oudewater, 31. — voorkomende in 
het Album studiosorum der leidsche 
boogeschool, 125. 

Trouwbrief, 109. 

Tunnicius (Een conjectuur op), 212. 

Turken (De) aan den Rijn, 502. 

Twistzaken (Twee) in 1787, 553. 



Ulloa (Alf de), 545. 
Unaas leeuw enz., 232. 

V. 

Venus graf schendster, 118. 
Verbuiging van bgnamen, 618. 
Verloting van Baaphorst in 1709, 172, 

288, 329, 385. 
Vin (A. de), 510. 
Vlekken uit portretten (Middel om) te 

doen verdwenen, 223. 
Vondel (Bymen toegeschreven aan), 19, 

292, 396. 
Voltaire in Nederland, 76. 
Vrijmetselaars in Nederland, 278. 

W. 

Wapen v. Friesland, 100. — Gesl. v. 
Alphen, 307, 631. — Boucher enz., 
157. — Duquesne enz, 101 — Ha- 
merstein, 430, 624. — Hillebrands, 
383. — de Joncourt enz., 155. — v. 
Geulen, 430. — Coster, 635. — Pan- 
neboeter enz., 325. — Pieterson en 
Hoogenhouck, 93. — Trouillard, 493. 
— (Een familie-), 96 —(Een geslacht-), 
261. 

Wapens gevraagd, 40, 93, 155, 492. — 
op portretten, 157. ■- (Twee), 160. — 
op een porceleinen schaal, 540. 

Waterchineezen. 504. 

Wederdoopers (Wgze van groeten bg de), 
15, 433. 

Werkstaking in de vorige eeuw, 332. 

Woorden in de meierij van den Bosch 
in gebruik, 563. 

Woorden, afgeleid, verklaard of beoor- 
deeld. Vrouwentitels, 81, 297. — al- 
sterwijn, 35. — Apeldoorn, Appeltern, 
244. — betijen. 253. — blutse, 150. — 
Bourtange, 85, 298. — buffeltje. 86, 
296. — buis. pöp, 521. - buschcolen, 
409, 519. — dubben, 80, 296 — ducjes 
van Tholl. 303. — fidibus, 364. - 



BtADWUSlR. 



photographie, 149. — Garinga«traat, 
80. — geprosesside (geprofesside) per- 
soon, 303. — grenR, 619. — haii- 
Btikkedood, 214. — Heeg, 861,618. — 
heerschap, 290. — heim, 126. — 
Herschel, 88. — hoet (den) dragen, 
214, 801. — jodute, 212, 408. — 
kajuit 253. — Kenan, 258. — kli- 
maatschieter, 150. — klokslag, 86, 
298. — klopje, 80, 250. — kobnnder, 
88, 251. — koeterwaalsch, 37. — 
qneem, dwanckmolen, 363. 476, 517. 

— laveeren, 253. — leges, 216. — 
Linoelles, Werwiok, 802. — melkaton, 
33. — Muus, 361, 561. — nojael, 214. 

— orleans, 409, 561. — Pantaleon, 
pantalon, 516. — pelgrim, 254. — 
pier, 150. — pissebed, 37. — proeve, 
214. — Roode helden straat, 254. — 
scharbiers-malt, 363, 521. — schrik- 
keljaar, louwmaand, 216. — scroyelgelt, 

85, 147. — schuiven (opium), 89. — 
schutten, 564. — sieraad, 518. — 
sleyscat, 300 — Souburg, 88. — 
spakerig, 410, 618. — spadille enz., 
617. — steen, 82. — tsau, 253. — 
veertalen, 150. ~ vermouth, 86, 248. 

— Vianen, 216, 801. — vos, 622, 617. 

— vry gheley, vondt, 566. — wat-je- 
kon, 666. — wierook, 298. — witachtig, 

86. — Zeeuw, 86, 148. — Zweder, 
Zweer, Assuerus, 618. 



Zeeboek (Een) uit de middeneeuwen, 461* 
Zevengostemte, 223, 327. 
Zilvervisschers (De) van Enkhuizen, 334. 
Zoccolanti, 7. 

Zondvloed (Persische overlevering om- 
trent den), 168 

MSDEWEBKEB8. 

A. 

A., Loop naar de maan, 88. — Hg is 
om zeep, 364. — Spaansch doof. 478. — 
Zoo doof als een kwartel^ 478. — 



Morsdood, 522. — Vossen, 522. — Zoo 
verkouden als een hond, 528. 

A. (v.), Gesl. de Roo, 220. — Gesl. v. 
Aldewerelt, 221. 

Aarsen (A.), Pissebed, 87. — Orgels en 
klokkenspel, 125. — De bgen in den 
rouw, 222. — Ned. spot- en scheld- 
namen, 272, 482. — Bydrage tot de 
geschiedenis van 't onderwgs op de 
Vel uwe, 289. — Merkwaardige boomen 
in Nederland, 326 — Gesl Ruisch, 
479. -• Maurits voor Grol, 503. 

Altorffer, ( J. G.), Klucht van *t koffijhuis, 
402. 

Andante, GesL ten Cate, 53. »- Gesl. 
Scheidius, 101. — Jacoba van Beieren^ 
116. — P. P Rubens, 119. — Wapen 
Panneboeter enz., 326. «— (^esl. Nun- 
ninckhaffen, 688. — J. A. van GKx>r, 
590. 

Anspach (J.), Commandeur Raebel, 11. 
— Opschriften op kerkklokken, 17, 69, 
233. — G. van Hardenbroek, 40. — 
Gesl. Bartolotti, 41. — flulle-wuUe- 
waaitje, 58. — Kermisenvel in de 
Nederbetuwe, 57. — Opschriften op 
grafsteenen in de kerkgebouwen der 
Nederbetuwe, 62. — Grafelyk geslacht 
van Beichlingen, 88. — Gesl. üyten- 
bogaert, 91. — Baron Chassé, 92. — 
Gesl. Ruysch, 94, 479, 621. — GesL 
van Westreenen, 96, 410. — Pantaleon, 
97^ 259. — Standplaatsruiling van 
predikanten, 114. — Spreekwazen uit 
den vreemde, 146. — ' Gesl. Eeppel, 
151, 425. — Gesl. v. Hoemen, 153.— 
Gesl. Comans en Mom, 156. — Gesl. 
Picart, 160. — St Cyriacus, 169. — 
Amptman van St Marien, 171. — 
Spreekwoorden en spreekwazen aan 
den Bgbel ontleend, 193. — Proeve, 
214. — Gesl. V. d. Heil, 221. - Gesl. 
Mollerus, 221, 480. — Heidens of 
Zigeuners in Nederland, 225. — Apel- 
doorn, 244. — Hg weet wel waar 
Abram den mosterd haalt, 248. — 
Roode helden straat te Buren, 264. — 
Van den Heuvel gezegd Bartolotti, 



BI.ADWUS1B. 



ZI 



2S5. ^ Uit het tgnsboek der ablg 
▼an Hoog-Elten, 257. — y. Buchell» 
258. — Gesl. y. Cattenburch, 260, 482. 

— Ned. Bpot- en sobeldnamen, 268. — 
Professoren te Middelbarg enz., 287. — 
Heerschap, 290. — Een gereformeerde 
Spanjaard in Gelderland, 290. — Een 
aan^vochten predikant van 01 denzaal, 
291. ~ Kakogfraphie, 299. — Sleyscatf 
300. — Lincelles, Werwick, 802 — 
Gesl. Coymans, 804. — Gesl. Reewük» 
304 — Gesl. Foeyt-Foyert, 814, 427. 

— Gesl. V. Laren, 319. — Invoerinfr 
van den Statenbijbel in de Keder- 
betuwe, 381. — Qneemen endwanck- 
fflolens, 863. — Fidibus, 364. — 
Enkele genealogische gegevens naar 
aanleiding van sommige nederbetuw- 
Bcbe grafschriften, 364, 411. — Oordeel 
der classis Njjmegen en Tiel over de 
Betooverde \vereld van B. Bekker in 
1693, 402. — Oordeel der classis van 
Overveluwe en Tiel over de psalm- 
bergming van P. Dathenus in 1696, 
405. — Gesl. de Lannoy, 429. — 
Esparto, 482. — Niemandsvriend, 485. 

— St Martinns, 436. — Opsporing 
van oadheden, 439. — J. van Oldenbar- 
nevelt, 482. — Merkwaardige boomen 
in Nederland, 494. — Grafzerken te 
Harderwgk, 506. — Riddergeslacht 
van Wyhe, 523, 567. — Mr. J. Diodati, 
546. — Hawelyksverbintenissen, die in 
de 17e eeuw in Gelderland bedenkelgk 
werden geoordeeld, 546. — Naiveteit 
der geldersche professoren in de 17e 
eeuw, 548. — Het schutten van bruide- 
goms, 564. — Ik heb er den bof van, 
564. — Vrey gheley, vondt, 566. — 
GesL de Pagniet, 568. — Onpartydig- 
heid in het afnemen van kerkelyke 
examens in de classis Tiel in de 18e 
eenw, 594. — De momber in Gelder- 
land, 602. — Gesl V. Diemen, 619. — 
Gesl. V. Oyen, 619. — Laatste af- 
stammeling van H. de Groot, 622. ~ 
Gesl. Diepen broek, 626. 



B. 

B., Jan V. Haarlem, 164. — Gesl. v. 
Ingen, 165. — GesL Binkes, 165. — 
Heerlykheid Emiclaar, 394. — Wapen 
V. Geulen, 430. — Wapen v. Hamer- 
stein, 430. — Gesl. Grafstede, 430. — 
Gesl. de Jong, 431. — Wapen Trouillard, 
493. — GesL v. Esvelt, 493. — GesL 
Timmerman, 493. — Gesl. de Witt, 
493. 

B. (D. M.), Gevaarlijke boekverzame- 
laars, 1. 

B. (Gonst.), Den boet dragen, 801. 

Baan (J van der). Viering van het 
Paaschfeest, 107. — Een aangevochten 
predikant van Oldenzaal, 390. — GesL 
de Lannoy, 429. — A. W. Strabbe, 
510. — A. de Vin, 510. — Cgferboek 
van G. van Tollen, 511. Fam. 

Hoelands, 540. — Een jongonderwyzer, 
541. — Langdurige onderwyzersdienst, 
544. — Gesl. Reewyk, 588. — GesL 
Grafstede, 632. 

Backer van Leuven, Gesl. Ruysch, 308. 

— Grafzerken te Harderwyk, 338, 506. 

— GesL V. d. Hegge, 382. — GesL v. 
Reenen, 382. — Gesl. Zegers, 382, 629 

— Wapen Hillebrands, 383. — J. v 
Hoorn, 394. — Gesl. Alewgn, 425. — 
GesL de Lannoy, 429. — J. v. d. 
Laan, 430. — Grafzerken en wapens 
in het klooster Frenswegen, 622. 

Bakkenes (H. C. van). Wapens Boucher 
enz., 157. — Wapens op portretten, 
157. — GesL v. d. Mast, 158. — GesL 
Spiering, 160, — GesL de Hochepied 
en Colyer, 216. — GesL Bosch, 482.— 
Gesl. V. Beichlingen, 483. — GesL 
Wolbock, 484. — GesL Stellingwerf, 
484. — Merkwaardige boomen in 
Nederland. 495. 

Beer (T. H. de) Baker-kinderrymen enz., 
75. — Zevengesternte, 223. — Ver- 
mouth^ 243. 

Brandeler (P. A. J. van den), GesL de 
Lannoy, 428. — Gesl. Doublet, 492. — 
Gesl. Crillarts, 540. 



XII 



BLADWUZEB. 



B-S., Klokgieten, 394. 
Buddingh (S. J. W.), Rgmen aan Vondel 
toegeschreven, 896. 

C. 

C. (B. F.), Joh. Latius, 109. — Luther- 
sche predikanten te Schiedam, 334. 

Galand (F.), Niemandsvriend, 112. — 
Gesl. Mogge, v. Bronckhorst» 161. — 
Gesl. V. Cuyck, 165. — Abdy van 
Baudeloo in het land van Waes, 187. 

— Gesl. Hoffer, 217. — Genealogie 
van Cuyck. 219. — Manmaker v. 
Hofwegen, 305. — Levin dict Famars, 
305. — Wapen van het gesl. v. Alphen, 
307. — ütenhove, 308. — deKaelne, 
433. — Middeleeawsch eedformulier 
van den beal te Middelburg, 434. — 
Clarenbeek in 1684, 435. — v. Ruyven, 
485, — Gesl. v. d. Mast, 487. — Gesl. 
de Lannoy, 490. — Gesl. de Beau- 
fort, 493. 

Churl (John), Zeeuwen, 86. — Kobunder, 
88. — Wet op de geslachtnamen, 116. 

— Kenau, 253. — Boerhave, 261. — 
Zweder, Zweer, Assuerus, 618. — 
Grens, 619. 

Court (J. W. C. del), Gesl. Bosch, 323. — 
Gesl. Sanisson gezegd de Pesters, 326. 



D. (J.) 



D. 

Duitsche penning, 17. — Romein- 



sche munten op de Beken bij Renkum 
gevonden, 18. — Hoe men te Rostock 
doctoren slaat, 74. — Naamverbaste- 
ring, 79. — Pachtpenningen, 174. — 
Tonnenloodjes, 176. 
Doorninck (J. I. van),NumaNumantius, 
74. — Beschapen tienden, 79. — Gesl. 
Twent, 319. — van Lonnick, 476. 

E. 

E. (A. J.), Gesl. V. Eek v. Pantaleon, 316. 

E. A. P., Hij weet wel waar Abraham 
den mosterd haalt, 33. — Professoren 
te Middelburg, 286. — Langdurige 
predikdienst, 327. 



Pt.Ph. 

Feith (H. O.), Vraagpunten voor kosters, 
schoolmeesters en organisten, 294. 

Philax, Reisweddenschappen, 544. 

Fock (V. Brucken), Gesl. Timmerman,383. 

Fokker (Mr. G. A.), Verloting van Raap- 
horst, 288, 385. 

Frederiks, (J. G.), Beroemde schrgf- 
meesters, 77. — Geschut, behoorende 
aan Zutfen in 1473, 395. 

G. 

G. (H.), Barend Graat, 119. 

G. (M. J.), Leges, 216. 

Gerlings Cz. (Mr. H.), Wapens ge- 
vraagd, 93. 

Gouw (J. ter). Beelden uit het Doolhof 
te Amsterdam, 15. — J. v. Lennep, 
Klaasje Zevenster in de 18^ eeuw, 
397. — Heintje Hoek, 549. — Noord- 
fa ollandsche eenvoudigheid, 544. — 
Oud-hollandsche toasten, 591. — Hoe 
te Amsterdam een Jood als chirurgyn 
werd toegelaten, 593. 

Graaf (J. J.), Toonkunstenaars enz. to 
Oudewater, 31. 



Heije, Toonkunstenaars te Leiden, 81. 

Hesselink (C. D. Keppel), Friezenveen, 
110 

Hoeveil (Mr. R. J. W. F. van), Neder- 
landsche spot- en scheldnamen, 104. — 
Zilveren beker te Zwartsluis, 512. 



J. 



J. (Theod.), Eene bijdrage tot de ge- 
schiedenis van het Journal de Leide, 73. 

J. Jr. (J. G de G.), Lambrequins, dek- 
kleeden, 322. — Genealogie Wittebol, 
022. — Gesl. van Hulst, 322. 

Jorissen Mzn. (W. J.), Nederl. spot- en 
scheldnamen, 327. 



BLADWIJZER. 



xm 



K., Gesl. Scheidt, 486. 

K. (J. C), Opzius JocoseriuB» 186. — 
Middel om vlekken van portretten te 
doen verdwünen, 223. — B. Bmgsma, 
290. — De Israeliten in Egypte, 
505. — Zoo doof als een kwartel, 521. 

K. (V.), Gesl. V. d. Mast, 50. — Gesl. 
V. Aldewerelt, 381. 

K. (V. R. V. D.), Wapens gevraagd, 40. 

Kesteloo (H. M.}, Trouwbrief, 109. 

Koo, De architect van Oordt, 439. — 
Wapens gevraagd, 492. 

Kremer (A. J. C), Adel van het konink- 
rgk Holland, 549. — Een riem onder 
het hart steken, 561. — Woorden in 
de meierg van den Bosch in gebruik, 
563. — Ned. voornamen, 565. — Wat- 
je-kouy 566. — J. van Oldenbameveldt, 
590. — Loonde komt om zjjn boontje, 
614. — Spadüle, 617. 

K. V. S., J. van Oldenbamevelt, 309. — 
Twee twistzaken in 1787, 553. 



L., Yerloting van Raaphorst, 329. 

L, Orleans, 409. — Wgze van groeten 
bg de Wederdoopers, 433. 

L (C. P.), Histoire de Flandre, 466. — 
J. Lieft, 467. — Ab. v. d. Burgh, 
467. — De St. Maria delP Anima te 
Bome, 467. — Alfonso de Ulloa, 545. 

L. (ö. V. D.), Witachtig, 86. 

Laboranter, Commandeur Raebel, 112. 
— Pachtpenningen, 176. — Portretten 
van Com, en Fred. Houtman, 186. — 

r 

De nlvervisschers van Enkhuizen, 
334. — Pieter HeeremanSj 393. — 
Kaart van de Molnkken, 393. — Reis 
om de wereld door Nicolaas Duin, 
894. — Schilderg van Raphael, 407. — 
N. de Bombell, 545. — Nieuwe kaart 
op de limietscheiding tusschen O. en 
W. L Comp. 553. 
Laarillard (E.) Photographie, 149. — 
Khmaatschieter, 150. — De bgen in 



den rouw, 167. — Hg is van het 
hondje gebeten, 252. — Muzgknoten, 
292. — Loop naar de maan, 298. — 
Hg is om zeep, 520. — Vossen, 617. 

Lee (6. van der), Eene keur op de 
honden, 101. 

Leendertz Wz. (P.), Rgmen aan Vondel 
toegeschreven, 19. — Vrouwentitels, 
83. — Bufifeltje, 86. — Heim, 133, 
361. — Zeeuwen, 148. — Klaasje 
Zevenster in de 18<> eeuw, 177, 399. — 
Eene conjectuur op Tunnicius, 213. — 
Kobunder, 251. — Gedichten van 
Gonst. Huygeos, 442. — Laurens 
Laurensz. Reael, 508. — Buschcolen, 
519. — Rosendaal, 551. — Hoofbs 
Warenar, 555. 



M. (B. J. A.), H. A. van Kinckel, 439. 

Menno, Coster, 635. 

Molhuysen (A. A. A.), Portret van J. 

Burlage, 612. 
Muller (Frederik), Asar, 611. 

N. 

K., Gesl. Cuper, 221. — Een geslacht- 
wapen, 261. — Gesl. Schelte, 262. 

Nepveu (J. I. D.), Clarenbeek in 1684, 
58. — GesL üytenbogaert, 256. — 
Schilderij van Frans Hals, 511. 

O. 

O. (H. M. C. V.), Slapen als een os, 35. 
— Vianen, 301. — Zevengestemte, 
327. — Nieuwe spreekwazen, 409. — 
Nederlandsoh-hervormde predikanten 
te Moskou, 501. — Een gildebord, 505. 

Oosterzee (H. M. C. van). Viering van 
het Paaschfeest, 105. — Pachtpen- 
ningen, 173. — Pseudo-dissertatiën, 
234. — Professoren te Middelburg, 
enz., 285. — Standplaatsruiling van 
predikanten, 219. — Esparto, 542. 



XIV 



BL\DWIJZVB. 



P, (H. K.)^ Magnin, Losse bladen ait 

Drenthes geschiedenis, 76. 
P. (d.), Gesl. de Jong enz., 163. 
Pftlm (A. li.), Gesl. Palm, 888. 
Piccardt (S.), Wapens op een porcelei- 

nen sohotel, 540. — Boerhave, 545. 
Poes, Eobander, 251. 
P. Q., Een paar Yondeliana, 292. 
Proes (L.), Viering van het Paaschfeest, 

61. — Hoe men de geschiedenis aan 

het volk vertelt, 278. 
Putman (J. J.), Kogels in den mond, 

115. — Kanonnen door Karel Y aan 

Breda geschonken, 175. 
P. V. W., Het huis Kroonwyck, of 

Kromwgck, 550. 



E. (A. A.), Jan van der Laan, 624. — 
Wapen v. Hamerstein, 624. -^ Gesl. 
de Jong, 624. 

E. (W. N. D.), P. Roscam, 14. — H. 
V. Nostitz, 14. 

Bappard, (F. van), Gesl. de Jong, 381. 

Beepmaker (A. A.}, v. Belle, 49. 

Bogge (H. C), Organisten en orgels te 
Utrecht, 515. 

Boos (G. P.), Pachtpenningen, 71. — 
De staat boven de kerk, 111. - A. 
Pairas, 112. — Nederl. plaatsnamen 
in Noordamerika, 114. —Vragen over 
oude )cerkelgke inkomsten, 117. — 
Heim, 126. — Blutze, 150. — Voer- 
talen, 157, — Pier, 150. — Het oudste 
charter van Aardenburg, 170. — Bg- 
geloof verklaard, 223. — Mispel en 
kwee, 224. — Klopje, 250. — Buffeltje, 

296. — Dubben, 296. ^ Vreemde 
plaatsnamen, 297. ~~ Vrouwentitels, 

297. — Op sgn schaapjes terugkomen, 
802. — Waterchineezen, 504. — Com- 
pilatie, 506. — Queemen en dwanck- 
molens, 517. — Hg is om zeep, 520. — 
Scharbiers-malt, 521. — Geslacht der 
zelf st. naamwoorden, 522. — Het dauw- 



trappen, 541. — Klaasje Zevenster in 
de 18« eeuw, 557. — Orleans,561. — 
Hg laat er geen gras onder groeien, 
565. — Spakerig, 618. 

8. 

S., Verbuiging van bgnamen, 618. 

S., Klokken te Strgen, 293. 

S. (G. A.), Zoccolanti, 7. — d'Allone, 

14. — Clarenbeek in 1684, 14. — 
Wyze van groeten bg de Herdoopers, 

15. — Harlingers, 117. — Venusgrraf- 
schendster, 118. — Francia in 830 n. 
Chr., 119. — Egmondsch handschrift, 
186. — JufiFrouw Bruinier, 230. 

Schorer (E. P.), Gesl. Loper, 50. 

Six (G. A.), J. Sorus, 8. 

Smits (J. J.), Orgel te Ngkerk, 240. 

S°., Jacob V. Eyck, 120. 

S. O., Spakerig, 410. 

Spellers (S.), Orgels en klokkenspel te 
Amemuiden, 27. — Toonkunstenaars 
voorkomende in het Album studioeo- 
rum der leidsche hoogeschool, 125. — 
Orgels te Haarlem, 187. — Collegium 
musicum te Groningen, 468. 

Stekhoven (J. H. Schuurmans), De apos- 
telen moeten wandelen, 37. 

Sterrevelt (D.), Gesl. Clegburch en y. 
d. Meer, 261. 

T. 

Tideman Jzn. (B.), Hoe ib de houding 
der Oud-Katholieken in 1672 te ver- 
klaren? 892. 

V. 

Vedete, Gesl v. Doomick, 538. 

Vorsterman van Ogen (A. A.),L.Boao- 
quet, 10. — Vermaarde Nederlanders, 
10. — Gesl. Fremeaux, 52. — Familie 
van Eek, 52. — Van den Brande, 
52. — Wapens Pieterson en Hoogen- 
bouck, 98. — GesL Camper en Persyn, 
94. - Gesl. d' OrviUe, 94. — Gesl. 



BLADWIJ2KB. 



XV 



vanGenty 96. — Een familiewapen, 96. 
— GesL Sandra, 96. — Gesl. van Bever- 
voorde, 97. - Qesl. fiartolotti, 97. — 
Geel. V. Ingen, 154. — Gesl. ▼. d. Mast» 
168. — Twee wapens, 160. — GesL 
Twent, 219. — Gesl. Rnysch, 809. — 
GeeL Comans en Mom, 817. — Gesl. 
V. Ruytenborch, 818. — Geel. v. 
Hammersiein, 328. -- Gesl. de Lannoy, 
323. — Gesl. Scheid, 325. — Jaf- 
fronw Brnnier, 650. — R. A. von 
Kiendor£^ 690. — Genealogische be- 
scheiden gevraagd, 590. — Gesl. de 
Brosselle, 591. — Gesl. de Roo, 625. — 
Gesl. V. Aldewerelt, 625. — Gesl. 
Hodshon, 625. — Gesl. Schelten, 626. — 
GesL V. d. Heil, 631. — Gesl. v. Alphen 
en Tolbergen, 631. — GesL v. Olden- 
barneveld, 631. — Gesl. £ck v. Pan- 
thaleon, 634. — Gesl. Foegt en Foyert, 
634. 
Vries Jzn. (P. de), Medaille Amster- 
damsche Kottervereeniging, 72. — 
£en duister penningje, 176. — Por- 
tretten van J. van der Heiden, 236. — 
J. van der Heiden en de preekstoel 
der Nieuwe Kerk te Amsterdam, 237. 
— Schilderg van de Westerkerk te 
Amsterdam door J. v. d. Heiden, 
238. — Pachtpenningen, 885. 

W. 

W. (Aem. W.), St. Cyriaous, 170. — 
Jodate, 212. 

Wagner (J. D.), Opschrift in de kerk 
te Opheusden, 118. — Wapens ge- 
vraagd, 156. — Wapen de Joncoort 
enz, 115. — GesL v. Dompselaer, 
155. V. Bachell, 156. — GesL v. 
d. Mast» 159. - W. v. Lennep, 160. — 
Gesl. V. Ingen, 818. -~ GesL de 
Hochepied en Colyer, 425. ^ GesL 
de Selis en de Yaes, 683. 

Winkler (Johan), Steen, 82. — Alsterwgn, 
36. -- Klokslag, 36, 296. - Koeter- 
waalsch, 37. — Klopje. 80. — Vrou- 



wentitels, 81. — Vreemde plaatsna- 
men, Bonrtange, 85, 298. — Soaburg, 
88. — Friesenberg, 116. — Scroyel- 
gelt, 147. — Merkwaardige boomen 
in Nederland, 166, 826. — Hartstik- 
kedood, 214. — Vianen, 215. — Bg- 
geloof verklaard, 222. — Klokgieters^ 
284. — Hg weet wel waar Abram 
den mosterd haalt, 249. ~~ Baker-kin- 
derrymen enz., 291. — Aardrgksknn- 
dig woordenboek van Nederland, 292. 

— Wierook, 298. — De byen in den 
rouw, 326. — Werkstaking in de 
vorige eeuw, 832. — Gevaerden, 386. 

— Heim, 347. — Duur lynwaad, 383. 

— Nil de Bombell, 391, — Jodute, 
408. ~ Buschcolen, 409. — Spreeuwen, 
431. — Mispel en kwee, 432. — £en 
zeeboek uit de middeleeuwen, 461. — 
Queemen, 476. ~~ Flaamsch opschrift, 
495. — Uit den geuzentgd in West- 
Flaanderen, 498. — Pantaleon, Pan- 
talon, 516. — Sieraad, 518. — De mans- 
naam Muus, 561. — Roomsche en 
protestantsche godsdienstoefening te' 
gelyker tyd in de zelfde kerk, 596. — 
Duitsche Navorscher voor beoefenaars 
der nederduitsche taalkunde, 612. ~ 
Heegy 613. — Onze Lieve Vroue van 
Aardenburg, 637. 



♦, Scroyelgelt, 85. — GesL Deugeweerd, 
98, 319. — Stalen pennen, 103. — 
De byen in den rouw, 104, 326. ~~ 
Het testament van czaar Peter den 
Groeten, 116, 606. — GesL Bartolotti, 
155. — Persische overlevering omtrent 
den zondvloed, 168. -- Nationale 
nachtegaalslag, 168. — Het Oera linda 
Bok, 185. — Ducjes van Tholl, 803. — 
Spreeuwen, 828. — Het dauwtrappen, 
884. — De Turken aan den Ryn, 502. 
'— Afstammelingen der Salzburgers 
te Groede, 610. — Het spinnen der 
katten, 636. 

♦♦♦, Imbyze, 162. 

?, Sebastiaan, 407. 



LEES-, SCHRIJF- EN DRUKFOUTEN. 



hl. 594, reg. 
r 595, > 



3 
14 
19 



In deel XXV, 
V. b. staat: Humath 
> > achttiende 



lees: Kamath 

» nsriar 

T 

> zef}entiende 



bl. 



83, reg. 
119, 
136, 
138, 
140, 

» 
145, 
149, 
254, 
278, 
847, 
363, 
367, 
370, 
371, 
376, 
377, 

462, 
482, 
494, 
496, 
549, 



10 

leii8 

4 

5 

15 

5 

15 

11 

18 

17 

5 en 9 

17 

7 en 8 

2 V. b, 

16 

8 

3 

5 
10 
13 

5 
14 



v.b. 



V. o. 
v.b. 
v.o. 



In deel XXVI, 

staat: meer lees: mee 

V. » n. 

noordwesten » noordoosten 

zuidwestelijke » zuidoostelgke 

zuidwestel^k > zuidoostelijk 

Hedichem, » Eedichem, 

(Anjum > Anjum ( 

een » eeu 

voorkomender > voorkomende r 

2. » 52." 

v.b. > Mom, > Mom, 

> > naam > vorm 
V. o. > richter van Tiel in 1675 tnoet wegvallen. 

, en 379 reg. 7 v. b. staat: Haek 2ees: Hack 

v.o. staat: 10 » 412 

v.b. » hun » hem 

V. o. » misschien commandant van Zaltbommel in 1672 
(Kok Vaderl. wdbk. Vu, 309;) moet wegvailen, 

v.b. » een lees: eeu 

v.o. . XXXI, . XXVI, 

> > Haeften, » Besten, 
v.b. > Nuenynxbrucghe. > '8X)ueninxbriicghe 

> > opmerkingen > opmerking 



GESCIIEDENIS. 



Oeraarlqlce boekvenamelaaxB. De berachte geschiedenis van graaf 
Libri, die, zoo als men weet, beschuldigd werd, in zgne kwaliteit 
Tan inspecteur generaal der openbare boekerijen in Frankr^k, in 
de jaien 1842—1847, zich voor eene waarde van + fr. 500,000 aan 
boeken en handschriften, uit de door hem geinspecteerde (I ?j biblio- 
theken te hebben toegeëigend, ligt nog versch in het geheugen. 
Wèl heeft Libri in verschillende geschriften zgne onschuld trachten 
ie bewgzen — o. a. in zgne Brieven aan M. de Fallouz; aan het 
ministerie van justitie en aan M. Barthéleiny Saint- Uilaire — en 
zgn ook enkele mannen van naam in de letterkundige wereld als 
zgne verdedigers opgetreden ^), maar dat heeft toch niet kunuen 
beletten, dat hg den 22q juug 1850 te Fargs tot 10 jaren gevan- 
genisstraf veroordeeld werd. In tgds gewaarschuwd, wist hg de 
toepasding dier sttaf te ontdaan, door naar Engeland de wgk te 
nemen. Door herhaalde veilingen uit zgne schgnbaaronuitputtelgke 
bibUotheek, had M. Libri een aanzienlgk vermogen verworven. Zoo 

bragt b. v. eene door hem in 1849 gehouden verkooping na 

aftrek der onkosten — ongeveer ƒ 50,0ü0 op. In 1857 hield hg te 
Londen nog drie belangrgke verkoopingen van boeken en hand- 
schriften, waarvan de catalogus der eerste niet minder dan 12,000 
nummers, die der handschriften ongeveer 1200 nummers bevat. 
Deze laatste alléén bragten niet minder dan / 80,000 op. 

In 1871 kwam de door dr. Alois Pichler — een geestelgke uit 



*) o. a. £d. LaboBlaye, die in zgo artikel: La masie des lirres k propos d'an 
catalogae (Catalogae of the choicer ^portion of the magnificent library formed by 
m. G. Libri, so eminent as a collector, who is leaving London in consequence of 
ill health, and solelif Jbr tkat reason disposing oi bis literarj treasary, etc. London, 
Sotheby 1859. roj, 8o.) de schnld of onschuld van m. Libri wel in het midden 
laat, maar hem toch blikbaar voor onschuldig houdt. Verg. Revue des deux mon- 
des. 1859. 1 Sept. 



Vt OE8CHIEDEKI8. 

Beieren en een op kerkhistorisch gebied gnnstig bekend schrgver — 

in de keizerlgke bibliotheek te St. Petersburg gepleegde diefstal aan 

het licht. Dagbladen en tjjdschriften hebben in der tgd de bgzon- 

derheden dienaangaande min of meer uitvoerig meegedeeld (o. a. 

de Nederl. Spectator 1871, n^ 29) Ik kan dus volstaan met slechts 

in herinnering te brengen dat dr. Pichler, — die als buitengewoon 

bibliothecaris van de keizerlgke bibliotheek» natuurlgk vrgen toegang 

had tot de bibliotheek^lokalen — in ruim anderhalf jaajr ongeveer 

4500 boekdeelen heimelgk naar zgn huis gedragen heeft, en dat 

wel door die boeken — en daaronder zelfs een aantal folianten 

en eene prachtuitgave van Voltaire in 72 quarto dln. ! — in den 

rug van zgn overjas, die daartoe van een grooten zak voorzien was, 

te verbergen. Eleeds sedert geruimen tgd, en steeds in toenemende 

mate, werden boeken vermist, maar te vergeefs zocht men den dief, 

totdat dr. Pichler op een goeden — maar voor hem zeer noodlot- 

tigen dag — bg het verlaten der bibliotheek een paar boeken op 

den grond liet vallen, die door hem met ^roote tegenwoordigheid 

van geest weer op hun plaats gezet werden. Maar van nu af werd 

hg steeds bespied en bg gelegenheid, dat een al te gedienstige 

portier hem — tegen zgn wil — zgn overjas hielp aantrekken, 

voelde deze iets dat veel op een foliant geleek en gaf terstond van 

zgne bevinding kennis. Pichler bekende het boek slechts te hebben 

medegenomen om een citaat te vergelgken. Bg ee^e daarop gevolgde 

huiszoeking bleek, dat een groot gedeelte van de ontvreemde boeken 

zorgvuldig in kisten gepakt en uit bijna al de boeken bet merk der 

keizerlgke bibliotheek ver\\gderd was. Bovendien vond men een 

aantal losse stukken uit tgdschriften, en platen uit boekwerken 

gesneden, o. a. de kopergravuren uit twee zeldzame bijbels. Gevraagd 

zgnde waarom hg dac gedaan had, gaf hg eenvoudig ten antwoord, 

dat hg meende, dat die boeken toch defect waren. Ook vond men 

een 200tal titelkaarten, die hg uit de alphabetische catalogus 

genomen had, en waardoor hij dus ni3t weinig verwarring in de 

administratie te weeg bragt. Die kaarten gebruikte hij — volgens 

zgne eigene verklaring ^ in de bibliotheek, uit verstrooidheid of 

uit gebrek aan papier, om er aanteekeningen op te maken en dan 

stak hg ze vervolgens eenvoudig in zgn zak! Zgn verdediger trachtte 

uit een en ander het bewgs te putten, en als verzachtende omstan- 



OB8CUI£DKNlS. 3 

digheid te doen gelden, dat z^n cliënt geen dief van professie was, 
maar door een onweêrstaanbaren hartstogt, om boeken te verza- 
melen, gedreven werd. Het mogt echter niet baten. Dr. PicLIer 
werd levenslang naar Siberiën verbannen, terwgl zgne bnishoodster 
en medepligtige, Crescentia Wimmer, gednrende vier maanden in 
een werkhuis werd opgesloten. In het laatst van 1873 werd aan 
Pichler, wegens voortdurende ziekelgkheid, maar vooral door tus« 
schenkomsi van den koning van Beieren, gratie verleend. Hg over- 
leed echter niet lang daarna'). 

In den loop van 1873 werd de bibliothecaris van de stadsbiblio- 
theek te Troyes — M. Harmand — door de regtbank dier stad 
tot vier jaren gevangenisstraf veroordeeld, wegens het on tvieemden 
van een groot gedeelte van de aan zgne zorgen toevertrouwde 
achatteD. Het trok namelgk de aandacht van enkele boeklief heb- 
bers, dat sedert 1866 door een boekhandelaar in die stad, verkoo- 
pingen van oude en zeldzame boeken gehouden werden, waarvan 
de catalogussen blgkbaar niet door dien boekhandelaar, maar door 
een zeer ervaren bibliograaf vervaardigd waren. Het drukke en 
intime verkeer van Harmand met dien boekverkooper wekte arg- 
waan en leidde tot een onderzoek, dat den reeds sedert jaren door 
den ontrouwen bibliothecaris gepleegden diefstal aan het licht bragt» 
en zgne veroordeeling ten gevolge had. Bovendien bleek uit dat 
onderzoek^ dat sedert dertig jaren door de daartoe aangestelde 
autoriteiten geen toezigt over die bibliotheek was uitgeoefend; dat 
Harmcnd óök de voor de bibliotheek-lokalen bestemde brandstof 
stal, en dat hg zgn vuil linnengoed in de boekekasten wegborg! ^) 

Maar ik wenschte slechts even de daden van Libri, Pichler 
en Harmand in herinnering te brengen, om meer bepaald de aan- 
dacht te vestigen op een feit van gelgken aarJ^ — door eene 

*) Breedvoerig behandeld in eene brochure, getiteld : Dr. Alois Pichler and der 
BficherdiebKtahl üub der KaiAerl. öffentl. fiibliothek io St. Petersbarg. Bericht über 
die Verhandlangen vor den Geachworenen. St. Petersburg, Carl Ricker. Ib71. 98 blz. 
gr. 8* In het proces van dr. Pichler wordt ter loops op een dergelyken diefstal van 
eenen Lindner gewezen Te vergeefs zocht ik naar byzonderheden omtrent dit feit^ 
Waar kan ik er iets over vinden? 

*) Affaire Harmand, ex bibliothécaire de la ville de Troyes. Expertises, réquisi- 
toire, plaadoyers, condamnation, d*aprës les documents originaux. Bar-sur-Seine 
Imprimeria SaiUaid. 1873. 4 en 196 bla. 8^ 



4 GE8CHIBDENIS. 

Yrouw bedreven — dat waarscfagnlijk minder bekend is dan de 
reeds genoemde, en naast deze wel een plaatsje verdient 

In het 2e deel, blz. 280, van: Hoffmann von Fallersleben, Mein 
Leben. Aafzeichnangen und Erinnerungen (Hannover, 1868), komt 
namelijk het volgende schrijven voor (ged^l. 17 april 1885) van 
een zekeren Ritschl aan Hoffmann v. F.^ toen ter tyd beide beamb- 
ten aan de universiteitsbibliotheek te Breslau: 

»Heate vor 8 Tagen reistest Da, und wer weiss, ob Dn's einen 
Tag spater noch gethan hattest. Morgen werden 's acht Tage, dass 
auf der Bibliothek bei Revision des jaristischen Faches eine so 
befremdliche Menge von Defecten entdeckt warde, dass an blosse' 
Verstellung oder zuf&lligen einzelnen Verlust nicht gedacht werden 
konnte. Man schatzte die Defecte nach vorlaufigem Anscblag aaf 
30 — 50 Folianten, meist Incunabeln, alte Aasgaben des Corpus 
juris u. dgl. Der Verdacht fiel allererst auf Volkmann, aber falsch- 
licher Weise. Zufallig im Gedachtniss gebliebene verfangliche Ans- 
serungen eines ehemaligen Dienstmadchens der Doctorin Friedrich 
— (de vrouw van den eersten custos der bibliotheek) — brachten, 
sorgfaltig verfolgt, auf die rechte Spur, und bald war man so weit» 
mit Hülfe der Polizei constatirt zu haben, dass die Doctorin Fried- 
rich, mit Hülfe ihrer Tocht er, eine Beihe von Jahre hindurch mit 
ihres Mannes Schlüsseln Nachts auf die bibliothek gegangen and 
dort diese Diebstahle ausgeführt, die Bücher aber als Macvlatur 
nach Auras verkauft oder an einen zu beerbenden Gevatter Ejramer 
verschenkt habe. Sie erlangt es von Wachler, (den hoofdbibliothe- 
caris) nicht in polizeilichen Verwahrsam gebracht zu werden, da- 
durch, dass inr Mann einen Bevers ausstellt, worin er sich zu voUem 
Schadenersatz verpflichtet. Mit dieser gauzen V/oche wird siealso 
auf der Bibliothek im Lesezimmer von frah bis Abends 8 Uhr 
inquirirt, confrontirt, eine Menge anderer Personen verhört, etc; 
zu gleicher Zeit werden die Recherchen auf der Bibliothek fortge- 
setzt; und so waren denn schon vorgestern die Entdeckungen viel 
weiter gediehen, und schon an oder über 200 Folianten allein aas 
dem Juristischen Fach als gestohlen ermittelt; auch Octav-Dieb- 
stahle waren schon nachgewiesen; und ausserdem batte man star- 
ken Gru üd, auch Defecte in iet Medecin und Theologie zu fürcbten." 
»Wachler soU so angegriffen gewesen sein, dass man ihn immer 



eseOHIKDENU. 5 

hat halten mussen; ünterbolzner (de bibliotliecaris) macht mog« 
lichst gate Miene, Stenzier (beambte) aber noch bessere. Denn so yiel 
scheint gewiss^ dass Friediïch — aach wenn ihm selbst nicht die 
^ringste directe Mitschnld zur Last fallt — doch jedenfalls pen 
siouirt wird, weil solche Sorglosigkeit oder Nachlassigkeit, wie 
dam gehort, dergleichen ünfug viele Jahre hindurch bei seiner 
eigenen Fraa nicht zu merken, ihn als Bibliotheksbearaten schon 
hinlaDglich ingravirt/' 

Toen Hoffmann t. F. eenige dagen later in Breslau terugkeerde, 
Tond hg alles zooals Bitschl hem geschreYen had. De >Frau Doe- 
torin" was voorloopig in arrest en dr. Friedrich zelf uit zgne be- 
trekking ontslagen. Vreemd is het zeker, dat hg van dien, gedurende 
eene reeks van jaren, door zgne vrouw gepleegden die&tal niets 
gemerkt heeft, maar niet minder vreemd is het, dat de andere be- 
ambten, die boeken nooit gemist hebben. Of er werd weinig gebruik 
van de bibliotheek gemaakt, öf het toezigt liet ook daar te wen- 
schen over. 

Het Athenaeum van 7 augustus jL no. 2493, bevat in een 
zeer lezenswaardig artikel over : The free library of the Ciorpora- 
tion of the city of London, de volgende bgzonderheid, die — in 
verband met het voorgaande — hier zeker niet misplaatst is. 

cStowe, in his ySurvey of London'* written in tha year 1598, 
writes as foUows: — >Adjoining this Ghappell was sometyme a 
fayre and large librarie furnished with Bookes pertainiag to the Guild- 
hall and CoUedge. These Bookes, as it is said, were in the raigne 
of Edward the Sixth, sent for by Edward Duke of Somerset» 
Lord Protector, with promise to be restored shortlt/. Men laded 
tkence three carries (carts) with ihem^ but they were never retumedy 

Dat men wel eens vergeet een of zelfs drie boeken terag te 
geven is nu juist geen zeldzaamheid, maar drie karren vol.... dan 
moet men toch al erg vergeetachtig, of.... zoo ruim behuisd zyn als de 
Hertog van Somerset! En bg dat alles is ook zeker een ruim ge- 
weten onmisbaar. 

Men is dan ook nooit te weten gekomen wat er van die boe- 
ken geworden is, maar wat nog erger is.... men heeft nooit gewe- 
ten welke boekeu het waren, big gemis van een catalogus. De 
oorspronkelgke verzameling — de bibliotheek werd reeds in 1421 



6 0ISCHIEDENI8. 

gesticht — heeft zeker uit handschrifken bestaan, >maar er zullen 
van ti]d tot tgd wel gedrukte boeken bg gekomen zgn — Caxtons, 
Pynsons, Wynkyn de Wordes, en meer van die eerste voortbreng- 
selen van onze en vreemde persen." 't Is voor liefhebbers om te 
watertanden ! »Misschien — vervolgt de schry ver van het genoemde 
artikel — »zou nog eenig narigt omtrent die gestolen boeken te 
vinden zgn in de bibliotheek van den markies van Bath, te 
Longleat, waarin het grootste gedeelte van Seymour's archief 
bewaard wordt. Of weet misschien Mr. Canon Jackson eenige 
inlichting te geren? Die »gentleman'* toch is in den laatsten 
tyd zoo gelukkig geweest, om uit die papieren te Longleat be- 
langryke historische bijzonderheden aan het licht te brengen^ en 
het zou de waarde zijner nasporingen niet weinig verhoogen, als 
hg ons ook omtrent dit punt inlichting kon geven.'^ 

Die verregaande » vergeetachtigheid" van den hertog van Somer- 
set was een doodslag voor de >fair Librarie'' van de stad London. 
Er was toeu, helaas, geen Richard Whittington, geen John Car- 
penter, noch een dr. Sannders ^) ouder de raadsleden dier stad, 
om die gestolen boeken terug te vorderen, of er voor te zorgen 
dat eene nieuwe verzameling bgeengebragt werd. Integendeel, de 
burgerg schgnt heel kalm in dat verlies berust en het goed ge- 
vonden te hebben, dat de bibliotheek in een kleederenmarkt werd 
herscbapen^ zoo als uit het volgende stuk, gedagteekend 6 maart 
1553, blgkt: >Item for certeyn consideracions moving the Conrt 
yt is agreid by the same that Sir John Ayllf, jknight, nowe 
keeper of Blackwell Hall, shall have the whole Lybrarye of the 
Guyidhall College, as well above as beneath, from the feste of the 
Annuncyacon of our Ladye nowe nexte comyng for the terme of 
his naturall lyf, yeldyng therefore yerely duryng the same terme 
to the Mayor and Coialtye (commonalty) and Cytezens of this 
Cytie to th*use of the poore £ v so alweyes that he nse and 
occupye the same as a cöen (common) Mket howse for the 
sale of clothes and none otherwyse.*' 

f) De bekende Eichard Whittington, die tot driemaal toe Lord Mayor van Lon- 
den is geweest, was de stichter der bibliotheek -, John Carpenter heeft haar aan- 
aienlijk vermeerderd en dr. Sannders ja de man, die niet rustte vddrdat de regering 
ran Londen maatregelen nam, om weder eene stadsbibliotheek in het leven te roepen. 



GSSCHIIBDBNIS. 7 

Zoo diep was het bibliotheeklokaal p^ezonken: to clothe the 
bodies, not inform the minds of the citizens! De hertog van 
Somerset — die zoo vergeetachtig was? — en de regeering van 
London — die naar het verdwgnen van die boeken geen onder- 
8oek deed — hebhen heel wat op hun geweten. Wat nog van de 
bibliotheek was overgebleven — het gebouw — ging in den be- 
kenden brand van 1666 verloren. 

Gelukkig is die bibliotheek in 1873 — dus na ruim drie hon- 
derd jaren, — in volle glorie uit hare asch herrezen en is nu zoo- 
wel in- als uitwendig, een sieraad der wereldstad. 

Teo slotte nog dit. Onlangs gaf het Athenaeam zgn spgt te 
kennen over de belangrgke verliezen, die de bibliotheek vao het 
ministerie van koloniën te London (the India Office) reeds sedert 
een reeks van jaren geleden heeft. 

De meeste dezer verliezen zgn te wijten aan de verregaande 
slordigheid van een aantal personen, die de bibliotheek eenvoudig 
als een bareau van informatie voor Indische aangelegenheden be- 
schouwen en ook als zoodanig gebruiken. 

Maar vele verliezen hebben een vr^ wat ernstiger karakter. 
Tegenwoordig worden wel beter voorzorgen genomen b^ het uit- 
leenen van boeken, dan vroeger; maar desniettemin heeft men 
ook nu nog verliezen te betreuren. Het sch^nt inderdaad onmoge- 
Igk om deze onheilen geheel te ontloopen, hoe naauwlettend de 
bibliotheek-beambten ook zgn. Maar wie kan ook verhinderen — 
vraagt het genoemde blad — dat aanzienlijke vreemdelingen, 
mannen van naam in de geleerde wereld, die^ verzot op zeldzame 
boeken, maar, helaas, tevens buitengewoon vergeetachtig of.... ver- 
strooid zgn, plotseling naar hun land terugkeeren, beladen met., 
zeldzaamheden ait het ministerie van koloniën? 

Wie dat verhinderen kan? — zou men knnn?n antwoorden — wel, 
de minister van koloniën, door aan zulke hooggeplaatste en geleerde, 
maar niet minder vergeetachtige vreemdelingen eenvoudig te verbie- 
den, boeken — en vooral zeldzame boeken en handschriften — bui- 
ten het gebouw van het ministerie te gebruiken. 

n. M. B. 

Zoooolanti. (XXIV bl. 79; XXV bl. 97). Deze zgn minderbroe- 
ders van de strikte observantie of barre voeter monniken, van het 



8 G£SCHrEDfiKI8. 

italiaansche woord zoccolo^ sandaal, afgeleid. In het Albnm des 
costumes de Ia cour de Rome des ordres monast., Paris 1872, is 
eene afbeelding eener geestelgke dochter, die ook tot eene orde 
van Zoccolanti behoorde, door zekeren kardinaal te Rome gesticht, 
om daarin behoeftige meisjes op te nemen, die in de straten van 
Rome ronddoolden en ook op sandalen liepen. 

o. A. 8. 

Jacobns Soms. (XXIV bl. 136.) In het aitmnntende werk van 
de gebroeders Haag, Ia France protestante, lees ik, dat Jaqnes 
Sore, heer van Flocqnes, uit Normandie afkomstig was en in 1569 
twee venetiaansche schepen veroverde. Na den dood vanLaToar 
werd h^ admiraal der Hugenoten van la Roebelle en noodzaakte 
La Garde om in de Charente eene toe vlagt te zoeken na diens 
aanslag op Rochefort. Hg sloot de Sables d'Olonne in en droeg 
veel bg tot het welslagen der ondernemingen van la None. Na 
den St.-Bartholomeas-nacht was hg op de vloot van Montgommery 
en misschien was hg de bevelhebber van Brouage, die Sorè genoemd 
wordt en na wiens dood die plaats zich in 1577 overgaf. 

De Thou zegt, dat Sore slechts twee Jezniten liet ombrengen, 
als vergelding, dat de Porfcngezen eenige zgnei; gevangene matro- 
zen vermoord hadden, en das niet veertig, zoo als Verstegen in 
zgn Theatrum cradelitatum opgeeft.] 

Dat Verstegen zeer overdreven schreef en wangnnstig was op 
de kettersche Hollanders, blijkt ait zijn thans zeer zeldzaam werkje 
getiteld: De spiegel der Nederlandsche elende, Mechelen 1621, 
waarin hg het den Hollanders ten kwade duidt, dat zg zoo ver- 
metel geweest zgn om een land bewoonbaar te maken, dat God 
alleen voor visschen geschikt had gemaakt, en hg voegt er bg, 
> omdat zg soo laag woonen soo sgn sg de naeste gebueren van 
de hel.'* Hg had ons land bezocht en zegt : >Aengaendehetgheene 
dat ick geobserveert hebbe in dat landtsvolck singulier te wesen, 
dat is, dat sg daer soo opgebrocht sgn van joncks af tot den 
bgbel, dat b jeans elcken schoenlapper een Dngtschen Doctor is 
in die theologia ende door inwendighe verlichtinge des gheests, 
de Heglige schriftuer verbtaet wel soo wel als degheene die dge 
geschreven hebben." 



0X8CHIKDBNIS. 9 

Verstegen begreep niet, dat het volksonderrigt in het lezen, 
donr kathol^ke geestelgken zoo zeer geschuwd, maar door protes- 
tantsche leeraars steeds aangemoedigd, eenen ganstigen invloed 
sou uitoefenen ook op de algemeene beschaving der protestantsche 
Yolksklasse, zoodat zelfs nu nog de volksmassa in batholgke 
landen op lageren voet van ontwikkeling staat dan in protestant- 
sche staten. Niet de protestantsche of katholgke godsdienst op zich 
zeWen, niet het germaaubche of romaansche volksras, maar alge- 
meene volksbeschaving, door goed volksonderwijs ontstaan, maakt 
dat een volk eene hooge mate van welvaren verkrygt, terwgl daar- 
entegen die landen, waar de geestelgken door belang of heersch- 
zncht gedreven, het volksonderwijs onderdrukken, door gedurige 
staatsomwentelingen beroerd worden, dewgl het volk, in een staat 
Tan onmondigheid gehouden, niet bg magte is, zich eenen 
gceden en duurzamen regeringsvorm te kiezen. 

De geestelgkheid kan hierdoor ook haren invloed op de onkun- 
dige 'menigte misbrniken, doordien zg deze telkens tot verzet en 
oproer tegen het staatsbestuur ophitst, zoodra dit niet in alles 
de belangen der baatzuchtige geestelgken boven die des volks stelt. 

Maar dit vraagstuk, onlangs door de heeren Laveleje en Schaep- 
man in afzonderlgke werkjes en door den heer Noorman in den 
Tüdspiegel behandeld, daarlatend en tot onzen Verstegen terug- 
keerend, wil ik nog een opmerkelijk gezegde van hem aanhalen. 
Hg schrijft namelijk ^ »De Hollanders souden liever laster hooren 
tef^en Godt, dan dat men spreecken sonde tegen hunne privilegiën.'* 
Die gehechtheid aan hunne eenmaal verkregene vrgheden heeft 
juist de noordtflgke republiek der Nederlanden zoo magtig ge- 
maakt en het laffe prgsgeven dier privtle(;riën de znidelgke provin- 
ciën in een ellendigen staat van verval gebragt. Ik geloof zelfs, 
dat St Aldegonde, die tegenwoordig, vooral in België, als een 
standvastig verdediger der nederlandsche vrgheid wordt geroemd, 
als de overige zuidnederlandsche edelen den strgd tegen Phi- 
lips n heeft willen opgeven, zoo als onder anderen blijkt uit den 
▼olgenden brief van Parma aan Philips van 18 aug. 1585: » Alde- 
gonde a esté Ie chef de ceste negociacion (capitulation d'Anvers) 
de la part des diets d*Anvers, avecq lequel j'ay fort particuliere- 
ment traicté & a ce qui je puis comprendre, il déaire la paia^ Sfne 



10 GBSCHIEDinnS. 

tiendroit a luy que Ie paye ne se remist en VohéUeance de Voetre 
Majeeté & qa'lt eet effect Ton n*attache nne practiqae avecq 
cealx d'HoUande & de Zelande (Ballet, de la Oomm. d^hist. torn. 
XIIL p. 803.) 

Ook beklaag Verstegen de Hollanders te onregte, »dat de 
meeste middelen waarmede dat de Hollandsche Staeten den oor- 
loghe sgn voerende moeten geperst worden nii de herte van de 
arme ghemegnte, daer ten con tranen, den coninck van Spanien 
tot de oorlogbe van dese Zaidelgke Nederlanden ontallicken som- 
men ghelts van Spanien ghesouden heeft." 

Verstegen bedenkt niet, dat de Hollanders jnist zooveel konden 
opbrengen, omdat zg door koophandel zoo rgk waren geworden, 
terwgl daarentegen de vroeger zoo r^ke znidelgke Nederlanden 
geheel uitgemergeld waren en het is onbegrgpelgk, dat Verstegen 
zoo onbeschaamd was om midden in België te durven schrgven» 
dat Philips dat land uit zgne schatten onderhield, terwgl het 
juist door zgne troepen werd uitgeplnnderd, waarvan ik hier een 
voorbeeld wil aanhalen uit van Evens Mengelingen voor de ge- 
schiedenis van Brabaud, 1871, alwaar een attest te vinden is van 
de stad Aarschot, waarin zg zich beklaagt, »dat door dese gepas- 
seerde smetten en lasten (de onophoudelgke inkwartiering van 
spaansche troepen van 1588 — 1594) de voorschrevene stadt mette 
inwoonderen gansselgken sgn geraineert.'^ In 15/5 waren in de 
stad 320 huizen, terwgl in 1594 er slechts 90 woonplaatsen ge- 
vonden werden, die niet veel meer dan hutten schenen. 

G. A. six. 

Louis Boncquet. (XXIV, bl. 361 ; XXV, hl. 4, en 154). Uit de 
genealogie Dopff (zie Annnaire de la Noblesse 1871) blgkt dat 
Louis B. luit. kolonel der infanterie was, kolonel en eigenaar van 
een zwitsersch regementen kwartiermeester generaal in Staten dienst. 

Maastricht. a. a. vobstërii an van oten. 

Vermaarde Vederlanders. (XXV, bl. 222). Omtrent Charles van 
Manroaker en Philips de Zoete, heer van Haultain, kan de heer 
Wegerman inlichtingen vinden in dit tgdschrift. Zie Algem. 
Register, I en II. 

Maastricht. a. a. voBSTEaicAN VAV otbk. 



OISCHIEBEIIIB. 11 

CommBndeiir Baébel. Wat over dezen in Nav. XXV, bl. 102 te 
lezen staat, bevat eenige bgzonderheden uit z^n leven, aan eene 
grafzerk in de Herv. kerk te Bergen-op-Zoom ontleend. Het na- 
volgende strekke tot aanvalling van dat berigt. Zgn vader dreef 
een lakenhandeU en hg zelf was de jongste zoon uit een v^f- of 
zestal kinderen. Bestemd om in zgns vaders vak te treden, gaf 
b^ al spoedig zgn verlangen te kennen om op zee te gaan; als 
knaap vond hg groot behagen in t-e^sbeschrgvingen en in de 
biographiën van onze voornaamste zeehelden, als de Bniter 
Evertsen en Tromp; het denkbeeld dat deze de hoogste rangen 
in den zeedienst hadden bekleed en het nageslacht van hunne 
kloeke daden met geestdrift deden gewagen, greep hem zoo mag- 
tig aan, dat hg eindelgk den tegenzin zgner ouders in de bevre- 
diging van dit verlangen huns zoons overwon: een tegenzin, te 
grooter, vermits hg in hollandschen zeedienst wenschte te treden 
en de brandenburgsche familie hier te lande geene relatiën had. 
Het pleit voor het karakter des jongelings, dat hg niet zonder de 
Tolle toestemming zgner ouders zich verwgderen wilde uit den 
hniselgken kring. En zoo ging hg dan met zgn bundeltje de 
w^de wereld in, kwam te Ylissingen, waar hg zich op het eerste 
het beste oorlogschip als koksmaat engageerde in den jare 1742; 
k^ was toen ongeveer zestien jaren oud. Naar de beide Indien 
zoowel als naar de Middellandsche zee deed hg vervolgens onder- 
scheidene reizen. Zgn braaf en kloek gedrag, benevens zgn g ver 
in het aanleeren der zeevaartkunde deden hem de gunst verwer- 
ven zgner superieuren, zoodat men zgne middelen om kennis op 
te doen vermenigvuldigde; met dit glansrgk gevolg, dat hg van 
de onderste rangen töt de waardigheid opklom van kommandeur 
der admiraliteit van Zeeland. In dezen hoogen rang ontving hg 
in den jare 17®7to ^®° ^^^' ^™ ^^^ drie oorlogschepen eene vloot 
Tan negen of tien koopvaaidgschepen naar Oostindië en China 
te geleiden; een last, die hoog noodzakelgk was^ maar tevens 
bezwaarlgk in de uitvoering, wgl de zee toen ttrtgd onveilig ge- 
maakt werd door kapers en zeeroovers. Na een togt van acht- 
tien maanden bragt hg de gansche vloot, met koopwaren en 
oostindische producten volgeladen, in veiligheid terug. Luttel was 
ket verUes aan seheepavolk, alsmede, de averg der schepen gefeest, 



12 6EBCHISDEN18. 

en in eenige schermntselingen met de zeeroovers had hg met de 
zfjnon de overhand behonden. Het bg deze expeditie aan den dag 
gelegde beleid mogt hg dan ook door zgnen vorst beloond zien; 
prins Willem V schonk, als stadhouder van Zeeland, hem de gon 
den medaille van verdienste, waarop Zgner Hoogheids borstbeeld 
prgkte, aan een gouden keten vastgehecht. Of hg daarna nog 
meer reizen gedaan heeft is mg niet gebleken, doch de waarschgn- 
Igkheid pleit er voor. Heeft hg de laatste jaren van zgn ruste- 
loos leven te Bergen-op-Zoom doorgebragt en overleed hg aldaar 
den 24 sept. 1781, dan heeft de rast niet lang geduurd, want hg 
bereikte den leeftgd van slechts 55 jaren. 

Toen hg bovengenoemde expeditie ondernam, was hg omtrent 
één jaar gehuwd met Adriana Baake, van Ylissingen geboortig, 
uit welken echt diie kinderen voortsproten, twee dochters en één 
zo^n. De eene dezer dochters huwde een franschen officier, Genue 
gebeeten, welke echt kinderloos bleef; de andere trad in het huwe- 
Igk met een geboren Duitscher, den officier van gezondheid Schar- 
ten, die na eervol uit den dienst ontslagen te zgn, zich metter 
woon te Goriochem vestigde en aldaar een talrgk gezin rondom 
zich verzamelde. De oudste zgner zoons werd chirurggn-majoor, 
de tweede kolonel, de derde generaal majoor, de vierde luit. kolonel, 
en de vgfde kapitein. Luitenant kolonel Scharten is op ditoogen- 
blik nog militie-commissaris te MiddeU>urg; de kolonel en de kapi- 
tein, beide gepensioneerd, wonen met eene zuster te Wiesbaden; 
eene andere zuster is als weduwe ook nog in leven en heeft een 
zooo, den majoor Gevelaar. 

Wat den eenigen zoon van komraandeur Baebel betreft, deze, 
George Christiaan B. geheeten, geboren te Ylissingen mei 1769'), 
genoot zgne eerste opleiding bg een broeder zgns vaders, een 



*) Een extract yan 18 sept. 1788 uit het doopboek der Lnthenche gemeoote 
te VltBsingeo luidt aldus: 

yGedoopt Oeorge Christiaan, den 14 mei 1769. 
Vader, i Johan Christiaan BaebeL 
Moeder, I Adriana Baake. 
Getuigen, Christoffèl Henri en Adriaan Winckel. 

Afgegeven door Jan Lndolf Tkeophile Krancke, kerkmr. der Lnthersehe Gemeente 
te VUssingen, wegens absentie ron den predikant U. F. Beesemtind*\ — 



UB8CHIËDBNI8. 13 

koopman te Stralsüod, en was op 14jar]gen leeftijd adelborst bg 
de marine, in welken rang hij eene reis naar Westindië deed, 
en zich vervolgens bg de landniagt liet overplaatsen met den rang 
?aD laitenant. In 1795 nam bg zgn ontslag, wgl hg als vurig 
prinsman weigerde te dienen bg de Franschen; doch bg de re- 
stauratie in 1813 trad hg als kapitein der infanterie weder in 
dienst; heeft toen echter slechts één jaar gediend, wgl hem een 
oog was nicgeschoten, weshalve hg gepensioneerd werd; woonde 
Tervolgens eerst op den hnize Vredenburg onder Bergen-op-Zoom, 
en daarna te Wgk bg Duurstede^ waar hg in 91jarigen onderdom 
m 1860 overleed. Was bg in 1806 gehuwd met mej. ^eratius, 
hg had bg deze drie zoons en vier dochters. De jongste dezer 
200D8, \dolf Lodewgk B., is rgks ontvanger te Eisden (bg Maas- 
tricht), de tweede, Frans B., heeft als kapitein bg de oostindi- 
sehe landmagt gediend, en kwam te sterven terwgl bg met verlof 
zich in Nederland ophield, waar hg nog een korten tgd gehuwd 
geweest is met Ghristina tieorgina v. Batenburg, Okkersdr., zgne 
nicht De ouds e, George Jacob Baebel, geboren in 1810, in 1824 
als kadet geplaatst bg de 17e afd. infanterie te Gent, werd in 
1829 tot luitenant bevorderd, woonde den belgischen opstand bg, 
gedurende welke zgne afdeeling eene reorganisatie onderging, 
maakte in 1831 den tiendaagschen veldtogt mede, werd in 1831 
als officier gedetacheerd bg het vrgcorps van Van Dam van Isselt 
(de jagers van Van Dam), en in 1836, toen dat vrgcorps gesuppri- 
meerd werd, bg de Bate afd. infanterie als 1» e luitenant overge- 
plaatst, ging in dezen rang in 1843 tot het oostindische leger 
o?er, werd al spoedig kapitein, begaf zich wegens lichaamsonge- 
steldheid in 1849 naar Nederland, waar hg in 1850 op zgn ver- 
zoek eervol uit den dienst ontslagen werd. Is gehuwd in 1851 
met eene nicht, zgnde de dochter van den luit. gener. De Moulin ; 
heeft één zoon, als Iste luitenant gehuwd met de dochter van den 
majoor bg het indische leger. La Gordt üülie. — Van Gjorge 
Jacob Baebel zgn nog drie zusters in leven, de jongste, Adriana 
Georgina, is met den secretaris van Schoonhoven, Van Schaick; 
eeoe andere, Louise Johanna Catharina B. (geb. 16 maart 1812 
op V'redenburg o. Bergen op Zoom) was (18 sept. 1840) met 
den herveldschen geneesheer Dirk Pieter van Batenburg gehuwd 



14 GESPHIEDEKIS. 

(-|- 1872), wiens broeder Okker van B,, geneesheer te Manrik 
(-{- 1861), de oudste zuster, Jobanna Christioa Adiiana R., (geb. 
28 sept. 1807 op Vredenburg) tot vrouw had. Deze oudste zuster 
was vernoemd naar haren grootvader, den komniandeur RaebeL 

J. AIÏSFACH. 

Petrus Bosoam. (XXIY, bl. 277. XXV ; bl. 385). Deze regtsge- 
leerde was te 'sGravenhage geboren volgens zyne inschrgving iu 
't Albuin der leidsche hoogeschool, bl. 1033, op 15 jnlg 1751. 
Toen had hg het annus academicus bereikt, waarmede ik meen dat 
de 16jarige leeftgd bedoeld wordt; muu mag zgn geboortejaar dus 
op 1734 stellen ongeveer. 

w. K. D. B. 

Hieronymus van Nostitz (XXV, bl. 442, 533) heet de student, 
wiens daad met het vaandel in 1672 door Scheltema wordt bespro- 
ken. In dr. Schotels werk was een drukfout ingeslopen. Hg werd 
op 8 december 1671 als jurist ingeschreven, 22 jaar oud zgnde. 

w. N. D. B. 



VRAGEN. 

d'AIlone, secretaris van de gemalin van prins Willem III koning 

V. Engeland, was, volgens de handschriften van den markies d'Aus- 

son, aangehaald in de Memoires de Jean Rou, I. p. 326, natuur- 

Igke zoon van prins Willem II en ju£Fr. Brunier. Is er omtrent 

dezen d*Allone uit andere werken meer bekend dan hetgeen Rou 

van hem verhaalt? 

o. A. 8. 

Qarenbeek in 16M. Nadat Alhardt de Raedt, gewezen hoogleeraar 
te Harderwgk, met zgne geestverwanten Gichtel te Warmond twist 
had gekregen, ging hg met zekeren H., aan wien Clareubeek by 
Arnhem toebehoorde, op dit buitengoed wonen in 1684. Wie was 
die eigenaar van Clarenbeek? (Vergel. Sepp, Geschiedk. nasp. 
U. 209.) 

vtê A« 8* 



0E80HIJBDBNI8. 15 

Wqse Tan groeten l^] de Herdoopen. Philips II schreef op 24 
en 31 maart 1557 aan den raad van Vlaanderen, dat hg eerst 
geene kw^tscheldiug van de doodstraf had willen geven aan den 
faerdooper Andiïan Adriaansz. oud 23 jaren en gevangen te Gend, 
maar dat hg eindelgk op verzoek van den inquisiteur Titelman 
hem genade gaf citra mortem, even als hg dit vroeger aan 9 Her-* 
Joopers van tiend had gedaan. Lk haal deze brieven aan, voor- 
eerst om dat daaruit blgkt dat zoowel Philips als Titelman, ten 
minsten in het begin, vergevensgezinder jegens ketters waren, dan 
men wel zou meenen en ten anderen, omdat in een brief van den 
raad v. Vlaanderen omtrent de gevangenneming van dezen Her- 
dooper staat, »li cause que ledict procureur Tapperchevoit, par 
8on maintien & fachon de Jaire Sf scduer les gens,*' Hadden dan de 
Herdoopers, even als later de Kwakers, eene bgzondere wgze van 

G. A. s. 



OUDIEID- MUNT- EN PENNINGKÜNDE. 



Beelden uit het Doolhof te Amtterdam. (XXV, bl 129, 832, 538). 
*t Is een merk waai dige eigenschap van de geesten onzer natie, dat 
zg in vele dingen eerst dan belangstellen, als die dingen behooren 
tot hetgeen er niet meer is. 

Welk letterkundige heeft ooit belang gesteld in de prent van 
Jan de Wasscher, zoolang die bg pakken vol te kragen was? Maar 
toen dat ^kinderachtig prul*' door de kinderen verscheurd en uit 
de winkeltjes en matressenschooltjes verdwenen was, zochten som- 
migen, of er ook nog hier of daar een exemplaar in een hoek te 
Tinden was, en waren gelnkkig als ze »vgf verscnillende editiën*' 
bgeen hadden, en vermaakten zich met er bibliografische aantee* 
keningen bg te schrgven. — Toen de oude, kromme Haarlemmer- 
poort nog overeind stond, werd ze door ieder verwenscht als »een 
gevaarlgk gat"; maar toen ze niet meer bestond, werd ze in wan- 
dalisme-artikelen en brochares met weemoed herdacht. — Zoolang 
die oude vgftiende-eeuwsche poort op de Nieuwmarkt nog staat, gaat 



16 Oudheid- munt- bn penninoküiïde. 

elk haar onverschilig voorb^, al trenrt ze in hare mismaaktheid, 
en al wordt ze tot alle diensten geëmploieerd. Wanneer ze echter 
eenmaal als een ista in den weg*' uit de voeten gemaakt zal zgn, 
zollen er »temmen opgaan, om haar, te laat! te beklagen, en te 
jammeren over 't onhertttelbaar verlies van zulk een gedenkstak der 
oude istedeboawkunsf — Hoe minachtend zien alle menschen 
nu op de trekschuiten neer! ja, men wü ze naauwelyks nog aan- 
keken. £n zeker! als eens de laatöte der treksciioiten tot brand- 
hout gehakt zal zjjn, zullen ze, als scliiideracüuge herinneringen 
uit het voorvaüerlyk leven, voor de verbeelding teruggeroepen wor- 
den, en men zal het betieuren, dat er zeits geen exemplaar in een 
oudheidkundig museum bewaard isl ^ 

Zoo gaat het nu ook met de belangstelling in de poppen uit 
het Oude Doolhof. Zg worden zelfs verheven tot vinckenbrinck- 
sche kunststukken, en uit den Haag komt liet berigt, dat ze, o 
jammer! op de amsterdamsche Moorilermarkt verkocht, zgn. 

Waarom hebben de belangstellenden zich in julg i8ü2 niet aan- 
gemeld bg »J. Maas, in de Derde-weteringdwarsbtraat n°. 183 te 
Amsterdam", die toen, bg advertentie in het Haadelsblad hen opge- 
roepen heelt V leder, die iets van de gezegae kunststukken begeerde, 
kon het krggen, en werd gewaarschuwd dai hg zich haasten moest, 
^aangezien de vernietiging zeer nabg' was. 

Hoe weiuigen hebben daaraan gehoor gegeven! Volgens den heer 
Witkamp, die 't zeker naauwkeuiig onderzocht heelt, liebben slechts 
de heeren Hekking en Kieke van de gelegenheid, om iets aan de 
gedreigde » vernietiging" te ontrukken, gebruikgemaakt. Üe eerste 
kwam in 't bezit van 't stoeltje van Hesje van üieurs; de tweede 
van »het hoofd van Alba." (Amsterdam in ISchetsen, 11 d. bl. 89). 

Nu zullen belangstellenden mogeigk willen weten, waarom de 
heer Hekking alléén het stoeltje en niet het besje, dat er op zat, 
begeerde; en waarom de heer Kieke enkel den kop en niet het 

heele postuur van Dukdalf in zgne verzameling geplaatst heelt ; 

zg mogen 't dien heeren zelven vragen. - 

Of daarna het overschot op de Moordermarkt is verkocht, weet 
ik niet, want ik heb er niet naar omgezien ; maar zoo ik *t gezien 
had, zou ik ^t niet eens > bejammerd' hebben. 

Wie weten wil, wat er in 1862 nog in het Oude Doolhof ge- 



OUDH£XD- MUNTV EN PSNNINOKUNDE* 17 

weert is, en wat daarvan naar de stads-rariteitkamer is overge- 
bragt, kan het lezen bg dr. P. Scheltema, Aemstels Oadheid, V. dl. 
bl. 186 — 193; en men kan daar tevens leeren^ wat eigentlgk die 
zoogenaamde >beeldea'' waren, wier verlies men na ^bejammert", 
namelgk: » poppen van stroo met bonten koppen." Zegt het toch 
niet voort, dat »die gemaakt waren door Albert Vinckenbrinek T' 
Alléén van den réns Goliath (die thans op *t stadhuis te vinden 
is) heeft men verhaald, dat hg »door den vermaarden Vincken- 
brinck gebeeldhouwd is** (Het Tegenwoordig Amsterdam, bg L. A. C. 
Hesse 1809, bl. 290). De zeventiende-eeuwers echter schgnén dat 
niet geweten te hebben en Wagenaar ook niet. Of ^t geloof ver- 
dient, mogen kenners van de kunst beslissen: het beeld staat er, 
en zg kannen oordeelen. 

J. TBB GOUW. 

OpKhriften op kerkklokken (vgl. Nav. XXV, 490—493). De to- 
renklok te Yzendoorn is uit eene poort van Edam gekomen. 
Hen leest er op: 

Int Jaer ons JJeeren 
MCCCCCXXVL 
Tw Eeren Goedta. 
CO. 
Meldden wg, dat de kerkklok te Zoelen, wegende tweeduizend twee- 
honderd pond, in 1624 gegoten en in den kerktoren gehangen 
werd ; men leest nog in een actenboek : » A^ 1632 ist nieuwe werck 
met sgn toebehooren door Mr. Frederik Mol gemaeckt ; doe is Jan 
Gerritsen, timmerman, die het houtwerck ('t planken beschot rondom 

de klok) timmerde, over het opwgnden van een , staende 

bo?en by de clock, en het wgnaes (windas) achteraf slaende, 
daerdoor van booven neder door beyde de luycken tot beneden in 
den toorn dootge vallen*'. 

Wat de in 1644 door M. T. S. gegoten klok te Ravenswaai 
betreft, men leest de aanteekening : »den 20 Decemb. annivoorsz. 
is die clock gehangen in den toren tot Baveswaj, en den 248ten, 
sgnde Kersavondti daermede gelujdt.*' 

J. ANSPACH. 

Bidtiche penning. In het Magasin pittoresque (Nov. 1875, p. 360) 
is een huwelgkspenning afgebeeld en beschreven onder het op- 

2 



18 ODBHBID- MU»T- EN PSHKINOKUNDE. 

schrift : Pïèce de mariage hollandaiae. Dat dit opechrift niet toevallig 
verkeerd is maar met overleg gekozen, bewast de lofspraak die de 
schrgver houdt over het leven van twee echtelingen in de benarde 
tgden die Holland, gedurende den strgd voor de vrgheid, moest 
doorworstelen. Het stok is echter een duitsche penning: het om- 
schrift toch is: 

Hwaa Got zu êammenfuge 
Sol kein mefuch scheiden. 
De lof aan Holland door den Franzoos gegeven behoort dus op 
Dnitschland geëndosseerd te worden! 

Ik bezit een dergelgken zilveren penning waarop dezelfde voor- 
stelling van Christus, die een deftig gekleed echtpaar zegent. De 
grootte komt volkomen overeen met den in het Magasin afgebeel- 
den, maar de kleeding der echtelingen is rgker, zwieriger: de man 
draagt een zwaard en de vrouw geene kroon maar eene bruidsmuts. 
Het omschrift is de vertaling van het doitsche aan het evangelie 
van Mattiieus ontleende gezegde, 

Quoe Deus coniunarit homo non separet, 

In en onder den parketvloer zgn de letters I-B-C of I;-P-M 
zoo fijn te lezen, dat wg geene toewgzing aan dezen of genen 
stempelsngder durven aan te duiden. 

In hQt Magasin 1.1. wordt de keerzgde niet vermeld: deze ver- 
toont, de bruiloft te Eana en heeft tot opschrift: 
lesus Christus machet toasser 
2. foeinn in Canna. Gal, loh. U. 
hetgeen den dnitschen oorsprong nader bevestigt. 



Bomeinsche munten op de Beken bg Benkum gevonden. (XXV, 
bl. 447). De vrager vond later, dat eenige Antongnen, vroeger 
in den Kwaden oord gevonden (zie NghofF, Bgdragen 1840. [I, 
bl. 77), in het bezit waren van den heer baron van Lgnden van 
Hemmen. j. d. 



19 

GESCKDELENISIDEE LETTERKraDE. 



Bqmen aan Vondel toegoBohreren. Wg hebben er waarlgk 
niet 07er te klagen, dat onze Vondel ons weinig heeft nage- 
laten. In de A? nitgave vullen zgne gedichten twaalf stevige 
deelen, en van Lenaep heeft nog het eene en andere by een weten 
te brengen, wat daar niet gevonden wordt. Toch vraagt men nog, 
bestaat er niet meer? en ja, sommige meenen dat er meer bestaat. 
Er zgn namelgk eenige rgmpjens in omloop, die de overlevering 
aan Vondel toekent. Het zgn rgmpjens, waar anecdoten aan ver- 
bonden zgn, aardigheden, kort en gemakkelgk te onthouden, en 
wat van dien aard is kan, van den eenen aan den anderen over- 
Terteld, lang, soms eenwen lang bewaard blgven, ook zonder dat 
bet opgeschreven wordt. 

De heer Roos vermeldt erin den Navorscher XX7,bl. 613, een paar, 
e& Traagt: zgu zg inderdaad van Vondel? Waarlgk, er bestaat 
Teel reden om er aan te twgfelen. Laten wg eens zien, wat er al 
op zgnen naam rondverteld wordt en tegelgk onderzoeken, of er 
reden is of niet^ om het op zgne rekening te stellen. 

Vondel, zoo verhaalt men, lag eens dronken in eene goot. 
Joist kwam een zwierig opgepronkt heertjen, maar wiens beurs 
Tig schraal voorzien was, daar voorbg. Hg zag den dichter lig- 
gen en riep ; 

Hoe groot^r geest, 
Hoe grooter beest, 

waarop Vondel antwoordde, 

Hoe kaler jonker, 
Hoe grooter pronker. 

Een andere anecdote luidt aldus (Nav. XXV bl. 613). >Vondel, 
een liefhebber van rooken, lag half dronken in eenen kelder, 
Een voorbgganger voerde hem te gemoet, 

*t Zgn tabakkisten, 
Die geld verkwisten 
In damp en rook. 



20 GSSCHI£DENIS DEB LBTTERKUirDB. 

Onmiddellgk antwoordde de dichter, 

't Zgn de Mennisten, 
Die gaarne twiatea, 
En jij, vrind, ook." 
Doch Vondel was zelf Mennist. Evenwel, hg is later tot de 
roomsche kerk overgegaan: men zou dos kunnen meenen, dat het 
uit dien lateren tgd was. 'k Geloof nogtans niet, dat Vondel 
zich, ook toen, zoo hatelgk over de Mennisten zal uitgelaten heb- 
ben. Maar vooral, hg wordt hier voorgesteld als een dronkaard. 
Vondel een dronkaard! Wg hebben een groot aantal berigten en 
daaronder uitvoerige over hem van tgdgénooten, die hem goed 
gekend hebbeu; maar geen enkele, die hem een dronkaard noemt 
geen enkele zelfs, die iets zegt, wat het ons kan doen vermoe- 
den. Het waren zgne vrienden, zal men misschien tegenwerpen. 
Ja, maar hg had ook vganden, verbitterde vganden: want waar 
hg iets zag, wat in zgn oog onregt was, zweeg hg niet, kon hg 
niet zwggen, en dit wekte haat; doch wat ook zgne vganden op 
hem mogten aanmerken, van dronkenschap hebben zg hem nooit 
beschuldigd. En ware er voor die beschuldiging eenige grond ge- 
weest, dan badden zg de schoonste aanleiding gehad om haar 
uit te bpreken, die zg konden wenschen. Immers, hg had onbarm- 
hartig den spot gedreven met Triglands rooden neus: hadde hg 
aan hetzelfde euvel mank gegaan, Triglands vrinden, daar is geen 
twgfel aan, zonden niet nagelaten hebben, dat in paskwillen en 
achimpdichten uit te trompetten. Vondel had vrienden onder de 
aanzienlgkste mannen van Amsterdam ; zouden zij, zou Hooft de 
drost van Muiden, de zoon van den hooggeëerden burgemeester, zou 
Reael de gewezen gouverneur generaal van Indië met deneenvou- 
digen winkelier hebben omgegaan, zelfs een vast gezelschap met 
hem gehad, indien zg hem als een dronkaard gekend hadden? 
Men kent de strenge Doopschgezinden van die dagen: zouden zij 
eenen man, van wien zoo iets bekend was, tot diaken verkozen 
hebben? Integendeel, zg zouden hem zeer zeker uit de gemeente 
hebben gebannen, indien men hem ook maar éene enkele maal in 
eenen toestand gevonden had als waarin de gemelde anecdoten 
hem voorstellen. Eindelgk, wg weten dat dronkenschap het lichaam 
uitput en den geest verstompt. Welnu dan, ziet dien grgsaard van 



OB8CHIBDE1VI8 DEB LBTTBRKÜHDB. 21 

bgna negeDtig jaren oad nog eene goede gezondheid genieten, leest 
den Noach, dien hg in zgn tachtigste jaar schreef en gg zalt het 
ongergmd en belachelgk noemen, als men dien man den naam 
wil geven van een dronkaard. 

Een rooker was Vondel evenmin. Niet alleen was in zgnentgd 
het rooken den Mennisten een gruwel, maar geen fatsoenlgk man 
deed het. 

Wg kunnen dus evenmin voor waar aannemen, wat men ook 
Tertelt, dat Vondel eens, op eenen bededag dronken in eene goot 
liggende, aan eenige voorbggangers, die ter kerk gingen toevoegde: 
Bedestonden, 
Stomme honden! 
Dat verjaagt geen Engelschman. 
Maar een vloot in zee gezonden. 

Stomme honden! 
Dat is 't wat ons redden kan. 
A. J. van der Aa zegt, (Nav. IV bl. 293), dat hem meermalen 
rerield is, dat dit dichtjen op eenen bededag in het laatst der 
rorige eeuw in eene der kerken te Amsterdam in het armenzakjen 
gevonden is. Hg zal het wel bg het regte einde hebben. De regels 
behooren bigkbaar in de 18e eeuw te huis. Toen was er reden 
om zoo te spreken; maar in Vondels tgd, den tgd van Maarten 
Harpertsz. eu de Ruiter, had men waarlgk niet te klagen, dat 
het aan vloten ontbrak om den Engelschman van onze kust te 



Het volgende schrgf ik hier over uit den Navorscher dl. I bl. 256. 
>yoQdel zou eens een bezoek hebben afgelegd bg de redergkers- 
kamer.... te Amsterdam. Bg zgne komst aldaar deed een der 

leden, een zekere advokaat P , hem de deur open. Op zgn 

verzoek om binnen gelaten te worden, antwoordt hem deze, dat 
hij hem dit volgaarne zou toestaan, doch dat er ééne voorwaarde 
was, waaraan ieder, die als gast de vergadering wilde bg wonen, 
eerst moest voldoen; hg moest namelgk, eer hg binnen gelaten 
werd, een extempore maken. Onze gast begreep in 't geheel niet, 
wat de advokaat met zgn extempore bedoelde. Wel, zeide deze, 
dat is een versje, dat men zoo voor de vuist maakt. — Maar hoe 
meent mgnheer dat danP — Ik zal u eens een voorbeeld geven. 



22 GESCHISDKNIS DEK LETTBBXÜNDB 

misschien begrgpt gg het dan; hoe is uw naam? -^ Joost, mgn- 

heer. — En wat doet gg voor de kost? — Ik ben doodgraver *) 

mgnheer. — Welnu: 

Joost leeft waar niemand leeft, dat geeft hem melk en brood; 

Joost sterft, waar niemand sterft: dus leeft hg van den dood. 

O! mgnheer, is het dat, zeide Vondel daarop, dan kan ik het 
ook wel; hoe heet mgnheer? — Piet. — En wat doet mgnheer? •— 
Ik ben advokaat. — Nu dan: 
Piet leeft waar tweedragt leeft, dat geeft hem brood en zuivel; 
Piet sterft waar tweedragt sterft: dus leeft hg van den duivel. 
Mgnheer Piet, de advokaat, aarzelde natnurlgk niet langer om 
den poetischen doodgraver binnen te laten." 

De anecdote is wel aardig. Maar dat zg op Vondel geene be- 
trekking kan hebben, zal ik wel niet behoeven te bewgzen. Immers 
men moet al zeer weinig van des dichters leven weten, als men zich 
kan laten vertellen, dat hg doodgraver of aanspreker geweest is. 
Vondel én Antonides, zoo vertelt men verder, reisden te zamen 
in eene trekschuit en gingen daar eene weddenschap aan, wie het 
kortste vers zou kunnen maken. Antonides begon met te zeggen, 

Vet, 
Smet, 
en de daad bg het woord voegende, nam hg kaarsvet en smeerde 
het op Vondels halskraag. Deze bleef hem in geen opzigt iets 
schuldig ; hg zeide. 

Ik 
Tik, 
en gaf Antonides meteen een stevigen slag om de ooren. Hg had 
de weddenschap gewonnen. — Wg weten Vondel en zgne vrien- 
den konden te zamen vroolgk, zeer vroolgk wezen; maar elkander 
met kaarsvet te besmeren en om de ooren te slaan — neen, zoo 
onbehouwen waren zg niet. 

Men vertelt verder, dat Vondel eens in een gezelschap werd 
üitgenoodigd om eene proeve te geven van zgne vlugheid en be- 
kwaamheid in het maken van verzen. Hg was er toe bereid: een 



') Ik heb de anecdote ook meermalen hooren vertellen en dan dooigaaai hoeren 
aeggen, dat Vondel aanspreker waf. 



QB80HIBDXNI8 DER LBTTBBKüVDB. 23 

der gasten moest maar een onderwerp opgeven. De gastheer schonk 
nu een glas wgn in en liet daar eenen dukaat in vallen. Dit zou 
hat onderwerp sgn. Vondel bedacht zich niet lang, hg zeide. 
Twee goden in een glas 
Wie zou daar niet naar haken? 
(of, Wat zal ik daar van maken?) 
'k Steek Plutus in mgn zak 
En Bacchas in mgn kaken, 
en hg deed wat hg zei, hg dronk het glas leeg en stak den 
dukaat in den zak. — Doch omtrent dit stukjen bestaat meer 
dan éene overlevering. De heer J. C. E. zegt, Nav. VI bl. 152, 
dat het stellig van Pieter Boddaert Jr. is. Ik geloof, dat ik op 
de toestemming der meeste rekenen mag, wanneer ik zeg, dat 
bet eene grap is, die wg eerder van Boddaert, dan van Vondel 
kannen verwachten. 

Aan Boddaert of Focquenbroch of eenen anderen rgmer van die 
Boort zal men ook, eerder dan aan Vondel, die ze ook al op zgne 
rekening krggt, de volgende regels moeten toeschrgven op iemand, 
die zeide, dat hg aan het veerzen maken was: 
Ben je hier aan 't veerzen maken, 

Zonder blad en zonder groen? 
Dan zou 't land vol veerzen raken 
En men had geen bul van doen. 
De heer Boos vertelt eindelgk i a. p. nog dit : »Toen Vondel, 
naar Leiden moetende, in eene herberg rustte, kwam daar een 
wagen met heeren aan, die er ook heen gingen. Vondel vraagde 
om een plaatsjen en bekwam dit, mits hg een verqen ten besten 
gaf. Een der heeren, die op het punt van huwelgkstrouw niet al 
te best aangeschreven stond, in 't oog vattende, begon Vondel 
dadelgk: 

Ik zal mg in deez' wagen wagen 
En laten mg naar Leiden leiden: 
De Heer zal hen met plagen plagen, 
Die in eens anders weiden weiden." 
Vondel, men ziet het, wordt in de meeste dezer vertellingen 
Toorgesteld als een man, die op alles eene aardigheid wist te 
leggen» op alles een rgmpjen te maken. Waar hg komt, in een 



24 GESCHIEDENIS DKR LETTERKUNDE. 

gezelschap, in eene redergkerskamer, iu eene trekschait, in eenen 
wagen, nergens laat men hem met vrede, of h^ moet de vnenden 
op eenen geestigen zet, behoorlgk in rgm gebragt, onthalen. Dat 
doet ons denken aan den t^d, die in Vondels latere jaren al 
begon en raim eene halve eeaw voortduurde, toen alles verzen 
wilde maken of verzen hooren, toen er geen feest, geen maaltgd, 
geen gezelschap zgn kon of er moesten verzen gelezen worden^ 
toen elke familie | haren poëet had^ toen men vooral op geestig- 
heden en woordspelingen verzot was en er gevonden werden, die 
het woordenboek nagingen om woorden te zoeken^ die eene dub- 
bele beteekenis hadden en daardoor stof konden leveren tot een 
epigram. Maar het was nog zoo niet toen Vondel in den kracht 
van zgn leven was, en ieder die hem kent weet, dat hg de man 
niet was, die Inst had en altgd gereed stond een gezelschap op 
die wgze te vermaken. Wg mogen het er das voor houden, dat er 
onder al die aardigheden en rgmpjens, die de overlevering aan Von- 
del toeschrgft, niets gevonden wordt, wat inderdaad van Vondel is. 



Hoe kwam men er toe, zooveel omtrent Vondel te verhalen wat 
niet met hem gebeurd is, zooveel rgmen onder zgnen naam te 
doen doorgaan die zgn werk niet zgn, en nog wel verhalen en 
rgmen, wien wg het, zoo wg maar eenigermate met hem en zg- 
nen tgd bekend zgn, kunnen aanzien, dat zg niet bg hem, maar 
elders te huis behooren? 

Al die verhalen behooren tot de overlevering. Dat wil zeggen, 
hetgeen zg inhouden is niet in den tgd toen het geschied is, op- 
geschreven, maar het is vele jaren van den eenen aan den anderen 
oververteld, totdat er eindelgk eens iemand geweest is die het te 
boek gesteld heeft. Het volk stelt meer belang in die aardigheden 
zelven, dan in de personen op wie zg betrekking hebben : die per- 
sonen worden dus dikwgls bg het verhalen niet eens genoemd: 
waartoe zou dat ook dienen? Het zgn dikwerf personen, die noch 
de spreker noch de hoorder van elders kent. Een latere verteller 
echter wil naauwkeuriger zgn, hg wil man en paard noemen. 
Maar hoe komt hg aan de namen, die hem nooit medegedeeld 
zgn? Geene zwarigheid! Het volk kent maar weinige in een 



aBsCHiSBXins bkb lettbbxünde. 25 

of ander opzigt beroemde personen. Vraagt het naar dichters 
oit TToegeren tgd^ het zal a Vondel en Gats, vraagt het naar 
Tlootyoogden het zal n Tromp en de Ruiter, vraagt het naai^ 
schilders, het zal n Bembrandt en Jan Steen noemen; doch daar 
houdt bet gewoonlijk mee op. Vandaar dat dan ook al wat betrek- 
king heeft op eenen persoon in een of ander opzigt beroemd, toe- 
gekend wordt aan die weinige die algemeen bekend zgn. 

Een paar voorbeelden. Het spaansche bestnnr maakte jagt op 
alle ketters, maar vooral stelde het er belang in, Menno Simons 
magtig te worden en had eene groote belooaing uitgeloofd aan 
dengenen die hem overleveren zou. In dien tijd, zoo verhaalt men, 
zit Menno eens op eenen wi^n, op de voorste bank bjj den voer- 
man. De wagen wordt door dienaren van het geregt aangehouden, 
die vernomen hebben dat de aartsketter zich in dezen omtrek op- 
houdt. Zg vragen, of hg zich ook op den wagen bevindt. Menno 
keert zich om, heihaalt de vraag aan degene die achterin zitten, 
en toen deze, de eene na den anderen, het ontkennen, antwoordt 
hj den geregtsdienaren, >de vrienden zeggen van neen.*' Zij laten 
nu den wagen doorgaan en Menno is op deze wijze, zonder zgn 
geweten met eene leugen te bezwaren, het dreigende gevaar ont- 
komen. — Het is eene ware gebeurtenis; doch de persoon met 
wien het gebeurd is was niet Menno, maar Hans Bnsschaert, zgn 
tgdgencot en ook, als hg, leeraar en oudste onder de Doopschgezin- 
den, die bg zgn vlugt uit Antwerpen zich op gemelde wijze redde. 
Eene eeuw later echter was deze, ofschoon hg in zgo tgd bekend 
genoeg geweest was, geheel vergeten ; maar het feit was niet ver- 
geten, daartoe vond men het te aardig, en men kende het toe aan 
den eenigen doopschgezinden leeraar uit dien tgd, wiens naam nog 
in het geheugen des volks voortleefde, Menno Simons. 

De almanak der Maatsch. tot Nut van 't Algemeen van 1857 
▼ertelt ons, bl. 119: >Toen Michiel Adriaansz. de Ruyter door den 
koning van Denemarken tot ridder van don olifant werd benoemd, 
eene ridderorde, waarvoor men 2000 rgksdaalders moest betalen, 
doch die dan ook voor de Denen vele voordeden, als vrgdom van 
belastingen enz. had, waar onze admiraal natuurlgk geen gebruik 
▼an kon maken, bedankte hg den koning vriendelgk; maar de 
versierselen op zgne hand leggende, zag hg den koning lachend 



26 OESCHIBDKNIS DBR LETTSBXUNDE. 

aan en zeide: »Sire, waar moet dat groote beest tran eten?** De 
koning begreep hem en schonk hem tevens eeue goede jaarwedde.*' — 
Wjï beginnen aan de waarheid van deze anecdote te twgfelen, als 
wg lezen dat de Rayter, vier jaren nadat hg ridder van den oli- 
&nt geworden was^ van den koning van Denemarken een jaar- 
geld erlangde van ƒ 2000 : terwgl wg noch bij zgnen naauwkearigen 
levensbeschrgver Brandt noch elders vinden, dat hg reeds vroeger 
van dien koning een jaargeld genoten had. Toch is het geval 
gebeurd ; maar met Eortenaar, niet met de Ruiter. In den beginne 
wist men dat; maar iemand uit lateren tgd had het hooren ver- 
tellen: de naam van den persoon was er hem niet bg genoemd 
of hg was dien vergeten. Eortenaar kende hg waarschgnlgk niet. 
flg wist dat het met eenen hollandschen admiraal was voorge- 
vallen, en nu moest de bekendste dier admiralen, die ook met den 
deenschen koning in betrekking gestaan en ook de olifantsorde 
gedragen had, zgnen naam leenen om den ontbrekenden aan te 
vullen. 

Als wg dit in aanmerking nemen en ons herinneren hoe b. v. 
de Grieken en Romeinen den geheelen schat van fabelen dien zg 
hadden aan Aesopus toekenden, hoe in de boeken des Nieuwen 
Testaments allerlei psalmen als Davids werk worden aangehaald, 
hoe zelfe Dathenus en andere vertalers op den titel zetten »De 
CL psalmen Davids," en dat niettegenstaande in het opschrift van 
sommige daarvan de naam van eenen anderen dichter gelezen 
wordt, dan begrgpen wg hoe Vondeis naam aan die rgmen en 
anecdoten verbonden is geraakt. Zg hadden alle betrekking op 
dezen of genen dichter of rgmer uit eene vroegere eeuw. Zgnen 
naam kende men niet. Wat wonder, dat men nu het eerst dacht 
aan dien ouden dichter of rgmer — vele kennen daar geen onder- 
scheid tusschen — dien men best kende, soms den eenigen dien 
men kende. Men gist^ het zou Vondel wel zgn, die gissing achtte 
men waarschgnlgk, men nam zgnen naam in het verhaal op. Zoo 
is aan Vondel allerlei toegeschreven wat hg niet gedaan of gespro- 
ken heeft en hebben vele zich eene voorstelling van hem gemaakt, 
met de waarheid geheel in strgd. p. lsmnds&tz wz. 



MÜZnSKOE8CHI£OBKI6. 27 

KUNSTGESCHIEDENIS. 



VEKEENIGING VOOR NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 



Oigds en klokkenspel te Arnemniden. Dezer daf^en ontvingen 
wg van den heer H. M. Eesteloo, secretaris der gemeente Dom- 
burg, een uittreksel uit eene, door hem zamengestelde, Geschiedenis 
in Plaatsbeschrijmng van Amemuiden. 

Eortelgk wil ik hier zamenvatten, wat de schrgver voor ons doelbe- 
langrgks heeft opgedolven, uit de archieven dier oude zeeuwsche stad. 

Beeds vóór de Hervorming was in de kerk een orgel aanwezig, 
want de orgdist genoot eene jaarwedde van £ 12 en de" hlaeers O 
woonden in een huisje dat aan de kerk toebehoorde. N& de Her- 
Toncing schoot het geruimen tgd ongebruikt gebleven te zgn. 
Wellifft verkeerde het in zoodanigen toestand dat het onbruikbaar 
was, doch het is ook niet onmogelgk, dat de godsdienstige denk- 
w^ze dier dagen daartoe aanleiding gaf. Toen men het eindelgk 
weder wenschte te gebruiken, bleek het daarvoor ongeschikt te 
wezen en werd, op den 27e jul^ 1642, aan den middelburgschen 
orgelmaker Jobts Fkssbb het vermaken aanbesteed voor eene M)m 
Tan / 700, behalve het timmermans- en smidswerk dat voor 
rekening der stadsregering bleef. 

De kosten van het werk gingen waarsch^nl^k de magt der ste- 
delgke kas te boven, want er werd, ter tegemoetkoming daarin, 
eene inschrgving onder de »liefhebbers'* gehouden. Hoe groot het 
bedrag was dat men bgeenbragt wordt niet gevreld. 

Volgens het bestek moest het de volgende dispositie bekomen : 

Prestant 8 voet, van fijn tin, 45 püpen (izuUen van buiten op 
stadskosten worden geschilderd of verguld*'). 

Holpxjp 4 voet (» spreekt op 8 voet'*) 42 looden pgpen. 

Fluit-Octaaf 4 voet (imaar is half zoo zwaar als de Octaaf') 
45 looden pgpen. 



^ Oiigeltrftppen, of trederf der blaaibalgeii. 



28 MÜZIBKGKSCHIEDBiaS. 

Gemshoorn 2 voet (»zoo dik als de Fluit-Ociaaf*) 42 looden 
pflpen. 

Quiot of Nasart 17a voet, 42 looden pgpen. 

Super-Octaaf 1 voet, 52 looden pgpen. 

Sgmbaal % voet, (»in de Superius dubbelpgpen'*) 66 looden 
pgpen. 

Trompet 8 voet, van koper en bont, 62 pgpen. O 

Tremblant. 

Daitscbe flait, % Register (lia de Superius^ daarmede alle 
registers te vertrekken ')"), lood. 

Schalmei, 42 houten pgpen, mot koperen corpus naar behooren. 

-»Het Doofjen** ^), 1 voet, 42 looden pgpen. 

In het rugpositief moest de middelste kast vol tinnen pgpen 
gesteld worden »om ter gelegener tgd de t^ee andere kasten op 
hare orde mede te kunnen volzetten en daarmede accorderen tot 
een prestant*'. 

Het Klavier moest zgn van 45 »stekken" (toetsen). Verschil- 
lende registers hadden echter slechts 42 pijpen, er moeten dus 
3 toetsen geweest zgn die slechts bg enkele registers geluid gaven. 
Was dit misschien ten gevolge van gebrek aan ruimte, zoodat de 
windlade voor die registers niet op de vereischte grootte kon ge- 
maakt worden? 

De orgelmaker kon gebruik maken van »3 of 4 van de oude 
blaasbalgen met het opperste secreet *y\ 

Joris Fksser schgut echter geen hoogvlieger in zgn vak te zgn 
geweest, want na veel schrgven en twisten werd de orgelmaker 
PiETKB Holst aangenomen (stadsrekening 1646/47) voor £ 27 : 1 : 8 
om het gebrekkige werk in orde ie maken, nadat het onderzocht 
was door Antuonib Smolobbs, organist te Zieriksee. 

Den 5en februarg 1643 werd Joris Bruis tot organist en klok- 
speler aangesteld, omdat hg de bekwaamste onder de sollicitanten 



') Ou ook gedeeltelijk dobbel, als althans het getal pypen jaiat is : mogelijk 
moet dit 42 syn. 

*) Schgnt dos een combinatie-raster geweest te sgn om het yoUe werk te 
gebruiken ! 

*) Moest dit register het gelnid Tan een dnif nabootsen? 

*) Zon hiermede het windkanaal bedoeld worden? 



VÜZIEKGSSCHIRDENU. 29 

was en de minste belooniDg eischte. Zgne jaarwedde werd bepaald 
op £ 20 benevens een last tnrf en vier steen kaarsen, terw^l 
bovendien op 21 jnng 1644, aan z^n zoontje nog J 20 per jaar 
werd toegelegd, voor ihet blazen op den orgel". 

Bruis bleef zgne betrekking bekleeden tot 1 mei 1646, toen 
hg vervangen werd door Jacobus yaih Oveebecke, die tevens school- 
meester was. Zgne bezoldiging was aanvankelgk ƒ 100. Den 7en 
april 1648 werd die verhoogd tot f 120 en 18 maart 1675 op 
/ 180 vastgesteld. 

De financiën van Amemaiden schgnen in dien tgd in slechten 
staat verkeerd te hebben, ten minsten den 16 jang 1677 besloot 
het stadsbestuur het orgel en klokkenspel te doen stilstaan, tot 
dat de schulden wat zouden verminderd zgn, en derhalve den 
organist en klokspeler te ontslaan. 

Hunne hoop op beterschap werd echter teleurgesteld, want van 
1707 — 1710 werd het orgel bg gedeelten verkocht en gesloopt 
Zeker geen bewgs van weelde! 

Eerst in 1795 kreeg de gemeente weder zekerheid dat haar 
gezang door orgelspel zou begeleid worden, want de heer 
Daniël RADBaHACHEB, heer van Nieuwerkerke, schonk den 6en aug. 
van dat jaar aan de kerk een groot huisorgel, met eene jaarlgksche 
toelage van twintig rgksdaalders, tot tegemoetkoming in de kosten 
van een organist, welke som hg na zgn dood door erfmaking voor 
altgd verzekerde. 

Den 17en april 1796 vond de inwgding plaats, nadat op 17 oct. 
1795 tot organist, op eene jaarwedde va*! ƒ 50, was aangesteld 
Hekdbik Loene, een blinde, die ecbter reeds voor zgne indienst- 
treding, namelgk 5 februarg 1796, weder ontslagen werd, omdat 
hg het orgel op eene onwaardige wgze bespeeld had. Zgn opvolger 
was David Lootens, die tot zgn dood in 1835 deze betrekking waarnam. 

Voor eenige jaren is eene nieuwe kerk gebouwd en daarin 
beeft het orgel weder een plaats gekregen. 

Het klokkenspel is voor het grootste gedeelte in 1583 gegoten 
door Pibter' van den Ghbin te Mechelen, nadat het stadsbestuur, 
bet daaraan voorafgaande jaar, van een koopman te Antwerpen, 
een akkoord klokken had gekocht, dat vroeger tot voorslag gediend 



30 UUZIBKGI^CHIBDKNIS. 

had van het klooster Boosendale. Jan Inoelsz, horologiemaker 
te Mechelen, leverde daarvoor het noodige mechaniek ea 200 
tgevgsde" noten. Zgn werk schgnt echter niet naar genoegen te zgn 
nitgevallen^ want den 26e febraarg 1589 werd aan Jan Dickzk. 
Coop^ horologiemaker te Delft, aanbesteed het maken van een 
nienw speelrad (trommel), hamers, veeren, enz. 

De eerste klokspeler was Louis Baston, die in 1583 werd aan- 
genomen, denkelgk voor vgf jaren, want in 1588 werd hg op nienw 
aangesteld en zgne jaarwedde bepaald op £ 21, benevens vrge 
woning en vrgdom van bieraccgns. Hg had ook bovendien om 
een nieuwen hoed gevraagd, doch de magistraat besloot om het 
van omstandigheden te laten afhangen, dien al of niet te geven. 
Bg overleed in 1596 of 97, na meer dan eens een nieuwen hoed 
gekregen te hebben. Zgn zoon Joris Baston werd zgn opvolger. 
Yermoedelgk heeft hg die betrekking waargenomen tot in 1643 
toen de post van klokkenist vereenigd ^erd met dien van organist. 

Het besloit van het stadsbestuur om het klokkenspel te doen 
stilstaan, had zeker alleen betrekking op het bespelen met de 
handen, en niet door middel van het norwerk, want van 1680 tot 
1715 wordt jaarlgks £ 2 in de rekening verantwoord, voor het om 
de drie maanden verzetten van het klokkenspel. 

In 1859 werd het klokkenspel ia den tegenwoordigen toren over- 
gebragt. Het bestaat uit 21 klokken, waarvan de grootste tot 
opschrift heeft: 

Jhenu U mijnen name, 
Myn ghela^t sjr Gode beqname, 
Also verre men my horen sal. 
Wilt God bewaren overaL 
Fieter Waghevens goot mjj in 't jaar MCCCCCXYiil 

De andere zgn allen door vandbn GnMNgegoteifvan 1553— 83; 
vier dragen den naam van Maria, één van Anna, één van Chris- 
tina en één van Jezus. De overige vermelden alleen den naam 
van den gieter en het jaartal. 

»Als eene bgzonderheid ten opzigte van het klokkenspel*', ein- 
digt de schrgver, » verdient te worden aangeteekend, dat het gedu- 
rende de omwenteling en de fransche overhef rsching het Wühehnug' 
Ued speelde, hetgeen zeker niet pleit voor de juiste uitvoering en 



IfUZiBKOBBCHlSDBNia. 31 

evenmin voor groote mnzikale kennis van de toenmalige antori- 
teiten/* 

Den heer Eesteloo zg daok voor zgne beleefdheid om de Ver- 
eeniging met zgne nasporingen bekend te maken. Ik hoop dat 
zgn voorbeeld door meerdare onderzoekers, die een ond archief 
oDder hnn bereik hebben, moge nagevolgd worden, want er is nog 
veel wetenswaardigs omtrent onze mnziekgeschiedenis aan den 
dag te brengen. 

s. SPSLLKaS. 

Toonknnstenaan eni. te Leiden. In het Album Studiosorum der leid- 

8cbe hoogeschool (zie Nav. XXV blz. 614 ') worden ook eenige toon- 

kaostenaars vermeld, die huisvesting aan studenten verleenden. 

Zie hier hunne namen en de dagteekeningen, waarop zg voorkomen. 

1 oct. 1595, Meester Makbten^ Ingtenist. 

16 sept. 1596, Magister MARTUius, citharoedns *). 
14 febr. 1604, Joachimus, citharoedus. 

8 oct. 1610, Magister Joachjmcs, citharoedns. 
14 oct. 1617, Hbbman Pisomus, citharoedas '). 
19 mei 1684, de wed. van Jak Stkbn, op 't hoekje van de Pieters- 
kerkgracht. 

17 sept. 1684, Idem, op de langebmg. 

Verder zgu aangeteekend de volgende daarin voorkomende nit- 
kangborden, betreffende toonkunst: 
de vergulde klok. 
de roode klok. 
de blaauwe klok. 
de belle. 
Dr. W. N. du Bieu, die ons deze opgaven verstrektci zg daar- 
voor dank gebragt. 

HEIJU. 

* 

Pwten uit eene rekening van getijdemeesters te Ondewater, van 
1M3— 1544. (Ontleend aan de iBgdragen voor de geschiedenis 

n Deie had in die jaren tal ran stadenten b{j sich inwonen. 
') Hermanna Pya of Piso was, van 1624 tot sgn oyerlgden in 1645, organist 
HQ de Uooglandiche kerk. Dit is waarschgniyk deselfde als de genoemde Fiaonns. 



i\2 TAALKUNDK. 

van het Bisdom van Haarlem" Ille Deel, 2e Aflevering, bl. 304--807.) 

Heer Comdis Gerrüsa. cappellaan, van een wyltgts te singe 
gegeven j h. B. Q. 

Heer Jacob Jacobsê. van dat hg overgesongen heeft, gegeven 

X sL 

Item die twee vreemde bassen gegeven van een wgltgts te 
singe y K. 6. xvig st. 

Mr. Melcfdor^ orgelist van 'wekere dage als de kerck vesperen 
hoat en met cedalle gescreeven staen, elcx twee vespere met mag- 
nificat en die Octaef van dat Ueglich Sacrament, en Heglich 
Crnysioff, te samen hiervoor bet. die getgde, sgu hugshoger, en 
noch j h EL 6. 

Mr. Daniël, schoolmeester gegeven drie Bgnsgolde, dat hg met 
dee schoolkgnderen op Heglige Amandos en des üeglige daechs 
helpe singe, noch een Bgnsgulden dat hy met dee kguderen in 
t Crovslofi compt, en van xxxvig dage mette cappe te diene g 
Bgngnlden omdat fay die kgnderen leert singe datter gheen con- 
fogs gesciet, en noch van xvig dage met die cappe die vesper te 
diene ix vj B. G. ix st. 

Van de Passie opte palmsonnedaech onnere die hoochmisse, 
en naet loff in musgck te singe gegeven x st 

Van de verrgsenisse opten Paeachdaech te singe, twee priesters . 
elcx twee stug vers en die schoolm. g st vj st. 

Een boack gecoft daer die schoolkgnderen die lessen vagt singe 
coste xxvig st. 

J. J. G&AAV. 



TAALKUNDE. 



steen. (Vgl. XXV, bl. 472, 348). In Engeland is het woord 
stone, om zeker gewigt aan te doiden, bg het volk nog in volle 
gebruik. 

Haarlem, johan wikkuol 



TAALKUNDE. 33 

lelkaton (XXV, bl. 473). Hieromtrent zegt het westvlaainsche 
tgdsehrift Rond den heerd, 1875, bl. 370: »Wat melcatons zgn, 
kan eikendeen zeggen in West-VIaauderen, groote geluwe perzi- 
ken, die rgp zgn op 't einde van den herfst. — 'tPransch woord 
pêche, dat na bg de Vlamingen schier algemeen gebezigd wordt 
in stede van ons eigene woord perzik, en was over een dertigtal 
jaren hier geenszins in gebruik: men hoorde van niets anders 
spreken als van nielekatona,'^ 

SpreekwQie. "Ej weet wel waar Abraham den mosterd haalt. Er zgn 
Tarianten in de uitlegging van het spreekwoord: men weet waar 
Abraiiam den mosterd haalt, en er zgn er mg in mgne lec- 
tnnr twee van voorgekomen. De een^: zg wist wel waar Bart 
dm most haalde. De andere : hg wist, waar Abraham den mosterd 
mak. Beide varianten bewgzen, dat de spreekwgze niet ontleend 
is aan den Bgbel. Maar de vraag blgfb over: welk^ lezing is de 
vare? En, van waar die verscheidenheid in den naam, hetprodact 
en de verrigting? 

B. A. p. 

[Te regt zegt E. A. P. dat deze spreekwgze niet aan den Bgbel 
ontleend is. Al lezen wg niet mosterd^ maar mutsaard^ dan nog 
kan zg moeielgk tot het verhaal in Genes. XXII worden terug- 
|i[ebragt. Want al is het waar dat, zoo als Nav VI, bl. 208 
geiegd wordt, Izaak het hout zag gereed liggen en das wel wist 
waar Abraham dit had, er wordt (onder:jteld dat de genoemde 
lezing de ware is) in de spreekwgze gesproken, niet van de plaats 
waar hg het had liggen, maar van de plaats waar hg bet weg- 
gehaald had, en dit maakt nog al een groot onderscheid. Doch 
die lezing is zeker de ware niet. De verzamelingen, waar volgens 
Barrebomée (1, bl. 9, vgl. 111, 104) dit spreekwoord voorkomt, zgn 
alle van tateren tgd en in geen van alle wordt muisaardgeiezQn, overal 
moMaard. Wel zeggen verscheidene dier verzamelaars, dat men 
kier aan mutsaard denken moet; maar het schynt toch dat zg, 
waar zg de spreekwgze gehoord hebben, alle steeds van mostaard 
hebben hooren spreken. Wg mogen het er das voor houden, dat 
de naam Abraham en ten gevolge daarvan het in het verband 

8 



34 TAALRÜNDB. 

brengen Tan de spreekw^ze met het verhaal omtrent den aartsvader 
hen tot deze wel vernuftij^e, raaar onjuiste gissing; heeft gebragt. 
Een ander bewys vind ik hierin, dat men in Duitschland, waar 
de npreekwgze ook bekend is, zegt, er weiss wo iiartei most holt. 

Vanwaar dat verschil in den naam? vraagt E. A. P. Wanneer 
in een spreekwoord of eene spreekwyze de naam voorkomt van 
eenen geheel onbekenden persoon, wisselt deze ligt met eenen 
anderen. Zoo zegt men, wij zullen malkander geen Grietje heeten; 
maar in Noordbrabant zegt men daarvoor, wij zullen malkander 
geen Lijabeth heeten. Men zegt hij komt achteraan als Koppen met 
de schollen^ maar ook wel ah Matje met de schollen. Waar van 
bekende personen gesproken wordt, is dit zelden het geval. Geschiedt 
dit eene enkele maal, dan is er doorgaans eene bjjzondere reden 
voor. Men hoort b. v. in plaats van hij is Pietje de voorste ook 
wel hg is haantje de voorste. Docti deze verwisseling van persoon 
is hierdoor ontstaan, vooreerst dat men of niet wist of twijfelde 
dat hier van eenen bekenden persoon, den apostel Petrus, sprake 
was: ten andereu dat men speelde met den voornaam Haantje en 
de naam van het dier dat door zijne drift, moed en str^dlast zoo 
bekend is, dat men van hem, die zich onderscheidt door levenaig- 
beid, prikkelbaarheid en voorbarigheid zegt, 7 is een haan. Reeds 
de verwisseling van namen maakt het das niet waarschgnlyk, dat 
wg hier aan den aartsvader te denken hebhen. 

Wg hebben gezien dat mutsaard niets is dan eene gissing, eene 
niet gelukkige gissing van uitleggers van deze spreekwgze. Ons 
blgft dus de kenze tusschen mostaard en most. Van den laatsten 
spreekt men in Duitschlaud, en sprak men zeker ook vroeger hier 
te lande. Immers voor de verandering van mostaard in most is 
geene reden te vinden ; voor het omgekeerde wel. In vroegere 
eeuwen werd hier nog al veel most gedronken ; maar dat is gsiande 
weg verminderd. Nog in mijne jeugd werd hg, hoewel niet veel 
meer, gedronken: de wgnkoopcr was toen gewoon, wanneer de 
nienwe most er was, zgnen goeden klanten een of twee flesschen 
ten geschenke te zenden. Dit is evenwel ook al opgehouden en 
ik geloof dat er nu hier te lande al zeer weinig most meer gebruikt 
wordt. Geen wonder daarom, r^at de weinig bekende most in de 
spreekwgze zgne plaats moest a&taan aan den mostaard, dien ieder 



TAA.LKUNDX. 35 

kent, die dagelgkn op de tafel van den rgken komt, en dien de 
arme nog ?eel uiiudeir ontberen kan. 

£. A« P. maakt nog melding van eene andere variant, hij unst 
vd ioaar Abrcan den mosterd maalt. Bg Harrebomée vind ik haar 
niet: ik heb haar ook nooit gehoord. Ik geloof daarom dat zg 
niet veel gebezigd wordt en hond haar voor niets anders dan voor 
eeoe verdere verbastering, ontstaan onder menschen die niet be- 
grepen, welk verband er is tusschen de spreek wgze ec dat waarop 
zg gewoonlgk wordt toegepast.] 

Spreekwijze. Slapen als een os. Slapen dan de ossen zoo diep 
en vasiV Men zon met hetzeltde regt kannen vragen: zgu de 
olilanten zoo dom, de paarden zoo wulpsch, de garnalen zoo hlecht 
Tsa gehengenV Iminers men zegt: zo^ dom als een olifant, een 
h. . . . ala een paard, eene memorie als een garnaal. Bg die spreek- 
wazen ligt hel derde van vergelgking niet in eene vermeende 
eigeubchap van het bggebragte dier (of o.k ander voorwerp : men 
deuke slechts aan het bgbelsche »eeu geloof ais een mostaardzaad''), 
maar in de afmeÜLg. Oiifauteii, paarden, ossen worden ter aan- 
duiding genoeiüd wegens hunne grootte i garnalen wegens hare 
kiemheid. Om dezelfde reden noemt men velln papier van de 
gruotóte soort: olitauts; de allergrootste snelpersen heeten mam- 
moethspersen, en zoo meer. 

Uet is echter wel mogelgk, waarschgnigk zelfs, dat men tot 
bepaalde vergeLg kingen deze of die zeer groote of zeer kleine die- 
ren gekozen heelt wegens zekere gelgksoortigheid. De olifant is 
wel een zeer schrander dier, maar heeit toch een lomp voorkouien; 
het paard is vurig; de os log en traag, en dit is men ook wel 
eens na een diepen en vasten slaap. 

H. M. C. V. o. 

Alsterw^n. (Vgl. XXY, bl. 473). A^lsterwgn is wgn op alsem 
getrokken. Alsem is het bekende, zeer bittere kruid van dë plant 
door de kruidkundigen artemisia absinthium genoemd. Alsem groeit 
ook in Nederland in het wild, en is in onze volksgeneeskunde een 
zeer bekend kruid. Gewooulgk laat men alsem, met nog andere 
kruiden, vooral met duizendgulJenkruid {erytikraea centaurium), ge- 
zegende distel {centaurea benedicta) en bgvoet (artemisia vulgaris) 



36 TAALKUin>B. 

vermengd, op wgn, brandewgn of water trekken, en verkrggt zoo 
een uitmnntend geneesmiddel. De alsem wordt door het volk veelal 
ab, cdst of aaht genoemd. In Friesland is de benaming alst meest 
in gebmik, en, omdat men van de alsemplant vooral de bloeiende 
toppen verzamelt en gebmikt, zoo spreekt men er meest van: 
knop fan cdst. Alsem heet in *t Hoogdnitsch Wermuth^ dat is TFi- 
dermuth, wedermoed, weermoed, weerzin, tegenzin, omdat het zoo 
walchelgk bitter is. 

Van dit dnitsche Wermuih hebben de Franschen hnn woord 
vermouth ontleend. Dit fransche vermouth, dat men tegenwoordig 
ook dikwgls in nederlandsche nieuwsbladen als een zeer bgzonder (en 
natnarlyk zeer dnnr) geneesmiddel aangeprezen ziet, is oorspronkelgk 
niets anders als de eenvoadige, van onds bekende alsterwgu. Zoo 
wordt ook de van ouds bekende tamarinde tegenwoordig in onze 
nieuwsbladen als een (dnnr) fransch geneesmiddel, als tamar indien^ 
als iets bgzonders en nienws aanbevolen! De wereld wil bedrogen zijn! 

De abspithe, die heillooze, hoogst schadelgke likeur, welke heden 
ten dage den Franschen, die er veelvuldig aan verslaafd zgn, met 
allerlei ellendige kwalen, vooral zenuw- en hersenziekten loont, 
heeft almede van den heilzamen alsem haar naam ontleend. 

Haarlem. jouan winkleb. 

Klokdag. (Vgl. XXV, bl. 471). Oudtgds, toen de «f«(/<n nog niet 
gemrtnten waren, vatte men de verstrooid liggende i^oningen en 
buurten, buiten de stadswallen gelegen, maar onder het behoor 
en beheer der stad staande, samen, onder den naam van de juris- 
dictie der stad. Maar dit vreemde stadh nis woord, zoo als men zulke 
dwaze basterdwoorden te Leeuwarden noemde, werd in de volks- 
spraak van Leeuwarden vervangen door het redeigke en goed 
duitsche woord klokslach. 

Zoo zei men, en zeit nog zoo: het Vliet en de Olde-Galileëu 
liggen onder den klokslach van Leeuwarden. Maar de Schrans, een 
andere buurt, bgna onmiddelijk aan de bebouwde kom van Leeuwar- 
den grenzende, li<^n'et onder den klokslach van Leeuwarden, ofschoon 
men er zeer goed de tore.ikUtkken dier stad kan hooren slaan. 

Het woord klokslach heeft dus in Friesland een eenigszius andere 
beteekenis, dan die, welke op bl. 471 medegedeeld is. 



TAALKUNDE. 37 

In plaats van de leeawarder uitdrukking onder den Tdókdach^ 
zeit men te Groningen: die buurt ligt onder etada tafel. 
Haarlem. johan winkler. 

FiiMbed. (XXV^ bl. 513). ^t Kan misschien zgn nut hebben te 
Termelden dat 't bekende schaaldiertje van dien naam op de Veluwe 
keldermot genoemd Tvordt. 

Aan H Uddelermeer. A. aarsen. 

Spreekwoord : De apostelen moeten wandelen. (XXY, bl. 338, 464.) 
Naar aanleiding van 'tgeen t. a. pi. te lezen staat omtrent dit spreek- 
woord, ben ik zoo vrg een feit te herinneren, dat, naar 't mg voor- 
komt, dat spreekwoord heeft doen geboren worden. Men leest in 
Het leven van Frederik Hendrik, prins v. Oranje enz., beschreven 
door .... (met koperen platen van B. Picart) ui^.^egeven te *s Gra- 
Tenha^e bg Ottho en Pieter van Thor 1737, Ie deel, blz. 160: 
>Niet lang daarna onderrecht zijnde, dat in den Dom te Munster 
>twaalf Apostels van hetzelfde metaal (zilver) waren, trok hg 
»(Christiaan van Brunswgk) naar die stad, maakte er zich meester 
>Tan, en met zgne voornaamste officieren in Je gemelde kerk geko- 
»men, bestrafte hg de Apostels over hunne luiheid en ongeboor- 
>zaamheid aan de geboden van hunnen Heer, die hun gelast had 
»de aarde te doorwandelen; daarna gezworen hebbende^ dat 
»hg hen de bevelen van zoo goed een Meester wel zou doen na- 
> komen, deed hg ze wegneemen, en in Rgksdaalders veranderen, 
>die vervolgens de weereld doorwandelden." 

J. H. 8CHU0BUA1ÏS STEKHOVEK. 

Kceterwaalsch. (Vgl. XXIV, bl. 156 ; XXV, bL 184). In Riecke. Der 
Volksmund in Deotschland vindt men het volgende als oorsprong van 
het woord koeterwaalsch of kauderwalsch opgegeven: »Alssichdie 
keltische Spracbe in Deutschland verloren und dafür die dentsche 
Sprache, wie wir sie aus den altesten ürkanden kennen, entwickelt 
haite, war den Deutschen die Sprache der Kelten unverstandlich gewor- 
den. Wenn einer unverstandlich sprach, so war das » Kauderwalsch'' 
wie noch heute. Die alten Galliër batten cauder fur sprechen, schwat- 
en, das der Franzose zu eaueer = schwatzen, caueeur = der Schwtti- 



38 TAALKUNDE. 

zer, ^emacbt hat. FriesiRch queddem, niederdentscb höddem statt spre- 
chen ist das^^elbe Wort. Bretonisch kaozecd = schwatzen. Eauder- 
walsch heisst also walsch oder anverstandlich sprechen.*' 

Ik geef hier dezeD oorsprong van 't woord kauderwalsch om der 
volledigheid wille, eo niet omdat ik deze afleiding voorde ware hoade. 

Van deze gelegenheid maak ik tevens gebrnik om de aandacht 
der navorschers, vooral der geschied- en taalvorsctiers te vestio^en 
op het bovenaangehaalde ^erK. De volle titel er van is : Der Volks- 
mond in Deatschland. Sonst und jetzt. Ein we^^weiser im deut- 
schen Vaterlande fiir's Volk and seiue Lehrer. Von O. F. Riecke. 
Nordhftusen, Adolph Bücbting, 1865. Ook op een ander werkje van 
den zelfden schry ver, getiteld : Die Schichtnng der Völker und Spra- 
chen in Dentschland, aof Grnnd der vergleichenden Sprachforschnng, 
nachgewiesen an Orts-, Familien-^ Thier-Namen, Titel n nnd Idio- 
tismen. Gera, Paul Strobel, 1872. Beide boeken mogen met recht 
hoogst merkweerdige geschriften genoemd worden. De namen van 
plaatsen, van bergen, bosscben, rivieren, meeren, velden, enz., van 
personen en geslachten, en van zeer veel andere zaken in de ger- 
maarsche landen, worden er in verklaard uit de oude keltische, 
turanische, taal. De schrgver is volbloed Keltomaan (Eeltennarre 
noemde hem een zgner daitsche boekbeoordeelaars, maar wis zeer 
ten onrechte), en mag hg soms in zgn gver om alles nit de tnra- 
nische talen te verklaren, oogenschgnlgk te verre gaan, zgn «verleen 
behelzen niettemin een schat van hoogst wetensweerde zaken. 

De bovengenoemde friesche en nederdnitsche woorden queddem 
en köddern zullen misschien aan sommige lezers van dit opsteltje, 
zoowel aan Friezen als Hollanders, geheel vreemd voorkomen, en 
eischen dus wel een nadere verklaring. Inderdaad komt queddem 
in het hedendaagsche nederlandsche friesch (westfriesch) tiiet meer 
voor, en evenmin köddern in het nederlandsche nederdnitsch of in 
eenigen nederdnitschen tongval van de hedendaagsche Nederianden. 
Lgkwel zgn 't zaiver friesche en nederdnitsche woorden. Het ond- 
friesch heeft qiéeda quetha; het gothisch quithan ; het ondsaksisch 
quethan (tegenw. tgd, 3de pers. quitUd); het angelsaksisch cwedan 
en ct)aedan (tegenw. tgd, 8de persoon: cwyd); alles spreken bedui- 
dende. Verder heeft het ondnoorsch quida == sage^ en hangen het 
latgnsche loqui en 't oude inqwU hier ook mee samen. Het heden- 



TAALKUNDE. 89 

daa^che engelsch heeft nog I quothj ik zeide, in (gebruik, boewei 
't sterk Terondert. Het \js1andsch heeft qüeda^ het zsreedsch gvdda^ 
het deensch qva^de^ spreken. De oude oostfriesche laodtaal, die 
DOg in 't laatst d^r zeventiende eeuw hier en daar in Oost-Fries- 
land door 't landvolk s^esproken werd, had qnidden^ spreken, quid" 
iewood, spreekwoord. De heden daa^^sche friso-saksiscbe tongval van 
Oost -Friesland heeft nog de woorden qudtelen en quidderen voor 
babbelen in gebraik. Eindelgk in de zniver friesche tongvallen van 
de landstreek Sagelterland in Oldenbnrg en van het eiland Wan- 
geroog leven nog de woorden : quéde (qnddj quêden) en quider (qneid^ 
quUhtn). spreken, e?en als quede in *t hedendaagsche noordfriesch. 

Het nederdnitsche köddern, dat met de boven opgenoemde vor- 
men oorspronkelijk een en het zelfde woord is, leeft nog in de 
westfaalsche tongvallen als koren (Uöttingen. Grnbenhagen, Schanm- 
barg) en kuren (Manster, Osenhrügge, Brakel), enz. De holland- 
iche woorden kwetteren, kweelen (van kwedelent) en kouten hangen 
Uer wis ook mede zamen. Ook onderschrgf ik gaarne de meening 
Tan Riecke, dat al deze woorden en vormen met het cauder der 
onde keltische Galliërs, enz. verwant, en oorspronkelgk éen zgn. 

Haarlem. jOHAir winkleb. 

Opinm schuiven (XXIV, bl. 888). In den Gids van september 1875 
bl. 445 wordt d't schuwen aldos verklaard. »De Oosterling rookt 
niet zoo als de Europeaan door eene hoeveelheid rook nit pijp of 
ngaar op te zaigen, die eenigen tyd in den mond te honden en 
dan aii te blazen, doch doet den rook door eene langzame als 
het ^we schuivende ademhaling in de longen indringen. Eerst na 
dien eenigen tgd aldaar bs waard te hebben, ademt hi] den rook 
weder uit; en zoo zgn eenige weinige trekken nit de amfioenpgp 
door de krachtige inwerking van den rook op het bloed in de 
longen, voldoende de gewenschte uitwerking tot stand te brengen." 



40 

GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 



Wapens gevraagd (XXY, bl. 522). 

Schraêsert Twee omgekeerde hermelgnstaart^n van sabel, naast 
elkander op zilver, met een schUdboofd van sinopel, beladen met 
3 zespantige gonden sterren. 

Gerlingê. Doorsneden: a een zilveren raap met lof van sinopel, 
op sabel, b drie gouden belletjes (2 en 1) op keel. 

Le Riemer. Een gouden chaussetrape van drie beenen, ver- 
gezeld van drie zilveren driebladeren, geknopt van goud en gepunt 
van sinopel, op een veld van keel. v. b. v. d. k. 

O. van Hardenbroek. Nav. XXIV, 446 vroeg ik naar de levens- 
bgzonderheden, familiebetrekkingen o. a. van G. van Hardenbroek, 
maarschalk van Abkoude en Eemland, gestorven in 1608 en met 
grafzerk in de kerk te Rijswijk (gemeente Maurik) begraven. £r 
kwam wel een zeer gewenscbt antwoord in, in hetzelfde deel bl. 481, 
doch ten opzigie van latere heeren van Hardenbroek, wat ook toe- 
passelijk is op de verw^'zint; naar Nav. XVI, bl. 108 enz. Thans 
blgkt mg ten opzigte van Gg^bert van Hardenbroek, die in 1608 
te Rijswijk werd begraven, dat hij hoogstwaarschijnlijk dezelfde 
is, die vóór 1577 huwde met Walburg van Wijlie^ dochter van 
Jasper van Wghe, heer tot Echteld, en van Walburg (van Blois) 
van Haetten, vrouwe van Dreumel. Zgne vrouw was dood in 157/. 
Uit deze familiebetrekking laat zich dan ook de omstandigheid 
verklaren, dat hg te Rgswgk, waar anders geene leden uit het ge- 
slacht vau Hardenbroek voorkomen, begraven ligt. Even zoo is 
Hendrik van Brienen van de Latmar (f 20 mei 1663) in de kerk 
te Echteld bggezet, omdat zgne tweede vrouw Bernardina van 
Wghe was. Het geslacht van Wghe toch was reeds lang aldaar 
geërfd. Dit blgkt uit de stichting eener »paepelicke prebende 
voor de rust van Henric van Wghe en voor Johan van Wghe 
Henricksz. en jonckirou Hille syn huysfron saliger »door Frederik 
en Herman van Wghe, gebroeders, waaromtrent men in het kerkelgk 
archief van Bgswgk leest: »Vicaria in honorem Sanctomm Sebas-^ 



GBSLAOHT- EN WAFENKUNDI. 41 

tiani, Gatharinae et Ma^raretbae MartyrnTn'' in de kerk te Rgswijk f^- 
sticht door Frederik en Hernaan van Wghe, gebroeders, in 1 472 op 
St Yictordag. De betrekking der van Wyhes tot Rgswflk blijkt 
ook hierait, dat Antonetta van Wyhe, ooistr. 1500 gehuwd met 
Lodewgk van Brakell, de stammoeder is geweest van de van Bra- 
kelb tot Bgswgk in de Nederbetnwe. .(MS. geneealogie van 
BrakelL) 

J. ANSPAOH. 

OesUeht Bartolotti. (Nav. XXL bl. 317; XXV, 303, 516.) Thans 
zie ik mg in staat gesteld, eene meer volledige genealogie van dit 
pslaeht mede te deelen» welke, wat de eerste generatiën betreft, 
ontleend is aan eene geslachtslgst der familie de Bonbais, opge- 
maakt te Brussel 31 mei 1G62 door de gewone koningen en 
heraulta van wapenen van Philippus IV, koning van Spanje en 
kr Indien. 

Jean Baptista Bartolotti, zoon van Vincentius en van Marie 
Ulmy, edelman en inwoner van de oude republiek van Bologna, 
waar zgne voorouders zich in 1285 gevestigd hadden, verlaat 
Italië nit hervormingsgezindheid, en begeeft zich naar Holland; 
huwt Maria de Bonbais [dochter van Roger de Bonbais, kapitein, 
zoon van Roger uit Jenne van Haeften, en van Maria van Offer- 
mans, dochter van Edo uit N. N. van Haeften]. Wegens de 
spaansche geloofsvervolging vingten zij uit Holland naar Staden 
in Hanover en naar Hamburg. In laatst^^enoemde plaats maken 
zg 26 oct. 1577 hun testament, en daar zg kinderloos zgn, be- 
noemen zg tot hunne erfgenamen de beide kinderen van hun be- 
hawdbroeder Christiaan van den Hen vel, gehuwd met Jenne de 
Bonbais, zuster van Maria, en door deze opgevoed. 

Deze Christiaan van den Henvel zal gesproten zgn uit Rutger 
van den Heuvel, grave in Beichlingen (f 1480), gehuwd met 
Machteld, gravin van Manderscheidt, wiens nazaten, als ingezete- 
nen van Delft, tot op het iaar 1582 in Nav. XXV, bL 516, 517 
worden opgenoemd. De groote overeenkomst van wapen, dat in 
zgn geheel ibid. bl. 365 beschreven wordt, staaft dit. Het aldaar 
vermelde surtout, welks keper van zilver in goud overging, is dan 
het dgenlgke wapen van Christiaan van den Heuvel geweest, wiens 



42 aEBLACHT- BN WAPENK17NDB. 

zoon en stamhotider Willem dit wapen met dat van Jean Baptista 
Bartolotti briseerde; immers, hij en zijne zuster Cornelia werden 
erfgenamen van dezen oom^ onder voorwaarde dat zij den naam en 
het wapen van Bartolotti aannamen. En zoo veikrijv^en wij dan: 

1. Cornelia van den Heuvel gezegd Bartolotti, trouwt Thierry 
de RoJenbarg, groot-baljaw van Amstelland, waarbg 3 kin- 
deren. 

2. Willem van den Heuvel gezegd Bartolotti, geb. in 1560. 
Trouwt 1 Maria Pels, waarbij: 

Jan Baptista van den Heuvel gezegd Bartolotti, gehuwd met 
Eleonora Hellemaiis te Amsterdam, waarbij: 
Snsanna, gehuwd 1 met Jacob ') van de Perre (zie Nav. VI, 
bl. 250), 2 met J*^ ^^^ ^^^ Niepoort. 

Constanti^, gehuwd met Jiiu van der Mgle •), burgemees- 
ter van Rotterdam, waarbg ééne dochter. 
Trouwt 2 te Middelburg (Zeeland) 3 julg 1593 Margaretha 
Thibaut, dr. van Hendrik en van Margaretha van Nispen, 
weduwe van Jan van Hesse, heer van Moich ^) en Pershil 
(Z.-Holland?), waarbij vijf zonen en drie dochters. Hnnnetes- 
tamentare dispositiën zgn van 15 mei en 4 jung 1631. 
Deze vijf zoons en drie dochters zgn : 

1. Maruraretha v. d. H. gezegd Bart., trouwt WHnand Schujjl 
van Walhorn, zoon van Willem (zie Nav. XI, 119) en van 
Anna van Panhnijs, waarbg één kind. 

2. Christiaan v. d. II. gez. B., geb. 1599, volbrengt z^ne studiën 
te Leiden, en wordt aldaar in 1617 vermoord. 

3. Willem v. d. H. gez. B., geb. 1600, trouwt te Amsterdam, 
volgens huwelijksvoorwaarden de dato 29 april 1638, Jao^ba 
van Brp [dr. van Arnoud en van Jacoba de Jonghe van Vel- 
sen (Nav. XIII, 280, 319 *), wier modder was Jacomina van 
Slooten], waarbg zes zoons (twee stierven jong) en vier dochters. 



1) Vól^cens anderen bet^te hy Joan van Perre. 

') Over bet gesb^ht ran der Myie, aie een en ander In NavorKber X, bl. 188. 
*) De Batavia lUostrata noemt dit een in ^'t bertogdom van den fiorg*'|;d^n 
goed, aie de folionitgaaf van 1685, bL 1087. 
«) Zie Nav. XVII, 185a. 



eSSLAClTN EN WLrBSfKXJmB, 4S 

4. Antoine v. d. H. gez. 6- reist door Enrcpa na zgne stndiSn 
yolbragt te h<;bben, en sterft ons^ehnwd. 

5. Eleonora ▼. d. H. gez. B. troawt Jacob Pergens, waarbg 
kinderen, 

6. CoDfltance v. d. H. gez. 6., geb. 1611, tronwt 7 oct. 1638 
te Amsterdam Jacob Rgckaert, geb. 1616, waarbg 4 kinderen. 

7. Amaald t. d. H. gez. B., werd door zgne moeder en voogden, 
om eene liaison beneden zijn stand te voorkomen, naar Oost- 
indien gezonden, waar hg bij de verdediging van hetuebonw 
der Oostindisübe compagnie te Surate door een vergiftigen 
pgl gedood werd. 

8. Gaspar of Gaspar v. d. fl. gez. B., liet na den dood zgns va- 
ders de «todien varen en trad in nülitairQn dienst, deed met 
prins Maarits van Nassau eene reis naar Brazilië en stierf 
aldaar kinderloos. 

De kinderen van Willem v. d. H. gez. B., en Jacoba van Erp 

waren: 

1. Gulielmns v. d. H. gez. B., trouwt 17 maart 1665 te Am- 
sterdam Jacoba Sophia Hnydecoper. geb. 1640, dochter van 
Joan Hnydecoper, ridder van st. Michiel, heer van Thamen^ 
Blokland, Maarseveen enz., burgemeester van Amsterdam (zoon 
van Bal. van Wieringen bjigen. Hnydecoper, nit zijne tweede 
vrouw Elisabeth van Gemen, (Nav. Vil f, 227, 337) en van 
zgne tweede vrouw Maria Coymans ') (dochter van Balthasar 
uit Elisabeth de Piquer), waarbij geene kinderen. Hg stierf 
in 1673 [en zg hertrouwt in 1675 met Arnoud Druyvesteyn, 
geb. 6 febr. 1641 te Haarlem, jur. utr. dr. burgemeester enz. 
te Haarlem, weduwnaar met 4 kii*d. van Maria Woaters 
(dochter van Franfois en van Maria de llann), zoon van mr. 
Jacob Druyvesteyn, burgem. te Haarlem en van Wilhelniina 
Coymans,^) waarbg één kind. Hg sterft 14 aug. 1698, enzg 



*) Tot MHYnning Ttti hel Nar, XlTl, 819, nopens hel geslacht van Erp voorko- 
omde, strakke, dat, volg. Brandt, Hist. d. Reform, dl IV. Juhanna van Erp te 
Gorinehem gehnwd was met Abraham Daatselaar, koopman in garen ea lint. Als 
nutsr van den leiduchen hoo};!. Thomas Erpenius, ontVing sQ de boekenkisten, in 
^ne yan welke Hago de Groot nit Loevestein ontsnapte {i2 maart 1681), 

') Zie Nav. XVII, 186a. 



44 6ESLACHT- BK WAFDflUVDK. 

heiiroQwt ten derden male in 1700 met mr. Antony de Glargea, 
geb. 25 dec. 1654. borgem te Haarlem (zoon Tan Philips de 
Glargea eo Tan Cornelia Verbeek), weduwnaar met 8 kinde- 
ren Tan Catharina de Ridder, dochter Tan Pieter nit Sn^anna 
?)amme. Bg f 13 ang. 1723; zg f 24 jnng 1714] 

2. Jacoba Victoria t. d. H. gez. B.^ trouwt Coenraad Tan Beo- 
ningen (zoon Tan Crerit Dirksz. Tan Bennin(;en, in 1627 bur- 
gemeester Tan Amsterdam en Tan ETa Appelmau), geb. in 
1622, in 1643 secretaris, in 1651 pensionaris Tan Amstenlam, 
in 1652 gezant bg Christina. koningin Tan Zweden, daarna 
gezant te Koppenhagen, in 1600 gezant naar Frankrgk; Ter 
trouwde Triend Tan Johan de Wit, TerTalt hg in 't laatst Tan 
zgn leTcn tot chiliastische mijmeringen, wordt wei^ens zin- 
neloosheid onder curatele gesteld, en sterft in 1693 bewuste- 
loos Tan zich zelTcn, kinderloos. 

NB. In de nieuwe uitgaaf Tan het Biogr. Woordenboek 
onder hoofd*. Tan dr. Schotel, wordt zgne Trouw Johanna 
Bartolotti Tan den HeuTel genoemd, doch dit is zeker eene 
Tergissing, want NaT. XXII, 57 in een extract uit het archief 
Tan den Hoogen raad Tan adel, wordt zg ook Jacoba Vic- 
toiia geheeten ^). 

3. Margaretha t. d. H. gez. B., trouwt 24 jan. 1662 Hendrik 
Frederik S-reerts de Landas, cornet in het regiment Tan 
Brederode, geb. in 1634, heer Tan Baarschot, zoon Tan Jacob 
Sweerts, ridder, raad en rentmr.generaal Tan SUats-Brabant, 
en Tan Johanna Lopez de ViUa-NoTa. 'Ag f 1666 kinderloos. 

4. Maria Christina t. d. H. gez. B., trouirt Jan Thibaut, zoon 
Tan Hendrik Thibaut, heer Tan Aagtekerke, burgemeester Tan 
Middelburg, grootbaljuw Tan de Westerschelde, en eersteedele 
Tan Zeeland, waarbg kinderen, (zie NaT. XXV, 367). 

5. Johan Baptista t. d. H. gez. B., geb. in 1644, heer Tan Hoe- 
kentui^, later Tan Rgnenbnrg, eerst kommandant Tan een 
r^ment infanterie Tan het platte land ter Terdediging Tan 
Amsterdam, daarna Trgwilliger ter Terdediging T«n Friesland, 



') De ia den tekst Termelde, aea de nieawe nitisuf ontleeode btjioDderlieden no* 
peu Coeoned tsh BenBingeo ^Ja eenijssiDS TenehUkade Taa die, wettLO Nar. XXII 
S7 



GK8LACHT- EV WAFEKKüNDX. 45 

en, na den dood van z^n ondsten broeder, baljaw en dgkgraaf 
▼an de Bglniermeer, iroawi 1 Wendelina Wtenbogaert, doch- 
ter van Jan, ontvanger generaal van Holland en Westfries- 
land, waarbg één zoon. Zg stierf 3 maart 1673. Hertrouwt in 
1675 met Wendelina Beael nit Amsterdam, dochter van Hen- 
drik en van Sara Hinlopen, waarbij ééa zoon, jonggestorven. 
Hertrouwt ten derden male in 1679 (5 dec), volgens huwelijks- 
voorwaarden van 9 nov., met Geertraid Dorothea van GoUteyn, 
dochter van Adriaan Johan [heer van Big werven (Ingen) 
Johanszoon nit Geertruida de Vock van Delwgnen] en van 
Cathariiia vau Brakell tot Carmesteyn (Lienden)^ weduwe van 
kapitein iieinier van fleerdt, Johansdochter uit Hendrika 
Millinck. 

6. Constance v. d. H. gez. B., trouwt ChristiaanThibaut, broeder 
van den sub. n**. 4 vermelden Jan Thibaut. Twee kinderen. 

7. Casper Ghristiaan v. d. U. gez. B., doet» na zgne studiën vol- 
bragt te hebben, eene reis door Europa. Te Genève besteedt 
hg een gedeelte van zgn geld tot oprigting der fortiiicatiën 
aldaar» waarvoor hg van den magistraat het burgerregt van 
Genève verkrggt bg eene acte, geschreven met gouden letters. 
By overleed te Danzig. 

8. Avnoud V. d. H. gez. B., heer van Bgnenburg, kanunnik en 
domheer vau Oudmunsttr te Utrecht, trouwt 18 mei 1677 te 
Kesteren (Nederbetuwe) Catharina de Cock van Delwgnen, 
ducater van üornelis en van Willcuina van Balveren. Hg f 
30 maart 1687, zg f febr. 1679, zonder kinderen; beide be- 
graven in de kerk te £ck (Nederbetuwe). 

De kinderen van Johaii Baptista v. d. H. gez. B. waren: 
nit zgne eerste vrouw, Weudelioa Wttenbogaert: 

1. Willem Ühristiaan v. d. H. gez. B., kinderloos overleden. 
Dit zijne derde vrouw Geertruid Dorothea van Golsteyn: 

2. Adriaan Jan v. d. H. tot Beichlingen, gez. B., in 1730 nog 
eigenaar van Rijnenburg (zie Hoogstraten, Woordenb., art. 
ügneuborg), trouwt Eva van der Meer, waarbg: 

a. Albert Diderik v. d. H gez. B. 

b. Geert ruid Cornelia v d. U tot Beichlingen gez. B., in 

17o5 vrouwe vau Rgneuburg (zie Tegenw. Staat v. 



46 OB8LAGHT* BN WAPENKUITDft. 

Utrecht, II, bl. 179), trouwt Willem van Weede, heer 
van Lutteke en Weede, geb. in 1709, ritmeester, zoon 
van Hendrik Maurits en van Catharina van Weede. 

3. Jacoba Victoria v. d. ü. gez. B. huwt Mathieu £aton. 

4. Lodewyk Willem v. d. H, gez. B. 

5. £li8abeth Eleouora Constanee v. d. H. gez. B., had tot meter 
EUsabeth £leonora, gemaliane van hertog Beruard van Saksen 
Gotha, geb. prinses van Brunswgk-Luiieburg, sterft jong. 

6 Catharina Conrada v. d. H. gez. B., huwt in 170Ö Andreas 
Abbeiua, geb. in iö83, heer van Woudenberg en Ligtenberg, 
in 1709 kanunnik van St Marie te Utrecht, zoon van dibrand 
Frederiki raad van Indië en directeur van Suratte (Johan 
Fredenksz. uit Cecilia £li&abeth de Vager) en van diens tweede 
vrouw Catharina Burgers; waarbg één zoon. Zg sterft in 
het kraambed 5 nov. 1709 en ligt te Woudenberg begra- 
ven. (Lig hertrouwt 20 febr. 17 L8 mei: Maria Baliiaa Sophia 
Sinissaert, dochter van Johan Karel, bootdschout vjn Rhenen, 
enz. (Johan Karelsz. uit Constantia Eeyust) en van Constautia 
Coymaus ') (Bal.basar's dochter uit ^aria Trip). Zg sterft 27 
april 172t5. Als weduwnaar verwekt hj) zeven natuurlgke kiu- 
deren bg Mugge Leusden, die lig huwt vóór zijn dood. üg 
' sterit op den Ligteuuerg uy Woud&aüerg 20 iebr. 17^2, en 
woidt te Wuudenberg begraven.) 

7. Jan Fredeiik v. d. ü. gez. B., officier, dood iu 1712, (zie 
Nav. XiV, 364). 

8. Geertruida Dorothea Wilhelmina v. d. H. gez. B., sterft 
ongehuwd. 

9. Geertruida Oorothea Wilhelmina v. d. H. gez. B., trouwt Jacob 
Dirk Sweerts de Landas, vrgheer van Oirschot en Best, sche- 
pen en raad te ^sBertoj^enbosch, zoon van Marten Cbristiaan, 
ridder, vrgheer van Oirschot ea Best, raaü en president te 
^süerto^enbosch enz. (Jacohsz. uit Johauua Lopez de Villa- 
nova) en van Clemeütia Ueertruida van Els tot Boedelham 
(Uirksdochter uit £rnigaida van Lynden totHemuieu); waarbg 
kinderen. 



1) Zie Nav. XVII, 126a. De daar göstelde vru^r bokomt ait deze genealogie 
een paar geguveiu tot aniwoord 



GESLACHT- EN WAPEKKUIOIS. 47 

10. Maria Chrisiina Elisabetli v. d. H. gptz. B. 

11. Willem Hendrik v. d. H. tot Beichlini^en ^ez. B., ^eb. in 1698, 
b^r vaD Blgwerven, trouwt omstr. 1V36 Jeannette Gabrielle 
van £.*k, geb, 1 oct. 1695 te Arnhem, dochter van Labbert 
en Tan Jeannette de Lanoy, erfdochter van Overbeek (bg 
Arnhem). Zg was weduwe niet één zoon van Jan Onwald 
Joost van Lintelo, heer van de Mursch. Ug sterft 28/27 sept. 
1763/62 op Blijwerven, en wordt te Ingen met een wapenbord 
met 16 kwartieren begraven. Zg sterft te Ingen 31 jan. 1778. 

De kinderen van Willem Hendrik v. d. H. gez. B. en J. U. v. 
£ck waren: 

1. Jan Baptist v. d, H. gez. B, 80 jan. 1756 lidmaat geworden 
te Ingen, trouwt in 1764 (30 jalij) Anna Fraufoise Sadelgn, 
dochter van Jan, heer van Voorn en Blgenburg en kanun- 
nik in het kapittel van Oadmunster te Utrecht, en van Jac« 
qneline Coriielia de Geer. Zg sterft 7 jan. 1770 kinderloos, 
eu wordt te Ingen begraven, waar haar wapenbord met 16 
kwartieren in de kerk is opgehangen. Hij hertrouwt april 
1771 Wendelina (Wilheluiina) Burten (met attestatie uit 
Mahihaim a. d, Bijn, 26 maart 1772) 

2. Geertruid Maria Ëlisabeth v. d. H. gez. B., lidmaat gewor- 
den ie Ingeij, 30 jan. 1756, trouwt aug. 17ó3 Willem Hen- 
drik van Baroevelt, beer van Moordeloos, Overslicgelaud en 
Drie], geb. 15 ang. 1726, in 1756 schepen te Gurinchem, 
daarna drost, zoon van Mariinus, vrgheer van Noordeloos 
en Overslingeland, heer van Krimpen a. d. Lek, en vandieuB 
tweede vrouw Geertruida Brnyningh. 

De kinderen van Jan Baptist v. d. H. gez. B. en Wendelina 
(Wilhelmina?) Barten waren: 

1. Jeannette Gabrielle Maria Elisabeth v. d. H. gez. B., geb. 14 
febr. 1772, jong gestorven. 

2. Geertruida Gerarda v. d. H. gez. B,, geb. 26 mei 1773, lid- 
maat geworden te Ingen 26 julg 1789, trouwt 6 dec. 1800 
Gerhard Batten te iNgmegen. 

3* 'Wilhelmina Henriette v. d. H. tot Beichlingen gez. B., geb. 
2 febr. 1776, l.dmaat ueworden te Ing«n 20 jung 179C,trJUwt 
omstr. 1798 mr. Ferdiuaud Herman Hgnders van Ngmegeu, 



48 0BSLACHT- KS WAPEKKUHDB. 

waarbg kiuderen. Hertrouwt 6 nov. 1830 met Baltna Theo- 
doms van O umereu ait Ingen. Zg sterft 26 febr. 1845. 

Uit deze genealogie laat zich eene teil herbtellen, die ik, ait ge- 
mis van gegeveus, May. XXV, bl. 3oü, liet insluipen, dat namen- 
lek Geertrnid Eoruelia y. d. B. gez. B., sedert L7ö5 yrouwe yan 
Bgnenburg» eene dochter yan Geertrnid Dorothea van üolsteyn, 
gehuwd met Bartolotü van den Uenvel zou geweest zgn. Zg was 
de klemc^ochter van deze echtelieden. Ook wordt d. t. p. het ver- 
moeden geopperd, dat G. D. van Go'steyn de tweede vrouw van 
Arnoud v. d. U. gez. B. zal geweest zgn; zg was integendeel de 
derde vrouw van Joban Baptista, Arnouds broeder. 

Één punt vereischt nu nog opheldering, t. w. de af8ta:nming 
van Cbristiaan van den üeuvel (lu 1577) uit den ^av. XXV, 
bl. biÖ, vermelden delfschen tak, die in hem of in zgne kinde- 
ren schgnt te zgn opgegaan. Van waar kent de schKgver van 
dFt artikel de medegedeelde bgzonderbeden nopens dien tak? 
Welligt uit de Beschrgving van Deli't van 1729? Tot aanvul- 
ling btrekke, dbt Aleid van den Heuvel, Tielemansdr. (omstr. 1570? 
huwde Cornelis van der Burgh Jakob2>zoon ^zie Ferwerda Geslagt- 
boek, lOe generatie v. d. Burgh). Ook worden wg Mav. VII, 31, 
185 opmerkzaam gemaakt op Barthold Wiliemsz. van den üeuvel, 
geb. in 1538, geportretteeid door VVierix in 1577. Eerstgenoemde 
behoorde ongelwgield, de andere hoogst^^aarschgnlgk tot den delf- 
schen tak. Kun de op bet medailjou-portret atgebeelde, » kan met 
twee haudvatsels" die Mav. Vil, lö5 op het wapen van Vlissingen 
wurdt te huis gebragt, ook aanduiden, dat hij brouvier was? 
Wat toen ZüU het wapen der stad Vlissingen hier beteekenen, 
yerondersield zeüs dat deze Bartüold VViiiemsz. van den lleuvel 
te dier stede woondeof van daar geboortig was V Weet m^n my ook 
te zeggen, o! er meer voorbeelden voorhanden zgn, dat op het 
brou\ieisvak in dezer voege werd gezinspeeld? Zuo ja, dan is deze 
y, d. ü. wellicht een deüsch orouwer geweest, en vermoedelgk 
een broeder van den Mav. XXV, 5 lö vermelden Claas Willemszoon. 
Uük is de oorsproukelgke graveniitel later in dien van baron ver-» 
andeid. Als dit ééue punt o^^gehelderd is, mogen wg, geloot* ik, 
zeggen, dat de genealogie van den Heuvel Bartolotti volledig is, 
en de in Mav. XXI, bl. 317 voorkomende vraag voldoende beant- 
woord is. j. AMttPACfl* 



OS8LACHT- J£N WAPElHCüVDS. 49 

Ytt Bdle. (XV, bl. 150, 374; XXV, bl. 519). Josua van Belle 
Trgheer van St. Hayberts gerecht, heer van Noord* Waddinzveen, 
Groenswaard, Peulie en Saydelwgk ob. 2 september 1710, schepen 
der stad Rotterdam geworden mei 1676, vroedschap 1677, be- 
windhebber der O. I. Compagnie aldaar 1678, hoofdofficier 1699, 
burgemeester 1705, trouwt 19 jalg 1675 Ida Eatharica van der 
Megde, dochter van Johan Pietersz., heer van Sleewgk, vroedschap 
ran Rotterdam geworden 1539, burgemeester 1644, gecomd. raad 
1646, staten-generaal 1652^ bewindhebber O. I. Compagnie 1642, 
het laatste mannelgk oir van zgn geslacht, getrouwd geweest met 
Macbtilda fioofd, dochter van Willem en Ida Quekel. 

De rader van Josua van Belle heette Jacob van Belle, gehuwd 
geweest met Alida van Zugdwyk. 

Diens vader heette Maillard van Belle, gehuwd 1585 met Clara 
Fejoieth. 

Maria Jacoba van Hoorn, komt niet voor op mgne geslacht* 
Rgisters van van Hoorn of van Belle, wel Jacoba Wil heimina 
nm Hoorn, gehuwd 12 dec. 1707 met Josua van Belle (zoon van 
bovengenoemden Josua) in 1706 bewindhebber der O. I. Compagnie 
te Rotterdam, 1710 schepen — zjj was dochter van Jacob van 
Hoorn en van Wilhelmina Henriette Heilersig, geb. 25 mei 1685, 
ob. 21 maart 1743. 

Ook konat voor Sara Jacoba van Eoom, dochter van Johan en 
Jacoba Catharina van der Stringe, geb. 12 febr. 1694, ob. 24 jan. 
1719, trouwt 23 maart 1717 mr. Jacob van Belle zoon van Josua 
es Ida Katharina van der Meyde, secretaris van Rotterdam, heer 
tan Sleewgk ob. 30 maart 1762. 

De vader van bovengenoemden Johan Pietersz. van der Megde, 
heette Pieter Foppe van der Megde, vroedschap van Rotterdam 
in 1632) burgemeester 1634, ob. 1638, trouwt Helena van der Hege. 

Wapens, 

In mgnen geslachtboom van van Belle vind ik de bordures van 
24 stukken, bg van Hoorn van 14 stukken, en in den kwar- 
tierstaat van wglen mgnen vader van 10 stukken, ik beschouw 
de eerste als de ware. 

Van der Aleijde^ blaauw v^ld met 3 fasces van goud, boven de 



50 OSSLACBT- EN WAPEKKÜNDE. 

eerste face 4 kraissen, tosschen 1 ea 2 3 kraissen en tnsschen 2 
en 3 2 kraissen, alle van zilver. 

Van Zuijdwijk^ 3 halve liggende manen 2 en 1 van zilver, op 
een blaauw veld. 

Feynieth^ 3 schnine fasces of strepen van rood op een veld van goud. 

Van Boem, zie de wapenkaart van Smallegange. 

Heylersiff, zilveren veld met groenen boom, onder de bladeren 
een gouden kroon^ en daaronder aan den stam verbonden een 
roode hoorn. 

Van der Stringên (zie Smallegange). 

Hoofde hoofd van nataurlgke klear op een hlaauw veld. 

Van der Hege^ eene witte face op een zwart veld, boven de 
Cace drie zilveren sterren naast elkander. 

Quekely drie roode leliën 2 en 1 op een zilveren veH, op eene 
andere wapenkaart komt dit voor als drie gouden leliën op een 
rood veld; ik veronderstel dat de eerste de ware is. 

Een en ander getrokken uit de geslachtboomen en registers 
der familiën van Belle, van Hoorn, van der Megde en Hoofd in 
mgn bezit. 
Rotterdam. A. A. rbepmakbk. 

Getlaoht loper. (XXY, bl. 524). Zonder juist te kunnen zeggen, 
waar het geslacht Loper te huis behoort^ kan ik alleen mededeeleo, 
dat verscheidene personen van dien naam, bg afwisseling ook 
Looper, de ix>oper of Loopers genoemd, sints 1590 tot 1641 
gevonden worden in de stedelgke regering van Middelburg, zoo 
in betrekking van baljuw als van schepen en raad. Deze 
voerden in hun wapen op een veld van goud drie vogels van 
sabel, 2 en 1, elk gezeten op een of ander ligi^end kcolgewas, 
Ten minsten tot 1666 zgn zg in Middelburg aan tewgzen. Indien i 
dit geslacht het bedoelde is, zouden des verlangd genealogische 
mededeelingen kunnen worden gedaan. 

B. P. SCHOUB, 

Oeslaoht van der Mast. (XXV, bl. 265, 424.) 
Hugo van der Mast, heer van Klein Poelgeest, baljuw en dyk- 
graaf van de Kluudert, obiit 17 aug. 1719, tr. 6 januarg 1636 



GSSLAOBT- EN WiLPENKÜWDB. 51 

Sara Tromp, wednwe van den pensionaris mr. G. van Einscliot. 
Zg sterft 31 maarfc 1711. 

Hago Tan der M. was geen weduwnaar toen hg met Sara T. 
howde en kan volgens bovenstaande niet dezelfde zgn die in 1&92 
met F, van Wgchede huwde, te meer daar nit gemeld huwelgk 
den 4 jnng 1ü92 zgoe na te melden dochter Elisaoeth Louise 
werd geboren. 

Ter zelfder tgd ongeveer met dezen Hago v. d. M. leefden twee 
zgner germain-neven. 

a. Hago, kapitein luitenant bg een regiment cavallerie, zoon van 

Jacob en Cornelia Soggaerts, gehnwd met zgue nicht Hen- 

riette, dochter van Philippus en Catharina du Bois, sterft 

»8onder oir^\ 

&. Hogo, vaandrig, zoon van den genoemden PhilippuSi steiH 

(waarschgnlgk ongehuwd) i^sonder oir". 
Ik vond nergens eenen Hago en F. van Wgchede; misschien 
€chter is hg zoon van WiPem, broeder van sub 6, gehuwd 
met.... Pglly waarvan ik echter geene kinderen met name vond 
opgegeven. 

Den echtgenoot van Wilh. *s Graauwen vind ik soms vermeld 
als Hendrik, doch ook als Hngo, welk laatste wel juist zal zgn. 
Mgne vraag» of het geslacht v. d. M. voormeld is uitgestorven, 
wordt echter hierdoor nog niet beantwoord. 

Wie Johanna v. d. Mast is geweest, vind ik nergens. 
Sara Tromp heeft in haar tweede huwelgk 5 kinderen gehad, 
waarvan drie, Paschasius Aemilius v. d. M., Maarten Herpert Tromp 
V. d. M. en Magdalena Herbertina v. d. M., jong zgn gestorven, 
zoodat zg bg testament d.d. 12 april 1702 tot erfp^enamen benoemde 
h&re kinderen joncker Gaspar van Kinschot 167(i — 1759, joncker 
Bobert van der Mast 1689—1771 en Elisabeth Louise van der 
Mast 1692—1776, met bepaling dat hare riddermatige hofstede 
Clein Poelgeest (deweicke uyt mgne goederen alleen is aenge- 
kocht) vooreerst in *t gemeen zoude big ven. 

Tolgens den heer F. Galai?d scbgnt die hofstede in Walcheren 
te zgn geweest, Ik meende in Zuidholland, te meer daar ik in Wal- 
cheren dien naam nergens kan vinden. 

Waar was die lidderhofstede gelegen? Elisabeth Louise hawde 



52 OS8LACHT- EN WAPEVrülVDB. 

1®. 1710 Frederik Gaspar van Berk, 2*. Oeorge van Walree: zfl 
zal wel dezelfde persoon zgn als door den heer F. G. gemeld, 
anno 1721. 

V. K. 

Oefllacbt Fremeanz. (XXIV, bl. 134 en 377). Daar ik fag onder- 
vinding weet, dat elke aanteekening, hoe gering ook schgnende, 
helpt tot het in orde brengen van eene genealogie, zoo volgen hier 
eenige bescheiden betreffende dit geslacht, dat ook voorkomt onder 
de namen Fremanx en Fremaut. 

Pierre Fremanx, fransch predikant te Emden, alwaar hg stierf, 
hawde te Banan den 2Ö aog. 1624 Anne Tonssaiot, geb. 11 jnn^ 
lö04, st. te £mden, dr. van Pad, en van Anna d'Orville. Zg 
wonnen elf kinderen: 

1. Anna F., geb. te Leiden 8 oct. 1625, tr. 24 april 1650 Jaco- 
bns Swartz, predikant te Oldersnm. 

2. Sara F., geb. te Emden 16 mei 1628, si aldaar, gehnwd 
mot van Snetten. 

3. Pierre F., geb. 2 nov. 1629, st. 6 oct 1650. 

4. Jean F., geb. 4 jnng 1631. 

5. Panl F., geb. te Emden 9 januarg 1638, st. jong. 

6. Maria F., geb. a. v. 13 jalg 1634, st. jong. 

7. Een dr., geb. 15 oct. 1635, st. jong. 

8. Frederik F., geb. te Emden 5 oct. 1C36, st. jong. 

9. Paal F., geb. a. v. 8 nov. 1638, st. jong. 

10. Philippe F., geb. IS jnng 1644, predikant te Emden. 

11. Daniël F., geb. a. v. 10 febr. 1642, hnwde te Dantsig Maria 
van Sittert; zg st. 4 oct. 1711, ond 54 jaar. 

Maastricht. ▲. A. vobstebhan vam oubn. 

Familie van Eok. (XXV, bl. 264). Men raadplege omtrent dit 
geslacht van Eek, an lion, het Annnaire de la Moblesse etc. 1871 ; 
daar vindt men de geheele geslachtlgst dezer patricische familie. 

Maastricht. A. A. V0£8TKBliAN VAlï OUXK. 

Van den Brande. (XXY, bL 521). Den heer Eesteloo kan ik mede- 
deelen, dat Jan Pieter van den Brande slechts éénmaal is gehuwd 



0B8LAOHT- KK WAPUfKüimS. 58 

geweest en we met Sophia Reesen, dr. Tan Pieter en van zgne 
1« TroQw Geertrnid Oodewater. H^ was in 1514 gevlngt met zjjn 
▼ader nit Bergen op Zoom. Zg zgn beide te Middelburg begraven 
in de Oude kerk in het graf n*". 28. 

Uit oigne ma. genealogie van den Brande. 

Maashiekt. ▲. a. vobstebmak van ouen. 



VT R A G E N. 

Gedacht ten Cate of ten Kate. Inlichtinpen worden betreffende 
dit geslacht gevraagd. Het stamboek der Willingen ia bekend, de 
beide nitgavep. andante. 



HBNGELIN6EN. 



HnDd-wnUe-waai^e. (XXV» bl. 432). Vrager gelieve in aanmer- 
king te nemen, dat dit »waaitje*' zelf niet spookt, gelgk hg schgnt 
te meenen, maar dat het op dit waailje heet te spoken. Het waaitje, 
aan den dgk onder Lienden gelegen, draagt den naam naar een 
»hollend veiilen*^ of naar het »holla veulen", d. i. het hollende 
veulen, waarop, volgens de noordsche godenleer, Holla rondr^dt, 
de aanvoerder van het heer der booze geesten in de Incht. Hg 
igdt door de lacht op een »Aci//e-vnlle** of hoUend veulen, wgl zgne 
togten met dat heerleger op de marschen eeuer vliegende krggs- 
bende gelgken, zie Nav. IV, bl. 305. Dit hylle-vulh of holla^vsulen 
werd welligt door de Germanen op het BuUe'Umlle'Wdaitje vereerd 
onder de gedaante van een gzeren veulen, dat gezegd wordt daar 
nog rond te rgden. ȣens,^^ verhaalt O. G. Heldring in zgne Wan- 
delingen door de Betuwe (1839), bl. 165, »kwam er een landman 
been en meende het te zien; glings vloog hg terug, maar bet was 
niets dan een bedaarde ezel, die langzaam zgn weg ging.'* De 
vrees voor spookdieren, die trouwens in deze landstrreek gelukkig ! 
hoe langer hoe minder wordt^ is nog een nagalm van den ger- 
maaneeh-bataafschen, dus heidenschen natunrdienst onzer voorva- 
deren. Een spoor daarvan is ook nog overig in den zoogenaamden 
kaitgndami die niet onbekend is in het naburige Kesteren, alwaar 



54 MENGKLINOEV. 

zich, voornamenliik op de aéloude ^ermaansch-bataaftche begraaf- 
plaatsen, de Hooge Woerd en de Peppelwoerd^ naar laid van het 
volksgeloof, ter ure van middernacht dansende heksen vereenigen, 
zich op haren trant vermakende, als katten vermomd. Die heksen- 
dans wordt nog steeds nagebootst in een kinderspel, waarbij zich 
jonge meisjes paarswgs vereenigen, elkander vasthouden en 
op- en neérspringen als dansende beren, onder den uit- 
roep: »kattedansen, kattedansen !" Geen wonder, dat men iets 
soortgelgks verhaalt van de oude grebsche linie van batterijen, 
welke tusschen Eesteren en Opheusden de Nederbetuwe op een 
harer smalste punten doorsnijdt. Tusschen de battergen toch is 
de grond diep uitgegraven, bg gevolg moerassig,, en heksen, nik- 
kers, enz., stggen, naar de sage, öf in hunne* gewone gedaante, 5f 
als wonderbaarigke diergestalten, bg voorkeur uit poelen en moe- 
rassen op. De uit deze, bg wassende maan opstggende dampen en 
nevelen, waaraan de bekrompene, en daardoor beangste verbeel- 
ding van menig wandelaar de giilligste vormen geeft, wonien dan 
aangemerkt als spoken. Ook de naar hidle-vulle genoemde waai te 
Lienden was vroeger een kolk, en is nog tegenwoordig moeras- 
sig, drassig land. Hetzelfde geldt van de zoogenaamde Klokkewaai 
aldaar, nu nog een kolk, waarin de klok vau den omgevallen 
toren» hetzg van Aspremont, hetzg van de kapel van Verhnisen, 
zal zgn te regt gekomen, ea die de bggeloovige nog tegenwoor- 
dig onder den grond hoort luiden. — Veranderen, naar het volks- 
geloof, betooverde, d. i. doof (de) kwade handen (des duivels) ctan- 
geraakte menschen dikwgis in katten en honden : desgelgks in 
weerwolven. Wg weten niet, in hoever wg in den weerwolf oor- 
spronkelgk den vair^vulf of man-wolf hebben te zien, die op de 
Woerden of doodenvelden der Germanen, door Woerda, de godin 
des doods, werd uitgezonden, om in dea vorm van (de Igken tot 
asch verterende) vaurvlammen, de dooden in urnen of ascbkmi- 
ken over te geven en toe te vertrouwen aan den schoot van Harda 
de aardmoeder; welke weeiwolf in allerlei gedaanten nog moet 
rondspoken, om door het aanjagen van groote vrees den niets 
kwaads vermoedenden» maar bggeloovigen wandelaar doodelifh be- 
angst te maken. Anderen wanen, dat aan sommige lieden, door 
den Boozen, bij wgze vau vóórbeschikking, de straf wordt opge- 



HXyO£Lll?6£N. 55 

legd, om in het late avondaar de gedaante aan te nemen van een 
groeten iro(/', die alsdan aitgaat, om te azen op kongnen, hazen, 
moizea, enz., den mensch zelven geen kwaad doet, dan dat 
hg hem soms op den i'ag springt, en zich door hem laat dragen, 
DQ eens zoo ligt als een veder, dan zwaar als lood. Ons lacht 
eerstgenoemde verklaring meer toe, die de verschgniog van den 
weerwolf, in de schatting der bggeloovige volksmenigte, als een 
voorbode van den dood doet aanmerken, en dus ook den mensch, 
die voorbeschikt is om daarin verauderd te worden, als een on- 
heilspellend kii.d des doods doet beschoawen. Men vergelgke, ten 
bewyze hiervan, wat Heldring, Wandel., bi. 165 verhaalt van het 
bggelouf, heerschende te Lienden, waar het UuUe-wnlle-waaitje 
ligt. »Twee maauen*', zegt hg, »gaan daar over het kerkhof en 
sen iets vreemds. Zg deinzen terug, en komen bg een derden 
man, die, met eene daapmxii^ op, onder een boom stond; deze 
gaat met hen. Op het kerkhof gilt de eene: >mgn God, Jaap- 
Beef! wat moet ons overkomen?'* De man met de slaapmuts ver- 
anderde juist in eeu weerwolf.^' Dat het volksbggeloof de verschgning 
Tan den weerwolf in naauw verband tot een ophanden zjjud sterf- 
geval beschonwt, bleek mg, jaren geleden, eens bg een bezoek aan 
doodeenvoudige lieden, die in zak en assche zaten. Op mgne 
Traag naar de oorzaak hnnner droefgeestigheid, vertelden zg mg 
OBder tranen, dat hun kind wel eerlang zou atetcen ; want het was 
in den afgeloopen nacht zeer onrustig gewepst; er waren kransen, 
gestrikte touwtjes, enz., in zgn hoofdkussentje gevonden; *t zou 
zeker wel door kwade handen zgn aangeraakt; de booze had het 
betooverd . . . . ; doch eene buurvrouw had verklaard, dat bg zulke 
gevallen niet de duivel, maar de weerwolf in 't spel was, enz., enz. 
Ook als men dit spook iu regtstreeksch verband met sterven en 
dood beschouwt, is het karakter van den wolt^ dat zich in vraat^ 
zucht openbaart, niet te miskennen, immers ook de dood en zgne 
boden zgn vraatzuchtig. Dit komt treffend uit in het Nav. X, 
bL 71, door J. H. van Lennep medegedeelde kinderversje: 

Een, twee, drie, vier, vgf, zes, zeven, 
^Eolle-wolU-wageu'' kwam mg tegen. 
Waar die groote Cgs op zat: 



56 HBNGBUNGBV. 

Hg kon schrokken 

Groote brokken, 

'n Koe en *n kalf 

'n dood paard half. 
Toen zag Ggs 'n levendig* beer, 
Hap! zei Ggs en 'k last niet meer; 

en komt nog meer nit, als wg op de variant HoUe^bolle^wagen 
letten. 

In dit rgmpje ziet men de sage aangaande den vraatzaehtigen weer- 
wolf verbonden met die van het üoHa^ of hollend -veulen. Dit 
veulen is hier gespannen voor een wagen, bg gevolg de holU^woüe^ 
wagen genoemd. De weerwolf is koetsier, hg ment dien wagen, 
ook over het HuUe-wulle-wacdtje heen, en alles wat hg bereiken 
kan, is zgn prooi. Die hem daar ontmoet, zou wel eens een kind 
des doods kunnen wezen. Doch al rgdt de huUe^vuUe zonder 
wagen en wagenmenner, in de gedaante van een ijzeren peulen 
daar rond, dan reeds is hg een voorwerp van schrik voor den 
bggeloovigen ; want zgne verschgning voorspelt niets goeds. En 
zoo is het dan ook zeer natuurlgk, dat de Germaan daarvan een 
voorwerp van vereering maakte, om de schade af te keeren, die 
hg er van wachtte. Doch waarom heeft juist de sage, aan deze 
waai verbonden, er een ijzeren veulen van gemaakt? Hierin zou 
misschien een zinnebeeld kunnen liggen van de ijzersterke magt 
des doods, die niet meer loslaat wien hg eenmaal tot zgn prooi 
heeft gekozen. Vgl. eenigermate den dorpsnaam IJzendoom, d. i. 
Isandoren of gzersteike toren. — Nasporingen in'eene serie Tielsche 
coaranten nopens »twee rgksveldwachters, vlngtende voor een spook 
op het HuUe-touUe^waaitje^'^ hebben geen resultaat opgeleverd. 

[Weerwolf is inderdaad man wolf, XvxdvdQwnog. — 0( woerd 
hetzelfde is als wierd en weerd, kan ik niet beslissen: ik mis daar* 
toe de noodiji^e gegevens. Maar een doodenveld is het zeker niet. — 
Het laatste gedeelte van den naam LJzendoorn is iets anders dan 
toren. In de 11e eeuw heette het Teettdra.] 



GESCHIEDENIS. 



Kenniieuvel in de Hederbetnwe. Dat deze landstreek, met zoo 
?ele andere, aan het eeuwenhengend kermiseavel mank ging in 
TToeger tgd, blgke uit de volgende 

Resolatie der E. Classis van Tiel, aengaende de kermissen 
en onordentlickheden op die dagen gepleegt. 
Dewgle de droevige ervarentheyt van tydt tot tgdt geleert 
heefty en ook alle dagen hoe langer hoe meerder int midden van 
ons betnygt, dat door het plegen en oeffenen van kermissen, en 
die bachantergen, welcke op snlcke bacchus-* en kermisdagen, als 
als ook op den dagh des Heeren gepleegt worden^ groote en 
o&rerantwoordelicke schalt der ongerechtigheyt voor Godt en 
spen throon veroorsaeckt wort: soo heeft de Eerw. Classis van 
Tiel, sich snlcz ten hoogsten latende ter herten gaen» goetgevon-^ 
len te resolveeren, gl^ck resolveert met desen, dat alle soodane, 
dewelcke ledematen van de Gemeente J. C. s^nde, en alsoo den 
name Christi noemende, het verbond Godes in haeren monde 
nemen in dese snlcke godtloosbeden en werken het Christendom 
onbetBunelick komen te oeffenen en bg te woonen, hetzg door 
eygen dadelgckheyt en bedrgf van die werken der daystemisse, 
door brassergen en dronckenschappen, door danssen en springen, 
het gelnyt van snarenspel en dierglgcke, hetzg van diegeen welcke 
de zodane komen te outfangen in haere huysen, gelagen en her- 
bergen te setten en alsoo dese land-, goet en siel verdervende 
zonden komen te handhaven: dat desnlcke de feicto als onwaerdige 
lidmaeten van de tafel des Heeren voor dien tgdt sollen worden 
geexeommnniceert en afgehouden, opdat de toom Godes daerdoor 
over de geheele Gemeente niet en werde geweckt. Willende dat 
een yeglgck broeder en kerkenraet en leden der Gemeentens sich 
Mema precieselick moeten gedragen, en dat in alle de kerken 
onder dese eerwaerde Classis ressorteerende, dese resolatie sal 
werden gepnbliceert. 

6 



58 GESCHIEDENIS. 

Actnm in de Classicale vergaderinge tot Tiel gehouden, den 14 
15 en Sept. 1685. 

PetruB PaanWf 

Classis p. t. scriba. 

In een placaat (6 noy. 1731) door de raden in naam van de 
Staten ^s Lands van Gelre te Arnhem nii^egeven, en gerigt »tegen 
het schenden van des Heeren Dag, Feest, Vast en Bededagen", 
vindt men. 

^Voorts verbieden w^ op Zondagen, of eenige Feest, Yast of 
Bededagen te jagen, mede op een Boete van vier Daalders te 
verdelen tusschen den Officier en den aanbrenger; willende en 
statnerende hierbg wel expresselgk, dat alle guygeUpelen van 
vreemde landloopers^ of andere geweert znllen worden op arbitrale 
correctie.'' 

Of deze resolutie in de jaren, onmiddelgk volgende op hettgd- 
stip der uitvaardiging, van kracht zg geweest om het kermiseu- 
vel te verminderen, staat niet geboekt ; maar dat dit laatste noch 
hier, noch elders geheel verdwgnen zal, alvorens de oorzaak van 
de kwaal, de kermis zelve, zoo al niet ophoude te bestaan, toch 
ten minsten van allooi verandere, en in plaats van lonter sensueel 
genot te verschaffen, meer op de beschaving werke, zal ieder wel- 
denkend en beschaafd mensch gereedelgk toestemmen. 

De ondergeschrevene Petrus Paauw was in 1685 predikant te 
Uzendoorn, en overleed aldaar 27 febr. 1701. Hg was gehuwd 
met Elisabeth de Bidder, welke echte lieden eene dochter hadden, 
vervolgens gehuwd met den rigter Beynier Tap. 

J. AN8PACH. 

(aarenbeek in 1684. (XXYI bl. 14 ). De stichter van Klarenbeek 
was Butger Huygens, burgemeester van Arnhem, bekend door zgne 
diplomatische zendingen, in 1665 met de Witt en Boreel gevol- 
magtigde op de vloot. In 1666 was hg gestorven. Yermoedelgk 
was een zgner zoons eigenaar van Klarenbeek in 1684. 

Hoe was die relatie met Alhardt de Baedt ontstaan? 

Clarenbeek in 1684. De zekere H., aan wien Clarenbeek bg Am- 
hem in 1684 toebehoorde^ was Casgn van der Hell| heer van de 



GSSCHIfiDE17IB. 59 

Wadbaan, Clarenbeek en Veenacker, geb. te Zntfen 1644 f 1732 =» 
WUhelmina Gatbarina Hnyghens van Clarenbeek (Rutgersd. ridder, 

heer van Clarenbeek, burgemeester van Arnhem) geb f1709. 

ÜLSjn had o. a. drie kinderen, 1^. Gerhard Casjn tot de Wildbaan, 
geb. 1675 f 1756; 2^ Bntger tot de Hoeve, geb. 1678 f 1748, en 

Walravina, geb f 1709 = Johan van Wjnbergen van Glinfc- 

horst, aan welke dochter Clarenbeek daarna is toegekomen^ hoewel 
Rutger aanvankeiyk mede aldaar gewoond heeft. Rutger Hnyghens, 
geb. 1592 f 1666,j was de stichter van Clarenbeek. De Van der 
Hells waren sedert vier eeuwen beschreven in de ridderschap van 
Gelderland. Het geslacht is evenwel, daar Gerhard Casjn onge- 
hawd bleef en door den kinderloozen echt van Rutger, geheel 
Tiitgestorven. 
Utrecht. j. i. d. wbpveu. 

Een brief van J. H. von Kropf aan den prins van Oranje. In de 
militaire historie van 1793 is de heldhaftige verdediging van de 
Klnndert, door J. M. von Eropf, eeu zeer bekend feit. Dezer dagen 
Tond ik in de NouveUes Extraordinaires vati 1793 — de merkwaardige 
verzameling van staatsstukken, die bgkans nooit voorkomt en nog 
minder geraadpleegd wordt — het briefje, waarmede von Eropf aan 
den prins kennis geeft van de fracsche opeisching. Dat briefje is, 
100 ik meen, volkomen onbekend, en verdient toch wel, dat het 
niet vergeten worde. Het teekent den eenvoudigen man, die alleen 
naar pligt vraagt. 

Doorlugtighe Vorst en Heer! 

Hebbe hier meede de eer Uwe Doorlugtige Hoogheid door dese 
rapport te doen, dat den 21 deeser de Stad is opgevraagt door een 
capitein en een trompetter, tusschen elf en twaalf nnren^ met een 
detachement Jagers, te voet en te paard, dewelke zig zoo lang agter 
een Djk hadden verborgen, de Capiteyn vroeg mj de Stad op uit 
naam van Fransche Nationale Conventie; waarop ik hem ten ant- 
woord gaf, zulks niet deede, terwijl ik den Souverrain en het 
Doorlngtig Huis van Orange daar veel te trouw voor diende; waar 
op by m^ ten antwoord gaf, wat ik wel wilde doen terwgl ik niet 
meer dan taglig Man had; waar op ik hem ten antwoord gaf, mg 



60 GISSCHIEDENTS. 

sterk genoeg was mg te defendeeren ; waar op hy mg ten antwoord 
gaf, waarom Bloed te vergieten, terwgl hg met een grooter overmagt 
was; waarop ik hem ten antwoord gaf, dat ik daar Soldaat voor 
was om Bloed te vergieten voor het lieve Vaderland en het Door- 
Ingtig Hnis van Oranje; waarop hg van mg is weggereeden, en 
heb niets meer van haar vernoomen. 

Waar mede de eere heb met de diepste eerbied te zgn 

Doorlugtigste Vorst en Heer 
Uw DH. enz. 

Actnm Elnndert J. M. v. Kropf. 

den 21 February 1793. 

Een don gratuit in 1793. Toen in 1792 Oostenrgk met Frankrgk 
was in oorlog geraakt, ondersteunde het volk de regeering door 
vrgwillige giften. Bg het doorbladeren van de Nouvelles extraor^ 
dinaires van 1793 viel mgn oog in een der brieven van van Haeften, 
onzen gezant te Weenen, op het volgende: 

» Onder de menigvuldige Don Graiuits^ die de Keizer dagelgks 
ter draging van de kosten van den Oorlog bekomt, bevinden er 
zig dikwyls, die hem van wegens onbekende persoonen toekoomen, 
zynde het o. a. voor 14 daag gebenrt, dat die Sonverein een kist 
ontfing, waarin een toilet van louter goud gepakt was, en waar op 
geschreven stond: vryxoülige gift van een onbekende. Elk een ver- 
moedde, dat de geweesen Gouvernante der Oostenrgksche Neder- 
landen, Maria Christina, die zig toen nog niet te Weenen bevond, 
de persoon was, die dit geschenk aan den Keizer toegezonden had, 
doch men heeft voor weinig dagen ontdekt, dat het de Keizerin 
geweest is, hebbende die Vorstin het zoo heimelijk gedaan en haar 
Schrift zoo wel weeten te veranderen, dat; niemand dagt, dat tj 
het was, te meer, dewijl men nooit van de meergemelde Toilet, 
die men nu vernomen heeft, dat haar door hoogstdezelver ouders, 
de koning en koningin van Napels, gegeeven was, had hooren 
spreken. De innerlgke waarde van die Toilet wordt gezegd honderd 
duisend guldens te bedragen." 

Beiitregt geitaafi door het iweren van eenen eed. (XXIV, bl. 289). 
De heer Siz vraagt, of er in ons land ook kloosters geweest zgu 



OESGHIEDEI^iS. 61 

die dit groote yoorregt genoten ? Hierop kan ik hem geen antwoord 
geren; maar wel kan ik hem mededeelen^ dat de bisschop van 
Utrecht dit voorregt bezat. Hij kan daarover oitToerig gesproken 
Tinden in de belangrgke verhandeling van Hier. van Alphen, Over 
den eed der Utregtsche bisschoppen, genaamd den eed met zeven 
stolen, in de Werken van de Maatscb. der Nederl» Letterk., (in 4o.) 
2e dl. Leyden 1774. bl. 185 en verv. 



VRAGEN. 

l^ering van het Faaschfeest. Schoon de kerkvergadering van 
Nicéa, ten jare S25, volgens de begeerte van Constanten den 
Grooten als haar gevoelen uitsprak, dat de viering van het Faasch- 
feest in de geheele christelgke kerk op denzelfden dag — een 
zondag — behoorde plaats te hebben, heeft het toch nog lang 
geduurd, eer de regel algemeen werd aangenomen, dat dit op den 
eersten zondag na volle maan, volgende op de dag- en nachteve- 
ning in de lente, zou geschieden. Overeenkomstig deze bepaling 
zon derhalve in het tegenwoordige jaar 1876, Paschen moeten in- 
vallen op zondag 9 april, naardien het op zaturdag den 88ten 
ToUe maan is. Intusschen w^zen de almanakken ons den 16<len 
april, als den eersten Paaschdag aan. Indien de reden dezer fS- 
w^king hierin ligt, dat het christelëke feest anders zou zamen- 
vallen met het israelitische, voor hetwelk ditmaal de 9e april is 
aangewezen, dan leidt m^ dit tot de vraag: van wien is deze 
verschikking uitgegaan? Hebben de alexandrgnsche kerkleeraars — 
bisschop Dionysius of andere — die zich met de paaschberekenin- 
gen bezig hielden, haar verordend^ en, zoo ja, op welken grond? 
Welke reden bestaat er, waarom het christelgke paaschfeest niet 
gelgkt^dig met het joodsche kan gevierd worden ? Rust deze be- 
paling alleen op de meening van keizer Constantijn, die daarin 
iets schandel^ks vond, of is er eene andere oorzaak voor aan 
te geven? 
Leeuwarden, L. fboes. 

St. Cyriaens en 8t. 'Maarten. Wanneer leefde de heilige Cjriacus, 
en was hg een Romein of een Germaan, of wat anders? 



62 GSSCHIEDUKIS. 

En wat was de heilige Martiuns van Tours voor een landsman ? 
Is Maarten of Martea oorspronkelyk een germaansche naam ? 

[Martgn, also alse wgt horen, 
Was van Pannonien geboren, 
Dat Hongerie hiet in onse tale. 
Ghevoet was hi in Ytale 
Tote Pavyen in die stede; 
Van ridderen nat gheboren mede, 
Al was hi van heidinen maghen. 
Zoo verhaalt Maerlant, Sp. Hist. UI. 2. 28 vs. 1. en verv. — 
De naam is Latijn. Martinua is adjectivnm, afgeleid van Mars,^ 

Jnfvr. Bminier. Is er van jufvrouw Bruinier, die in dit tgdschrifb 
als de moeder van een natuurleken zoon van Willem II voorkomt, 
iets meer bekend? 

Een Oelderschman in Portugal. In een brief van onzen gezant in 
Portugal, 6. C. van Spaan, geteekeud 4 dec. 1793, lees ik: 

»Z. E. H. de Prins van Brazilië heeft onlangs den heer SöUner, 
Gelderschman van geslacht en geboorte, benoemd tot opzigter van 
het Eoninklgke Kabinet van Physica Experimeutalis." 

Is er van dien SöUner iets meer bekend? 



OÜDIEID- MUNT- EN PEMINGKÜNDE. 



Opsohriften op grafisteenen in de kerkgebouwen der Bfederbetnwe. 
Te Kesteren, 

18 Jan. 1615 sterf Amdt 

droasert ter Lede. 
zigtbaar zgn de kwartieren van Horst (een klimmende leeuw) 
en van Mokeren (een St. Andries kruis met de vier scharen). — 
Begraven den WelEdelen en Geairengen 
Floris van Brakell tot den Brakell, 
in st^n leven drossert ter Leden/ Sterf 
fébrutoariua 1649, 



OUDHEID- KUOT- BN FENNIKeKüNDE. 63 

agtbaar is zgn wapen, dat der twee zilveren barbeeltjes, als- 
mede een geankerd kruis, dat zguer vrouw Geertrnid Bentinck. — 
Te Lienden, 

A^. 1580 den 8 Jvly sterf den edelen erentfesten Jar. 
Johan van BrakeU tho Kermestein. 
A"*. 1600 den 22 April sterf die edle erentrijcke Joe/rov 
Johanna van Merten^ sCjn huysfrov. 
daarboven bet wapen van Brakell, en daar naast bet wapen 
?an Meerten, bestaande in een klimmenden hond van zilver met 
een balsband van goud op een veld van sabel ^). Ter rechterzgde 
de kwartieren des mans: Brakell, Boecop, Leefdael, Delen. Ter 
linkerzgde de kwartieren der vrouwe : Meerten, Eek, Eek, Mekeren. 
Kermestein is cene nog bestaande, zeer oude kasteelmatige huizinge 
onder Lienden. Johan van Brakell was een der verbonden edelen. 
De zerk is thans bevloerd, en dus onzigtbaar gemaakt. 
Te Ingen, 

4o. DNl 1568 dm 20 dach Decembris star f Derick van Meerten. 
4^' 1531 den 7 dack Septemhris starf Joffer Berta van Eek 

s^ huysfrou. 
zg waren de ouders der straksgenoemde Johanna van Meerten. 
Te Eek, 

1. Ao. 1603 den 16 Aprüis sterff Johanna Gertsdochter^ 

weduwe van Steven van Essevelt. 
waarbg regts een schild met drie leliën en chef, links een schild 
parti: 1 drie sterren en chef: 2 regtstandig kruis. 

2. Joachim van Leeuwen sterf den 12 Oct. Ap. 1610. 

zgn wapen vertoont een keper, beladen met drie St. Jacobs 
schelpen; daarboven op dezelfde zerk een wapenschild, parti: 1 
drie leliën, geplaatst 2 en 1 ; 2 klimmende leeuw (of haan). 

3. Hier leyt hegraven Dirk en Johanes van Hattem^ 

sterf den 20 December 1631. 
bet schild is beladen met drie sterren^ geplaatst 2 en 1, waarboven 
een aanziende helm met vier gaten, en een staande vogel tot cimier. 



^) Hieniit siet men dat de opgaaf van Nay. VII, 184a onjuist is. Het wapen 
TUI Meerten is op het koor te Ingen, alsmede op een wapenbord van het geslacht 
nn den Heuvel Bartolotti aldaar, zeer dnideiyk sigtbaar. 



64 OUDHEID- HUKT- BN PBKNINGKUNDE. 

4. Hier Uft begraven Roelof van Darthuyaen^ 

eierff den . . Mey 1632. 
Bchild, parti: 1 beladen met drie, 2 eu 1 geplaatste gecoapeerde 
maantjes; 2 beladen met een geankerd kruis boven eene fasce^ 
waarop 8 sterren. 

5. Margarita de Vries stierf den 13 Oct, oo. 1656. 

boven in den steen de letters E. D. I.; daar onder, hangende aan 
een boomstam, een schild, parti: 1 klimmende leeuw met het 
aangezicht Unks; 2 drie voetteenen, geplaatst 2 en 1. 

6. Agfdè van der Eem sterf den 25 Jan. ano. 1660. 
boven in den steen de letters: 

IER. V. W. 
aan een boomstam hangt een schild, parti: 1 regtstandig kmis, 
waartusschen tulpen; 2 drie leliën, geplaatst 2 en 1. 

7. Elisabeth van Acktervelt sterf den 5 December op. 1660. 
boven in den steen de letters: 

G. V. G. 
aan een boomstam hangt een schild, parti: 1 St. Andries kruis, 
2 is driemaal gefaasd. 

8. C. G. V- D. 

S^erf den 28 Maius 1714 «n leyt hier begraven, 
tusschen de letters en het onderschrift een klein schild, vertoo- 
nende drie afhangende staven, van onderen naar den regterkant 
omgebogen. 
Te Maurik, 

Vóór den predikstoel: 

Hie lapis ossa tegil Beekmanm. dogmata Chrieti qvi pvre 
docvit, Spiritvs astra tenet Christe^ tvae cvrae coetmn cam" 
mitto relidvm. Qvem to praeterea pasce^ tvere^ fove. 
rondom den steen leest men: 

Johannes Beecmannvs, verbi Dei minister in Mavricana 
ecclesia September Ao. CIOIDCXXXV (1635). 
hg was de Tierde predikant aldaar. 
Nog in het consistorie: 

A<^, 1624 den 5 JS'ov. sterf Jonc (Jonker) Willem van Eek. 
Het wapen is in den franschen tgd door de Patriotten uit den 
steen geslagen. 



OUDHMID- lCirNT« EN FBKKIKGKITNDJfi. 65 

Te Ilgsw^ki 
op eene graftombe op het koor, waaronder de fftmiliekelder : 
Dese Kdder en Tombe ia door de WelGéboore Heer Die' 
derick van Brakell tot den Brakell^ extraord: Raadt aant 
Hoff van Gelderlant, Richter en Dijckgraeff der Stadt Tiel 
en Dorpe van Zantmjck^ Burgemeester der voornde Stadt 
en Gedeputeerde van de Saten (in- en opgezetenen) des 
Vorstendoma Gelre en Groef sehape Zutphen uyt de Bid' 
derschap resideerende binnen Nymegen, Vrouwe Justina 
van Borssele, dochter tot Geldermalsen^ egtel. in den Jare 
1691 beginnen te make en in den Jare 1692 voltrockenj 
lüoerop Iiare wapen en 16 quartieren van den man (Meen 
uitgehouden sijn en daerinne begraven op den 15 Augustus 
1691 welglte (bovengemelde) Vrouwe Justina van Borssele^ 
oudt 37 jaren. 
De op de randen der gra&erk met de wapens nitgebeitelde 16 
Wartieren van Dirk van Brakell zijn: 

BrakeU. Oelder. Bentinck. Boucop. 

hylen. Baerl. Delen. Zuylen, 

Ytjgh, Wijhe, Schimmelpenninck van der Oije. Spaetu 

Padeooort. Apeltere. Oldenbamevelt. Middachten. 

Deze Dirk was de zoon van den te Eesteren met grafzerk be- 
graven Floris van Brakell, drost ter Lede, en van Geertruid 
Bentmckf dochter van Earel en van Antonetta van Delen. 
Op eene andere zerk. 

Int Jaer onsse Heeri Jesu Chryst Dut/sent ses hödert ende 

acht sterf Jonckheer Gijsbert van Hardenbroek^ Meerschalck 

va Abcoude Bde (en) Eemlandt. 

E^, volgens anderen, zijn vader (dood in 1593), was gehnwd met 

Walburg van Wghe (dood in 1577), dochter van Jasper, heer tot 

Echteld en van Walburg van Haeften. Dit huwelgk gaf verraoedelgk 

Aanleiding, dat hg te Rgswgk begraven werd (zie Nav. XXY, 537). 

Op eene derde: 

Hier legt begraven Mr. Constantijn Gerard Nobel, overlees 
den den Iste Februarij 1781. 
Hg was sedert 1742 eigenaar en bewoner der nog te Bgswgk 
tt&wezige kasteelmatige huizinge Hoeckeuburg. 



66 OUDHEID- KUNT- BN PSMNINGKUKDE. 

Te Zoelen, 

Begraven Gijebert van de PoU, Heer van Geerestein 

ende Teccop; delcuMe van zijn stam^ en sterf 

den 11 Aprü 1640. 

zgn wapen is een met een dubbelen arend beladen schild, dat 

een mandje met 7 plaimen (het symbool der principaoté's-mnts) 

tot helmteeken voert. Kwartieren, links: Poll, Wghe, Delft, Pieck (?) ; 

rechts: Amstel Tan Mgnden, Isendoorn, Raytenborch, Bossum. 

Geerestein is eene hnizinge onder Drumpt, dat vroeger kerkelgk 

met Zoelen vereenigd was. Ggsberts vader was A. van de Poll^ 

eerst gehuwd met Sophia van Mirlach, daarna met Gatharina van 

Amstel van Mgnden ; zgn grootvader heette Ggsbert, gehuwd met 

Baphael van Wghe; zgn overgrootvader was Herman, gehuwd 

met N. N. van Delft i). 

Te Avezaat 
bevindt zich een grafsteen, bg gelegenheid der verbouwing van 
de kerk in 1861 uit den vloer overgebragt naar de oostzgde van 
het gebouw, en daar buiten in den muur gemetseld, met dit op- 
schrift: 

Op het graf 
van 
Am* Com, van Leeuwen^ 
Stud. in de Regt. op Utr. Hoge Schole, 
overl. te Tiel 15 May 
en 
Christ. Safn^ AnJt. van Leeuwen^ 
overl. aldaar 2 Jung 
1785. 
Hier rust mijn oudst en jongste kind^ 
Ai, lezer f da dit voorbeeld gade! 



1) Een lid Tan dit oadadellijk gealacht komt nog uer laat te fifanrik Toor, t. w. 
(de WelEd. MeTioawe) Maigrieta van Delft, laatit wednwe Tan den WelEd. 
heere Bfarco Anrelio Delborgo. Zy oTerleed en werd begrayen 8 sept. 1749 op 
het nooge koor der kerk te Maorik. Eyen ala sy seWe, was ook hare dochter 
Margaretha Constantia Delboigo, 6 sept. 1747 te Maorik gehawd met den kapi- 
tein Abraham Willem de Vree, op den hniie NederwQk (eene met het oog op 
het schains tegenoTerliggeode ^k by DnuBtede gekozen benaming!) wooaaohtig. 



OÜDHfitD- MUNT- EN PENKINGKUNDBN. 67 

Ztjt levend een waar menêchenvrindy 
En doe ook na uw dood geen schade. 

J. D. van Leeuwen. 

Mr. J. D. van Leeawen was een Tielenaar van geboorte (vgl. 
mr. E. D. Rink, Beschrflving van Tiel, 1836, bl. 310), de ge- 
leerde nii^ever van het ühronicon Tielense, dat hg in 1789 met 
belangrgke aanteekeningen in het licht zond (ibid. bl. 7, noot 1). 
Hg voerde éenerlei wapen met den in 1610 te Eek begraven 
Joachim, was das nit dezelfde familie met dezen. 
Te Echteld, 
op eene tombe van arduinsteen op het koor: 

Hic ortvs alia stirpe Reynoldtbs jacet» Mare ille qvondam 
JSelfficus dum viveret. Mundum reliquit et euo praeeene Deo 
jam spectat et aspemat hoc totum nihil. Obiit 1657. Mens. 
Aug. 30, Aetai. 80. 
Aan weerszoden der zerk deze 16 kwartieren: 
Wijhe van Echtelt. Wijhe van Hernen. 

HaeÜen. Eygeren. 

TengnagelL Vijgh. 

Broeckhuysen. Vos van Sckwarzborch. 

Isendoren. Bueren. 

ImmerseeL Pinsen van der Ley. 

Lennip, Wees. 

Pol, Aspers Lagh. 

Keinond (Reinier) van Wighe, heer tot Echteld, geb. in 1577, 
zoon van Otto en van Christina van Wghe van Hernen, ridmeester 
Tan de compagnie van prins Frederik Hendrik, stierf ongehuwd ^). 
Eene zerk vóór den predikstoel berigt: 

Hier 'is hegraven de edele welgebooren Hendrick van Brienen 
van den Lasmar, in sijn leven Capitept^ is in den Heer 
genut den 20 December anno 1663. 



') De opgaaf op de schoorsteenloifel in het kasteel te Echteld, waar hij gesegd 
vordt m 1649 overleden te zgn (zie Nav. XXIV, bl. 492); is derhalve abasief. 
Zijne moeder huwde met zijn vader 17 april 1575 te Gennep, terzelfder tgd en 
pbatBe ab hare snater Christiana (Catharina) van Wghe, die toen in den echt trad 
^ Hendrik van Maschereel, heer van Balgooi en Opynen. 



68 OUDHJBrO- HUKT- RN FENNINOKUNDE. 

Met deze zestien kwartieren : 
Brienen van de Lasmar, Wael van Moersbergm. 

Capel van der Woning, Hossum. 

Herderwijck, BrakelL 

Wees van den Pluimenborg. üiemsdijcL 

Essen van den Swanenborg. 

Wütenhorst. Straelen. 

Mertnoeden* 

Lee/daeL Wijhe van Hemen. 

Yermoedelgk \é hg dezelfde, die in de Geslachtkundige Aantee- 
keningen van mr. J. van Doominck (1871) bl. 173, op 7 jong 
1633 voorkomt als echtgenoot van Fenne van Gelder (dochter 
van Adolf en van Maria van Batenburg, 10 maart 1607 te Deventer 
gehawd, en woonachtig geweest op den hnize Geldersweert te Ingen). 
£ene aanteekening in het katwgksche archief meldde mg, dat hg 
gehawd was met Bernardina van Wghe (van Echteld). Dit is 
echter eene verschrgving voor »van Wese", wgl het trouwboek 
van Dodewaard vermeldt^ dat jhr. Hendrik van Brienen, weduw- 
naar, wonende te Echteld, 11 sept. 1642 te Dodewaard in den 
echt trad met Bernardina van Wees, jonge juffer aldaar. Zou dan 
zgne eerste of tweede vrouw eene van Wghe geweest zgn, omdat 
hg juist in de heerlgkheid der van Wghes, te Echteld is bggezet? 
Lasmar is de Lathmer, een uitgestrekt landgoed te Wilp bg 
Deventer. 

Te Ochten, 

Ao, 1650, op den 28 dach des maents Aprilis is gestorven 
erentfeste Joncker Henrick van Beynhem ten Appelenborch 
wiens siele de Heere genadich wil wesen. 

Daarboven aanschouwt men een groot, met veel lofwerk toe- 
gerust schild, écartelé, 1 en 4 regtstandig kruis, 2 en 3 sautoir 
(8t. Andries kruis) met de vier scharen; men zou zeggen: Piek 
met Mekeren en brisure ^). Aan weerszgden van dit wapenschild 
vier kwartieren. 

Bejnhem. Hackfort. 

Bneren. Kiemsdgck. 

1) De opgaaf van Nar. VI, bl. 86a nopens #Bentheim'' (Geldersch), lees : ^Bejnhem'* 
ia du onvoUedig. 



OUDHXIB^ Mtnny en PSNNlKaKUNDB. 69 

PnfPelick. Vaeck. 

Roedëborch. Weelye. 

De Appelenburg was eene (in 1839 afgebrokene) hnizinge te Ochten. 

Hoe jammer, dat menig grafschrift, ook in de neerbetuwsche 
kerken, voor ons onleesbaar is wegens bevloering met planken 
of betimmering met banken. Dit is inzonderheid te Resteren te 
betrenren. Men verzaime toch niet, en nergens, tgdig afschrift 
ran de zerken te nemen, vódr en aleer ze aldus ontoegankelgk 
worden gemaakt. Eene grafzerk kan ons veel leeren, niet slechts 
door hetgeen er onder ligt, maar ook door hetgeen er op êtaaU 

J. ANSFAOH. 

Opschriften van kerkklokken. (Vervolg van Nav. XX V^, 717). Op 
de torenklok te Ophensden vindt men : 

A<>. Domini MCCCCCIX bin, ich durch das Fmer gej^oasm: 
Hans Falck van Nuerenbetg hot mich gegossen. 

Te Hien leest men op de klok: 

Jan Albert de Grave me, fedt Amstdodami Ao. Domini 1725. 

De kerkklok te Dodewaard is 8 jnn^ 1652 vergoten door Jan 
Tftn Trier te Ngmegen. Van elke honderd ponden bedong hg 12 
golden, en een rosenobel voor zgne vroaw, te betalen in drieter- 
mgnen, waarvan de eerste verscheen op St. Victorsd^ van gemeld 
jaar. Voor 42 gnlden zon hg de oude klok nit den toren halen en 
de nienwe er in hangen. Binnen vier ik vgf weken moest hg de 
klok in den toren leveren. 

Te Manrik hingen voormaals drie klokken in den toren; van 
daar, dat op het nmrwerk het jaartal 1565 nog te lezen staat. 
Uit deze drie is in 1643 door M. E. (P.) S. op de vroegere begraaf- 
pkat» nabg de kerk ééne klok gegoten. Een stak dier klok, uitge- 
slagen bg het vrengdgeloi in 1795 over de ontvangst der Franschen 
bier te lande, niet grooter dan een kubieke palm, werd voor /80 
verkocht, 't Was dos een kostbaar alliage. In eeoe plank bg het 
uurwerk leest men Weaael van Steenderen 11 juni -4**. 1694, zgnde 
Tennoedelgk de naam des timmermans, die het plankenbeschot 
londom het uurwerk vervaardigde. 

Vernamen wg daar een voorbeeld van buitensporig vreugdgelui 
iu een tgd van staatkundige woelingeo, wg kunnen er als tegen- 



70 ODDHBID- icinrr- en pximiNGKimDE. 

hanger bgyoegen een voorbeeld van baitensporig hard en langdurig 
luiden b^ begrafenissen, waartegen in den jare 1625 op eenen 
Gerichtsdag te Tiel bepalingen gemaakt z^n. Als eene kleine maar 
karakteristieke bgdrage tot de kennis der dorpsgebruiken in vroeger 
eeuw volgen zg hier. 

Ordre op het Lnyden over de Dooden. 

Alsoo door de groote dis-ordre ende mis-usen (mübruiken) van 
het overlngden der dooden eenige jaaren herwaerts geschiet ende 
gepleegt de klokken in enige Dorpen des Ampts gebersten sgn, 
ende men dagelgks nog sulke periculen meer te verwagten heeft; 
so ist dat Amptman en Bidderschappen des Ampts Nederbetnwe, 
omme daerinne naer behooren te versien, ende die kerken die op 
veele plaetsen ongerepareert syn te benificeeren, geqrdonneert ende 
gestatueert hebben^ ordonneeren ende statueeren mits deesen, 

Dat van nu voortaen niemant van wat quaiiteyt hy ook sy syne 
overledene vrienden, maegen off verwanten sal mogen doen over- 
luyden dan op eene van deese drie navolgende manieren, te weeten, 
Een vieren-deel Uurs, een halff-uur, ende drie poosen elk van een halff 
uur, een vierendeel uurs tussen elcke poose opbouwden. Alsoo dat 
alle het Luyden voors: van drie poosen in twee uuren sal moeten 
gedaen ende ge-eyndigt sgn. 

1. Item, die maer een quartier-uurs begeert geluydt té hebben sal 
daervan betaelen eenen Gulden^ daer van thien stuyvers sullen koomen 
tot profijt van de Kerk, ende de andere thien stuyvers van den Castos 
(koster), daer voor hy gebouwden sal weesen de klokluydinge te doen. 

2. Ende die een halff*nur begeert geluydt te hebben, sal daer 
van betaelen twee Grulden, te koomen halff ten profijt van de Kerk, 
en halff voor den Custos als boven. 

3. Voorts soo wie drie poosen begeert geluydt te hebben, sal 
daer van betaelen ses GL, waer van (dat) vier Gl. sullen weesen 
voor de Kerk en twee Gulden voor den Custos. 

4. Ende die geenen, die de vergeldinge niet en hebben, of deess 
geregtigheyt niet en konnen vervullen, sullen sig addresseren aen 
den kerkmr. ende daer van een billetje haelen, ende hetselvige aan 
den Custos vertoonen, die als dan sal gehalden weesen, ten respecte 
van het andere salaris, ende om Godswille daer over een vierendeel 
uurs te Lnyden. 



óübhud- hukt- en PKimnróKüMDs. 71 

AUe welcke penningen voorz. den Gnstos aal ontfangen ende 
hem {zich) Tersekertheyi laten doen al eer men het Lnyden begint. 
Ende deess penningen sollen bg qnaede betaelinge ingeyordert 
werden naer deesen Land-regten, als men binneu-jaersche pagt ende 
des Heeren thgnssen ende breuken {boeten) innet ende invordert, 
ende den Custos sal gebouwden weesen alle maenden totvermae- 
ning Tan den Eerkmr. in der tydt daer yan te respondeeren {de 
koHer zal zich^ zoo de kerkmeester dit gelast, maandelijhs tot de 
invordering dezer gelden moeten leenen). 

Ende werden die Oosters hier mede gelabt yoort geenewieyoor 
is gemeldt, de klokken te doen Luyden, sonder iets meer yan 
ymant te mogen eyschen. 

Aldus gedaen den 17 October 1625 binnen Thiel op eenen Gerigtsdagh. 
Laeger atondt: ter ordonnantie yan oer Ed: en was onder-tekent 

Hendrik yan Benthem^ Lantsc. ^ 

Deze ordonnantie wer4 bg afwezigheid yan den custos, door den 
pedikant Johannes Brandolphus in de kerk te Rgswgk »op eenen 
Sonnendagh yóór den noen'' {voormiddag) 2 dec. 1625 a^ekondigd. 
t Schgnt, dat de oude dorpsklok te dier plaatse door het buiten- 
sporig luiden zóó yeel geleden had, dat ze een jaar na deze publicatie 
reeds door eene nieuwe moest worden yeryangen ; want de nieuwe, 
die nög dienst doet, is yan het jaar 1626. 

J. AK8PACH. 



VRAGEN. 

Paoktpenningen. Omtrent dit onderwerp eene opmerking en een 
paar yragen. 

Men kent de geel koperen penningen, pachtpenningen genoemd. 
Is het waar dat deze bepaald gemunt z^n om als leg- of telpen- 
ningen te dienen? Voor dat »al dien pampieren bugt'' (bogt) in 
de wereld was had men soms yeel geld te tellen, zakken guldens, 
takken zesthalyen, dertientjes, dubbeltjes, enz. Ten einde nu 
plaatsruimte te winnen deed men honderd stuks in een zak^ doch 

^ d. L Landschrijver, Men had te dien tijde landschrijvers Tan Nederbetnwe, Over- 
betoi?e, Tielenraard, Maas-Waal ens ; ygl. Bink, Beschr. t. Tiel» bL 818, noot. 



72 OUDHEID- ICUITT- KN PEKVIKGKÜMDB. 

legde in plaats daarvan een dier koperen penningen op tafel, die 
eindelijk het aantal honderd stuks der getelde som aanwezen. 
Das verhaalde mg een ood vriendi nit een echt oaderwetsch kad- 
zandsch huishouden afkomstig. Zgne vrouw had echter eene 
andere opgave: die penningen werden bepaald geslagen voor het 
bekende pachtspel en daarom pachtpenningen genoemd; van dit 
pachtspel is het zoogenaamde »klok en hamer" eene meerzamen- 
gestelde verscheidenheid. 

Wie had gelgk, de man of de vrouw ? Maar nu iets anders : de 
pachtpenningen waren vroeger alles behalve algemeen en werden 
ten onzent vervangen door »keutjes of varkentjes" of door» neutjes 
in 't zakje". Vroeger dacht ik wel eens over het zonderlinge 
feit, dat de keuijea (elders meen ik zagetandjes genoemd) bg het 
pachtspel als betaalmiddel dienden, even als de koerdU of koeurU 
aan de kust van Afrika en in de binnenlanden van dat werelddeel : 
ik meen, ook in sommige streken van Azië. 

Dezer dagen, mg nog eens bezighoudende met van Oosterzees 
populaire compilatie Livingstone* (Leiden 1863) vind ik (bladz. 113) 
de afbeelding dier kauris, volmaakt onze »keutjes", de schelpen 
der cypraea moneta^ en vraag : zouden onze zeevaarders in vroeger 
tgd die keutjes uit Afrika medegebragt hebben? De zak in het 
bezit mgner familie werd door myne moeder te Middelburg op 
de markt gekocht omstreeks 't jaar 1820 en met vgf schellingen, 
zegge een daalder, betaald. 

G. P. BOOS. 

Medaille Amsterdamsohe Eotter-Vereeniging. Er bestaat eene 
bronzen prgs-medaille, groot 50 strepen van den muntmeter. Op 
de voorzgde aan den linkerkant is een zittende Neptunns afge- 
beeld, met scheepskroon, drietand en waterkruik, in hel verschiet 
een zeilende kotter^ onder de afsnede de naam van den medailleur 
& C, Elion F. De keerzgde heeft om den rand ten opschrift: 
Amsterdamsche Kotter* Vereeniffinff, voorts een open veld, om den 
naam van den bekroonde daarop te graveeren; van onderen de 
voor- of achterstevcA van een kotter, waaruit ter wederzgde een 
vlag en wimpel afhangen met twee scheepsankers. — Ondanks 
vele pogingen is het mg dusver niet mogen gelukken uil te vor- 



OUDHEID- Mtmr- EN PETOIKOKUWDB. 73 

schen, in welk jaar deze Amsterdamsche Eotter-Vereeniging is 
opgericht, om deze medaille op dat jaar te kansen plaatsen, of 
wel, in welk jaar anders de medaille vervaardigd is. Alleen heb 
ik Temomen, dat deze vereeniging niet meer bestaat, en dat zg 
eeoe vertakking zon geweest zgn van de Amsterdamsche Zeil- en 
Roei-Yereeniging: De Hoop. Ik richt daarom de vraag tot de 
lezers van den Navorscher, in het belang ook van de latere ge- 
schiedenis der hoofdstad, in welk jaar is de Amsterdamsche Kotter* 
Vereeniging opgericht? , 
Avuterdam. j^. de veiss jzv. 



GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 



Eene bqdrage tot de geschiedenis van het Jonmal de Lelde. In 
een ofiScieelen brief (R^ksarchief) van den heer van Haeften, ge- 
zant te Weenen, geschreven 6 jnng 1792 aan den griffier, trof ik 
het volgende aan : 

>WgIen de keizer Jozef te regt beledigt zijnde geweest over de 
licentie, waar mede de opsteller van de Leidsche Fransche Conrant 
zig in meer dan eene gelegentheid op z^n snbject uitgelaten had, 
Tond dienthalven goed om het debit van dat tgdingblad in de 
landen van zyne Dominatie te verbieden en aan iemand alhier 
tot privilegie te geven, om hetzelve na te drukken : dat privilegie 
maar voor den t^d van zes jaaren vergnnd zgnde geweest en dus 
op het punt staande van te expireren, zoo heeft de persoon, die 
er de eigenaar van was, er de hernieuwing van gevraagd, maar 
deze tegenwoordige souverein heeft zulks niet willen vervolgen 
en de origineele Leidsche Fransche Couranten zullen dierhalve 
^eder vrgelyk in alle de Oostenrgksche gewesten kunnen inge- 
voerd worden." 



In een lateren, van 12 junij 1793, schrgft van Haeften: 
>De prins van Kaunitz gaf mg gisteren avond te kennen, dat 
^ vond, dat H. H. M. den opsteller van de Leidsche Fransche 

6 



74 OKSCHI£DENIS DER LBTTBRKUNDE. 

Oourant behoorden te gebraiken om de onbeschaamde en revoltante 
onwaarheden, waarmede men de gepretendeerde overwinningen 
der Franschen op de Hollandsche troepen in de Fransche Nationale 
Courant of Moniteur van den 26 Mey beschreven vond, artikel voor 
artikel, te doen tegenspreeken ; de gemelde Vorst z 'de my zulks 
met zoo veel aandrang, dat ik er uit begreep, dat het hem aan- 
genaam wezen zon, dat ik het overschreef." 

Dit verzoek licht het eerste bericht en de oostenrgksche liberaliteit 
eenigszins toe. 

A» THEOD. J. 

Huma BumantiiiB. (XX 7, bl. 548). Mogeligk interesseert het den 
vrager te weten, dat onder dien naam geschreven werd door den 
amtsassessor Ulrichs. Hiermede is de vraag intusschen niet be- 
antwoord. 

J. I. VAN nOOKNINCK. 

Hoe men te Bostock doctoren slaat! In een der dagbladen van 
jan. 1876 lees ik een berigt, dat men te Rostock had besloten om 
den doctorsgraad niet meer op het bloot toezenden eener dissertatie 
te verleenen, maar dat de liefhebbers, in persoon, het stuk moesten 
komen verdedigen. Onlangs toch had het curieuse geval zich 
toegedragen, dat twee personen dezelfde, natuurlgk van eenen 
derden gekochte dissertatie ter bekoming van het doctoraat hadden 
ingezonden ! ' 

Toevallig kwamen mg onlangs een aantal dissertaties van in 
de laatste jaren te Bostock gepromoveerden onder de oogen. Zg 
zgn alle ingeleverd aan de philosophische faculteit ; voor een groot 
deel, door personen die Boatocks universiteit niet bezochten. Soms, 
(en dit schgnt een vereischte te zgn voor duitsche, elders wonende 
xeeds gevestigde leeraars) wordt achter de dissertatie iets, getiteld 
Se vita sua of vita auctoris^ bggevoegd. Zulks deden b. v. Joh. 
Schultz, BealschuUehrer in Ludwigslust achter zgne inaug. diss. 
Die Eriegszuge der Ottonen gegen Danemark. 13 pp. 4to, 1875 
en Max. Oberbreyer Analecta critica ad Taoiti qui dicitur dialogum 
de Oratoribus Pars. I. Berolini 1875, 38 pp. 

Men ziet latgnsche tekst is geen yereisohte; duitsche verhande- 



GBBCHIEDSMI8 DSR LETTEBKUITDI. 75 

lingen worden ook toegelaten, ja zelfs engelsche en fransche soms 
yan yreemdsoortigen inhoud. Voorbeelden: 

Dr. John Dickmann, Dryden's Virgil compared with the Latin 
Oiiginal, 49 bladzgden. 

Dr. Heniy Habert Schmitz (Director of the German and inter* 
nationiU coUege in Oporto (!) The letters of Alexander Pope, 
eonsidered on a biographical point of view, 2d Edit. Porto, 1874, 22 p. 

Men sou nog kannen twgfelen of dit wel inaag. dissertaties 
zgn maar Heinrich Nic. Ehrenthali (Licentiat of the college of 
preceptors London) zond zgne inaug. diss. getiteld: the Euglish 
Novellist 1874, 47 pp. in »for the attainment of the degrees of 
Dr. of Phil. and of Mag. of arts at the University of Rostock."' 

Wel een aangenaam onderwerp om op te doctoreren; maar nog 
TTolgker thema behandelde C. Burgtorf de ECardegsen, die eene 
te Gottingen^ in 1874^ gedrakte, 40 bladz^den, 8vo beslaande 
brochure inleverde, getiteld: »Dissertation inaugurale pourobtenir 
Ie grade de Docteor en Philosophie a TUniversité de Bostock, 
Etude critique esthétique sur Ie Festin de Pierre (Don Jaan) 
comédie de Molière." 

Onder de gepromoveerden (1874 — 1875) vonden wg : Gerrit Jan 
ter Braake, (Amsterdam) na verdediging van zgn geschrift (Bostock 
1874, 91 SS.) getiteld: »Die Theilnahme der Böoter an dem 
Peloponnesischen Eriege.'* 

L. 



VRAGEN. 

Baker-kinderrqmen enz. Welke gedrukte verzamelingen bestaan 
er van nederlandsche baker- en kinderr^men, spotversjes, spreuken 
en spreekwoorden? 

Wie hebben zich met verzamelen bezig gehouden of doen dit noch? 

Waar z^n de verzamelingen te vinden? 

Bekend zgn de uitgaven van de hh. dr. van Vloten en Brandts 
Buyg. 

Goes, T. H. DS BKKR. 



76 GESCHIEDENIS DEB LBTTBRBUmDS. 

[Van spreekwoorden-verzamelingen vindt de vrager eene Igst 
in het bekende werk van Harrebomée.] 

Voltaire in Nederland. Over dit onderwerp is, zoo ik me niet 
vergis, of in een tgdscfarift of afeonderlgk iets verschenen: kan 
men mgn geheugen ook te hulp komen? 

J. S. Hagnin, Losse bladen uit Drentbes geschiedenis. Onder de 
nagelaten boeken en papieren van een mgner aanverwanten, die 
in den nazomer van het jaar 1874 overleden is, heb ik een werkje 
aangetroffen dat ten titel voert: 

>Losse bladen nit Drentbe's Geschiedenis, verzameld door 
»J. S. Magnin, Archivaris dier provincie." 
Dat werkje is ten jare 1856 door Willinge Gratama, te Assen, 
uitgegeven. 

In dat boeksken vond ik eene aanteekening, door den overle- 
denen op een los papier geschreven, Inidende: 

>Beeds in de maand Aagastus 1837 heb ik ingeteekend op 
een vervolg op dit werkje, mede door Willinge Gratama uit 
te geven. Volgens de door mg ingevulde Igst van inteekening, 
zoude dat vervolg behelzen de volgende stukskens: 

V. »»Geschenken of vereeringen van verschillenden aard, 
door het Landschaps-bestuur van Drenthe gedurende 
de 17e eeuw gedaan. 
2°. Bewgzen voor het gebruik der pgnbank in Drenthe^ in 
/ de 17e eeuw. 

3**. Huisraad, Kleeding, Versierselen, Tafel- en Keukenge- 
reedschap enz. van eene Drentsch-Groningsche adellgke 
familie, in het begin der 17 eeuw. 
4^ Octroogen voor Fabrieken en Trafieken, door het bestuur 

van het Landschap Drenthe verleend, 1690—1790. 
5\ De voormalige Gilden in Drenthe. Bgdrage tot de kennis 
van den gang en den voortgang der Ambachtsng ver- 
heid enz. in dat Landschap. 
6^ Verslag, aan het Landschaps-bestuur van Drenthe gedaan, 
omtrent het afleggen van geloofsbelgdenis door den Erf- 
stadhouder Prins Willem V van Oranje, 1764. 



OESCBIEDEXIS DEH LETTERKUNDE. 77 

7®. Verslag van den Predikant uit Drenthe^ die ter zake 
van de Nieuwe Psalmbergming naar '« Gravenhage is af- 
gevaardigd geweest. 1773."" 
>Toeu ik in 1860 dat Vervolg nog niet ontvangen had, 
schreef ik er over aan m^nen boekverkooper, die mg destgds 
heeft geantwoord : » stellig te weten, dat het, tien vel druks 
groot, sedert omstreeks drie jaar, geheel afgedrukt onder genoem- 
den uitgever berustende, doch nog niet uitgegeven was."" 

>Na dien tgd heb ik er niets meer van vernomen." 
Een onderzoek, naar aanleiding van die aanteekening door mg 
ingesteld, heeft mg de zekerheid doen erlangen, dat de uitgave 
tot das ver, nog niet heeft plaats gehad. En nu wenschte ik 
gaarne dat onderzocht werd: 
P. Of meergemeld Vervolg nog uitgegeven zal worden? 
2^ Zoo ja, wanneer dan? 

Eibergen, den 22 januarg 1876. 
H. K. p. 



KUNSTGESCHIEDENIS. 



Beroemde sohrigfmeesters. De catalogus der bibliotheek Van der 
Willigen is door den heer Frederik Muller zoodanig bewerkt, dat 
zg, die de verkooping in de laatste helft van november 1875 niet 
konden bezoeken, uit de beschrgving dezer kostbare verzameling 
nog veel kunnen leeren. Onder veel belangrgke mededeelingen 
trokken eenige gegevens mgne aandacht voor de geschiedenis der 
c&lligraphie in ons land, een vak, dat tegenwoordig merkeligk ge* 
daald is van de aanzienlgke hoogte, waarop het voormaals stond. 
Bg de vermelding der volgende biographische gegevens, heb ik de 
Hommers van den catalogus tusschen haakjes aangehaald tot 
ophelc^ering van hetgeen ik als eene aanvulling van het be- 
kende wensch te doen dienen, en op die wgze als eene kleine 
bjgdrage tot eene monographie over dit kunstvak. 

Qufllam WiUemas. van Koppend, (1114) wordt als fransche school- 



78 KUNSTGESCHIEDENIS. 

meester te Haarlem genoemd, reeds in 1611 en nog in 1630(1120); 
in 1617 linde gecroonde Penne in den Coninxstraet" (1123), zeven 
jaar later >in de Baghynestraet bg 't Clockhnys*^ (1104). H^ was 
hoogstvermoedelgk de leermeester van Coutereels en Van de Velde 
(1113). 

lieven WiUenuiz. van Coppenol komt hier eerst voor als fransche 
schoolmeester >by de Jan Roon poortstoren, in den Hertog van 
Saxen" te Amsterdam (1099). In 1628 en 1629 gewagen twee 
brieven van het plaatsen van twee jongelieden nit Hambni^ als 
leerlingen bg hem (1126). Crispgn De Pas Jonior schrjjft in 1639 
over zi)^6 beide kinderen; misschien is een van deze »de Officier 
Eoppenol te Naerden" bedoeld in den brief van 1653 (1041). Een 
ander stuk (1105) is de >Memorie van Tronw-belofte en van de 
Affkund. der trouwe in de Cbrist. Ghemeynte van L. Wz. v. C, 
weduwnaar, woonachtigh op de Gingel ofte Eoonincxgraft, met 
Grietgen Andries, weduwe, woonende in de Haerlemmerstraet, 6 en 
9 Juni 1644.** De woning wordt (1106) nader omschreven, »over 
d'Eenhoorn-sluys inde oude Tobias^'; daar stierf Goppenols ge- 
noemde vrouw^ volgens het begraafiiisbrief je van 7 May 1661. 

Jean Coutereels, over wien men niet verzuimen mag deZelandia 
Illustrata, p. 346 na te zien, noemt zich (1168) schoonbroeder 
van Felix de Sambix, en Antwerpenaar, zooals ook van elders be- 
kend is. In een ongedagteekenden brief noodigt h^ zgn' kunst- 
broeder J. van de Velde te Haarlem uit, »avec son amie et [N.6.] 
notre affécté maitre Guillaume'*, om bg hem te komen logeeren. 
Aan de uitdrukking >après Ie plan pënible qui semble nous avoir 
séparé [s]*'' ontleent de heer Muller het vermoeden, dat beide ant- 
werpsche uitgewekenen waren. 

Felix Sambiz, Anversien (1168) deelt ons (1094) mede: »Escrit 
en la trèsrenommée ville de Delf, par P. v. S., agé LX, A"*. 1614." 

ZvXfen. J. G. F&ED£KJK8. 



KUNSTGESCHIEDENIS. 79 

VRAGEN. 

Portretten yan Com. en Fred. de Hontman. Is iemand ook in het 
bezit, of kan hg aanwgzing doen^ dat er hier ot daar een por- 
tret bestaat van Corn. of Fred. Houtman of de Houtman , onze 
eerste oostindievaarders? 

Mnller geeft ze in zgn catal. niet op. 



TAALKUNDE. 



Beiehapen tienden, enz. (XXIY, bl. 38). Onder de onbeantwoorde 
Tragen uit jaargang 1874 bovenstaande aantreffende, v^il ik den 
heer Six omtrent het eerste gedeelte der vraag het volgende 
fflededeelen. 

Beschapen of geschapen tienden worden, in tegenoverstelling 
van onbeschapen of ongeschapen tienden, die genoemd, welke bg 
overeenkomst in eene bepaalde hoeveelheid rogge veranderd en 
dos tot sloptienden gemaakt zgn. (Zie Racer, Overgss. Gedenkst. 
YH, 59.) 

Jaarl^ks vertinsen met twee bekers beteekent dat jaarlgks een 
tins van twee bekers gegeven moest worden; dit komt meer voor, 
zie Tgdrek. Register op het oud prov. archief v. Overgssel 1, 18, 
27, 33 ; van een vntten beker als pacht of rente, komt ald. I, 77 
een voorbeeld voor. 

Ten slotte meen ik mg de opmerking te mogen veroorloven, 
dat de titel van het werk door den vrager vermeld niet is Regis- 
ter van Overgss. archieven, maar Register van Overgss. oorkonden. 

Mr. J. I. VAN DOORNINCK. 

Vaamverbastering. (XXY, bl. 510). Leimeele werd Zmc^Ue^; maar 
ZOO is er een Jood in L., die zgn naam de Lunevüle veranderd 
heeft in Linneunel, toen zg met wie hg omging hem alzoo ge- 
ge woonlgk noemden. j, d. 



80 TAALKÜNDK. 

Sneek. Garisgastraat. 6g dr. Schotel^ De academie te Leiden 
in de 16e, 17e en 18e eeuw, vond ik op bl. 57, eene weduwe 
Garaina genoemd, die in 1782 eene verzameling astronomische 
instrumenten aan de academie ten geschenke gaf. Dit Garama 
maakt het waarschgnl^k dat ook Garinga familienaam is. 

Klopje. Een zoogenoemde >geestelgke zuster" of >geestelgke 
dochter" bg de Roomschen, noemt men in fioUand een klopje. 
Die klopjes zgn geen volslagen nonnen^ die in een klooster wonen ; 
ik vind ze omschreven als »geestel^ke dochters, aan geene orde, 
maar wel aan een levensregel, met belofte van zuiverheid** (kuisch- 
heid), » verbonden en in de wereld levende." Ze volgen, vooral in 
Vlaanderen, den derden regel van St. Franciscus. Zulk een vrouw 
noemt men niet slechts in Holland klopje, maar ook in Noord- 
brabant draagt ze den naam van Mopperken, en in noordel^k West- 
falen, langs onze grenzen, tot Ossenbrugge (Osnabrück) toe, dien 
van kloppe. Andere benamingen z:gn nog kwezel^ kwezelke, dat in 
Zuidnederlaud^ en dibbe of dubbe^ dibbeke of dubbeke, dat in 't bg- 
zonder te Brugge en elders in Westvlaanderen in zwang is. Deze 
beide laatste benamingen (dibbe, dubbe, van 't werkwoord (2u&6eni 
in Zuidnederland voor suffen, twgfeleii, aarzelen in gebruik) zgn 
zeker zeer eigenaardig, vooral als men bedenkt^ dat ze onder een 
streng roomschgezinde bevolking gangbaar zgu. Maar ook het 
spreekwoord: >Waar 'n Kloppe in'n Huse is, daar sitt de Duvel 
up'n Schattsteene/' waar een klopje in huis is^ daar zit de duivel 
op den schoorsteen, onder de niet minder xoomschgezinde boeren 
in d' omstreken van Ossenbrugge in gebruik, is weinig vereerend 
voor die vrouwen. 

Wat is de oorsprong van dezen naam klopje? 

Lyra, in zgn Plattdeutsche Briefe (Osnabrück, 1845)zeiter van: 
»E3oppen waren bei den Katholiken an den Orten, wo sie ihren 
Gottesdienst nicht balten dürften, solche Weibspersonen, welche an 
den Kirchenthüren sitzen, und der versammelten Gemeinde mit 
Elopfen (daher der Name) ein Zeichen geben mossten, wenn die 
Gerichtsdiener kamen und den Gottesdienst storen wollten. Sie 
thaten kein Gelubde und konnten sich verheirathen, wiewohl solcbes 
selten geschah. Andere behaupten, sie waren verpflichtet gewesen, 



TAALKUNDE. 81 

die Geistlicfaen zam Frühgottesdienste durch Klopfeu an den 
Eammertfiüreo za wecken. 

Maar beide afleidingen komen mij gezocht en onredelijk voor. 

Klopje komt veeleer van kloppen, het onde woord voor lubben, 
castrare, Klophengst is de benaming van een hengst, die slechts 
éen teelbal heeft, het zij dit een aangeboren gebrek, of door een 
onTolkomene lubbing of sngding bewerkt is. Zoo is ook klopzuster, 
d'oude volle benaming, waarvan het hollandsche woord klopje, 
het brabantsche klopperken, het westfaalsche kloppe een afslgting 
is, niets anders als een mismaakte zuster of vrouw, die voor de 
Toortteling ongeschikt is. Kiliaan noemt dan ook een klopsuster: 
Yirgo templo et rebus sacris dedita; virgo quae se propter regnum 
caeloram castravit. 

Opmerkelgk is het dat een ruin ook wel den naam van monnik 
draagt, dat muncken (monniken), als werkwoord gebruikt, oudtgds 
Toor lubben in gebruik was, en dat men aan een gelubde zeng 
den naam van nonne geeft. 

Haarlem. johan winklee. 

Vronwentitels. Het is genoeg bekend dat in Duitschland det itel 
van den man ook door zgn echtgenoot gedragen wordt, natuurlek, 
voorzien van een vrouwelijk aanhangsel. Daar spreekt men van een 
Frau Pastorin, Professorin, Generalin, Geheimiathin, Oberconsis- 
torialrathin, zelfs Frau Amtmannin, en meer zulke onzin. Aan 
vreemdelingen klinken die domme vrouwentitels, die nog een ver- 
jaard en verschaald overblgfsel zgn uit den pruikentgd, belachelgk 
in d'ooren. Ook in Duitschland zelven begint men dit gebruik 
dwaas en dom te vinden, en gaan er stemmen tegen op. Toch zgn 
er die vrouwentitels in menige streek nog in volle gebruik, en 
vooral de vrouwen zelve zign op ^t behoud daarvan gesteld. Maar 
geheel ten onrechte! Dat de vrouw van een boer den naam van 
boerin draagt, geschiedt met volle recht, en dat is, in streken waar 
de boerenstand ontwikkeld en welvarend is, zoo als in Friesland, 
Groniogerland, in menige streek van Noordduitschland een eeretitel, 
waar op de draagsters met recht trotsch zgn. De boerin is met 
evenveel recht boerin als de boer boer is, dat is: zg oefent even 
zeer als de man, het boerenbedr^f uit. Maar wat heeft een vrouw 



82 TAALKUNDE. 

met het pastoorschap of doctorschap van haar man te maken? 

Minder bekend is het dat ook in Friesland vroeger dit gebmik 
bestond, ja^ dat het daar nog niet geheel verdwenen is. Nog in het 
begin dezer eeuw waren er in de friesche steden vrouwen die zich 
doctorske^ chirurg^ nske, apothekerske, meesterske (de vrouw yan 
een schoolmeester), domineeske, kosterske, ontfangerske, notariske^ 
majoorske (de vrouw van wat men nu Commissaris van Politie 
noemt), koopmanske, bakkerske, smitske, schipperske, kasteleinske, 
te Franeker zel£s professorske lieten noemen, of door anderen ten 
minsten zoo genoemd werden. Uit de steden z^'n deze titels al 
sedert jaren verdwenen, maar ten platten lande in Friesland hoort 
men de woorden: dominyske, doctorske, ontfangerske, notariske, 
vooral ook masterske nog wel gebruiken. Kasteleinske is nog zeer 
algemeen in gebruik, en met recht, naardien gewoonlgk op de 
vrouw van den kastelein het zelfde van toepassing is, als wat 
boven van de vrouw van den boer gezeid is. Te Dokkum laten 
eenvoudige en oudeiwetsche burgervrouwen, als haar man eene of 
andere koopmanschap drgft^ zich nog wel koopmanske noemen, 
een titel die in domheid niets toegeeft aan 't hoogduitsche amt- 
mannin. Men maakt daar wel degelgk onderscheid tusschen koop- 
manske en koop vrouw. £en koopmanske is de vrouw van een ge* 
zeteu burger, van een koopman; de koopvrouw oefent zelve, met 
haar koopwaar, op straat ventende, koopmanschap uit, en staat 
lager op de dokkumer maatschappelgke ladder. Koopmanske is 
een titel, koopvrouw een beroepsnaam. 

Te Leeuwarden heeten van ouds de banken in de kerken der 
Hervormden, waar in de vrouwen der predikanten vrgplaatsen 
hebben: pastoorskebanken; een bewgs dat die vrouwen vroeger 
werkelgk ook pastoorske genoemd werden, en dat eveneens de pre- 
dikanten der hervormden den titel van pastoor dro^en^ even als 
zulks nog in Oost-Friesland en elders in Noord-Duitschland 't geval 
is. Trouwens, de eerste predikanten der Hervormden in Friesland, 
waren in grooten getale oost-friesche pastoors^ wgl de kerkher- 
vorming in Friesland beoosten Eems eerder haar beslach kreeg dan 
bewesten Eems. Thans is de oude benaming van pastoor yoor 
heiTormd predikant in Friesland geheel buiten gebruik; toch hoorde 
ik voor eenige jaren nog, als «en naklank uit oude tgden, dat een 



TAALKU19DE. 83 

friesche &küieboer (turfschipper), steil rechtzinnig in den dordtechen 
geloove^ met eenige geringschatting, van een predikant der doops- 
gezinden als van een mennüte pastoor sprak. Ofschoon de predi- 
kanten der Hervormden in Friesland, reeds sedert meer dan een 
eeaw geen pastoors, en han vrouwen geen pastoorskes meer 
heeten^ zoo is bg zeer ouderwetsche lui te Leeuwarden die naam 
Tan pastoorske banken nog wel bekend. Een nieuwere naam voor 
die banken is: domineeskebanken, en nog nieuwer: dominees- 
jaffironwebanken (met den hoofdklemtoon op juf). Maar ook dit 
laatste monsterwoord heeft z^n recht van bestaan verloren, sedert 
te Leeawarden reeds sints jaar en dag de vrouwen der predikanten 
tot mevrouwen bevorderd z^n. 

Het bovengenoemde eigenaardige woord akviehoer^ dat nog overal 
in Friesland voor turfschipper in gebruik is, en, in den verhol- 
landschten vorm Schuiteboer, in Groningerland zelfs als geslachts- 
naam Yoorkomt, levert in taalkundig opzicht, een vreemde uitzon- 
dering op den regel op. Want terw^l de vrouw van den gewonen 
boer in Friesland, volgens den reg^l, boerinne heet, en er het 
meervoud van 't eenvoudige woord boer, even als overal elders 
in Nederland, boeren is, zoo heeft *t woord sküteboer tot meervoud 
éüteboera, en wordt de vrouw van den turfschipper sküteboerake 
genoemd; sküteboerinne is ongehoord; sküteboeren wordt soms nog 
gezeid. 

Haarlem. johan winklbu, 

Tnmwentitels. Al zou ik niet wenschen dat men met het gebruik 
der genoemde achtervoegsels in ons land zoo ver ging als in 
Duitschland — en men gaat er daar nog verder meer dan de heer 
Winkler vermeldt, zie b. v. Nav. XXIV, bl. 265, 352 — ik geloof 
toch, dat hg hier te streng is in zgn oordeel. De woorden door 
middel van achtervoegsels van mansnamen gevormd en die vrou- 
wennamen te kennen geven, beteekenen meestal eene vrouw die de 
waardigheid of de eigenschap bezit door het mannelijk subject aan- 
geduid. Maar onder die woorden zign er toch eenige die iets anders 
beteekenen, namelgk de vrouw van dien mannelgken persoon; 
Tooral zgn dit woorden met het achtervoegsel in. Gelgk men weet, 
hebben wg dat van de Romeinen overgenomen. Bg henishettna. 



84 TAALKUNDE. 

Dit is oorspronkelflk het vrouwelijke van het achtervoegsel inus^ 
waarmee adjectiva gevormd worden, die beteekenen wat behoort 
bg de handeling of het voorwerp, die het werkwoord of zelfst. 
naamwoord waarvan zg afgeleid zgn, te kennen geeft. Zoo is ruina 
dat wat tot het vallen behoort, het vallen zelve of datgene wat 
valt of gevallen is, suirina^ wat tot eeuen schoenmaker behoort, 
het schoenmakersvak of de schoenmakerswerkplaats, piscina^ wat 
tot den visch behoort, het water waar hg in zwemt. De beteekenis 
kan natuurlgk verschillen, naar mate van het substantivam dat men 
er hg denkt. Maar hieruit meen ik te moeten afleiden, dat de 
vrcuwelgke woorden op ina, van mannelgke persoonsnamen afge* 
leid, niet degene beteekenen die dezelfde waardigheid bekleedt 
als hg, maar degene die bg hem behoort, zgne vroaw. Gallina is 
dus niet het hoen van het vrouwelgke geslacht, maar het wgfjen 
van den haan. En reffina, dat, zoo als uit de lange e blgkt, niet 
afgeleid is van rego, regi, maar van rea regis, is zg die tot den 
koning behoort, zgne vrouw. Men begrgpt dat de eene dier betee- 
kenissen, gemakkelgk in de andere overgaat, en wg vinden dan ook 
regina in beide. Bg Virgilius b. v. Aen. II 578 heet Helena zoo, 
als vrouw van Menelans en bg Seneca trag., Troad. 80, Hecuba, 
als weduwe van Priamus. Maar Yirgilius noemt daarentegen, 
Aen. II. 3 en elders, Dido regina, omdat zij over Garthago regeert. 
Ook in het Fransch heeft teine zoowel de eene als de andere beteekenis. 

Als wg dus op den oorsprong van het achtervoegsel letten, dan 
moeten wg bekennen, dat onze buren hun pro/essorin^ doctorin enz. 
zeer goed kunnen verdedigen. 

Bg ons evenwel zou het niet te verdedigen zgn, omdat het ge- 
bruik sinds een aantal eeuwen anders gewild heeft. Wel zien wg 
b. V. dat Maerlant, Bgmb. 18058 Vasti coninqinne noemt, niet omdat 
zg in Perzië iets te zeggen had, maar omdat zg de vrouw van 
koning Assuerus was, en dat in het verhaal van de Borchgravinne 
van Vergi deze zoo heet, omdat zg de vrouw van den burggraaf 
was en de hartoghinne dezen naam draagt als vrouw van den hertog : 
wel doen wij even zoo, wanneer wg de vrouw van koning of graaf, 
koningin of gravin heeten. Maar het getal der woorden die wg 
op die wgze gebruiken is klein Het zgn keizerin, koningin, vorstin^ 
hertogin, gravin, princes, barones. Het zgn uitzonderingen. De regel 



TAALKUNDE. 85 

is bg ons, dat Troawennamoii door middel van een achtervoegsel 
Tan mansnamen afgeleid, eene vrouw te kennen geven, die dezelfde 
waardigheid bekleedt of hetzelfde bedr^f oefent als de man aan 
wiens naam dat achtervoegsel gehecht is. De zoo even genoemde 
woorden, die uitzondering maken op deze regel, zgn alle rangnamen, 
titels. Vermoedelgk zgn onze voorvaderen begonnen ze in twee- 
derlei beteekenis te bezigen in navolging van het Lat^'n der midden- 
eeuwen of van het Fransch. Dat boerin niet tot deze uitzonderingen 
behoort heeft de heer Winkler aangewezen. Even zoo is het met 
iosterin of kosteres, F. leendeetz, wz. 

Vreemde plaatsnamen. Bonrtange. (vgl. XXY, bl. 509.) Niet ge- 
noeg dat de Hollanders het goed nederdnitsche woord Boertange 
tot Bourtange verwaalschen ; neen! maar men gaat tegenwoordig 
met die verfransching nog verder. Zoo komt in het Aardrgkskun- 
dig Woordenboek van Nederland, van P. H. Witkamp (Tiel, 1872) 
k naam van de Boertange voor als Bourtagnel Dus als een goed 
/ransch woord, op de wi^ze als Brétagne of Bourgogne ! 

Bg de verschillende tangen, op bl. 510, XXV, opgenoemd, moe- 
ten nog gevoegd worden: de ületange (üilentang), de Wissing- 
tange en de Hanetange, in Witkamps Woordenboek de Hanetang 
genoemd. Op die Hanetange staan eenige huizen, die een buurt 
rormen, eveneens de Hanetange genoemd, en die vlak op de 
grenzen, tusschen de dorpen Bütenbroek en ter Apel leit. De 
Wissing- of Wessingtange is eveneens een gehucht dat juist op 
de grenzen leit, nab^ 't dorp Sellingen. 

De Hanetange draagt dezen naam naar de hanen, de moorha- 
neu of moorhoenders (berk- of korhoenders, tetrao ietria), zeer 
schoone vogels, die nog veelvuldig in de Boertanger- en aangren- 
zende mooren voorkomen, en die gaarne op deze tangen nestelen. 

Haarlem. johan winkler. 

Scroyelgelt. (XXV, bl. 473, 628.) In de Oorlogen van hertog 
Albrecht van Beieren met de Friezen in de laatste jaren der XIYe 
eeuw, door dr. E. Verwgs, lees ik op bl. 40: 

>BoTTBLEiE . . . Item van scrogelde xxvj gr." En in de woor- 
denlost wordt op bl. 595 dit woord scrogeli gezegd >geld voor 



86 TAALKUNDB. 

het op- en afladen .van wgn en bier*' te beteekenen. Zie daar 
▼oorts op 't woord scroden. * 

Bnffeltjo. (XXIV, bl. 387.) Door bufeltje wordt daar blgkbaar 
eene soort van overjas verstaan. Het zou mij niet verwonderen 
indien dit eene verbastering was van duffeltje, d. i. dufielsche jas. 
Ik heb daarvoor te Amsterdam en elders meermalen buffeUchejas 
hooren zeggen. Waarschgnlgk maakte men er dat van^ omdat 
men het woord niet verstond. Yan duffel wist men niets te ma- 
ken: daarom meende men dat het met het bekende woord buffel 
in verband stond. 

Het moet echter duffel z^*n. De stof heet zoo omdat zg vroeger 
in het dorp Duffel b^ Antwerpen (de geboorteplaats v&n onzen 
Kiliaan) vervaardigd werd. 

P. LEEKDERT3S; WZ. 



VRAGEN. 

Zeeuwen. Hoe komen de bewoners van de eilanden der heden- 
daagsche provincie Zeeland aan den naam van Zeeuwen? Is die 
benaming reeds oud? Wanneer komt ze 't eerste voor? Z^'n de 
Zeeuwen misschien afstammelingen der oude Sneven, zoo wel als 
de hedendaagsche Zwaben in Duitschland? Dat de Zeeuwen al- 
thans niet van zuiver frieschen bloede zgn« bewgst d'omstandig- 
heid dat er onder hen zoo vele voorkomen, die bruin haar, 
bruine oogen en een min of meer doffe huidkleur hebben. Vooral 
onder de bevolking ten platten lande, op de eilanden Walcheren 
en Beveland is dit het geval. 

JOHN CHUBL. 

Witachtig. In Bademakers Kabinet van Nederl. en Kleefsche 
oudheden dl. IV, komt een brief voor van Willem den Goeden, graaf 
van Holland etc.^ van den jare 1322 aan die van Schoonhoven, 
omtrent het wgzen van vonnissen, waarin onder anderen op blz. 183, 

»Dan zo wge dien vrede breket, die binnen Scoenhoven geno- 
men is, die zal 't beteren mit z^nen live, en mit zgnen goeden. 



TAALKinn>K. 87 

also yarre alse hg daar oif verwonnen wordt met Scepenen, off 
met twee wittacbtigen Poerters van getrouwen bedde, elk tote 
thien ponden gegoet off daar boven, en den vrede sal men hou- 
deo^ alzoe wgde alae die zonne up- ende toegaat." 

Zoude de benaming van wittachtige bier beteekenen grgze of 
oude, of is er ook eene andere uitlegging voor? 

6. V. n. L. 

[Witachtig, wittig, wettig beteekent wat naar de wet is, met 
de wet. overeenkomt. Wet echter beteekende in de middeneeuwen 
gewoonlgk de wet van God, dat wat door den godsdienst geboden 
werd. Dus is witachtich hilic bg HUdegaersbercb, bl. 154 vs. 64 
en 9G, of wittich hilic^ zoo als bet andere hs. ter laatstgenoemder 
plaatse leest, een huwel^k volgens de voorscbriften van den gods- 
dienst gesloten ; van wittigher gheboort, Lekensp. II, 36, 236, uit 
een wettig huwelgk geboren. — In 

Daer omme, mensche, neemt ware, 

Dattu een wettich leven baves 

Dattu dgn ziele niet en graves 

Inder dieper bellen gloet, 
(Tien plagen vs. 2318 verv.) is een wetticb leven, een leven naar 
de voorscbriften van den godsdienst, een deugdzaam leven. En 
de koning 'die » wettich in al sgn saken*' zal z^n, waar Vander 
Wraken I, 1880 van gesproken wordt, is een koning, die in allen 
opzigte handelt naar de geboden van den godsdienst, in allen 
deele zgnen pligt doet. Zoo wordt in een vonnis van 1449, 
medegedeeld Nav. lY, bl. 129, van den veroordeelden gezegd: 
>wairt zake dat hy yemant van buten off van binnen om deser 
zake wille enige onredelike woirde gave in hoir tegenwoirdicbeit 
off aSler hoiren rugge ende dair betuucht werde mit tween wit- 
tacbtigen mannen, so sal hi terstond tot des beren vermaninge 
wt der stede gaen" enz. Die witachtige mannen z^n vrome on- 
besproken mannen, even als de witachtige papen, Nav. U, bl. 151 
vermeld, waarscb^nl^k ') priesters die als eerl^ke, vrome mannen 
l>ekend staan.] 

^) Do daar ter plaatse aangehaalde woorden sijn te weinige om het er met leker- 
lieid uit te kannen opmaken. 



88 TAALKUKD£. 

Loop naar de maan! Van waar komt de triviale uitdrnkking 
loop naar de maan! en waarom is 't niet loop naar de zon? 

A. 

[De vrager zie Nav. VIII, bl. 297.] 

Sonbnrg. Hoe spreken de Zeeuwen zelve den ouklank in dit 
woord uit? Als den klank van 't nederlandsche woord koud^ of als 
fransche ou = nederlandsche oe? — 

Is Souburg niet Znidburg? en ten opzichte van Middelbar^ 
aldus genoemd? Men denke aan het engelsche south =: zuid en 
aan sou, dat in den ouden frieschen tongval (Zuidhoeksch-friescli 
genoemd) van de grieteng Hemelumer Oldefaart, eveneens zuid 
beteekent. Zoo noemt men te Warns, een oud dorp in boven- 
genoemd deel van Friesland, de zuidelijke buurt van dat dorp 
nog: 't Sou, en men schrift: Warnser Zuidburen. 

Haarlem. johan winklbr* 

Kobunder. Is kobunder een verouderde nederduitsche naam van 
den kievit? 

JOHN CHTJBL. 

Henchel. Is Herschel of Herschell eenhebreeuwsche mansnaam? 
en nog heden bg de Joden in gebruik? Wat is de beteekenis 
van dezen naam? 



GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 



Orafeliijk geslacht van Beichlingen. Nav. XXV, 517 is sprake van 
dit geslacht, waarvan een lid, Adam Frederik, in 1519 het slot 
en het graafschap Beichlingen aan Johannes, vrgheer van Wer- 
thern zal nebben verkocht. Is dit jaartal wel juist? Want in 1528 
komt nog een Frederik graaf van Beichlingen voor als koorbis- 
Bchop en proost van S. Gereon te Keulen^ wien de kapittels» op 



OKSLAGHT- SN WAPBNXÜITDK. 89 

aaastoken vau hertog Earel van Gelre, in plaats van Hendrik van 
Beieren (bisschop van Utrecht 1524—1529) tot bisschop begeer- 
den. Van hem is weinig bekend. Zgn graafschap lag in Thuringen. 
Mr. I. A. Nghoff, die (Gedenkwaardigheden, VI, 2, bl. 893, noot 1) 
Tan hem getuigt: >hg schgnt een zeer onbeduidend persoon ge- 
weest te zyn", deelt ons t. a. p. bl. 893 — 915, in oorkonden de 
debatten mede, die aan/gne verkiezing tot postulaat der utrechtsche 
kerk of ruwaard en beschermer van het Sticht vooraigingen en 
daarop volgden. Aan die oorkonden ontleenen w^ het navolgende : 
Hertog Earel zond eenen dienaar met geloofsbrieven naar hem 
heen en ontving 12 maart 1528 van hem eenen in *t Hoogduitsch 
opgestelden brief, waarin hg de redenen vermeldde om welke hg 
Ewarigheid maakte het postulaatschap te aanvaarden ; deze redenen 
waren, dat Hendrik van Beieren het bisdom nog niet wederom 
aan zgn leenheer (den keizer van Duitschland) had overgegeven, 
alsmede dat de vgf godshuizen ^) met de staten van Utrecht nog 
niet van hunne voornemens omtrent hem hadden doen blgken. 
Deze brief was geteekend: »Frederich, graue vuud herr von 
fiichlingen, choirbysschoff'' etc. In een tweeden brief van 22 maart 
verklaarde de graaf, dat hg^ zoo de keizer de opdragt goedkeurde, 
bereid was het postulaatschap te aanvaarden en zich met den 
hertog yan Gelre te verbinden. Weshalve deze laatste 28 maart 
ühristoffel grave van Meurs en dr. Wgnand van Arnhem naar 
Utrecht zond, om bg de vgf godshuizen de verkiezing van Fredenk 
tot postulaat te bevorderen. Den 16 april verklaarden de drie 
staten des Nederstichts van Utrecht, den graaf van Bekhlingen 
voor ruwaard en beschermer te begeeren. Zg deden dit, omdat 
»Henrick, van Gots gnaden elect Tutrecht, palsgreue bg Bgn, 
faertoge in Beyeren etc, tegens goits recht ende hoich loftenisse, 
verz^elinge des lantbrieffs ende anders, contrarie onser alre 
1 echten, priuilegien ende vryheden, met groten ontamelicken lasten 
ende ouerual van looff ende brant, vangen ende spannen, nyet 
wetende waer mede wy zulcx versciild hebben, ons hger beuorens 
aengekeert heeft^ ende noch dagelick sonder ophouden aenkeert ende 

^) De Tij f godBhuEen waren: de Dom, Ondemiinster, St. Peter, St. Jan en 
St Marie te Utrecht, die met de ridderschap en de bnrgery der stad de drie 
luten Tan 't Nedersticht vormden. 

7 



90 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 

bewast**; ook legden z^' hem ten laste, dat hg de landschappen 
van Overgssel van St. Maarten vervreemd en onder een wereldl^k 
vorst gebragt had, »des wg bevruchtende sijn, indien daernyetin 
tgts op versien en wert, noch meer ende breeder tot affbreeck 
tsanct Meertens gerechticheyt geschien mochte." Op laatstge- 
noemden datum verklaarde Amelis van Zuilen van Ngveld, deken 
der domkerk te Utrecht, dat de drie stateil van 't Nedersticht, op 
voorstel des hertogs, Prederik tot ruwaard en beschermheer had- 
den gekozen. Ditzelfde berigtten op dien dag de bevelhebbers en 
de staten van utrecht den hertog nopens de vgf godshuizen enz. 
Hg werd, behoudens het erf beschermheerschap des hertogs, tot 
ruwaard en postulaat gekozen, »in meynonge sgn edelheyden tot 
sgnre Igt vur hoeren buischop to ontfangen ind to maicken." 
Karel rigtte des anderen daags (17 april) eenen brief aan zijne 
bevelhebbers te Utrecht, bij name aan zgnen stadhouder aldaar, 
Christoffel grave van Meurs, dat hij het beschermheerschap alleen 
aanvaardde onder voorwaarde, dat den tegen woordigen bisschop 
(Hendrik van Beieren) zgn toeleg niet gelukken mogt, om van 
het Sticht een wereldlijk bisdom te maken. Toen dit punt tot 
klaarheid was gebragt, zpnd de hertog te dien zelfden dage aan 
zgnen kanselier dr. Willem van Lanck een blanket, om daarop 
ia behoorlgken vorm den graaf van Beichlingen kennis te geven 
van zgn verkiezing tot voogd of ruwaard van het Sticht^ en den 
18 april gaf hg hem eigenhandig voorloopig kennis, dat hg door 
de vgf kapittels tot bisschop was gepostuleerd. In antwoord op 
eenen brief des hertogs van 1 mei, schreef de graaf den 5den dier 
maand, dat hg acht dagen later te Keulen zou wezen, en daar hei 
hertogelgk antwoord afwachten. Waren in de akte, waarbg de 
staten van 't Nedersticht den graaf tot bisschop begeerd hadden, 
sommige uitdrukkingen die *s hertogs ongenoegen hadden gaande 
gemaakt, Karel gelastte hem, die te Utrecht zgne belangen waar- 
nam, dat hg op zgne bedenkingen ten aanzien dier uitdrukkingen 
acht moest geven. Tot deze bedenkingen behoorde in de eerste 
plaats, dat in die akte stilzwggend erkend werd, dat de staten 
van Overgssel, door bisschop Hendrik van Beieren 12 febr. 1528 
van hun eed ontslagen, den keizer als hunnen landsheer gehul- 
digd hadden. Ook wilde Karel Hendrik van Beieren daarin alleen 



0£SLACHT- SN WAl*£NKüNDK. 91 

ded genoemd zien, d. i. den persoon wiens rerkiezing door de 
paaselgke bekrachtiging achtervolgd was, maar geensins als cofi" 
Amatus, d. i. op plegtige w^s in H bezit yan al de regten en 
insigniën der bisschoppelgke waardigheid^ aangemerkt hebben, 
Eindelgk mishaagde het Earel, dat terwgl bg de verkiezing van 
den graaf van Beichlingen des hertogs erfbeschermheerschap was 
Toorbehoaden, men dit siilzwggend beperkt had tot den tgd van 
Earela leven, terwgl hg hetzelve uitdrukkelgk niet alleen totzgne 
nakomelingen, maar zelfs tot zgne erven wilde uitgestrekt zien. 
Een en ander werd aan den gevolmagtigde van den graaf door 
den kanselier dr. Willem van Lanck 22 mei berigt. Deze zond 
hem tevens de copie over van een door de staten van Utrecht 
30 april daar te voren aan den prins gerigt smeekschrift^ inhou* 
dende bezwaarnissen tegen bisschop Hendrik enz. Dit smeekschrift 
was gesloten met het signet van den domproost Zuilen van Nyveid 
(ex Traiecto sub signeto decani maioris ecclesiê), doch is vermoe- 
lelgk niet naar Rome verzonden, maar ongebruikt in dehertoge- 
igke kanselarg neergelegd met twee gelijktgdige afschriften. Fre« 
derik graaf van Beichlingen maakte nogtans zwarigheid om zonder 
bewilliging des keizers het postulaatschap der utrechtsche kerk 
te aanvaarden, en gaf zulks in een brief van 4 jung 1528 aan den 
hertog te kennen. En hiermede waren de debatten over deze 
benoeming gesloten. Earel kreeg zgn zin niet. Hendrik van Beie-* 
ren bleef bisschop van Utrecht tot het volgende jaar, en is toen 
door Willem van Enckefort opgevolgd. 

J. ANSFACH. 

Oedacht Tlytenbogaert. (VHI, bl. 4). Wendelina Wttenbogaerdt, 
dochter van Jan, ontvanger generaal van Holland en Westfries- 
land, was de eerste vrouw van Johan Baptista van den Heuvel» 
gezegt Bartolotti, geb. in 1644, heer van Hoekenburg, later van 
Rgnenburg, eerst kommandant van een regiment infanterie van 
het platte land ter verdediging van Amsterdam, daarna vrgwilliger 
ter verdediging van Friesland, en na doode zgns oudsten broedera 
Golielmus (f 1673), baljuw en dgkgraaf van de Bglmermeer. Zg 
t 3 Maart 1673; hg f »» lö98. Uit dit huwelgk één kind, 
Willem Christiaan, die kinderloos overleed. J. a2(sfac4« 



92 0B8LACHT- EN WAPENKUNDE. 

Baron Chaasé. (XXIY, bl. 315, 355). lu welke fa«jiiliebetrek- 
king stond David Hendrik baron Ghassé, de vermaarde yarde* 
diger der citadel van Antwerpen, geboren te Tiei 18 maart 1765 
(zoon van Earel J&n Chassé, majoor in 't regiment van Manster 
en van Maria Johanna Helena Schuil), tot Johan Chassé, van 
1686 tot aan zgn dood in 1731 predikant te Maorik, gehuwd aan 
de Meern bg Utrecht nov. 1689 met Anna Margrieta van Maurick, 
j. d. te Maurik? 

Dezes zonen waren Gerardus Hubertus Chassé, pred. te Zoelen 
(1718—1723), gehuwd te Avezaat 27 julg 1722 met Johanna Maria 
Weiman, en Theodorns Chassé, die als beroepen predikant te Mas- 
tenbroek (bg Kampen) met Juliana Sophia Loulse Woortman, 
weduwe Jan van Marie, in leven pred. te Mastenbroek, aldaar 
14 mei 1721 in den echt trad. Z^ne dochter Maria Chassé, huwde 
te Maurik 1 jan. 1732 den heer Maarten Grebber (f 30 julij 1737, 
begraven te Maurik), weduwnaar van Levina Eraandgk te Amster- 
dam. Zoo tle in 1810 door koning Lodew^k tot baron geadelde 
Ghassé in regelregte Ign van deze personen afstamt, dan was 
onze luitenantgeneraal een achterkleinzoon van den maurikscheu 
predikant* In deze veronderstelling was ng door z^ne overgroot- 
moeder verwant aan het aloude riddermatige geslacht van Maurick 
te Maurik, waarvan de oudst bekende voorzaat Saffatinus heet, 
wiens kleindochter Margriet reeds in 1306 voorkomt als gemalinne 
van Johan van Bosinchem, heer van Culemborg. De familie Ghassé 
behoorde oorspronkelgk ook tot een adellgk geslacht in Frankrgk, 
dat wegens de hervorming uitweek naar Nederland. De moeder 
van baron Chassé, M. J. H. Schuil, was lid eener deftige tielsche 
familie; immers, Rutger Schuil staat 25 maart 1583 vermeld als 
Terkooper yan 7 % morgen vri) goed in de bnurschap Oog te Ech- 
teld aan Lambert van Tellicht, die daarvoor 13 morgen op Weste- 
ringe te waardschap (tot pand) stelt ; Arend Schuil in 1574, 
Herman Schuil in 1576, Johan Schuil in 1587, mr. Geru*dScbnll 
in 1661 en 1677, Steven Schuil 4 julij 1703, Peter Schuil in 1722, 
Mattheus Lambertns Schuil in 1746 en 174U, mr. David Hendrik 
Schuil in 1802 — waren schepenen van Tiel, terwgl stiaksge- 
noemde mr. Gerard Schuil 15 jan. 1703 als burgemeester, Steven 
Schuil in 1650 en mr. David Hendrik Schuil in 1788 als secretarissen, 



GESLACHT- EN WAPBinCUNDB. 93 

en Evert Schuil in 1576 als praesentie- of capitalair heer der St, 
Maartens kerk — te Tiel vermeld worden. 

Had deze zgae gebooi-testad hem in 1831, bij gelegenheid van 
bet bombardement van Antv^erpen, een gouden eei edegen geschon- 
ken, hg vermaakte dien, benevens al de militaire eereteekens en 
medailles waarmede hg begiftigd was, aan haar, die de eer niet 
genieten mocht, zgn stoffelijk overschot in haren doodenakker te 
Terbergen. Want baron Ghassé, 2 mei 1849 overleden zgnde, is 
5 mei op het kerkhof te Ginneken begraven, in de nabgheid van 
Breda, waar hij de laatste dagen van zgn roemrgk en veelbewo- 
gen leven sleet. 

J. ANSFACH. 

Wapens gevraagd. (XXV, bL 522). De heer S. kan het wapen 
van Gerlings vinden in de Genealogische kwartierstaten^ art. 
Tan Sgpesteyn^ de Eempenaer, Orommelin. 

Indien 8. nog iets meer over den oorsprong van 't wapenschild 
weet of weten wil, ben ik bereid daarover in correspondentie te 
treden* 

ME. H. OBELINGS CZ. 

Eenaapark te Haarlem. 

Het geslacht Seogeweerd of Doegewaard. (XXV, bl. 44). In eene 
Terzameling van kwartierstaten van amsterdamsche geslachten vind 
ik de kwartieren van den genoemden Theodoor de Smeth als volgt : 
de Smeth Theod. de Smeth Colonins 

Fassin Mathaeus 

Engels Doggenwaerts 

Wolters Pontanns 

Wat Colonins en Doggenwaerts aangaat tref ik daarbg de vol- 
gende aanteekeningen aan: 

'Johannes Colonins^ n. 28 Maart 1623, Predikant te Dotigchem, 
trouwde 1 mei 1649 Geertruyd Doggenwaerts, n. lQ27i Hg obiit 
10 Oct. 1671, zg obiit 5 Jan. 1668." * 

Wapens Pieterson en Hoogenhonck. (XXV, bl. 479, 632). Hij 
Toerde rood met een zilveren leeuw, goud gekroond, het veld be- 



94 0£8LAGHT- EN WAPENKUNDE. 

zaaid met zilveren blokken. Zij voerde: rood met drie gouden 
arendsklaauwen. Ms. genealogie v. Hoogenhoück. 

Maastricht. a. a. vorsterman van o yen. 

Oedaoht Camper en Persyn. (XXIV, bl. 602; XXV, bl. 521). De 
onderstelling van den heer van Rhede van der Kloot is geheel 
waar. Joh. Petr. Camper, is dochter van Florentias en van Sara 
Geertmid Ketting. Genealogie Persijn. 

Maastricht, a. a. vorsterman van guen. 

Gedacht d'OrviUe. (XXV, bl. 267.) Catharina Martha d'0. geb. 
8 april 1702, tr. Paulus van Liesveld, waaruit drie kinderen: 

a. Alida Maria van L. tr. Adriaan Ockhugzen. 

b. Joan en c. Cornelis, tweelingen, sterven beide jong. 

Zg was de zuster van professor Jacob Philip d'Orville. Beide 
waren kinderen van Jean d'0. en van Sara Salembien, zgne 2e vrouw. 
D*Orville voert zwart met een zilveren leeuw, waarom vier zilveren 
leeuwenklaauwen. Van Liesveld voert: drie zesp. roode sterren 
op zilver. Getrokken uit mgne belangrgke verzameling familie- 
papieren, betreffende het geslacht d'Orville. 

Maastricht. a. a. vorsterman van oijen. 

Oaslaoht Bnywdi. Nav. XXIV, bl. 253 worden genealogische 
opgaven uit handschriften betrekkelgk dit geslacht gevraagd. In 
eene ms. genealogie van Brakell, voorhanden in het katwgksche 
archief, treft men aan £lisabeth van Brakell, dochter van Lodewijk 
nit diens tweede vrouw Antonetta van Wghe (de rgswgksche 
tak der van Brakells), omstr. 1550 gehuwd met Johan Ruysch. 
In diezelfde generatie komt voor Elisabeth van Brakell, dochter 
van Cornelis (tot Kermestein) en Margareta van Boecop (de 
liendensche tak der van Brakells), gehuwd met Hugo Ruysch. 
Een broederskind van laatstgenoemde £lisabelh, Lodewgk van 
Brakell, zoon. van Johan (een der verbonden edelen in 1568) en 
Johanna van Meerten tot Ingen, had tot derde vrouvr N. N. Ruysch. 
Johanna van Brakell, dochter van Zweder (utrechtsche tak der 
van Brakells) huwde Jan Ruysch. Voerde volgens genoemde ms. 
genealogie, de familie Ruysch een gouden St. Andries kruis op 



GJSSLACHT- EN WAFENKUNDE. 95 

eea rood veld; laatstvermelde :» Joffer Janna van Brakell** komi 
als >weive (wedawe) Jan Ruysch" Toor in een rentebrief in dato 
12 mei 1561 yau 200 carolusgaldens^ waarvan jaarlijks 12 carolagl. 
moesten worden uitgekeerd aan renten. Eene nota hiervan is in 
het kerkeraadsarchief te In>^en aanwezig. Eindelgk, mej. E. G. 
Rajsch was gehuwd met Diderik Jacob Arend Gerhard Franjois 
van der Steen, zoon van mr. Jacob Diderik, heer van Ommeren 
(Nederbetuwe) en Wadestein (te Herwgnen in den Tielerwaard), 
eerst woonachtig op de huizinge Eermestein (Lienden), sedert 1835 
op eene door hem Kieuw- Wadenstein, en later Djoerang genoemde 
huizinge te Zoelen, waar hij 18 jul^ 1847 als hoofdingeland van 
het polderdistrict Nederbetuwe overleed, gezegde E. G. lluysch 
met verscheidene kinderen als weduwe achterlatende. Zy vestigde 
nch, na den verkoop der vaste goederen te Ommeren, Zoelen en 
Hervvgnen, metter woon te Velp, waar zg overleed. Ongetwflfeld 
was zy uit hetzelfde geslacht als de bovenvermelde, die in de 
familie van Brakell waren ingetrouwd. Maar of de naaiu der op 
rood eea 8t. Andries kruis voerende familie Euysch ook wel Ruys 
geschreven wordt, gelyk Nav. 1. cit. wordt opgemerkt, is voor 
bet minst aan twyfel onderhevig, vermits de in dit artikeltje ver- 
melde bijzonderheden aan verschillende documenten ontleend zyn, 
waarin de schryfwys steeds dezelfde is, t. w. Ruysch. 

lu de ICe eeuw was Henricus Ruysch, geboortig van Amersfoort, 
kommaiideur van lugen (Nederbetuwe), waar reeds vóór 1317 (zie 
ïsyhoffs Verzameling van Oorkonden, I n"" 169) eene belangryke 
kommanderiestichting der St. Jans heeren met kapel en uitgestrekte 
goederen bestond. Hem aangaande leest men in de Historie van 
t Utrechtsche Bisdom, II, 55: »hg was een edelman, ridder der 
orde vau Jeruzalem, en een zeer groot weldoeoer der geleerde 
mannen; hy heeft aan St. Joriskerk (te Amersfoort) gegeven een 
groot glazen venster met zyn afbeeldsel daarop; ook staan er 
deze latijnsche woorden op te lezen : 

Donum Henrici Ruysch^ Commendatoris in Ilgen (Ingen)." 
Wegens zyne betrekking tot Ingen ligt het vermoeden voor de 
hand, dat ook hy zou behoord hebben tot den neerbetuwschen 
lak Ruysch, die een gouden sautoir op keel voerde. 
Nog is my voorgekomen in eene ms. genealogie van Eek 



yb GESLACHT- EN WAPENKüNDE. 

Panthaleon: Gerard van Eek (Gerardsz. ex Agnes van Wgk van 
Abcoude) f 1587, in 1567 gehuwd met Aleid Rnysch, dochter 
van Dirk en van Cornelia de Beer; doch of deze ook een gouden 
sautoir op rood voerde, kan ik niet. zeggen. Deze Aleid Buysch 
was vrouwe van Ubelschoote. jr. anspaoh. 

Gedacht van Westreenen (te Lienden en omstreken^ zie Nav. 
XXIV, bl. 52). Tn een trouwboek der gemeente Maurik vind ik: 
Mr. Johannes Nachenius^ weduwnaar van Anna Frocet(of Frouet), 
wonende te Maurik en Johanna van Westrhenen, weduwe van 
Jacob van Bruegel ie Ingen, 2 Maart 1696 te Maurik getrout. 

J. ANSPACH. 

Oedaoht van Oent. (XXY, bl. 430.) *t Is mg onbegrgpel^k, hoe 
de vrager naar drie personen uit het aloude adellgke geldersche 
geslacht van Gent, den naam zoo heeft kunnen radbraken. Door 
aldus te vragen maakt men het dikw^'ls zeer moeiel^'k om te ant- 
woorden. In V. d. Aas Biogr. Woordenboek vind men ze alle vermeld. 

P. Johan van Gent, heer van Oosterwed de. 

2*^. Willem Jöseph van Gent. 

3^. Otto van Gent. Bg v. d. Aa is zgn voornaam niet gemeld 
en wordt abusivelgk gezegd dat hg voor Maastricht sneuvelde. 

Beide laatstgenoemde waren kinderen van Joseph, alias Nico- 
laas van Gent van Winssen en van Johanna van Gent tot Ogen. 

üit mgne ms. genealogie van Gent. 

MaasMcht. a. a. voustbemak van oijen. 

Een familiewapen. (XXV, bl. 33.) Laboranter kan ik meêdeelen, 
dat hier waarschijnlgk het wapen van het Ie en 4e kwartier 
Eeverberg en 2e en Se kw. Ghiny bedoeld wordt. Ik geef mgne 
inlichtingen echter voor beter. 

Maastricht. a. a, voestbrman vak oijbk. 

Oeelacüt Sandra. (A. R.; XXV, bl. 425.) De ouders van Jan 
Sandra, waren Jasper S. en Louise Segars. De ouders vanJacoba 
Waleran waren Pieter W. en Gatharina Hoekmans. üit mgnems. 
genealogie Sandra. 

Maaatricht. a. a. vobstebman van oubn. 



GESLACHT- EN WAPENKüNDE. 97 

Gedacht van Bevervoorde. (XXV, bl.' 429.) Is de geschiedeöis van 
van het geslacht van Bevervoorde door mr. W. J. C. van Hasselt 
in druk verschenen? Zoo ja, in welk tijdschrift komt die geneologie 
dan voor, of bestaat die slechts in handschriften, en waar be- 
rustende ? 

Maastricht, a. a. vorsterman yan oijek. 

Gedacht Bartolotti. (XXI, bl. 317; XXV, bl. 363; XXV, bl. 41.) 
Als aanvalling kan ik nog meêdeelen, dat jr. Christiaan Bartolotti 
van den Heuvel tot Beichlingen huwde met Maria van Erp en dat 
zg eene dochter wonnen, Maria Ghristina, die 13 julij 1672 huwde 
met mr. George Ingels, geb. 9 aug. 1627, st. 8 april 1681, burge- 
meester te Vlissingen, zoon van ApoUonius en vau Elisabeth Scott. 

McUlStrichL A. A. VOESTERMAN VAN OIJEN. 



VRAGEN. 

Pantaleon. (Nav. XVIII, bl. 116). Als eerste heer van Eek (Neder- 
betuwe) staat vermeld ridder van Pantaleon. Aldus, en niet >Pan- 
Ihaleon", moet men schrgven, indien namelgk, wat wel waar- 
schgnlgk is, de naam een griekschen oorsprong heeft, en zeggen 
wil: ndvta léfov^ >van top tot teen leeuw", d. i. een volslagen 
leenwenaard vertoonende; wat, met het oog op de uitspraak, de 
voorkeur verdient boven navr* dXsvcov = » alles afwerende", het- 
geen op zich zelf ook een goeden zin zou geven. Gezegde, in 1223 
of 1224 geboren ridder noemde zich naar zgne, in 1266 door 
huwelijk verworvene bezitting, van Eek. Als zoodanig gewaagt van 
hem Pontanus in zgne Historia Gelrica, p. 159, hem noemende 
Bartholomeus ab Ecke. Volgens de gissing van Aegidius Gelenius 
in zgn in 1645 uitgegeven werk: De admiranda sacra et ci^ili 
magnitadine Coloniae Claudiae Agrippinensis Augustae Ubiorum 
TJrbis, lib. II, syntagma 9, p. 151 sqq., zou zgn voorgeslacht her- 
stammen van Pantaleon, vorst van Aetolie (landschap vanHellas), 
die Eumenes II, koning van Pergamus, den bondgenoot der Ro- 
meinen, tijdens den oorlog met Perseus, koning van Macedonië 



98 GESLACHT- JüN WAFENKUNDB. 

in den jare 172 v. G. op een eng Toetpad b^ Cirrha tegen een 
verraderl^ken overval van niacedonische sluipmoordenaars stout- 
moedig verdedigde en beschermde. De romeinsche historieschryver 
Livius verhaalt dit voorval Hist. Rom. lib. 42, cap. 15 aldus: 
DSatis constabat, Eumenem^ ut sacrificaret ApoUini, Delphos ascen- 
surum. Progressi cum Evandro (aanvoerder van Perseus hulptroepen, 
een Cretenser, die zich aan het hoofd der omgekochte macedonische 
sluipmoordeuaars had laten stellen) insidiatores, nihil aliud ad pera- 
gendum inceptum (de vermoording van Eunienes), quam loei oppor- 
tunitatem, omnia circumeuntes, quaerebant. Ascendentibus ad 
templum a Cirrha (eene plaats bezuiden Delphi aan den zeekant, 
in Phocis), priusquam perveniretur ad frequentia aedificiis loca, 
maceria (schutsmuur) erat ab laeva semitae paulum exstans afun- 
damento^ qua singuli transirent ; dextra pars labe terrae (door een 
aardval) in aliquantum altitudinis diruta erat. Post maceriam se 
abdiderunt, gradibns adstructis, ut ex ea^ velut e muro, tela in 
praetereuntem conjicerent. Primo a mari circumf'usa turba amicorum 
ac satellitum procedebat: deinde extenuabant paulatim angustiae 
agmen. Ubi ad eum locum ventu mest, qua singulis eundum erat, 
primus semitam ingressus (est) Pantaleon Aetoliae princeps^ cum quo in- 
stitutus regi (Eumeni) sermo erat. Tum insidiatores exorti, saxa duo 
ingentia devolvunt : quorum altero caput ictum est regi, altero bume- 
rus sopitus. JSx semita proclivi in declive multis super prolapsum 
(Eumenem) jam saxis congestis, et ceteri quidem etiam amicorum 
et satellitum, postquam cadentem videre, diffugiunt, Pantaleon con- 
atanter impavidus manait ad protegendum regem '). Volgens sommigen 
zal die isemita proclivis in deelive" verzinbeeld zgn in den schuins- 
liggenden balk van het geslachts wapen van van Eek Panthaleou, 
zoodat dit dan behoort tot de sprekende wapens, die de oudste zijn. 
De schrgver der keulsche krongk *) rekent het voorgeslacht van 



') Dezelfde Eamenes was in een zeeoorlog, hem door Pmsias II, koning van 
Bithjnie, op raad van den tot dezen gevlachten Hannibal aangedaan, in den jare 184 
yan don kant van laatstgenoemden reeds aan een verraderlijken aanslag door ver- 
giftige slangen blootgesteld geweest, doch had zich door de vlngt weten te redden ; 
ygl. (?epos, in vit. Hannib. c. X, XI. en zie Handb. v. d. Geschied, d. Oude Staten 
door Heeren (1820), bl. 824, 827. * 

2) Dis CronlcA von der hüliger Stat von CöUen, A^ U99 te Keulen gedrakt. 



GBSLACBT- EN WAPENKÜNDB. 99 

Bartholt van Pantaleon onder de (derde reeks van) aanzienlgke 
familiën, die op verlangen van keizer Trajanus uit Rome naar 
Colonia Agrippina zgn verhuisd. ^ Van hier heet het een ubisch of 
nbisch-romeinsch geslacht (gena Übio-Romana), wgl de germaansche 
Tolkstam der übiers (übii) langs den Rijn zetelde ter plaatse waar 
zich de romeinsche volkplanting nederzette, die den grond legde 
tot het naar Nero's moeder genaamde Colonia Agrippina, het latere 
Keulen. Wgst de naam Panthaleon op eene, zoo niet grieksche, 
althans italiaansche herkomst van het geslacht; dit is zeker, dat 
het sedert overoude tgden te Keulen in hoog aanzien stond. 

In deze stad was ook in het 20atc jaar der regeering van keizer 
Otto I (960) het klooster van Sint Pantaleon gebouwd, dat in de 
dagen van Pontanus en Antonius Matthaeus (1635) nog als zoo- 
danig zeer in aanzien stond. Dit klooster had weleer aanspraak 
op den hof (curtis) te Hengelo, welke aanspraak echter door Reinald l 
van Gelre werd afgekocht; immers, blgkens NyhofiPs Oorkonden 
1 no. 91 bekenden de abt en het convent dier stichting 5 mei 
1307 door den graaf voldaan te zgn wegens alle aanspraak op dien 
hof. *t Kan gesticht zgn door of ter eere van een lid uit het keul- 
sche geslacht der Pantaleons^ die zich uit christelgke philanthropie 
als geneesheer naar Nicomedie, in het noorden van Klein A?.ie 
begaf, en vervolgens gecanoniseerd is. Ten minsten naar aan- 
leiding der, na twee eeuwen stakens, thans herstelde tentoonstelling 
om de zeven jaren, der reliquiën, berustende in de kerk van den 
Q. Servatius te Maastricht, welke voor het eerst van 9 tot 23 julg 
1874 plaats had, werd (naar de opgave der Haarl. Courant van 
15 juli) 1874) ook als aldaar aanwezige reliquie vermeld »een ivoren 
doosje, hoog 0.06 m., dagteekenende uit de XIV eeuw, en bevat- 
tende de overblijfselen van den Nicomedischeu geneesheer, den 
Heiligen Pantaleon.^' Het gebouw is in 1865 afgebroken^ en toen 



>) Onlangs deelde men mij mede, dat tot de Romeinsche familiëu ook behoord 
heeft het geslacht Hardervnyst^ (Zie Nav. XIX, 212, 218), waaruit als ^Cölnes 
Bitterjcachlccht*', (Tiahoa, gesch. d. Cöln, geschl. T, 135), wederom is gesproten 
de bekende geldersche familie Vijgh, (zie Nav. XII, 93; XIII, 208; XIX, 478 ; 
XXV, 500). Is dit zoo, dan moot in het irNonveaa rrai snppl. an Noblliaire des 

Pays Bas*' (Gand, 1861), p. 150, ^Originaire de Cologne'', verbeterd worden in 

rOriginaire de Bome*. 



100 GESLACHT- EN WAPBNKU5DB. 

zijn daar onderaardsche kluizen ontdekt, opgevuld met foltertuigen, 
kettingen, die nog heele geraairton omsloten, tal van menschen- en 
kinderbeenderen^ waarmede de vloer tot eene hoogte van 3 a 4 
voet bezaaid was. Men heeft das in dat klooster weleer deerlgk 
huisgehouden. 

Bestaat de naam Panthaleon nog in Nederland, als gevoerd wor- 
deiide door de af5tammelingen van den in 1249 door graaf Otto van 
Gelre uit Keulen naar Gelderland overgeplanten stichter derheer- 
Igkheid Eek; — ook in Italië ontmoeten wfl hem in den verlengden 
Torm van Pantaleoni. Een senaatslid van dezen naam sprong daar 
te lande in de senaatszittingen van 24 tot 26 mei 1875 in de 
bres voor de verpligte rekruteering der geestelgken, welke tot 
wetsartikel is verheven geworden (vgl. Eaarl. Courant van 1 jun^' 
1875). Dit is, voorwaar, wel een teeken des tflds! 

Vragen, lo. Daar de geldersch geworden Bartholt van Pantaleon 
in 1249 in het kasteel Lisol£Pskirchen te Keulen bg z^ne ouders, 
Bartholt v. P. en Anna, dochter van heer Daniel, ridder, twee 
oudere broeders achterliet, de tgdens het beleg van Aken door den 
roomsch-koning Willem, even als hg zelf, tot ridders geslagene 
edellieden Herman en Daniel v. P.; — wat weet men van hun 
nageslacht? hoe lang heeft de keulsche tak der Pantaleons bestaan ? 
2o. Tot welke orde behoorden de kloosterlingen van St. Pantaleon 
te Keulen ? 't Was licht wel eene orde van krankenverplegers, als 
men aan den nicomedïeschen geneesheer denkt. Wat kan men mg 
zeggen van de lotgevallen van dat gesticht ? In Mooren en Binte- 
rim, Ertzdiocese Köln, inzonderheid in Th. I, moet er veel van 
te lezen staan, doch dit werk is mg niet ter hand. 

J. ANSFACH. 

Het wapen van Friesland. Volgens de beschrgving van 't wapen 
van Friesland, in den Tegenwoordigen Staat XVI bladz. 38, 
waren de twee staande leeuwen, die het schild vasthouden, »voor 
deezen doorgaans" zonder kroonen, doch » pronken zg teegen- 
woordig" daarmede. 

Tegenwoordig is 1788. 

Wanneer heeft die verandering, die krooning der leeuwen, plaats 
gegrepen? 



GESLICHT- E^ WiJ?£NKUNDK. 101 

Geslaeht Scheidius. Inlichiingen worden betreffende dit g(^slacht 
Terzocht. Elke aauteekeniug zal welkom zgn aan aj^damte. 

Wapen Dnquesne enz. Jacqnes Martin Dnquesne, geb. te ? st. 
te ? hawt te ? Maria Janssen, geb. te ? st. te ? Het huwel^k 
is mogelgk in Maastricht gesloten. — Deze familie Duquesne 
was oorspronkelgk uit Namen, en beweert geparenteerd te zyn 
aan den admiraal van dien naam. Janssen is eene limbnrgsche 
familie. 

Van beide familiën, even als van de limbnrgsche famili<^ Gilissen, 
worden de wapeos gevraagd. 

Welk wapen voerde Pierre de la Valette, ridder, luitenant da 
roy Tan de stad en ^t kasteel van Stenay? Zgne dochter huwt 
Daniel baron Collot d'Escurij. 

Welk wapen voerde Mathilde Bogaert, met haren man jonker 
Mattheas van Thge te 'sGravenhage begraven? 

Hola, Dnra. Z^n de geslachten Hola of Hoola (Hoola van Nooten) 
en Dnra of van Dnra van frieschen oorsprong? 



MENGELINGEN. 



Eene keur op de honden. (XXY, bl. 382). Aan het slot van dit 
artikel wordt de vraag geopperd: »ls die ring in de Beemster 
bewaard gebleven?'' Ik vermeeu dat het niet ongepast zal zyn 
eene Jergelyke keur te vermelden, ten bewgze dat reeds vroeger 
in meerdere plaatsen of gemeenten dan in de Beemster, ringen 
Toor honden werden gebezigd. 

In A. Rademakers Kabinet van Nederl. en E[leefsche Ondheden 
komt, op bl. 175, 4e deel, in de Privilegiën en Handvesten, besten- 
digd of vermeerderd door Willem Frederik, Grave vanü^assanenz. 
ens. san de Ingezetenen zgner Baronge van Liesveld, Gelkenes, 
Amers-Graveland, Achterland en Peulwgk onder anderen voor: 



102 MEKOELIKGfiK. 

»Alle onze ingezeteDen zullen bezorgen dat van half Maart tot 
iclen lesten Mey, daaraanvolgende, alle hare honden een klippel 
»aan den hals zullen slepen, op de boete van dertig stugvers ; met 
»dien verstande, dat deze boete geen plaats en zal hebben over 
»de klegue honden, die passeren konnen den ring, tot zulken 
»ejjnde, op het Bugtenhof van onzen Gastele geslagen nadewelke 
»in de respective Dorpen op zeekere bequaame plaatse gelyke ring 
>op dezelve mate zal gezet werden." 

»Alle welke voorsz. oude privilegiën en handvesten, mitsgaders 
»de Articnlen bg Ampliaiie daarbij gevoegd en geordonneert enz. 
» Gegeven op onzen Gastele van Liesveld, 
>den 14 Meij 1637." 
. Kennelgk is deze keur niet tot hetzelfde einde gemaakt als die 
in de Beemster, dewijl zij slechts voor een klein gedeelte van het 
jaar werd toegepast en waarschgnlgk diende tot bescherming van 
het jonge wild. 

In diezelfde Handvesten en privilegiën komt onder anderen mede 
voor : 

>[tem, is elke Vechtboete thien Schellinge en een Hoofdwonde, 
»in het gerechte van Gravenlandt is thien ponden, maar in Gelke- 
»nesse maar thien Schellinge als een Vechtboete." 

De hoofden der Gravelanders schgnen op meerder prgs te zgn 
gesteld dan die der Gelkenessers. 

G. VAN D£B L£E. 

Merkwaardige boomen in Nederland. (XXY, bl. 283). » Onder 
meer merkwaardigheden van het oude en om zijn schilderachtige 
omstreken bekende kasteel Doorwerth^ nabg Oosterbeek gelegen, 
thans behoorende aan een lid der oud-adellijke familie van Brakel, 
toont men den bezoekers, op een der binnensingels, een viertal 
igpenboomen van reusachtige grootte. Zg zgn de overgebleven 
exemplaren van een zevental dierzelfde boomsoort, aldaar in een 
groep geplant bij gelegenheid en ter nagedachtenis der Unie van 
Utrecht (23 januarg 1579) en sedert bekend geweest onder de 
benaming van »de zeven provinciën;'' drie dezer kolossen zgn in 
1836 door den storm omvergeworpen. De twee grootste exemplaren, 
die hunne kruinen hoog verheffen, verkeeren in zorgwekkenden 



MENGELINGEN. 103 

toestand; men vreest, dat zg eerlang het lot hnnner drie voor- 
malige gezellen zullen deelen. Op een meter boven den grond, 
hebben z^ een omvang van ruim 4.5 meter. 

Wgders vindt men hier nog een zeer bezienswaardigen plataan, 
die bijna oen gelgke dikte heeft als de zoo even genoemde gpen, 
en een wilgeboom, die vroeger prgkte met twaalf takken, elk even 
zwaar als een dikke boom; op eenigen afstand boven den grond 
ontsproten zg uit den stam, en om deze bgzonderheid had men 
dezen boom genoemd >de twaalf stammen Israëls*'. De stam van 
dezen boom, die door verschillende stormen allengs een zeer aan- 
merkelgk gedeelte van z^n omvang heeft verloren, meet nog 8 
ned. el in het rond." Semper Virens. 

Stalen pennen. (Alg. Reg.). Volgens The lUustrated Christian 
Weekly (New-York, oct. 2, 1875) bl. 478, zouden onlangs te 
Pompeii twee inktkokers en eene metalen pen opgedolven zijn, 
de laatstgenoemde geheel gel^kvormig aan onze tegenwoordige 
veeren pennen. * 



VRAGEN. 

■ie Frog, een bijnaam voor de Hollanders. In de Correspondence 
of lord Anekland leest men, naar aanleiding van het tractaat in 
april 1794 met Pmissen gesloten, waarbg de Nederlandsche Re- 
pnbliek aannam 400,000 p. st. aan Pruisen te betalen, de volgende 
uitdrukking : >the court of Berlin will continue to pipe (more or 
less), and it is settled that John Buil and Nic Frog shall pay 
the piper." 

Wat beteekent die naam Nic Frog? 

l_Frog beteekent kikvorsch. De Hollander zal dezen scheldnaam 
wel te danken hebben aan het lage land, vol kikkerslooten, dat 
hg bewoont.] 

lederlandsche spot- en scheldnamen. Onder deze zgn er ver- 



104 H£NOBUKG£K« 

scheidene^ die algemeen bekend z^n en waarvan men ook weet 
waaraan z^ hunnen oorsprong te danken hebben, zoo als b^v. : 

Zwolsche blaanwvingers, Kamper steurvangers, enz. Doch er 
zgn er andere, die minder bekend zgn, en waarvan ik gaarne 
zoude willen weten waaraan zg hunnen oorsprong ontleenen, te 
weten: 

Delfsche kalfschieters, Dordsche schapendieven, Termunter koe- 
dieven, Drielsche vleescheters, IJsselsteinsche apenluiers, en Ben- 
schopsche beerenschieters. Verder is mij de oorsprong van den 
zoo bekenden spotnaam >Haarlemer muggen" niet bekend. 

MB. E. J. W. P. VAN HOKYELL. 

[Van eenige dezer namen kan men de verklaring indenNavor- 
scher vinden. Zie Alg. Regist. I en ü.] 

De bijen in den rouw. Bestaat ook ten onzent het gebruik om 
den bgen aanzegging te doen van den dood van een der leden 
van huns eigenaars familie, en om deze in den rouw te steken 
door 't aanspelden van een stukje krip aan den korfen dergel^ke? 



GESCHIEDENIS. 



Tiering yan het Paaachfeeft. (XXVI, bl. 61). De volledige be- 
handeling Tan dat onderwerp zou, als zg èn de historische èn de 
chronologische zgde van het vraagstuk bezag, een tamelgk boek- 
deeltje eischen. Het bekende beslnit toch der kerkvergadering te 
Nicea, 325, was de beslechting van geschillen, lang en hevig ge- 
Toerd tnsscheu de oostersche en de westersche kerk, waarin de 
nog thans niet tot volkomen helderheid gebragte kwestie van 
den kniisigingsdag der Heeren reeds een der hoofd-zwaartepnnten 
mtmaakte. Doch ik moet mg hier van alle uitweiding onthouden. 

Indien men het voorschrift van het niceesche concilie eenvoudig 
op dit jaar toepast, schgnt het onbetwistbaar, dat het den 9 april 
Paschen moet zgn. Het is den 8en volle maan. Dat is op zaterdag, 
derhalve beantwoordt zondag de 9e april aan de niceesche bepaling: 
het Paaschfeest zal gehouden worden op den zondag na de eerste 
Tolle maan na de lente-nachtevening. 

Maar die bepaling schgnt eenvoudiger dan zg in ivezenlgkheid 
is. flet is volle maan, d. i. het oogenblik dat de maan voor 
onze aarde juist tegenover de zon staat, den 8en april 7 u. 57 min. 
12 8ec. voor Haarlem. Maar dan is het te Batavia reeds den 9en 
april omstreeks 4 uur in den morgen. Daar zou dus volgens 
Nicea: »ala de volle maan op zondag valt, dan den volgenden 
zondag,** het Paaschfeest den 16en invallen. Ik weet niet of de 
mogelgkheid van dit conflict aan de stellers van den gregoriaan- 
schen almanak aanleiding gegeven heeft, om, veiligheidshalve als 
het zoo is, de epacta 29, als zg zich van 1 januarg op 1 maart 
20Q herhalen — niet-tgdrekenkundigen gelieven zich met deze 
algemeene aanduiding tevreden tt; stellen — op 30 te stellen» 
waardoor het Paaschfeest, ingeval het >zus of zóó*' hangt, liever 
^ laat dan te vroeg moet invallen. 

Maar er is nog meer. De streng sterrekundige bepaling van 

8 



106 OESCHIEDENTS. 

het tgdstip waarop een of ander verschgnsel aan den sterrenhemel 
moet plaats hebben, hangt altigd af van de plaatsbepaling, m. a. w. 
van den als eersten aangenomen meridiaan. Ik weet wederom 
niet of het ook daarom is, dat de Paaschdag niet wordt bepaald 
volgens streng sterreknndige berekening, maar volgens zoogenoemd 
cyclische, dat wil zeggen met behulp van de zoogenoemde chrono- 
logische cirkels: epacten, zonnecirkel, zondagsletter enz. De uit- 
komst: tgdsbepaling van de Paasch-voUe-maan kan eenige nren 
verschillen van de door sterreknndige berekening verkregene^ eD 
door die nren kan ligtelgk het volle maans tgdstip een dag wor- 
den vervroegd of verlaat. 

En ook bg het gebruiken dezer chronologische getallen komt 
in aanmerking, van welken almanuk men zich bedient. De gre- 
goriaansche, door paus Gregorius XIII in 1583 ingevoerd, moest 
den naar Julius Caesar jaliaanschen genoemden, verbeteren en 
deed dat ook. Maar de, juist voor de Paasch-t^drekening inge- 
voerde almanak van paus Gregorius moest uit den aard zyner 
inrigting nog eenigzins verschillen van eenen verbeterden juliaan- 
schen — alweder eene oorzaak, waardoor, indien de Paasch-voUe- 
luaan op eenen zaterdag valt, eenige onzekerheid zou kunnen 
ontstaan. Of nu dit jaar die cyclische berekeningen den 16en april 
als Paaschdag hebben aangewezen, tegen het voor geheel Europa 
en Amerika geldende mandaat der niceesche vaderen, kan alleen 
door de omslagtige narekening worden uitgemaakt. 

Voor de vraag van dr. Proes doet hare beantwoording niets af 
daar hg de vraag opwerpt, of de ;redeu, waarom de oogenschijnlyk 
aangewezen 9 april niet, de 16 april wel genomen is, daarin hgt, 
dat men gelgktgdige viering met het joodsche Paaschfeest heeft 
willen voorkomen. Eenen zoo grondigen kenner der kerkelijke 
geschiedenis als dr. Proes behoef ik niet te herinneren, dat jmst 
de kwestie van het Joden-paaschfeest een der hoofdmomenten was 
in den kerkelgken strgd, die tot het niceesche besluit aanleiding 
gaf. Of bg het besluit uitdrukkelgk is opgegeven, dat men het 
zamenvallen van den christelgken paaschdag met den joodschen 
heeft willen voorkomen, kan ik, de decreta van dat concilie niet 
bg de hand hebbende, niet zeggen; maar ik zou het betwgfelen, 
omdat ik in het wel zeer korte^ maar ook zeer naanwkeurige art. 



G18CHIBD1NI8. 107 

o?er het Paaschfee^t in het Gonv. Lex. Brockhans wel 1805, 1825, 
1903, 1923, 1927, 1981 vind opgegeven als jaren, in welke zoo- 
danig conflict zon kunnen plaats hebben, 1876 niet. 

De laatste Traag van dr. Proes, naar de reden waarom men het 
zamenyallen Tan het christel^ke met het joodsche Paaschfeest 
wilde Termgden, zal ook zeker door hem-zelven best kannen wor- 
den beantwoord. Zg loopt toch te zeer OTer het geschilpunt tus- 
schen de oostersche en de westerscbe kerk, dan dat zg haren 
grond zou hebben in eene »meening" Tan keizer Constantgn. 

Haarlem. H. H. o. tan oobtbbzee. 

Tiering van het Paaschfeest. Reeds niet zeer lang na de tgden 
der apostelen, ontstond er tusschen de oostersche en westersche 
kerk een langdurige en hevige twist over den tgd, waarop het 
Paaschfeest moest gevierd worden. De oostersche kerken wilden, 
dat zulks, naar het gebruik der Joden, geschieden moest op den 
iag der volle maan, welke voorviel op den dag der lente-nacht- 
eyening, of op den dag van de eerste volle maan na die nacht- 
erening^ onaangezien of die volle maan al dan niet op een zondag 
kwame. De westersche kerken daarentegen wilden het Paaschfeest 
gerierd hebben op den zondag, volgende op het Pascha der joden. 
Om die verdeeldheid te doen ophouden, beriep keizer üonstantgn 
de Groote ten jare 325 eene kerkvergadering te Nicéa, de hoofd- 
stad van Bithynië in Klein Azië, waartoe 318 bisschoppen uit al 
de gewesten des roomschen rgks op den 30en mei van dat jaar big 
een kwamen. Door deze vergadering werd bepaald, dat Paschen 
alt^d gevierd zoude worden op den len zondag na den 14en dag 
der nieuwe maan van maart, mits deze 14e dag niet kwame vóór 
21 maart, of den dag der lente-nachtevening, zoodat^ wanneer hg 
te zamen met den zondag op den 21en maart inviel, Paschen alsdan 
des zondags daarna moest gevierd worden. 

Het is klaarblgkelgk, dat deze bepaling, door het aannemen 
Tan een standvastig tgdstip voor de lente-nachtevening, welke, 
sterrekundig berekend, van 19 tot 23 maart kan invallen ; zoo mede, 
door het niet sterrekundig^ maar slechts door middel der epacta, 
berekenen van het tgdstip der nieuwe maan, aan het groote ge- 
brek onderhevig was, van het Paaschfeest dikwgls eene maand 



108 OESCHIEDENIS. 

vroeger of later te doen invallen, dan het volgens de bedoeling 
der kerkvaders van Nice'a behoorde gevierd te worden. 

Hoezeer men zich bierb^ toch aligd aan den 21en maart gehouden 
heeft, werd echter door de rgksstanden te Regensburg in 1699, 
ten behoeve van de duitsche Protestanten, besloten, dat men 
voortaan het tgdstip der nieuwe maan, waarvan de viering van 
het Paaschfeest afhangt, sterrekundig, en niet door middel der 
epacta, zou bepalen. Maar zulks bragt te weeg, dat b. v. in 1724 
en 1744 de viering van dat feest onder die Protestanten 8 dagen 
verschilde met de Roomschgezinden, die zich aan de epacta-rekening 
hielden, üit dien hoofde werd naderhand door de Protestanten, 
op aandrang van Frederik den Groeten, het besluit genomen, om, 
te rekenen van 1777, de tgdsbepaling van het Paaschfeest, even 
als in de roomsche landen, op de epacta-berekening te gronden, 
ten einde dit feest door de gansche christenheid alom op den- 
zelfden tgd te doen vieren, en daardoor tevens te voorkomen , dat 
het te gelijk met het Pascha der Joden mogte invallen. 

Ofschoon dan ook de berekening van de schijngestalten der 
maan door middel van de epacta, welke doorgaans 1 soms 2 
dagen later komen dan eene juiste sterrekundige berekening daar- 
voor aangeeft, min naauwkeurig moge z^n, zoo verdient de eerste 
handelwgze voor het beoogde doel evenwel de voorkeur, n. 1. de 
eenparigheid der viering van het Paaschfeest. Trouwens, bgaldien 
de Paasch-nieuwe-maan op zekere plaats, gelgk nu bg ons in 
dit jaar, volgens sterrekundige berekening, op zaterdagavond te 
8 uren 30 min. invalt, dan zal dit voor eene plaats, 60 graden 
oostelgker van ons gelegen, 4 nren later plaats grypen, en alzoo 
op zondag vallen, waar men dan Paschen tot eene week later zou 
moeten uitstellen, zoodat men in een en hetzelfde land van eenige 
uitgestrektheid voor de viering van dit feest soms tot twee ver- 
schillende tgdstippen zou geregtigd zgn. 

Uit het hier aangevoerde zal dan nu genoegzaam blijken, dat 
de vaststelling van Paschen op 16 april e. k., als gegrond op de 
epacta-berekening, niet in strgd is met de bepaling der bovenge- 
noemde kerkvergadering, hoezeer dit feest, naar de sterrekundige 
berekening der maan, bg ons 8 dagen vroeger behoorde plaats te 
grgpen, maar dan ook met het israelitische Pascha zou te zamen 



Q£SCHI£D£NIS. 109 

Tallen^ hetgeen nooit kan geschieden, als men zich van de epacta 
bedient. Daarom dan ook hebben de kerkvaders gewild, dat men 
sich stipt zou honden aan den 21en maart voor den t^d der nacht- 
evening, en tevens aan het berekenen der maan naar de epacta, 
gelyk zulks door de Roomschen steeds gevolgd is, en waarvan 
alleen de dnitsche protestanten, van 1699—1777, afgeweken, maar 
daarna ook weer teruggekomen zgn. 

Wolfaartsdijh J. van der baan. 

Trouwbrief. (XX7, bl. 441, 532). Vóór het jaar 1811 kwam het 
burgerlek huwelijk in Zeeland slechts bg uitzondering voor. 

In het gemeente-archief van Domburg vond ik er slechts één 
voorbeeld van. Te Arnemuiden is een afzonderlek register ge- 
houden van hen, die ten overstaan van het stadsbestuur huwden, 
loopende van 1645—1810. 

De vrager kan ook inlichtingen bekomen in Jaarboekjen Zeeland, 
1856 bladz. 133, in het opstel van dr. S. Piccardt, Kerkel^ke be- 
palingen in Zeeland, omtrent het huwelê'k. uit den aanvang der 
17e eeuw. 

Domburg. H. H. kesteloo. 

Joh. LatiuB. (Alg. Reg. I en 11). In den Navorscher XII bl. 374 
wordt beweerd, dat Joh. Latius, die in 1617 te Barder w^k een 
werk uitgaf tegen de Pelagianen, dezelfde zou wezen als Joh. 
Spiscopius. Mg is geen andere Joh. Episcopius uit dien tijd be- 
kend, dan die in 1585 pred. werd te Ridderkerk, in 1593 te 
Geertrnidenberg en daar in 1620 is overleden. Nu wordt in de 
Synod. Handel, (zie Arch. v. Kerk. Gesch. VII bl. 83, 90, 107, 135, 
150, 160) van eenen Joh. Latius melding gemaakt, aan wien het 
schreven eener kerkgeschiedenis van 1600 af zou worden opge- 
dragen. Behalve dat het nu niet waarschynlgk is, dat in de 
Synod. Handel, een persoon b^ zijn pseudoniem zoude genoemd 
zgn, wordt er daarenboven van gemelden Latius tot in 1623 ge- 
sproken, terw^l Joh. Episcopius reeds in 1620 overleden is. Aan- 
genaam zal het m^ dus wezen, zoo een der medewerkers van den 
Navorscher mg zou kunnen inlichten l'' of er in dien tgd nog 
een andere Joh. Episcopius bestond, dan de door mg genoemde? 



110 088GHIEDEVI8. 

2^ wie de genoemde Joh. Latias, schrgyer yan het gemelde werk, 
is. Een predikant van dien naam is mg onbekend. 

A. B. F. c. 

Friezenveen. (XXV. bl. 489, 583). Naar aanleiding der vraag 
over het merkwaardige dorp Friezenveen, gewerden mg de volgende 
opgaven : 

Zekere oorkonden over de stichting van het dorp bestaan er 
niet; waarschgnlgk was het een hooge vloed, die een hoop Friezen 
zuidwaarts dreef, vooreerst tot Staphorst. Dit dorp heeft over 't 
algemeen dezelfde gewoonten, gebruiken, taal, wgze van landbouw 
als Yriezenveen, geheel afwgkende van die der omstreken, waaruit 
bgna met zekerheid kan afgeleid worden, dat de bewoners van 
gelgken oorsprong zgn. Zeker is het, dat het een* arm volkje was, 
met weinig tevreden, want de plek, waar zg zich hier het eerst 
neerzetten, was zoo ellendig, moerassig en laag, dat zg nog twee- 
maal weer moesten verhuizen vóór zg op de tegenwoordige, nog 
alles behalve vruchtbare en uitlokkende, plaats voor goed bleven. 
Met regt zegt dan ook een oud vriezen veensch gedicht: 

Laat oude en buitenweg ') een spoor voor 't nakroost big ven 
Van onvermoeide vlgt. 

Ja onvermoeide vlgt was en is nog een karaktertrek van dit 
eigenaardige volk. De nakomelingen hebben geen reden om zich 
over hun armoede te beklagen, want de honger dreef hen de deur 
uit, om in de wijde wereld te zoeken, wat het moeras, hun woon- 
plaats, niet opleverde en elk land van Europa heeft zgn schatting 
aan dit eenvoudige dorp betaald. Almelo was voor de Vriezen- 
veeners de fabriek van linnens, waarmede zij dan op weg trokken 
zonder eenige taalkennis, trots alle bezwaren in oude dagen aan het 
reizen verbonden. Nergens werden zg beter ontvangen dan in 
Rusland waar de czaar en czarin er zich dikwgls aan gelegen 
lieten liggen hen gastvrg te herbergen en te onthalen en moeite 
deden om hen in Rusland te behouden, en dit is de reden, dat 
zg zich in 't vervolg in Petersburg vestigden, waar tot op onze 
dagen een HoUandsch magazijn de hoogste eer geniet. 



') De beide straten der eerste woonplaatsen. 



GBBCHIEDENIS. 111 

Ja, voorgeslacht, nw roem hondt stand: 
Trouw drukt uw kroost uw spoor! 
Getuig* 't elk deel van Nederland, 
Getuigd H arduinen Newastrand: 
Nog strekt ons huis ten onderpand 
De handelwereld door. 

Zoo een en ander Yriezenveener. Ja ook elk deel van Nederland 
weet yan de Vriezenveeners : de minder gegoede hangen tegen 
den winter den reiszak om^ gaan zaden en linnens inkoopen en 
reizen elk hun eigen streek af om het van de hand te zetten. 
Maar hoe aangenaam het hun in den vreemde ook gemaakt werd, 
z^ keerden steeds naar het vaderoord terug en zaten er niet stil. 
Met Bchop en spade gingen z^ aan 't werk, die eerste bewoners, 
wierpen d^ken op, om zich voor verdere overstroomingen te be- 
veiligeny maakten waterleidingen en hadden al spoedig uit plassen 
en moerassen weiland te voorschgn geroepen. 

Ja niet lang duurde het, of er werden begeerige oogen op de 
velvarende streek geslagen. Zonder schgn van regt dan het regt 
ran den sterksteo, verklaarde een naburig graaf deze landen voor 
^n eigendom en legde hun een schatting in boter op, die nog 
iot onze dagen voortduurt. Dit geschiedde in 't jaar 1421, dus 
reeds 3 a 4 eeuwen na hunne komst alhier. 

Ik besluit met een paar dichtregelen; 

En al 't naburig volk van Daarle, Ham en Wierden 

Ja 't statig Almelo, 
Zal steeds een dankbaar oog op onzen voorspoed vesten 

Waaruit hun welvaart sproot. 

C. D. KXPPEL HESSBUNK. 

De staat boven de kerk. In onzen tgd, nu de scheiding van kerk 
en staat bgna een feit is, zal misschien de volgende historische 
bedrage haar plaatsje waardig z^n. Uit het hoofd der merkwaar-* 
dige en fraai geschrevene rekening der Lieve- Vrouwen-kerk te 
Aardenburg, eenmaal de pronk van Vlaanderen, en om hare 
bonworde en om haar wonderdadig beeld, van 1588—84, bligkt, 
dat hertog Filips van Bourgondië der kerk een bgzonder privilegie 



112 GESOHIEDBIOS. 

schonk (1430) namelgk: dat de meesters van der fabrijcke zonden 
zgn wereldlijke personen en wel drie poorters (ingezetenen) en twee 
vrijlatefi (opgezetenen Tan het platte land onder het Bragsche vrge, 
die rekening zullen doen voor hnnnen wereldlgken ontvanger, voor 
commissarissen des graven. Dit is wel opmerkelgk, daar die van 
St. Baafs hunne rekening moesten doen voor den bisschop, deken 
en andere geestelgken. In den opstand en onder de pacificatie 
van (jrend verschenen, in plaats van commissarissen des graven, 
de burgemeester en schepenen der stad. o. p. eoos. 

Abraham Patras. (XXV. bl. 322.) De gissing komt mg onjuist 
voor: Zuidfrankrgk was wel het vaderland van Abraham; doch 
hg kwam immers als gemeen soldaat in Indië : hg was dus waar- 
schgnlgk een werveling, o. p. aoos. 

Hiemanisvriend. (XIX. bl. 554; XX, bl. 20, 21). Als heeren 
van Niemandsvriend vind ik: 

Francois van der Burch, geh. met jv^. Dina de Both ; 

Hun zoon Johan, burgr. van Dordt, geb. 1618 f 1691, geh. 
met Margaretha Berck, geb. 1624 f 1677. 

Hun zoon Mathgs, geb. 1659, geh. met Eliz. Franken. 

Hun zoon Johan, geb. 1690, burg. van Amsterdam. 

Na diens dood ging de heerlgkheid over aan Hendrik, zoon van 
Charlotta Elizabeth van der Burch (dr. van Johan, geb. 1696 f 
1742, die een zoon was van Johan, heer van SlieJrecht, geb. 1660, 
broeder van Mathgs), de Ie. vrouw van Simeon Petrus baron Col- 
lot d'Escury, heer van Naaldwgk en Sliedrecht. 

F. CALAKD. 

Commaadenr Baebel. (XXV blz. 102, XXVI blz. 21.) Hg is 
dezelfde die in de papieren der O. I. C. kamer Zeeland, Christiaan 
Rebel, Babel en Baebel wordt genoemd en uit den dienst der 
marine (admiraliteit Zeeland) in die der O. I. C. overging. Wan- 
neer dit heeft plaats gehad, kan ik niet uitmaken, daar een deel 
der resolutien van de kamer Zeeland ontbreekt en de papieren 
van de marine over die jaren in den noodlottigen brand van dat 
departement in 1844 zgn verloren geraakt. 



GBSCHIBDBKIS. 113 

Bekleedde hg hg de marine den rang van commandeur — een 
rang tnsschen dien van laitenant en van kapitein ter zee — bg 
die der O. I. G. was hg schipper. Als zoodanig komt hg voor 
liet eerst voor, op het nitloopboekje van schepen in Zeeland aan* 
gehondeu, in 1769, op het schip de Gooverneur Generaal, waar- 
mede hg op den 20 januarij naar Indië vertrok. Het was het 
kleinste schip wat de Comp. in die dagen in haren dienst had en 
wel van 110 last; de overige bg de kamers waren van 120 tot 
130 last. De andere schepen in dat jaar voor Indië en China 
bestemd, liepen of vóór of na hem in zee, zoo dat hg vermoedelgk 
de reis alleen volbragt ; van bgzonderé voorvallen op die reis wor- 
den nei^ens aanteekeningen gevonden, zoodat door mg in twgfel 
wordt getrokken^ of de gouden medaille van verdienste, door prins 
Willem V aan hem geschonken, wel op deze reis betrekking heeft. 
Andermaal vertrok hij naar Indië den 30 augustus 1773, met 
het schip het Huys Om. Dit was een schip van 150 last. Uit een 
engelsche haven schreef hg aan de bewindhebbers der kamer Zee- 
land, om jaarlgks drie maanden gage aan zgn vrouw te willen 
uitbetalen. (Resol: 28 october 1773). In 177G, den 9 julg kwam 
b^ in het vaderland terug en wel als bevelhebber der retourvloot. 
Het was de gewoonte bg de Comp. om het bevel over de re- 
toorschepen op te dragen aan dezen of genen hoogen ambtenaar 
die op het punt stond naar het vaderland te vertrekken ^). Aan 
Bern werd dan den titel gegeven van admiraal of commandeur; 
bg ontstentenis van dezen werd een der kapiteins of schippers 
hiertoe benoemd onder den laatstgenoemden titel van commandeur. 
Werden de schepen in behouden haven gebragt, en bestonden hier- 
tegen geene andere redenen, dan vereerde de Comp. aan hem die 
den titel van admiraal of commandeur der retourvloot had ge- 
voerd, een gooden medaille en ketting, ter waarde van ƒ 1500, 
1000, 900, 600, of 500, naar gelang der betrekking door hem in 
Indië bekleed. Werd dit bevel aan een kapitein of schipper toever- 
trouwd, en bragt hg de vloot in goede orde in de vaderlandsche 



') Zie orer deo bevelhebber eener retourvloot B^dr. tot de Taal-, Land- en 
Volkenkunde van Ned.-Indië, no. 7, 6 deel blz. 802. 



114 GBSCHIEDElilS. 

havens^ dan vereerde men hem mede die medaille en ketting ter 
waarde van f 500. 

Als zoodanig werd aan den commandeur Haebel bg resolatie 
van de vergadering van zeventienen van 24 october 1776, de 
gouden medaille en ketting toegekend. 

Die medaille voerde op de eene zgde het merk der Comp. en 
aan de keerzgde een opschrift, zoo als b. v.: lAlsoo N. N. als 
1 commandeur de retourschepen van de Nederl. Geoctr. O. I. C. 
tonder zgne vlagge geweest zgnde in den jare in goede orde 

ibehouden in de havenen dezer landen heeft overgebragt, wordt 
»hem deze Medaille en Eettingh tot een gedachtenisse vereerd." 

En nu ook een vraag: 

Heeft de geachte inzender van het laatste artikel over Baebel 
zich in persoon overtuigd, dat de door hem opgegeven medaille het 
borstbeeld van prins Willem den V^^n draagt? labokaitteb. 

ïederlandsche plaatsnamen in ïoordamerika. (XXY blz. 321). 
Het Igstje zou nog al te vermeerderen zijn, b. v. Kaap Hinlopen 
(Cape Henlopen), Zandhoek (Sandyhook), Adriaan Bloks eiL en 
vele uit Pensylvaniê, waarvan mede een deel tot Nieuw Nederland 
behoorde. Wat misschien minder bekend is, is dit, dat de klapper- 
man te Philadelphia nog in 't Hollandsch z^n deun doet hooren, 
als hg roept: »yir ur en elle marrege!'' De Yankee weet dat hg 
meent vier uren en een heldere morgen ; doch hoe hg er aankomt, 
daaraan denkt hg misschien niec. o. f. boos. 

Standplaatsniiling van predikanten. In de Stemmen voor Waar- 
heid en Vrede, 1875, bl. 995—1016, plaatste de heer H. M. C. 
van Oosterzee, en geacht medewerker ook aan dii tgdschrift, een 
merkwaardig opstel over Standplaatsruiling van predikanten in 
de Nederl. Herv. Eerk, een stuk, dat, met het oog op de scherpe 
tegenstellingen in belgdenis en richting, welke tegenwoordig in 
de kerk heerschen, veel te denken geeft. De door dien schrgver 
vermelde standplaatsruiling werd door bezondiging tegen de goede 
zeden veroorzaakt, en ging nieesttgds öf van den kerkeraad^ óf 
van de classis der daarin betrokken gemeenten, öf van de synode 
zelve uit, en geraakte sedert het jaar 1734 geheel in onbruik. 
Slechts een enkel voorbeeld noemt hg van standplaatsruiling, die 



GBSOHIEDENIS. 115 

door den predikant zelven aan eenen ambtsbroeder werd voar^' 
ydagen, doch waar de classis, daar de predikant met zgne gemeente 
onder behoorde, tegen opkwam. Al was het ook slechts eene enkele 
maalf er had das toch toch wel eens in die dageneen (vrijvrillige) 
miling of voorslag tot ruiling plaats. En dit nn is het juist wat 
men tegenwoordig ziet terugkeeren. Immers de Eerkei. Courant 
Tan 13 november 1875 levert eene advertentie op, waarin een 
predikant verklaart eene andere plaats te wenschen, daar goede 
scholen gevonden worden, en waaraan een tractement is verbonden 
evenredig met de behoeften des tgds. Zie hier onder een anderen 
vorm het oude beginsel der standplaatsruiling, zg het ook om 
gansch verschillende beweegredenen, weder in 't leven geroepen ! 

J. ANBPACH. 



VRAGEN. 

Kogels in den mond. Galderon zegt in zgn drama: £1 sitio de 
Breda, — (Het beleg van Breda 1624—1625) — dat bg de 
overgaaf der stad uitdrukkelgk bepaald werd, dat de bezetting 
met volle krggsmanseer zou uittrekken en elke soldaat een kogel 
zoa mogen in den mond hebben. Er staat: »que non lieven balas, 
sino en boca." Zg zullen geen kogels mede nemen tenzg in den mond. 
Pater Hermanus Hugo, Soc. J. — ooggetuige even als Galderon — 
vermeldt hetzelfde in zgn: Obsidio Bredana armis Philippi lY, 
Anspiciis Isabellae ductu Ambr. Spinolae perfecta, Antverpise 1629. 
Daar heet het bl. 109: iPilis in os insertis*'. Zie: Onze Wacn ter, 
jan. 1876, bl. 35. 

Ook onze Geerard Brandt maakt van kogels in den mond mel- 
ding in zgn: Leven en bedrgf van den Heere Michiel de Ruiter, 
Amsterdam 1687, bl, 311. Daar lezen we: lArtykelen van accoord, 
gemaakt en gesloten, — 24 october 1664 — tusschen den Weled. 
Heer Michiel de Ruiter .... en den Heer Kapitein Sint George, 
Gonvemeur van de forten op 't eilandt Goereê .... Artykel V. 
Dat de voornoemde Heer Kapitein Sint George, gouverneur op 
*t voorschreven eilandt, mitsgaders alle zgne officieren en zgne 
soldaten zullen uit het voorschreeven fort, op den voorschreeven 



116 GESCHIEDENIS. 

dertigsten dezer, met trommelslagh, vliegende vaandel, koegels in 
de mont^ brandende lonten aan beide de einden, musqaetten en 
pieken op schouder, zydtgeweer, de bandeliermaaten vol buspoe- 
der, en koegels in de tas/^ 

Nu wilde ik .vragen: Wat mag toch wel de grond zgn, de 
reden waarom die vergunning destyds voor een eerbew^s gold? 

J. J. PUTMAN. 

Wet op de geslaohtsnamen. Wanneer en door wien is de wet 
in Nederland in werking gesteld, dat alle Nederlanders een ge- 
slachtsnaam voeren moeten? john chüel. 

[De wet is van 18 augustus 1811. Zie Nav. VII, bl. 87, 174.] 

Friesenborg. (XXV, bl. 583). De Priesenberg leit niet bg Olden- 
seel, maar tasschen Markelo en Rijssen. 

Stamt de naam Friesenberg wellicht ook, even als Friesenveen, 
van een friesche volkplanting in Twente af? 

Haarlem. johan winklbr. 

Het testament van czaar Peter den Orooten. Waar kan ik dit 
merkwaardige, voor de russische politiek, ook van dezen tijd en 
de toekomst, zoo beslissende stuk in zgn geheel lezen? 



Jacoba van Beieren. Wie heeft de goedheid de titels der werken 
over haar, alsmede die waarin iets over haar vooi komt op te geven 
in dit tijdschrift? Het repertorium van Fruin is reeds gebruikt. 

ANDANTK. 

Professoren te Middelburg, enz. Te Water in zgne autobiografie 
spreekt bl. 89, 57 van zijn professoraat te Middelburg. Ook te 
's Hertogenbosch was een professor. Wat was dat voor eene be- 
trekking? Op gemelde plaatsen waren toch academiën noch atbe- 
naea. — Hadden sommige steden het regt verdienstelyke geleerden 
dien hooggeleerden titel te geven? Waren er ook privilegiën of 
tractementen aan verbonden? 



GESGHIISDENIS. 117 

HarlingexB. In het werk van Wright: The Gelts, the Romans 
and the Saxons, Lond. 1875, p. 506, lees ik dat er in Engeland 
drie plaatsen zgn, die Harlington genoemd zijn en die even als 
Harlingen in Vriesland hun naam ontleenen aan de Harlings 
(Herelingas) »connected with the ancient Tentonic mythology." 

Wie waren die Harlingers van de duitsche godenleer? 

G. A. s. 

Vragen over oude kerkel^ke inkomsten. In de rekening van O. L. 
T. kerk te Aardenborg van 1583 — 84 komen de volgende posten 
voor, nameligk onder de uitgaven: 

lEruelicke rente ghenaempt «graven van Gnisen scult, ende es 
een emelicke rente van Leen erfiie ghemaect ende geammortiseert 
die men ontfangt teenen prefixen (?) daghe staende ten relieue 
telken veranderyn by coope ofte verst erenenesse en men moetse 
houden op uaeme staende nan lenende persoonen, hier of houd 
men ordinaire zitdach np Ste Bavendach en men es scaldich te 
betalene wt elc gemet (0,442368 heet.) xxxiij sch. (ƒ 9,90)". Vree- 
sel^k hoog voor dien t^d; de gebruiker der lander^en zal er 
waarscbijnlgk geen of zeer weinig huur voor betaald hebben. Doch 
wat merkwaardig is, is dit: het in leen uitgegeven goed werd 
eigendom, met rente belast en — de onkosten en formaliteiten 
van leenverheffing door middel van recepis (verklaring van over- 
gang aan derden door verkoop, schenkiiig of erfopvolging) bleven 
bestaan. Van daar de bepaling, dat de rente niet ten laste der 
der doode hand mogt big ven. Maar welke graaf van Guise kan 
bedoeld zgn? 

Onder de inkomsten vinden we: 

Ontfanc van bloc en lade (offerblokken en laden van de biecht- 
stoelen). Deze werden viermalen 's jaars geligt, present >coordekens 
end kerckmrs" en wel Matthei (op St. Matthys), Thonie (St. An- 
tonius), half Maerte en Joris (St. Joris). 

Verder had men inkomsten van: zeluere billóene vergulde en 
zelaë (zilveren) teeckens metter heelde van M. de pelgrims vcocht. 
Loode teeckens. Wtinghen (?) end sculpturen, testamenten, stal- 
Üchten (waskaarsen) end offerwas. 

Giften. Charitaten. Meunickwyn (een bg zondere gift?) Coorne, 



118 GESCHIEDENIS. 

ylasy büschcolen (?) Eynderen np te weghen (?), fdnciatien. Men 
ziet er waren ook inkomsten van de lander^en in natura. 

Qs P. BOOS. 



OUDHEID- MUNT- EN^PEMINGKUNDE. 



Opschrift in de kerk te Opheosden. (XXY, bl. 391, 489 en 534). 
Amold van Hoemen (1384), heer yan Hoemen en Middelaer, werd 
heer y. Amersooi door zgn hnwelgk met de erfdr yan Amold yan 
Herlaef, heer y. Amersooi (Robidé yan der Aa, Oud Nederland). 

Frans yan Eynatten, heer yan Neubourg, Galoppe en Margraten, 
Zn y. Gillis en y. Catharina yan Ruyschenberg, werd heer yan 
Hoemen, Odenkirchen, Etzwiler eu Wedenau door zgne yrouw 
Elizabeth yan Hoemen, dochter yan Jacob en yan Catharina yan 
Spies yan Leursfelt. Elisabeth y. Hoemen stierf 14 maart 1613 en 
werd begrayen te Galoppe met deze acht kwartieren: 

Hoemen, Rewerscheit, Escb, Schmitburch, Spies, Deseff, Vorst, 
Papeler. (Annuaire généalogique 1874, p. 110 et 111). 

J. n. WAOKEB. 



VRAGEN. 

Venus gra&chendster. Volgens Hesychius beduidt het woord 
TVfjtfiwfvxog grafschender en Spon yond te Thyatire in een opschrift 
melding gemaakt yan een tv^fiaoQvx^iq vófAog (grafschenderswet) 
en meldt daarbg (Voyage au leyant IH. p. 122), dat Meursius 
zegt dat de Lacedaemoniers eene Venus tymborychos yereerden. 
Wachsmuth maakt in z^ne Hellenische Alterthumsk, geene melding 
yan eene Aphrodite die dezen b^naam yoerde. Waarom zou Venus 
grafschendster genoemd zgn geweest? Van eene godheid zou men 
eerder , yerwachten, dat zg als wreekster tegen grafschenders zou 
opgetreden zgn. g. a. s. 



OVDHBID- KÜHT- EN PBNlfllNOKUNDE. 119 

Fnnda in 330 ▼. Chr. 7on üffenbach maakt in zgne Merkwür- 
dige Beisen, II. p. 202 melding van eene gouden munt van Fi. 
Jol. Crispns, nob. Caes. (zoon van Gonstantinus den Grooten) 
op welker keerzgde was het beeld eener overwonnene vrouw met 
de regterhand haar hoofd steunende en met den vinger der lin- 
kerhand op de lippen, met het omschrift: digito compesce labellum 
en daaronder, Francia. 

Was de woonplaats der Franken (die omtrent 830 v. Chr. nog 
beoosten den Rijn woonden) toen reeds Francia genaamd, of is 
deze munt onecht? g. a. s. 



KUNSTGESaïïIEDENIS. 



VRAGEN. 

Barend Ghraat. In de levensbeschrgving van Barend Graat, geb. 
1628 te Amst., overl. aldaar 1709, te vinden bg Houbraken Schouw- 
borgh der Ned. kunstsch. II bl. 200 en Immerzeel Levens der sch. 
L bl. 290, komt zoo veel merkwaardigs omtrent dezen verdien- 
stelgken meester voor, dat het te betreuren zou zgn, indien niet 
Tan de schildersacademie, die door hem te zgnen huize gehouden 
werd, bg gelegenheid van de tentoonstelling van Amsterdams 
oudheden, bgzondere kennis werd genomen. 

Weet iemand eenige aanwj^zing te doen van de leden, die tot 
deze academie behoorden, die volgens Houbraken uit 20 personen 
bestond en 15 jaren lang bestaan heeft? Weet iemand eene aan- 
wgzing te doen of beschr^ving te geven van de door Barend 
Graat geschilderde stukken, waarvan eene niet onbelangrgke col- 
lectie te Amsterdam moet te vinden zgn? h. g. 

Pieter Panlns Rubens. Wie heeft de goedheid de titels der wer- 
ken over hem, alsmede van die waarin over hem gehandeld wordt, 
op te geven in dit tgdschrift? A»DA2fTjfi. 



1^0 MÜZIKGESCBIEDVNIS. 

VEREENIGING VOOR NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 



De ntrechtsche muiioyn Jaoob van Eyk. In den jaargang 1874 
van den Mav. (bl. 418) vraagt de heer He^ e inlichtingen oyer den 
ntrechtschen music^n Jan of Jacob van Eyk, alsmede over diens 
grafzerk in een der kerken van utrecht. Hieromtrent kan ik hei 
volgende mededeelen: 

Van Eyk werd alhier in de Nicolakerk begraven en daar werd 
ook het gemelde grafschrift met het opschrift en de wapens ge- 
vonden. Dit bleek mg uit een ms. van de vorige eeuw, op het 
sted. archief aanwezig, bevattende de opschriften en wapens in de 
verschillende kerken^ waarin ik alles in hoofdzaak vond, gelgk 
het door den heer Buchler was opgegeven. In de kerk zelve ech- 
ter^ die trouwens inwendig nog al veranderingen ondergaan heeft, 
was er, voor zoover ik kon nagaan, van opschrift noch wapens 
iets meer te vinden. 

In bgzonderheden w^kt hetgeen ik in het ms. aantrof hier en 
daar van dat des heeren Buchler af. Zoo luidt het vierregelig 
versje hier aldus: 

Van Eyck vant braef geslacht der baxen leyd hier begraven onder, 
God nam hem t oog, maer gav t hem weer in t oor, 
In mond, en vingeren, en scherpheyd van gehoor, 
In fiuyt, en kerckspel een aller eeuwen wonder. 

Ik veronderstel dat de lezing van de laatste regel bg den 
heer B. juister is, en wg dus moeten lezen: »In fiuyt en klokken- 
spel enz."; en wel dew^l ik, bg een onderzoek in de Yroedschaps- 
notulen en Thesauriers-rekeningen, — waarin ik een en ander, zoo 
straks te vermelden, omtrent jhr. v. Eyk vond — hem nergens als 
organist vermeld zag, maar daaruit zooveel te meer van zgoe 
werkzaamheid als klokkenist te weten kwam. Wellicht \9Bs het 
versje voor den maker van gezegd ms. reeds niet te best meer 
leesbaar. 

De wapens vertoonen hier en daar mede nog al afwgkingen. 

In het onderschrift van het wapenschild wordt hg hier niet 



HrZIBKOSflCHIEDraifl. 121 

Jo. Jan Jacob van Ejk, maar alleen Jo. Jacob van Eyck ge- 
noemd. En hierin meen ik, dat de lezing van het ms. juister is. Ik 
Tond hem ten minsten in de Yrcedschaps-notnlen en Thesaariers- 
rekeningen steeds vermeld met den voornaain Jacob, of ook wel 
Jacqnes. Denzelfden naam schgnt hg ook op den titel van »der 
Flnyten Lnsthof' te dragen; althans in de Catalogus der biblio« 
tlieek van den heer Kramm, onlangs alhier overleden, leest men 
bg n^. 1990: »Der Flngien lusthof^ beplant met psalmen, pava- 
nen, almanden, couranten etc. En de nieuwste voizen, konstigh en 
liefljk gefignreert, met veel veranderingen. Door den £d. jonk- 
heer Jacob van Eyck, musicgn en directeur van de klokwerken tot 
Uitrecht. Tweede deel, Amst. P. Matthgs. 1654 ')•'' 

Het schgnt dat v. Eyck van elders zich hier heeft nedergezet; 
doch van waar en in welk jaar hig hier gekomen is, bleek mg 
niet. Het eerst komt hg voor in de vroedsch. resolutie van 27 
dec 1624 en schgnt toen, hoewel reeds met het klokkenwerk op 
den Dom belast, hier nog niet lang vertoefd te hebben. Wg lezen 
diar toch het volgende : ^Rapporteerden de heeren Zyll ende Weede 
gesprooken te hebben met Jor. van Eyck ende van hem verstaen 
te hebben dat het speel werck opt stadthnys geheel slecht was 
ende lichtelick geholpen conde worden, dat de kloeken in de 
parochie-kercken tot beeter resonnantie souden connen worden 
gebrocht^ ende het werck Sinte Cataignen oock merckelick ver- 
betert etc., met verhael van industrie bg hem in den Dom ge- 
broyckt Ende dat hg wel gesint was hyer te big ven woonen, als hg 
maer hadde vier hondert gulden sjaers, daer op hg als een blint 
man die hnlp moet hebben, soberlick genouch sich sonde moeten 
gedoen, daer toe hem airede bg het Domcapittel twe hondert 
gdden waren toegesegt, resterende nu nocht twe andere hondert 
goldens, daer op een voorslach gedaen worden dat de stadt veer- 
tich gulden sonde mogen geven, als d'andere vier capittelen^) 
oock elck veertich gulden aennamen te betalen. Het welcke den 
voornoemden heeren gecommitteerden aengeseyt es d voorseyde vier 

^) De Vereeniging besit dit werk, compleet, in twee deelen. 

') Te utrecht bestonden T<5or de Hervorming vyf coUegiale of kapittelkerken, 
wdker uikomBten daarna onder het beatnar van bycondere coU^es van domheeren 
of kMmqimfken werden gesteld. 

9 



122 1CUZIBKGE8CHIEDENIS. 

capittelen eens te willen aendienen, ende haar daer toe te disponeren/* 
Men ziet hieruit dat men van de bekwaamheden van v. Ejck 
al spoedig een goeden donk had verkregen, en dat hg kwam in een 
tgd, waarin men aan iemand van zgne bekwaamheden groote be- 
hoefte had. Daarom besloot de vroedschap dan ook den 3 jan. 
1625 >hem (jonckheer Jacques van Eyck) aen de hant te honden, 
ende van stadts wegen toe te seg^en hondert gulden.' ' 

Het tractement was zuinig, doch v. Eyck waagde het er op en 
weldra bleek het, wat men aan hem had en hoe onze magistraat 
de gelegenheid niet liet voorbggaan, om van de kundigheden van 
haren beiermeester en uurwerk-opzichter het meeste profijt te 
trekken. De volgende resolutie van 7 july 1628 geeft ons van 
een en ander een uitvoerig bericht. 

^Yerhaelden de Heeren Borgermeesteren, dat den blinden Jor. 
van Eyck die voor zyn constich spelen op de Glocken ten Dom 
van de Stadt tot noch toe genoten heeft een tractement van hon- 
dert gulden Jaerlicx, ende van den Dom Capittele twee hondert 
ende vyftich gulden, omme verscheyden redenen aen hare E: ende 
den voorsz. Capittele versocht hadde augmentatie van gagie, pre- 
senterende in sulcken gevalle boven zyn moeyten algereets gedaan, 
op den Doms toorn te volmaken een treffelgk accoort van Dertich 
Clocken wiens gelycken in de geünieerde Provinciën nyet en soude 
weesen, mits dat men hem daertoe moste laten volgen noch twaelff 
ofte veertien clocken wt andere Kercken ende üloosters die aldaer 
onnodich ende ondienstich zijn, breder gespecificeerd in zyne schrif- 
telycke Memorie alhier opgelesen, ende dat hare E: hier over in 
de verleden weecke waren in communicatie geweest met de Heeren 
Domdeecken, ende eenige Capitularen van den Dom, alwaer hare 
E: opt behagen van de Yroetschap voorgeslagen hadden, dat zyne 
voorsz. gagie met hondert galden vermeerdert mochte worden, te 
betalen by de Stadt ende Capittelen voorsz. elcx Vyftich gulden, 
maer dat die van den Dom, narrerende de oncosten int begin doen 
hy van Eyck hier quam, by haer E t gesupporteert van defroyementen 
ende anders, Ende dat hem daerenboven bg t'selve Capittel gegeven 
was een Vicarye, gesustiueert hadden dat men hem jegentwoordich 
zyne gagie moste verhogen tot op vyff hondert gulden jaerlicx, 
Ende dat alsulcz de Stadt jaerlicx hondert gulden meer sonde 



MUZIEKGSSCHUOSNIS. 123 

geren ala voor desen, Ende die van den Dom CapUtele Yyftich 
golden, waer inne de Heeren Borgermeesteren voornoemt nyet 
T<)rderB hadden willen doen, eonder t*selve myn Heeren van de 
Vroetscliap voor te dragen, die naer eenige weynige discoursen 
ende deliberatie goetgevonden hebben, te authoriseren, als geaatho* 
meert worden by desen de Heeren Borgermeesteren, omme met de 
Heeren Domdeecken ende Capittele voornoemt desen aengaendc te 
accordeeren, ten mees ten voordele vande Stadt, ende voorts hy de 
Heeren Ordinaris Gedepden. yande Staten bevorderen, dat men de 
clockgens tottet voorsz. accoort gereqnireert, ende in de Conventen 
hangende, waer van de Heeren Staten ofte die vande Ridderschap 
de directie hebben den voorn. Jor. van Eyck late volgen, Beneffens 
t welcke de Vroetschap noch nodich acht in consideratie, dat de 
kunst met de voorn. Jor. van Eyck mochte versterven, ende alsnlcz 
alle zyne geinventeerde ende gemaecte wercken vruchteloosch zonden 
wesen, by t'accorderen vande voorsz. augmentatie van zyn gagie 
te stipuleren, dat by van Eyck zal vernemen nae een persoon ofte 
twee daer toe beqaaero, ende de Vroetschap aengenaem, die hy 
gebonden zal weesen in zyne konst te instrneren, omme by versterff 
9jne plaetse te cunnen becleden, des hy weder versekert zal worden 
Tan zyn leven lang te behouden zyn tractement, off schoon een , 
ander in zyn plaetse by zyn leven mochte worden gesteltc" 

Men ziet hieruit, hoe hoog de Vroedschap van Eycks diensten 
waardeerde ; hoe men begreep in hem een kunstenaar gevonden te 
hebben, die bg zgn dood niet vervangen zou kunnen worden; 
waarom zg dan ook als waarlgk ivroede^' mannen en »voorsienige 
heeren*' maatregelen beraamden, om bg tgds voor geschikte op- 
volgers te zorgen, ingeval van Eyck hun kwam te ontvallen. Oeen 
wonder, dat de Vroedschap den 28 oct. van datzelfde jaar besloot 
zgn tractement van / 100 op / 200 te brengen igeconsidereerd 
ie goede diensten die den voorn. v. Eyck aent uyrwerck ten Dom 
gedaen hadde, ende — zooals er naief wordt bijgevoegd — zyn 
Termakelyk begeren ende spelen op de clocken.'* Een gedeelte, 
namelgk de helft, van deze tractementsverhooging wordt hem be- 
paaldelgk toegelegd »voort opsicht die hy gehouden zal weesen te 
hebben op de Horologes ende Clocken, soe van de andere Carspel 
hereken als van den Stadthuyse." 



124 KUZIKKGISSCflUBDENlS. 

Aan de voorwaarde om jongelieden in zijne kunst te onderwazen 
is door y. Eyck voldaan, blgkeus zign request van 18 april 1631^ 
waarin hg zegt >dat hy eenige ten deele geinstrueert hebbende, 
dselve niet tot perfectie conde brengen sonder te hebben een 
accoord cimbalen ofte cleyne klockgens omme syne discipulen daer 
inne binnenshnys te oeffenen die anders tot syn ende der stadts 
schande op de publycque clocken souden brodden, versouckende 
oversulcx dat Hem gecon senteer t mochte worden tot oosten deser 
stadt te doen gieten een accoorJ van dartich Gimbaeltgens, twelck 
met syne appendentien ten naesten by vier hondert guldens costen 
sonde. Belovende over sess jaren aen de stadt te restitueren vier 
hondert guldens, ofte de cimbaeltgens selffs die hy door syne in- 
dustrie verhoopte middelertgt veel weerdiger te maken etc.**^ 

De vroedschap vereenigdé zich met zgn verzoek op de door 
hem gestelde voorwaarden, waarvan contract werd opgemaakt. 
lEnde is geconsenteert dat Jor. van Eyck voornoemt tselve werck 
sall hebben in syne huysinge omme te beeter selver te practiseren 
ende andere te instrueren." 

Deze cimbalen zgn gemaakt door zekeren v. Meurs, zoo als 
blgkt uit eene resolutie van 27 nov. 1637: »Omme Jo^. Jaques 
van Eyck ende Aelt van Meurs te horen aengaende de cimbalen 
by hem van Eyck aen van Meurs aenbestaeyt te maecken ende 
van hun wedervaren pertinente aenteeckeninge ende rapport te 
doen syn by de vroetschap gecommit teert enz." 

De verdere geschiedenis van deze cimbaaltjes heb ik niet kunnen 
nagaan. Dit is echter zeker, dat v. Eyck tot aan zgn dood, 26 
maart 1657, in zgne betrekking is gebleven. Den 1 april 1657 
werd aan Jacques van Eycks erfgenamen betaalt / 150 voor een 
half jaar tractement. Zgn opvolger Johan Dirx ^), die in het vol- 
gende jaar benoemd werd, zal waarschgnlgk een zgner leerlingen 
geweest zgn. 

utrecht Sn. 



') Volgens myne aanteekeningen heette hy Dicx. Als soodanig komt hij ook 
ab componist voor, in ir 't Uitnemend kabinet toI Payanen, ena" dat Te«lal met 
irder Flngten Lusthof" in één band geyonden wordt. 

SPBLLRBS. 



MUZIEKOBSCHISDVNIS. 125 

Orgels en klokkenspel. (XXV, bl. 549). >Deze kerk [de Groote 
of St. Stephens kerk te N^megen] praalt ook met een uitmuntend 
orgel, waarvan de maker ïs L. Koning, beroemd orgelmaker te 
Kealen. Hetzelve werd in de maand april 1774 begonnen en in 
aagastas 1776, tot grooten lof van deszelfs maker, voltooid. Dit 
orgel bevat een prestant van 16 voet, 3 handklavieren van gr. C 
tot drie gest. F, 1 voetklavier van gr. G tot één gestr. D, 54 
stemmen, 64 registers, 3600 pgpen, 12 windladen, 8 blaasbalgen 
houdende 36 graden wind. Behalve vele andere instrumenten 
osarbootsende pgpen, vindt men op dit orgel ook het Carriilon, 
hetwelk zoo kunstig is gemaakt dat zelfs de beste orgelkenner, 
indien hg vooraf niet weet dat het uit pypwerk bestaat, hetzelve 
voor metalen klokjes houden zonde. Wat het uitwendige betreft, 
hetzelve is sierlgk en prachtig vervaardigd onder opzigt van den 
(laartoe door den Magistraat aangestelden Architect van der Hart, 
het bovenwerk naar de Corintische, en het rugpositief dat op 8 
Dorische kolommen van zwart marmer rust, naar de Ionische orde. 
Het beeldwerk en vele andere sieraden zi^n vervaardigd door den 
kitnstbeeldhouwer Johan Eeerbergen te Rotterdam. Eene breed- 
Toerige beschrgving van dit orgel is te vinden in eenen gedrukten 
hrief van den heer Peter Beijen, organist alhier aan den heer 
Joachim Hess, organist te Gouda." H. K. Arkstee, Ngmegen, de 
oade hoofdstad der Batavieren, bl. 268. * 

Aan 'i Uddelermeer. a. aabsek. 

Toonkanstenaan, voorkomende in het Album stadiosorom der leid- 
iche hoogeschool. (Vgl. XXV bl. 614) In antwoord op de ingeko- 
men vragen van den heer .... dient dat dr. W, N. du Rieu te 
Leiden mg daaromtrent in der tgd het volgende schreef: 

»De termen musicus academiae of musicus universitatis, houd 
>ik voor den titel van de kapelmeesters der universiteit; de overige 
>al8 musicus, musicam docens, musicae informator enz. houd ik 
>Toor gewone rauziekmeesters, zonder dat zg in eenige betrekking 
>tot de hoogeschool stonden, zoo als ik uit de overeenkomstige 
>ToorbeeIden opmaak." 

Voor zooverre bekend werden er geene coUegies over muziek 
gegeven. Alleen schgnt daarvan afgeweken te zgn ten tgde dat 



126 inrZIBKGESCHlSDENlS. 

C. F. Rappe de betrekking van kapelmeester vervalde, daar die 
30 mei 1816 tot lector werd benoemd en eene plaats kreeg op de 
series der lessen met de andere lectoren. Zgne opvolgers dragen 
echter dien titel niet meer, zoodat vermoedelyk later hierin vreder 
verandering gebragt is, of was welligt de benoeming tot lector, 
een persoonlgk bewgs van achting voor Rappe? 

Als reden voor de inschi^ving oppert dr. da Riea de gissing, 
dat welligt de voorrechten die de studenten genoten, waaronder 
voornamelgk vr^dom van accijns behoorde, daartoe aanleiding 
kannen gegeven hebben. 

Mogt iemand over een en ander eenig licht kannen verspreiden, 
dan hoad ik mg daarvoor aanbevolen. 

8. 8PSLLE&8. 



TAALKUNDE. 



Heim. Ik vestig de aandacht op het woord Aetm, dat zoo vaak 
in plaatsnamen voorkomt en ten opzigte dier plaatsnamen een 
oorspronkelgk dietsch achtervoegsel mag heeten. Men weet dat 
het nog voortleeft in den vlaamschen ait^^ang hem^ versterkt tot 
gherri, In Zeenwech-vlaanderen leeft het almede: de met steenen 
bevloerde plaats achter vele woningen is door een heim (elders 
heining, schat) afgesloten en dit heim heeft eene bg zondere zamen- 
stelling: 't is geen schutting met digtgesloten planken, 't is geen 
vermaak van lange staken aan korte dikke staken gebonden met 
teenen of vastgenageld, *t is een heim. Men plaatst eenige staken 
of palen langs het af te schatten erf: deze palen zgn van bo?en 
plat en daarop wordt eene van 1 tot 4 decimeter breede lat of 
smalle plank gespgkerd. Ziedaar het heim, soms nog versterkt 
door eene lat, halfwege de palen of staken daaraan vast gehecht. 

Dient het vermaak (van het werkwoord vermaken, afmaken, af- 
duiten) alleen om vee te weren, het heim bewgst denzelfden dienst, 
maar belet tevens den overgang over de plaats door menschen; 



TAALKUNDK. 127 

het heim schut huis en erf of van den openbaren weg of van 
naburige erven af. 

Het Nederlandsch en Hoogduitsch hebben 't alleen nog in zaraen- 
st^Uingen: heimwee^ trek naar huis, en heimath het te huis^ het 
onderlak huis. 

't Zal velen bekend zgn, dat het in plaatsnamen, hoe ook ver- 
roroid, als in Arnhem, Stockhem, enz., menigvoldige malen voor- 
komt, maar in Vlaanderen bovenal en — ook dit is merkwaardig — 
altoos binnen de Ign, die de oude zeekust ten westen en noorden 
van Vlaanderen aanwijst, dus op de hooge zandgronden, nooit op 
de aangespoelde gronden. 

Nooit? O, men denkt het tegendeel: er zgn zamenstellingen 
met heim ook op de lage gronden, doch meest als namen voor 
enkele huizen, buitenplaatsen enz. Mgn huis zou b. v. zeer ge- 
schikt Bozenheim kunnen genoemd worden en dat des uitgevers 
Lomansheim ; doch dan is het ontleend aan de oude plaatsnamen, 
evenals het burg in Slikken burg^ Klompen burg, evenals het vliet 
in Zorgvliet, evenals het daal in Bloemendaal en het vrgk in 
fiostwgk, Zandwgk, enz. 

Getuigt de zamenstelling met heim voor plaatsen op de liooge 
zandgronden van oudheid^ niet minder de bgvoegselen hiervan, 
zel6 zóó, dat ze zich in den nacht der eeuwen verliezen en de 
verklaring soms niets anders is dan eene belachelgke poging. 

Ik wensch eene Igst der m^ bekende vlaamsche heimen mede te 
deelen. De letter L achter den naam zal aanduiden, dat die ont- 
leend is aan eene kleine Vaderlandsche (belgische) geschiedenis van 
den heer Lanssens te Gouckelaere in Westvlaanderen. Staat er 
eene R achter, dan heb ik zelf eene poging tot verklaring gewaagd, 
waarvan ik hoop, dat men die niet belachel^k zal vinden. Ont- 
breken L of B, dan helpe de Navorscher zooveel mogelgk. 

FEANKBIJK (VOOUMALIO GKAAFSCHAP BOULOGI^E). 

Turbinghem. 

Trelinghem, twee malen. 
Maninghem. 
Bremighem. 

Berthinghem, woning van Bertinus. In 864 bestond er eene abdg 
van St. Bertin. B. 



128 TAALKUmDB. 

Aadinghemi woning aan de Aa-stroom. S. 

Turdinghem. Tarden, terden is treden, welligt duB woning aan 
het enge pad. B. 

Inghem, woning aan de inge, engte. B. 

Bainghem. 

Leutinghem. 

Elinghem. 

Looyinghem. Loo is hoatrgk oord, dos mogelgk woning aan de 
boschengte. B. 

Ardinghem. 

Spanghem. 

Andréhem. 

Hoog Winghem. 

Herdinghem. 

Sottinghem. 

BALLIAGE VAN ST. OMBR (ST. OMAERS). 

Bnminghem. 
Toomeghem. 
Bainghem, als boven. 
Bonvelinghem. 

Moringhem. Morineghem, Morinen-heim, woonplaats der oude 
Morine^i. B. 
Tetinghem. 

Dringhem. 
Bringhem. 

Teteghem. 

CASSELEUTE VAN CASSEL. 

Terdeghem. Zie Turdinghem hierboven* 

Hondeghem, woning bg den offérsteen. In Zuidbeveland lag 
eertgds Hondeghem-ambacht, dat men voor offerplaats houdt. B. 

Elünghem. 

Blaringhem. 

Boeseghem. Boesinghe en Bo-sgeng, zon in het Keltisch opper- 
zgde beteekenen. L. 



CASSELRIJB VAN B0UBB0UA6. 



CA8SELBIJB VAN 6T. WINOXBEBGBN. 



TAALKUNDE. 129 

BELGIË. WE8TTLAANDEREN, 't BBVG8CHE V&UE. 

Kxjem voorheen Gleyhem, woning op den kleigrond. L. 

£erDeghem of Heyghem, heidewoning. L. JEer, scbgnt in eren^ 
opploegen, scheuren, op ontginning te i%gzen: dit komt mg 
waarschgnlgkst voor, daar het in 1119 Erninghem heette. B. 

Beekeghem of Waezebeek, woning aan de beek L., de slykerige 
(wBse) beek B. 

Zerkeghem, ook Zarkeghem: er was in die streek reeds in de 
Xe eeaw eene beek de Zarre of Sarre bekend. B. 

Belleghem, woning van den heer Belle. L. Ik zet er een vraag- 
teeken achter. Belle (Baillienl) is ja een geslachts- maar ook een 
stadanaam in Noordfrankrgk. 

Snell^hem of Snellegeestkerke, een der oadste van Vlaanderen. 

Lophem. 

Zedelghem. 

Beemem, Beem-heim^ woning der beren. Beirvdde, ligt in de 
Bsbgheid. B. 

Ichteghem. 

Werkhem. 

Zarrem, woning aan de beek de Zarre of Sarre. L. Yergelgk 
Zerk^hem. 

CASSELRIJB VAN VBÜBNE OF VEUBME-AHBACHT. 

Wnlveringhem. Wulf is nog Isegrims ylaamsche geslachtsnaam. 
Woning der wolven? B. 

Hottthem, woning in het hoat, boschwoning. B. 

Vinckhem, vinkenhuis, vinkenwoning. B. Bg Aardenburg \^ 
een Yinkenbroeck en Vinkenburg. 

Alveringhem of Alverghem^ eertgds Adelfiringahem, woning van 
den heer Alverus (?) L. 

CASSELBIJE VAK IPBBEN. 

Clerckhem, woning der clercken, clerus, geestelgken, voor 1144 
eene kleine buurt met kapel. B. 
Werkhem. 

Wulverghem, vergelgk Wnlveringhem. 
Bolleghem. 

Ledeghem, woning aan de lede of waterloop, B. aan de lede, 
de of weg. L. 



130 TAALKUNDE. 

CA88ELBIJE VAN EOETBIJK. 

Eeghem, woning aan de Ee, het water. B. Doch was het vroe- 
ger Heyghem, dan heidewoning. L. 

Caneghem. 

Pittheni. woning in een put of laagte. L. Inderdaad pit is put^ 
doch 't komt me wel gezocht voor. B. 

Emelgem. 

Dyghem. 

Galleghem. 

Wevelghem, kolonie van wevers nit Meenen en Eortrgk, in de 
Xe eeuw gesticht. L. 

Bisseghem ook Sysseghem, woning van den heer Sjsse ! ! L. 

Sueveghem, Saeve-heim, woningen eener suevische kolonie. E. 

Belleghem. Zie boven onder 't Bmgsche vrge. 

Bolleghem, ook onder Iperen. 

Coyghem. 

00STVLAAND££EN. 

Avelghem. 

Peteghem, woning weleer van den romeinschen veldheer Lacins 
Paetus in 500. L. 

Lenpeghem. 

Tichem, Thieghem, eert^ds Ti^deghem, woning van Tiede. L. 

Ghijselbrechteghem, woning van Ghyselbrecht of Gysbert. B. 
Er was een hertog van Lotharin^^en van dien naam. 

Anseghem. 

Worteghem. 

Monreghem, Moere-heim, woning in de moere (Hd. moor), 
moeras, veen. B. 

Berchem, welligt hetzelfde als Beernem, Beerenheim. B. 

Crugsbauthem, woning b^ het krnishont als grenspaal? B. 

Denterghem, woning aan de Dender? B. 

Desselghem, voorheen Terlinghem. 

Waereghem. 

Somerghem. Dit ligt op de uiterste grens der zandgronden en 
is misschien betrekkelgk eene jonge plaats, eene zomer woning. 
Weleer was er een burgtslot. 



TAALKUHDE. 131 

Maldeghem, wooing in de streek der Melden (groente), zeggen 
sommigen, anderen denken aan de Meldii, een germaansch volküken 
door Cesar vermeld. De beer L. aan een heer Ualder. 

Adeghem, woning aan de A, het water. B. 

Oedelem, eertijds Odeghem, woning van zekeren Ode. L. St. 
Lambertus stichtte er in 906 een klooster. 

Loyendeghem. Loo is een houtrgk oord. B. 

Wondelghem. 

Hemel veer dighem. Zou men hier aan hemelvaardig, religieus, 
kluizenaars of kloosterleven mogen denken en Godveerdighem 
hetzelfde beteekenen? eenzaam levende kloosterling, vaardig voor 
&od, vaardig voor den hemel? B. 

Op mgne kaart, van welke ik de fransche en westvlaamsche 
plaatsen overnam, ontbreken er eenige door den heer L. vermeld. 
Ze zgn: 

Elverdinghe, voorheen Elverdinghem, waar in 804 zekere Lando 
Tan Elverdinghe een roofslot bezat. 

Ettel^hem. Zou volgens Meyerus aan Attila herinneren en dus 
Attilaghem geheeten hebben. Vredius denkt aan het oude Attel, 
Adel, dus Adelswoning. 

Iseghem of Yseghem, naar den heer Yze. L. (?) Beeds in 930 ver- 
meld, 1522 graafschap, 1548 prinsdom. 

Leffinghe of Leffinghem, bekend uit Maurits togt naar Nieuw- 
poort, zal z^nen naam ontleend hebben van Liedergk II forestier 
van Vlaanderen. Ik twgfel of de plaats wel zeer oud is : 't is 
een der weinige m^ bekende heimen op de latere grondvorming 
gelegen. Buitendien schenen mg die vlaamsche forestiers al zeer 
legendarische wezens. 

Leke, Leeke, en Leekem. L. heeft er niets bg te voegen. Mg 
schemert iets in de herinnering als zou Leke aan stroomend water 
doen denken. 

Marckeghem. Woning aan de mark of grens, L welligt van 
den mark- of grensgraaf. B. 
Merckeghem^ zal wel 't zelfde zgn. B. 
Reninghe, voorheen Beninghem, in 1161 onder Diederik van den 

Ëlxas eene woeste streek. Zou er verlettering van Ernen, ontgin- 
nen, in schuilen? B. 



132 TAALKin^DE. 

Roxem. In 700 Bechastam. Zon er verwantschap zgn met Rechem? 

Ylaniertinghe, voorheen Flamertinghe en Flamortinghem. Zon 
het kunnen zgn woning der Vlamingen (vlagtelingen, ballingen) 
aan de engte? B. 

Vlisseghem. L. zegt, eertgds eene woonplaats der Zeenwen, om 
hare miynwerkers zeer vermaard. Zon de man er meenen Vlissingen 
in te vinden? Welligt ook Ulysseghem: dat zon geen mirakel zgn, 
daar hg, met de Graue, Lisseweghe voor Ulysses weg zon honden 
aarzelde hg niet door aan lis of riet te denken ! 

Tilleghem. Deze plaats, eene heerlgkheid, vinde ik noch op mgne 
kaart noch bg L. Zoa 't gewaagd zgn aan den H. Tillo-Paulas, 
die in 700 de kerk te Iseghem stichtte, te denken? B. 

De heer Lanssens is even aventnurlgk in de afleiding der voor- 
voegsels voor de heimen als hg het is in die voor loo, lede, beke, 
velde, camp, munster, enz.: hg heeft dadelgk een persoon bg de 
hand naar wieu de plaats genoemd kan zgn, zonder dat we ver- 
nemen of die persoon ook bestaan heeft. 

Omtrent Belle (Ballienl) zegt de heer L. dat hier een kasteel 
of bnrgt der Romeinen was. De kroniekschrgver Meyems zegt, 
dat de door Gesar verdreven Belgen hier eene stad stichteden, die 
zg Belgioli en Belbala noemden. Als 't waar is, zei Mote! Zon 
men niet heel eenvoudig aan balge of balliage te denken hebben, 
die in Noordfrankrgk vooral, zoo veel voorkomen. 

De naam Vlaming of liever Vlaanderen is lang het onderwerp 
van vele gissingen geweest : 'k wil mgne meening daarover zeggende 
er eene mededeelen die zeer curieus is. 

Zonder aan fladderen te denken, komt het mg voor dat Vlaan- 
deren, Flanderen, eenvoudig doet denken aan vluchteling, baüing 
en wel Saksische vingtelingen, die hunnen naam gaven aan het 
Saksische strand en misschien aan de Saksische (nu zeenwsche) 
eilanden ; Vlaanderen zal dan eenvoudig het land der ballingen zgn. 

Tegen den aiouden oever, gevormd door de uit- en inloopende 
Ign van den EasselbergCMont-Cassel) tot den berg Blandgn (te Gent) 
met breede en lange hoekeu, met heuvelen (oude duinen) bezet, in- 
en nitspringende, ontstond door de werking van Maas, Schelde, 
Eede, Sincfala en tallooze beken en vlieten eene lage strooks gronds, 
die tot toevlugtsoord aan van elders verdreven stammen werd. 



TAALKUNDE. 133 

Deze nieuwe schepping was laag en waterig, en daarop vinden 
we dan ook de diken, dammen, slaizen, moeren, enz. Was de 
bodem laag, hg was ook zeer bewegelgk en los, vol kleine 
meren met dravende eilanden. Deze laatste omstandigheden nu 
hebben aanleiding gegeven tot de stelling, die ik, enkel als eene 
curiositeit, mededeel. De steller is de eerwaarde heer Ad. Daclos, 
priester, die in 1873, als XVIIe stukje der Bibliotheke rond den 
heerd, de >Oude kuste van Vlaanderen'* becchreef. Dit werkje 
bezit eigenaardige verdiensten, doch jammer dat het geschreven 
is met het doel, om het westvlaamsche dialekt tot schrgftaal te 
Terheffen. Vlaanderen zal afstammen van vla, vlade, >'t gene eene 
platte vochtige streke beteekent." Vlaerdsloo, Vlaerdinghen, de 
vla en de vuilvla, zullen er mede in verband staan, en Vlaming 
sal het kind der vlade zjjn, — nogtans vril de man van de oude 
kroniekschrgvers niet veel weten, die ülysses en Homerus (St. 
Omaers) in Vlaanderen lieten wandelen en de Trojanen in Brugge 
lieten hoiaen, terwgl Ostende het oosteind der wereld was! 

De werken van Duclos en de Bo, particularisten in het West- 
vlaamsch, zyn door de bekende belgische commissie, juist om dat 
particularisme, niet ter bekrooning voorgesteld. 

G. p. soos, 

Heim. Bg het onderzoek omtrent de plaatsnamen met den uit- 
gang heim^ doen zich de volgende vragen op. 

r. Waar liggen de plaatsen wier naam dezen uii^^ang heeft? 

2^ Wat beteekent heim^ 

y. Wat beteekent het eerste deel van den plaatsnaam? 

De eerste vraag is niet zoo gemakkelgk te beantwoorden als zg 
schgnt Soms is het moeielgk, ja onmogelgk te bepalen of in eenen 
plaatsnaam de- uitgang heim schuilt of niet. Kwam die uitgang 
altgd onveranderd voor, dan was het bezwaar kleiner. Maar soms 
verandert die in hem^ em, cm», um^ en, ja daarbg blgft het nog niet 
altgd. Kent men den vorm dien de naam in ouden tyd gehad 
heefty dan ontvangt .men daardoor soms het noodige licht. Zoo 
weten wg, dat Fiaam, waarin men op het eerste gezigt geene 
samenstelling met heim zoeken zou, dat toch inderdaad iSj omdat 
bet ons bekend is dat het oudtgds Peanghum heette. Maar ia die 



134 TAALKUKDS. 

oude vorm niet bekend, dan staat men somtgds in twgfel, ja het 
wordt wel eens onmogelijk te beslissen. Hem is somtgcis ontstaan 
nit heim b. v. in Etershem, maar somtgds ook heeft het eenen 
anderen oorsprong, als in Oosthem en Westhem. Groote moeielyk- 
heid vooral geven de namen met en. Want is en meermalen uit 
um ontstaan, als in Putten (op de Yeluwe) dat wg in 855 als 
Puthem vermeld vinden (eene verandering waarvan reeds vroeg 
voorbeelden gevonden worden, b. v. in 1295 Minnelden en in 
1312 Oetmerzen, voor Menaldum en Ootmarsum, plaatsnamen 
buiten twgfel met heim zamengesteld), het omgekeerde vindt ook 
plaatb: Nghaisum, Roordahuizum en Surhuizum zgn waarsch^'n- 
Igk verbasterd uit Nghuizen enz. Van verscheidene namen op en, 
die in oude stukken niet genoemd worden, is bet om die reden 
onzeker, of zg tot de zameustellingen met hdm behooren* of niet. 
Voorts vinden wg namen waarin heim afwisselt met andere uit- 
gangen: Dokkum b. v. wordt in ouden tgd ook als Doccinga en 
Dockynchirica (ga of kerk van Dokke) vermeld. Nog vinden wg 
namen waarin heim en inge afwisselen b. v. Makkum, dat in 
1374 Maeckinge geheeten wordt. Dit inge is waarschgnlgk het 
bekende achtervoegsel, dat achter eigenn men gevoegd wordt, om 
om den afstammeling of de bezitting van eenen persoon te kennen 
te geven. Waar beide vormen voorkomen, is de vraag, welke is 
de oudste? eene vraag echter, die hier voor ons minder afdoet. 
Maar van meer belang is eene andere, die zich van zelven opdoet, 
deze namelgk; zgn er onder de plaatsnamen op inga en inge ook 
misschien die vroeger op um uitgingen? Er zgn ook namen die 
vroeger den uitgang um hadden j maar dezen in lateren tgd heb- 
ben afgeworpen, zoo als Bunnik, dat oudtyds Bunninchem heette. 

Eindeigk ontmoeten wg in oude stukken eene menigte plaatsen, 
daaronder ook met namen op heim^ die nu niet meer te vindea 
zgn. Vele daarvan bestaan waarschgnlijk nog, maar onder eenen 
anderen naam. Omtrent enkele weten wg dat zg van naam ver- 
anderd zgn^ b. V. Rgnsbnrg, dat vroeger Botulvesheim heette. 

Ër blijft hier dus altgd nog al wat onzekerheid bestaan. Er 
kunnen plaatsnamen zgn, die vroeger op heim uitgingen, maar 
waaromtrent ons dat nu onbekend is. Andere kunnen er zgn 
op UI72; em^ en, ing, welker laatste deel iets anders is dan heinu 



TAALKUKDS. 



135 



Ik zal by het opgeven dezer namen mg bepalen tot die welke 
uitgaan op heim en op hem, um, em, voor zoo verre het mg niet 
met sekerheid bekend is, dat deze uitgangen eenen anderen oor- 
sprong hebben. Van die op en, en andere zal ik die alleen op- 
geven, waaromtrent het bekend is dat zg oudtgds den uitgang 
heim, em of urn gehad hebben. Ik zal mg hierbg tot Nederland 
bepalen. Want niet alleen in België, maar ook in Duitschland, 
in Zwitserland en Engeland vindt men er vele. Onze medewerkers 
die er toe in de gelegenheid zgn, zullen mij genoegen doen met 
mede te deelen in welke gedeelten der drie laatstgenoemde lauden 
plaatsnamen op heim worden aangetroffen, in welke niet. Om 
Tolledige Igsten daarvan durf ik hen niet verzoeken, want ik 
vrees dat die te groot zouden worden. Omtrent België nogtans 
en Ooatfriesland geloof ik dat wat uitvoeriger opgaven wenschelgk 
zyn. Mgne Igsten zullen verre van volledig zgn: met aanvulling 
daarvan zal men mg verpligten. 

GRONINGEN. 



In Hunsingo: 






Bedum 


Obergum 


Thgum 


Begum 


Onderwierum 


Ulrum 


Dgknm 


Ranum 


Warfum 


Eenrnm 


Bottum 


Winsum. 


Middelstnm 






In Pivelingo: 






Biemm 


Marsum 


Tjuchem 


•Bgssnm 


Meerum 


Watum 


Enum 


Nansnm 


Wirdum 


Farmsum 


Oterdum 


Witte wierum 


Helium 


Bingenam 


Woltersum. 


Loppersum 


Stedum 




In het Westerkwartier: 




Doezum 


Fransum 


Saaksum 


Eussum 


Erassum 


Tinallingen 


Ënglum 


Marum 


Wierum. 



Ferhildersum Oostum 

In het Gooregt en VYesterwold vind ik er geene. In het Oldampt 
slechts Baamsum en Wartnm. Doch onder de dorpen door den 



136 



TAALKÜNDB. 



Dollard weggespoeld^ die waarachgnl^k tot dit kwartier behoord 
hebben, worden nog genoemd Bemm, Fletnm, Jansnm» Toram, 
Medam, Hokelsam en Soxnm of Saznm. 

FRIESLAND. 

Deze provincie wordt van het zuidwesten naar het noordwesten 
doorsneden door eene rg van meeren en poelen, die met het 
Bergumer meer begint en met de FIjaessen eindigt. Zg teekent 
nagenoeg de grens af tasschen het deel van het gewest waar de 
heimen te yinden zgn en dat waar men ze niet of bgna niet vindt. 
Ten noordwesten daarvan moet men ze meestal zoeken, en vooral 
komen zg in groot getal voor in den omtrek der oude Middelzee. 

Men vindt in Barradeel: 



Almennm 


Tjnmmamm 


Pietersbieram 


I^^gnm 


Wgnaldam 


Sexbiemm. 


lidlam 


Oosterbiemm 




In Franekeradeel: 






Achlnm 


Hitsum 


Schalsom 


Barmm 


Ludnm 


Sopsam ' 


Donjnm 


Mednm 


TJnm 


Faldnm 


Midinm 


Tritsnm. 


Herbajnm 






In Menaldnmadeel: 






Anjnm 


Boxnm 


Klein Fransam 


Beetgom 


Deinnm 


Marsum 


Berliknm 


Ëngelom 


Menaldnm. 


Blessnm 






In Baarderadeel: 






Bozom 


Monnikenbajam 


Weidam 


Jellom 


Oosterwiemm 


Winsom. 


Mantgnm 


Tjein^pm 




In Hennaardeiaded 


; Z 




Bajam 


Latkewiemm 




In Wonseradeel: 






Arom 


Gojem 


Hieslnm 


Arkum 


Hajem 


IJ^gom 


fiootsom 


Hichtnm 


Makknm 


Dedgom 


Hiddem 


Piaam 



TAAUVHDB. 



187 



Pinjam Sotteram 

Raigelollam Statam 

Id Wgmbritseradeel: 

Usbrechtom Nghaizam 

IJtsnm Scharnegontam 

In Hemelamer Olde&art: 

Hemelnm Laazum 

Eoadam 

en de stad Workum. 
In Oostdongeradeel: 

Aakam Engwienim. 

Anjam 

en de stad Dokkom. 
In Westdongeradeel : 

Brantgnm Foadgam 

Bieram Hantom 

In Ferwerderadeel: 

Genom 

Hallnm 

Hoogebeintnm 
In Leeawarderdeel : 

Britsam 

Finkum 

Goutam 

Hgom 
In Banwerderhem : 

Deersum 
In Idaarderadeel: 

Eagom 
In Tieijerksteradeel : 

Bergom 
In Dantmnadeel : 

Driesum 
In Eollumerland : 
Bnram 

In ütingeradeel : 
Akkmm Birstum 



Jislum 
Alamun 



Haiznm 
Jelsum 
Eornjam 
Lekkam 

Flansom 

Gotnm 

fiestnun* 

Janum. 

EoUam. 



Witniannm. 



TjaUehüizam 
WoIboqi. 

Molkweram 



OostniDi 



Wierum. 



Oosterbeintam 
Beitzom. 



Miedam 
Swichiun. 



Inxsnm» 
Boordahoizam, 



9okkiim« 



10 



138 



TAALKUNDE. 



In Oaasterland: 
Nge Mirdam Oude Mirdam Roigehiuzum. 

Op het eiland Ameland : 
Ballam Hollam. 

Daarentegen ontmoeten wg in het zaidwestelgke deel van Fries- 
land, bestaande ait de grieten^en Achtkarspelon, Smallingerland, 
Opsterland, Engwirden, Haskerland, Schoterland, Doniawarstal, 
Lemsterland en de beide Stellingwerven geene andere heimen dan 
Boombergnm in Smallingerland, Bottom in Schoterland, en Sur- 
hoiznm in Achtkarspelen. En hierbg moet nog in aanmerking 
genomen worden, dat het de vraag is of de eerste en laatste van 
deze drie namen hier behooren. In niet alle namen tochopAt/^um 
en betgutn schailt een Jmm. 

Dat op het Bildt, eerst in de 16e eeuw bedgkt, geene plaats- 
namen op heim voorkomen, kannen w^ verwachten. 

DRENTHE. 



Doldersom 


Makkam 

OVERIJSEIi. 


Wachtum. 


In Salland: 






Archem 


Holtheme 


WUsum 


Berkum 


Ittersum 


Zuthem. 


Bergentheim 


Welsum 




In Twenthe: 






Beckam 


Rektum 


Rossum 


Ootmarsam 


Rentum 
GELDERLAND. 


Stokkum. 


Op de Velawe: 






Arnhem 


Heelsum 


Renkum 


Bennekom 


Leuvenheim 


Soeren 


EUecom 


Leuvenum 


Wenmn. 


Hattem 


Putten 




In de Betuwe: 






Beusichem 


Erlecom 


Rossum 


Bruchem 


Gellicum 


Winsen 


Dalem 


Eekerdom 


Zuilichem. 


Erichem 






In de Oraabehap: 







TAAIXUNPX. 



199 



Barchem 


Doetinohem 


Lochem 


Beltram 


Lathom 


Mallem 


Hfttffin 


Stockum 

UTRECHT. 


Zelhem. 


Buimik 


Leersam. 
NOORDHOLLANa 




Op Terschelling: 






Fonnemjn 


Landerum 


Stortnm. 


In Kennemerland : 






Assum 


Haarlem 


Petten 


Bfkkkmn 


Hargen 


Rinnegnm 


Bergen 


Eastrikmn 


Wimmenom^ 


In Gooiland: 






Blaricum 


Bnssnm 


Hilversnm. 


In heel het OTerige 


Noordholland slechts 


• 
• 


Etershem 


Ursem 
ZUIDHOrJiAND. 


Wognmn. 


Hier vinden wy aan den dninkant: 




Hillegom 


Ofhem 


Bassenheim. 


In bet land van Gorknm : 




Oorinchem 


Heakelom 


Eedichem. 



£n niet verre van daar: 

Peursem. 

ZEELAND. 

Ritthem. 

NOORDBRABANT. 
In de Meieig: 

Alem Berlicnm 

Blaarthen Heakelom 

Beichem. 
Voorts in het land van Eaik: 

Mülheim Vorthem. 

Aan de Maas, tegenover Gorkam: 

Woadrichem. 
en aan de grenzen Tan België : 

Al&n. 



Stratam 
Vessem 



110 





TAALKUNDE; 






LIMBURG. 




i deze provincie 


vind ik de volgende 


genoemd : 


Baexem 


Hengem 


Oostrnm 


Berghem 


Heukelom 


Ottersam 


Broekhem 


Hoekem 


Bothem 


Branssem 


Holtam 


Seveunm 


Bruggenum 


Houthem 


Veltam 


Eaverem 


Hannecmn 


Walem 


Geulem 


Lottum 


Wanssum 


Grathem 


Mernm 


Wessem 


Haniem 


Nanheim 


Wittum. 



W^' vinden dus een groot aantal plaatsnamen met heim in het 
noordwestelgke deel van Friesland en het noordel^ke deel van 
Groningen, (het Westerkv^rartier, Hunsingo, Fivelingo en het noor- 
del^ke deel van het Oldampt). Daarentegen komen zg in Frieslands 
zaidwestelgk deel, in het zuiden van Groningen (het Gooregt, het 
zuiden van het Oldampt en Westerwolde) in Drenthe en het kwar- 
tier Vollenhove, te zamen eene vrg groote streek uitmakende, zeer 
zelden voor. Hoe dit komt, weet ik niet te verklaren. Misschien ver- 
dient het^ wat Friesland betreft, opmerking, dat daar de heimen ge- 
zocht moeten worden in dat deel der provincie waar de terpen liggen. 

In het grootste deel van Overijsel en in Gelderland vindt men 
de heimen overal. In Utrecht is er na nog slechts éen, maar wg 
weten dat er in ouden t:yd meer geweest zgn. 

Noordbrabant bezuiden de Maas bezit er verscheidene in de 
Meierij en het land van Euik. In het westelgke deel van deze 
provincie daarentegen ken ik er slechts éen, digt aan de grenzen 
van de Meierg en van België gelegen. Ook hiervan weet ik geene 
reden te geven. 

In Holland liggen zg aan den duinkant en in Gooiland. Voor 
het overige in Noordholland slechts nog drie, in Zuidholland een 
viertal op eene kleine plek bg elkander gelegen, (Gorinchem, 
Hedichem, Heukelom en Woudrichem) en niet verre van daar nog 
Peursum, alle vgf bezuiden de Lek, de oude grens van Friesland. 
De reden er van is misschien deze. Het overige deel van Holland 
ligt zeer laag. In ouden tgd was het moeras, met bosch begroeid. 
Yan daar dat de meeste plaatsnamen in dit deel yan Holland of 



TAALKUNDE. 141 

waiernamen zgn of ontleend aan waternamen of aan namen vaA 
Toorwerpen, die met het water in verband staan^ terwgl in West- 
friesland en hier en' daar in Zuidholland namen voorkomen^ die 
getaigen van het wond, waar eenwen geleden de weeke grond 
mee bedekt was. Neemt men van de plaatsnamen in dat deel van 
0D8 vaderland, deze af en die welke in betrekkelgk lateren t^d 
ontstaan zgn, dan is het getal dat oyerblgflb niet zeer groot. 
Reeds hierom kan men niet vele namen op keim yerwachten. 

Voor Zeeland, nog meer dan Holland een waterland, geldt het- 
zelfde. Bovendien is er geene onzer provinciêni waar zoo vele 
plaatsnamen voorkomen in lateren tgd ontstaan. 



De beteekenis van heim is niet in alle dnitsche landen dezelfde 
geweest en is het nog niet. In het Gothisch beteekent haima een 
dorp of vlek. Niet zoo veel verstaan de Friezen er onder, bg 
wie, nog heden ten dage, het hiem het erf is waar het huis op 
staat. In het Oudhoogduitsch en Angelsaksisch is de beteekenis 
Qog enger beperkt, het is daar een huis, eene woning. Eveneens, 
zoo het schgnt, in onze taal. Bg onze middeleeuwsche schrgvers 
althans komt te heim voor in de beteekenis van naar huis. In 
het mysteriespel, De eerste bliscap van Maria vs. 804(bg Moltzer; 
bg Willems Belg. Mus. IX bl. 86 is het vs. 743) lezen wg ook 
het werkwoord het/men. Lucifer zegt daar : 

O, duvels alle, versterct u neringe. 

Hier wert so over grote geeringe 

Vander sielen, die hier zweymen, 

Wi en selen se waer weten heymen. 
Moltzer verklaart dit heymen door ^verbergen, versteken, zooals 
wg stoppen gebruiken: ik weet niet waar ik ze stoppen zal.^* Die 
verklaring echter komt mg minder juist voor. Stoppen in een der- 
gelgk gezegde is niet hetzelfde als verbergen^ versteken^ maar als 
btrgen^ eene plaats geven. Wg drukken hetzelfde ook aldus uit, >ik 
zal nog wel een hoekjen ofeengaatjen voor hem vinden.^* Wg den- 
ken dan niet aan eene plaats waar wg iemand verbergen^ maar 
waar wg hun een verblijf geven zullen. Heymen \% naar mg n gevoe- 
len hier herbergehy zoo als WiHems. het:. verklaart. JSvén als.Auieen 



142 TAALKUHDE. 

en h&ven^ iemand opnemen in zgn huis en hof (dit laatste hier 
genomen voor de kamer waar men rit en eet), is htifnen iemand 
opnemen in zgn hetm^ zgne woning. Lucifer zegt hier regt yer- 
hengd, er zallen zoo veel zielen komen, dat wg ze niet weten te 
logeeren, dat wg er geene plaats Toor vinden kannen. Eene zeer 
eng beperkte beteekenis heeft heim in Zeeland, zoo als de heer 
Boos ons mededeelt en ook in Brabant, althans in Eiliaans tgd. 
Ik Termoed dat deze laatste beteekenis de oudste is. Het woord 
zal toch wel in verband staan met hemelen, bg onze middeleeuwsche 
sehrgvers bedekken, met hemelj het gewelf dat de aarde, en hemd, 
het kleed dat ons lichaam bedekt. Hetgeen men met zulk een heim, 
zulk een paal- of latwerk afischutte, was het erf dat men bewoonde. 
Men deed dat om daar veilig te wonen. Zoo zal het woord later, 
vBn de besdiutling ovefgebragt op de zaak die beschut werd, 
voor de womng op deze wgse a%eschat en beveiligd, en verder 
in bet algemeen voor eene veilige woonpUuxte gebezigd zgn. Hifi- 
adüen noemden de Friezen zoo hunne woningen op terpen gebouwd, 
waar zg vdlig waren voor hunnen grootsten vgand, het water, en 
vinden wg hierin eene reden te meer, waarom de bewoners van 
het lage deel van Holland (meerendeels oorspronkelgk Friezen), 
die geen terpen hadden en zich dus, in de tgden toen men nog 
'geen of nog slechts zwakke dgken had, niet op het bezit van 
voor het v^ter ongenaakbare woonplaatsen konden verheugen, 
aan nunne woonplaatsen maar zeer zelden den naam van heim 
konden geven. 

Als wg nagaan wat de Nederlanders en alle andere omliggende 
volken onder heim verstonden, dan mogen wg het er voor honden, 
dat het in nederlandsche plaatsnamen of het huis of het erf waar 
huis op stond te kennen geeft, hiw en daar misschien met eene 
Ueine wgiiging van beteekenis. 



Wannéér er van een huis of erf gesproken wordt enwg vragen 
w%lk huis of erf, dan zal gewoonlgk het antwoord zgn, dat van 
A. of B. Zoo mogen wg ook verwachten dat in de zamenstellingen 
met héim, het eerste deel in de meeste gevallen een persoonsnaam 
«1 zgb. De heer Boos merkt aan, dat de heer Lanssens avontanr- 



TAALKUHDB. 143 

Igk is in de afleiding van dit eerste deel der zamenstellizig, en 
dat hg dadelgk eenen persoon bg de hand heeft naar wien de 
plaats genoemd kan zgn, zonder dat wg» vernemen of die persoon 
ooit bestaan heeft. Wat het eerste betreft, uit de proeven die er 
hier van gegeven worden schgnt dat wel te blgken. Maar wat het 
laatste betreft, eischt de heer Roos te veel, veel te veel. Heriner» 
ren wg ons eens, hoe de steden en dorpen in de duitsche landen 
ontstaan zgn. Zg zgn niet van den aanvang af steden en dorpen 
geweest, zoo als de koloniën, die Grieken, Romeinen en andere vol- 
ken stichtten en die dan ook terstond van de stichters eenen 
naam ontvingen. Neen, het ging hier op eene geheel andere manier 
toe. De een of ander bonwde op eene plek, die hem daartoe ge- 
schikt voorkwam, zgne woning, Zg, die daar in de bnnrt woonden, 
noemden, die woning somtgds naar de gesteldheid van de plaats, 
naar een water waar het aan gelegen was, naar een grooten boom 
die er bg stond of iets dergelgks, maar ook zeer dikwgls naar 
den naam van den bewoner. Later werden er bg deze woning meer 
mdere gebouwd, de zonen van den bewoner werden onder en 
stichtten er zich een eigen hois: andere, wie die plek ook gun- 
^g gelegen voorkwam, zetten er zich neer. Zoo ontstond er eene 
baart, een dorp, somtgds in het einde zelfs eene stad. Den naam 
dien de plaats gekregen had toen er nog één huis stond, behield 
^y ook toen er niet meer dat enkele hais, maar een geheel dorp, 
ja eene stad stond. De eigenaar van dat eerste huis was zelden een 
beroemd man, evenmin als zg dit waren naar wie een aantal strslten 
en stegen in onze oude steden genoemd zgn. Het ging daarmede 
zoo als bet nog in onze dorpen en kleine steden gaat. De meeste 
Btegen heeten daar naar den naam van hem, die in het hoekhuis 
woont. Zoo ging het ook vroeger dikwgls : er zgn nog vele namen, 
ook in onze groote steden, die er getuigenis van geven. Zoo heeft 
men b. V. in het oudste gedeelte van Amsterdam de Dirk van 
Hasselt .(eigei^lgk Dirk van Assum) steeg en de Pgisteeg, Die 
Dirk van Assum en Dirk Pgl zgn volstrekt geene beroemde mannen 
geweest: maar hunne namen zgn daardoor alleen op zulk een wgze 
bekend gebleven, dat zg op den hoek dier stegen gewoond heb- 
ben. De namen onzer steden en dorpen zgn voor het grootste 
gedeelte nog veel ouder: geen wonder dus, dat wij van de men- 



144 TAALKUNDK. 

Bchen wier naam zij dragen, niets, ook niet het allerminste 
weten. 

De namen onser steden en dorpen hebben dikwijls groote ver- 
anderingen ondergaan. Waar wg den vorm kennen dien zg in de 
11® of 12« eenw of nog vroeger hadden, kannen wg er somtgds 
met eenige zekerheid den oorsprong van opgeven. Waar wg alleen 
den lateren vorm kennen, kannen wg het niet verder brengen dan 
waarschgnlgkheid. Verder niet: want het kan zgn dat een naam, 
waarvan wg alleen den nieuwen vorm kennen, zeer daidel^k 
schgnt, zoo duidelgk, dat er geen twijfel schijnt te kannen bestaan 
omtrent den oorsprong, en dat toch de oade vorm van den naam 
toont, dat hg een geheel anderen oorsprong heeft. Een paar 
▼oorbeelden. In Friesland ligt het dorp Boodkerk. Deze naam, 
zal men zeggen^ is duidelijk, er heeft daar eene kerk gestaan, waar- 
van het eene of andere deel door zijne roode kleur de aandacht 
trok. Maar de oude naam is Boordakerk en wijst dus op eenen 
geheel anderen oorsprong. Digt bij Leeuwarden vindt men Bartle- 
hiem. Ook dit schijnt zeer duidelijk en verstaanbaar: het is het 
hiem van den eenen of anderen, die den, nu nog in Friesland zeer 
gewonen naam van Bartele droeg. Neen, het is geheel iets anders : 
er heeft daar een klooster gestaan, Bethlehem geheeten, en dit 
Bethlehem is door het volk verdorven tot Bartlehiem.' 

Waarschijnlijk nu vindt men persoonsnamen in de volgende 
plaatsnamen met A«m, «m, um, 

Aalsum. Arum, Assum, Bajum, Ballum, Barrum, Bedum, Bein- 
tum^ Begum, Bokkum, Bootsum, Bozum, Britsum, Dokkum, Eagum, 
Englum, Enum, Erlecom (in 800 Adelricheim), Finkum, Foudgum, 
(waarschijnlijk van Folcdag), Formerum, Genum^ Gojem^ Hajem, 
flantum, Hattem, fliddem, Hitsum, HoUum, Irnsum, IJsbrechtum, 
Usgum, IJtsum, Jellum, Jelsum, Jislum, Lndnm, Menaldum^ Ofhem, 
Oterdum (van Odhard), Beitsum, Saaxam, Tjum (voor Tjommeheim) 
Tjummarum (van Tiedmar) Wilsum, Winaldum, Winsum. 

Eene enkele dezer plaatsnamen schgnt van eenen vrouwennaam 
af te komen, namelgk Obergum (van Odberga). 

Somtgds heeft het eerste woord der zamenstelling den vorm van 
den genitivuSf zoo als Hilversum (van Hildfried), Ittersum (▼&& 
Ithard), Loppersum (in 1211 Loppeshem, van Ludbert, Lappe, 



TAALKUNDE. 145 

Loppe)f Ootmarsnm (van Oodmar), Woltersum, Sassenheim (in 1083 
SaxDem, vaa Sakso.) 

De heer Boos schgnt te meenen dat ghem aan het einde yan yele 
plaatsnamen, Tooral in Vlaanderen^ eene versterking is yan Aem, 
ham. De g evenwel heeft hier eenen anderen oorsprong. Zg is ont- 
staan uit het achtervoegsel ing^ waarmede men van persoonsnamen 
woorden vormde, die of den afstammeling of de bezitting van 
dien persoon te kennen gaven. Deze namen op ing worden echter 
niet zelden zelve persoonsnamen. Onder onze voornamen zgn er 
nog eenige overgebleven, Tjalling, Haring, Nanning enz. Onder 
de plaatsnamen op heim komen er vele voor, die met namen op 
tn^ zgn zamengesteld^ vooral in Vlaanderen. Dikwgls is de n 
w^gevaUen en alleen de ^ of £ overgebleven. 
Van deze soort van zamenstellicgen vinden w^ 
Aadinghem en Adeghem, Alveringhem, (Anjnm in 1389 Ayn- 
ghem), Anseghem, Bainghem, Beetgam, Berlicnm, Bennekom (in 
1346 Beminchem), Bertinghem, Bensichem (lOe eenw Baosinchem), 
m Boeseghem, Brantgnm, Bannik (10e eeuw Bunniuchem), Ded- 
gam, Dojnm (Dodeghnm 1433), Donjam (Donyngham in 1417), 
Doetinchem (in 838 Dattinghem), Eeghem (waarschgnlgk Edin- 
gkem), Eerneghem, Elinghem, Ellighem en Ellekom (12e eenw 
Ellincnem). Elverdingen (van Adalfried), Emelghem, Gellicnm 
(waarscfagnlgk van Gerolf of Gerold), Gbijselbrechteghem, Gorin- 
chem, Herdinghem, Hillegom (in 1259 Hillinghem), Hunnecom 
(?an eene zamenstelling met Hun?), Iseghem, Jellum (in 1433 Tel- 
gnm), Leffinghem, LoUnm (in 1433 Lollegham), Looyinghem, Mant- 
gnm, Benkam (in 970 Redincghem), Rolleghem, Rumii ghem, 
Snelleghem, Teteghem en Tetinghem, Tichem (Tiedeghem), Tille- 
ghem, Wulveringhem, Wulveghem, Woudrichem of Worknm. 

Niet altgd echter is het de bewoner, waar het heim naar genoemd 
wordt. Het heeft ook soms zgnen naam naar de plaats waar het 
ligt of het eene of andere waardoor die plaats zich onderscheidt. 
Zoo vinden w^ Oostum in Groningen, Oostrum in Limburg en 
Friesland en in deze laatste provincie nog een Eestrum, d. i. het 
heim dat in het oosten ligt en in Overysel een Zuthem, het heim 
in het zuiden. Middelstum (8e eeuw Mitilistenheim) zal het mid- 
delste heim zgn. Of Midlum dit ook beteekent? Ik zou het niet 



146 TAAI2UNDE. 

durven verzekeren. In de 9e, 126 en 14e eenw wordt het Midningi, 
Midlingi, Middelinghe genoemd, hetgeen vermoeden doet dat um 
hier uit ing ontstaan zal zgn. Dg kam wgst op een heim aan eenen 
dgk, Broekhem op een in een broek (moeras). Zelhem is het heim, 
het erf, waarop eene zale» een aanzienlgk gcboaw stond. De plaat- 
sen, die Holtam of Houthem heeten, zullen hunnen naam wel heb- 
ben van het bosch in hunne nabgheid. Haarlem (Heslem) heet 
misschien zoo naar eenen grooten hazelaar of een hazelarenbosch 
waar het b^ lag. 

De namen op heim zgn meestal oud, sommige van zeer hoogen 
onderdom. Het schijnt evenwel, dat er in Vlaanderen voorkomen, 
die van vry laten tijd zyn. Ülerckhem althans is zeker vrg jong 
en Gruyshautem nog jonger. Hemelveerdighem en Godveerdighem 
zgn namen die ik niet versta; maar zg zien er zeer nienwer- 
wetsch uit. p. usendebtz wz. 

Spreekwazen nit den vreemde. B^ zqn zolen zweren. >Zon deze 
spreekwgs haren oorsprong hebben*', vraagt Harrebomée in zgn 
Spreekt oordenboek II, 508, — >in de oudtgds bestaande gewoonte, 
dat eene aangegane verbintenis door het uittrekken en overreiken 
van een der schoenen bevestigd werd? Want deze handeling was 
een rechterlgk bewgs van overdracht en stond met het doen van 
een eed gelgk. Of zou deze spreekwgs ontleend zgn van de Engelsche 
hulptroepen, die vroeger bg ons in dienst waren, in de dagen van 
Leycester? De Engelschen toch zeggen: >bi/ my soul (sool) = bg 
rogn ziel!** bg wijze van bastaardvloek, om iets krachtig te be- 
vestigen of te ontkennen.** Is dit laatste meest waarschgnlgk, dan 
hebben v^g hier geen bgbelsch spreekwoord, maar een gezegde, 
dat ons aan de vaderlandsche historie herinnert. Evenzoo kunnen 
wg tot den spaanschen tgd terugbrengen : hij staat te parlesanten 
(ook wel verbasterd in parlesjanten of parlesjanteren)^ spruitende 
uit den bastaardvloek par los santos (bg de heiligen !). > Dit,** zegt 
Prudens van Duyse in het Belgisch Museum van Willems^ Y, 457, 
>hebben de Eastilianen bg ons duchtig doen klinken; zg gebruiken 
in hunne spreuken veel de heiligen^ de Franschen God^ wij den 
duiveV^ In perdoes, ontstaan uit par Dios (bg God!) is ons nog 
een stopwoord of bastaardvloek uit den SOjarigen oorlog bijgebleven. 



TAALKUNDE. 147 

DH stopwoord wordt vooral in Friesland op het platteland ge- 
hmikt. In het overgselsche dialekt zegt men daarvoor pedows, 
b.v. >da'8 pedows ook woar!" = >dat is, perdoes, waar", of: >te 
drommel, dat is waar ook!*' — Een spreekwoord uit den franschen 
tgd dankt mg te wezen: hij leeft als vroolijke Frans = (Franschman, 
Fran9oo8), zoodat het eigentlgk is: »hg leeft als een vroolgke 
Franschman'^ wat met het luchthartig karakter dezer natie goed 
overeenkomt. Voeren de Franschen gedurig »pardieu, mordieu*' in 
den mond, zg bezigen ook wel sacredieu en sacrécoeur (= het 
heilige hart van Jezu^, enz.). Op soortgelgke wgs gebruikt onze 
Tolkstaal het stopwoord sakkerment^ als verbastering van sacrament 
(rie Heid. Catech. vr. 66), en nog meer sakkerhot, in welk laatste 
woord het eerste gedeelte (sakker) duidelgk terugslaat op sacray 
Wfiy sacrare. j. anspach. 

Seroyelgelt. (XXY, bl. 628). Kan scroyelgelt ook besnoeid geld 
beteekenen? Immers scroyelgelt zal wel vervloeid zgn van scroodeU 
gek en scrooden, schrooden is afsngden. Juist in deze beteekenis 
Tan geld afsngden, geld snoeien, komt schrooden ^eer voor. Zoo 
lees ik in >Rond den Heerd", jaargang 1876, bl. 3, in een hoogst 
belangrgk opstel van A. Duclos^ getiteld: >Reivaart, of de wraak 
▼an den tempelier,*' het volgende: » Philips immers, bggenaamd 
>U Bel door de Franschen" (alzoo de hollandsche Philips de 
schooneX >niaar dien wg in Vlaanderen met den naam van mun- 
»te8chrooder geschandvlekt hebben, omdat hg de munten ver- 
»valschte en afschroodde, te zgnen profgte,*' enz. — Ook oud is die 
Tlaamsche bgnaam van dien Philips. Want Hugo, een monnik in 
de Abdy van Afflighem, in Brabant aan de vlaamsche grens, 
schreef in 't begin der 14de eeu, over den >Stride ieghen Philip 
dien Mnntescroder.*' 

Het woord schrooden moge in het nederdnitsch al verloren ge- 
raakt zgn, in de friesche taal leeft het nog als skroar, saamge- 
trokken uit^^roaefer, schrooder, dat sngder of kleermaker en eveneens 
naaister beteekent. Immers de Friezen maken geen onderscheid in 
't benoemen van de bezigheid van kleermakers of naaisters, 't zg 
dat werk dan door 'n man of 'n vrou uitgeoefend worde. Evenmin 
de Vlamingen, die zoowel van 'n naaier {den noaiere s= de kleer- 



148 TAALKUNDE. 

maker) als van 'n naaister {de noaisteriggé) spreken. Zoo komt *t woord 
de Naayer in Vlaanderen^ onder andereu te Gent, als geslachtsnaam 
voor, eveuals 't woord Schroor (dat is 't friesche skroar op z'n hol- 
landsch geschreven), in Friesland als geslachtsnaam voorkomt. Ook 
de woorden Schroder, Schreader, Schrader en Schreur, in alle Neder- 
landen en geheel Noord-Daitschland zoo veelvuldig als geslachts- 
naam voorkomende, zgn van 't oud-fnesche en ond-nederduitsche 
skroader of schrooder afkomstig, en beteekenen slecht-weg kleerma- 
ker, geven dus te kennen, dat de stamvaders van deze talrgke 
geslachten kleermakers waren. 

Haarlem. johan winklbb. 

[Schrooden was ondtgds de gewone benaming van geld snoeien ; 
hier echter kan daarvan geene sprake zijn: want nit de plaatsen 
in de vraag aangehaald bl^kt, dat het eene soort van balasting 
z^n moet]. 

Zeeuwen. (XXYI, bl. 86). Dat Zeeland zoo heet naar de zee, 
weet ieder. Qit woord zee echter had ondtgds eene w aan het 
einde. Niet alleen is het Id het Gothisch eaiva, maar ook hier te 
lande liet men, eene eenw of wat geleden, die w nog dikwgls hooren. 
Zoo lezen w^ van des zeewes vloet (Maerlant, Fraucisc. 9133 en 
Rgmb. 32170), des sewes baren (Melis Stoke VL 1166, Walew. 
2922), des sewes gronde (Flor. ende Blanc. 902), des sewes cant 
(Melis Stoke IV. 512). Den dativns sing. bi sewe vinden wg bij 
Maerlant Rgmb. 19585 en den dat. plur. van zewen^ ald. vs. 25637. 
Zelfs nog Edliaan geeft bet zelfst. nw. seeuwe en het bgv. nw. 
seeuwsch op. Dit is de oorsprong van de u^ in den naam der 
Zeenwen. 

Dat de Zeeuwen afkomstig zouden z^n van de Sneven is zeer 
onwaarschgnlgk. De Zeeuwen toch, zoo als hnnne taal nitwgst, 
zgn Nederdaitschers. De Sneven daarentegen waren een hoog- 
duitsch volk. 

Wel hebben de woorden Zeeuwen en Sneven in de nitspraak 
iets van elkander; maar dit bewast nog niet, dat zg van oor- 
sprong hetzelfde woord, zelfis niet dafc zg verwant zgn. Laten wg 
ze eens wat naanwkeuriger bezien. In Zeeuwen hebben wg eene w 



TAALKUNDE. 149 

en die werd in de 4e eeuw in het Gothisch reeds gevonden in het 
woord waar het van afgeleid is. Want de letter, die wg, als wg 
het Gothisch met onze letters schrgven, door i; beteekenen, werd 
door de Gothen ah t^ uitgesproken. De v daarentegen die wg in 
Sueisen oiidrakken zal oorspronkelgk wel eene b geweest zgn. 
Want de afstammelingen der Sneven noemen zich Schwaben en bg de 
Grieken heetten zg Sotnjfioi of 2avdfioi. B gaat dikwgls in v over : 
w^ zien dit in ooievaar^ ever, even, zeven^ zilver^ schuiven, gelooven 
en verscheidene andere woorden die in de oude duitsche talen 
eene b hidden en deze meestal in het Hoogdoitsch nog hebben. 
Wel is waar, reeds de Romeinen schreven Suevi met v ; doch reeds 
in het onde Latgn vinden wg nu en dan eene v uit b ontstaan^ 
b. V. vivo (grieksch fiiw), ferveo uit ferbeo, zoo als uit het praeter. 
ferbui blgkt. In lateren tgd, toen de Romeinen met de Sneven 
meer bekend werden, zal nog' wel menige andere b als v uitge- 
Bproken zgn, even als dit in alle uit het Latgn ontstane talen plaats 
heeft. In het Fransch wordt zg ook geschreven^ b. v. in avoir 
(habere), fêve (faba), taverne (taberna), ivoire (eboreus). Insgelgks 
in het Italiaansch, b. v. bevere (bibere), Tevere (Tiberis), ove (ubi)^ 
dovere (debere). Ook de Spanjaarden zeggen, Alva, varon, al blgven 
zg somtgds in die woorden eene b schrgven. — Voorts is in Sueven 
eene u of w. Wel verdwgnt deze somtgds in zulke gevallen, maar 
dan smelt zg zamen met de volgende vocaal, die daardoor u, o 
of oe wordt, als in ziieter, komen^ zoet Maar Zeeuwen heeft den 
klank een, ontstaan uit ee door invloed van de w die er op volgt. 
Daar is dus achter de z geene w uitgevallen. 

Het blijkt dus, dat er tusschen Sueven en Zeeuwen vrg wat 
grooter verschil is, dan men, alleen op den klank der woorden 
afgaande, meenen zou. 

P. LEBNDSBTZ WZ. 

Photographie. (XXIY, bl. 505). 't Komt mg voor, dat alle men- 
sehen, aan wier woord eenig gewigt wordt gehecht, zich ver- 
enigen moeten in *t gebruik van photogram, in den zin van 
voortbrengsel der photographie, om alzoo de onredelgke onregel- 
matigheid te verbannen, volgens welke men nooit een tdegraphie ont- 
vangt, maar altgd een tdegram^ en toch schier altgd een photographie 



150 TAALKUKDB. 

en niet een photogram laat maken. Eene andeie Traag is^ of men 
niet lichtbeeld zon kunnen zeggen. 

B. LAUBILLABD. 

KUmaatBchieter. (XXIV, bl. 388). Men zegt: de zon schieten^ den 
tijd schietefif Toor : naauwkeorig opnemen boe laat bet is. ik denk 
dat de nietsdoener in scheits klimaatschieter genoemd is, om hem 
voor te stellen als iemand^ die zicb bezig bondt met naar de 
weersgesteldbeid te kgken. b. laübilljuux 

Blntze. (XXV, blz. 365) De beer Leendertz beeft gelgk:blatze, 
zegt de metselaar, is het holletje veroorzaakt door bet afvallen 
der kalkbuil van de muren. g. f. boos. 



VRAGEN. 

Teertalen. In de rekening der Aardenburger St. Bavo kerk vind 
ik Steendamme en de Veertalen. Steendamme is mg zeer helder: 
't lag werkelgk, als buurschap, aan den Brugscben weg (van A. 
naar Brugge), ter plaatse waar nü nog eene kleine eenboogs steenen 
brng (beule) over den Praatvliet ligt. Zeer mogel^k, dat over het 
vroeger breede water hier een veer was. Doch is ons veer in 
veertaie een overzetveer en wordt hier dus gesproken van overzet' 
geld of veergeld, bg *t welk St. Bavo kerk eenig belang had? Er 
is sprake van een stuk grond bg Steendamme en de Veertaie. 
Moet men lezen »en bg de veenale", dan vervalt zeker mgne 
gissing. Q. p. BOOS. 

Fier. Wat beteekent toch pier, dat ik zoo wel vinde vooiT zee- 
hoofd, zeedgk met steenen glooiing en kruin als voor steiger. 
»Het hervatten der zeeuwsche stoomvaart op Sheemesse zal afhan- 
gen van het stichten van een pier aan de eugelsche landings- 
plaats. De badplaats Heyst is van een stevigen pier voorzien.'' Is 
hier aan pierre^ steen te denken, dan moesten onze dagbladen 't 
woord weren. g. p, boos. 



TAALKIINDE. 151 

[Pier iA een engelech woord, dat men wel zal doen aan de 
Engelschen te laten. Wg hebben het niet noodig.] 

Bpreekw^ze. Hq ia van het hondje gebeten, yoor: »hg ia trotsch^'. 
Van waar die nitdrnkkingP 



GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 



Geslacht KeppeL Een der eerste drie zutfensche predikanten, die 
na de herovering der stad op de Spaajaarden door prins Manrits 
in 1591^ tot yaste leeraars aldaar werden aangesteld, was Gerar- 
dus Keppel (vgl. Ypey en Dermont, Geschied, d. Ned. Hery. 
Kerk, n, 84). — 

De 2esde predikant van Amerongen ^) heette Bemardus Eeppel, 
beroepen van Beest, die 24 dec. 1654 zgne bediening te dier 
plaatse aanvaardde, en ze eerst nederlegde met z^n dood in 
1712. Hg was een der bekwaamste predikanten van zgn tgd; 
ala beslist contra-remonstrant schreef h^ in 1661 een werkje, 
getiteld Den Keursteen des Geloofs waarin de ^fundamenten 
Tan onse Gereformeerde Ghristelgke waerheeden ende deug- 
den'' bondig werden voorgesteld, en dat hg opdroeg aan zgn 
toenmaligen doorluchtigen catechisant, den later als veldheer in 
Ierland (1690 en 1691) en voor Nijmegen (jung 1702) wgdver- 
maarden Godert baron van Reede Ginckel, den vriend van Wil- 
lem III, den eersten graaf van Athlone (f 1703.) Ter inhuldiging 
Tan dezen beroemdsten edelman uit het aloude riddergeslacht van 
Reede tot heer van Amerongen, hield onze predikant 21 maart 
1692 eene lofpredikatie naar aanleiding van Spr. 22 vs. 29, een 
sermo panegyricus van 26 ingedrukte bladzgden ia 4to, opgevuld 

*} Zgne Toorgangers te Amerongen waren: Matthias Tan de Gestel (1598^1606), 
Beoriciu Baesfeldiiis (overgekomen van Ransdorp, 15 jan. 1607, f 1626, de da. 
tafelt, die in den Pleegzoon van mr. J. van Lennep zoo karakteristiek is ge- 
*^l»eut!), Petrus Bosschins (ber. van Overlangbroek in 1626, f 1641), Daniel van 
B<^ngel (ber. 1642, vertr. n. utrecht in 1648) en Johannes Petri Knpins (ber. v. 
^tvi in 1649, Tertr. n. Rhenen in 1654). 



152 GSSLACHT- SN WAPENKÜNDIS. 

met voorbeelden uit de ongewgde en Israëlitische oudheid, doorwe- 
ven met latgnsche en oudtestamentische spreuken; eene rede, die 
getuigenis aflegt van de schrift-, letter- en menschenkennis van 
haren aute^ir. Ze werd »gedruckt tot Utrecht bg Gerrit Muntendam» 
Boeckdrucker op de Breestraat, bjj de Witte Pomp*' (vgl. Oeid. 
Yolksalm. voor 1874, bl. 55, vvg.). Hg gewon te A.merongen ze- 
ven kinderen bg zgne huisvrouw Maria van Sterckenborgh, die in 
1686 overleed; welk jaartal met den naam ingesneden staat in de 
Igkbaar, die door den predikant, na de begrafenis zgner wederhelft, 
aan de kerk zgner gemeente zal vereerd zgn, en nog tegenwoor- 
dig te Amerongen gebruikt wordt. 

Aan den predikstoel der kerk te Eek en Wiel is een zivare 
massief koperen lessenaar bevestigd, waarop eene keurige gra- 
vure prgkt, voorstellende een van fraai lofwerk omgeven wapen- 
schild, beladen met een regtstandig dubbel geruit kruis, waar- 
boven een helm met vier gaten en wrong, en twee tegenover 
elkander geplaatste vleugelschachten tot helmteeken. Is dit wapen 
naar alle waarschgnlgkheid afkomstig van den gever des lesse- 
naars; het randschrift leert ons dien gever kennen, want wg 
lezen daar: >dese lessenaar, bgbel en toebehooren aen de kerk 
van Ek in het 86 jaer sgns ouderdoms anno 1728 d: heer 
procur. W. A. Keppel vereert wegens d: heer Nicolaus van 
Yelpen, borgermeester te Amerongen." uit de ecksche kerkeraads- 
handelingen van 24 april 1729 zien wg, dat deze W. A. Eeppel 
in echt had Margaretha van Weerdenburg, eene nicht van Nico- 
laus van Velpen, wiens boedelrichter (procurator) en erfgenaam 
hg was ; alsmede, dat laatstgenoemde, behalve den lessenaar enz., 
bg uiterste wilsbeschikking aan de diaconie der ecksche gemeente 
vermaakte >een stuk lands, groot omtrent zeven hont, voorheen 
boomgaard geweest zgnde, gelegen bg den Wielzen dgk aan den 
afweg", welk perceel onder den naam van >de Armen-boomgaard" 
nog aan onze diaconie behoort. Het vermoeden ligt voor de hand, 
dat deze W. A. Keppel een kleinzoon geweest is van den in 
1712 overleden amerongschen predikant Bernardus Eeppel, onder 
wiens te Amerongen geboren zonen, naar wg meenen, niemand 
voorkomt met de voorletters W. A.; want bgaldien de procurator 
van den heer van Velpen, als zoon van B. Eeppel te Bfost gebo- 



GESLACHT- £N WAPENKTJNDE. 158 

ren ware, zoa h^ in 1728 ten minsten 75 jaren oud geweest zign. 
De 86 jaren van het opschrift des lessenaars, niet aan den 
heer van Velpen, maar aan zgn procurator als zoon van B. K. 
loe te schrgven^ verbiedt ons de omstandigheid, dat die pro- 
curator dan reeds in 1642 zou zgn geboren, en B. Eeppel vóór 
1654 reeds te Beest als predikant was werkzaam geweest, alvorens 
naar A. over te komen. Hoe oud zou in dit geval de in 1712 
overleden amerougsche predikant wel geworden z^n! Als klein- 
zoon van Bern. E.^ is W. A. Eeppel denkelyk een broeder ge- 
i^eest van Bernardus Eeppel, die in 1747 te Utrecht eene »A1- 
phabetische Naamrol der noch in leven synde predikanten*' uitgaf. 
^Yglen de leidsche hoogl. N. ü. Eist, eerder predikant te Zoelen, 
gewaagt van deze Naamrol op bl. 14 van een gedrukt opstel, 
De Hervormde Gemeente te Zoelen in Nederbetuwe, dat onder 
VLO. 43 in het kerkeraadsarchief dier gemeente voorhanden is. 

J. ANSPACH. 



Geilacht van Hoemen. Nav. XXV, bl. 537 waagde ik de gissing, 
dat Wilhelma van Iloemen Joachimsdr. ex Geertruid van Wghe, 
de tweede vrouw zal geweest z^n van den in 1608 te R^sw^k 
(Nederbetuwe) begraven Ggsbert van Hardenbroek^ maarschalk 
>aD Abkoude en Eemlaud. De latere inzage echter van het Ge- 
slacht- en Stamboek van Ferwerda (zie 10e generatie Van der 
Capellen) heeft mg geleerd, dat Geertruid en Wilhelma, beide 
dochters van Joachim v. H., in 1593, het ster^aar haars vaders, 
weduwen waren. De eerstgenoemde van het zusterpaar had Gerlach 
van der Capellen tot Kassei, Baad in Gelderland, benevens Jan 
Tan Golsteyn; de laatstgenoemde had Gerard Yoeth, Raad in 
, Gelderland mitsgaders Johan van Arnhem, rigter in Yeluwenzoom, 
tot magescheidsvrienden over de nalatenschap van haarlieder vader. 
Wilhelma's echtgenoot, Gysbett van Hardenbroek, was dus dood 
^ 1593. Totdat ik beter onderrigt word, ligt dan nu het ver- 
moeden voor de hand, dat de in 1608 begraven G. v. H. een zoon 
^ geweest zgn van eenen Gijsbert van Hardenbroek, uit diens 
^Kte huwelflk met Walburg van Wghe (dood in 1577); waaruit 
^ ook verklaard moet worden, dat hg te Rgswyk werd bggezet. 
^* V. H., de vader, zal hertrouwd wezen met Wilhelma van Hoemen, 

11 



154 G£SLACHT- EN WAPENKUNDK. 

Zeiden wg, Nav. XXV, bl. 535, dat Arend van Hoenien^ heer van 
Animerzoden, tot de edelen behoorde, die t^dens de geschillen 
tusschen de hertogin van Brabant en Willem van Gnlik, hertog 
V. Gelre, van hun leengoed waren verstoken geraakt, als ook ibid., 
bl. 536, dat hg zgne samenspanning met des hertogs vganden 
zwaar had moeten boeten ; men kan hierop naslaan het Ghronicon 
Tielense, dat p. 410 vermeldt: » Anno 1387 in Aognsto Wilhelmus 
dux Gelriae, cepit castrum Amersojeu, et in Septembri castrom 
Middelair, qnae castra attinebant domino Arnoldo de Hoemen 
militi." Ging hg later tot de Gelderschen over, op. land. wordt 
p. 425 van hem in eene noot op het jaar 1397 gewag gemaakt 

Gezegd leengoed nu had hg verkregen door zgn huwelgk met 
de eenige dochter van Arnold van Herlaer, heer van Amersooi; 
zie Van Spaen, Oordk. Inleid. III, 266, 267. Denkelgk uit 
verwantschap met het geslacht van Hoemen, maakte Gerit van 
Bruchem eenige aanspraak op die heerlgkheid, welke hg echter 
17 juuij 1391 ten behoeve van den hertog liet varen; zie mr. I. 
A. Nghoff, Verzam. v. Oorkonden, III, N*» 169, bl. 178, noot 2. 

Ten gevolge van het huwelgk van Geertruid van Heumen, Jo- 
achimsdr. ex Geertruid van Wghe, met Gerrit van der Oapellen 
(heer van den Dam, lid der ridderschap van 't graafschap Zutfen 
in 1565), had de zoon dezer echtelieden, Gerlach van der Capellen 
tot den Dam (f 1626) deze kwartieren: 

Capellen. van der Hoeven. Hoemen. Elrstbeke. 

De Gruyter. Enghuysen. Wghe. Freyts. 

Arnolda van Heumen had uit haren echt met Evert van Linteloe 
tot de Marsch, eene dochter, Geertruid v. L., gehuwd met Gerrit 
van der Capellen, heer van den Dam (f 1645). 
. Men ziet hieruit tevens, dat Hoemen en Heumen namen zgu 
van één en hetzelfde geslacht. 

J. AlYSPAGB. 

Geslacht van Ingen. (XXY, bl. 479). Den belangstellenden vrager 
dien ik te verwgzen naar mr. J. van Doornincks Geslachtkundige 
aanteekeningen. Daarin komen op bl. 758 vgf kinderen voor* 
Elisabeth d^Arnauld of d*Amaud voerde waarschgnlgk: doorsneden, 
.boven zilver met twee figuren van groen en goud gelgkende op 



GESLACHT- £N WAPENKÜNDE. 155 

een gewei yan een reebok; onder rood met een zilveren zwaard 
met goaden gevest, geplaatst en fasce. 
MaastrichU A. A. yoesteamak van oyen. 

Gedaoht BartolottL (XXI, bl. 317; XXV, bl. 363, 516; XXVI, 
bL 41 y 97). Bg gelegenheid dat er over personen met eene menigte 
voomamen gesproken werd, plag m^n vader altijd te verhalen 
van een lid der familie van den Henvel, dat, uit opgewondenheid 
over den zeeslag bg Duins, zgne pasgeborene dochter doopen liet 
als Martensis Harpensis Trompensis Donensis Victoria Bartolotti 
van den Heuvel. Vrage: is er grond voor dit verhaal? 



Wapens gevraagd. (XXV, bl. 522; XXVI, bl. 40). Gerlacius 
voert in zwart drie sterren van goud. Gekroonde helm. Helmt. 
een gouden ster tnsschen twee olifantstrompen van zwart en goud. 
Devies. Fortior et melior. 

Van Blom komen in Bietstaps Arm. gén. vier wapens voor: 
een van Blom uit het land van Utrecht, een van Blom uit Hol- 
land, een van eene uitgestorvene familie Blom uit Brabant en een 
van den vice-admiraal van Holland Pieter Florisse Blom, maar 
geen van eene familie Blom van Assendelft. 

J. D. WAQNXfi. 

Wapen de Jonoonrt enz. (XXV, bl. 524). Men vindt de beschrg- 
Ting der wapens van alle daar opgenoemde familiën, met uitzon- 
dering van die van de Joncourt, Ie Plastrier, Cognard enüellerie, 
in Rietstaps Axmorial général. 

J. D. WAGKÜR. 

Geslacht van Sompselaer. (XXUl, bl. 537). Zie voor eenen Tobias 
Tan Domseler Nav. XXV, bl. 577. 

Francina van Dompselaer h. Jacob van Zuylen van Nievelt (1597), 
zn. T. Frederik en v. Stephania de Gragter, weduwnaar van Hilde- 
gonda van Bronckhorst. 

Bèta van Dompelaer h. ti^sbert van Zuylen van Nievelt, zn. v. 
Willem, heer van Heeraartsbergen en Bergambacht en v.AguesFoeyt, 



156 GESLACHT- EN WAPSNKUNDE. 

Everard van Dompselaer h. Maria v. Z. v. N., znster van boven- 
genoemden Gijsbert (ms. gen. v. Zuyien v. Nievelt). 

Willem V. Haeften v. Putten en Pattenstein h. in 1662 Johanna 
van Oldenbarneveld, dr. v. Nikolaas en Jacoba van Dompselaer 
(ms. gen. v. Haeften). 

J. D. WAGNEE. 

Tan Buchell. (XXV, bl. 522). In eene ms. gen. Pieck vind ik 
Walraven Pieck van Wolf s weert (f omstreeks 1595) h. Judith 
van Weede of Wees, wier moeder was Agnes van Bachell^ dr. 
van Ewont van Buchell^ stadhouder van den Lande van Buren 
en V. Judith van Zuglen van Blasenburg. 

J. D. WAGNEB. 

Geslachten Comans en Mom. (Nav. VIII, bl. 199; IX, bl. 50; 
XIX, bl. 814, 428). Ida Gonstantia Comans was gehuwd met 
Gerrit Mom, eigenaar en bewoner van Groenenstein te Nederlang- 
broek, en sedert 1762 heer van Maurik, welke heerl^kheid hy 
door aankoop verwierf uit handen van Gijsbert Willem baron van 
Dedem, heer van den Berge, Hoevelaken, Driesberg, Kessel en 
Mook. Eene dochter dezer echtelieden, Ida Maria Mom, onder- 
trouwde 15 juig, en huwde 2 aug. 1763 op den huize Groenestein 
Daniel Goldbach, Johan Wilhelmszoon, sedert maart 1760 predi- 
kant te Maurik, met wien zg sept. 1772 naar de Kaap de Goede 
Hoop vertrok. Eene andere dochter dezer echtelieden, Geertruida 
Margaretha Mom, is gehuwd geweest met Evert Jan baron van 
Neukirchen genaamd Nyvenheym, aan wie de vader en schoonvader 
Jan Ggsbert Ludolf Adriaan van Neukirchen genaamd Nyvenheym 
13 dec. 1771 de heerlgkheden Eek en Wiel bg onderfaandsch 
contract verkocht. Eene derde dochter, Jacoba Antonia Mom, deed 
oct. 1771 te Maurik belgdenis. In 1786 was Ida Gonstantia Comans 
als weduwe van Gerrit Mom, te Utrecht woonachtig, en fungeerde 
20 april als coUatrice bg de beroeping van Philip Wgnand Nagel tot 
predikant te Maurik. In 1788 was zg echter dood : want krachtens 
procuratie van 2 oct. van dat jaar, schonk haar zoon, mr. Amoldns 
Constantgn Mom [opperkoopman des kasteels te Batavia (vgl. Nav. 
ZXV, 529, 530), in 1779 ouderling aldaar bg de Nederd. Herv. 



GESLACHT- ES WAPEXKUICDE. 157 

gemeente, alsmede provisor-opperhoofd van 't generale soldg- 
comptoir en curator ad lites (vgl. »Naamregister van alle de 
Heeren leden der Regeeringe in de Vereen. Prov." enz., Amster- 
dam, bg P. Schouten, 1782)] den 11 dec. 1789 de collatie te 
Manrik aan Assueras Hansse de Rooy, pred. te ter Aa. Hg was 
derhalve toenmaals beer van Maarik, en fungeerde in den jare 
IS17 nog als zoodanig, indien hi] namelgk éen zelfde persoon is 
met mr. Arnoldas Gonstantgn Mom Faure te Leiden, die in dat 
jaar de collatie van Maurik op Hendrik van Steedes, pred. te 
Noorden, nitbracbt. 

Maar nu is de vraag, of deze familie Gomans (Coomans), die, 
volgens Nav. XIX, 314, 588, voerde in azuur vigf v^f- of zes- 
puntige sterren van goud, geplaatst 3 en 2, benevens eene quarte- 
feuüle van goud en pointe, identiek zg met het geslacht Coymans, 
waarvan Nav. XVII, 125a, XXVI, 43, 46 een paar leden worden 
opgenoemd. Voerde Coymans ook dit wapen? 

J. ilKSFACH. 

Wapens Boucher enz. (XXV, bl. 524). De wapens gevoerd door 
de fransche geslachten Le Ghevallier en Boucher, vind ik in eenige 
onder mg berustende bescheiden betreffende het geslacht Girardin 
aldos beschreven: Le Ghevallier; d^ azur a la tête de licome 
dargent, au chef de même, chargé de trois ailles d*argent. Boucher; 
d'argent a trois écrivisses de gueules posées deux et une. Van 
laatstgenoemd, reeds in den aanvang der 14e eeuw bekend ge- 
slacht, worden vermeld: Claude Boucher, ecuyer, seigneur de 
Bazoches et de Ia Bonze, conseiller honoraire au bailliage et siège 
présidial d* Auxerre en 1644, marie avec Marie Boirot ; benevens 
twee van de acht uit dat echtpaar gesproten kinderen, nl. Anne 
Boucher, baptissée le 4 Aoüt 1633, f a Auxerre le 16 Mai 1700, 
mariée avec Claude Girardin, copseiller honoraire au bailliage et 
siège présidial d' Auxerre el Francois Boucher, prêtre et chanoine 
de Véglise collégial de Notre Dame d* Auxerre, baptissé le 10 Mai 
1645, t a Auxerre en 1723. 

H. C. VAN BAKKENES. 

Wapens op portretten. (XXV, bl. 632). Den vrager zg medege- 



158 GESLACHT- EN WAPENKUNDB. 

deeld, dat door een zeeuwsch geslacht van Gelre als Ie en 4e 
kwartier werd gevoerd: van sabel met een verkort bourgondisch 
of St. Andries krais van goud. 

H. o. VAN BAKKKNES. 

Geslacht van der Mast. (XXV, bl. 265, 424; XXVI, bl. 50). Van 
dezen naam worden in het Woordenboek v. Hoogstraten in de 
geneal. v. Beveren, v. d. Dassen, en v. Stryen nog de volgende 
personen aangetroffen: Harmen v. d. M., tr. 10 mei 1587 Sophia 
V. d. Dussen, dochter van Sasbout en Maria van der Hoef Michielsdr.; 
Jacob V. d. M. Stevenszn., tr. Emma v. Beveren, dochter v. Claas, 
vermeld in 1510 en 1528, en Jacobina Snouck; Maria v. d. M. 
Robbrechtsdr. tr. mr. Adriaan v. Strgen, geb. 1547, f 10 dec 
1604, zoon van Qnirign en tieertruid v. floogeveen; Jacob v. d.Mj 
tr. Maria v. Stqjen, dochter van mr. Qnir^n, geb. 1575, zoon van 
Adriaan bovengenoemd en diens tweede echtgenoot Alyda Moer- 
kerken, nit welk laatste echtpaar acht kinderen zgn gesproten; 
Anna v. d. M. Hendriksdr., tr. 10 julg 1633 mr. Cornelis r. 
Strgen, zoon van Qair^n laatstgenoemd en diens eerste echtgenoot 
Maria v. Veen. De ridderhofstede Klein Poelgeest, gesticht door 
eenen jongeren zoon van het geslacht Poelgeest, lag in de nabij- 
heid van het dorp Eoudekerk in Zuidholland. 

H. C. VAN BAKKENES. 

Geslacht y. d. Mast. Volgens mgne m. s. genealogie Tr jmp, was 
Hugo van der Mast, toen hg huwde den 6 januarg 1686 met 
Sara Tromp, wed. Gasper van Kinschot, geen weduwenaar: hg 
stierf 29 aug. 1719, zg 31 maart 1711. Hg was een zoon van 
Paschasius van der Mast en van Elisabeth Heere of Heeren. Hunne 
kinderen waren: 

P. 'Pachasius Aemilius v. d. M., st. jong. 
2°. Maerten Harpertzn. Tromp v. d. M., st. jong. 
S"*. Robbert van der Mast^ geb. 15 julg 1689, generaal majoor, 
tr. 31 julg 1728 Maria Roch, g.b. 11 mei 1703, dr. van mr. 
Hercules en van Sophia üedeL Hg st. 21 april 1771, z^ 
21 mrt. 1780 en zgn beide te Delft begraven. Zg hadden 
▼gf kinderen. 



GESLACHT- EN WAPENKüNDE. 159 

4^ Elisabeth Louisa v. d. M., geb. 9 jung 1692, st. te Waalwgk 
1776, huwt (1) 1710 Frederik Casper van Berck, geb. 1681, 
in 1740 capitein der inf., st. te Hellevoetslais 6 oct. 1741, 
ond 60 j. en had 1 zn. Zg tr. (2) George van Walree, geb. 
]702, luitenant der inf., st. te Geertruidenberg 29 maart 1744. 

5®. Magdalena Herbertina v. d. M. st. jong. 

r. Hugo Paschasius v. d. M., geb. te Oudewater 18 mei 1729, 
st. 22 oct. 1731. 

r. Sophia Isabella v. d. M. geb. 14 mei 1773, tr. 1 april 1779 
te Delft Alexander van Thielen, geb. te Oudewater 13 april 
1733, majoor der inf., st. te Delden 10 sept. 1802, 

3^ Sara Wilhelmina v. d. M. geb. 7 oct., st. 29 oct. 1734. 

4"". Willem Comelis v. d. M. geb. 4 mei 1786, commandeur ter 
zee, st. buiten Amsterdam 1800. 

5^ Sara Catharina v. d. Mast, huwde haren neef Gaspar van 
Kinschot. 

MacutrickL A. a. vobstebman vak ouen. 

Oeslaoht van der Maat. Ook te Dordrecht had een geslacht van 
der Mast zgnen zetel. 

1. Johan van der Mast, schepen in Dordrecht en bewindhebber 
Tan de Westindische Compagnie, tr. Johanna Repelaer, dr. van 
Hugo en Margaretha Brouwer, üit dit huwel^k de volgende 
kinderen : 

Ie Air. Adriaan, die volgt. 

2e Petronella, ongehuwd gestorven, 

3e Mr. Anthony, schepen en tresorier in Dordrecht, 
n. Mr. Adriaan van der Mast, schepen 1658, 1659, acht van 
1649—1657, veertig 1652 in Dordrecht, rentmeester van de 
domeinen der Beierlanden, tr. 18 jung 1647 Elisabeth Hallincg, 
dr. van Herman en Anna de Jonge, geb. 11 julg 1618. üit dit 
hnwelgk de^^ kinderen: 

Ie Anna, jong overleden. 

2e Johan, die volgt. 

3e Herman, ongehuwd. 

4e Johanna, ongehuwd. 

5e Anna, jong overleden. 



160 GESLACHT- EN WAPKNKUNDE. 

m. Johan van der Mast, waterschepen 1674 in Dordrecht, 
tr. den 24 nov. 1676 Eatharina Snook, mr. Adriaansdr.. Balen^ 
Dordrecht, 933, 1082. 

Jakoh yan der Mast, Stevensz., tr. Emma van Be veren, dr. van 
Klaas (1525) en van Jakobmina Snouk. Balen 956. 

J. D. WAGNEE. 

Wemer van Lennep. (XXV, bl. 142). Werner van Lennep, raad 
te Nymegen, zoon van Jnrriaan en van Anna v. Galen, tr. 24 
jan. 1560 üatharina van Renesse, dr. van Gerard en van Geer- 
truida van der Haer. (Annoaire gen. 1871, bL 205.) 

J. D. WAGNER. 

Spiering. (XXV bl. 568 en 569.) Door van Leeuwen Bat 111. 
p. 972, wordt nog vermeld Maria Ddcia Spiering, dochter van 
Willem en Comelia van Borsselen, gehuwd met mr. Adriaan van 
der Goes Andrieszn., heer van Natres, raad der stad Delft. 

Was deze Cornelia v. Borsselen v. d, Hooge eene dochter van 
Adriaan, raad in de H. Baad van Holland enz. enAnna de Jonge 
van Oosterland? h. c. van bakkeses. 

Twee wapens. (Nav. XXV, bl. 374.) Het geslacht van der Does, 
alsmede de daaruit gesproten geslachten voeren negen ruiten. 
Welligt zal deze mededeeling den heer D.... te L. op het spoor 
brengen. Ook het cimier komt juist over een met het familiewapen 
van der Does. 

Maastricht. a. a. voestbrman van ojjen. 

Geslacht Kcart. (Zie Algem. Reg. op LacosteenXIX,479— 481). 
Ook te Maurik in de JSederbetnwe hebben, leden van dit geslacht 
gewoond. M^ z^n voorgekomen: 

Johannes Picard, gehuwd met juflFv. Margareta Wtenweerde. 
Zg werd 16 oct. 1728 in de kerk te Maurik begraven. Hg over- 
leefde haar. 

Aletta Picard, jd. te Maurik^ aldaar 1 apr. 1758 gehuwd mei 
Gerrit van Hattem. 

Margaretha Picard, deed in 1764 te Maurik geloofsbelgdenis. 



GESLACHT- EN WAPBNKTJKDB. 161 

Jacobas Pietersz. Picard gehuwd met Johanna van Spithoven, 
liet 1 aug. 1779 eea zoon doopen, Jacobus Abraham, geb. 27 
july 1779, waarbg de vader Jelis Picard als getuige stond. 

Gerretdina Picard geh. met Roelof Fiere van Mourik, liet 22 
febr. 1784 haren 18 febr. 1784 geboren zoon Pier, ten doop 
aanbieden. 

Margaretha Picard, geh. met Gerrit van Wees, deed 16 oct. 
1785 haren 11 oct. geboren zoon Peter, doopen. 

Margaretha Ghristina Picard en G. van de Weert, staan in 
1790 als echtelieden vermeld. 

J. ANSPACH. 

Oesla^^ten Mogge, van Bronckhorst. (vgl. XV b1. 283). Wie de 
onders en grootouders waren van Jacob Mogge, geh. met Jac. 
van Bronckhorst, weet ik niet doch uit Zieriksee, de vaderstad 
der farnüie, jxeh ik er eenige aangeteekend, waaronder misschien 
de gevraagde ouders eu grootouders wel schuilen zullen. 

Com. Lievenz. Mogge j. m. v. Zieriksee, JannekeVileyns j.d. v. 
Eapelle in Z. Bev. ondertr. 13 jung 1699. 

Mar. Pieterz. Mogge. Pieter Pietz. Mogge. 

Neeltje Daniels. Leentje Errians (Adriaanse ?). 



Daantje ged. 30 april 1595. Errian ged. 5 febr. 1584. 

Maatje ged. 6 febr. 1594. 
Adriaan ged. 29 sept. 1596. 



Jocob Lievenz. Mogge j. m. Com. Cornz. Mogge, j. m. v. 

Qnirina Jan Sieverts j. d. Zieriksee. 

ondertr. 23 july 1600. Janneke Gosens van Dordt, 

won. beide O. Duiveland, 
ondertr. 21 aug. 1591. 
Pieter Pietz. Mogge wed' ondertr. Thonis Pietersz. Mogge. 

24 jan. 1599, Hade-vy Thonis. 

Cath* Fernandse. . > 



Lambrecht ged. 22 dec. 1593. 



162 OBSLACHT- EN WAFElOCUNDfi, 

Pieter Mogge. Corn. Mogge. 

Suz» Mogge. Helena Hoflfers. 



Pieter ged. 14 febr. 1610. Suz* ged. 29 jan. 1616. 

Iman Thonisse Mogge ondertr. 5 oct. 1608 Rutger Rutsaerds wed. 

Mr. Pieter Mogge, oud burg. raad van Zieriksee, ondertr. 15 febr. 
1663, Sabina van der Meersche van Middelb. 

>De van der Meersche, uit andere landen (uit Vlaanderen ?) hier 
(te Middelb.) weg gekomen, zgn geenszins gering geacht' ' zegt 
Smallegange bl. 489. 

Ik vind eene Margaretha van der Meersche, ook uit Middelburg, 
ondertr. 3 oct. 1659 met Iman Vierling burg. van Zieriksee. 
Lieven Mogge. Mar. Pietz. Mogge. 

Lieven Jacobs. Dana Marinus. 



leefden in 1584. Pieter ged. 21 febr. 1584. 

Neeltje ged. 2 nov. 1586. 

F. CALA3XD. 



VRAGEN. 

Imbyze. Wie waren de ouders van ridder Jan van Imbyze (Embize 
of Hembize), gehuwd geweest met Dederika van Böningen (of 
van Beuningen), in 1602 kapitein in het regiment infanterie van 
kol. Dorp, en overleden in 1616? en welke mededeelingen weet 
men verder te doen omtrent de naaste voorou(rers van genoemden 
Imbyze^ zgn huwelgk (tgd en plaats van voltrekking) en eerste 
afstammelingen? ♦ * ♦ 

Oeslaoht d^Orville. Een lid der familie d'Orville, woonachtig te 
Glogau in Silezië, wenscht te weten in antwoord op de vraag in 
den JNavorscher (mei 1875) betreffende het geslacht d'Orville, in 
welk jaar de genoemde Catharina Martha d'Orville met .... van 
Liesberg gehuwd was — en waar? De geslachtwapens der 
d'Orvilles zgn voorhanden. Ook is genoemd lid genegen zich 
schriftelgk met den belangstellenden in verbinding te stellen. Haar 
adres is: mevrouw de barones van Lützow, geboren d*Orville, te 
Glogau in Silezie. 



GESLACHT- EN WAPEKKT7KDE. 163 

▼an Eek van Faataleon. Wie waren ouders van Maria van Eek 
ran Pantaleon, getrouwd met Bartholomeüs Verbrugge? waar en 
wanneer is z^ geboren? Wie waren hare kinderen? 

7an Rnytenburg en van Weert. Reynier Gerard yan Ruytenberg, 
zoon van, — en van — , geb. te Purmerend ? 16o9, overl. te? 
pensionaris van Purmerend, enz. huwt te? 27 julg 1694 Johanna 
Schuyt Nicolaasdr. Zy winnen: 

r. Gerard Constantyn, geboren te? 1695, overl. te? huwt te? 
jong 1722 Helena Constantia Loten, geb. te? 9 april 1696, overl. 
te? dochter van? en van? Hieruit een zoon: 

Gerrit Gonstantgn, geboren te?0Bgeh. overleden te Leiden den ? 

V. Maria ? 

3®. Nicoiaas Adriaan ? 



Marcns van Weert, geb. te? enz., huwt te? Comelia van der 
Stel, geb. te? overl. te? Zg winnen: 

1*. Willem Adriaen van Weert, geb. te ? st. te ? huwt te ? 
Catharina van ToU. Hieruit geene kinderen (?) 

V. Marcus Cornelis van Weert, geb. te ? st. te ? huwt te ? kinderen? 

Wie weet de ontbrekende data aan te vullen? 

Geslacht de Jong enz. Wie heeft de goedheid het ontbrekende 
bg onderstaande opgaven der geslachten de Jong, Muykens, van 
Weerden en van^Dam aan te vullen, of die te verbeteren? 

1®. Geslacht de Jong. 

de Jong, geb. te den gest. te .... den .... 

trouwt te .... den met geb. te den .... gest. 

te den 

Hun zoon Pieter Haack de Jong, geb. te Amsterdam 20 januarg 
1664, gestorven te Utrecht 23 jung 1721, burgemeester van Utrecht 
en dgkgraaf van den Lekdgk Benedendam, trouwt te Utrecht 
14 augustus 1685 met: 

Jkvr. Anna Maria van Weede, geb. te Utrecht 13 september 1665, 

gest. te Utrecht 6 maart 1703, dochter van van Weedetot 

Dgkveld, geb. te den gest. te den en 

van van Berck geb. te den gest. te 



164 GESLACHT- EN WAPBNKUNDE. 

2**. Geslacht Mugkens. 

Ma^kens geb. te den gest. te den 

trouwt te den met geb. te den 

gest. te den 

laun zoon Arnoldus Magkens, geb. te den gest. 

te ütreeht 11 october 1730, tr. te den ... 1681 met: 

Adriana Muiikens, geb. te den gest. te Utrecht, 

den 21 october 1702, dochter van Mugkens geb. te 

den gest te den en van geb. te 

den gest. te den 

3". Geslacht van Weerden en van Dam. 

Jan van Weerden geb. te den gest. te den 

tr. te den i met geb. te den 

gest. te den 

Hun zoon Abraham van Weerden, geb. te den 

1661 (?) predikant te Doetinchem, geat, te 1 maart 1742 (?) 

trouwt te Zeddam 23 september 1691 (?) met: 

Johanna Ghristina van Dam, geb. te Doetinchem 21 april 1650 (?) 

gest* te 27 november 1718 (?) dochtervan Daniel van Dam, 

geb. te den burgemeester van Doetinchem, gest. te 

den en van Johanna te Bowken, geb. te den 

gest. te den 

Tevens wordt beleefd gevraagd het wapen van bovengenoemden 
van Dam en te Bowken, alsmede dat van Maria Nunninckhof, 

geb. te 24 jung 1605, echtgenoot van Jan Ghgsen, geb. 

te den augustus 1607. de p 

Joha, Hoela, Domela^ Spema, enz. Zgn de geslachten Joha, 
Hoola (Hoola van Nooteu), Domela (Domela Nieuwenhuis), Spema 
(Spema Nieuwenhuis), Duba (Heumen), Dnra (Deking Dura, van 
Dura), Hesta (Amsterdam) en Gouka (Schiedam), van friescheu, gro- 
ningschen of oostfrieschen oorsprong? 

Jan van Haarlem. Is ook bekend, of Jan van Haarlem f 1731, 
bastaardzoon vau Reinond III, hertog van Gelderland, gehuwd 
* is geweest, nakomelingen heeft gehad, wie zgne moeder is geweest, 
en waarvan hg den naam van Haarlem voerde? .,, b. 



GKSLACHT- £N WAPENKUHDE. 165 

Oedaclit y. Ingen. In het Aardr. Woordb. van v. d. A a, II, bl. 
761, vindt men vermeld, dat het landgoed Broekemeroord op de 
Ofervelawe, gem. Oldebroek, in augustus 1717 van Lucas Vermeer 
op Aleyd van Ingen overging en van deze omtrent het midden 
der vorige eeuw op Jan Severgn v. d. Merwede, wiens echtgenoot 
eene van Ingen was. Nu zoude men gaarne vernemen, wie de 
oaders waren van genoemde Aleyda van Ingen en van de echt- 
genoot van J, S. V. d. Merwede, alsmede in welken graad van 
bloedverwantschap laatstgenoemde stond tot flendrik Lodewgk 
baron v. d. Merwede, in de laatste helft der vorige eeuw gehuld 
met Aleyda Johanna van Ingen, weduwe van den kapitein Jacob 
Meylinck. b. 

Geslacht Binkes. Wie waren de ouders van Taleke Binkes, den 
1 februarg 1778 gehuwd met mr. Cornelis Wichers, geb. 6 october 
1750, f 8 september 1812, en welke wapens werden door hen 
gevoerd? b. 

Gedacht van Cu^ck. Henricus van Cu^ck geb t •• - S^^* 

7 september 1664 te Geldren met Anna Hegmans, geb f .... 

(getuige) Guilelmo van Gugck. 

Johannes Franciscus, ged. te Geldren 1 jan. 1669, geh. 1701 
te Nienwpoort, vanwaar hg naar Diest vertrok als ontvanger der 
keizerlijke regten. 

Thomas geb. te Diest 1713. 

Johannes geb. 1736 te Dixmuiden. 

Franciscus geb. 1765 te Nieuwpoort. 

Yolgeus overlevering stamt bovengenoemde Henricus van het 
grafelgk geslacht van Cuijck af. 

Kan iemand mg mededeelen^ van wien Henricus een zoon was, 
wanneer en waar geboren, en hoe hg aan het oude geslacht van 
Cngck verwant was? f. galand. 



166 

MENGELINGEN. 



Merkwaardige boomen in Hederland. (XXV, bl. 383; XXVI, bL 
102). De boom dien ik, als antwoord op bovenstaande vraag, hier 
beschreven wil, staat eigenlgJL wel niet binnen de grenzen van 
het hedendaagsche koninkryk der Nederlanden, maar toch z6o na 
aan die grenzen, en is ook in d' aangrenzende streken van ons 
land, in Westerwolde of zuidoostel^k Groniugerland en in oostelgk 
Drente zóo bekend, dat h^ met recht hier genoemd worden mag. 

Dicht nabg onze grenzen, aan den oostelgken rand van het 
groote Boertanger moor, dat reeds ten tyde van Earel den grooten 
eii nog eeuen en eeaen vroeger, even als nn nog, de grens 
formt tnsschen Friesland en Weetfalen, aan d' Eems in 't zoo- 
genoemde Neder-Münsterland of 't land van Arenberg-Meppen» daar 
leit het dorp Heede. Bg dit dorp lag vroeger een slot of burcht 
de Scharpenborch genoemd, die nog in 't laatst van de vorige 
een bewoond werd door leden van 't geslacht von Pinning. 
Sedert is dat adellgke geslacht uitgestorven, en de burcht is af- 
gebroken; een schoone weide is er nu ter plaatse waar dat oude 
slot stond. In den hof van dien Scharpenborch stond een linde, 
denkelyk daar geplant toen men den burcht boude; misschien 
was die linde ook toen reeds een volwassen boom, en stond ze 
reeds daar ter plaatse. By 't sloopen van den burcht heeft men, 
gelukkig, de linde staan gelaten. Het is een zeer schoone boom, 
misschien de grootste en schoonste linde van de gantsche wereld, 
zeker de grootste en schoonste boom van het boomryke Eemsland. 
Zg vormt met haar wijd uitgespreide takken een breede en hooge 
kroon, die men reeds in de verte boven d' andere boomen uit- 
steken ziet, als de koepel van een dom boven de huizen eener 
stad. Zy is nog in de volle kracht van haar groei; de stam is 
18 voet hoog, van den bodem gemeten tot de plaats waar d' 
eerste takken zich uitspreiden; die stam staat loodrecht en heeft 
den vorm van een reusachtigen pyler, die in de middel een weinig 
saamgesnoerd is, met een breed voetstuk en een dikken kop. In 
het midden, waar de omtrek het kleinste is, heeft de stam een 
omvang van 6 vadem; hooger, waar de takken ontspringen, een 



MJENG£LlNGfiK. 167 

omTaQg Tan 60 voet. Hier ontspringen, op regelmatige afstanden, 
aan den rand van dien kop, niet minder dan 16 zware takken, 
die alle zeer gezond en rgkel^k met loof bedekt zgn en ieder ¥an 
een tot anderhalf voet omvang hebben. Ook zgn al deze 16 takken 
zoo iamelgk van de zelfde lengte en wgken alle onder bgna gel^ke 
hoeken van den stam af, zoodat het geheel een groote en schoone 
koepel vormt. Aan deze linde zgn nog weinig of geen teekens 
van verval of ouderdom te bespeuren ; men kan haar toekomstigen 
leeitgd even min schatten als haar verledenen. 

Deze boom is wgd en zgd in den omtrek beroemd en onder 
den naam van »de heer linde" bekend; de heer linde, dat is de 
heeër linde, de linde van Hee, want zoo heet het dorp Heede in 
den friso-saksischen tongval van die streken. Men verhaalt dat een 
nederlandsche krggso verste', die in den oorlog met Bommen-Berend 
(1665) den Scharpenborch belegerde, aan zgn kr^gsvolk een streng 
bevel gaf om »de heer linde'' niet te deren; en die man wordt 
om die reden nog heden, zeer te recht, in 't Eemsland geprezen. 

Een andere beroemde boom in deze zelfde boomr^ke landstreek 
is de zoogenoemde »Kamper ülme," een schoone, overoude gp, 
met een stam van vgf vadem dik^ die op het landgoed Eampe^ 
nabj de stad Meppen staat. 

Haarlem. johak wikkleu. 

Be bqen in den rouw. (XXYI, bl. 104). Of ten onzent nog de 
gewoonte bestaat, door den vrager vermeld, weet ik niet. Maar 
wel weet ik, dat, toen ik in eene te Meppel gehoudene voordragt 
yan dat gebruik had gesproken, oude lieden mg zeiden, dat het 
in hunne jeugd nog te Hoogeveen en in andere streken van 
Drenthe bestond. — De vrager maakt gewag van een stukje krip 
aan de korven. Maar de oude gewoonte, bg Friezen, Saksen en 
Franken, was, een zwarten doek over de korven te leggen, gelgk 
bg een huwelgk van een lid der familie een roode doek er op 
uitgespreid werd. Men vergelgke Hartmann : Bilder aus Westfalen, 
122, Brand, Popular Antiquities, III, 300, Hofdgk, Ons Voorge- 
slacht, I, 98, 158 en 292. Andere voorbeelden van 't gebruik, om 
dieren in den rouw van tnenechen te doen deelen, heeft men b.v. 
Jona III: 7, 8, Herod, IX: 24. e. laueillard. 



168 MENGEUNQBK. 

VRAGEN. 

Opschrift te Ond-Oastel. 

Als de harders het ampt van de wolven hanteeren 
Wie zal dan de arme schaepen regeeren. 
Dit versje staat in een steen in den gevel van een huis te 
Oud-Gastel, tegenover den toren der Boomsche kerk. 
Wie weet de aanleiding daartoe? 

Fersische overlevering omtrent den zondvloed. Volgens het week- 
blad Herrnhut (IX, n° 10), zoü de geleerde graaf L. von Pfeil 
onlangs, in eene voorlezing over de kometische stroomingen en 
hare werking op de aarde, eene persische zondvloed-sage hebben 
aangehaald, die in een der Zendboeken staat aangeteekend. Naar 
Inid vati die overlevering heeft eens een van 'tzniden komende 
onmetelgke groote vorige draak alles verwoest, den dag in den 
nacht verkeerd, door een heeten regen, met droppels als men* 
schenhoofden, en met herhaalde bliksemstralen vermengd, de boo- 
men tot aan den wortel verzengd en al het land overstroomd, 
totdat hy eindelijk, na verloop van 90 dagen verdwenen is. De 
graaf brengt dit verhaal in verband met zijn stelsel, dat de botsing 
der aarde met eene komeet den zondvloed veroorzaakt heeft. 
Vrage. Wie geeft mg de juiste bewoordingen der sage, met ver- 
wijzing naar de plaats, waar zij gevonden wordt? 



nationale nachtegaalslag. Eene dnitsche dame verzekerde mg 
onlangs in vollen ernst (en zonder boosaardige zinspeling op de 
kwakende diersoort, welke de vreemdelingen vaak met den naam 
van hoUandsche nachtegalen bestempeleii), dat zij had opgemerkt, 
dat de nachtegalen hier anders sloegen dan in Duitschland, en 
dat zg van andere landgenooten, ongezocht, dezelfde opmerking 
had gehoord. Is deze opmerking juist, zoo ja, kan het gezang van 
andere zangvogels ook op dat der nachtegalen een wgzigendeu 
invloed hebben? ♦ 



GESCHIEDENIS. 



St. CyriaciiB. (Nav. XXVi, bl. 61). Nadat Galerius Mazimianus 
in den jare 292 door keizer Diocletianas tot caesar was aangeno- 
men *), werd van lieverlede eene algemeeue vervolging tegen de 
Christenen voorbereid. De keizer, die tot dusver uit staatkunde de 
Christenen gespaard had, liet zich eindelijk overhalen, om tegen 
heD te gaan woeden. Het vervolgingsedict werd te Nicomedië open- 
Igk aangeslagen, en toen een aanzienlijk romeinsch Christen dit 
met luid uitgesproken hoon afrukte, steeg de woede van Diocle- 
tianoa ten top ^). Galerius, een hartstcgtelgk voorstander van 
den phrygischen afgodsdienst, de eenige onder de vier regenten 
tan den reeds waggelenden kolossus des grooten romeinschen rgks, 
liie het christendom stelselmatig zocht uit te roeien ^, liet ter 
eere des keizers een prachtig gebouw stichten (te Nicomedië?), de 
baden van Diocletianus genaimd 4). Hy dwong^ als een andere 
Farao, de Christenen van beiderlei kunne, van eiken leeftijd en 
stand, aan dit gedenkteeken te arbeiden, om hen door harden 
arbeid en slechten teerkost uit te putten. Cyriacns, Largus en 
Smaragdns, een drietal waardige diaconen der kerk (te Nicome- 
dië?), deden wat in hun vermogen was, om het lot der geplaag- 
den te verzachten. Zg werden daarin geholpen door een ryken 
Komein, met name Thrax, welligt deuzelfden, die het keizerlgk 
edict had afgerukt. Als dit ter kennis van Galerius kwam, werden 
gezegde diaconen voor hunne personen tot denzelfden arbeid ge- 
doeoad, waarbij zg nog daarenboven uit menschlievendheid hunne 
geloofsgenooten, wier krachten verzwakten, het werk uit de hand 
poogden te nemen. Als zulks de bewondering van vele Heidenen 



^) Zie Schlossers Wereldgeschied. ned. yert. IV, 2G7. 
^ Ibidem, bl. 269. 

') Kitter, Handb. d. Kircheogesch. 5te Aufl., Bonn 1854, I, S. 127. 
*) flase, Kirchengescb, (1826), S. 70: ^Dem Diocletian warden Denkmale gesetzt 
(ür die Vernlchtung des Cbriatlichen Namenfl/' Na ^ijn dood of reed:» bjjzyn leven? 

18 



170 GSSCHIBDEKIS. 

gaande maakte, wierp men hen in de gevangenis, en zocht hen 
door de wreedste martelingen tot afval van het christelgk geloof 
te bewegen. Toen dit niet gelakte, werd het edele drietal omstr. 
het jaar 303 (?) onthoofd. 

J. ANSPACH. 

St. CyriaoTU. Er wordt gevraagd, » wanneer de heilige Gyriacus 
leefde, of hg een Romein was, euz." Welke heilige Gyriacus ? In 
de Acta Sanctorum komen er, op verschillende dagen, wel acht 
voor. De meest bekende is Gyriacas, abbas in Palaestina f 566, 
wiens leven te vinden is Acta Sanctorum, Bolland. 29 sept. Als 
de vrager in nog meer heiligen belang stelt, zal hg best doen 
met een alphabetische Igst te raadplegen, zoo als die voorkomt in 
Potthast's Wegweiser, Berlin 1862. 

H. AKM. W. W. 



VRAGEN. 

Het Oudste charter van Aardenbnrg. Gebrek aan interpunctie in 
oude hss. kan soms óf verschil van gevoelen over de lezing óf 
verkeerde opvatting te weeg brengen. Geen Latinist zgnde moet ik 
dus vragen, daar de schrjjver wien ik volgde reeds overleden is 
en zich tegenover lateren niet meer verantwoorden kan. 

Het oudste aardenburger charter, hoe het perkament ook door 
slecht vouwen enz. beschadigd zijn moge, is van 1200 of van 
1201; 't verschil moge gering zgn, hoe juister echter hoe beter. 
't Is een stuk waarbg Boudewgn IX van Gonstantinopel (de 19e 
der vlaamsche graven) den zich te Rodheburch vestigenden vreem- 
delingen aldaar het burgerregt schenkt. Het zegel is verdwenen: 
alleen het zgden snoer is nog over en het schrift is een groote 
regtopstaande, duidelgke letter. De heer J. ab Utrecht Dressel- 
huis haalt het aan in een der deelen van de werken der Leid- 
sche Maatschappg en zegt: — »hoort nu eens het oudste tio^ 
aanwezige Gharter van Aardenburg, van December 1201: Ego 
Balduinus. enz." (Oud Aardenburg en deszelfs handel in het be- 



GESCHIEDENIS. 171 

910 der XlVe eeuw, bladz. 9 van deu overdruk). Eiait heeft het 
II. 1. pag. 255 en Warnkönig in het Urknndenbuch, achter B. I£ 
Abtb 2. S. 35 z^uer Flandrische Staats and Rechtsgeschichte, 
Tub. 1837. 

De datum is zeer duidel^k voor mg wat het schrift betreft; er 

staat letterlgk: Anno Domini Millecimo ducentesimo pmo Mense 

, Decembri. Voor ik de verhandeling van D. kende vertaalde ik 

I letterlgk: Het jaar des Heeren duizendste (en) twee honderdste 



(en) eerste, maand december, dus, zoo als D. zegt, december 1201. 

Neen, zegt een vriend, die ambtshalve Latgn dient te kennen, 
dat's onzeker ; 't kan ook zgn : Duizend twee honderd, den eersten 
(dag) der maand december. 

Een tweede stuk, waarbg de brugsche grutemeester Gildulf en 
zgn broeder Willem i^stand doen ten behoeve der Rhodenbur- 
gers van het gruterecht^ dagteekende ik, even als D. (t. a. p. bl. 16) 
janaarg 1226. 

Dit stuk heeft: Anno dni Millesimo Ducentesimo Vigesimo 
Sexto mense Jannario, dus alweer op mgne manier, 't Jaar des 
fieeren 't Duizendste twee honderdste (en) twintigste (en) 't zesde, 
maand jan. Neen, zegt men, 't kan even goed z^n 6 januarg 
1220 en zelfis 26 jan. 1200; maar er bestaat een mdimus^ 
waarin te lezen is, volgens eene oude vl. vertaling: januarg 1226 
Tanderen daachs voor Ste 7incentius dach. De schrgfwgze van 
dat vidimus echter is alles behalve correct. 

Maar nu hoe moet het zgn: 1 december 1200of december 1201? 

De dag, dit zg opgemerkt, ontbreekt meer in zoo oude stukken. 

a. p. BOOS. 

[De vriend schgnt zyn Latgn een weinigjen vergeten te zgn. 
£r staat: in het jaar des' heeren 1201 in de maand december. 
Werd er vjan den eersten december gesproken, dan moest er staan 
mems decembris.'] 

Amptman van St. Marien. Steven van Delen (de oudste der acht 
zonen van Bor van Delen, gehuwd met Ëlisabeth van Laer), in 
U31 beleend met Laer (Veluwe), dat hem van zgne moeder was 
aangeërfd, en in 1453 door Jan Knorre doodgeslagen, wordt in eene 



172 GESCHIEDENIS. 

ms. genealogie genoemd Amptman van St. Marien. En in 1439 treedt 
zgn neef Steven van Delen, Brands zoon ex Trada Gosens, die 
met zgn broeder Evert v. D. en met Gerrit v. D. (zoon van Steven 
V. D., den Olden) den verbondbrief van 19 april 1436 bezegelde 
(zie NghoflF, Oorkonden, IV, bl. 137; Sligtenh., Geld. Gesch., 
bU 228&), in diezelfde waardigheid op. Wat was die amptmannie 
van St. Marien ? 

J. AlfSPACH. 

Verloting van Baaphorst in 1709. >llet Weekblad van Amersfooii 
en omstreken herinnert, dat het verloten van boerdergen, villa's enz. 
geenszins eene uitvinding van den laatsten tgd is. Reeds in het 
begin der vorige eeuw werden in ons vaderland zelfs grooteland* 
goederen in loter^ gebracht, onder anderen het huis te Raaphorst, 
gelegen nabij het dorp Wassenaar. 

Een onzer geschiedschrijvers, de lotgevallen van dit kasteel ver 
meldende, zegt daaromtrent het volgende: 

>Dit huis te Raaphorst heeft naderhand behoord eenen heeri 
V. H., lid ter vergadering van de Staten van Utrecht, die het 
vervolgens een en anderwerf (in 1709 en in 1710) in lotergen heeft 
opgehangen ; eerst in die van Amersfoort waartegen eene som van 
72 duizend gulden wierd gestelt, ter keuze van den trekker; en, 
vallende toen het lot op eenen bakker en zgne dienstmaagd te 
Amsterdam, buiten de Utrechtsche poort, kozen die liever de 
aanmerkelijke geldsomme, waarmede z^ beide niet luttel op de 
been geraakten ; naderhand is 't weder verloot in de Amsterdamsche 
Plantaadje, en toen getrokken door den bestierder dier loterye, 
Hendrik Blank^ die het ook weder aan een anderen heer heeft 
afgestaan." 

Een ander schrgver vermeldt ook dat het huis Marquette, nabg 
Beverwijk, omstreeks dien tgd, »als de allerhoogste prgs de loterg 
ten prooi is gesteld, hebbende dé trekker, in penningen, het aequi- 
valent genooten." 

Is er aangaande deze loter^, de toenmalige eigenaars van Raap- 
horst enz. meer bekend, dan in dit courantenberigt voorkomt? 



173 

OUDHEID- MUNT- EN PENMNGKÜNDE. 



hudi^eimmgeiL (XXVI, bl. 71.) Of de man gelijk had, kan ik 
niet zeggen, maar dat de vrouw gelgk had, weet ik met zekerheid, 
in zoover zg het gebraiken der »pachtpenningen" vermeldde ; den- 
kelgk ook wel het doel waartoe zij — ten minsten voornamel^k — 
werden geslagen. Want doosjes met znlke penningen waren in 
mjnen kindschen leeftgd en ook nog later op het eiland Schouwen, 
en zeker ook elders, in bgna ieder huisgezin van den burger- en 
boerenstand te vinden. Slechts bg uitzondering vond men hier en 
daar de zoogenoemde »kinkhorentjes," door den heer Roos »keiitjes** 
genoemd, en nog zeldzamer »kabeljauwshersentjes", porseleinach- 
tige beentjes uit den kop, waarvan echter slechts een paar bg 
ri^eii kabeljauw aanwezig zgn, zoodat het lang duren kon eer een 
okje van znlke speelmerken verzameld was. 

De pachtpenningen, of bg meer weelde de kinkhorens, dienden 
mi alleen bg het pachtspel^ maar ook bg het kien- of lottospel, 
eet uilen- en ganzebord enz. Het kienspel werd op twee wgzen 
gespeeld: dat het afroepen der nommers werd voortgezet totdat 
een der medespelers al de nommers op eene der horizontale Ignen 
Tan eene kaart bezet had en daarvoor den pot trok; of ook^ dat 
15 nommers werden afgeroepen en op het zoogenoemde »broeder- 
pannetje", bg den zak met nommers behoorende, geplaatst, waarna 
men voor de enkele nommers op zgne kaart of kaarten, vooram- 
bes, ternes, quaternes en quinternes, uit den pot trok, op de wgze 
zooals de indertgd beruchte Brusselsche loterg, die echter slechts 
5 nommers trok en thans zeker niet zoo bekend meer is als de 
plaat: J*ai perdul 

't la jammer, dat vele dier oude gezelschapsspelen geheel en al 
Tergeten geraken. Ganzebordeu vindt men nog genoeg, maar 
nilenborden worden zeer zeldzaam ; ook de zoogenoemde negenstrik 
op de keerzgde van ouderwetsche damborden. Uit mgn knapentgd 
herinner ik mg een kaartspel, dat bretten heette en alleen met de 
^n en prentjes gespeeld werd, maar niemand heeft mg later ooit 
kunnen zeggen hoe. het gespeeld werd. De Navorscher ware wel 



174 OUDHEID- MU.NÏ- EN PENNiNGKUNDB. 

de aangewezen plaats om zulke oude dingen, al zgn ze dan 
zoo machtig gewichtig niet, tegen algeheele vergetelheid te be- 
waren. 

Aangaande den naam der speelmerken nog dit: men gebruikt 
tegenwoordig ^Jiches*^; dit fransche woord willen somntiigen vrg 
belachelgk houden voor verbastering van het nederlandsche woord 
mschjes^ omdat men wel eens parelmoeren fiches in den vorm van 
een vischje heeft. Overigens zg nog herinnerd, dat de speelmerken 
voor de gezelschapsspelen niet aan ieder der medespelers in gelgken 
getale werden uitgereikt, ten einde bg de afrekening tegen eene 
vooraf bepaalde waarde te worden opgewisseld, maar dat bg den 
aanvang één door het lot werd aangewezen om de pachtpenningen, 
of kauris^ of wat dan ook, tegen zooveel voor een duit (later : een 
cent) te verkoopen. Bij het einde van het spel kocht hg ze ten- 
zelfden prgze weder in, maar zgn voordeel bestond hierin, dat de 
oneffene, boven het getal ter waarde van een geldstuk, niet be- 
hoefden te worden ingekocht. Op dit beginsel rustte, meen ik, 
het geheele »pachtspel." 

Eindelgk nog eene kleine reclame. De heer Roos noemt mgne 
vertaling van Livingstone eene »compilatie". Dat woord heeft eene 
eenigzins ongunstige beteekenis. Maar ik gaf ook, blgkens den 
titel, eene vertaling uit het Hoogduitsch, en wel van een der 
deeltjes, behoorende tot de Familiën-Bibiiothek ; indien het oor- 
spronkelgke eene compilatie is, ben ik de compilateur niet, maar 
is dat vermoedelgk H. Wagner, schoon zgn naam niet op den 
titel staat gelgk bg een paar andere reisbeschrg vingen in Afrika, 
tot dezelfde Bibliothek behoorende en mede door mg vertaald, 
niet: gecompileerd. 

Haarlem. h. h. c. van oostebzee. 

Faohtpenningen. De heer 6. P. Boos zegt, t. a. p., bl. 72: »de 
pachtpenningen voor het pachtspel bestemd werden vervangen door 
>keutjes of varkentjes'* neutjes in den zak als de koerdis of koeris 
in Afrika." — Wg merken hierbg op, dat in het museum van het 
Koninklgk Oudheidk. Genootschap te Amsterdam (zie cai no. 295 
bl. 17) een houten openslaande speelbak met zoodanige conchylien 
(katjes) te zien is. Men zeidé mg, aldaar onlangs zgnde, dat het 



OTJDHKTD- MUNT- BN PENNINGKUKDE. 175 

een O.-I. spel is. Deze zagetandjes^ keutjes, worden in Friesland 
kr^jes genoemd. 

J. D . 
L. 

Faehtpenningen. (Eoerdis^ Eoearis.) Onder den naam van cauris, 

I werden zy door de schepen der Oostindische compagnie hier te 

I lande gebragt; de schepen van Geilon vertrekkende stuwden ze 

Toor onderlaag-ballast. Op Ceilon werden ze aangevoerd door 

Tisschers van de Maldivische eilanden. Eene niet onbelangrgke 

hoeveelheid kwam er dus van deze schelpeoort in den handel : men 

ging zelfs zoo ver, de hooge regeering te Batavia aan te schrgven 

om zoo veel cauris te zenden als er slechts te bekomen waren, 

opdat die niet in vreemde handen zonden geraken, waartegen 

moest worden gewaakt met de visschers der Maldiven hier toe 

un te moedigen. 

Eene kleine opgave der verkochte cauris met de inkoops- zoo 

wel als de verkoops-prgzen tusschen de jaren 1700—1725 wordt 

hier bggevoegd. 

1700 49,101 « — inkoop — verkoop 16 stuiver 



1705 301,751 » — 


» — 


» 9V* » 


1710 200,000 » — 


> 4% stuiver 


7% » 


1715 250,000 » — 


» 41/8 , 


* n% » 


1720 118,646 > — 


» 4V, » 


» UVs » 


1725 136.988 » — 


> 5 > 


» 20 » 


De grootste aanvoer 


in dat tgdvak was 


392,308 «B in 1708 


> kleinste » 


» > > > 


45.238 » » 1701 


> hoogste inkoopsprgs in dat tgdvak was 


5 st. . 1725 


> laagste > 


> > » > 


27^ » » 1714 


> hoogste verkoopsprgs > » > > 


30V,o » » 1718 


> laagste » 


> » » » 


7% » » 1710 

T.ABOBAIITES. 




VRAGEN. 





Kanonnen door Karel V aan Breda geschonken. In zgn Sitio de 
Breda zegt Calderon, — zie Onze Wachter jau. 1876 — dat 



176 OUDHEID- MUNT- EN PENNINGKUNDB. 

Espinola zgn zegel niet aan de verdragspunten hechtte, vóór dat 
men er had bggevoegd: »dat ouder de kanonnen, dia het artillerie- 
corps met zich uit Breda zal mogen wegvoeren, geen van de twaalf 
zgn mag, die weleer door keizer Earel V^, met zgn wapenschild 
voorzien, aan de stad ten geschenke werden gegeven." 

Yan kanonnen, door keizer Karel V aan de stad Breda ten 
geschenke gegeven^ vind ik nergens, dan alleen by Calderon, 
melding gemaakt. Is nog iets bekend van die kanonnen met het 
wapenschild van dien keizer voorzien? 

Utrecht. J. J. putma», 

Tonnenloodjes. a) Met het wapen van Nassau gedekt door een 
schildje waarin eenige bolletjes of bésants. Ez. LO. 1792. 10. (b 
dit een loodje van de Willemstad?) 

6). Met een doorsneden schild: boven een links gekeerde leeuw 
tusschen vier blokjes: beneden twee kruisjes of kruisvormige bloemp- 
jes en een waaiervormige figuur. Kz. 1793. 12. Welk wapen is dit? 

Beide stukjes behooren (in het zuiden van ons land) langs de 
stroomen waarschgnlijk te huis. J. d . 

L. 

Een duister penningje. Er is door ons gezien een penningje, ruim 
20 strepen groot, van spinsbek of tin. De voorzgde vertoont het 
rechts gewend borstbeeld van onzen koning, met onischrifl: 
Willem 111, Koning der Ned. G.H. v, L. De keerzgde heeft twee 
wapens onder één vijfpuntige kroon, verbonden door een strik, zoo 
het schijnt. Daarondei, evenals onder het borstbeeld, een steiTetje; 
het eene wapen links: een klimmende, links gewende leeuw op 
goud : het andere wapen rechts met een veld van goud ; een breede 
band doorsn^dt dat wapenschild van de rechter naar de linkerzgde, 
van onderen beginnende. Daaronder EUa$ en Lotharingen, fiet 
schgnt een tendenz-penningje te zyu, misschien de zaak der on- 
derhandeling wegens Laxemburg betreffende, korte jaren geleden. 
Opheldering zou ons welkom zgu. 

Amsterdam. j^ D£ vries jzn. 

Oevaerden. Art. 8 van de ordonnantie van Leycester van 4 ang. 



OÜBHXID- MüïiT- RN PEKNINGKUKDX. 177 

1586. te vinden in het Groot Placaetboeck, '9 Grav. 1658. 1. p. 2630, 
lermeldt onder andere plaatsen, waarvan de munten geinterdiceerd 
werden, Genaerden. Welke plaats wordt hiermede bedoeld? 



GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 



Jacob van Lennep. — Klaaqe Zevenster in de achttiende eenw. 
Wie Klaasje Zevenster gelezen heeft, herinnert zich nog levendig 
het eerste gedeelte van dat boek. 

Op de kamer van den student Bol, op de Breeitraat te Leiden, 
is de reder^kerskamer, De dorstige Pleiaden, vergaderd. De neef 
Tan een der leden, een amsterdamsch koopman, is als gast tegen- 
woordig. Het is juist St. Nikolaas. De vergadering is reeds gesloten, 
maar nog komt het banket niet, dat de gastheer besteld heeft. 
De gasten worden ongeduldig. Eindel^k wordt er gescheld. £en 
kt gasten gaat heen om de deur open te doen — want de meid 
is naar den banketbakker om de letters te halen en de hospita 
is ziek — en hg komt naar boven met eene groote zware doos, 
die de brenger hem, zonder iets te zeggen, in de hand gegeven 
heeft. Men opent den doos en daarin ligt een kind. Alle staan 
verbaasd : zg maken allerlei gissingen, maar ten slotte komen zg 
hierin overeen, dat zg er niets van begrgpen, dan dit alleen, dat 
men er hen leelgk in heeft laten loopen. Want het gebeurde bg 
de politie aan te geven is geene zaak : het zal tot allerlei voor hen 
niet vereerende gissingen en praatjens aanleiding geven en vooral 
de goede naam van den gastheer zal er door Igden. Zg besluiten 
du8, op voorstel van eenen hunner, het kind te adopteeren, voor 
zgne opvoeding te zorgen en daartoe elk naar zgn vermogen bg 
te dragen^ tot dat het zoo ver zal zgn, dat het honne hulp niet 
meer noodig heeft. 

Aan bet einde van het boek blgkt het, dat er eene vergissing 
heeft plaats gehad, dat de doos met het kind, door onkunde van 
den brenger, aan een verkeerd huis is bezorgd. 

IV heb hier den inhoud der eerste hoofdstukken van Klaasje 
Zevenster zoo kort mogelgk weergegeven. Dat uitvoeriger te doen 



178 OESCHIEDEKIS DER LÉTTEBEÜNDS. 

acht ik niet noodig, omdat ik onderstellen mag, dat alle lezers 
van den Navorscher van Lenneps laatsten roman kennen. Maar 
wat misschien de meeste van hen niet weten is dit, dat wg nit de 
vorige eenw een verhaal hebben, dat met die eerste hoofdstukken 
in de hoofdzaken groote overeenkomst heefb. Het is van Ie Fraucq 
van Berkhey en men vindt het in z^ne Jock en ernstige akademische 
vertellingen mgner jeugd, Leyden 179^, onder den titel, De Braad- 
pan, op Sint Nicolaas candidaats vaatjt.. Het is zeer lang; wel is 
het met dnidelgke letter en ruim gedrqkt, zoodat er niet veel 
meer dan twintig regels op de bladzgde staan, maar het beslaat 
toch niet minder dan 73 bladzgden. Reeds die 'groote uitgebreid- 
heid maakt het ongeschikt om hier in zgn geheel te worden 
overgenomen. Doch al bestond dit bezwaar niet, dan zon ik het 
nog niet wagen den lezers van den Navorscher zooveel rgms van 
Berkhey aan te bieden, die soms wel vrij los en levendig weet te 
vertellen, maar verbazend langwglig is. Ik zal dns den professor niet 
altgd aan het woord laten, maar hem na en dan vervangen, waar 
ik staat ben in een regel of wat mede te deelen wat h^ op eenige 
bladzgden zegt. 

Er was, zoo verhaalt hg, te Leiden een stadent in de regten. 
Z^ne ouders waren overleden en hadden nog al iets nagelaten: 
bovendien had hg een rgken oom, van wien hg erven moest. 
Maar die oom was zgn voogd en gaf neefjen niet meer dan volstrekt 
noodig was. Hg was een oppassend jong mensch: hg werkte veel en 

Men zag hem nimmer dobblen, speelen, 

Tenzg een ombertje op een deftige partij, 

Picquet, wisk, of trente un, daar was hg somwgl bg, 

Hg was meer kundig, om de schrgfpen te hanteeren, 

Dan op 't Biljard te appoincteeren ; 

Golé, Bricol, Caché, verloopen of acquit. 

Of 't wedden op de kans, hier van verstond hg niet. 

Het Dambord of 't 7orstlgk Schaeken 

Kon somtgds zgn vernuft vermaaken. 

Men zag hem nimmer trik-trak slaan. 

Dog bg geval eens wandlen gaan 

Naar het Fonteintje of naar Bourgoujes Kollef baan, 
of hg reed eens te paard naar Warmond, Noord wgk of het 



OB8CHIEDKNI8 DEB LETTERKONDB. 179 

Schoaw, en in de vacantie ging hg een paar weken buiten logee- 
ren, of — • want de smetstof, die in de leidsche lacht zit, had ook 
hem aangetast — 

nit vissen om een Baarsje, 
Een Voorntje, Postje of een looze Zeelt of Snoek, 
Hetgeen hg vangen kon met schakel of met hoek. 
Met harddravergen hield hg zich niet op en was geen liefhebber 
van W^ntje en Trgntje, zoo als menigeen, die op die manier zgnen 
tgd verkwist en zgn geld opmaakt, en in het einde er onder raakt. 
Of zoo *t dan nog ten besten loopt, 
Een Harderwgker Bokking koopt 
Of door een Thesesje en een Argument te leeren. 
Per slot nog weet te Promoveeren, 
Wanneer Papa een man van staat is en gezag. 
En een Officietje er overschieten mag. 
Maar ziet, eens ontmoet onze vriend een meisjen, die hg als kind 
in Zeeland gekend had. 

Een meisje vol van Eer en Dengd, 

Volmaakt van ziel, volmaakt van talie, heusch van handel. 
En onbesproken in haar wandel, 
die smaak en oordeel had en » geestig dichten" kon. 
Wie het Lam gekend heeft van nabg 
Moest steen zgn, zoo hg schier, als hg, 
Niet of verliefd werd, of niet dagt aan vrgerg. 
Zg woonde hier met hare moeder, die weduwe was, maar 
Die moeder had het spaansch, en schier niet om van te eeten. 
De student vernieuwt zgne kennis met moeder en dochter, be- 
zoekt ze van tgd tot tgd in hare woning op de Oude Vest en 
doet zgn best haar te helpen in hare armoede. Hg leeft zoo zui- 
nig mogelgk om in staat te zgn iets voor haar te doen en spreekt 
eenen en anderen vriend om eene gift aan, zonder degene te noe- 
men voor wie zg dienen moet. Doch 
Door al dit medelgden 
Ontstaat iets meer, dat hem nu kwam bestrgden. 
Hg denkt aan méér dan enkle hulp en onderstand. 
Cupido nam hem waar, in dien verrukten stand, 
En stak zgn hartjen in den brand. 



180 GESCHIEDENIS DEB L£TTEBKU2a>S. 

Het paarijen doorleefde nn gelakkige dagen; maar welhaast kwam 
er een kink in de kabel, want 

Het vuur was in het stroo gedooken, 
De vlam werd lichte lage ontstooken, 
De blinde Liefde had reeds de oogjes toegelooken, 
en de gevolgen zouden spoedig aan het licht komen. Nu was Hol- 
land in last. Onze stadent was bereid het meisjen te trouwen zoo- 
dra hg gepromoveerd zou zijn, doch dit zou nog eenigen tgd 
duren. Hg maakt een testament, waarin hg haar als erfgenaam 
benoemt, en toekent eene trouwbelofte waarbg hg erkent den vader 
van het kind te zgn. Maar er was meer te doen : er moest gezorgd 
worden voot al wat in de kraamkamer noodig was en verder voor 
het kind. Hg neemt zgne hospita in den arm, eene vroaw die 
bg de hand was en zwggen kon. Zg voorzag in hetg^n men 
terstond behoefde en beloofde verder raad te schaffen. 

Twee dagen voor St. Nikolaas wordt op de Oude Vest een jongs- 
ken geboren, waarbg de moeder der hospita, Marg Plgster, hare 
hulp verleent. Maar nu moet er een middel gevonden worden 
om aan het noodige geld te raken. De slimme hospita heeft reeds 
een plan gereed. Overmorgen, zegt'zg tot den student, moet het 
uitgevoerd worden: 

6g staat in 't krgt bg uw Wgnkoper niet. 

En daar hebt gg gewis crediet: 

Daar bg, gg weet het, zgt gg 't vaatje 

Nog schuldig als een Gandidaatje: 

Soupé, zorg daar niet voor, 't is juist dan St. Niklaas, 

Verzoek Mgn Heer Hardy, dat is een noble baas, 

Om aan de andere genodigde Mgnheeren 

De les van zeker soort Sint Niklaas marodeeren, 

Naar eisch en met beleid te leeren. 

Behalve dezen moest hg nog een elftal verzoeken, 
Noble bazen, 
Die op geen anders beurs en aazen, 
En somtgds ook de kan eens googen door de glaazen. 
Hoor! als zg dan te saam bg een gekomen zgn. 
Ziet dan niet op een glaasje Wgn, 



GBSCHIBDSmS DSB LBTTXRKUVDB. 181 

Een halve roes moet zgn gedronken, 

l^^Aar gg, zorg dat gg zelfe blgft nnchter, niet beschonken. 
Dan, als gg zegt, 

Mgn Heeren, 'k heb voor een sonpé 

Na geen colacion, of andren omslag ree, 

A la stndenticoos, een boterham, wat worst, kaas en brood. 

Ik wed om wat ge wilt, dat Hardy zegt, geen nood, 

Het is nn Sint Niklaas mgn Heeren, 

Die zal wel zorgen, dat wg lekkertjes sonpeeren. 

AUon, wie gaat met mg, op avantunr marcheeren? 
6g moet dan met Hardy gaan en zorgen dat gg op de Haarle- 
merstraat big ft. 

Als dan de klok slaat hallef tien, 

Znlt gg daar een koksmeid met eene braadpan zien, 

Die moet gg pakken zonder teemen, 

1: Verzeker n, de meid zal hem wel laten neemen. 

Mits gg haar niet te lomp trakteerd. 
Het behoorde in den tgd, waarin dit verhaal ons verplaatst — 
het midden der vorige eeuw of iets vroeger — tot de liefhebbergen 
der leidsche stadenten, om op den avond van St. Nikolaas op 
siroopiogten ait te gaan. Zg overvielen de dienstmeisjens, die 
met volgeladene doozen of manden van de koks of banketbakkers 
terogkwamen, ontlastten ze van hare vracht, en deden zich te huis 
gekomen, trotsch op hunne heldendaden, aan de veroverde zoetig- 
heden te goed. De bargers pruttelden daar wel over, maar er was 
niet veel aan te doen. Men moest zich vergenoegen met op de 
eene of andere listige wgze wraak te nemen op de stroopers. Zoo 
gebeurde het dat een student bg zgne vrienden kwam, vrolgk over 
den goeden buit dien hg gemaakt had; maar bg onderzoek bleek 
bet te zgn, 

een bun vol eerstgeboren katten, 
Die zeekere arme vrouw 
In 't Rapenburg verzuipen wou. 
Of wel een dienstmeisjen kwam te huis zonder het gebraden vleesch 
dat zg had moeten meebrengen en dat, zegt Berkhey, >op eene 
ayond-maaltgd, waar ik zelve gast was, moest worden opgedischt," 
maar luid lachende, want zg vertelde, >dat een heer met een 



182 OBSOHIEBBNIS DSB LSTTBBKUNDS. 

scharlake geg^lloneerd kleed, haar het vleesch willende ontweldi- 
gen^ zij onder haare tegenstand, gestadig hare hand in het potje 
met braadvet stak en hem quasi al smeekende, over de armen 
streek om de pan en het vleesch te behouden, dat zg, dit niet 
helpende, de braadpan moest laten glyden, en hem voorts het 
potje vet over 't hoofd uitstortende, het op een lopen gezet had/' 
Toen dus de heeren op haunen strooptogt uitgegaan zgn, kleedt 
de hospita zich als eene koksmeid, loopt haastig naar de kraam- 
vrouw, aan wie zg haar plan mededeelt, legt het kind behoorlgk 
ingepakt in eene braadpan en is er spoedig mede op de Haarle- 
merstraat. De student en zgn vriend zgn op hunnen post, zg 
grgpen de braadpan, die zg zich na kleinen tegenstand liet ont- 
nemen en gaan er mede naar huis. Maar de hospita is hun voor 
geweest en heeft reeds al het noodige klaar gezet. De studenten 
komen, de eene na den anderen, terug. Zg onderzoeken den buit, dien 
de verschillende gasten hadden medegebragt, en toen men einde- 
Igk de braadpan opent, staan alle verschrikt en verwonderd. Wat 
zal men doen met de >levendige carbonade/' die er in ligt? 

Men vraagt elkander om adviezen, 

Wat in dit vremt geval te raden of te kiezen? 

Vraagt 'm'elders raad? men is beklapt: 

Te Vondeling? men word betrapt: 

En wie zal dan die daad verrichten? 

Green een wil voor den ander zwichten, 

Of 't heel Gezelschap moet er aan. 

Dit kon hierom dan ook niet gaan: 

Zich bg de Rector aan te melden. 

Dat was voor deeze Nik'laas helden 

Een onvermgdelgke Correctie op de daad 

Van af te zetten op de straat: 

En raakte het geval bekent bg and're snaaken, 

PasquiUen zonder end, die men er op zou maaken! 

Ligt was er een Poëet of spotgeest niet te pluis. 

Of maakte een klugt, gelgk aan die van 't Eoffijhuis '); 

Geen een kwam zeker in Gollegie of disputatie. 

Of kreeg er een felicitatie 
>} Wat voor eene klacht if dit? 



OESCHIfiDBNIS DER LETTERKUNDE. 188 

Met het Papaatjeschap yau Sinte Nicolaas, 
Het Peetoomschap voor 't minst van zalk een noVlen baas. 
Maar nu kwam de hospita binnen, die aan de kamerdeur alles 
a^eluisterd had. 

Zg keef kwansw^s, dat men een Eind tot haarent bragt, 
Dog staat inmiddels, om haar olgkje, en lacht: 
Na dat zg 't Kindje had bekeeken; 
Zoo Yong het wgf dos aan te spreeken 1 
Zoo, Heeren, dat is nu wat moois! 
Dat heet ik eerst Stndenticois, 
Dat zgn Sint Nic'laas Avantuuren, 
Een schoone Jongen in de Luuren, 
Die dertien Vaders hebben zal: 
Wie hoorden immer zulk geval? 
Nadat men eenigen tgd heeft beraadslaagd komt de hospita met 
^ voorstel voor den dag. 

Hoor Heeren! zegt zg, als gg ieder alle week 
Uw hand eens over 't harte streek, 
£n ieder gaf een gift, tien stuivers of een Galden, 
Nadat zgn Speelbeurs het kan dulden: 
£n ik bezorgde 't Kind ter Min, 
Dat was het besten in mgn zin; 
Dan was 't onschuldig Kind geborgen, 
En uwe Menschen-min zou strekken tot zgn borgen: 
Ik weet eeu frissche Min, gezond en van goed zog, 
Zg is twee daagjes slechts oud Ejraams; — en nog . 
Van eerelgken staat, vrg van list en bedrog; — - 
'kSta borg voor alle Secretesse 
Van haar, en ook van mg der Heeren dienaresse. 
Het voorstel wordt aangenomen en het kind voor rekening van 
^6 heeren bg de moeder besteed. 

De vertelling is hiermede niet ten einde; ik kan echter wat er 
^% volgt onvermeld laten, omdat het hier niet ter zake doet. 

Vraagt men, hoe kwam Berkhey aan dit onderwerp? hg deelt 
o&s dat mede in de volgende aanteekening : »Het geval in deeze 
vertelling is in vroeger tijd van mgne jonkheid geschied en waarlgk 
Kebeort. Ik heb de vroedvrouw, doorgaans genaamt Mai^ Plegster, 



184 OE8CHIBDSKI8 DES LETTERKUNDE. 

woonende op het Levendaal, zeer wel gekent, en verders door geloof- 
waardige personen omstandiger berigt hier van gekregen; eenige 
zeenwsche heeren alhier op de stadie konden de zoon nog, die in 
de Braadpan te vondling had gelegen. Naderhand is een dergelgk 
geval gebeort» waar van ik de Man en *t Eind gekent heb, te 
weten van zekere Kore, een kok, doorgaans Eore de kok, woonende 
op de Langebrag in het hnis, Salotnons tempel genaamt, die ius- 
gelgks een Eind, zgnde een Meisje, in een Braadpan bg haar eigen 
Moeder bestelde, en het zelve onderhield: dit Meisje heb ik ge- 
kend, en leeft, zoo ik meen, nog te Amsterdam, alwaar z^ als 
een brave Burger- Vrouw getrouwd is." 

En nu, is van Lennep voor het eerste gedeelte van Elaasje 
Zevenster bg Berkhey ter markt geweest? Hierop moeten wg 
antwoorden, neen. Hy zelf zegt, Navorscher XVII, bl. 134, dat 
die heele historie van de Pleiaden en het aan huis brengen van 
dat kind, louter een werk van zgne vinding zgn. »Wel is waar,'' 
voegt hij er by, »nadat myn roman verschenen was, is mg ver- 
haald, dat werkelgk door de leden van een studentengezelsehap 
een jong meisje is geadopteerd en opgevoed — wat alweer toont 
dat men niets nieuws meer bedenken kan, of 't blgkt later niets 
. nieuws geweest te zijn ; — doch die bgzonderheid was my geheel 
onbekend." 

Wg hebben geene reden om aan de waarheid van deze ver- 
klaring te twgfelen. Wg weten toch, dat van Lennep niet schroomde, 
waar hg iets van zgne gading vond, dat over te nemen ; maar wg 
weten ook^ dat hg niet schroomde dat eerlgk te erkennen. Hadde 
hg nu bg het schrgveu der genoemde hoofdstukken, hetzg aan de 
vertelling van Berkhey hetzg aan de gebeurtenis waar deze op 
gegrond is, gedacht, hg zou, daar mogen wg ons verzekerd van 
houden, dat niet ontkend hebben, toen hg in den Navorscher 
over zgn werk sprak. 

Toch is de overeenkomst zoo groot, dat wg naauwelgks kunnen 
gelooven, dat zg geheel toevallig zou zgn. Misschien dus dat zg 
op deze wgze moet verklaard worden. Het gebeurt ons wel eens — 
mg althans is het meermalen gebeurd — dat wg iets zeggen of 
Bchrgven, wat wg voor eigen vinding houden. Men zegt ons dat 
wg het van elders hebben, maar wg kunnen het niet gelooven. 



GESCHISOEMId DEB LETTERSUin>S. 185 

bewast men het ons daidelijk, en nu zgn wg overtuigd 
en begrgpeu hoe de zaak zich heeft toegedragen. Wg hebben het 
laog geleden hier of daar gehoord of gelezen, maar er niet meer 
aan gedacht. Na jaren herinneren wg het ons; maar wg zgn 
Tergeten dat het herinnering is, wg zien het aan voor iets dat wg 
zelre gevonden heboen. Zoo vermoed ik, zal het van Lennep 
gegaan zgn. Waarsehgnlgk heeft hg in zgnen studententgd het 
Terhaal wel eens gehoord, maar er niet bijzonder veel acht op 
geslagen. Veertig jaren later verhaalt hg iets dergelgks, een kind 
wordt op den avond van St. Nicolaas in eene doos te Leiden op 
de kamer van eenea student bezorgd, waar een gezelschap bg een 
is: al de aanwezige adopteereu het en nemen de zorg voor zgne 
opvoeding op zich. Het is herinnering van hetgeen hg lang ge- 
leden gehoord of gelezen heeft; maar hg is dat zoo geheel ver- 
geten, dat hg, ook later, wanneer men hem vertelt, dat zoo iets 
ifi vroegeren tgd werkelgk heeft plaats gehad, blgft gelooven dat 
^ er nooit te voren iets van heeft gehoord. 

P. LBBNDSRTZ WZ. 

Het Oeia Linda BÖk. (XX 7, bl. 585). Ware het bestaan hebben 
Tan dit veel besproken boek vóór de ontdekking der zwitsersche 
paalwoningen in 1854, niet het best uit te maken door het on- 
derzoek van het testament, waarbg het handschrift aan den tegen- 
woordigen bezitter beweerd wordt gelaten te zgn? Het is waar, 
dat reeds in 1829 (volgens anderen al in 1820) de overblgfselen 
der gezegde paalwoningen zgn opgemerkt geworden (zie Le Maga- 
sin Pittoresque, 1855, p 86, en O. Mothes, lUustrirtes Baulexikon, 
1868, Bd. Ili, S. 86, o. h. w.) maar voor de wetenschap werden 
^ toch eerst wereldkundig na jan. 1854. Dat vier vrienden van 
den huldigen eigenaar van 't handschrift verklaren, dat zg van 't 
bestaan van dat handschrift sedert een bepaalden tgd geweten 
bebben, bewgst nog niet, dat zg 't op dat tgdstip met hun oogen 
bebben gezien. Er moet notarieele zekerheid zgn en die behoort 
gegeven te worden. 



13 



186 GBSCfilEDEMIS DGK LKTTERKDNDB. 

VRAGEN. 

Egmondflch liandschrift. In de vorige eeaw bevond zich op de 
bibliotheek te Bremen een handschrift zijnde eene overzetting van 
Plinias^ Hist. animal., in nedersaksische of platduitsche rgmen 
door Pieter Stoulbelszoen van Stoulben, priester, wonende to ter 
tgt tot Egmonde, in ^t jaer ons heere MCGCG drie en v^ftich, 
met gekleurde afbeeldingen van dieren. 

is er van dezen egmondschen priester meer bekend en is dit 
zgn rgmwerk voor onze oud-hollandsche taalkunde van eenige 
waarde ? 

In de Eerkei. gesch. van v. Heussen en van Bgn wordt ge- 
noemde Pieter Stoulbelsz. niet opgegeven onder de egmondsche 
geestelgken en op de boekenl^st van het egmondsche klooster door 
van Wgn in zgn Hnisz. leven uitgegeven, komt geen Plinius voor. 

o. A. s. 

Opsiiis jocoBexius. Ik leze in het belangrgk werk van dr. G. D. J. 
Schotel: De Academie te Leiden, bl. 381 enz. dat de Opzii Jo- 
coserii dissertatio etc., algemeen aan O. P. Zaunschlifer wordt 
toegeschreven. Maar zou er onder den pseudoniem Opzins Joco- 
serins geen hollandsch regtsgeleerde schuilen, wyl in de uitgave 
van 1684 en eene latgnsche van 1683, het Latyn niet met duitsche, 
maar met hollandsche spreekwyzen en rgmpjes doormengd is.** 

Kan men ook uitvorischen wie de schrgver is? j. o. k. 



KUNSTGESCHIEDENIS. 



Portretten van Com. en Frederik Houtman. (XXVI, bl. 79). 
Voor zooverre m^ï bekend is bestaan er geen geschilderde of ge« 
graveerde portretten van de gebroeders Houtman. Alleen kan 
men den onbekenden vrager mededeelen, dat er eeo kaart 
van Ambon bestaat, waarop het portret van Frederik Hoatiuan 
voorkomt. In den linker hoek boven dat portret ziet men zgn 



ftVüSIGXÉCHIBMMl. 187 

wapen, de paauw met opgeheven staart. Men wéét dCit Frefferflc 
Hoatman ?oor de eerste maal gonvernear van Ambön Waiei van 
1605 — 1611; bg resolntie van de 17en van 1 september 1G18 
werd h^ andermaal als gonvernear van 'Ambon ttangenomen. De 
bedoelde kaart bevindt adch in het Nationaal Moseam, Prlnsengrftcht 
in den Haag. LAtosiii^MUek. 



VRAGEN. 

Abdij Tan Batiddoo in het land van Waas. Een mgner viienden 
hondt zich bezig met het verzamelen van alles wat betrekking 
heeft op bovengenoemde abdg, om later, als *t kan, er eene ge- 
schiedenis van nit te geven. Tot nn toe zoekt hg nog te ver- 
geefs naar eene teekening dier abdg en wil daarom den Na- 
vorscher te baat nemen en vragen of in Nederland in de eene of 
andere prentverzameling niet eene teekening dier abdg is, zoo als 
zg zich vertoonde voor hare verwoesting ongeveer 1570. Wie 
kent haar en wil hem er aan helpen of zeggen waar ze te Vin- 
den is. 

Si. OüUs Waea. f. CÈLkJüt. 



VEREENIGING VOOR NOORD-NBDERLANDS 

muziekgeschiedenis; 



<t^gèls ^te 'Hftarleni. Dezer dagéfa VérseMlléhde «fccrkKen biEJireflieidaB 
de Yereeni^ng doorzoekende, kwamen wSj eéüige iüiiitéékenfhg[eii 
in handen, £e, door 'mg onbefkende öorzkkéti', tot dusverre niet in 
de 'gewone mededeelingeü zgn opgènometi. Ik laait zé lilzoó hieir 
vot^n, den inzenders verschooning verzoekende dat hunne nkmeh 
daaronder ontbreken, aangeeieü ik die niet ken, én ze op dé 
stakken niet voorkomen. 

ï. fll^BLLËBS. 

Twee verzoekschriften aan dë regeering van Saarlem. Op de 
Reqnestè vah M. Philips Janss. van Velsen organist dezer «tiidt, 



188 MUZIEKOESCUUfiDSNIS. 

over de veertich jaeran geweest synde inde groote kereke alhier 
versoeckende dat mitsdien hg nu all over de drye en tsestich jaeren 
oudt es, ende te met de gebreecken des ouderdoms begint t' ge- 
voelen, ende dat den dienst (bysonder het cloeke geslach) nyet en 
mach ledich staen, dan moet soo wel bg nachte als bg dage waer- 
genomen, ende sorge daer voren gedragen werden, ende om alle 
Inconvenienten te voorcomen ende den dienst voorz met eeren wel 
te bewaren (aengezien nyemant alhier vayre noch tyt en heeft daer 
op hy hem sonde mogen verlaten) dat myne heeren gelieven wilde 
hem suppliant te gnnnen dat Cornelis Helmbreecker syne consyn 
nu jegenwoordich organist tot hoorn syne assistent mochte wesen, 
omme den selven alhier te vestenen in den dienst voorsz. ende 
dat den selven daer vuer mochte toegevoegt ende geaccordeert 
werden een redelgck jaerlicz pensioen alsoo deu suppliant op hoope 
van desen synen voors. cousyn noyt vastelycken tot hoorne heeft 
willen verbinden. Nyettegenstaande hy daer toe tot veele en ver- 
scheyden malen versocht es geweest dan den selven altoos vry heeft 
gehouden, omme alst noode deede ende den suppliant hem te doene 
hadde te ontbieden ende by siecte ofte andere ongeval te mogen 
gebruycken. Waer op alvooren te disponeren verstaen wesende te 
sonderen wat desselfs cousyns eysch soude wesen, voor synen dienst 
ende subsidie voorsz. heeft nader hant den suppliaat tselve geson- 
deert ende synen cousyn hier ter slede hebbende doen comen aen^en 
heeren Burgemeesteren mondelinghe gerapporteert ende openinge 
gedaen, dat hy daer vooren was eyschende drye hondert ponden 
tot XL grooten vlaems 't pondt int jaer, daer by voegende dat hy 
tselve nyet minder en soude connen doen, vermits hy een groot 
tracteroent tot hoorn was soeckende ende veel meerder noch soude 
konnen bedingen, soo hy hem maer hadde willen verbinden ende 
tselve gebracht ende gelecht weeseude in naerder communicatie 
ende deliberatie Es geresolveert ende geaccordeert, dat den voorn. 
Cornelis Helmbreecker tot subsidie als vooren naer dat hy syne de- 
missie ende ontslach binnen hoorne sal hebben gevordert sal werden 
aengenomen ende dat hem voor jaerlicx weddens sal volgen ende 
toegelegt wer by desen, de som me van drye hondert ponden tot 
XL grooten vlaems tpondt innegaendè van deu dage als hy hier 
sal wesen gearriveert ende syne domicilie ende woonstede weder- 



miZIEKGESCHIEOENIS. 189 

omme sal hebben fi^nomen, daer by mede verstaende dat den 
selven Helmbreecker tvoorsz. officie ofte dienste door doode ofte 
afsterven van Mr. Philips voorsz. ofte desselfifs merckelicke Indis- 
positie ofte andere ongeval comende te vaceren voor allen anderen 
daer toe sal wesen ende gehouden werden voor geprefereert, ge- 
recommandeert ende gefavoriseert. Aldas gedaan ende geresolveert 
opter E lieeren Bargemeesteren camere den XXI^ten Fébrnary Anno 
IVP negenthien present den Bargemeesteren ende Schepenen als 
int register. In kennisse van mj 

(was geteekend) Jacobs. 
1619. 



Aende E.Heeren Bargemeesteren ende Regeerders der Stadt 
Haerlem. 

Verthoont reventelyk Uwer £.dienstwillige Mr. Baltis germersz. 

orgelmaecker, hoe dat hy Sapplt. van D. E. aengenomen hebbende 

te maecken het posityff onder tgrootte orgel inde groote kercke 

deser stadt voor de somme van acht hondert car. gnldeus volgens 

besteck daer van synde nn bevindt dat soo door tgeen bayten 

tselve besteck als tgeeu door sonderlinge curiensheyt daer aen es 

gemaect hy sappliant op verre nae met de bedungen somme niet 

en sonde toecomen om een redelyck arbeytsloon daer aen te 

Terdienen als claerlicken bigckende by tregister daer van gehoaden 

datter aen materiaelen off knechts loon aen geconsnmeert es om« 

trent seven hondert en vgftich ca. guldens, salx datter vgflich 

guldens voor syne snppliants en syns^ soons groeten arbeyt en 

naerstigheyt den tyt van 'vier en dertich weecken daer aen besteet 

sonde overschieten Ende alsoo hy suppliant meent redelick en 

rechtmatich te wesen, dat hy vant bayten werk ende ook van 

overtollige curieusheyden — extraordinaire behoort te werden be- 

taelt dat mede uwer E. met syne enorme schade nyet gedient 

synde wel genegen syn den arbeytsman van syn verdiende dach- 

loon in alle billicheyt te vergenoegen, soo keert hy hem seer.re- 

verentelgk tot Uwer E. versoeckende dat Uwer E. believen hem 

sQpplt. toe te voegen soodanige somme boven tbedongen loon als 

uwer E. sullen oordeelen tot reparatie van syne schade te bèhoórèn 

twelck doende. 



190 lOTZIBKGWGBlXDSins. 

Ter zQde staat het Tolgende: 

1634. N®. 1. Borgem. ende regeerders der stadt haerlem ordon- 
neren desen gestelt te werden in handen Tan den heer Anwel 
Akersloot ont schepen Joost van der Graft ende Salomon de Bray 
om tversoeck t*ezamineren ende gelegenheyt tinspecteren ende hare 
K te dienen Tan advyse actam ter camere den XII jannary 1634. 



Notaa TW de onkosten T^n de Materialen ende knechts 
arl^yta loon T^n l^et macken Tan het posetief in Snntte baTo 
kfitxk tpt haecleia l^^oanen den eersten janj 1632. 

In den eersten 8 groote wageschots honten en een half 

hondert Clap hont tot 52— 0-0 

Noch 7 groote wageschotten en een half hondert ülap- 

hont tot 54— 5—0 

Noch de hontsagers gegeTen 7 — 4—0 

Noch de hontsagers Tan sagen gegCTen 3 — 14—0 

Noch 500 pont orgel Ipot tot 50— 0—0 

Noch 450 > » > > 45— 0-0 

Noch 4 wageschotten en een quartier Claphout tot . 26 — 0—0 

Noch de hontsagers Tan sagen gegeTen 6 — 8—0 

Noch 2 dosyn wit leer tot 6— 0—0 

Noch an tin en soldeer 6— 0—0 

Noch aan hont kooien 5 — 0-0 

Noch Tan drayen ^egCTcn 11 — 0—0 

Noch 400 pont orgel loot tot 40— 0—0 

Noch de beeltsnyder Tan snyjen 16 — 0—0 

Noch Tan drajen Tan de deckers knoppen en schgTen. 10 — 0—0 

Somma 348—11-0 
Volgt «en de tadere «ydt — ^— — — 

Noch aen Tracht Tan hont loot en wit leer gegeTen. 8 — 12—0 

Noch aen Iflm 6 — 9—0 

Noch aen dooTe kooien 7 — 14—0 

Noch aen kaersen 10— 0—0 

Noch Tan hnishnnr die wy hier Terwoont hebben de 

tyt dat wy hier geweest hebben Tan 23 weecken . 46— 0—0 

Somma 78-15^ 



HUZIBKQB8CHIKDBNIS. 191 

7an arbeyta loon van de knecht Dirck Thomassen 
gegeven daechs 16 stnrers. 

In den eersten van 5 weeeken betaalt 24 — O — O 

Noch van 10 weeeken 3 dagen en l schoft betaalt . 50 — O — O 

Noch van 15 weeeken en 3 schoft 72 — 12— O 

Noch yau 7 weeeken eude ander half dach . . . . 34 — 16—0 

Noch van 7 weeeken betaelt 33—12—0 

Noch van 14 weeeken betaelt 67 — 4 — O 

Somma 282—16—0 

Somma tsamen 746 — 2 — O 



Voor het super octaef 125 — 0—0 

Voor het qninprestant 140— O — O 

Voor het octaef 150— 0—0 

Voor de holpeyp 210- 0—0 

Voor het helpen van de vier holpeypen ende hetraaecken 

Tan het secreeten welbortjen tot deselVe holpeypen. 80 — O — O 
7oor het accorderen van het bovenste warck. Nae het 

posetief 125^ 0—0 

Voor de pylasters Gappytelen rande loverk en boch- 

jens schoorsel van de galderyen so voort de borst- 

weringe als op het posetief. . . . . . . . . 42 — O — O 

Oude rekening betreffende de orgela in de kerk te Haarlem. 

1423. Item gegeven vander cleyn oirgel te vermaken vi gonden 
scilde. 

1432. Item van die blaesbalgen an d^orgele te vermaken x cromstairt. 

1437. Item ene meester, van orgele te maken, die Claes AUynssoen 
wt Brabant gebrocht had om der stede oirge^en te besien 
en een nawe werc te maken geg. van sinen oosten, reysen, 
wech en weder ts. vi <tó x st. vg d. 

1451. Item gegeven van die orgel te versien xv dage xv st. vig d. 

1455. Item gegeven Janes die orghelmaker van dat hy van 
Noortich ontboden was bg der stede te comen xv stuvers 
en op die tyt so vergaerd men hem om met hem over een 



192 mJZlSKOBSCHIfiDENlS. 

te comen van die blaesbalghen an die grote orghel te yer- 
sien vteert oick xt st. 
1457, Item gegeven van die blaesbalgen van die groote orgel te 
vermaken x st. ft xig st. iig d. 

1465. Item gegeve den orgalistea van delf en van leyden, die 
hier ontboden waren om die orgelen te proeve en te war- 
deren, elkeu eene gouden leeü voir zgnen arbiet f^ tsame 
iig «. 

1466. Item gegeve den orgelmaker Pieter Gergtsz. op Bekenen. 
van dai hg die orgel gemaict heeft iig B. gulden f^ xxxg ^. 

1466. Item gegeve Pieter Geergtsz. die orgelmaker op sinte Gallen 
dach bg handen van Wouter van Bekesteyn iig B. gl. ft 
xxzii <B. 

1466. Item gegeve Pieter Geergtsz. die orgelmaker züg % v si 
X d. f^ cxiig V 6 st. vig d. 

1552. Args Garbrants, de kistemaker, betaelt de somme van acht 
ponden, achttien scellingen van veertich groOn vlaems 't 
pont, te weeten vi £ vi st. van dat hg achtüen dagen 
onledich geweest ende gewrocht o(te groote orgel binnen 
de pfochiekercke aen 't oude werck, dair eensdeels wat 
vergaen was tot seeven stnvers daegs, noch gelevert an 
spgckeren, hontwerck^ gserdraet, cooperdraet ende anders 
ts. g £ en voor *t verstelle van de schnyftrompette xg st. 
compt 't samen alst blgct bg sgn quyt. ende ordre vig £ 
xvig st. 

1554. Meester Allaerdt Claeszoon orgelmacker bet. de soifie van 
vgff ponden tien scellingen ter cause van gelgcke some 
hem bg den burgemeesters toegevonden, ten bgweesen ende 
kennisse van Mr. Claes, organist der voors. stede voor sgn 
arbeitsloon en costen van dat hg gemaict heeft een nyenwe 
register int posityff staende an de groote orgel in de pfochie 
kercke deser stede compt hier v £ 10 se. 

1568. Args Garbrantsz Clockestelder betaelt zeven ponden acht 
scell. zes penn., munte dezer Beeckeninge, ter cause van 
dat hg de blaesbalghen van den grooü orgel in de groote 
kercke geholpen ende gerepareert heeft, mitsgaders Leer, 
Igm, coolen ende een reep aent voorslach enz. vg £ vig se. vi p* 



IfUZIEKOXSCHIEDElflS. 193 

1588 Pieter Jansz. orgelmaker van Vnytrecht betaelt de soffle 
van hondert 't. seventich ponden vnytsaecke dat hg de 
Trouwen orgel in den grooten kerck binnen dezer stadt 
Toorsien ende 't principael werck, in *t generaal geheel 
ontstelt zgnde, geaccordeert heeft, daer inne sgn dese 
registers te weten: een prinstant van zes voet, een octaef 
▼an drie yoet, een (niixtiier?) ende noch een scherp, wesende 
'tvoors. principael een holle pgp van zes voeten Inydende, 
noch een open fluyt drie voet Lnydende, noch een gemschen 
hooren Inydende anderhalve voet, noch een snfflet, noch 
een geheel nyenw register trompetten van nyenws gemaect 
Inydende zes voeten, noch geholpen *t pedael ende trom- 
petten en in de borst een qnintede Inydende zes voet en 
noch een register regael Lnydende vi voet, all naer breder 
vermelden van ordonn. clxx jS. 

Aanteekeningen nit het Archief van Haarlem. 

18 jnng 1623 tronwt Claes Janss., orgelist van Pnrmerende, 
met Reynon Pietersdochter van Haarlem. 

5 april 1695 betaald aan mr. Jacobus Galtus van Hagerbeer, 
orgelmaker de som van 100 gnlden door order van heeren Kerk- 
meesters. 

26 sept. 1703 begraven i'ieter Brouwer, orgelist. 



TAALKUNDE. 



Spreekwoorden en spreekwijzen aan den B^bel ontleend. (Vervolg 
Tan dl. XXV, blz. 559). 

Kalf. De Israëlieten maakten zich in de dagen van Aaron in 
de woestgn een goaden kalf, aan hetwelk zg afgodische eer be- 
wezen, zie Exod. 32, vs. 4, 6 en vgl. Bgb. Wdck. II, 302a. 
Aan dit voorval is, — geestig, maar niet strikt historisch, want 
Exod. 32 VS. 3, 4 is sprake van een afgodsbeeld, tot welks oprigting 
de Israëlieten zich van hunne gouden kleinooden hadden ont" 



194 TAALKUNDR. 

daan ! — de spreekwgs ontleend : hij is een aanbidder van het 
gouden kalf (vgl. Harrebomée, iSprkwbk," III, lix) of: het gouden 
kalf is het eenig voorwerp van zijn godsdienst. Men noemt aanbid- 
ders van het gouden kalf de zoodanic^eu, die onder den schgn van 
godsdienstigheid geldzuchtig zgn, en de godsdienstigheid of den 
godsdienst zelven te baat nemen om hun gouddorst te bevredi- 
gen. Zg zgn derhalve onderscheiden van Mammondienaars, want 
dit zgn geldzachtigen in 't algemeen. Wanneer men bg gevolg 
geldznchtige en geldgierige godsdienstleeraars Mammondienaars 
heet, is dit minder jnist; men moet hen aanbidders van het gou- 
den kalf betitelen. Dat er van de zoodanigen steeds minder, en 
eindelgk, zoo mogelgk, geen één meer moge aangetro9en worden, 
is de hartewensch van ieder, wien het belang van den godsdienst, 
vooral in den tegen woordigren tgd, ter harte gaat. Meer in 't 
bgzonder brandmerkt men met dezen naam eoodanige godsdienst- 
leeraars, die om des profijts wil groote belangstelling toonen in, 
veel sympathie gevoelen voor rgke en aanzienlgke gemeenteleden. 
Daar m. i. dit gezegde met het oog op zgn oorsprong, in het 
naauwste verband tot den godsdienst moet verklaard worden, 
schgnt het gedwongen en onnatuurlgk te wezen, de uitdrukking 
aanbidder van het gouden half toe te passen op een saletjonker, 
die uitsluitend aan rijke meisjes zgn hof maakt. Wat men als 
reden voor deze toepassing bgbrengt, dat de Oosterlingen hunne 
vrouwen en meisjes bg koeien en kalveren vergelgken, en dat 
het gouden kalf der Israëlieten eigenigk geen massief gouden, 
maar een met goud overtrokken of verguld (n;)pp a rad. *^pj in de 
tweede beteekenis = teadt^ zie Gesen. Lex. Hebr. in voce) beeld 
z$ geweest: is misschien meer vernuftig dan waar; want volks- 
gezegden hebben gewoonlgk niet een zóó diep liggenden oorsprong. 
Dat het beeld van goud was gegoten, dit blonk het volk in de 
oogen. — Over kalf Mozes vgl. Nav. XXV, 81, 82. 

Uij is van het kalfje genezen. Tuinman, Nederduitsche Spreekw. 
I, 345 schrijft, dat men dit van iemand zegt, die uit iets kwaads 
gered is, waarin hg zich door zgne eigene schuld gebracht had. 
Maar hoe kan dit, zoo als hg stelt, ontleend wezen van eene koe, 
die een kalf heeft geworpen? » Eigenaardiger", oordeelt Sprenger 
van Eyk (Vaderl. Spreekw., Handleid., Proeven bl. 85, 86), »zou 



TAALKUVDE. 195 

ht zgn af te leiden ran het gouden kalf der Israëlieten, die door 
ie voorbede van Mozes vergiffenis erlangden;** nogtans gelooft 
h^, dat men ook dan nog het rechte spoor bijster is. Hg meent 
dat het spreekwoord meest gebrnikt wordt omtrent iemand, die 
>door middel van onaangename bejegening van zgn verwaandheid 
of inbeelding is genezen/' denkt daarb^' aan dat gedeelte van 
een hoefijzer, hetwelk kal/je wordt genoemd, en stelt zich dan 
iemand voor, die een slag van een paard gehad hebbende, genezen 
wordt van de wond, hem door het kalfje toegebragt, maar zich 
na ook niet meer, zoo als te voren, in die gevaarlijke nab^'heid 
waagt. Harrebomée (Sprwdb., I, 375b, 376a) denkt aan een nathals, 
die den drank loost door hetzelfde kanaal, waardoor hg dien had 
ingenomen. Anderen anders. Ik weet het niet, doch hond de 
verklaring van van Egk voor meer waarschijnlijk dan die ardere, 
hoewel het gezegde dan eigenlgk moest luiden: »hg is door het 
kalQe genezen.*' flet is alzoo niet uit den* Bgbel geput. 

Zoo gij met mijn kalf niet geploegd hadt, gij zoudt mijn raadsel 
niet hebben uitgevonden. Dit .gezegde van Simson tot de Philistgnen, 
die door bemiddeling van des eersten bruid, achter diens raadsel 
gekomen waren (Rigt. 14: 14, 18), wordt nog gebezigd in dezen zin: 
100 gg mg dit of dat geheim niet op de eene of andere wgs ontlokt 
hadt, zoo gg het door mg niet wist, gij zoudt er nooit achter 
gekomen zgn. Hij ploegt met eens anders kalf beduidt mitsdien : lig 
wendt de wetenschap, kunde, arbeid van een ander als zgne eigene 
aan. Zoo prorJcen velen, zegt Tuinman (op. laud. I, 4). gelgk de kraai 
van Esopus, met eens andermans veeren. Ploegen wordt ook in 't 
algemeen gezegd voor naarstig arbeiden, zie Spr. 13: 23, 20: 4, 
Jez. 28: 24, 1 Kor. 9: 10, en vgl Luk. 9: 62, alsmede ons ge- 
zegde ploegen en zwoegen. Kalveren of runderen (trekossen) werden 
in het Oosten voor den ploeg gespannen, en zoo was het ook 
onder Israël, zie Bgb. Woordenb., III, 221b. Spr. v. Egk ver- 
klaart (op. laud. Il, 42) het spreek w. te algemeen nopens iemand, 
die door een ander met raad en daad ondersteund wordt. Ook 
is het zeer te betwgfelen, of wg mogen berusten in zijne verklaring: 
«bet kalf is Simsons bruid, want de Oosterlingen vergelgken hunne 
▼rouwen en meisjes bg koeien en kalveren." Ik geloof niet, dat 
Simson, toen hjj dit gezegde uitsprak, aan zgne bruid dacht, 



196 TAALKUNDE. 

maar in bp den Oosterling zoo zeer geliefde beeldspraak bedoeld 
heeft: »bgaldien gij u niet bediend hadt van 't geen gij door 
mgn eigen toedoen wist," enz. Men zegge niet, dat »kalf" hier 
regtstre^ks op de brnid ziet, wijl het vrouwelijk rh^'g en niet het 
mannelijk byg in den grondtekst staat; want de forma feminina 
wordt hier, dunkt mg, alleen gebruikt om op ^jTPn te kannen 
rymen. Ook Gesenius, Lex. Hebr. in voce, verklaart rhyff door 
ijuvenca aratro jancta," zonder meer. Gedrongen ia de kant- 
teekening: >de landlieden graven en werpen, door den dienst der 
beesten, bg het ploegen den grond op, zoodat ontdekt wordt wat 
verborgen was,'^ Bg Sprenger van Egk (Handl. Landleven, bl. 30) 
wordt het gansche onderhond van Simson met zgne bruiloftsgasten 
aldus dichterlgk voorgesteld: 

Simson: ik wil met u thans raadsels spreken, raadt dezelve! 
De geuten: zeg dan uw raadsel! wg hooren aan. 
Simson: van den eter kwam spgs, van den sterke en wreede 

zoetigheid. 
De gcLsten: zoeter is niets dan honig, 

sterker is niets dan de leeuw. 
Simson: hadt gg niet geploegd met mgn kalf, 

gg zoudl: niet opgelost hebben mgn raadsel. 
Dit doet denken aan de Proeven van Strophenbouw, van proL 
Jongeneel (Deventer, Ter Gunne 1870). — Hij is nog een ongewend 
kalf (vgl. Jer. 31: 18, waar het getuchtigde Efraim vergeleken 
wordt met een dartel kalf, dat door slagen getemd wordt); — zoo 
spreekt men van een jong mensch, dat aan tucht gewend moet 
worden. — Bet gemeste kalf wordt geslagt (vgl. Lok. 15: 23, 27, 
30, waar net ter eere van den verloren zoon geschiedt na zgue 
wederkomst in het vaderliik huis) = het beste wordt opgedragen, 
om goede sier te maken. Ook aan Saul werd door de tooveres 
te Endor een »gemest kalf" voorgezet, volgens 1 Sara. 28: 24. 
Nu mag het gemeste kalf wel geslagt (worden) = nu mag het wel 
vetpot zgn in dit zoo heugelijk geval. Hij roept om het gemeste 
kalf = hg wil er een feestelgken dag van hebben. — Niet door 
kalvereii' en hokkenbloed (lïebr. 9: 19), maar door het bloed van 
Christus wordt ome consdentie gereinigd van doode werken^ om den 
levenden God te dienen heet het Hebr. 9: 14, alwaar ikalveren- 



TAALKX7KDE. 197 

en bokkenbloed** eene specificatie is van »de onder de Mozaische 
bedeeling aangebragte ofiferaaden", die alleen lichamelijke of uiter- 
lyke onreinheid vermogten weg te nemen; terwyl de door den 
gekruisten Verlosser gebragte offerande eeue geestel:yke reiniging 
te weeg brengt. 



Kanadn, — Hij spreekt de tale Kanadns. Egypte was van 
oadsher Toor de Israëlieten de repraesentant van het Heidendom, 
en die de tale Eanaans spreken beschouwen de menschen, onder 
wie zg leven, ook als Heidenen. Na zouden er, — naar de voor- 
stelling van Jezaia (19: 18), die aan Egypte aankondigt, dat velen 
uit dit volk tot de kennis en dienst van Israels God zouden wor- 
den toegebragt, waarbg zjj in de bgzondere bescherming van 
Jehova zouden deelen, welke profetie ruim eene eeuw vóór Christus 
geboorte is vervuld ! — v^f steden in Ëgyptenland wezen, ^sprekende 
de tad van Kanadn en zwerende den Heer der heirscharen.'' Deze 
is dan de oorsprong van dit gezegde; want het ^zweren bg den 
Heer der heirscharen" woidt in bgbelstgl steeds als een bewgs 
nn godsdienstige vereering aangemerkt en aangevoerd. Men ge- 
bruikt het spreekwoord van iemand, die zgne redenen en ge- 
sprekken doorspekt met bgbelteksten of figuurlijk gebezigde uit- 
drukkingen van het Oude Testament. In vroeger dagen was die 
spreektrant ook op den kansel zeer gewoon : waarvan men proeven 
te over kan vinden in een vóór een twintigtal jaren uitgekomen 
koek, getiteld : Kanselontluistering in de Nederl. Herv. Kerk, tgdens 
de 17e en 18e eeuw, aangewezen en gestaafd door Sincerus (J. 
^. Sprenger van Egk), Amst. 1853. Merkwaardige stalen van 
y voeren der tale Kanadns treft men ook aan in de werken van 
Walter Scott; vgl. o. a. diens Ridder Peveril van den Bergtop, 
Qit de dagen der Puriteinen of Independenten, aanhangers van 
Olivier Cromwell, die met hunne gladde aangezigten en kaalge- 
schoren kruinen (roundheads) nooit anders dan oudtestamentische 
uitdrukkingen bezigden. Men moet aan dit werk herinneren, wgl 
liet minder bekend is, en toch de aandacht ten vollen verdient. In 
gezegden historischen roman z^n de majoor Bridgenorth en de 
P^teinsche predikant Solsgrace (tegenover wien de meer liberale 
^lüteaker optreedt) twee der hoofdpersonen, en er wordt eene 



198 TAALKUNDE. 

heele predikatie van Solsgrace in aangehaald, bet merkwaardigste 
stuk wegens den kanaanitischen st^l, dat iemand immer onder de 
oogen kwam. In kanseltaai en in godsdienstige gesprekken geeft 
zoodanige styl, wanneer hij binnen de palen bl^ft, somtgds iets 
plegtigs, iets statigs, gewgds en veerkrachtigs ; doch wanneer men 
dien spreektrant altoos volgt, kan men den blaam van schgn- 
vroomheid niet ontgaan. Pradens van Duyse, zoo als altgd, kort 
en bondig, zegt: taU Kanadns = bgbelsch mystiek. Ook zegt 
men: hij bauwt de tale Kanadns »ta, hij spreekt of schrijft in 
kanaanitischen stijl. — Over Kanadn en Hemelsch Kanadn zie bg 
Land. 

Kersmis of Kerstmis^ d. i. met omzetting der letters z. v. a. 
Christmis = mis van Christus, evenals kermis uit kerkmis is ont- 
staan. Men spreekt van kersverhalen of kersverteUingen^ d. i. ver- 
halen, geschikt om de lange kersavonden te korten, waaronder die 
van Schmidt en Dickens het meest bekend z^n; terwgl het kerft-' 
verhaal of de kerstgeschiedenis^ het kerstevangelie de groote stof is 
der prediking van Jezus* geboorte op dit heugelgk christenfeest. 
De kerststofen of lerstteksten zijn de evangeliestoffen, die op het 
kerstfeesty eersten en tweeden kerstdag^ voor de gemeente behandeld 
worden. — Een mtte Kersmis (wintersneeuw) geeft een groenen Paasch 
(schoon lenteweder), en omgekeerd: een groene Kersmis (buiten- 
gemeen zacht winterweder) geeft een tuitten Paasch (een guur en 
koud voorjaar). — De in de herinnering der feestvierende christen- 
heid op Eersmis telkens op nieuw geboren Jezus is het kerstkindeke, 
In vele Roomschen kerken, vooral te Rome, schommelt men in den 
kerstnacht in eene wieg een aangekleedön pop, èn noemt dit >het 
kerstkindeke wiegen.^* Alleen dweepzieke Roomschen worden met 
deze taak vereerd; van daar, dat men, om aah te duiden, hoe 
fijn roomsch iemand is, wel zegt: hij (zij) heeft zelf s het kerskindeh 
gewiegdt of: hij (zij) wiegt het kerskindeke meê. — Wfll, bfl wgze 
van mystische woordspeling, de geboorte van Jezus menigmaal 
met de wedergeboorte des menschen (Joh. 3: 5) en der mensch- 
heid (Openb. 21: 5) wordt in verband gebragt, verneemt men op 
Kerstmis van den kansel en in ascetische geschriften wèl eens 
de uitdrukking : het kindeke JézvCs (het kerOkindèke) moet in m 



TAALKUNDE. 199 

^boren worden^ opwassen^ groot worden enz., in den zin van 
Gal. 4: 19b, Efez. 4: 13, 3: 17, Rom- 8: 29; als ook: liet kerstfeest 
moet het geboortefeest wezen (worden) van het geestelijk leven. Even zoo 
ODtboezemt men nopens iemand^ die kort vóór Kerstmis of op 
Kerstmis stierf, den wensch: dit kerstfeest moge zijn (haar) ge-- 
boorte/eest wezen voor e^n hooger (hemelsch) leven! — Wgl de 
oostersche h ijzen aan den geboren Jezus geschenken bragten 
(Hatth. 2: 11), deelt men tegen of op de kerstdagen wel eens 
ierstgeschenken uit, en schenkt kerstgaven aan de behoeftigen. De 
hrttgift is de collecte, die in sommige gemeenten tegen Kerstmis 
ten behoeve der armen wordt ingezameld, bgaldien die armen zelve 
niet rondgaan langs de haizen, om kersavondjes te bedelen. — 
Men heeft ook kerstboomen^ inzonderheid in Duitsehland, waar de 
Cbristbaume met hunne kerstvreugde de feestelgkheden van den 
oud-nederlandschen St^JSlikolaaS' of kijk-avond vervangen en ver- 
goeden. Die kerstboomen komen echter, vooral op de dorpen, ook 
onder ons meer en meer in zwang. Zouden ze zinspelen op de 
boomen in het Paradgs (Genes. 2 : 9), waaraan kostel^ke vruchten 
hingen, even als de kerstboomen met allerlei kostelykheden en 
Yersnaperingen voor de jeugd prgken? Of zou de kerstboom op 
Christus zelven zien, van wien geestelyke schatten en hemelsche 
goedtren door zgne komst in de wereld, z^ne geboorte, zgn afge- 
vloeid? Indien de laatste gissing de beste is, dan vergelgke men 
Openb. 22: 2. W^l het oud-germaansche Joelfeest een drietal 
maanden later inviel, ten einde ter eere van den zonnegod de 
doorbrekende lente, als overwinnares van den winter te begroeten, 
als wanneer een groene dennenboom, de >heilige Indrasyir* werd 
rondgedragen, schgnt het minder gepast, de feestel^kheid van den 
kerstboom van dezen heidenschen omgang herkomstig te achten. 
Men zag kerstbrood, »Sachsische Thüringer WeinachtsstoUen** ver- 
krijgbaar gesteld in het vervolg op de flaarl. courant van 21 
dec. 1874. 

Knechts (T^, np4, 13^., "13?) staat in de oudere bgbeloverzettin- 
gea voor >jongske'\ dat in de nieuwere en nieuwste gelezen wordt 
(vgl. Exod. 1 : 17, 18, 2 : 3—10, Levitic. 12 : 2, 7, Rigt. 13:5, 
l 8, 12, 24, Job 3 : 3, Jez. 7 : 16, 8:4, 66:7, Joel 3:8, Zaclt 



200 TAALKUNDE. 

8:5); — in de uitgaven van het Nederl. Bgbelgenoot$>chap van 
den jare 1850 staat nog het ouderwetsche »knechtje". Dit woord 
is onder de mindere standen op het platte land in de noordelgke 
provinciën van ons vaderland, Drenthe, Friesland en vooral Grro- 
ningen, nog volkstaal. Men zegt daar bg de geboorte: 't is een 
knechtje (en geen meisje), en later: >*t is een aardig, zonderling, 
knap, baldadig knechtje**, enz. Over den oorsprong van het woord 
knecht vgl. Nav. XXV,. 183. 



Drie-koningen noemt men in de volkstaal den tgd omstreeks 
6 januarg, als wanneer de Roomsch-Katholyken hun i)miomw5Fen- 
feest vieren, waarop zg gedenken aan het bezoek, door de oos- 
tersche wgzen, die zij als koningen beschoawen, aan het kindeken 
Jezus te Bethlehem gebragt, volgens Matth. 2:11. De overleve- 
ring noemt de namen dier drie wgzen: Easpar, Melchior en Bal- 
thasar. Later zouden zg door den apostel Thomas zgn gedoopt en 
in Perzië het Evangelie hebben gepredikt. Hunne lichamen zoa 
men onder de eerste christen-keizers naar Konstantinopel en van 
daar naar Milaan gebragt hebben, vanwaar keizer Frederik I na 
de verovering en verwoesting dier stad hen in 1162 naar Keulen 
overvoeren en daar voor benzeen merkwaardig geienkteoken ma- 
ken liet, dat nog aanwezig is. Het Driekoningen/eest wordt ook 
wel genoemd »het feest der veropenbaring van Christus**, of alleen: 
»het feest der veropenbaring" of epiphanienfeest, sni^pavBW^ 2 Tim. 
4 : 8 enz ), waarvan het onderwerp is » wat Jezus Christus aan de 
Magi of Wgzen deed kenbaar worden, toen zg door een boven- 
natuurlyk licht verlicht en door eene geheimvolle ster geleid uit 
het Oosten naar Bethlehem kwamen, om het nieuwgeboren god- 
delyk kind te aanbidden" (Werfer en Steek, Levens der Heiligen 
door van Bemmel, Utrecht 1863, I, 24). — Men heeft driekonin' 
genbrood^ zgnde een gebak, dat bg die gelegenheid gebruikt en 
ten geschenke gezonden wordt. — Te Amsterdam heeft men eene 
Driekoningenstraat. 



Land, in den lande^ enz. vaderland. — Palestina heet het Heüig^ 
land bg uitnemendheid, v*pTOr]X^ (Exod. 3:5, vgL Joz. 5:15), 
yij dyCa (Hand. 7 : 33), als zgnde het tooneel van Gods bgzondere 



TAALKUNDS. 201 

openbaringen. Men spreekt van den gewijden grond of bodem Tan 
Palestina, en in 't algemeen van gewijden grond of bodem^ heilig 
(mid. Ook zegt men : hij beweegt zich (met zijne geschriften, gedich- 
ten, enz.) op gewijden bodem = in eene heilige, bgbelscheof chris- 
telgke atmosfeer. — Uet Heilige land kwam voorheen dikw^Is op 
aithangborden, vooral van herbergen en kroegen voor, even als 
üet Land van belofte (zie üithangteekens, II, 60), wegens den 
drniventro» van Num. 13 : 33. Te Amsterdam heeft men nog eene 
Land-van-belofte-steeg,) Naar Hebr. 11 : 9 noemt men Eanaan het 
land van belofte, yv ^5^ STtccyYsliag, of het beloofde land, wgl het 
aan Abraham en z^ne nakomelingen erfelgk was toegezegd (vgl. 
Genes. 12 : 7, 13 : 15, 26 : 4, 28 : 13) ; en omdat het een bgzonder 
Truchtbaar land zou zgn (Deut. 8 : 7—9, vgl. Num. 13 : 23, 27), 
een land vloeiende van melk en honig (Exod. 3 : 8, Levitic. 20 : 24 
enz., Nam. 13 : 27 enz. Jez. Sir. 46 : 10), wordt het, even als dit 
laatste^ van eene b^zonder vruchtbare landouw gebezigd. De over- 
dragtelgke beteekenis van land va?! ié^o/ïe sluit echter nog iets meer 
in dan vruchtbaarheid, b. v. in het gezegde : hij leeft in het land van 
belofte (= in eene goede landstreek); maar dit gezegde kan ook, 
met een woordspel tusschen land van belofte = gewenschte toestand 
en land van belofte == toestand, waarin men met » beloften" gepaaid 
en op het sleeptouw gehouden wordt, beduiden: >hg leeft op goede 
hoop". In dezen laatsten zin moet men de uitdrukking verklaren 
tn het land van belofte{n) eterft men wel van honger, d. i. van beloften 
kan men niet aan 't eten komen of blgven ; zie deze beide betee- 
kenissen, waarin hier > belofte" gebezigd wordt, goed uiteengezet in 
de bekroonde prgsverh. van C. F. Zeeman, Nederl. Spreekww. enz. 
(Dordrecht, J. P. Revers) bl. 71, 72. Even zoo: wij zijn in Kanadn 
of mj zijn thans in het land van belofte (ook : het beloof de land), spreekt 
de landman of landbewoner in den zomert^d, wanneer graan en ooft 
veel beloven. Men vergelgke hierby ons »een veelbelovend saizoen, 
jongeling'*, enz. Zy doelt daarentegen op voorspoed, welvaart en 
geluk in *t algemeen in, het is hier het land van belofte niet = het 
is hier niet byzonder voordeelig en genoegelyk ; zij hebben het be^ 
loofde land voor zich (vgl. Jozaa I, enz.) = zg hebben heerlyke voor- 
nitzigten ; zij hebben daar wel het beloofde land niet gevonden, maar 
het gaat er hun toch goed (= het is ook daar wel niet alles, oi 

14 



202 TAALKVÜDI. 

de wereld op een bordje, het is ook dé&r uiet volmaakt, maar zg 
genieten er toch voorregten) wordt van landverhaizers gezegd. 
Ook ironisch: in dat beloofde land zullen spoedig allen van gebrek 
omkomen 3= de landverhuizers zullen zich jammerlgk telenrgesteld 
vinden. — Wij zijn thans op weg naar het beloofde land (= naar 
een beteren toestand). Dat kan ons niet (of alleen) op weg naar het 
beloofde land brengen (= onze regtmatige wenschen doen verkre- 
gen). Dat hebben wij noodig om uit de woestijn te geraken (= aan onzen 
verwikkelden of benarden, toestand te ontkomen) en den weg te 
betreden naar hel beloofde land (= betere uitzigten te bekomen). 
Die weg voert niet naar het beloofde land (of Kanadn) =. dat is het 
middel niet om het goede doei te bereiken. Dit (hij) houdt het 
beloofde land voor ons ontoegankelijk (of gesloten), verhindert ons 
onzen wensch vervnld te zien [vgl. het opstel van mr. J. D. Vee- 
gens : Op weg naar het beloofde land, voorkomende in het februarg 
nummer (1875) van de Vragen des Tgds.] Mozes moest sterven, 
voordat hg in Kanaan was aangeland (Num. 20 : 12 enz.) : van 
hier, hij kwam tot aan de grenzen van het beloofde land, maar er 
niet in = hg zag bgna zgn wensch vervuld^ zgn doel bereikt, maar 
haast is nog niet half. Mozes stierf op den berg Nebo, nadat hg 
het beloofde land gezien had, maar hg mogt er niet inkomen 
(Dent. 34:1—5); daarom zegt men nopens iemand, wien een groot 
goed, geluk of voorregt wordt voorgespiegeld, maar die het niet 
genieten, niet in zgn bezit verkrggen mag: hij ziet het beloofde 
land welj maar mag er niet inkomen: vgl. hij vliegt wel, (als eene 
mug) om de kaars, maar kan het licht niet grijpen. Oambetta zeide 
in zgne toespraak bg het graf van Dorian (een overleden gedepu- 
teerde) : lieven als Mozes, heefk Doria,n het beloofde land {de tr^nsche 
republiek) slechts uit de verte mogen begroeten ; de dag der nationale 
erkentelgkheid zal echter eenmaal aanbreken*', enz. (Haarl. Conr. 
21 april 1873). Van een krggsoverste, die zgne legerscharen het 
doel hunner expeditie deed hex&iken^ ^^eei hei: als een andere Joztia 
heeft hij zijn volk binnengeleid in het beloofde land. Hij denki nog 
het beloofde land te zien na het aanbidden van het gouden kalf=^ h^ 
waant, na zoo lang mogelgk de wereld gediend en het goed deaer 
wereld na^^ejaagd te hebben, nog den hemel te zullen beerven. — 
Eet land van Sem =z j&zie (Bgb. woordenb. III, S20a); het land 



TAALKUKDK. 208 

tan Cham (Pa. 105 : 23, vgl. 106 : 22, 78 : 51) = Afrika (ibid. I, 
177&); hei land van Jafet = Europa (ibid. II, 6&i). -— AIs men 
Tan eeae landstreek wil te kennen geven, dat ze yoI is van edele 
metalen^ heet het wel in b^beltaai, naar Dent. 8:9: het is een 
land welks steenen ijzer zijn^ en in 't welks bergen men koper kan 
uithouwen, — o Land^ land, land^ hoor des Heeren woord (Jer. 22 : 29) 
is een wekstem ter bekeering en gepaste tekst voor boete-en bede- 
dagen. — Wee het land^ welks koning een kind is = onverstandig 
en baldadig van aard, (Spr. 10: 10); maar daarentegen^ welgeluk^ 
zalig het land^ welks koning een zoon der edelen is (Pred. 10 : 17) = 
edel denkt en handelt. — Hij omreist zee en land (Matth. 23 : 15), 
heet het van iemand, die zich al^e mogelgke en denkbare moeite 
getroost, om een of ander plan te volvoeren, inzonderheid, om 
menschen voor zgne zaak of partg te winnen, proselieten te maken. 
Men zegt ook: hij omreist stad en landy hij reist zee en land^ stad 
m land af. — Het is een land van gesnedene beelden (Jer, 50 : 38) 
heet het wel van eene overwegend roomsche streek. — Het is noch 
wor het land noch voor den mesthoop geschikt (Luk. 14 : 35) := het 
is nergens goed voor. Men zou echter tegenwoordig» b^ vooruit- 
gang en de waardeering van den landbouw, deze onderscheiding 
niet meer maken, want wat voor den mesthoop goed is, is ook 
uitermate goed voor het land. Mesthoop door » vuilnis hoop" of ook 
door laschhoop" (Job 2 : 8, nSM, cinis) te vertolken, verbiedt het 
woord xoTT^m. — Heft uwe oogen op en aanschouiot de landen, ze 
sjn aireede wit om ie oogsten, of de landen zijn wit om te oogsten 
(Joh. 4 : 35), zegt men van volkeren, die geschikt zgn om te worden 
geëvangeliseerd en gechristiauiseerd (of gekerstend, gelgk Hofdgk 
altgd spreekt in zgn keurig oudheidkundig werk, getiteld Ons 
Voorgeslacht). Als het graan in Palestina rgp is, is de kleur er van 
meer wit dan geel; zoodat Jezus* kenspreuk beduidt: de landen 
zgn rijp voor het christendom. Naar analogie van dit>landen" — 
Tgl idatth. 13 : 38 : »de akker is de wereld", — spreken wg van 
arbeidsveld, zendingsveld, als men overvloedige, uitgestrekte gele- 
genheid heeft om gewigtige werkzaamheid te verrigten, het ehris* 
tendom voort te planten, enz. enz. — Hij is het land doorgegaan 
(hij gaat het land door) goed doende (Hand. 10 : 38 van Jezus ge« 
^^)i ▼s^ ^^^ erkenden weldoener. — Zijn gerucht gaat uit in H 



204 TAALKUNDE. 

gariBche land (Mark. 1 : 28), van een vermaard persoon. — Hij is 
êen sHUe in den lande (Ps. 35 : 20, Yyh''STi)t zegt roen van een in- 
getogen mensch, die bedaard zgn gang gaat, geen ophef maakt, 
weinig van zich doet spreken, zooals Barzillaï ( 2 Sam. 10 : 35). - 
Sij ie een getrouwe in den lande (Ps. 101 : 6, fT^^JpKi) — een braaf 
mensch, die getrouw zgne plichten betracht. Naar analogie 
hiervan spreken wg ook van bekenden in den lande nopeus 
menschen, die alom gunstig bekend staan, van edelen in den 
lande (vgl. Pred. 10: 17 en Bflb. Woordenb., I, 272a), en — van 
êteilen (regtzinnigen) in den lande. — Die zijn land bouwt wordt 
met brood verzadigd (Spr, 12 : 11, 28 : 19), geldt in de eerste plaats 
den eigenlgke landbouwer, maar voorts ieder, die zyn pligt betracht, 
zgne beroepsbezigheid behoorlyk waarneemt. — Eene goede tijding 
uit een ver land is ah koud water op eene vermoeide ziel (Spr. 25 : 25), 
d. i. wat een koele drank bg groote hitte is voor een aamechtigen, 
dat is eene goede tgding uit een ver laud, waarnaar men reeds 
lang smachtend heeft uitgezien. Het tegenovergestelde is: h^ is mij 
als koud water op het lijf gevallen^ van eene ontstellende tgdiug. 
Dat is eene goede tijding uit een ver land^ van een gunstig berigt 
uit de verte, vooral ook van gunstige zendingsberiehten. — Hü 
is beter te wonen in een woest land dan bij eene kijfachtige en gram- 
storige huisvrouw (Spr. 21 : 19, vgl. 21 : 9, 25 : 24, en Spr. 27 : 15, 
waar zoodanige vrouw bg een gestadig druipend lek wordt verge- 
leken.) Het wonen in een woest land is een ziunebeeld van een 
eenzaam, naargeestig bestaan. Ook Harrebomée geeft in zgn Spreek- 
woordenboek dit gezegde op. Vgl. Jez. Sir. 25:18: liever woonde 
ik bij leeuwen en draken dan bij een boos wijf, — Deze aarde, die 
ons draagt en voedt, wordt het land der levenden genoemd (vgl. 
Ps. 27 : 13, 52:7, 116:9, 142:6 en Bijb. Woordenb, II, 420»). 
Men zegt mitsdien: dat wordt niet gevonden in het land der levenden 
(vgl. Job 28:13, waar het van de wgsheid gezegd wordt), b. r. de 
volmaaktheid, het ware geluk, de ware wgsheid; en: hij is verdwe- 
nen uit het land der levenden^ vgl. Jez. 53 : 8. — Hij kan nu lie- 
deren zingen in een vreemd land (Ps. 137 : 4, van de joodsche bal- 
lingen) =: hg is nu balling uit z^n vaderland. — Op dichterlgke 
wgze wordt het doodenrijk Job 10 : 21 geheeten het land der 
duisternis en der schaduw des doods; en in dit land te wandelen 



TAALKUNDE. 205 

bednidt, omdat eene daisternis als die van dood en graf een zinne- 
beeld is van groote {ellende (Jez. 9:1), in onheil en rampspoed 
TerkeereD, vgl. Jer. 2 : 31. Dit laatste wordt Mattk. 4 : 16 (?gl. 
Lak. 1 : 79, »gezeten zgn in" enz.) toegepast op den toestand van 
ellende, waarin het jodendom, en van onkunde, waarin het hei- 
deodom tijdens Jezus' verschgning op aarde verzonken was. Wg 
zeggen nog dikwgls van de Heidenen, over wie het licht des chris- 
teodoms niet opging: 2ij zijn gezeten [in duisternis (onkunde) en 
êckduw des doods (geestelgke ellende). — Hij is in een effen land 
geleid w. z. hg is aan alle gevaren ontkomen ; want een effen land 
daidt veiligheid aan zonder gevaar, terwgl een oord vol hoogten 
en laagten niet slechts gevaarvol, maar ook onveilig is. De 
Pb. 143 : 10 voorkomende bede tot God : üw goede Geest geleide 
my in een effen landl wordt dikwerf onder ons gebezigd. 

Wgl de aartsvaders in Eanaao een zwervend herdersleven leidden, 
en er geen vast verblgf hielden^ beschouwden zg het land der 
belofte als een vreemd land (Hebr. 11 : 9), een land der vreemde^ 
lingichap (vgL Genes. 47 : 9). Zoo beschouwt de ware Christen zgn 
Bardsche leven in geestelgken zin als een verblgf in een land der 
rreemdelingschap, d. i. hg hecht zich niet te zeer aan het aardsche, 
aan de wereld, want de hemel is zijn vaderland == het eigenlgke 
doel zgner levensreis, waar hg voor altgd een vast verblgf zal 
Tinden, en hij, zoo hij een waar Christen is, is begeerig naar het 
kemelsche vaderland (Hebr. 11 : 16) = hg heeft het heimwee naar 
boogere gewesten. De hemel is het betere^ hoogere vaderland^ het 
vaderland daarboven. Het denkbeeld van hemelsch vaderland schgnt 
reeds min of meer aan de Grieken bekend geweest te zgn, want 
men verhaalt van den griekschen v^gsgeer Anaxagoras, dat hg, 
toen men hem vroeg, waar zgn vaderland was, met zgn vinger 
naar den hemel wees. Was Kanaan of het Land der belofte het 
doel der woestgnreis van het israelitische volk, de tale Kanaans om- 
schryft den hemel ook wel als het hemelsch Kanadn^ waar al de 
geestelgke beloften, door God aan zgn volk gedaan, op de uitne- 
mendste wgs vervuld worden. Dat is het hemelsch erjland der 
vromen. 



I^fhutteutetting. Het Loof huttenfeest der Joden (vgl. Lev. 23 : 34, 



206 TAALKUNDK. 

Dent. 16 : 13, 16, 31 : 10, Ezr. 3 : 4, Neh. 8 : 15-18) was een 
feest na den afloop van den oogst, tot herinnering tevens van het 
teiitenleven Israels in de woestgn. Joh. 7 : 2 wordt het Loo/huttenzet- 
tinff genoemd, Gr. a7KfVQnr[fia\ (vgl. Bgb. Woordenb., II, 445o). 
Treffend is Openb. 7 : 15 de overbrenging van de feestvreugde der 
locfhattenzetting op den gelukstaat der hemellingen, waarin God 
hen overschaduwt, fSufpqmCH èn' avxov^^ letterl. han tot een koele 
loofhnt verstrekt; zg zgn derhalve even veilig en vrolgk bg God, 
als Israël in zgn loovertenten. — Het feest wordt nóg gevierd 
door de Joden, vooral in Amsterdam. 



Manna, CKj zult verzadigd warden ah met manna uit de woestijn 
(vgl. Exod. XVI) =z het zal u, tegen en boven verwachting, aan 
niets ontbreken van hetgeen gg behoeft. Wie dit gezegde van 
eene dagelgksche verzorging verstaan, zien te veel in hetgeen 
Exod. 16: 35 gelezen wordt; nit die plaats toch blgkt niets meer, 
dan dat het manna den Israëlieten gedurende de veertig jaren 
hunner omzwerving van tgd tot tgd naar gelang hunner behoefte 
geschonkea werd. Manna {fuxvvd) is de Joh. 6: 31, 49, 58, 
Hebr. 9: 4, Openb. 2: 17 voorkomende aramesche vorm van het 
hebreeuwsche man, — Er is niet met al behalve dit man voor ome 
oogen (Num. 11: 6) = wg krggeu niets bgzonders te eten, het is 
altgd dezelfde sobere kost. — liet regent tegenwoordig geen manna 
en kwakkelen meer (vgl. Ps. 78: 24 en 27) beduidt in den mond 
des volks, dat uitslaitend aan het wonderbare hecht: het komt 
zoo maar niet uit de lacht vallen, men moet moeite doen om iets 
te verkrggen, werken om te eten (vgl. 2 These. 3: 10). Zie het 
wonderbaar en nataurlijk element in deze spgziging der Israeliten 
ten opzigte van het manna goed uit een gehouden in II, 492a, 
maar ten aanzien van de kwakkelen zonder noodzaak onvermeld 
gelaten in II, 399a, van het Bgbelsch Woordenboek, en vgl. nopens 
beide elementen van der Palm, Bgbel voor de Jeugd, V, 203 — 211. — 
Hvj eet nu hemehch manna (vgl. Openb. 2: 17) hoorde ik eens 
getuigen omtrent een afgestorvene, die niet meer met zgne hais- 
genooten aan tafel kon zitten, als naïve omschrgving van : >hij 
is nu in den hemel.*' Volgens de joodsche overlevering kon elk 
datgene wat hg het liefst eten wilde, in het manna proeven. 



TAALKUUDfi. 207 

Daarom yerklaart het Boek der W^sh., 16: 20, dat het allerlei 
aaogenaamheid bezat, zich schikte naar ieders smaak en aan de 
begeerte desgenen die het genoot ten dienst staande, zich veranderde 
in zalk eene spgs als elk begeerde. Men zou bg zulk eene be» 
schi-yviog bgna aan onze ananassen gaan denken, waarin ieder 
telkens weder andere vrachten proeft. Vgl. ook ibid. 16: 25, 
19: 21: »hemelsche sp^s'\ dfi^qotsia TQoq>rj (s= het voedsel der 
oljmpische goden). Wordt het Ps. 78: 24 zeer eigenaardig 
«hemelsch koren*' (ÜW JTI) geheeten, evenzoo 4 Ezr. 1: 19: 
>brood der engelen.*' — Overdragtelgke beteekenissen van »mauna** 
= zielespgs treft men aan, bgv. in : hij verlangt naar het waarachtige 
manna van geestelijk onderrigt (mr. J. van Lennep, de Pleegzoon, 
2e dr. I, 311), walg niet van het hemelsch brood (Harrebomée vgl. 
Nam. 21 : 5) == heb geen afkeer van zielevoedsel, en in hetgeen 
ik onlangs ergens las : »die geschriften (van Smytegeld, Hellenbroek, 
Niels e. a.) ^varen geestel^k manna voor de steilen in den lande,'* 
alsmede in den titel van een ascetisch geschrift, luidende: Dage^ 
Ujksch manna voor reizigers door de woestijn (dezes levens). — In 
de Ziekentroost heet Christus >het hemelsche manna**, met terugr 
slag op Joh. 6: 48: »Ik ben het brood des levens.** 



Mond. — Sij zal u tot een mond zijn (Ezod. 4: 16 nopens 
Aaron met betrekking tot Mozes gezegd) = uw tolk; vgl. eeniger- 
mate: »hjj spreekt uit des anderen mond." Obadj. vs. 12 is sprake 
Tau hei grootmaken van den mond^ hebr. TP5 i^jn, fastuose, insolenter 
locntus est. Ook wg zeggen: hij heeft een grooten mond =i heeft 
Teel aan den mond, is onbeschoft, brutaal; vgl. Ezech. 85:13. — 
Zijn mand is daar vol van (Ps. 10: 7); zijn mond is vol vervloeking 
en bitterheid (Rom. 3: 14) z= hg vloekt^ lastert en schimpt altoos ; 
i^n mond is altoos vol van mijn lof (Ps. 71: 8); hij Kerft dat ge" 
durig in den mond (Ps. 34 : 2, Exod. 13 : 9) b= spreekt daar altgd 
Tan, vgl. ons: »dat ligt in zgn mond bestorven.'* — Ik heb hem 
de woorden in den mond gelegd afgegeven (Exod. 4 : 15, Nam. 22 : 38, 
23: 5, 12, 16, Deut. 18: 18, 31 : 19, 2 Sam. 14: 3, 19, Ezr. 8: 17, 
Jer. 51 : 16, 59 : 21) = hem gezegd wat hg spreken moest. — 
Houd daar den mond maar over toe (Jer. 52: 15) == zii^gg daar 
maar over ! — Van mond tot mond met iemand spreken (Nam. 12 : 8, 



208 TAALRüimS. 

2 Joh,: 12, 3 Joh.: 14) = vertrouwelijk, vriendschappelgk en 
gemeenzaam, nS'^KTld^ (fTÓfia nqog (TTÓfia. — Iemand den mond 
stoppen (= snoeren) d. i. hem doen zwijgen, Ps. 63: 12 ("^?0, 
sluiten even als eene deur), Tit. 1:11 {éiticfTOfifCsiVy is ohturare^ 
er een stop op doen even als op een kruik), Rom. 3 : 19 {q>qaaaêiv 
CTÓfia =z omtuinen, omheinen)^ Matth. 22: 34, 1 Petr. 2: 15 
[q>^fiovv (zonder a%6fia\ capistrare^ een halster of teiigel aandoen]. 
In den grondtekst worden derhalve verschillende zinnebeelden 
gebezigd, om ons: iemand den mond stoppen aan te dniden. Onze 
nitdrakking zal wel zooveel zgn als: »er eene stop op doen/* en 
dus letterlgk overeenkomen met èni^TO(x(ieiv, os obtnrare; immers 
wg zeggen ook: hij stopt zijn mond toe, vgl. Job 5: 16, Ps. 107 : 42, 
waar ter pil. de formule nd X^ contrahit os (het tegenovergestelde 
van nsnnp, Job. 3: 1, vgl. 32: 20) voorkomt; vgl. ons: »de lippen 
samen- »or* op elkander drukken." — Dat is naar zijn mond 
(Gen. 25: 28) of zijn mondje = dat smaakt hem. — De hand op 
den mond leggen (Rigt. 18: 19, Job 21: 5, 29: 9, 39: 37) = 
stilzwegen. De hand op den mond! (Spr. 30: 32) = mondje digt! 
stil gezwegen! — Den mond opsperren of opspalken (ten teeken 
van smaad en spot, Job. 29: 23, Ps. 22: 14, 35: 21, Jez. 57: 4, 
Klaagl. 2: 16, 3: 46, Hebr. aTTn^ breed maken) is ten onzent 
maar een teeken van verbazing of ontzetting. — Iemand met 
gapenden mond aanstaren (3 Ezra 4: 19, vgl. vs. 31: met open 
mond aanzien) d. i. met verbazing. Zorobabel zeide tot koning 
Darins, dat de mannen dit doen, als z^ eene schoone vrouw zien. 
Vgl. het Boek der üithangteekens, I, 106, dat hiervan melding 
maakt om het verschgnsel te verklaren, dat men vroeger zoovele 
gapers als nithangteekens vóór winkels zag staan. — Iemand den 
mond openen (Num. 22: 28) = hem aanleiding geven om te 
spreken. — Hij opende zijn 'mond (Job. 3: 1, vgl. Ps. 78: 2, 
Spr. 31: 8, 9, Dan. 10: 16, Matth. 5: 2, 13: 35, Hand. 8: 35, 
18: 14) z= begon te spreken, fiyd^cd den mond o/>«n (Hand. 10:34). 
In een eenigzins anderen zin zeggen wg: Idj kan een mond open 
doen of open zetten i= vervaarlgk schreeuwen. In de ruwe volks- 
taal zegt men ook: daar zit een mondstuk of mondstukje op^ als ook: 
hij [zij) kan een hek open gooien = heel wat voor den dag bren- 
gen. — Hij doet geen mond open (Spr. 24 : 7, Jez. 53 : 7, Hand. 8 : 32) 



TAALKUNDE. 209 

= zwggt dood stil. — Hij heeft opening des monde geheid 
Ezech. 29: 21, ygl. Efez. 6: 19, Spr. 8:6), ironisch van iemand 
die yrgmoedig voor de waarheid is uitgekomen, die heeft durven 
zeggen waar het op stond. Doe uwen mond wijd open^ en ik zal 
Hen vervullen (Ps. 81: 11 in dezen zin: geef mg uwe begeerte te 
kennen en ik zal daiiraan voldoen) wordt ironisch gezegd tot 
iemand dien men te eten geeft. Zijn mond wijd open doen (vgl. 
Ps. 119: 131) = iets zeer sterk begeeren, [ten onzent is meer 
gebmikelgk het tegenovergestelde: hij doet er ter nauwernood een 
of zijn mond om open = het is hem schier de moeite niet waard, 
er om te vragen, over te spreken, enz.; — hij durft geen mond 
open doen =: hg is te vreesachtig om iets te zeggen; — als kq 
maar een mond open deed! = als hij maar niet te beschroomd of 
te stgf was om te spreken]. — • Hij zegent met zijn mond^ maar 
doekt met zijn hart (Ps. 62: 5) = is een boosaardige veinsaard. — 
Jïy zet eene wacht voor zijnen mond (Ps. 141 : 3) = is behoedzaam 
in zgn spreken. — Hij eet en wischt zijn mond af (Spr. 30 : 20) 
zegt men van een zorgeloos, onbekommerd mensch, die maar van 
den eenen dag tot den anderen voortleeft en violen zorgen laat. 
Yttg uw mond maar en zeg^ dat gij gegeten hebt (flarrebomée, 
Spreekwdb. 11, 100a) is volgens Tuinman (Nederd. Spreekw. II, 218) 
buiten twgfel aan Spr. 30: 20 ontleend en » wordt toegepast op 
hen, die iets onbeschaamd ontkennen door een geveinsd gelaat 
l« toonen." Doch alzoo zou het moeten luiden : »zeg, dat gg 
niet gegeten hebt!" Laatstgenoemd spreekwoord beduidt, m. i.: 
>?al maar door de mand, beken maar schuld en zeg de regte 
nraarheid!*' Aldus opgevat staat het in geen verband met Spr. 30 : 20, 
waar gezegd wordt, dat eene overspelige vrouw zich even weinig 
om hare ongeregeldheden bekommert, alsof zg niets anders gedaan 
had, dan eten en haar mond afwisschen, wat twee doodeenvoudige 
en duodonschuldige handelingen zgu; hare ongeregtigheid Iaat 
geen den minsten indruk, niet het minste spoor van wroeging bg 
haar achter, even min als een arend in de lucht, eene slang op 
eene rots en een schip in het hart der zee eenig spoor van zich 
achterlaten. — Zij eeren God met den mond of met de lippen^ maar 
houden hun hart verre van hem (Jez. 29 : 13, Matth. 15 : 8, Mark 7 : 6, 
f^gL Ezech. 33: 31) zegt men van degenen, die hun werk alleen 



210 TAALKUNDE. 

maken van uitwendige godsdienstvertooning, en daarin al hanne 
kracht zoeken. Van zoodanige godsdienstvertoouing heet het: 
't zijn aangeleerde menschengeboden^ die zij volgen (Matth. 15: 9, 
Mark. 7: 7, Koloss. 2: 18, 20, 22) = uiterlijke godsdienstpligten, 
welker betrachting het hart onveranderd, den wandel onverbeterd 
laat. [Zoo spreken w^' ook ^an lippenwerk, ten opzigte van werk- 
tnigelyk bidden^ zingen^ bgbellezen, godsdienstige samenspreking 
enz.] — Indien gij den Heer Jezas Christus met uw mond zult belijden 
en met uw hart in Hem gelooven^ zult gij zalig worden (Rom. 10 : 9) 
w. z. belydenis des monds, door het geloof des harten bezegeld, 
geeft uitzigt op de zaligheid. Men spreekt van mondbelijdenis = 
naamchristendom ' en van mondbelijders = naamchristenen^ die 
zich vergenoegen met een verstandelgk geloof zonder geloof des 
harten. — Uit den overvloed des harten spreekt de mond (Matth. 12 : 34, 
Luk. 6: 45); van hier het meer populair gezegde: waar liet hart 
vol van t8, daar vloeit de mond van over^ naar aanleiding van 
Luthers vertaling: Wesz das Uerz voll ist^ desz gehet der Mund 
über. De Fran^chen hebben het mede tot spreekwoord, doch zich 
letterlek aan den oorspronkelyken tekst gehouden^ met te zeggen: 
de Vabondance du coeur la bouche parle, Vgl. Jez. Sir. 27: 5: men 
proejt den mensch uit zijne gesprekken. Derhalve, die boos is kan 
geen goede dingen spreken, want een goed mensch brengt goede din- 
gen voort uit den goeden schat zijns harten, en omgekeerd : een boos 
mensch enz. (Matth. 12: 34, 35); zie Jes. 32: 6: een dwaas spreekt 
dwaasheid, In het godsdienstige moet het zjjn, zooals Ps. 40: 11 
te lezen staat. Een hoogdnitsch spreekwoord zegt: »Was der 
Mann kann, Zeiget seine Rede an;" waarin »kann*' zeker ter 
wille van het rgm staat in plaats van »i8t''; anders bevat het 
eene bepaalde onwaarheid; of, als men »kann" behouden wil, moet 
men, om er eene waarheid van te maken, »Rede" in »That" ver- 
anderen, en dan komt het hier niet te pas. Vgl. ook nog : zijn hart ligt 
op zijn tong, van een openhartig mensch, goed rond goed Zeeutvsch. — 
Wat ten monde ingaat ontreinigt den mensch niet (Matth. 15: 11a) 
is wel eens ironisch de taal van een vraat en zwelger om 
zgne brassery met een bgbel woord te verontschuldigen; vgl 
ons: daar gaat dat mondje heel wat in (= h^ is een sterk eter.) 
DcU komt in mijn mond niet (Dan. 1 : 3) of dat heb ik nog nooit 



TAALKUNDE. 211 

til mijn mond gehad = nog nooit geproefd, vgl. Hand. 11:8. Bij 
(dit) geeft mij niets in den mond (Mich. 3: 5) = hg (dit) bezorgt 
mg geen eten. Het valt hem van zelf in den mond (Nah. 3: 12, 
letterlgk : op den mond, »b ^y). — Wat ten monde uitgaat ontreinigt 
den mensch (Mattb. 15: 11b) wordt wel gebezigd ter waarschuwing 
Tan iemand, die onbeschofte taal uitslaat. Dit gezegde ziet, even 
als Matth. 15: 11a, oorspronkelgk op de reinigingen der Joden, 
het wassehen der handen, enz. — Ik heb het uit zijn {eigen) mond 
gehoord (Zach. 8:9) = het hem zelven hooren zeggen. Dat ie 
uit zijn mond gegaan (Num. 30: 2, 32: 4, Joz. 6: 10, 1 Sam 2: 3, 
Esth. 7: 8, Job 15: 13, Jer. 44: 17, Matth. 4: 4. 15: 18, vgL 
Ps. 66 : 14) of voortgekomen (Luk. 4 : 22) = hg heeft dat bepaald 
gezegd. Geen vuile reden ga uit uwen mond (Efez. 4: 29, vgl. 
Koloss. 3: 8^ en. Jac. 1: 21a, Jez. Sir. 23: 14). Laat mij dat uit 
twen mond niet hooren (vgl. Exod. 23: 13 en zie Ezech. 16: 56) 
= gg moet daar nooit over spreken. Zij spreken uit éénen mond 
(1 Kon. 22: 13, 2 Erou. 18: 12) = hunne getuigenissen zgn 
eenparig. Ik heb die woorden uit zijn mond opgeschreven (Jerem. 36 : 17), 
i w. terwgl de ander sprak of las. — Uit den mond der kinderen 
zal men de waarheid hooren of hoort men de waarheid wordt ont- 
leend aan Ps. 8: 3, Matth. 21: 16, ofschoon zeer uit het verband 
gerukt, «»ant de beide schriftnurplaatsen zeggen, dat zelfs kinderen 
Gods lof vermelden, zelfs zuigelingen de toonbeelden zgn van 
Gods heerlgkheid. Men bezigt dit gezegde, als kinderen iets ont- 
dekken, aan het licht brengen, uitspreken, waarvoor men hen nog 
niet berekend en bekwaam geoordeeld had; vgl. de kindermond 
han niet liegen (ware dit slechts altoos waar!) en: kinderen en 
gekken zeggen de waarheid» — Dat Jezus zich Joh. 14: 6 »de 
waarheid'* (die uit God is) noemt, kan in verband met 1 Petr. 2 : 22b : 
er is geen bedrog in zijn mond gevonden^ aanleiding gegeven hebben, 
om Jezus den Mond der waarheid te heeten. — Over op haar mondje 
getaUen vgl. Navorscher XXIV, 552, XXV, 88, 180. 



Natie, — Hij is van de natie (Exod. 33 : 13, Hagg. 2 : 15) zegt 
men minachtend, om een Jood te betitelen. Natie komt van het 
lat^QSche natio. Hebr. ^; anders wordt van het Israëlitische volk 
meest cq^ gebezigd, doch de pluralis van dit laatste woord komt 



212 TAALKUNDE. 

Ezech. 36: 15 ook nopens de Heidenen vooy. De plur. D^ bednidt 
altoos »heidenen," zie Levit. 18: 24, 26: 45, Deat 8: 20, enz. 
Men spreekt ook wel van de hollandsche natie (titel van een wel- 
bekend gedicht van Helniers); alsmede van de /ransche natie^ msLwr 
dit laatste geschiedt wegens het fransche nation^ ook misschien, 
wegens de latijnsche herkomst der landtaal, vermits men ook wel 
van de spaansche, de italiaansche natie gewaagt. Anders is het 
steeds »volk.'* Doch als men de natie (bg nitnemendheid) noemt, 
bedoelt men altoos het joodsche volk. — Natiën en tangeti (Dan 3 : 4, 
7, 29, 4: 1, 5: 19, 6: 26, 7: 14, Openb. 17: 15), dat afgewisseld 
wordt met »natiën en talen" (Openb. 5: 9, 7: 9, 10: 11, 11 : 9, 
14 : 8), d. i. verschillende talen sprekende volken — vgl. Jez. 45 : 23 
pvr^D (en de septnag. aldaar, als ook Rom. 14: 11, Phil. 2: 11) 
= alle volk — is een bijbelterm, die ironisch nog wel wordt ge- 
bezigd, als menschen van onderscheiden landaard in kleineren of 
grooteren kring bgeen zgn. 

J. ANSPACH. 

Jodnte. Op de vraag van den heer Winkler (XXV, biz. 512), 
of het woord jodute ook van elders dan nit de door hem genoemde 
bronnen bekend is, kan ik antwoorden: De woorden to jodute 
komen herbaaldelgk voor, als uitroep of kreet in den mond van 
duivelen, in de diablerie van een (uederrgnsch) Paaschspel, uitg. 
door Mone (Schausp. des Mittelalters, U, S. 33 fL). Zoo roept bgv. 
Lncifer, als Satan te lang uitblgft: 

To jodute, to jodute 
Satana is jo to langhe ute. 

Zie voorbeelden bg Mone, t. a. p. S. 49, 53, 94. 

-ÉT. AFJI. W. W. 

Een co^jectaur op Tnnnicins. Hoffmann von Fallersleben gaf in 
1870, gelgk bekend is, Tunnicins, de oudste verzameling van neder- 
daitsche spreekwoorden, nit. 

N®. 984 luidt : de ruter levet van roverye, Tunnicins voegt tot ver- 
klarino er bg : milea ut accipitur traducit tempora rapto. Deze woor- 
den geven Hoffmann von Fallersleben aanleiding tot een breedvoerige 
noot, bladz. 178, waarin h^ het ut accipitur toelicht en poogt te 



TAALKUNDE. 213 

staven, met voorbeelden, dat werkelgk dit algemeen aangenomen^ 
wordt. 

Zou de verklaring echter van die woorden ut accipitur niet een 
geheel andere zgn, en zon hier niet een font schoilen? 

Het vermoeden ligt voor de hand, als men opmerkt, dat een 
dergelgke toevoeging: ut accipitur geheel strgdt met het karakter 
TRD een spreekwoord, dat jnist op een algemeenheid gegrond is. 
Ut accipitur is hier een volkomen pleonasme. 

Vergelgkingen van menschen met beesten zgn in spreekwoorden 
seer gewoon: hg steelt als een raaf. 

Verander de u in e, en lees das ut accipiter^ dan krggt ge de 
vergelgking met den in bgna alle landen van Europa voorkomenden 
roofvogel, den havik. 

Hoffmaun you Fallersleben heeft dan slechts verkeerd gelezen, 
wat den besten overkomen kan. 

Sene conjectaor op Tumiciiu. De conjectuur is inderdaad ver^ 
nnitig en zg beveelt zich door hare eenvoudigheid aan. Doch ik 
geloof niet dat zg noodig is. 

Moest er staan ut accipiter^ dan zou dit eene bgvoeging van den 
Tertaler zijn. Hg zou dan in zgne vertaling aan het spreekwoord 
eeoe vergelgking hebben toegevoegd, die het in het oorspronkelgke 
niet heeft. Zoo iets mogen wg, dunkt mg, in een spreekwoord 
eeoe nog al groote verandering noemen. 

Dergelgke veranderingen veroorloofden zg die spreekwoorden in 
het Latgn vertaalden zich dan ook niet ligt. Maar wel treffen wg 
in die vertalingen bgvoegsels aan van anderen aard. 

Die spreekwoorden werden gewoonlgk vertaald in verzen, meestal 
ia hexameters. Nu waren er spreekwoorden die men jnist in eenen 
hexameter kon uitdrukken, andere die men er met moeite in 
moest zamenwringen ; maar er waren er ook, waar men onmogelgk 
eenen hexameter mee vullen kon. Om de ontbrekende lettez grepen 
te vinden nam men dan zgne toevlugt tot stoplappen, tot bgvoeg- 
sels die wel nutteloos waren, niets zeiden, maar die dit voordeel 
Hadden dat zg het vers aanvulden en het spreekwoord niet in het 
minst veranderden, b. v. men ze^t, men houdt het er voor, men hoort 
^eggen^ ik weet enz. Ik laat er hier eenige voorbeelden van volgen. 



214 TAALKUNDB. 

Men vindt ze, met nog meer, in. de YerhaBdeling over de Prover- 
bia Communia van dr. W. D. H. Suringar, bl. 43. 

Sicut ego novi, plus testa pars val et ovi. 

Pernas lardare nallum decet; hoc scio clare. 

Ut vulgus fatur, male cos sitiens operatur. 

Dicitur a mnltis: sors est contraria staltis. 

Nataiam vitis sequitur vinum; bene scitis. 

Femina, fertur ita, custos bona non redimita. 
Zulk een b^voegsel zonder be teekenis, dat alleen dienen moet 
om aan het vers de noodige lengte te geven, zie ik hier ook in 
ut accipkur. 

P. LEBNDlfiRTZ WZ. 

Hartstikkedood. Van iemand, die door een of ander ongeval plot- 
seling dood bl^ft, zeit het volk in Holland wel: »hg viel hartstik- 
kedood neer!" Die uitdrukking is onverstaanbaar en schgnt, in 
dezen form, onzin; ze is evenwel een verbastering van een zeer 
goede, van een zinrgke uitdrukking. Ik lees namel^k in een oud 
hoUandsch boek uit de l6e ceu, dat iemand Hert steecks d^oot 
viel. Hert steecks doot, dat is zóo ^ood^ alsof men in 't herte ge* 
iteecken^ in nieuerwetsch nederlandsch : in 't hart gestoken ware. 

Haarlem. johak wiükijsb. 



VRAGEN, 

Bojael. Waarvan komt het woord nojael af, dat herhaaldelgk 
in de Abele spelen voorkomt? 

Den hoet dragen. In het abele spel vanden winter en vanden somer 
V. 550 zegt de winter tot vrouw Venus, 
iVenus vrouwe, ghi draecht den hoet\ 
Waar slaat dit op? 

Proeve. In oude stukken leest men van papelicke proeuen^ b. v. 
de papelicke proeue te Buren, waarvan de grenzen werden aan* 
gegeven, 't Was dus z. v. a. kerkegoed, pastoorsland ; vgl. Paaps* 



TAALKUNDE. 215 

kf (Zoelmond), Papedel (uiterw. te Wiel), Papeland (Ocbten), 
Papenakker (weide te Wiel), Papenhoeve (Lieuden), Papenkamp 
(weide te Ooi), Papepol (Opheasden), Papesteeg (weiland o. Tiel 
en Bergharen), Pastoorskamp (Dreuaiel). Sligtenhorst teekent in 
zgne Geldersche Geschied., bl. 234<>, aan in eene noot: ^proevezz 
praebende^ beneficium ecclesiasticnm^ geestelgk leen". Is dit proeve 
eeoe verbastering van praebende^ of komt het van het hoogd. 
Pfründef 

J. AKSPACH. 

[Het latgnsche praebenda werd eerst provende. Zoo zegt b. v. 
Maerlant, Vanden lande van oversee vs. 170, 

Scalcheit heeft die provende groet. 

Later provene en prove, beide vormen door Eiliaan opgegeven, 
eindelgk proeve^ preuve. Het lioogd. p/runde is ook uit praebenda 
ontstaan]. 

Vianen. Wat is de oorsprong, de afleiding van het woord Vianen? 
Als plaatsnaam komt dit onduitsch*schgnende woord wel vier 
maal in Nederland voor, namelijk : een stadje in Zuid-Holland heet 
zoo, een dorp in Zeeland, een dorp bg Geraartsbergen in Oost- 
Ylaanderen, en een gehucht by Euik in Noord Brabant. Is dit 
woord Vianen wellicht een nederduitsche dativus van het latynsche 
tia, en hebben de vier genoemde plaatsen misschien haar namen 
te danken aan 't verblgf der Romeinen hier te lande? 

JOHAN WIUKLEA. 

Schrikke^'aar. louwmaand. Alle pogingen dusverre door mg aan- 
gewend, om te weten te komen, wat hdt woord schrikkel in echrüc' 
kdjaar beteekent, en eveneens het woord louw in louwmaand, zgn 
vmchteloos gebleven. 

Ik neem daarom de vrijheid mg tot den Navorscher te wenden, 
met beleefd verzoek om mg daarmede te helpen. 

[Schrikkeljaar is van schrikken d. i. springen: ondtgds zei men 
ook lopeljaar, zie Nav. I, bl. 241. Omtrent /ouiirmaa?i(2 bestaan een 
aantal verklaringen en gissingen (zie van Wgn in Nieuwe Bgdra^ 



216 TAALKÜNDB. 

gen I. bl. 473 vlgg., Hoeaft in Taalk. Magazga III bl. 253 vlgg., 
Grimm, Gesch. d. deutschen Sprache s. 91, Nayorsch. I. bl. 155, 
243, 278, II. bl. 34, 283) ; maar ik geloof niet dat men den oor- 
sprong van het woord nog met zekerheid kan aanwgzen.] 

Leges. Men vraagt: de afkomst en critische verklaring van de 
onkosten in den regel legeê genaamd. Wanneer is dat woord voor 
het eerst in zwang gekomen? 

De pluralis van lex sch^nt onaannemelgk, om dat niets meer 
illegaal is dan juist deze leges. 

Arnhem. K. J. o. 



GESLACHT- EN WAPENKÜNDE. 



Geslaehten de Hocliepied en Colyer. (XXY bl. 143, 316, 513}. 
Johan Coljar, (de naam wordt bg van Leeuwen en Hoogstraten 
als Coljar en Coljear gespeld aangetrofiFén), sergeant-majoor van 
een regiment Schotten ten dienste dezer landen, zoon van Justinos, 
ambassadeur der V. E. Prov. bg het ottomannische hof, sneuvelde 
12 ang. 1678 in den slag van St. Denys, en werd begraven iu 
de Beverenskapel te Dordrecht. Hij was gehuwd met Hester de 
Beveren, geb. 20 maart 1654, f 27 sept. 1680, dochter van Johac, 
geb. 29 julg 1626, en Maria Sweerts de Weert. (Van Leeuwen 
Bat. III. en Hoogstraten Woordenb., geneal. de Bevere.) 

Wolther Philips Coljear, ridder, baronet, generaal van de infan- 
terie der V. E. Prov. 11 maart 1727, gouverneur van de stad en 
het kasteel Namen 1730, kolonel van een regiment Schotten ten 
dienste dezer landen, tr. Alida v. Rgnsburg v. Leiden, geb. 6 mei 
1660, dochter van Dirk en Alida Paats Willemsdr. Hunne kin- 
deren waren V Marianne C. gehuwd met Reinhart, baron v. Dal- 
wig, president van den geheimen raad van den landgraaf van 
Hessen-Kassel, diens plenipotentaris op het vredecougres te Utrecht 
en extraordinaris envoyé aan de HH. Stat. Gen.; 2° Elisabetb 
C, gehuwd met Lionnel Sackeville, hertog v. Dorset, pair van 



GISLikCHT- Hf WAPBNKUNDS, 



217 



Groot Brittannië, baron van de zeehavens van het rgk, grootmees- 
ter van des konings huis, ridder van den Koasseband. (Hoogstra- 
ten geueal. v. Leiden.) 

Jnstinus Coljer, bovengenoemd, werd als ambassadeur te Kon- 
stantinopel opgevolgd door zgn zoon Jacob, die eene znster had, 
gehuwd met N. de la Fontaine, uit welk hnwel^k is gesproten 
Pietro de la Fontaine, secretaris bg de hoUandsche ambassade 
ie Eonstantinopel. (Eist en MoU, Arch. v. Kerk. Gesch. XVIII 
bl 168 enz.) Bg Eist en MoU t. a. p. wordt nog, in strgd met 
de opgave XXV bl. 514, de echtgenoot van den engelschen consul 
Jóhn Cooke, Geertrui Constantia de Hochepied genoemd, terwgl 
Terder als datum en jaar van haar huwelgk 22 jnng 1718 wordt 
opgegeven. h. o. van bakkenss. 



Oedaoht Hoffer. (XXI bL 63, 816). Ter beantwoording der gedane 
yraag, vril ik uit mgne aanteekeningen verzamelen wat ik van 
bovengenoemd geslacht heb. 

Trouwboek IJsendgke: 

Ur. Jacob Hoffer van Zieriksee, raad^ geh. 20 nov. 1637: 

Comelia Spruit — denkel^k znster van commandeur Leo. Ant. 
Sprayt, en Eliz. Len. Spruyt, geh. 1625 met luit. Math. Staes. 

Archief Zieriksee: 



Borg' 1699 Adriaan Jan Hoffer. 
idriaan Hoffer, adv. oud burg. : 
Adriana Brakel, wed. Gaspar 
Ockerssen geh. 24 jung 1691. 



Antonie Hoffer, raad: 
Martha de Groehoeve(?) 8 april 
1667. 



Cornelis Mogge. 
Heleïia Boffers. 



Sozanna ged. 29 jan. 1616. 
Comelia ged. geh. 

Marinus Stavenisse. 



PietiBr de Cock, schepen: 
Eleonora Hoffer, 24 oct 1614. 



15 



218 



C»SLACHT« BX WAPifiNKUHDJK. 



BochüB Hoffer burg. : 
Suzanna Eewoats (Teelinck?) 

Adriaan ged. 28 mei 1589, gest. 

Zieriksee 21 mei 1644. 
Jao8 ged. 19 febr. 1595. 



Arnoldas de Egeke, 

pred. van Aagtekerke: 
Magdalena Hoffer, 17 dec. 1676. 



Adriaan Hoffer, oud burg. wed'. : 

Catharina Hoffer van Middelb. Gerard Jnstus de Gocq van Neer- 
12 jan. 1698. gnen, docteur en droits, né 

a Sommelsd^k: 
Lieven Hoffer. Anna Magdalena Hoffer, 28 jnig 

Wilh» Lieverts (?) 1675. 



Adtiaan ged. 14 jolg 1591. 



Snzanna Comelis. 



Abr. 12 ang. 1584. 
Ad" 11 nov. 1586. 

Pieter Hoffer: 
Marg. Jacobs Gock. 



Corn. Jaeobz. Ho£Edr: 
Piet^ Ciaes, 1 jan. 1596. 



Ad» Hoffer: 

Marg^ de Jonge, dochter v. Jan 
Janz. V. Oosterl^d. 



Antonie 13 aag. 1616. 



Bochns 8 jan. 1616. 



Antonie de Jonge, borg. v. Zieriksee in 1631, wj|s gehuwd met 
Catharina Hoffers. 

In Axel werd 15 ang. 1716 begraven de griffier mr. Leonard 
Hoffems. 

Mr. Johan Hoffer, barg. Zieriksee, 

;BOon van Ad" en Magd» de ., „ «, 

X \ ^ -in . n ^^^ Hoffer: 

Jonge, huwt 1® Anna Pons, _,. q. ,, « t. x wi- • 

, '^ ' „ . ^ ' Ehz. Simonsd' Schot v. Vbssin- 

d' van mr. Pieter en Corn» de ^ . .^„. 

ixT .X. o gö^i 2 jm. 1€74. 
de Jonge, gezegd Neeltje Boense 

en 2» zie Nav. XVI bl. 59, 

F. CAULKD. 



OKftLAOHT- KN WAPENKÜinOB. 219 

Gedacht Twent. (XXY, b1. 564.) üit hethnwelgkvanLambrecht 
Tw. en Clasina Goekebakker wordt slechts één zoon genoemd; 
mg is nog bekend Abraham Tw., die hnwde met Gatharina Hen- 
neqain, dr. yan Gaaltherus, burgemeester en raad der stad Am* 
sterdam en yan Geert raid Graswinckel. Zg wonnen 12 kinderen. 

1^ Clasina Fran9oi8e Twent, geb. 13 oct. 1714, st.30 april 1717. 

2^. Gaaltherns Tw. geb. 24 sept. 1715, st. 1 mei 1716. 

8* Gnalthems Tw. geb. 17 april 1717. 

4^ Clara Anna Tw. geb. 16 jung 1718, st. 22 sepi 1719. 

5^ Arnond Tw. geb. 10 noy. 1720. 

6'. Johan Hendrik Tw. geb. 5 jan. 1722, st. 20 jnlg 1723. 

T. Geertniid Tw. geb. 28 jnng 1728, st. 14 jong 1729. 

8". Abraham Tw. geb. 10 mrt. 1725. 

9^ Jan Theodoor Tw. geb. 15 sepL 1727, st. 90 noT. 1738. 
10^. Anna Twent, geb. 26 sept. 1729. 
ir. Geertruid Tw., geb. 16 febr. 1733, st. jong. 
12^ Eene dr. geb. 18 febr. 1734. 

Of hierbg kinderen zgn die afstammelingen hebben nagelaten, 
is mg onbekend. 

Macutricht. A. A. vorstkbman vas oijeh. 



VRAGEN. 

Genealogie van Ci^jck. In de Vlaamsche school komt eene graymne 
Toor Tan een zerk nit de St. Jacobs kerk yan Antwerpen, »ge- 
plaatst ter gedachtenis yan Hendrik yan de Werye ridder en 
TToow Heilwiche yan Cagck zgne gemalin,^* met dit opschrift: 

>Hier leet begraye Hendrick ya de Werye riddere die starf op 
den XXV febr. an**. XVcXL. En met [zal wel moeten zgn mer\ 
▼ronwe Heiilyick ya cviict sii huusvrouwe die sterf an^XVcLXXIX 
de XXIX jnnii. 



1 deze kwartieren: 




1. Van de Werye. 


1. Van Cugck. 


2. Thnyl y. Seroosk. 


2. Van Etten. 


3. Herbais. 


3. Zeyn. 


4. Bergen in Carmerlant. 


4. Valckenbnrg. 



220 GfiSLACHT- EN WAPfiKKVllDA. 

Het laatste kwartier Bergen in Eenmerland komt niet oyereen 
met Simon van Leeuwen bl. 1164, die zegt, dat Hendrik zoon 
was yan Simon en Gath». yan Th. y. Ser., kleinzoon yan Pieter 
en Gathtt. Herbais en achterkleinzoon yan Glaas en Gath». Mickart, 
ten zg het geslacht Mickart bezitter was yan Bergen in Eenmer- 
land. — Uit de kwartieren yan Heilw. yan Gu^ck zien we dat 
zg dochter was yan yan Gogck en yan Elten, kleindr yan t. 
Cogck en Zeyn en achterkleindr. yan yau G. en Valkenbmrg... 
maar wie was nu die yau C. geh. met Valkenburg en hoe is kg 
verwant aan het oude geslacht van C., waarmede zgn wapen 
volgens de zerk yolmaakt oyer een komt? In de Igst van yan 
Mgerop (Bat. ill. bl. 1016) yind ik hem niet, eyen min als in 
de genealogie achter het onschatbaar werk yan dr. Wap ; in beide 
komt geen heer y. C. yoor, gehuwd met eene jufyr. Valkenburg. 
In de Walchersche Arkadia lees ik deel 2 bl. 87 in (1) dat een 
>yan Kngk (1572) twee daalers gaf'' aan enz. — Uit het trouw- 
boek der stad Bergen op Zoom toekende ik aan: 

jhr. Fred. Louis Eugk yan Mierop hr. y. Galslage j. m. y. Val- 
kenhuis ondtr. 19 jung 1669 : 

Isabella Maria Dimmer j. d. y. Bergen op Zoom. 

Zg hertrouwde in 1691 (ondtr. 1 dec.) jhr. Eyerhard Jac. yan 
Wittenhout kap. j. m. y. Breda. 

En in het doodboek: begr. 9 mei 1722 luit. Sibrand Eugkyan 
Mierop. 

Men zal mg ten zeersten yerpligten met inlichtingen omtrent 
de ygf genoemde leden der fam. yan Gugck. 

S. CrüUa^Waes. f. calaio). 

Gedacht Ockhuqzen. Voerde Adriaan Ockhuijzen Matthias zn. 
getr. met Alida Maria yan Liesveld (XXVI, bl. 94) hetzelfde ge- 
slachtswapen als Jacob Okhugzen, beschreven XXIV, blz. 468? 

Hoe zgn deze beide Ock (of 0k)hu78en dan aan elkander 
verwant? v. 

Oeilaoht de Soo. Bestaat er eene genealogie van het geslacht 
de Boo, heeren van Rozenburg? Het wapen is van zilver met eene 
gewone lelie van keel. v. a. 



GESLACHT- SN WAPElfKUMDl, 221 

CMaeht ran Alderwerelt. Wie kaa en wil het yolgende inynllen ? 
Bogier Tan Alderwerelt geb. 6 jalg 1754, gest. ?, advocaat voor 
de respectieve hoven van justitie (1783), commies van 'slands 
magazgn op Hellevoetsluis: troawt ? jannar^ 1786 Petronella 
Magdalena Moeno (dochter van Adriaan Moens len raad op Batavia), 
geb. ? ? gest. ? ?. V. A. 

Gedacht van der Heil. Nav. XXYI, bl. 59 leest men, dat dit 
geslacht sedert vier eeuwen beschreven in de ridderschap van Gel- 
derland (zie eenige filiaties in baron d*Alblaing van Giessenbuig, 
Ridderschap v. Yeluwe) in Gerhard Gasgn tot de Wildbaan (f 1756) 
en Rntger tot de Hoeve (f 1748) geheel uitgestorven is. Wordt 
daarmede niet de generatie van der Heil tot Clarenbeek bedoeld? 
En behooren de thans nog levende van der Hells niet tot dit 
geslacht ? 

J. ANSPACH. 

Gedacht Cuper. Zoude iemand mg ook kunnen opgeven, of Hen- 
drik Gaper, burgemeester van Ngmegen en raad ter admiraliteit te 
Amsterdam, getrouwd te Nymegen 28 december 1679 met Maria 
Elisabeth Fagel, en wiens dochter Geertruida Cuper overleden te 
Leiden julg 1751, den lOen januaig 1704 gehuwd met Jacob de 
Beyer Tan Hulsen, burgemeester van Ngmegen, in familiebetrek- 
king gestaan heeft, — en zoo ja — hoedanig, — met 

Adolf Cuper, geb. 1728, overl. 1788, gehuwd geweest met Geer- 
tray Catharina Sanderson, nalatende: 

Anna Cornelia Cuper, Hendrik Cuper, Catharina Cuper en Anna 
Margaretha Cuper, gehuwd geweest met Anthony Johannes van 
Barneveld, zoon van Jacobus van Bameveld en Carolina Wilhel- 
mina Rost? 



Oedacbt XoUems. In Nav. XVI, bl. 94 (vgl. ibid. bl. 320 en 
XVII, bl. 84) is sprake van Martinus Mollerus, pred. te Görlitz in 
Oberlausitz, die een boek uitgaf, Praxis Evangeliorum, bestaande 
in overdenkingen op iederen zondag van *t luthersche kerkjaar. 
Was hg de vader van Johannes Mollerus, die volgens een kerk- 



222 GKSLACHT- EN WAPENKUHDB. 

bord de zesde predikant was van Lienden (Nederbetowe), als op- 
volger van Cornelis Wachtendorflf (in 1643 nog aldaar, zie Nav. 
XXV, bl. 491) bevestigd in 1644? Zoo ja, dan zijn de kinderen 
van Martinns Mollerus tot het hervormde kerkgenootschap over- 
gegaan? Weet iemand mij omtrent Johannes Molleras, zgne lot^ 
gevallen vóór en nk zgne komst als pred. te Lieuden in 1644, iets 
naders te berigten? 

J. AKSPACfi. 



MENGELINGEN. 



Dé V^m in den ronw (XXYI^ bl. 104). De gewoonte om de 
bgen aanzegging te doen van den dood van hun eigenaar (den 
biiman of ymker) of van een lid zijner familie, en ze in den alge- 
meenen ronw te doen deelen, is vóór jaren op de Velnwe ook in 
mgne omgeving, in gebruik geweest. Oude lieden kunnen 't zich 
nog best herinneren. Men hechtte dan op iederen korf een zwart 
strikje of een stukje floers (krip), of, als die moeite wat te om- 
slagtig was, bevestigde men aan den limmenstal'* een zwarten 
doek bg wgze van wimpel. Als men de liefde kent die de ibiiman^' 
voor zgn volkje heeft en die in aanmerking neemt, is die belang- 
stelling reeds van zelven verdedigd. Waar die belangstelling ver- 
zuimd werd, — en nu komt 't volksgeloof er bg, 't bggeloof dat 
altgd en overal en bg alles in de weer is, — waar die belang- 
stelling dan verzuimd werd, moest de geheele stal er eerlang aan. 
't Was in dat geval niet zoo zeer eene beleefdheid, maar eene ge- 
dwongen fraaiigheid. 

Aan *t Udddermeer. a« aabsen. 

Bggeloof verklaard. (Ygl. XX7, bl. 95, 206). Ook in Oldenbarg 
komt het bggeloof voor, dat men, door sommige vogels in een 
kamer te honden, waar een ziek mensch is, die ziekte van den 
mensch op djin vogel kan doen overgaan. Maar hier belpt het 



UNGIUNOBII. 233 

niet tegen roos, danworm ^) en ander haidaitsladi, maar tegen de 
tering. — Was 't maar wa.ir ! — In Strackerjan, Aberglaabe und 
Sagen ans dem Herzogtham Oldenbnrg; Oldenbarg 18t)7, staat: 
iSchwindsücbtigen hangt man einen Stieglitz oder eine Lachtaube 
>m das Zimmer, damit der Vogel die Krankbeit aof sich ableite." 
Haarlem, johan winklbe. 

Bggeloof verklaard. Ik vroeg, op grond der ondervinding, zon 
hier wel dadel^k bygeloof ten grondslag liggen ? 'k vraag het nog- 
maals. In Aardenbnrg kregen sommige menschen eene mondziekte 
die geheel overeenkwam met het mondzeer, mnilplaag zeggen 
de Vlamingen, der melkkoeien. Ze hadden melk gebmikt van be- 
smette koeien. £erst na eenig verloop der ziekte kon men door 
koken over de dengd der melk oordeelen. 

G. P. ROOS. 



VRAGEN. 

Zevengeitemte. In Ie Petit Poncet et la Grande onrse van Gaston 
Paris (Paris, 75) lees ik p. 45. 

»Cette conception" (om namelgk het zevengesternte te beschou- 
wen als zeven 089en^ die zich langs den hemel bewegen) >nous 
a été conservée dans les termes latins de boves et de septem triones 
poar designer la constellation." 

Ik meen dit gesternte vroeger op de Velnwe wel eens >de zeven 
ploegossen" te hebben hooren noemen. Komt die benaming meer 
in ons land voor? Is ze ook in andere talen bekend? 

GoeS, T. H. DB BBER. 

ICddel om vlekken van portretten te doen verdwenen. Is het 
middel om vlekken van de portretten te doen verdwenen, met den 
dood van den heer C. Eramm verloren gegaan? 

B. J. e. K. 



*) Duwworm, met vijf letters u achter^eUumder, en noch Teel minder darawwom 
net ada klinken achter elkander, kan ik toch niet meer Bchrgyenl Zöo, met drie 
koeii « ea met ryf klinkers achter elkander ia 't al slim genoegt 



224 MENosmron. 

Hispel en kwee. Men zegt en gelooft op de zeeawschvlaamselie 
grenzen, dat de mispel en de kwee de eenige oorspronkelgke 
yrnchtbooraen in Kederland en Dnitbchlaud zgn. De mispel is in 
Zeeawsch Vlaanderen tamelgk zeldzaam, de kwee nog zeldzamer ge- 
worden. Is het men zegt waar te maken? 

o. P. BOOS. 



GESCHIEDENIS. 



HéidenB of Zigennen in Gelderland. Omtrent de Heidens bevat 
dit tgdschrifk menige belangrgke bgdrage, zie Alg. Beg. enz. 
Doch slechts ter loops wordt van de Heidens in Gelderland ge- 
waagd: t. w. Nav. VU, bl. 98, waar wg lezen, dat Comelis Jansz., 
I alias Jeremias, die, krachtens vonnis van het hof provinciaal van 
Utrecht van 29 jan. 1707, moest worden geradbraakt, bekende, 
wegens schending van bannissenient »oock te vooren tot Thïel 
te sgn geschavotteert, gegeesselt ende gebrandmerckt," even als 
Willem Fransz., alias Meliades te Zntphen; — alsmede Nav. XH, 
bl. 353, waar de Nav. XXV, bl. 580 opgenomene oorkonde uit 
Nghoffs Verzameling (YI, 1 bl. 853, no. 540) geciteerd, en tevens 
yan den overlast, der Overbetnwe in 1710 door die vagabonden 
aangedaan, welke eene gewelddadige transportatie van 385 per- 
soDeo nit dit gespuis door larmenjagers^^ te weeg bracht^), mel- 
ding wordt gemaakt. Volledigheidshalve sta hier nog het na- 
volgende. 

De landschenderg in Overbetnwe van het jaar 1710 stond naar 
aOe waarschgnlgkheid in verband met de ontzachelgke hnisbraak 
en diever^ in den nacht van 18 maart ten huize van wglen 
ffillem Evertsen van Vredenenck, en in den nacht tusschen 31 
mart en 1 april van datzelfde jaar ten huize van Hendrik van 
Middachten tot Vrieswgk en Schoonerbeek, in de buurt van 
Ngkerk op de Veluwe gepleegd. De delicten waren zóó enorm, 
dat de Landschap 15 april 1710 te Arnhem eene publicatie uit- 
raardigde, door alle Amptluyden, Drossaerden, Bichteren, Magis- 
traten van de steden, Scholten enz. aan te plakken en af te kon- 
digen, waarbg den aanbrengers of aanwgzers der euveldaderSi 
behalve impuniteit in geval van medeplichtigheid, eene premie van 
200 carolus guldens werd toegezegd '). 

>) VgL ook Nar. VH, 827. 

'; Groot Geldersch Flakaatboek, UI, 168. 

15 



226 OSSCHIEDENTS. 

In den jare 1544 hielden zich vele heidens, »den armen hnys- 
Inyden op den hals liggende, ende anders hoichlgk beswerende/' 
in Gelderland op, weshalve Philips van Lalaing, namens keizer 
Earel, 28 jalg de amptlieden aanschreef, om hen onmiddelgk uit 
de provincie te doen wgken, isonder yemandt toe verkorten off 
toe besweren** (te bezwaren, overlast aan te doen). Op straffe van 
's keizers ongenade mochten de amptlieden hnn geen geleide ge?en 
of gunnen '). Keizer Earel dacht er das anders over dan hertog 
Karel in 1506, die aan graaf Willem van Elein-Egypte met zpe 
heidens, 15 personen in getal, voor zes maanden toevens in Gel- 
derland vr^geleide gaf '). Soortgelgk bevel liet keizer Earel 24 
sept. 1548 geven ten opzichte van het kwartier Roermond, waar 
»in etlicken Heerlicheyden en oirden de Heyden gesiadet (opgehokt?) 
wierden nit tot geringe schade en verderven der armen ondersaten*' '). 
Zg stoorden zich nogtans weinig aan deze ordonnantiën ; en daarom 
moest 3 nov. 1558 een vernieuwd keizerlgk verbanningsedict nit 
Arnhem uitgaan, nadat de overheden hen zorgvuldig zouden heb- 
ben laten onderzoeken, >wess sy (de heidens) van bryeven odei 
sunst by sich hebben** mochten % om daarvan den keizerlgken 
stadhouder in Gelderland naauwkeurig kennis te geven. De over- 
heden gingen echter met de toepassing van dit plakaat zeer slap 
te werk, en lieten de heidens oogluikend (wellicht mede uit bg- 
geloovige vrees, zie Nav. XIV, 40), in Gelderland toe, waarop 
Filips van Spanje doelt in een uit Brussel in zgn koninkliiken 
raad 26 oct, 1560 uitgevaardigd verbanningsplakaat, in dezer 
vo^e: »'t welck woe tho vermoeden nyet en soll geschyden soe 
verre die Heyden durch den Amptluyden niet gefryet en waeren^ 
oder dat dieselve Amptloyden sich daer inne bewesen woe oen 
durch die vorige mandaten operlacht und bevoelen is geweest" '). 
De Heidens sloten zich menigwerf niet enkel bg inheemsche »beer- 
loose knechten, stercke bedelaers, ledighgangers" enz., maar ook 
bg soldaten aan, die >sonder pascedel van haren Gouverneur ofla 
Capiteyn uyt die guarnisoenen slaypen, sich ten platten Land« 
deses Furstendoms ende Grae&chaps dagelgckx meer ende meei 



>) Ibid. I, 12. «) Nar. XXV) 680. ») Plakaatboek, I, 41. <) Ibidem I, IS^ 
*} Ibid. I, 282. 



GESCHIEDENIS. 227 

begeyen, opbolden, ende onder dexel van bedeleryei daer van sy 
een ainpt maeken, den goeden ingesetenen merckelick beschadigen, 
bestelen ende in ghednerighe ancxte ende vreese bonden, door 
haer t'samenrotten, loopende van *t eene dorp in *t ander, ende 
den goeden layden in die buysen (die ten deele in desen Lande 
Terre van den anderen liggen) vallen, denselven knevelen ende 
geit afyarssen, voorwendende tot dien eynde opgeraepte actiën van 
execntien bg lontrecht (landrecbt?), ende andere; daer nyt dan is 
volgende moorderye, straetschenderye ende andere grove onbeylen, 
daer van d*exempelen noch verscb syn'* ^). Dns was het in 1628 
in Gelderland gesteld. Al dit geboefte, zoowel vronwelgk als 
mannel^k personeel, moest 30 ang. van gemeld jaar het land ge* 
mimd hebben ; ieder was verplicht ze des noods »met klockenslagL 
te vervolgen, te apprehendeeren en in handen van de justitie te 
stellen, op een pene van vier gontgnldens tegen den heere (landsheer) 
te verbenren'' ingeval eenig ingezeten ze mogt hebben vrggelaten 
I of geherbergd. Dit edict der Staten 'sLands van Gelre, hoe on- 
I rerbiddelgk ook klinkende, moest nogtans 27 ang. 1631 woordelgk 
i hernieuwd worden ^. En toch baatte zulks nog maar weinig 
. Want in 1633 leerde »die dagelyckse ervarentheyt, dat sodanige 
' Tagabonden, enz. hun hoe langs hoe meer verstouten^ die voor. 
ichreven placcaten t' overtreden, als oft die selve noyt geëmaneert 
waren, komende tegens die selve in gedachten Vorstendom ende 
'Graefschap, sommige met wapenen^ ende andere eonder^ sommige in 
ftselêchap, andere d* een voor ende cP andere nae^ op tyi ende plaets 
tuBschen hun bescheyden^ enz. enz. Destgds maakten zg zich ook^ 
l aan brandstichting schuldige gelgk ons bericht het Staten-edict van 
\ 5 september, dat allen herbergiers, tappers, huislieden enz. verbiedt 
jzolk gespuis >meer te logeren ofte doen logeren in hunne hi^ysen, 
achuyren, stallen^ hoybergen ofte schaepschotten, noch oock te 
onderbonden, off eten off drincken te geven, nochte hun van 
gelycken te laten versteecken" (verschuilen) ^. De heidens traden 
> toenmaals wel eens in *s lands dienst b^ de compagniën, en in dit 
f eval werd hun, bg staten-edict van 8 nov. 1637, doortogt ver- 
gund ^). Doch in geen ander geval mogten zg in Gelderland 



1) Ibid. n, 241. >) Vgl. ibid. n, 246. *) n>id. H, 266. *) Ibld. II, 28S. 



228 GBSCHIBDEinB. 

post yatten. Dedes zg dit desniettemin^ dan zonden zg >yoor d' eerste 
reyse, wel toegedeckt (behoorlijk afgeransdd) synde, sonder nochtans 
armen ofte beenen te breecken, nytgejaeght, ende van alle haer 
geweer ende opperste kleedinghe ontbloot, ende voor de tweede 
reyse in apprehensie genoemen, ende in handen van de justitie 
gelevert, om ghegeesselU ofte andersins swaerder na gelegentheyt 
gestraft te worden.'* De ingezetenen, die hun onderkomen ver- 
schaften, zonden als hnnne medepligtigen beschouwd, en aan de 
justitie overgeleverd worden, en mogten alleen dan met de ver- 
ontschuldiging, dat zg huns ondanks hen hadden toegelaten, voor 
den dag komen, ingeval zg onmiddelgk daarvan aangifte bg de 
overheid hadden gedaan. Inzonderheid de Yeluwe werd toen van 
Heidens overstroomd, waarom bg laatstgemeld plakaat vooma- 
melgk de drost van dit kwartier, de rechter van Arnhem en 
Veluwenzoom, enz. aanschrgving ontvingen, om >met eene gene- 
rale Jachte 't voornoemde ghesinde" (gespuis) te vervolgen. Nie- 
mand, van buiten komende, mogt zich voortaan meer in dit kwar- 
tier op katersteden nederzetten, alvorens van zgn vorige woonplaats, 
handel en wandel bg den officier of richter te hebben doen blgken, 
>by poene van vier heerenponden voor d'eerste reyse, ende vol- 
ghens van bannissement.*' Geen eigenaar van katersteden mogt, 
zonder voorkennis van den officier, eenig persoon op zgn goed 
laten wonen. De toestand verbeterde echter niet veel. In 1649 en 
16G0 trof men niet alleen op de Yeluwe, maar ook in de andere 
kwartieren van Gelderland zelfs vele >heer-loose'* soldaten onder 
de heidens aan^). Ondanks de scherpe edicten had men in 1675 
nog reden om zich te beklagen over >den onlydelycken overlast, 
die de goede ingesetenen, ende insonderheydt ten platten Lande 
aenghedaen** werd. Aan de Heidens in dienst van den lande 
bleef de doortogt vergund; ook mogten zich in Gelderland tgde- 
Igk ophouden die Heidens, welke >kommen met pas-cedul ende 
verloff (die sy die magistraten en officieren in de steden ende ten 
platten lande sullen vertonen) van den colonel off capiteyn, daer 
onder sy in effectiven dienst leggen.*^ Bg plakaat van 17 jolg 
werd dezen echter aangezegd, dat zg >den ingesetenen geen de 



1) Zie pUOuwt van 9 «prO, II, SIS, en van 16 juiy^ II, 879. 



GESCHIEDENtS. 229 

minste overlast snllen aendoen, off sigli ten platten Lande moe- 
ghen ophouden, maer haere reyse ende last yerrichten sullen^ bij 
poene dat andersins sy luyden èoo wel als d'andere heydenen, tegens 
het gedecerneerde bannissement inkomende, sonder onderscheyt of 
eenighe conniyentie aenstonts anderen ten exempel pnbliquelyck 
sollen gegeyselt off andersins swaerder nae gelegentheyt snllen 
gestraft worden ^), Het kwaad bleef bestaan, weshalve de staten 
Tan Gelre 10 jnlg 1698 noodig kenrden, het plakaat van 17 jnlg 
1675 woordeigk te ^hernieuwen ^), en bg edict van 6 jan. 1699, 
30 april 1704 en 20 maart 1705, behalve met dubbele geesseling, 
ook met brandmerk alle, uitheemsche landloopers te dreigen ^, 
terwgl de 8 uov. 1637 verordende >generale jaghte'' tegen de 
heidens, volgens de drie laatst vermelde plakaten, »van tyt tot 
tjt, naer gelegentheyt van saecken,*' zou worden herhaald. Om- 
streeks dien tgd hield zich een fameuse Heiden, de zoogenaamde 
Initenant Bondewgn Jansz., alias Hannibal, die 12 febr. 1707 te 
utrecht met de koord is gevonnist, te Acquoy op, waar hg ge- 
stolen goederen heelde ten huize van zekeren Willem Bgcken ^). 
In maart 1709 sloten de staten 'slands van Gelre met Frans 
Arnold, bisschop van Munster en Paderborn, eene conventie tot 
wederzgdsche uitlevering dezer vagabonden, en kwamen overeen 
otn de andere provinciën om hare medewerking te vragen ^). De 
medewerking werd verleend, want Gelderland sloot 10 mei 1709 
met Utrecht ®), 8 mei 1711 met Holland en Westfriesland '), en 
I aug. 1731 met Overgssel ®) dergelgke overeenkomst. Doch ook 
hierin had verscherping plaats; want de conventie met Munster, 
Utrecht, Holland en Westfriesland gewaagde van de vervolging 
der Heidens uit het eene op het andere territoir alleen door tus- 
schenkomst der gewone justitie, maar krachtens de conventie met 
ÖTergssel mogt ook imilitaire assistentie" worden aangewend. 

Sedert den jare 1633 wordt in cd de plakaten den Heidens o. a. 
ook brandstichting te last gelegd. Hen gold dus zonder twgfel 
mede het plakaat der Staten van Gelderland van 10 april 1721 
tegen het nederleggen van brandbrieven, waardoor inzonderheid 
het kwartier van Ngmegen verontrust werd. Daar vooral werden 

») Ibid. n, 446. «) Ibid. n, 644. ») II, 649, Hl, 82, 87. <) Nav. VII, 99a. 
») Ibid. in, 140, 142. •) Ibid. ra, 148. ?) Ibid. m, 182. ") Ibid. m, 486. 



230 QSSCHIBDEKIS. 

brieven en biljetten over en weer gezonden^ aangeplakt en gestrooid^ 
»inhoadende dreigementen van brandtstichtinge, inval binnen sodane 
tyt en op sodane plaetsen soo veel gelds als daer by vervat, niet 
gebraght^' werd ^). Zulke delinquenten zouden als werkelgke 
brandstichters aangemerkt en, aan een paal gebonden, levend ver- 
brand worden. Den aanbrenger werd eene premie van 100 ducatons 
toegezegd, behalve straffeloosheid ingeval van medepligtigheid. Zelfs 
geen langdurig verloop van tgd na het plegen van 't misdrgf zou 
den euveldader tegen de vervolging der justitie vrg waren, of be- 
vr^den uit de handen van *t geregt. 

Na 1 aug. 1731 staat de naam >Heidens'* niet meer vermeld 
in het Gelderseh Plakaatboek, dat tot 1740 loopt. Maar in 1758 
was het o. a. te' Ravenswaay in de Nederbetuwe hoogst onveilig. 
Daar had telkens huisbraak, of bedreiging met huisbraak plaats. 
Het kasteel der van Brakells, Vredestein had menigen aanval te 
verduren, en de toenmalige predikant des dorps, Joost Dirk Keer 
zocht, in overleg met zgn kerkeraad, voor zes maanden een goed 
heenliomen te W^k bg Duurstede. Als in 1759 de huisbraken 
niet verminderden, wenschte hg zgn verblgf te dier stede gedurende 
twee jaren verlengd te zien, doch dit werd niet ingewilligd. Zon 
die onveiligheid ook door Heidens veroorzaakt zgn? Dan stonden 
ze welligt in betrekking tot het gespuis, dat in 1754 het land van 
Arkel en Altena onveilig maakte '). 

Wgst de geschiedenis der Igfstraffelgke rechtspleging in Gelder- 
land nog meerdere voorbeelden van strafoefening tegen Heidens 
aan, dan die, welke in 't begin der 18e eeuw te Tiel op Comelis 
Jansz., en te Zutfen op Willem Fransz. werd toegepast? 

J, ANSPACH. 

Jufvrouw Bnmier. (XX7I, bl. 62.) Wie ze was weet ik niet; 
misschien wel eene der veertien kinderen van Abel Brunier en 
dus zuster van diens zoon ook Abel genoemd, die Holland be- 
zocht (zie la France protest, van Haag in voce). Jeau Bou zegt 
van haar: »M. v. Beuningen a longtemps entretenu Mademoiselle 



*) Plakutb. UI, 881. >) Vgl. NaT. VII, 289a. 

*) Zie Schloners Wereldgeschied. nederd. yertaling, IV, S67. 



6S8CHISDENI8. 231 

Bmnier, & en étant las, elle revint h, xxn M. d'Allone, officier 
fran^aiSy firère de M. Tassin, a Paris, bourgeois de la ville d'Or- 
leans. Van Benninghe a yodIq obliger ce d'Allone de Ie recon- 
naitre pour neven, a qnoi il ne youlnt point consentir. Mals apres 
sa mort, son frère Tassin a en cette complaisance, a condition 
ponrtaiit qne cela ne tirat pas a conseqnence ponr Théritage." 

Wat dit laatste te bedniden heeft, begrgp ik niet. d'AlIonewas 
gehmsv^d met eene jnffr. Silvercrona, die hem grondbezit te Kloster 
in Halland in Zweden aanbragt en bg wie hg een zoon naliet. 
Abel Tassin d'AUone, die ongehuwd stierf en zgne goederen ver- 
maakte 1^ aan Charles Brunier, zoon van Charles Bmnier en 
Ëlisabeth Damin, die eene dochter was van Nicolaas Damin en 
Elisabeth Tassin, zuster van d'Allone; 2°. aan Jacob Damin te 
Geilere, broeder van bovengenoemde £lisab. Damin; 3^ aan Mar- 
garetba Joly, dochter van Pieter Joly en Anna Damin, zuster van 
dezelfde Elisab. Damin; 4^. aan Johanna Sara Willocquana, geh. 
met Michel Baars en dochter van Pieter Willocquana en Catharina 
Bommert Silvercrona ^), zuster van d'AUones vrouw; 5^ aan 
Sara Silvercrona, geh. met Johan Faget van Eralingeu en dochter 
van Johan Philip Silvercrona, broeder van d'AUones vrouw; 6^. 
aan de drie dochters van Johanna Maria Silvercrona, geh. met 
£liaa Hamilton de Gnicherit en ook zuster van d'AUones vrouw. 
Aan zgne cousins van Ittersum liet hg zgne wapenen na. Abel 
Tassin d'Allone schgnt rgk geweest te zgn, want hg legateerde 
X 6000 aan het gesticht voor uitgewekene fransche dames te 
's Gravenhage. Het is bekend dat aldaar, zoowel in het huis ter 
Noot als ook in eene woning bg de Kloosterkerk, reiugiées ver- 
zorgd werden. 

Ook legateerde hg ƒ10,000, om van de rente dezer som een 
predikant of schoolmeester in de colonie van Suriname aan te 
stellen om slavenkinderen in den godsdienst en het lezen en 
schrgven te onderwg^en. 

Zou bovengenoemde Charles Brunier, geh. met Elisab. Damin, 
ook soms een kleinzoon van jufvr. Brunier geweest ^zgn en hoe 

>) Het wapen van Silyercrona is: d'asar k la conronne d'argent; Bommert Sil- 
Tercrona had een geheel ander wapen. 



282 GB8CHIEDENI8. 

waren de jonkers van Ittersam coasins van AbelTassind'AUone? 
Deze laatste bezat eene woning te 's Gravenhage, eene buiten- 
plaats, zoo ik meen Uiterdgk genoemd en goederen in Engeland 
en Zweden, en liet boeken na met de wapens van de koningen 
Tan Engeland, Earel, Jacob en Willem, van welken laatsten zgn 
vader een natnnrlgke broeder was. 

In de catalogus van de boekverkooping door M. Ngnoff inapr. 
1876, komt op n^. 151 der handschriften eene kopie voor van 
het testament van Tassin d*Alone in 1723, van 48 bl. fol. De 
kooper daarvan zon denkeljjk meer bgzonderheden omtrent hem 
en zgne fsunilie hieruit kunnen mededeelen, hetgeen welwensche- 

Igk zou zgn. 

o. ▲. s. 



VRAGEN. 

ïïna's leeuw enz. In het schoone werk, Tricotin en zgn Pleeg- 
kind, door Onida (Deventer, Ter Gunne 1875) komen eenige toe- 
spelingen op personen en feiten voor, die voor den engelschen 
of firanschen lezer waarschgnlgk zeer eenvoudig en duidelgk zgn, 
maar voor mg, en denkelgk ook wel voor andere hollandsche 
lezers, dit niet zgn. Wil ook een der lezers van dit boek die 
duisterheden ophelderen? 

In het eerste deel: 
blz. 72. ^Una*8 leeuw.^^ Wat is dat voor eene geschiedenis? 
blz. 84. >de comemuse van Daucourt^ enz.*' 
blz. 169. Wie was Piron? en van waar de benaming van >e6ii 
kudOmutiscke lacV'? 

blz. 377. Desaugiers, wiens leven een onophoudelgk feestgenot 
was, wie is dat? 

II. blz. 42. Waarop wordt gedoeld, als er gesproken wordt van : 
>aangedreven door hetzelfde ongeduld en verlangen, die eens het 
leeuwenhart des boerenzoons van Arcis-sur-Abe bezielden*" 

II. 67. Koninff Cophetua. — II. 187, 214, Vergniaud. — 
II. 210. Yolandet — 11. 214. Nezahualcaiftlt Viriatkust Buzotf 



OESCHIBDElflB. * 283 

[Over Vergniand en den boerenzoon van ArcisHsnr-Aube (Danton, 
daar geboren 28 octob. 1759) kan de vrager lezen in iedere ge- 
schiedenlB der fransche revolutie van de vorige eenw. — Piron» 
fra&sch dichter. — Hadibras, gedicht van Bntler. — Yiriathns, 
aanvoerder der Lnsitaniërs in hunnen strgd tegen de Romeinen. — 
Den naam van Tolaude hebben verscheidene vrouwen gedragen: 
ik ken het door den vrager genoemde werk niet, en weet dus 
niet van wie de schrgver spreekt. — Eing Cophetua is het onder- 
werp van eene oude engelsch lied.] 



OUDHEID- MUNT- EN PENNINGKUNDE. 



Opechxiften van kerkklokken. Maakten wg Nav. XXV, 498 melding 
Tan de Nav. XIX, 125 voorgedragen gissing, dat weleer in de 
Borensche poort te Tiel eene klok hing, die in 1564 zou zgn 
gegoten; *t bleek ons thans, dat die gissing onjuist is. De klok 
was van het jaar 1659, aan welk jaartal op de klok het bg de 
£unilie van Tr^er zoo geliefde refrein was toegevoegd: 

Ie bgn gegooten, 

Gevlooten door dit vyer 

Van Joan Peters en Hendrik van Trier. 
Peters is blgkbaar Petersz., d. i. zoon van Peter. Nu, Peter 
Tan Trier ende Johan sgn soon kwamen ons Nav. XXV, 491 , 
te Lienden en te Ochten in 1643 voor, terwfll Peter (tont seul) 
in 1624 te Zoelen als klokgieter werkzaam was. 

Te Lienden heeft men de buurschap Varhnyse, waar eertgds 
binnendgks tegenover den Marschdgk, dicht bg het huis, dat thans 
nog bewoond wordt en bekend staat onder den antieken, van de 
kroisridders uit het geslacht van Londen herkomenden naam 
Aspermont, — de kapel van Varhuyse stond, ook wel de Var- 
hnizer kercke geheeten. In het midden der 17e eeuw werd die 
kerk of kapel reeds als woonhuis voor eenvoudige lieden gebezigd, 
fietzg van die kerk, betzg van het aêloude kasteel Aspermont za 



234 OUDHEID- MUNT- EK FENKINOKUNDE. 

de toren door stormwiBd of doorbraak zgn ingestort, en de volks- 
overleveriDg luidt, dat de torenklok te recht kwam in eene iraai 
of kolk, die ten gevolge van dien de klokkewaai heet. Die klok 
onderging dus, schoon uit gansch verschillende oorzaak, hetzelfde 
lot, dat de oudnederlandsche traditie aan ougedoopte of > onge- 
kerstende" klokken toewees, namentlgk om door den duivel weg- 
gehaald en in een kolk geworpen te worden, waar men ze som*' 
wglen nog onder den grond kou hooren luiden (!I); vgl. mr. L. 
Ph. C. van den Bergh, Krit. Woordenb. der Nederl. Mythologie, 
bl. 83 en 34, alsmede het Boek der Opschriften, door mr. J. yan 
Lennep en J. ter Gouw (Amst. 1869) blz. 127. 

J. ANBFACH. 



VRAGEN. 

Klokgieten. — Wat is er bekend van de klokgieters Joannes 
Sconeborch en zgn zoon Wolter? — Zg leefden en werkten ten 
jare 1520. Waar? — Waar zijn ze geboren? In Nederland? — 
Zgn er in de Nederlanden ook nog klokken die door hen ge- 
goten zgn? — 

Was de bekende klokgieter Geert of Gerhard de Wou te Kampen 
in Overgssel geboren of woonde en werkte hg in die stad, en 
noemde hg zich daarom de Campis of van Kampen? Zgn daar 
bewgzen voor? of is het slechts een vermoeden? 

Haarlem. johan wiNKLEa. 



GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 



Psendo-dissertatiên. Over de pseudo-lofredenen hebben wg het in 
dit tgdschrift meermalen gehad. Een paar van de reeds vermelde 
staan ook in Facetiae facetiarum. Dit curieuse, hier en daar nog 
al scabreuse boekske is echter niet hetzelfde als het Nav. dl. VlIIy 
bl. 329 aangehaalde, maar eene vroegere, blgkbaar andere stokken 



GESOHIBDEmS DER LETTBSKüKDE. 235 

hebbende aitgave, MDGCXXVU (s. 1.) Het ScaUei mcomium staat 
er niet naamloos^ maar wordt aan Matth. M. Czanakias, Ungaras, 
toegeschreven. Ook het macaronische vers De floia swartibus komt 
er in voor. 

Maar het art. : Hoe men te Rostock doctoren slaat (XXVI, bl. 74) 
geeft mg aanleiding om de Igst der pseudo-lofredenen aan te vul- 
len met een paar psendo-dissertatiën, in mgne uitgave der Facetiae 
Toorkomende: Theses de cochleatione sub praeside Hasione Leflero 
del Yolucrinia Lepida, Stutzerensis; Disp. inaug. de jure potandU 
praes. Dionysio Baccho, def. Blasius Multibibus (Oenozythopoli 
1627) ; Themata medica de Seanis, praes. Gornelio Cerasto Cornano, 
respondebit Gariollinus Tevetius Grupenas (Gornanae s. a.) ; Theses de 
Hasione^ praes. Fabio Stenglero Leporino, resp, Lepidus Gapito; 
De muUeribus, praes. Gunrado Trentacinquio J. U. D. def. Joach. 
Eberart. ab Hannow; De Comelio^ praes. Vespasiano Guridemo» 
def. Zachaeos Pertinax, Hierosolymitanus (Gremerstad s. a.) ; De cur 
cürbüatiane^ praes. Henr. Ghristoph. h Griesheim, def. Victor Babe ; 
Midtiedarum miseriae (van den zeer uitvoerigen titel beginnen de 
meeste woorden met m), praes. Dom. M. Ogravitto, resp. Dacrio 
Chiplicus; De jure et natura pennalicum^ praes. Onuphrio Palaeotto, 
def. Lucas de Penna; De pedüu, praes. Bombarde Stevarzio, def. 
Boldrianus Sclopetarius, Blesensis. (Glareporti 1626) ; De virginibusj 
praes. Junonio Parthenophilo (Virginiae s. a.); I^e osculis, auct. 
Georg. Gunrado fil. Bittershusio. 

Zgn sommige dezer Facetiae wat al te duidelgk, andere zgn mg 
yolkomen duister, maar ik geloof niet, dat daarbg veel verloren 
wordt. De verzameling wordt geopend met een Dialogus de barba 
etcoma^ meer geleerd dan satiriek. Ook in vele der overige stukken 
(zoover ik ze heb ingezien) vindt men de nietigste dingen ernstig 
behandeld met aanhalingen uit klassieke auteurs en schrgvers over 
het Rom. recht enz. Geheel lezen zal ze wel niemand. 

Haarlem. H. M. c. van oostbkzse. 



236 

KUNSTGESCHIEDENIS. 



I. Portretten van Jan van der Heiden. Het origineele portret van 
Jan van der Heiden, den uitvinder der slangbrandspniten en der 
verbeterde straatlantaarns, welk portret op een zilveren plaat ge- 
schilderd is door Jacob de Braig, berast, met de bewgzen van 
herkomst, onder mg, als ondste familielid in de zgdlinie door mgne 
overgrootmoeder Üatharina van der Heiden, echtgenoot van 
Jeronimo de Bosch, welke was eene kleindochter van Goris of 
Gregorins van der Heiden, een' broeder van den uitvinder. Bekend 
is de gravure, die van dit portret bestaat, door J. Houbraken, ook 
in houtsnede afgedrukt in het artikel over Jan van der Heiden 
big Immerzeel, de Levens en werken der HolL en Ylaamsche 
kunstschilders enz. 1843. Vreemd echter is het, dat daarentegen 
in Koks Vaderlandsch woordenboek een geheel ander portret voor- 
komt met het onderschrift Jan van der Heiden, uitvinder der Slang- 
brandspuit^ door Reinier Vinkeles in 1789 gegraveerd naar de 
teekening van J. Bugs. Het gelaat, blootshoofds, kleeding enz. is 
geheel verschillend van het voormelde geschilderde portret. Ik 
vermoed, dat Kok dit bg hem voorkomende portret, zgnde waar- 
schgnlgk dat van van der Heidens zoon Jan van der Heiden de 
Jonge, bg vergissing voor dat van den vader heeft gehouden. 
Deze zoon maakte zich ook omtrent de slangbrandspuit verdienste- 
lijk en was mede met zgn vader generale brandmeester van 
Amsterdam; zgn naam komt ook met dien zgns vaders voor, op 
den titel van het zoogenaamde Spuitboek of Besclirgving der 
Slangbrandspuiten, len en 2 druk van 1690 en 1735. Kok nogtans 
maakt van dien zoon geene melding. Opmerking verdient het, dat 
G. Kramm, in zgn uitgebreid werk ten vervolge van Immerzeeli 
in dezelfde vergissing als Kok vervallen is door het portret van 
Bugs en Vinkeles ook aan van der Heiden, den vader, toe te 
kennen en er niet op heeft gelet, dat er reeds bg zgn voorganger 
luimerzeel een geheel ander portret, dan bg Kok, bovenaan in den 
tekst was a^edrukt. 

Het kan echter ook wel zgn, dat het portret bg Kok, Jan van 
der Heiden, den vader op veel jeugdiger leeftgd voorstelt dan ojp 



KT7N8TGKSCHIEDERI8. 237 

het portret van de Brag. Dit laatste vermoeden vindt eenigen 
stenn doordien wg een ander, met potlood geteekend portret van 
Jan van der Heiden, den uitvinder, hebben leeren kennen, inge- 
1 zonden ter Historische Tentoonstelling van Amsterdam, n^. 616 
^ a^ 1665| door den heer J. J. Brants te Utrecht, afstammeling 
yan J. van der Heiden in rechte Ign. Dit portretje stelt, volgens 
bgschnft, van der Heiden voor op 28 jarigen leeftgd {Jet. 28 ^oe- 
rm) en lager ter linker zgde staat er in saamgevlochten voorletters 
bg V. d. Heijden en alzoo is dat portret door hemzelven vervaar- 
digd. Dit portret na, mede blootshoofds, als bg Kok, stelt wel 
I geenszins hetzelfde voor als bg dien schrgver, maar heeft toch 
daarmede eenige meerdere overeenkomst dan met het geschilderde, 
blikbaar op meer gevordenden leeftgd vervaardigd en met grooten 
hoed op het hoofd. 
Ameterdam. jo. de ybies jzn. 

n. Jan van der Heiden en de preekstoel der Hieuwe Kerk te 
imiterdam. Op de Tentoonstelling van Ondheden te Amsterdam 
in 1854 kwam in den catalogus onder no. 592 eene teekening 
Toor door J« van der Heiden, voor den beroemden predikstoel der 
Nieuwe Kerk aldaar, ontwerp van den beeldhouwer Albertus 
Yinckenbrinck in 1649 en naar welke teekening deze dit kunststuk 
rervaardigd zou hebben. G. Kramm in zgn werk ten vervolge van 
Immerzeel in 1859 meldt hetzelfde. Waarschgnlgk ontstond die 
meening door den Catalogus der verzameling plaatwerken en teeke- 
ningen, behoorende tot den Atlas van Amsterdam, vroeger het 
eigendom van G. Ploos van Amstel Hz., daarna en nog in het 
bezit van den Heer Louis Splitgerber alhier januari 1846; nieuwen 
dmk van 1861, 5e kunstboek. Oud Amsterdam. Y. Teekening no. 57 
J. van der Hegden 1649. >De preekstoel in de Nieuwe Kerk, een 
ets, met Oostindischen inkt opgewasschen*" N. 58. >J. van der 
Hegden 1649. De teekening van de Preekstoel in de Nieuwe Kerk, 
ontworpen als model voor den beeldhouwer Albertus Vinkenbrink.*' 
I Na is het bekend (zie ook mgn opstel over van der Heiden, met 
' houtsneden geïllustreerd, in den Almanak der Maatschappg tot 
^tA van 't Algemeen ten jare 1870, onder den titel: >Een waar- 
, dig Burger'*) dat Jan van der Heiden te Gorichem in 1637 ge- 



238 KTTNSTGESCHIEDENIB. 

boren werd, en is het dan toch wel niet aan te nemen, dat hg reeds 
in 1649 en alzoo op 12jarigen leeftgd te Amsterdam het zoo 
uiterst omvangrgk en uitvoerig model voor den beroemden predik- 
stoel zon verraardigd hebben, te minder ook, daar hg hoogst- 
waarschgnlgk op dien leeftigd nog in zgne geboorteplaats vertoefde 
en die eerst later met Amsterdam verwisseld heeft. Hierdoor is, 
meen ik, het beweren, dat Jan van der Heiden de teekening als 
model voor den door Yinckenbrinck gebouwden predikstoel zon 
vervaardigd hebben, voldoende wederlegd. Wat almede nog tegen 
het gevoelen van van der Heidens aandeel aan dat werk pleit, is 
dit, dat Wagenaar in zgne Beschrgving van Amsterdam dl. YU 
blz. 378 der 8^o nitgave wel vermeldt, dat van den predikstoel in 
de Nienwe Kerk eene knnstplaat van Holstegn bestaat, maar van 
geene modelteekening van een zoo beroemd persoon, als van der 
Heiden was, gewag maakt. 

In den Navorscher van 1860 blz. 165 in het artikel over Albert 
Yinckenbrinck ii reeds aangeteekend, dat verschillende opschriften 
op gedeelten van gemeld gestoelte doen zien, dat het in 1648 en 
1649 vervaardigd is. Eramm, in zign artikel over Yinckenbrinck 
blz. 1760, gewaagt van den predikstoel en >de schatten aan arbeids- 
loon, in den galden tgd van 1640 daaraan besteed,'* alzoo zon, 
daar Eramm, met zgn voorganger Immerzeel, het geboortejaar van 
J. van der Heiden ook in 1637 stelt, deze zelfs reeds in zgn derde 
levensjaar de teekening tot model voor gemelden predikstoel ver- 
vaardigd hebben! Wellicht is het een ander, van der Heiden ge- 
naamd, geweest. 

Amsterdam. j^. de vbisb jzn. 

IIL Sohildery van de Westerkerk te Amsterdam door Jan van der 
Heiden. Kok, in zgn Yaderlandsch Woordenboek meldt, dat >in 
het kerkmeesters komptoir van de Nieuwe Kerk te Amsterdam van 
van der Heidens penseel een kunstige af beelding hangt dier kerke 
van de Keizersgragt te zien.'' Blgkbaar is dit eene vergissing en 
moet daar de Westerkerk gelezen worden; immers staat deze, en 
niet de Nieuwe Kerk, aan de Eeizersgrachi 

Hoe die schUderg oorspronkelgk aan gemelde kerk gekomen is, 
is bg den kerkeraad onbekend. Vermoedelgk was dit omstreeks 



KimSTOBSCHIEDENIS. 239 

het jaar 1700. Daar in 1809 de overdracht der kerken met al 
hare bezittingen van het bnrgelgke bestuar aan het kerkel:gke 
heeft plaats gehad, kan het wellicht zgn, dat de archivaris van 
Amsterdam eenige inlichting wete te geven, daar misschien de 
oude boeken der kerk in het stedelgk archief berusten. 

Wagenaar in z^'ne Beschrgvlng van Amsterdam Dl. V blz. 451 
der 8^0 uitgave bericht alleen, dat >er in 't kerkmeesters comptoir 
eene afbeelding der Westerkerke van bniten van de Keizersgracht 
te zien hangt, konstigl^k, door Jan van der Heigde geschilderd,^' 
verder niets. Insgelgks staat er op eene notitie der goederen tot 
de Westerkerk behoorende vermeld, dat er in de kerkmeesters 
kamer aanwezig is eene fraaie schilderg in zwarte l^st, verbeeldende 
de kerk, maar die notitie is zonder jaar of dagteekening. In 1798 
is door het uitvoerend bewind de vraag gedaan naar de afkomst 
van al, wat aan de kerk gekomen was, maar is daarop toen door 
kerkmeesteren geantwoord, dat dit met geene mogelgkheid was 
op te geven, alzoo de boeken sedert den opbouw der kerk, in 1651 
voleindigd, ontbraken. Toen drie jaren later de municipaliteit 
wederom de vraag gedaan had om inlichting betreffende charters, 
papieren en documenten der fondsen en goederen dezer kerk, is 
17 september 1801 het antwoord geweest, dat kerkmeesteren hiertoe 
niet in staat waren, »ich refereerende aan hun antwoord van 20 sep- 
tember 1798. In dat antwoord heeft toen de municipaliteit berust. 

In 1829 is de schilderg naar den bekenden portretschilder 
Hodges alhier gezonden, om haar na te zien en in orde te brengen. 
In 1845 is zg op verzoek der stedelgke regeering a%estaan 
ter expositie en toen voor ƒ 2000. — tegen brandschade verzekerd. 
In het begin van 1864 is de schilderig verkocht aan B. A. Hopman 
alhier voor 25000 francs en in october 1862 was er een Franschman 
onder geleide van den kunstkooper Derksen uit Rotterdam om 
geweest, die er in koop 15000 francs voor geboden had. De 
heer Schouten, expert, die ook in den verkoop betrokken is geweest, 
hield de stoffeering der schilder^ ^an van de Velde (waarschgn- 
Igk A. van de Velde), zoo als met vele andere stadsgezichten van 
van der Heiden het geval is geweest. Die heer meende, dat de 
schilderg verkocht is aan zekeren heer Philips in Engeland. Deze 



240 KimSTOEBCHIBDBinS. 

laatste mededeeÜDgen ontleenen wg van dèn heer P. L. PosUmmtis 
alhieri die kerkmeester der Westerkerk is geweest. Er is over den 
verkoop veel gehandeld en gediscutieerd eer deze tot stand kwam 
en naar mgne herinnering ging er toen het gemcht van uit, dat 
het schilderstuk veel geleden had. 
Amsterdam. jro. ds ybieb ns. 



VRAGEN. 

Fiano*8 en clavedmbels. Volgens het Handelsblad wilde men 
onlangs in Frankrigk het eeuwfeest der uitvinding van de piano 
vieren. Ik had mg altgd verbeeld, dat deze uitvinding veel vroe- 
ger had plaats gehad, welligt omdat ik piano en clavecimbel ver- 
wisselde. Bg >een kostelgk banket voor de muren van Kanton/' 
in 1655, lieten althans de nederlandsche gezanten om te toonen, 
dat zg ook geene leerlingen in 't stuk van muziek maken en zingen 
waren, »en mede met diergelgke instrumenten meesterlgk wisten 
om te gaan, voor hare Majesteiten de Onderkoningen en den 
Tutaug op de klavecimbaal spelen, dat haar wonder aangenaam 
in de ooren klonk." Zie J. Nieuhof s Zee- en Lantreize door versch. 
Gewesten v. Oost-Indiën. Is clavecimbel niet = klavier = piano? 



VEREENIGING VOOR NOORD-NEDERLANDSCH 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 



Condilien over de reparatie van t' orgel te Vijjkerk, ens. 

Den arbegt van den Timmerman, te weten van steggering te 
maken, het hugsken tot de blaes-balgen te veranderen, ende ricchels 
te maken om de pgpen ordentlich daer op te leggen, dat alle sal 
staen tot kosten van de heeren Kerckmeesteren. 

Gelgck als oock de H. Kerckmeesteren sullen bekostigen de gsen 



MüSIEKGSSCHIBDVinS. 241 

tot de blaesbalgen behorende, ende ofter mochten van npde wesen 
(ab men hoopt neen) eenige anckers tot vasiichegt vanjb oi^el. 

Item het loon vanden blaser ak men accorderen sal het pgp- 
werck, snlx sa] staen al^ boven. 

Item de hulpe om de blaesbalgen n^t ende in te brengen, ofte 
ander ^waer werck van hefiPen of benren, mede als vorei^. 

No^ de vrachten om de blaesbalgen, secreten ende anders, tot 
Amersfoo^ ionde wederom te yenren, als boven. 

Den Orgelmaker mr. Galtns Germersz. sal maken ende leveren 
tot syn kpsten ende lasten vier blaesbalgen, nien, van wagenschot 
goet ende wel drooch, ende van nieu leder wel beregt,'.ende voort 
met alle9 dat daer toe behoort. 

Item de wint^Iaden die het werck veregschet^ als oock bet 
Tramblant etc. 

Noch alle de secreeten so van het bovenste werck, als het 
Positgf, te maken ende te leveren volkomen sonder eenich gebreck. 

De Registers so boven als beneden wederom te leveren wel 
zanckhaftich ende besorgt, als deselve ogt mogen geweest sgn. 

Alle condugten ende bassen wel trouwelick nae behoren te leveren. 

Het pgpwerck nvederon;! compleet ende vol te leveren met alle 
de gelagden die daer te voren geweest sgn. 

Een Pedael te leveren bestaende van een goede lieflicke Trompet 
beneden gemaeckt drie Klavieren leger dan het gemeene werck, 
ende boven tot de la sol re toe inclus. also dat het Pedael met 
heele .ende halve toonen in sgn volle begrgp sal hebben drg ende 
twintich pgpen. 

£nde snllen de geinig den van het bovenste werck wesen tien 
van getal, te weten, <een Prestant, Holpgp, 'Fleot, Octaef, Nasaet» 
Cgmbel, Scherp, Miztnr, Siflet, Trompet, behalven Trommel ende 
Nachtegael. 

Van het Posityf sollen de gelngden wezen ses van getal, te 
weten, Prestant, Holpgp, Qintadeen, Scherp, Mixtur; Regael: ofte 
een goet Toussein in plaetse van dien. 

De clavieren, ie weten de twee regelen, responderende so boven 
als beneden, mitsgaders de Koppel, wel trouwelick te repareren, 
de platen daer op te Igmen, en alles te maken naer behorein. 

De deuren van de cassen onder ende boven te leveren datse 

17 



242 HüZtBKOBSCHISDBiaB. 

wel perfectelick slngteo^ op ende toe mogen getogen worden, op 
het beqnaemelickste : Dan ofter mocht ontbreken eenich lofwerck oft 
ander gesneden werck, sulx snllen de H. Eerckmeesteren bekostigen 
Achtervolgende dese voorgaende conditien heeft mr. Galtns 
Germersz. van Reijner R^gnersz. ende Jan Goetschalcksz. als kerk- 
meesteren inder tgt tot Nigkerck, ter presentie van Jonckeren, 
Scholtns, Predicanten ende Gemeente, angenomen het orgell tot 
Ngkerck te maecken, voor die somme van ses hondert gaidens 
ad XX st. t'stnck. 

(Hierna volgt eene bepaling in welke termgnen deze som 
zal worden voldaan). 
Ende dat daerbenevens den voors. mr. Galtns geholden is het 
orgell drie jaeren nae die opneminge van dien te onderholdeu op 
sgnen oosten, nochtans daer van hebbende die cost ende dranck, 
tot sulcken egnde in loco sgnde, waertegens hém belooft is, bg 
die opneminge vant voors. orgell een vereeringe voor sgn soene 
tot discretie vande Kerckmeesteren, inder tgt sgnde. Actnm den 
16 Angnsti 1625. Toorconde is dese bg partgen contrahenten 
ondertegkent. 

(was geteekend:) Galtns Garmersen. 
Jan Goitschalcks. 
Begner Begners. 
Lambert van Hnedt, 

Scholtns tot Ngkerck. 
Bgchel van TwUer. 1625. 
Henrick (verder onleesbaar). 
Johan de Wgs. 
Amelis van Twiller. 
Goop van Oldenbernevelt 
Joh. (verder onleesbaar). 
Albertns Ngenhnis, 

Pastor Ecclesianas. 
J. V. Benseler. 
Jan Schrassert. 

Wg onders. gehoort hebbende het orgel tot Ngkerck den 21 
Martii Ao« XYP een en dertich verclaren mits desen het 



icüziBXaBSCHiEDBiris. 243 

Tolcomelick te wesen yoldaen ende gemaeckt yolgeos tegens in 
dit besteek geconditioneerd ende bedongen is. In kenoisse der 
waerhegt is dit selvige bg ons onders. ondertegckent. Actnm ut sapra, 

J. T. Kenseler, 
Jacob de StooSl 
Jan van Lennick. 
Peter van Lennick. 

Wg Johan Goetschaicksz. ende Regner Regnerszn. hger. ooders. 
attesteren ende tnggen vermits desen ten versnecke vandiejetzige 
kircktoeisters, dat virg ten tgde als dese Organist Peter Jacobsz. 
aengenomen worde ter Ngkerck kerckemeesterh sgnen geweest. 
Ende dat wg begde mitten Organist voors. neffens AlbertnsPredicant, 
ende Amelis van Twilleri tot Amersfoert sgnen gevaeren, omdat 
die Organist iddaer sgn proene opt orgelspelen ten ouerwesen 
Tanden Amersfoertschen Organist, en eenige Mnsicanten solde 
doen, als hg oock in ons presentie ende ten onerstaen als bonen 
sgne proeve opt orgelspelen, ende mnsgck te singen gedaen heeft 
Ende alsoe de Amersföertsche orgelist, en de andere Mnsicanten 
hem voor goet schonden, ende verclaerden bestandich te wesen 
is ggne aenneminghe voorts geconfirmeert, ende daemae in sgnen 
dienst getreden. Ende want men dan schnldich is der waerhegt 
getngchnis te genen, bgsonder daer toe versocht sgnde hebben 
wg dese attestatie onderteickent, presenterende dieselue, soe noot 
ende versocht sgnde, mit Ede te stereken, gedaen den 25 jan. 1629. 
(was geteekend:) Jan Goitschaicksz. 
Begner Begnersz. 

J. J. Smits. 



TAALKUNDE. 



Vermouth. (Vgl. XXVI, 36.) Maltatuli noemt de »vermonth'* 
(of den vermouth) eenigszins te recht >den jenever der fransche 
matrozen.*' Deze kmidenwgn doet dan ook oneindig meer dienst 
dan als geneesmiddeli gelgk alle personen, die in Indie bekend 



244 TAAJLKUNDK. 

zgn, zullen weten, en gelgk genoeg bigkt in plaatsen, waar per- 
sonen uit Indiö hunne tenten opslaan. 

Ook de prgs is niet buitengewoon hoog en verschilt voor de 
gewone en meest gebrnikelyke soort weinig met dien van den ver- 
knoeiden zuidfranscheu wgn, dien men zoo beleefd is madera (d,L 
madeira Bp. = hout) te noemen. 

De driemaal duurdere soort is niet bitter, maar zoet en wordt 
zeer weinig gebruikt. 

6^M. T. H. DS fiSXE. 

Apelaooni, Appeltern. Wat Nav. XXY, 561 zeer zaakrgk wordt 
aangemerkt nopens gelgken oorsprong en beteekenis deze beide 
plaatsnamen, ofschoon het eerste ligt op de Yeluwe, bet andere 
in Maas-Waal (door NghofP, op zgne kaart van Gelderland van 
1859| als Appelteren aangeduid) : vindt bevestiging in den uiteen- 
loopenden schrgftrant der gelgkluidende geblachtsnamen. Wg 
hebben hier, benevens enkele straks te noemen gegevens, het ge- 
:2ag van een deskundige als mr. I. A. Nghoff op onze zgde. Deze 
schrgver levert in zgne Verzameling van Oorkonden, II, bl. 231, 
onder n^ 161 het document, waarbg l november 1368 de huwlgks- 
Voorwaarden tusschen Eduard van Gelre en Catharina van Beieren 
"Werden vastgesteld, Dit stuk is o. a. bezegeld door Heinric van 
Apddom, «fohau van Apeldorn en Dyeric van Apdtom. Die 
zelfde ridders bezegelen mede den brief, waarbg Eduard aan 
.Catharina ingeval van kinderloos overlgden, de terugbetaling der 
huwelgksgift van laatstgenoemde waarborgt (in dato als yoren); 
en in dit stuk worden de vermelde ridders alle drie tot tweemalen 
tot >van Apeldorn*' geheeten, (ibid n^ 162, bl. 236, 238). Volgens 
schrgver is deze Dirk van Apeldorn (Apeltdorn) ongetwgfeld 
dezelfde, die als Didderic (sic) van Apelteren die jonge die 25 jan. 
1359 den landvrede, of het verbond tusschen de heeren, ridders, 
knapen en steden der landen van Gelre en van Cleef mede beze- 
gelde (ibid. n*" 89), en als her Dederic van Apelteren, ridder, de 
Jonge, 14 april 1361 van Reinald van Gelre den windmolen en 
het gemaal te Ewgk en te Winsen in erfpacht bekwam (ibid. 
n^ 105), Hg was denkelgk de zoon van Dirk van Apelteren^ die 
28 jan. 1335 mede getuigde, dat Godevaart TengnageU, ridder, van 



TAALKUNDE. 245 

zgn huis en hofstad te Dodewaard opdragt gedaan had aan Rei- 
nald van Gelre, ten behoeve van zgn zoon Klaas (ibid. I. n* 297), 
en als Didderic van Apelteren 22 maart 1342 mede bezegelde den 
brief, waarbg Reinald van Gelre aan Prederik van Baar de beta- 
ling van zekeren koopprgs waarborgde (ibid. I. n"" 885). De naam 
klinkt ook Apeldoeren; want Herman van Apeldoeren beloofde 
6 jan. 1462, dat de 50 pond jaarl^ksche renten, welke de hertog 
hem vergund had, nit zgn halve goed tot Bentinck (onder Gorssel) 
Toor de medegave zijner vroaw te verschrgven, ingeval hg kin- 
derloos kwam te overlgden, binnen vgf jaar daarna door zgne 
erven zouden worden gelost (ibid. IV. n® 369). Nog treffen wij 
d& schrgfwgs Apeldoem aan ; vgl. het register achter het 3^ stuk 
van dl. VI, waar wg echter in het opschrift der oorkonde zelve 
(n' 1639, bl. 994) lezen van »Gerit Apeldoeren'', die 12 mei 1581 
door hertog Karel vau Gelre boleend werd met een erfpacht te 
Brammen. InsgeVgks Apelthorn of Appelthorn; immers, eene ms. 
genealogie van Delen, gewaagt van Seina van Appelthorn (f 27 oct. 
1664), Petersdochter ex Hendrica van Herwaerden, die 18 jan. 1610 
Albert van Delen tot Laer huwde, en door baron d'Ablaing van 
Giessenburg, Ridderschap van Velnwe, bl. 224, s^Seyna van Appel- 
.doorne" wordt geheeten, terwgl hg, op. laud. bl. 149, den dorpsnaam 
) Apeldoorn" spelt '). En zoo zag men, volgens eene aanteekening in 

^) Dese flchrgTer maakt nogtans, bigkens de KaamreginecB achter zijn werk, . 
onderscheid tOBschen # Appeldoorn*' en »AppeUern**. Zie vooral bL 144, waar hy 
meldt, dat Elisabeth van Appeltern^ dochter van Otto, heer van Persinge en 
Poedcroyen, ex Cornelia van Hoexwicr (f 25 oct. 1588), in 1587 Paul van Am- 
bem hawde; en op dezelfde bladzijde bericht, dat Assueer van Appeldoorn tot de 
Poll T^ 1617 Anna van Lynden ter vronwe kreeg. Dit bewQit nogtans op aeh- 
zelf nog niet tegen de oonpronkelgke identiteit der geslachten, teazij onweder- 
legbare feiten het tegendeel tooncn. Want hij gewaagt bl. M9 van /rAnna vau 
Appeldoom*\ die in 1701 Alexander Schimmelpenninck van der O^e hnwdo' 
en deze wordt in eene ms. genealogie van Eek Panthaloon f Anna van Ap])eltern'' 
genoemd. •- Evenzoo noemt schryver in zyne Naamregisters Vriese, en past dit 
bl. 133 en 144 toe op Jacoba de Vriese, gade van Gerrit van Spuclde, zoowel 
ab bl. 29) op Ottilia de Vries, vrouw van Horman van Till. Omgekeerd maakt 
hij in gezegde (Naamregisters onderscheid tnsschen Padevoirt en Piavoirt, — het 
tweede ;r Padevoirt** is, bigkens de alpbabetische orde, handtastelyk eene drnkfeill — 
en verwijst beurtelings onder beide namen naar ééne en dezelide persoon, t. w. 
Anna van Cattenborch, vrouw van Wynand van Delen tot Laer 1['t 1'578), wier 



246 TAALKUNDE. 

het katwgksche archief, omstreeks 1750 in de kerk teOtterloobg 
het i^apen van Evert van Delen tot Laer, Appelthom, als het eerste 
der 16 kwartieren zgner moeder Seioa opgegeven. Hiervan is 
wederom eene variant Appeltoem, gelgk het zesde en zevende 
kwartier van vaderszgde van Robbert van Ittersum (f 1669) ge- 
schreven staat op eene graftombe in de Gereformeerde kerk te 
Maastricht (zie 14 av. XVI, 204). £indelgk vindt men Appdihem^ 
b.v. in Nav. 1855, bigbl. bl. CXIY, waar w^ lezen, dat volgens 
Ferwerda (10e gener. Schimmelpenninck van der Oye), Sweder 
van Appelthern hnwde Johanna Schimmelpenninck van der Oye 
(geb. in 1648), vrouwe van den Engelenberg, Keil, Rees en Oye. 
Apeldom^ Appelthom^ Apeltdom, Apeldoeren, o{ Apddoemj Appd' 
thoom of ApeUhom zgn dns hoogstwaarschijnlgk als varianten te be- 
schouwen van den geslachtsnaam Apeltere of Apelteren^ die het meest 
voorkomt, de oudste schgnt te z^n, en in oudere stukken nu en 
dan door Apdtaren wordt vervangen. Het randschrift der zegels 
heeft de apeüeren en de apeltaren^ volgens I^ghoff, die II, bl. 233, 
noot 2y zegt: »de spelling levert geen grond van tegenbedenking 
tegen de identiteit) op: men weet, dat de ouden zeer onregel- 
matig daarin te werk gingen*" — Hierbg komt het gebruik van 
één en hetzelfde wapen. Dit wapen was voor Appelthom (volg. 
een wapenbord van 1750 in de kerk te Otterloo), voor Appeldoorn 
(volg. d'Ablaing, Bidderschap van Yeluwe), en voor Apeldoorn 
(volg. Navorscher XXIV, 113) niet anders dan op goud een rood- 
getongde adelaar van keel, die een dwarsliggenden zilveren slentel 
Yoor de borst draagt; waarbg in aanmerking moet worden ge- 
nomen, dat de beschrgving, aan het bord in de kerk te Otterloo 
ontleend, den arend >gesnaveld en geklaauwd van zilver" noemt. 
Die roode arend zal derhalve het wapen vau Apeltere of Apdtem 
moeten wezen. Evenwel verklaart Nghoff in zgne noot (loc. cit), 



moeder hg bl. 20 Plavoirt, en bl. 114 Püdeooirt noemt. Paooirt en Padnoirt tjjn 
hier blijkbaar identUch. Nog ziet men in dit Naamregisters Zoelen vermeld, wst 
bl. 47 wordt toegepast op Comelia van Soulen, vroaw van Gracht Cloeck, die in 
1689 ten landdage van Velnwe versoheen. Wel een bew^s, dat men eertyds io 
de spelling der geslachtsnamen geen vasten regel volgde. Das was het ook met óe 
plaatsnamen gesteld. Een vluchtige blik in de registers achter Nyho£& volamineai 
werk, Venameling van Oorkonden, kan ons hiervan overtuigen. 



TAALKUNDE 



247 



dat de drie ridders van 1 nov. 1368^ Hendrik, Johan en Dirk van 
Apddom op hun zegel voerden een saatoir échiqueté (St. Andries 
kruis met ruiten), en dat dit ook reeds het zegel was in groen 
was van Robrecht van Apelteren^ als getuige van Otto van Mal- 
boi^, toen deze ten behoeve deb hertogs van Gelre, 80 juni 1342 
opdracht deed van twee deelen van den grooten en den smallen- 
tiend te Dieden (vgl. »Oork/' I, n® 31)4). En de iBfldragen tot 
de Geschied, van Overgssel", jaarg. 1875, bl. 345, leeren ons, dat 
Herman van Apeldoorn^ schepen van Deventer in 1889, amptman 
Tan Zalland in 1402^ met een ankerkruis en dat Jacob van 
Apeldoorn^ schepen van Deventer inl390, met3St. Jacobschelpen, 
geplaatst 2 en l, waarboven een barensteel, gezegeld hebben. ' 
Deze zegels verschillen geheel van bovengemeld wapen, en als 
w^ ze moeten rangschikken onder de wapenzegels, waarvan Ter 
GoQw spreekt in zgne Studiën over Wapen en Zegelkunde 
(Amst 1865), bl. 194; dan komen wg tot het besluit, öf dat hf^t ge- 
slacht Apeldorn of Appeltern den rooden arend niet eenparig voerde, 
of dat dit geslacht eene andere figuar (den arend) in z:gn wapenschild, 
en wederom andere figuren op zgne zegels had; — even als Ter 
6onw dit 1. cit. aantoont van Dirk van Wassenaer (a'' 1226), die 
zegelde net een sautoir op een driedubbel gefaasd schild, t^rwgl 
toch de halve maan de bestendige wapenfiguur der Wassenaeren 
is. Nghoff bericht ons ook, dat Dirk van Apeltdorn dit zegel met 
het sautoir^ briseerde met een in drieën afhangende barensteel 
(lambel a trois pendans). *t Geschiedt" zegt schrgver, »omdat hg 
ait een jongeren tak was gesproten." Doch ook de Deventer schepen 
van 1390 gebruikte de barensteel. Zoo wg het laatstgestelde alter- 
natief mogen kiezen, en beweeren, dat al de genoemde personen tot 
een en hetzelfde geslacht behoorden, den arend in han wapen voer- 
den, en^ ten minsten wat de oudere leden betreft, met een sautoir, 
een ankerkruis enz. zegelden; dan blgkt hieruit de oudheid zoowel als 
het aanzien van het riddermatige geslacht, hetwelk in de beteekenis 
van zgn naam (»bg den appelboom") op nieuw een bewgs leveit, dat 
eertgds de heeren zich noemden naar de plaatsen (hier, de plaatselgke 
gesteldheid) van het land hunner inwoning, en niet omgekeerd *). 

^) Hieraan knoope zioh do vraag, of, zoo de ntiAmdm^ng IJsendoornznIsandaren, 
^ l #gzeren'* of # ijzersterke toren" onjuist is (TgL Nav. XKVI, 56), wQ in den 



246 TAALKUNDE. 

Wie lost mg het verschil tasschen wapen* en zegelfignnr op? 
En, vóór alles, wie zegt mg op voldoenden grond, naar welke 
plaafs bovengenoemde geslachten zich allereerst genoemd hebben? 
Ik vermoed, naar Appel tern ia Maas- Waal. j. ansfach. 

Bpreekw^se. H^ weet wel waar Abram ^) den mosterd haalt. (Nav. 
XXVI, bl; 83). Dat in dii spreekwoord mosterd nit most zal ontstaan 
zgü, schgnt bedenkelgk. Vooreerst, omdat men ook de spreekwas 
heeft duur als mosterd, of 'i is dure mosterd ; en deze kan onmogelgk 
op ééne Ign gezet worden met >peperdnur*'; wgl mosterd als in- 
heemsche^ zaadrgke, lobbige plant nooit dunr heeft kunnen zgn ^). 
Tën anderen^ dewgl er o. i. geene reden bestaat^ om óns spreek- 
fifOord ald èenè teelt van dnitschén bodem aan te merken^ vermits 
volgens HoeufiFt (aangehaald door Barrebomée ^) ook in het taai- 
eigen viin Breda gezegd wordt : hij weet wel waar Bartel den mosterd 
haalt; Als men in aanmerking neemt, wat velen niet bedenken, 
dat met het spreekwoord dikwgls gezinspeeld wordt op het vet- 
keer met de sekse, terwgl de kennis, die men van het fijne van 
dat verkeer heeft, vervolgens wordt overgebracht óp algemeene 
bekendheid met, en ervaring in zaken ; dan voelt men zich geneigd 
mosterd te duiden als eigentlijken mosterd, en wel in zgne prik- 
kelende kracht ^ Wat nu de variant Bartel betreft, deze is een 



uitgang van dezen plaatsnaam (doorn) niet wellicht het ond-saksisch dra of dra 
(= boom) in den datiTvorm teragvinden; zoodat dan deze dorpsnaam z. ▼. a. rbij 
den esschen-*' of #elzenboom*' beteekent ! O. Baddingh keurt deze duiding in 
sgne Wandelingen door de Betuwe (1861), bl. S2, wel zeer sterk af,) maar 
mr. L. Ph. C. van den Bergh (Bijdragen van mr. I. A. Nyhoff, Y, 2S8) staat 
ce Toor. Te meer, wijl, gelijk ons Nav. XXVI, 56 herinnerd wordt, de dorpsnaam 
weleer Isendra luidde. In 1088 komt reeds zekere Lambertuê de hendra voor. 

') Abram ia veel meer populair dan Abraham. 

*) De spreekwys dure mosterd, waarin mosterd uit mutsaard ontstond, ziet op de 
groote opöfieringen, welke de ketters zich moesten getroosten, óm niet in den kijkert 
en in den val te loopen ; of ook wellicht op de omstandigheid, dat hunne goederan 
verbeurd verklaard werden. 

') Vgl, C. F. Zeeman, Nederl. Spreekwoorden, enz. (Dordr., Revers), bl. 81; 
dese geachte schryver ziot echter in den # mosterd van Abram** eenen #matsurd*\ 
ctt wèi het brandhout van Gen. 22 : 1—14: 



TAALKUNDE. 240 

Tingerwgzing om in Abram niets anders dan een algemeenen naam 
te zien. Of, zoo bg de vorming van het spreekwoord toch nog het 
allereerst aan den uitermate popniairen aartsvader der Schrift ge-» 
dacbt isy — eene zeer subjective kwestie! — dan zal men niet 
den Abraham van Gen. 22 : 1—14, maar den Abram van Gen. 16 : ia 
en Gen. 25 : 1 voor oogen gehad hebben ; en in de toevallige keus 
van den naam Abram ligt dan o< i. het eenige verband, dat er tas- 
seben dit spreekwoord en den Bgbel is te vinden. — De variant; 
hg weet wel waar Abram den mosterd maalt^ kan ontstaan zgn, 
5f uit alliteratie, öf uit de omstandigheid, dat weleer een goed 
Yiiend, die bgzondere oogmerken had, gezind was eenen ander »80 
grote vrnntschap to doene". 

i. A178J?ACH. 

Spreekwijze. Hy weet wel waar Abraham den mosterd haalt. B^ 
al de verschillende lezingen die -er bestaan vau dit spreekwoord, 
dat, naar 't schijnt, overal in Nederland en Neder-Duitschland be-^ 
kend is, maar ook overal in 'n eenigszins anderen form en in 'n 
andere beteekenis voorkomt^ kan ik nog de volgende voegen. 

In Friesland is deze spreekwijze in alle deelen van 't land in 
gebruik. Zoo heeft men het in 't nederlandsche Friesland (tusschen 
Flie en Lauers) in den meest gewonen form: ht/ wit wol hwer 
't Abraham de mustert helleth, en in de meest gewone beduidenis 
van: hg is niet zoo onnoozel als-i zich voordoet, niet zoo dom 
als-i schgnt. Maar in Oost-Friesland geeft het 'n bedreiging 
te kennen. Daar zeit men: ik wil di vnserty war Abraham de mus-^ 
tert malen heth, en men hecht er de beteekenis aan van »eine Dro- 
hung^ die wahrscheiniich auf Hineinwerfen in einen mit Schmutz 
angefuUten Graben deuten soU" (zie : W. G. Kern en W. Willms, 
Ostfriesland wie es denkt und spricht. Norden, 1869). Maar in 
Noord-Friesland komen nog weer gantsch andere verscheidenheden 
voor den dag. Daar zeit men in 't dorp Stedesand: Hij skall de 
nog wisse^ wer Balm de muster halt^ hg zal u nog wgzen, waar 
Balm de mosterd haalt, dat is: hij zal u nog op de stang rgden, 
bjj zal u nog op uw voorman zetten, hg zal u nog omstaan leeren, 
lig zal nog den baas over u spelen. Te Risum in Noord-Friesland 
is dit spreekwoord eveneens in zwang, maar men zeit er Moses, 



250 TAALKUNDE. 

in plaats van Balm. Te Hattstedt, en op d' eilanden Sylt en Am- 
ram noemt men weer Bartel in de plaats van Balm, maar de form 
waar in 't spreekwoord in 't dorp Breklum voorkomt, name- 
lik : Hi shall dei nóg ad, wer Batlef de mussels halt heth^ wgkt 
weer van alle andere af. Zoo als men ziet, is Abraham hier in 
'n echten noordfrieschen Batlef, Bartlef veranderd, die nu geen 
mutsaard, geen most en geen mosterd meer haalt, maar mossels 
(zie: M. Nissen, De Freske Findling. Stedesand, 1875). 

In d'omstreken van Göttingen, Grubenhagen, komt 't spreek- 
woord weer in een der gewone formen en beteekenissen voor, 
namelik als : "kweten^ wo Bartel den most halt, d. h. um etwass wohl 
> Bescheid wissen" (zie: Schambach, Wörterbuch der nieder-deut- 
schen Mundart der Fürstenthümer Göttiugen und Grubenhagen. 
Hannover, 1858). Maar in d' Altmark, 'n deel van de pruissische 
provincie Saksen, de steden Stendal, Osterburg, Gardelegen en 
Salzwedel met d'omstreken daar van, heeft men 't spreekwoord 
niet alleen in den gewonen form en in de gewone beduidenis: 
:i^Hê fvêtj WO Bartel 'n Most haolt, er lasst sich nichts einreden, 
»weiss sehr wohl Bescheid", maar men zeit er ook: Hê wêt, wo 
Bartel Most waont, hg weet, waar Bartel Most woont. En van deze 
laatste lezing wordt zelfs gezeid, dat ze »richtiger scheint, denn 
>Most (ungegohrner Wein) ist bei uns nicht im Gebrauch" (zie: 
Danneil, Wörterbuch der altmarkisch-plattdeutschen Mundart. 
Salzwedel, 1859). 

Eindelik is dit veelverbreide spreekwoord ook nog in Denemarken 
in gebruik, tronend ook al weer ia 'n gewgzigden form. Het 
luidt in 't deensch : Jeg skal vise Dig, hvor David kiöbte öllet ; dat 
is: ik zal u wgzen (wgzen u), waar David het bier kocht (kocht 
bier het). 

Haarlem. johan wikklek. 

Klopje. (XXVI, bl. 80 ) Heeft de heer VVinkler het juist voor, 
dat de klopjes in Vlaanderen den 3en regel van St. Franciscos 
volgen? Ik meen wel te weten dat dit de Baggnen zgn. Het 
komt mij voor dat hij deze met de klopjes verward. Een klopje 
is wat men elders noemt een kwezel^ in Vlaanderen en Zeeuwscb 
Vlaanderen zeer goed bekend en geminacht. Het zgn maagden 



TAALKUNDE. 251 

die den gehuwden staat minachten en dien ten gevolge den onge- 
hawden verkiezen. Vaak zgn het vr^willige ziekenverzorgsters en 
gYerige bidsters bg de lijken. Gebeurt het een enkele maal dat 
zulk een kwezel zich zelven vergeet en er een levend blgk van 
komt, dan zegt de Vlaming van haren galant sprekende: £i ê 
Yan 'n kwezel *nen ezel gemakt. — Hg heeft van een kwezel 
een ezel gemaakt. De onkiesche gevolgtrekking spaar ik. 

6. P. BOOS. 

Kobnnder. De vraag op bl. 88 gesteld kan toestemmend worden 
beantwoord : dit blgkt nog uit den naam van het dorp in Opster- 
land, provincie Friesland, Lippenhuizen, 't welk vroeger Eobunder- 
hoizen werd genoemd. Het friesche woord lippe, Ijeap beteekent 
kievit. De naam Kobunderhuizen komt voor in de bulle van paus 
Pias IX, betreffende de instelling van het bisdom te Leeuwarden 
en bg Winsemius, fol. 397. poes. 

Kobnnder. Ik geloof dat er meer noodig is om de vraag met ja 
te kunnen beantwoorden. De vrager is, vermoed ik, op dezewgze 
tot zgne vraag gekomen. Hg heeft gezien dat Lippenhuizen in vroe- 
geren tgd Kobunderhuizen geheeten wordt. Hg houdt het eerste 
deel van den tegenwoordigen naam van het dorp voor IJeap = kievit 
en dit brengt hem tot de vraag, zou Kobunder hetzelfde beteekenen ? 
Is dit zoo^ dan is er ten minsten even veel tegen de zaak zeggen 
als er voor. 

P. Dat het eerste deel van beide namen hetzelfde beteekent 
is niet zeker, het is zelfs niet waarschgnlgk. Er zijn meer plaat- 
sen die twee namen hebben, beide zamenstellingen wier laatste 
deel hetzelfde is, maar wier eerste deel verschillende beteekenis 
beeft. Op Zuidbeveland b. v. vindt men een dorp dat den naam 
draagt van Calishoek en 's Heeren hoek. Niemand zal wel beweren, 
dat die namen van ééne en dezelfde beteekenis zgn. 

2°. Plaatsnamen die eeuwen lang in gebruik zgn worden dik- 
wgls vrg wat veranderd en bedorven : het zou daarom wel mogelijk 
zgn dat Lippenhuizen uit Ljeapenhuizen verbasterd was. Maar 
wanneer wg in aanmerking nemen dat Kobunderhuizen vermoe- 
delgk de oude naam is en Lippenhuizen een latere, in betrekkelgk 



252 TAALKI7NDE. 

jongen tgd ontstaan^ dan hebben wg geene reden om het waar- 
schgnlijk te achten. 

30. Er is eene afleiding van den naam te geven, die wel is waar 
niet meer is dan eene gissing, maar die niets tegen zich heeften 
waarbg wij geene verbastering behoeven te onderstellen. Hg kan 
namelijk eene zamenstelling zgn met den naam Lippe, die in Fries- 
land nog in gebrnik is. Dat wg in een groot deel der namen 
van onze steden en dorpen persoonsnamen vinden, is bekend. 

4^ In de zamenstellingen met huizen noemt het eerste deel den 
naam van den persoon die daar het eerst zijne woning bouwde, 
b. V. Tjallefansum, of het meldt ons iets aangaande den toestand 
dier huizen, of hun getal, of de plaats waar zij staan, b. v. Nghusum, 
Veenhuizen, Oosthuizen, Surhusum (d. i. Zuiderhuizen), Zevenhui- 
zen. Of er zgn die naar een vogel heeten? Ik weet het niet. On- 
mogelgk acht ik het niet, dat er enkele gevonden worden die ge- 
noemd zgn naar eenen vogel dien men tot de huisdieren rekent, 
het hoen of de gans, of wel naar eenen die op of aan het huis zgn 
nest bouwt, den ooievaar of de zwaluw; maar dat men eene woning 
of eenige woningen zou genoemd hebben naar den schuwen kievit, 
die zgn nest bg voorkeur verre van de huizen maakt en het voor 
het oog der menschen verbergt, zou ik nog al vreemd vinden. 

P. LBENDBRTZ WZ. 

Spreekw^se. H^ is van het hondje gebeten, voor : »hg is trotsch.'' 
(XXVI, bl. 151.) Tuinman zegt, dat die spreekwgze, als ze vol is, 
aldus luidt: hij is van het hondje Laatdunken gebeten. Maar dit ge- 
zegde is mg nooit voorgekomen. De inlassching van Laatdunken 
is ook niet noodig. Ook zonder deze kan waar zgn wat Tuinman 
verder zegt, dat, namelgk, de spreekwijze eene vergelgking is van 
een hoovaardige met een uitzinnige. Misschien evenwel is *t eene 
schertsende aanduiding van den trotschaard als van iemand, tot 
wien men niet naderen, wien men liefst maar ontwijken moet, 
omdat hij bgtachtig van natnur is, gelijk een mensch, die een 
dollehondsbeet ontving. — En waarom nu hondje en niet hondf 
Scherts en ironie bezigen gaarne verkleinwoordjes. Weet iemand 
't beter, ik houd mg aanbevolen voor eene terechtwgzing. 

fi. LAU&ILLABD. 



TAALKUNDE. 253 

V E A G E N. 

Kajuit. Vanwaar het woord kajuit? 

Têsol Wat beteekcnen in eene sotte boerde, de Trawanten gehee- 
ten (bj Moltzer, Abele spelen bl. 212.) de woorden van de maerte; 
Dat mi broeder Everaet seide 
Dnnct mi dat u nn bevinde. 
Wanneer ie sinen taau bekinde 
Moeüe met eire minnen dolen. 

Betqen. Waarvan komt betijen? in het gezegde »laat hem be- 
tgen**: laat hem z^n gang maar gaan? 

[Betijen is verkeerde uitspraak en schr^'fwgze voor betieën. Tieên 
is trekken en vervolgens gaan (zieNav. XXIII. 357 — 362). Betijen 
is dus begaan.] 

Laveeren. Is laveeren = wegens tegenwind scherp bg den wind 
zeilen, telkens over een anderen boeg, een basterd woord? Waarvan? 
Bestaat er geen goed daitsch woord, *t welk dat zelfde uitdrukt, 
in de nederlandsche taal? Of in den een of anderen nederdoitschen 
tongval ? Of misschien een verouderd woord ? 't Is toch niet denk- 
baar dat ons zeevolk woord en zaak van eenig romaansch volk 
o?ergenomen heeft! 

Kenau. Is Kenau een goed duitsche vrouwennaam? Ewam die 
naam oudtgds meer voor^ of is de bekende Kenau SimoLS Hasselaer 
Tan Haarlem de eenige, die dien naam droeg? Kent men ook de 
beteekenis of de afleiding er van? 

JOHl) CHUBL. 

[Ik herinner m^ den naam Kenou nog wel eens, maar toch 
zelden, aangetroffen te hebben ; ik heb evenwel niet aangeteekend, 
waar. De naam is goed, even goed als Bernu, en Folku die op 
de Igst in het Belg. Mus. dl. Y, en Ludu en Jildu die op de Igst 
van Wassenbergh voorkomen, als Fredu te vinden b^ Schwar-- 



254 TAALKUNDE. 

zenberg Charterb. I. f. 744 en als Beinou en Meinon, die nog 
heden ten dage en in Friesland en in Noordholland niet zeldzaam 
zijn. Zg hebben alle gelgken oorsprong: het zgn namelgk aflei- 
dingen yan mansnamen op old, Bernu van Bernold, Reinon van 
Beinold, Folku van Folkold enz. Even zoo Kenou van Kenold. 
Deze laatste naam is zamenstelling van kên en old. Kin is de 
oudfriesche vorm van ons hoen^ even als zoeken^ groen^ zoet, in 
die taal aêka, grêfi^ swêt luiden. Old is wold^ toald. Dit zelfst. naamw. 
zelf vinden wjj in onze taal niet. Wel echter tre£fen wg bg onze 
oude schrgvers het werkwoord wouden (walden^ wolden) aan, dat 
heerschen, besturen beteekent.] 

Pelgrim. Is het nederduitsche woord pelgrim, het hoogduitsche 
pilger, het friesche pilgrom, een oorspronkelgk germaansch woord 
of een basterd woord van het latgnsche pelerinns? Is de friesche 
doopnaam Rlgrom of Pylgrom dit zelfde woord? Of komt dit ^om 
overeen met het engelsche woord groom, en met groom^ gom, gam 
in de woorden bridegroom, bruidegom en brautigam? 

[De tweemaal in het latgnsche woord peregrinus voorkomender 
hinderde den Italiaan en hg veranderde daarom de eerste in de 
verwante 1 en maakte er peUegrino van, even als hg om dezelfde 
reden van herberg albergo maakte en de Franschman yar paraveredus, 
pcUefroi. Wg veranderden bg het overnemen van het vreemde 
woord daarenboven nog de n in m. Dat m en n aan het einde van 
een woord elkanders plaats vervangen is iets wat niet zelden voor- 
komt, 't Is ook niet vreemd: wanneer toch eene m of n aan het 
einde wat ondnidelgk uitgesproken wordt, onderscheidt men ter 
naauwer nood welke van beide het is. Verg. b. v. lat. septem, novem, 
dêcem met ons zeven^ negen^ tien ; hoogd. bueen, boden^ thurm met 
ons boezem, bodem, toren \ lat. prunus fr. prune met ons prutm. 
Onze voornaam PUgrom is hetzelfde woord: wg vinden dien ook 
in de laatste lettergreep met a en i geschreven b. v. Pügram (1481) 
bg Wagen aar Amst. XI. 174, P^t^nm in het Goulsch Ghronycxken 
bl. 42, V. Leeuwen Bat. Dl. 848J 

Roede helden [straat te Buren. Te Buren heeft men eene straat 
zoo geheeten. Vanwaar deze naam? j. anspach. 



255 

6ESUCHT- EN WAPENIÜNDE. 



Tan den HeiiTel gezegd Bartolotti. Nav. XXVI, bl. 43 lezen wg, 
dat Caspar van den Heuvel gez. Bartolotti met prins Maurits van 
Nassau eene reis naar Brazilië deed. Deze kwalificatie van Maurits 
van Nassau is niet juist. £r wordt bedoeld graaf Johan Manrits 
van Nassan-Siegen, bggenaamd de Amerikaan, geboren in 1604, 
goayemeur van Brazilië in 1636, zoon van graaf Jan van Nassau 
den Jongeren; kleinzoon van graaf Jan van Nassau den Ouden, 
den stadhouder van Gelderland en broeder van prins Willem I; 
zie N. 6. van Rampen, Levens van beroemde Nederlanders, II, 
133 vg., alsmede Schlosser, Algem. Geschied, d. wereld, XY, 293, 
299, 301, 307. 

Op den Jf av. XXVI, 44, 45 vermelden Johan Baptista van den 
Heuvel gez. B. zal wel toegepast moeten worden wat men aan- 
treft in het Groot Geldersch Plakaatboek, III, 76, dat h^ wenschte 
to^elaten te worden tot revisie van eene taxatoire sententie, door 
de landschap van Gelre 10 sept. 1701 gewezen, welk verzoek 
om revisie vroeger door dat coUegie niet was ingewilligd, terwgl 
de erfgenamen van Adriaan van Meeckeren met die afwgzing 
hadden ingestemd. Bg uitspraak van de landschap van 4 dec. 
1702 werd Johan Baptista tot die revisie toegelaten. Op welke 
aangelegenheid wordt hier gedoeld? Staat ze in verband met den 
aanslag of het transport van nederbetuwscfae goederen, ter oorzake 
van z^n 5 dec. 1679 gesloten derde huwelgk met Geertruid 
Dorothea van Golsteyn, enz. enz. (zie Nav. t. a. p.)? — Eindelflk, 
Nav. XXYI, 97 vernemen w^ eene filiatie van dit geslacht, welke 
in de aldaar bl. 41 — 48 voorkomende genealogie niet gemeld 
wordt, en wel die van Ghristiaan van den Heuvel gez. Bartolotti tr. 
Maria van Erp, uit welken echt eene dochter sproot, Maria Ghristina, 
13 juli 1672 gehuwd met mr. George Ingels enz. Welke Ghristiaan 
V. d. H. Bart. kan dit zgn? Toch niet de op 18-jarigen leeftgd 
vermoorde leidsche student van bl. 42? Of is hg na 1617 omge- 
komen? En zgne vrouw, Maria van Erp, is deze de zuster van 
Jacoba, Arnoudsdochter, de* vrouw van zgn broeder Willem, Nav, 



256 GESLACHT- EN WAPENKUKDE. 

XIII, bl. 280 als GuUelmo Ba^tolotti aangeduid? Doch Maria van 
Erp was (vgl. Nav. XIII, bl. 280 met ibid. bl. 319) gehuwd met 
van Uffelen (23 nov. 1635 nog in leven). Is Ghrxstiaan y. d. H. 
dau haar tweede man geweest? Ook^deNav. XXVI, 155 vermelde 
Victoria kian in gezegde genealogie uiterst moeilgk eene plaats 
bekom^n^ als w^ in aanmerking nemen dat d^ zeeslag bg Ejjkdnin 
21 mg* X67S geley^rd werd^ Voor inlichting houdt sich aanbe- 

CtosM^t Tlytenhpgaert. (Nav. VIII, bl. 4, XXVI, bl 91). Achttien 
jaren geleden w^rd in den Navorscher de vraag gedaan: ^bestaat 
er eene geslachtlgst der familie^ waaruit Johannes üytenbogaert 
is gesproten, of is die geslachtl^'st op te geven?** De vraag is 
mjj toen ontgaan en ook zou ik die zoo goed niet hebben kunnen 
beantwoorden, als ik er nu toe in staat ben. In de Brieven en 
onuitgegeven stukken van Johannes Wtenbogaert, verzameld door 
H. C. Rogge en uitmakende n°. 11 der nieuwe serie van de 
Werken van ons Historisch genootschap, gevestigd te Utrecht, 
komt in het eerste deel 1868 eene vrg uitvoerige, getoetst aan 
eigene familiebetrekking van den ondergeteekende, naauwkeurige 
genealogie voor van gemeld geslacht, van welk stuk het zeer 
oude origineel in een haast gerelacereerden toestand berust op 
bet Provinciaal Archief van Utrecht. Vooral de aanteekeningen 
van den overledenen stedelgken archivaris Raven, uit het rgke 
etadsairchief genomen, zgn hoogst belangrgk. Daaruit blgkt o. a. 
dat de naam Wtenbogaert in de eerste helfk der 16e eeuw door 
Wouter Wtenbogaert^ even als door zgne zuster Wendel (= 
JBarthold van Weede : zg t 1534) in Bogaert is veranderd en door 
viele zjjner afstammelingen alzoo behouden is, maar dat door een 
egjQor achterkl^zo^en Fjans, na den dood zyns vaders Gerard, 
weder de naam van Wtmbogaert is aangenomen, waaruit evenwel 
nog geenszins volgt, dat alle, die thans Ujtenbogaert of Bogaert 
heeten, van eene en dezelfde familie zgn. Het tegendeel zou 
veeleer bew:gsbaar zgn. De geslachtlgst, beginnende met Immo 
Wtenbogaert 1300, loopt^ jammer genoeg, niet veel verder dan tot 
de tweede helft der 17e eeuw. De heer Anspach zegt (XXVI, bl. 91) 
dat Wendelina Wtenbogaert, dochter van Jan, ontvanger generaal 



OKSLACST- W WAPENKUNDt. 257 

ran Holland en Westfrïesland, de eerste vronw was van Johan 
Baptista van den Heavel, gezegd Bartolotti (geb. 1644 f 1698). 
Volgens de bovenvermelde genealogie is dat niet volkomen jnist 
en heette zg Wynanda. Wendelina, of Weodelmoed (Wten) Bogaert 
was de dochter van Domiuicns (Wten) Bogaert = Alyt de Lang 
en huwde 23 mei 1626 met Adriaan (Ambrosiusz.) Roosmale of 
van Sosemael, zoo als men toen schreef en- mogelgk had moeten 
blgven schrgven. De groote Johanoes Wtenbogaert, de vroegere 
botprediker van prins Manrits, de trouwe vriend van Oldenbame* 
?elt, stamde evenzeer als bovengenoemde Wynanda en Weudelina 
of Wendelmoed in regte Ign af van [mmo Wtenbogaert, of zoo 
men zich in mogelgk minder fabelachtigen tgd wil bewegen, van 
Johan Wtenbogaert 1438 = Duve Dedel. Dit alles is duidelgk 
zigtbaar in de door mg bedoelde genealogie, welke ik allen belang- 
stellenden ten zeersten aanbeveel nader in te zien. 
Utrecht. J. i. D. lïSFVSU. 

ïïit het Tynsboek der abdy van Hoog-EIten. Aan deze abdg 
was voorheen de halve heerlgkheid Lienden leenroerig. Volgens 
yan Spaen (Inleiding, III, 441) huwde Johan (naar Butkens, de 
negende) heer van Lienden, 1^ Elisabeth van den Berg (Butkens 
noemt haar Elisabeth of Isabella van Polanen), bg wie hg eene 
dochter won, Johanna ^), later gehuwd met Otto (van Arkel), heer 
van Heukelom (f 1408); 2° Margriet van Gennep, bg wie hg twee 
kinderen verwekte, Dirk, heer v. Lienden (gehuwd met Maria de 
Homes) f 1429 (volg. Butkens f 1408), en Johanna (geh. m. Hendrik, 
heer van Uimnich), die tot zoon had Johan van Gimnich. Overleed 
Johan, heer v. Lienden, in 1381 (volg. Butkens in 1382, onjuist ; 
zie Ngh. Oorkonden m, n^. 76); zgne weduwe Margriet van 
Gennep hertrouwde met Johan van Loen, heer van Heinsberg, 
waarbg een zoon^ Johan van Loen. Deze oordeelkundige schrgver 
stelt dus geene andere beleeningen dan van Johan v. Lienden 
(t 1381), Dirk van Lienden (f 1408 of 1429) en Johan van 
Gimnich (Johanna^s zoon); en aan zgne opgaaf sluit zich te dezer 



^) Door ran Leeuwen, Bat. lUnatr., p. 860 by yergtsaing naar hare moeder» 
SUnbeth genoemd. 

18 



258 0S8LA0HT- EN WAPENCÜNDl. 

zake Butkens aan. Het Tgnsboek evenwel, aan het hoofd dezes 
vermeld, *t welk bl. 196 ze^: >dat halve gericht to Lgnden 
(hoge ende leghe), putte en de galghe, is der Abdien van Elteo, 
en wie een heer is van Lgnden, die heeft dat gepacht van der 
Abdien, jaerlix te betalen met XIX marken/* — w^'st op meerdere 
leenverheffingen, in dier voege dat, zoo niet Ghergt die Kempe 
en Alert van Lgnde, dan toch die vroawe van Hoekelom ( Johanna 
van Lienden, beer Johans dochter), Deric die Wolf van Lienden, 
die vrouwe van Hensberch (Margriet van Gennep), Arnt van den 
Steen en de vrouwe van Horn, gravinne van Marre en Gamgach 
(Maria de Homes, gravinne van Meer, vrouwe van Duffelt) met 
de heerlgkheid van Lienden met den Aelden Hof achtereenvolgend 
beleend zgn. Hier doen zich verschillende vragen op. 1^ Wie 
zgn deze Gerrit de Kemp en Alert van Lgnden, die door van 
Spaen en Butkens beide, als heeren van Lienden geheel worden 
geignoreerd? 2° Hoe kan Johans dochter, de vrouwe van Hoekelom, 
met Lienden zgn beleend geweest, daar Margriet van Gennep, 
Johans weduwe, kort na haars mans dood (in 1381), optreedt als 
vrouwe van Lienden (zie Nghofif. Oork., III, n° 76) ? 3° Hoe is het 
mogelgk, dat diezelfde Margriet van Gennep, door haar tweede 
huwelgk >vrouwe van Heinsberg**, nk Dirk, heer van Lienden 
(haren zoon), en vóór Dirks weduwe (Maria de Homes) beleend 
kan geweest zgn? te meer, daar, volgens sommigen. Dirk eene 
erfdochter Margriet zal hebben gehad, die op 17-jarigen leeftgd 
stierf (misschien in 1409) ! 4^ Wie is Arnt van den Steen, die na 
1409, volgens het Tgnsboek, ook onder de heeren van Lienden 
zal moeten geteld worden P 5° Is uit genealogische werken be- 
kend, dat Dirk (lY), voorlaatste heer van Lienden uit het geslacht 
van Lgnden, den bgnaam had van »de wolf*? Die toegang heeft 
tot de geldersche Leenregisters enz., helpe. 

J. ANSFACH. 

Van Bnohell. Nav. XXV, 522 wordt de getuigenis aangehaald 
van Yoetins nopens Amoldus van Buchell, en deze o. a. genoemd 
>verae religionis studio spectatissimus'*. Ten bewgze hiervan strekke 
dat in de Eerkelgke Historie en Outheden der zeven vereen. Prov. 
door Frans van Mieris (in folio, Leiden bg Haak, Lnchtmans en 



OS8LACHT- EN WAFENKÜHDlB. 259 

Langerak, 1726), bl. 143, aangaande hem te lezen staat: >hg was tegen 
de kerkdiensten der Roomsch-Eatholieken al vrg wat ingenomen, 
dewgl hg in notis ad J. Bekam verklaart, dat »de nap van den 
H. Odolfas volgens den lossen waan van *t gemeene volk ik weet 
niet wat voor een kragt zon hebben*'. >Doch deze kraght*', zegt 
de Eerkelgke Historie, >daar hg zoo losselgk op schertst, wordt 
dagelgks door de werken waar gemaakt" (sic). — Ook zien wg 
t. a. p. vermeld Emont van Buchell^ die 28 febr. 1532 zegelde voor 
Ernst van Meerten, kommandenr van St. Jan te Baren. Was deze 
£. V B. een geërfd persoon in de Graafschap en van deftigen 
stand; hetzelfde kan men zeggen van Agniet van Buchell^ vrouw 
?an Hnbert van Buren Dirkszoon, welke^ terwgl haar man in 1548 
beleend werd met een huis en hofstad, genaamd Reygersfort te 
Boren, in 1555 zelve dat leengoed ontving (zie Nav. XVII, 124). 
Zg schgnt derhalve toen zgne weduwe geworden, en in 1570 over- 
leden te zgn ; want in dit jaar werd Balthasar van Buren, hoogst- 
waarschgnlgk zoon dezer echtelieden, bg transport van Hubert 
voorn, beleend. Uit Nav. XXVI, 156 leeren wg, dat Emöt (Emont 
= £dmund?) van Buchell stadhouder was van den lande van Buren, 
gehüwd met Judith van Zuglen van Blasenburg, en dat straksge- 
Qoemde Agniet (Agnes), zgne dochter, uit een tweede, of, wat wel- 
licht meer waarschgnlgk is, uit een eerste huwelgk met (van Weede 
of) van Wees een dochter had, genaamd Judith, die de vrouw werd 
Tan Walraven Pieck (f omstr. 1595) van Wolfsweert (onder Op- 
beasden of Wageningen?) — Aan Maagdaleen van Buchel^ gehuwd 
met Ggsbert van Doorne (Doerne) van Zuilichem, herinnert ons 
Nav. XX, 212. — Een Tlieodorus van Buchell komt vooronder de 
ridders, die met Willem grave van Nieuwenaar aan het hoofd, 
de erfland vereeniging van het rhgusche aartsstift Keulen onder- 
teekendeu in 1550 ; zie Perwerda, Nederl. Stam-, Geslacht- en Wa- 
penboek, 7« gener. van der Capellen. Wat is dit voor een erf- 
landvereeniging? 

J. ANSPACH. 

Pantaleon. (XXVI, bl 97—100). In Sligtenhorst, Geld. Ge- 
schied., bl. 59, vindt men, dat Ermgard (volg. Velpen, Irmentruyd), 
dochter van den grave van Zutfen (volg. Velpen, Johan, broeder 
Tan Godschalk), nicht van keizer Hendrik III, na zich aan de 



260 OJSSLA.CUT- l£N WAPSNKUNDK, 

kerk verbonden te hebben, zich omsir. 1050 naar Keulen begaf, 
en na driemaal met een heiligen gver naar Aome gereisd te s^n^ 
Suchtelen (thans een praissisch stadje by Kleef) en^ het slot Aspel 
(thans het dorp Aspelt, bezuiden de stad Luxemburg op deFran- 
sche grenzen?) met al zyn toebehooren schonk aan het klooster 
Tan St. Pantaleon. Haar broeder Herman, graaf van Zutfen, werd 
in 1082 (negende) abt van dit klooster, waar hy in 1094 een 
bedeplaets »(vicaiie)'* liet stichten »ter eeren van 't hejligekru^s 
ende de twaelf Leerlingen onses Heeren'\ 'Het klooster verkreeg dus 
in den loop der elfde eeuw reeds hoogstaanmerkelgke bezittingeD. 
(Tot aanvulling van straksgen. art in Nay. XXVI, 100 strekke, 
dat Pantaleon mg ook als doopnaam is voorgekomen in PardhaUon 
Orttüijn, Danielsz., als proponent beroepen 16 mrt 1692 te Weurt 
(bg Ubbergen, cl. Ngmegen); dec. 17C6 te Heteren, f 17 mei 
1729; zie de Jongh, Naamlyst d. predd. v. h. Geld. Synode, 
bl. 383). 

1. ANSPACH. 

Oedaoht van Cattenburch (XIX, bl. 589; XX, bl. 157, 467; XXI, 
bl. 313). 

Anna van Cattenburch, dochter van v. C. en van .... Pa- 

voirt| gehuwd met Wgnand van Delen tot Laer, Evertszoon ex 
Wilhelmina (Willemke) van den Broeck, vermeld op de ridder- 
cedul voor *t kwartier van Yeluwe van 't jaar 1555, verschenen 
ten landdage tot 1570» even als in 1563 op het appellationsge 
richt (d'Ablaing v. Giesseuburg, Ridderschap v. Veluwe, bl. 20). Z^ 
is vermoedelgk omstr. 1562 overleden, want in dit jaar richtte zg 
met haren man een magescheid op tusschen hunne twee zoons en 
vier dochters, ten overstaan van Cornelis van Delen, landdrost 
van 's Heerenberg, Johan Hackfort, Brand van Delen en Albert 
van Delen Corneliszoon ; terwgl Wgnand van Delen gezegd wordt 
in 1572 nik z^ne vrouw overleden te zgn. — Bg het huwelgk van 
den oudsten zoon dezer echtelieden, Evert van Delen tot Laer, in 
1555 op de riddercedul van Ngmegen verschreven als riddermatig 
geërfde te Byswgk (Nederbetnwe), in 1562 te Laer met Elisabeth 
van Leeuwen, Albertsdr. ex Hillegonda van Meerten, wonende 
te Rgswgk, getrouwd, komt onder de huwlgksvrienden des bmide- 



OB8LACHT- EN WAPEKRUHDE. 261 

(behalve zgn vader Wijnand v. D. en zgna vaders broeder, 
Brand v. D.) voor: 

Johan van Cattenbnrch, vermoedel^k een broeder zgner moeder. 

Een Johan van Cattenborch behoorde onder de officieren der Tiel- 
8che burger^, die wegens hunne Bemonstrantsche gevoelens 20 aug. 
1620, op last van den prins van Oranje, door den magistraat dier 
stad ontslagen, en niet weder aangesteld z^n (Mr. E. D. Bink, 
Beschrgving v. Tiel, bl. 76). Hg was toen luitenant. 

Mr. Willem Hendrik van Cattenburch, raad en burgemeester te 
Gouda in 1709; vgl. Oudheden en Gestichten der Megerg van 
'sHertogenbosch, uitg. v. 1749, bl. 291,92 (zie Kav. VI, bl. 190). 

Zij voerden, hoogstwaarschgnl^k allen, op zilver, drie molengzers, 
2 en 1, van sabel. j. anspaoh. 



V R A € E N. 



Ben gedaohtwapen. Zoude iemand rog ook kunnen opgeven welk 
geslacht gevoerd heeft, een veld van? (waarschgnlgk zilver) met 
3 pais van? (waarschgnlijk rood) en een franc quartier van? met 
acht sterren van? geplaatst 3—2—3? 

Arnhem. N. 

Boerhave. Was Boerhave een Fries van afkomst? Behoorde 't 
geslacht Boerhave oorspronkel^k 't huis in een der friesche dorpen 
die Boerhave heeten (Burhafe b^ Witmund in Harlingerland ; 
Burhave in Butjadingerland) ? john chtjel. 

Oeilachten v. Cleqbnrch en van der Veer. Christiaen van Clegburch, 
in 1586 d^kgraaf van Schieland, was gehuwd met Margaretha 
Hnbertsdochter van der Meer. 

Kan iemand ook iets betreffende deze personen, hunne afstam- 
ming en nakomelingen mededeelen? n. stbbrevklt. 



262 



QB8LA0HT- EN WAPifiNKUKDIfi. 



Geslacht Soholte. Ean iemand mg de op de onderstaande genealogie 
ontbrekende namen en zoo mogelgk de geslachtwapens mede- 
deelen, het zal mg aangenaam zgn. 





• • • 

Dirk Schelte 


en 













Vincent Schelte 




en 




en 




• • . . Fontegn 












Elisabeth Schelte 


Isaak Schelte 


Anna Schelte 


Johanna Schelj 


en 


en 


en 


en 


• • • • Mierink 




. . de Swaan 
Nikolaas de Swaan 


. . Drakenbui] 


V V V V mM^m^^^^^mm^ 




Maigaretha Mierinh 






Susanna Drakenbl 


en 






en 


en 


Nicolaas de Swaan 






Margaretha Mierink 


Gerard Bouritiai 


Johanne Maria 


Elisabeth Schelte Esther Geertrug 


Isaak Schelte 


Schelte 




Schelte 




geb. julg 1738 


geb. . overl . . . 


geb 


geb 


overl. jnlg 1787 


gehuwd den . . . 


overl 


overl 


gehuwd den . • 


met 


gehuwd den . . . 


gehuwd den . . 


met 


Arnold üblink. 


met 


met 


Dirk ▼. d. Menlen 




Abraham Clemens Jan 


zn Swaan 


geb 




geb 




overl. 1784 






overl. september 1785 



Arnhem^ maart 1876. 

De Oenestet. Is de dichter de Genestet te Bloemendaal by 
Haarlem, of te Uozendaal bg Arnhem overleden en begraven? 

Is het geslacht de Genestet van franschen of van duitschen 
oorsprong? De naam van dit geslacht doet zoo wel een fran- 
schen als een duitschen oorsprong waarschgnlgk zgn. 



[De Genestet gestorven en begraven te Bozendaal 1861.] 



GS8LACHT- hV WAPÜNKCmDE. 263 

tMtecht HodBbon enz, Albertas Hodshon, geb. te? st. te? tr. 
te? Sasauna Maria van der Hoop, geb. te? st. te? £n wie waren 
honne wederzgdsche ouders? 



Job Hugo de Wildt, geb te? st. te? tr. te? Geertrai Bosboom, 
geb. te? tr. te? en wie waren hunne ouders? 



Willem Eerkman, geb. te? st. te? tr. te? Alida Six Willemsdr. 
Hierbg : 

Ie. Willem, die volgt. 

2e. Oerrit, ongehuwd gestorven. 

Willem, geb. teP enz. tr. te Sluipwijk den?, N. N. waarbg 
een zoon Willéh Eerkman, waarvan verder niets bekend is.^ 



Nicolaas Schellingwou, geb., st., tr. te? Maria van Commer- 
stegn, dochter van Jan en Alida Reael, waarbg: 

Ie. Margaretha, ongehuwd overleden. 

2e. Alida, gehuwd? kinderen? 

Maria van Gommerstegn huwt ten 2den Gerard Schatter, geb. 
st.? en wint hierb^: 

Ie. Mattheus Gerard Schatter. 

2e. Jan Comelis Schatter. 

Van beide niets bekend. 

Ik kan nog opgeven, dat in de Ned. Jaarboeken (aug. 1750) 
eeoe sententie voorkomt tegen een zekeren J. C. Schatter te 
Groningen gewezen. Uit die sententie bl^kt, dat voornoemde 
Schatter bg vonnis van 24 febr. 1724, was geêxcuseerd van de 
cnratele over de kinderen van J. W. Ripperda en Alida Schellingwou. 



MENGELINGEN. 

Hederlandflohe spot- en scheldnamen. ISav. XXVI, 103 wordt naar 
den oorsprong dier spot- en scheldnameo gevraagd, en terecht naar 
bet Algem. Register I en U, verwezen, waaruit blgkt, dat dit Tgd- 
Bcbrift zich aan de behandeling dezer rubriek verre van onbetuigd 
liet. Ook Nav. XXI, 56, 627, XXU, 479, XXIU, 541 en XXV, 



264 MBNaBLINf^EN. 

52, 155, treft men bgdragen aan tot deze stof, welke o. i. dan 
alleen eenig belang kan inboezemen, als de spotnamen aan ge- 
schiedkundige bgzonderheden of eigenaardigheden nit het volksleven 
hun ontstaan danken (vgl. Nav. III, 372,73; Böblad 1854, bl. 
xxxvin; Bflblad 1855 bl. xxii; VI, 206; VIII, 104. 167, IX, 105, 
339, 365; XHI, 128, 223; XVI, 160). De Nav. VI, 109, 311; 
VII, 171, XIV, 317 vermelde voorbeelden evenwel zijn van veel 
minder allooi, vermits ze hoogstwaarschgnlgk grootendeels uit 
flauwe aardigheden zgn voortgesproten. En wie zal ook het >Lange 
Adieu" van Eduwaert de Dhene (Nav. III, 374) interessant vinden? 
Tenzij ze op -Nav. Bgblad 1854, bl. xxxviii en ix vermeld mogen 
z^n, — want mgn exemplaar is aldaar van bl. xiv af defectief ! — 
kan ik aan laatstgenoemde voorbeelden nog toevoegen : Hengelo »che 
wind^ Deldener kwekweschuddera (aan de kweepeer ontleend ?), Olden- 
zaahcke gruppendr..ters^ Bomer melvr etters (nieeleters, wgl te Bome 
van ouds 3 of 4 molens stonden), welke alle op Overgssel betrek- 
king hebben; en zoo zegt men ook: het meel van Bome verstuift 
door den wind van Hengelo^ in welke uitdrukking de nagver tus- 
Bchen twee dicht bg elkaar gelegen dorpen spreekt. De dorpe- 
lingen te Eek en Ingen (Nederbetuwe) werpen elkaar wel eens de 
benaming: Ecksche en Ingensche tdadden ') naar het hoofd. En 
toen de nieuwsbladen in ons vaderland gewaagden van de toebe- 
reidselen, welke in de steden en ten platten lande gemaakt werden 
om, ieder in zgnen trant, het krooningsfeest van onzen geëerbie- 
digden koning, 12 mei 1874 waardig te vieren, werden in een 
artikel der Tielsche courant de inwoners van Enspijk, als Enspiksche 
hanenknippers begroet, dewgl uit dit dorp in den Tieler waard een 
stem was opgegaan, die, tot opluisteting der feestelgkheid, hanen 
tegen elkander in *t strgdperk wenschte te doen treden, nadat 
men dit fiere ploimgedierte van zijn vederbos zou hebben ontdaan ! 
Uit dit voorbeeld ziet men, hoe toevallig en op wat kinderachtige 
manier dergelgke spotnamen soms ontstaan. 

Het Boek der Uithangteekens van mr. J. van Lencep en J. 
ter Gouw bericht ons (II, 174), dat mtvoet de spotnaam is, dien 



*) Klad =s klu, klis, gesloten knop Tan kliisekrnid; mtar ook, klad =s tqü 
Ttoiiwmwiitcb. 



tflKGELINQBN. 265 

de inwoners van Aalst (Oost* Vlaanderen?) dragen gezamentlgk 
met dien van drcuxievj en dat men te Anttoerpm, op de Melkmarkt^ 
aan een goederenwinkel in 1868 las, niet in den Witten Voet, maar 
in den Witvoel; dat die van Akkergem (bg Gent in Oost- Vlaande- 
ren) Akkergemsche koolkappera worden bggenaamd; en dat men 
ran Drenter poepen spreekt, die Bredero over ééne kam scheert 
met Walen en Moffen. Deventer-koek was in de 16e eeuw een 
scheldnaam, dien men een st^'ven, droogeu, langen lummel toe- 
dawde, zoo'n boonstaak als dien Reinier Adriaensz., die, bg As- 
selgi), naar Saartje Jans komt vrgen en ons door Troost is afge- 
beeld; ja, Hooft vermeldt als een merkwaardigheid, hoe de Bar- 
gerweezen te Amsterdam, toen zij waren ibezeeten met booze 
geesten*', zelfs mynheer den schout voor een >Deventer-koek*' 
scholden, »»omdat hg van wanstallighe lengte was** ** (aangeh. 
werk, II, 229). De Deventerschen hadden in mgue jeagd met de 
Drentenaars den scheldnaam poepen gemeen. De Schiedammers 
werden voor toovenaars gescholden^ nog lang na het einde der 
16e eeavr, toen in hunne stad een heksenproces was gevoerd, ten 
gevolge waarvan men vgf vrouwen ten vure doemde. Met het oog 
hierop schreef een delfsch banketbakker in de 17e eeuw op zgn luifel * 
Hier verkoopt men suikerbanket met looveren. 
Twintig van Schiedam^ negentien kunnen toovereti. 
Hg deed dit uit weerwraak over de hatelgkheid van een schie- 
damschen confrater, die op zgn luifel had staan: 

Suikerbanket 
Zeer net 
Men u verkoopen sal, 
Twintig van Delft^ negentien mal. 
Het Boek der Uithangteekeus, waaraan deze bgzonderheid 
nopens de gverzncht tusschen Delft en Schiedam ontleend is (I, 
285), gist, dat de schimpscheut, vervat in den laatsten regel, zal 
zgn voortgevloeid uit de delfsche kalverschieterg van 1573, 
waaromtrent Nav. III, 373, IX, 105 ons op de hoogte brengt. 
£n, inderdaad, het is opmerkelgk, dat men, blgkens de Koddige 
Opschriften (I, 74), juist uit een Schiedamsch glasschrift verneemt, hoe 
De Delfse vrome Burgerg 
Hebben in Duc d*Alvaas tgden 



266 MENOBIilKGEN. 

En *) van de Spaansche mniterg. 
Daarom de moed niet laten gigden: 
Maar schoten met een groot gedruis, 
En ongemeene dapperheden 
Een kalf, ter sgde van 't kroithnis, 
Met kruit en loot door al sgn leden. 

Worden hier de Delvenaren, als kalverschieters, voor mal ver- 
klaard, Nav. XVI, 224 herinnert aan de uitdrukking malle Am- 
sterdammers^ waarvan reden gegeven wordt in no. 204 en 205 
des 4en deels van het spectatoriale tgdschrifb De Philanthrope. 
Wgl ik dit geschrift niet kan raadplegen, rgst de vraag bg mg 
op, of eene soortgelijke oorzaak, als die, welke de brug van 1779 
over het amsterdamsche Werkhuis (vlg. Nav. XXV, 831, 436) 
met den naam van Mallebrug bestempelde, die uitdrukking in het 
leven geroepen hebbe? Aan den heer ter Gouw, die (Uithang- 
teekens, I, 286) mededeelt, dat de spotnaam Amsterdamsche koek- 
eter (vgl. Nav. XIV, 31), ook voorheen op uithangborden van bak- 
kerswinkels prgkte, komt het niet onwaarschgnigk voor, dat deze 
^eeuwenoude titel" ontleend is aan de dappere opgewektheid, 
waarmede de Amsterdammers, bg toenemende handel en welvaart, 
Sinterklaasfeest vierden (zie zgn opstel Sinterklaas, in het Jaar- 
boekje Holland, onder redactie van mr. J. van Lennep, 1862, 
bl. 83); want »nergens", getuigt hg, » wordt Sinterklaas zoo har- 
telgk en volop, zoo rgkelgk en algemeen gevierd als bg ons" 
(ibid. bl. 96). Dezelfde schrgver verhaalt in zgne Studiën over 
Wapen- en Zegelkunde (1865), bl. 25, dat de Iftrechtenaren 
St. Maartensmannen (vgl. Nav. IX, 362, no. 495) genoemd wor- 
den, omdat Utrecht weleer zegelde met het beeld van St. Maar- 
ten te paard, terwgl de banier dezer stad schuins doorsneden was 
van wit en rood, met het beeld van St. Maarten in het wit. — 
Nav. III, 373 wordt opgegeven : Heusdensche wieldraaijers en Vlitr 
singer Jlesschedieven, welke benamingen haren oorsprong vinden in 
de wapens dier steden; want Vlissingen voert eene fiesch, en de 
voormalige Heeren van Heusden hadden écartelé, 1 en 4 in sino- 
pel een gouden wiel, 2 en 3 in goud een wiel of rad van keel. 



*} In da tyden van. 



UKNQBLIMOEK. 267 

» Weleer*', zegt het Boek der Uithangteekens (I, 285), over- 
maakte men zich met allerlei rgmen, waarin de steden \an 'teen 
of ander gewest gekarakteriseerd werden, en zgn ?ele van die 
rgmen uiterst laf, niet zelden toch wordt de herinnering van een 
eigenaardigen volkstrek of historische bizonderheid er in bewaard*'. 
Ten bewgze citeert het een rgm, hetwelk de geaardheid der bewo- 
ners van Zeelands zes stemhebbende steden aanduidt, en dat wg 
iiier overnemen, omdat het eenigsins anders laidt, dan het Nav. 
VII^ 74a vermelde, aldns: 

Drie Middelburgers^ twee Koopluy, 

Diie Vliêsingers^ twee Stroopluy, 

Drie Veerenaars^ twee Nassonluy, 

Drie Goesenaars^ twee Bouluy, 

Drie Zierikzeênaars, twee Advokaten, 

Drie Tertolenaars, twee Soldaten. 

In op. land. wordt beweerd, dat men dit rijm omstr. 1700 op 
het nitbangbord van een herberg buiten Tholen las; terwgl wg 
Nav. t. a. p. vernemen, dat het voorkomt in de Ledige Uren (Vlis- 
ringen, 1711) van A. Uytterschout, alsook in de Koddige en ern- 
stige Opschriften, I, 115. Wie is nu de schrandere bol geweest, 
die het uitdacht? de tholenschen herbergier? 

De Gentsche stropdragers van Nav. IX, 339 vindt men terug in 
het, Uithangteekens, I, 287 aangehaalde distichon: 

Magnis Bruxella viris, formosis Bruga puellis, 
Oandavum laqueis gaudef, Mechlinia stultis; 

wat veel overeenkomst heeft met het a. w. vermelde rgm op de 
vier brabantsche steden, op een uithangbord te Antwerpen : 

Leuven zich met drank verblgd, 

Mechelen veel sotten slgt, 

Brussel voert een grooten staet^ 

Antwerpen heeft de Lepelstraet. 

De Lepelstraat te A. was in de dagen van den dichter Huyghens, 
een «steeghjen van der minnen", van vriendelgke nimfen overvol, 
gelgk de Zandstraat te Rotterdam. Of ze het nog is, weet ik niet. 

Ten einde in dit tgdschrift zooveel mogelgk bgeenkome wat 



268 MBNGBUNOBN. 

ter zake dient^ nemen w^ nit De Uithangteekens t. a. p. nog 
het volgende rijm over, dat waarschgnigk op een nithangbord, 
misschien op een glas heeft gestaan, en al vrg oad is: 

Die te Utrecht is geboren 

En te Leuven lag ter schole 

En te Douay leerde Wals (Fransch): 

Is een mnitmaker in zgn hals. 

Dit r^'m wordt aldas toegelicht: ^denkelijk ontstond het in de 
eerste jaren der 16e eeuw, toen Utrecht met zgn Bisschoppen over- 
hoop lag, de Hoogeschool te Lcnven om den vrgzinnigen geest 
harer leerlingen, en Fransch Vlaanderen, vooral Douay, wegens 
groote kitteloorigheid op 't punt zgner rechten en vryheden, be- 
rucht waren. Er is echter nog een andere lezing daarvan, die door 
prof. Vreede in zjn Geschied- en Letterkundige Herinneringen, 
2e stuk^ bl. 71 is aangehaald: 

Die te Gendt is geboren 

En t' Utrecht licht ter schole 

En te Luyck leert z^n wals 

Is een muytmaker door zijn hals: 

En koom dy dan noch wat te kort 

Soo moech d^ aenspreken die van Dort, 

Er waren van dergel^ke rgmen doorgaans velerlei varianten 
in omloop, omdat ieder ze toepaste op zoodanige plaatsen en om- 
standigheden, als h^' op 't oog had, en ze zelfs vermeerderde om 
er nog andere in te betrekken, gelgk hier met Dordrecht het geval is." 

Tot zoover De Uithangteekens. Raadplegen wij au vervolgens Het 
Boek der Opschriften van mr. J. van Lennep en J. ter Gouw 
(Amst. 1869), bl. 181, dan zien wj], Jat men vroeger ook rgmen 
(wapenqjmen) maakte, waarin wapens beschreven werden, die in 
*t geheel niet, of althans zóó niet bestonden. Het begrip, dat »wat 
iemand in zyn schild voerde'\ synoniem was met zgn karakter en 
geaardheid, zat oudtijds zoo vast in de menachen, dat, wanneer zg 
den volksaard in een rgm karakteriseerden, z^ dit ook het » wapen 
van *t land*' noemden. Zoo vindt men het volgende >wapen van 
Gelderland*', dat dagteekent uit den vgftigjarigen krgg van 6eb« 



tf£l4GKLlNGSN. 269 

tegen de Boargondische Nederlanden en voornamelgk tegen Hol- 
land, maar den Gelderscbeu zuó beviel, dat het hnn igfspreuk bleef : 

Hoog van moet, 

Eleen van goet, 
Een Bwaert in de bant 
Ist wapen van Gelderlant. 

>Ongetwgfeld", dos lezen wg verder, >zal dit rgra in vroegere 
eeuwen wel bier en daar, onder de afbeelding van een stevigen 
Geldersraan met een zwaard iu de eene en een bierkan in de 
andere hand, op de uithangborden van herbergen te vinden zgn 
geweest". Als een soortgelgk rgrapje der Groningers wordt aan- 
geroerd : 

Op hooge paarden te rgden» 

Blanke zwaarden aan de zgden, 

Tinnen schotels aan den wand» 

Dit is 't wapen van Groningerland*\ 

Wat op. lad. de Igfsprenk der Gelderschen heet, wordt in eene 
m8.kroniek nit het laatst der 16e eeuw, eenigsins gevarieerd, dus 
op Vlaanderen toegepast: 

Hooch van moet, cleyn van ghoet, 

Den taerlinck in die bant; 

Dat sgn die heerê uyt Vlaenderlandt. 

Terwgl de straksvermelde Igfspreuk der 6roning3r8 nagenoeg 
terugkeert in dit rgmpje van gezegde kroniek op de Gelderschen: 

Rasch te paerde, blinckende te swaerde, 

Die lanci iu die bant: 

Dat sgn die heere van Gelderlant, 

Waarbg nog komen de navolgende: 

Schoon ghecoft '), wel gbedoft ^, 
£en pot biers in die handt: 
Dat sgn die heere van VrieslarU. 

*) Geknift. ') Met fdoffen" op de monwen. De dof wordt geronnd door plooien 
die buiten op de monwen gehecht zQn ; de pof ontstaat door opvulling van binnen 
op de hoogte der bovenite armpgp. 



270 MXNOELINOJfiK. 

Schoone vronwen, die papen en canoncken honwen, 
Lecker eeten van gebraden speten 'X 
Met rgnsche wgn en scboone gerechten, 
Gebniycken die heerë van Wytrechten*). 

Een verrot raepken, een schorft schaepken, 

Ende dat stnvende sandt: 

Dat sgn die heere van Brabant, 

Groot van moet, te paerde goet, 
Ende Inttel gheluck gheve ^): 
Dat sgn die heere van Cleve. 

Hoghe van dgcke, diep van sigcke, 
Die cordewagen in die bant: 
Dat sgn die heerë van Zeelant. 

Swaer van Igff, schoon van wgff, 
YlejQ en boter in die bant: 
Dat sgn die beerë van Hollant. 

Daelen wg bovenstaande rgmpjes enkel mede ter wille van de 
volledigheid, het uittreksel nit gezegde ms.kroniek, in 1873 te 
*sGravenhage daaraan ontleend en door eene bevriende hand mg 
toegezonden, zinspeelt ook op den ouderdom, en toont zich diep 
bewnst van het verscbgnsel, dat die vaak met groote gebreken 
komt. Bgvoorbeeld: 

Den Zeelander in sgn ondtheyt, — en de reden aenhoort — 
Met valscheyt ende bouverie gaet hg voort. 

Noch seyt men van een Brabander t' allen tgden en uren: 
Hoe ouder soo sotter stelt hg sgn cueren. 

Een Vlaming^ wordt u sgn ouderdom geheel ontsloten, 
Sonder schaemte is hem 't voorhooft met wagenschot *) beschoten. 

Wildg weten wat een Geldereman is sgn natuere? 
In sgn ouderdom wordt hg hoverdich en stuere. 



I) ODJnute oiiuchry?iiig tui .braBdspit'*. 

*) Utrecht. ') Aao de tegeDpartg weinig kaïui op overwinniog gevende. 

*^ Een hontaoort. 



MSNOELINOEK. 271 

Een CUêffman^ wordt hier sgn geneghentheyt glieseyt, 
In sgn oade daghen is hg vol alder ghiericheyt. 

Van een Stichiêman's ouderdom ick n yerhaele, 
Gremeenlgck sgn sg vol bedrocht altemaele. 

Wildg Yoorts weten van een Luyckenaer 't bescheyt? 
In sgn onderdom wreet van herten, soe elck seyt. 

Alleen de Hollander komt er nog al onschuldig af, de Hene- 
goawer en Eenlenaar daarentegen ontvangen zelfs een soort van 
kompliment: 

Een BoUander^ wanneer dat hg ondt wordt van daeghen, 
Soo sal hg naer leckemge van spgs en dranck vraghen. 

In Henegouwen als daer is geboren een man, 

So coemt denselven in sgn ondtheyt grote wgsheydt an. 

Een CetdenaeTf wanneer hg ondt wordt van daeghen, 
Dan is bevreest ende bestaet eerst sorghe te draghen. 

Kort en krachtig worden sommige dezer veronderstelde karak- 
tertrekken weergegeven in: 

Vlaminck \ / loser 

„ , Zeelander f , _ , \boser 

Ben < TT n j > hoe ouder hoe <, .. / 
Hollander 1 1 botter | 

Brabander | ' sotter 

Met de den Geldersman in een dezer rg men toegeschreven hoovaar- 
digheid en stnurschheid zgn weleens meer uitsluitend de bewoners 
van het kwartier Ngmegen gebrandmerkt; want de gedeputeerden 
der staten 'sLands van Gelre, in 1622 op den landdag vergaderd, 
zeiden, dat die van de Veluwe de isinceersten", die van de Graaf- 
schap (Zntfen) de >loossten'*, en die van Ngmegen de lopinia- 
tersten" waren; en om deze reden heeft men die van de Velnwe 
schapen^ die van de Graafschap vossen, en die van Ngmegen stieren 
gestempeld, 't Ware natnurlgker geweest, de eersten duiven (vgl. 
Matth. 10:16), en de laatsten bokken teheeten. Die van de Graaf- 
schap hadden dus, wat hun karakter betreft, de eer met de in- 
woners van den staat Maine in Noord-Amerika gelgk te staan. 
Treft men Nav. XV, bl. 318, spotnamen van Franschen^ en 



272 M£X(^1CLIN0£N. 

Nav. XXI, bl. 627 spotoamen van Amerikanen aan; de heer G. 
Eramiu te Utrecht, die sederfe de oprichting van dit tgdschrift in 
den jare 1851, steeds een der ^verigste en degelgkste medewerkers 
is geweest, doch jolg 1875 aan den kring der beoefenaren van 
schooue kunsten en wetenschappen, dus ook den Navorscher, ontviel, 
herinnert ons (Nav. XXII, bl. 479) aan duitsche schimpnamen. 
Ten besluite derhalve, dit glasschrift^ aan de Koddige Opschriften 
(I, 11) ontleend: 

ün Sennor en Eepagne, 
Un Milord en Angleterre, 
Un Monsieur en France, 
ün Hidalgo en Portugal^ 
(Tn Evêque en Italië, 
Ün Compte en Germanie, 
Font une pauvre Gomps^nie. 

Met dit rgm karakteriseerde een Fraiischman, wellicht réfugié, 
die in 't laatst der 17e eeuw te Amsterdam een wgnhuis opzette, 
op zgn uithangbord een half dozgn natiën, die er elk door een 
beeldje op vertegenwoordigd waren (De Uithangteekens, I, bl 287). 
Een bedaarde, secure Hollander in goeden doen paste hem beter. 

jr. ANSPACH. 

Hederlandsche spot- en scheldnamen. (XXVI, bl. 103). Drielsche 
vleescheters. lYolgens Eist, Archief I, 176; II, 469 in de noot, 
schenen de Drielenaars in het bezit van een vleesch- en boierbrief 
te zgn geweest, waardoor zg, van vasten ontheven, den* schimp of 
spotnaam van Vleescheters ver^ierven.^' D. Buddingh, Het dorp 
Driel in de Over-Betuwe, geplaatst in den Gteld. volks-almanak 
voor 1869. 

Aan 't üddelermeer. a. aaiuisn. 



GESCHIEDENIS. 



Hoe men de geschiedeniB aan het volk vertelt. Myne vraag om- 
trent de viering yan het Paaschfeest in den Navorscher van febmarg 
U. geplaatst, heeft, behalve de artikelen van den heeren van 
Oosterzee en van der Baan, in het maartnommer voorkomende, 
ook eenige bgzondere aanwgzingen en inlichtingen per brief of 
briefkaart uitgelokt, die regtetreeks of zgdelings op de zaak be- 
trekking hebben. Onder de ontvangen stnkken was een, mg door 
eene bevriende hand nit Haarlem toegezonden, belgisch weekblad, 
dat uitgegeven wordt te Brugge en den titel draagt: Rond den 
keerd: een leer- en leesblad voor aUe lieden. In n^. 21 van den 
tegenwoordigen jaargang komt, bl. 167, 168, een opstel voor, 
genaamd Het Paaachgeschil, en geteekend Johan Leemans. Dit 
Btnk, handelende over de twisten, die in de 2e eeuw tusschen 
de oostersche en westersche kerken over den dag, waarop het 
Paaschfeest moest gevierd worden, plaats badden, levert eene te 
merkwaardige proef van hetgeen men het reconstrueeren der ge- 
schiedenis pleegt te noemen, dan dat ik haar niet onder het oog 
der lezers van den Navorscher zou brengen, voor zoover zg, als 
ik vroeger, met het bovengenoemde weekblad onbekend z^n. Het 
terhaal namelgk, dat de schrgver van deze zaak geeft, bevat eene 
Tolslagene verdraaiing der historische getuigenissen, gelgk wg die 
nit Eusebius, bg den aanvang der 4e eeuw bisschop van Gesarea 
en oudsten kerkelgken geschiedschrgver, leeren kennen. Met welk 
doel deze schee ve voorstelling den volke wordt aangeboden, blgkt 
duidelgh genoeg: toch moet men verbaasd staan over den onbe- 
schaamden moed, waarmede zulk een kost wordt opgedischt in 
een geschrift, dat zich een leet'^ en leesblad voor aüe* lieden noemt. 
Ik ga het in de hoofdzaken mededeelen. 

>Een der belangrgkste feiten der 2e eeuw — zegt Leemans — 
in de kerkelgke geschiedenisse aangeteekend, is wel voorzeker 
het vermaarde Paaschgeschil onder de heilige Pausen Anicetus( 175) 

19 



274 GESCBIEDENIB. 

en Victor (193). Immers daaruit blgkt klaar, dat reeds van den 
beginne der Kerke, de Bisschop van Boomen niet aleen aanzien 
(aangezien) wierd als de Opperheer der andere bisscnoppen van 
de gansche wereld, maar ook dat b^* in der daad als dusdanig han- 
delde/* — Dit nu is volstrekt onwaar. Terwgl de benamingen 
episcopi = bisschoppen, opzieners, en presbyteri = oudsten, onder 
lingen, in het N. T, met elkander verwisseld worden en oorspron- 
kelgk dezelfde kerkelgke waardigheid aanduiden, gel^k uit Handel. 
20: 17 en 28 bl^kt, werd daarna de eerstgenoemde titel bepaalde- 
Igk aan de voornaamste bedienaren van den godsdienst en voor- 
zitters in het kerkbestuur gegeven ; doch de naam paus, later uit- 
sluitend door den bisschop van Rome gedragen, was in de eerste 
eeuwen onbekend. Anicetus en Victor zgn, in dien zin, geen 
pausen geweest. Alle bisschoppen bezaten dezelfde magtsbevoegd- 
heid en gelgke regten. 7an lieverlede echter ontleenden de op- 
zieners der gemeenten te Antiochië, Alexandrië, Constantinopel 
en Rome uit het aanzien van de steden, waar zg gevestigd waren, 
een meer uitgebreid gezag, totdat de bisschop van Rome, door 
den glans der oude wereldstad bestraald, zich, gaande weg, boven 
de overige verhief en eindelyk de heerschappg bekwam. Dat 
nu de laatste, gelgk hier verkondigd wordtireeds vanden beginne 
der Kerke, als de Opperheer der andere bisschoppen van de gansche 
wereld werd aangezien,** staat alzoo in Ignregten strgd met de 
uitspraken der geschiedenis. 

Even onwaar is hetgeen volgt. »De heilige Polycarpus, bisschop 
van Smyrna — zegt de schrgver — werd te Roomen ontboden, om 
over 't vraagstuk (op welken dag men het Paaschfeest vieren 
moest) met den Paus (Anicetus) te beraadslagen." — De eigenlgke 
reden, waarom de bisschop van Smyrna Rome bezocht heeft, wordt 
door Ëusebius niet opgegeven; doch uit de wgze, waarop Irenaeos, 
bisschop van Lyon, in een bg Ëusebius (b. V. h. 24) bewaarden 
brief van dit bezoek melding maakt, is gemakkel^k af te leiden, 
dat hg er niet ^ontboden'' was. »Als de zalige Polycarpus — 
dus verhaalt de gallische bisschop — ten tgde van Anicetus te 
Rome gekomen was en zg over eenige andere zaken met elkander 
eenig verschil hadden, hebben zg van stonden aan de vredelievend- 
heid beoefend en ook over de hoofdzaak met elkander niet sterk 



GXB0HISDENI8. 275 

getwist. Want Anieetns kon Polycarpns niet overhalen om die 
gewoonte (het asiatisefa gebruik der Qnartodecimimen) te laten 
raren, dew^l hg die met Johannes, den discipel des Heeren, en 
de overige apostelen, met wie hg had omgegaan, waargenomen 
had. Ook overreedde Polycarpus Anicetns niet, om haar na te 
komen, dewgl deze zeide, dat hg behoorde te blgven bg hetgeen 
bg van de ouderlingen, zgne voorgangers, ontvangen had. £n 
io deze gesteldheid van zaken hebben ze gemeenschap met elkan- 
der gehouden, waarbg Anicetus de bediening van het avondmaal 
in de kerk (te Rome) aan Polycarpus eerbiedshalve overliet. Ze 
zgn in eendragt van elkander gescheiden, terwgl al de kerken, 
welk gebruik zg ook volgden, den vrede bewaarden.'* — Deze 
getuigenis van den kerkvader uit de 2e eeuw luidt derhalve anders 
dan die van het leer- en leesblad*' in de 19e. 

Hieruit blgkt dan ook de onjuistheid van hetgeen de heer 
Leemans verder schrgfi: ^Aangezien de omstandigheden wilde 
Anieetus besluiten, dat de kerstenen van Eleen-Asia hun gebruik 
Tan Paseben te vieren op den 14 Nisan mochten behouden, totdat 
de zake nader en beter zoude onderzocht zgn." — Van zoodanig 
besluit van Anicetus weet de geschiedenis niets. De ^omstandig- 
beden waren destgds van dien aard, dat het denkbeeld van dwang 
bj den bisschop van Rome niet kon opkomen. Indien hg de 
oostersche bisschoppen tot de aanneming van het westersch ge- 
bmik — de Paaschfe^tviering op zondag — had willen dwingen, 
zonden de laatstgenoemden er zeker vreemd van opgezien en zich 
daaraan volstrekt niet gestoord hebben. 

Na het vriendscbappelgk zamenzgn van Polycarpus en Anicetns 
bleven de verschillende kerken, vgf en twintig jaren lang, haar 
eigen weg gaan. Toen kwam de zaak wederom ter sprake en 
borst het geschil met hevigheid uit. De man, die destgds bis- 
schop te Bome was, heette Victor, en »bg dezen — verhaalt 
Leemans — bestonden nu geen redens meer, om nog langer dien 
staat van zaken te dulden. Te Boomen vergaderde hg zelf raden, 
en ter zelfder tgde gebood hg de bisschoppen in hunne bisdommen 
ook vergaderingen bgéén te roepen om tot eene oplossing te ge- 
niken. De uitslag van dit algemeen onderzoek was, dat de 
Paasehleest door de gansche Kerke op den zondag na den 14 dag 



276 GE8CHIEDEKI8. 

der maartsche mane zoude gevierd worden» en *t was ten strengste 
verboden vóór dien dag den vasten te breken. Dit algemeen ge- 
voelen der Roomsche Kerke wierd aan de kerstenen van Kleen- 
Azia bekend gemaakt en sint Victor I gebood hun voortaan de 
Paaschfeest op dien aangenomen dag te vieren." — Hier doet de 
schrgver het voorkomen, als of die ^kerstenen van Eleen-Asia'' 
een onbeduidend deel der christenheid waren, op wie de verpligting 
rustte» om »ich aan een bevel, dat van Rome kwam, te onder- 
werpen. Maar Eusebius noemt in zgn berigt »de kerken van 
geheel Azië," die in hunne opvatting van de zaak tegenover de 
westersche gemeenten stonden. Ook was het niet het algemeen 
gevoelen van >de Eoomsche" maar van de westersche kerk, dat 
men wilde doordrg ven. »£r bestaat nog een brief — zegt Eusebius — 
van die te Rome over ditzelfde geschil vergaderd waren, »waariu 
Victor de bisschop genoemd wordü.'* leder bisdom was toen nog 
geheel zel&tandig en van een ander onafhankelgk. 

Het laat zich denken, dat in dezen stand van zaken een krachtig 
verzet van de aziatische kerken tegen het uit de hoogte uitge- 
sproken welbehagen der tegenpartg moest te voorschyu treden. — 
»Zekere Polycrates, bisschop van Ephesen, een trotsche man, en wilde 
hem maar niet aan die wet onderwerpen. Hg schreef den Paus 
eenen afschuwelgk gemeenen brief, waarin na de overleveringe 
en 't gezag van den heiligen Johannes ingeroepen te hebbeu, lijj 
zich zelven ophemelde en zeide meer verstand te bezitten dan de 
Paus Victor.*' — Aldus de heer Leemans. — Van de»trotschheid" 
van dien >zekeren" Polycrates is even zoo min, als van de >af- 
schuweljjke gemeenheid van diens brief' eenig spoor te vinden. 
Oe bron, waaruit die brief alleen gekend kan worden» is wederom 
Eusebius, die hem, voor zoover het geschilpunt aangaat» mededeelt, 
en wie hem naleest, zal er niets anders in aantreffen, dan de 
uitdrukking eener gepaste waardigheid, waarmede de ephesische 
bisschop het gebruik der aziatische gemeenten handhaaft enzyne 
eigene meening regtvaardigt. Die meening steunde op het gezag 
van Philippas en Johannes, van Poljcarpus, Thraseas en anderen, 
die in den Heer ontslapen waren en het Paaschfeest nooit op een 
anderen tgd» dan hy, gehouden hadden. »Zeven bisschoppen — 
schryft hg — tel ik onder mgne bloedverwanten: altoos hebben 



GESCHIEDENIS. 277 

s^ hetzelfde gedaan. Ik, die na 65 jareu oud ben, met broederen 
nit alle oorden der wereld gesproken en de gansche H. Schrift 
gelezen heb, word niet bevreesd gemaakt door bedreigingen. Zg, 
die meer zijn dan ik, hebben gezegd, dat men Gode meer moet 
gehoorzamen dan den menschen. De bisschoppen, die bg mg 
zgo, hebben in dit mgn schrgven genoegen genomen, wetende, 
dat ik de grgsheid niet te vergeefs draag, maar altgd in den Heer 
Jezns gewandeld heb.*' — Dat hg gezegd zoa hebben »meer ver- 
stand dan de Paus Victor te bezitten*' is eene onbewezen be- 
schuldiging. 

Doch liet nn de tegenpartg zich door deze vrijmoedige maar 
bescheiden taal bewegen, om de overtuiging van hen, die gelgke 
regten met haar hadden, te eerbiedigen en hun, waar het toch 
slechts eene uiterlgke godsdienstplegtigheid betrof, de vrgheid te 
guDuen, die zg voor zichzelven verlangde? 't Was er ver van af. — 
>8terk — zoo verhaalt Leemans — door zgn recht als opperhoofd 
der Kerke Christi, besloot sint Victor den belhamel te straffen, 
en zonder de tusschenkomst van den heiligen Ireneus, den vreed- 
zame, hadde hg wellicht over Polycrates en zgnen aanhang den 
banvloek uitgesproken. Aldus is ten minste de waarschgnlgkste 
meening; want de schrgvers die beweren, dat de Paus waarlgk 
den banvloek uitsprak, steunen hun gedacht (gronden hun ge- 
roelen) op de woorden van Eusebius, die dusdanig duister zgn 
dat de tegenovergestelde meening er ook hare bewgzen zoude 
kannen uittrekken." — De woorden van Eusebius luiden aldus: 
>Hierop trachtte Victor, de bisschop van Uome, zoo wel de kerken 
Tan geheel Azië als de nabggelegene, als onregtzinnig, terstond 
Tan de algemeene eenheid af te sngden. Hg schreef derhalve 
brieven, waarin hg al de broeders aldaar ten eenenmale buiten 
de gemeenschap verklaarde. Dit behaagde nogtans geenszins aan 
al de bisschoppen; weshalve zij Victor tot het tegenovergestelde 
Termaanden en hem ^aanrieden om vrede, eendragt en liefde met 
zgne naasten te betrachten. Er zgn nos; brieven voorhanden van 
zulke bisschoppen, die Victor aantastten met vrg harde bestraffingen." 

Hieruit blgkt^ dat de woorden van Eusebius volstrekt niet 
>dm8ter" zgn ; dat Victor niet alleen iden belhamel" — Polycrates,— 
maar ook de gansche christenheid, die het Paaschfeest op den 14 



278 oammusDEina. 

dag der nienwe maiin hield* van de christelgke gemeeiiftbhi^ nit» 
sloot; doch dat de bisschoppen, die dit gebruik TOlgden, er zóó 
Ver van af waren, om in Victor »het Opperhoofd der Kerke Ghristi" 
te zien en hem het regt tot de gehouden handelwgs toe te kennen, 
dat zg zich^ daartegenover, volkomen bevoegd achtten om hem 
over zgn onchristelgk bestaan ernstig te berispen. 

Uit de aangevoerde stalen is te zien, welk betrouwen men stellen 
kan op de voorstelling, welke »Rond den Heerd" van de feiten 
der kerkelgke geschiedenis geeft, en met welk een driestheid de 
oudste historische berigten verminkt worden. Voorts moet omtrent 
het Paaschgeschil nog worden opgemerkt, dat het concilie ?an 
Nicéa, in 325,- wel voorgeschreven heeft, dat al de gemeenten 
voortaan het westersche gebruik volgen moesten; doch dat hier* 
mede, als dikwgls beweerd wordt, de zaak haar beslag bekwam, 
is eene dwaling. De afwgking bleef bg velen nog voortbestaan, 
en de twist, die zoo vele hoofden verhit had, was bg het begin 
der 5e eeuw nog niet ten einde. 

Leeuwarden, L. pmbb. 

Vr^jmetMlaars in Hederland. (XXV, bl. 2.) Hoe de zamenkomsten 
der vrgmetselaars in 1734 in Holland werden verboden en ver- 
hinderd, verhaalt Wagenaar, Vad. Hist, dl. XIX, bl. 167—170. 
Dat men hen nog wat later ook in Gelderland wenschte en poogde 
te weren, blgkt uit de stukken die hier volgen. 

Project Publicatie. 

Wg Gouvernante en Voogdesse van den Minderjarigen Erf- 
Stadhouder en Raden in name van die Edele Mogende Heeren 
Staten des Furstendoms Gelre en Grae&chaps Zutphen, allen die 
gene, die dese sullen sien, salugt; 

Alsoo tot kennisse van Hoog Gem. Heeren Stasten is gekomen, 
dat sig binnen dese Provintie en wel in 't bgsonder in de stad 
Nimmegen, menschen bevinden, welke onder een Genoodschap van 
soo genaemde Vrge Metselaren, resorterende onder een Grood 
Meester vergaderingen aen regten, houden en frequenteren, en dat 
Haar Edelmoogende vermeent hebben, dat snlx haare of^ttent- 
hegd was verdienende, uit dien hoofde den Mombaer deser Land- 



ii«8CHIBD£NI8. 279 

schap hebben geanthoriseert, om op 't wesen, bestaan, handelingen 
en oogmerk van dese Sociëteit de nodige Inquisitie te doen, en 
informatie te nemen, en daer van aan Haar Edele Mogende raport 
te doen, ten egnde Haar Edele Mogende als dan, of met volkomoin 
kennisse van saeken sullen knnnen resolveren, soo en als ten 
desen opsigten meesten nat van Land en Kerk sullen bevinden 
te behoren ; of indien na alle aangewende devoiren 't eggentl^ke en 
waare wesen, bestaan, handelingen & oogmerk van dese Sociëteit 
niet mogt knnnen worden ontdekt, als dan sodanige een dispositie 
te verlenen, als een verweigering van opening, welk op Haar Edel 
mogende ordre geëist is, na mate daar van reden of geen reden 
gegeven mogt werden, noodsaekel^k sal maken. En dat, schoon 
Haar Edelmoogende wel dat vertroawen van haare onderdaenen 
hebben, dat niemand soo onbesonnen sal sijn, om sig hangende 
Haar Edelmoog. deliberatien, in die Sociëteit te engageren, en 
dat self die genen, welken reeds daer van leden mogten sgn, 
sig inmiddels, uit eijgen beweging, van alle bgeenkomste sullen 
komen te abstineren; Egter, dewgl geen vergaderingen van Con- 
firerien, CoUegien of genoodschappen, welk met de Anthoriteijt van de 
Begering niet s^n gesterkt, maar welke men b^ een pare niwigheijd 
tragt iutevoeren, en omtrent welkers waare voorwerp sig twgfe- 
lingen en bedenkingen opdoen, inmiddels en tot dat op al het selve 
behoorlek ondersoek werde gedaen, als geoorlooft kannen werden 
aangesien, tallesins nodig sch^nt, dat Haar Edelemoog. dienaan- 
gaende alle en een jegel^k, die sulx mogte aangaen, waerschoawen : 
Zoo is 't, dat w^ agtervolgens en uit kragt van des Landschaps 

Resolutie de dato laest leden, wel scherpelgk, en op 't na- 

drnkl^kste alle en een gder, wie hg soude mogen sgn ,verbieden soo 
als wg bg dese verbieden, het houden of frequenteren van soda- 
nige vergaderingen, 't sg onder den tgtel van Vrge Metselaers, 
't sg onder andre specieuse benamingen, verklarende al deselve^ 
Boo lang bg opgemelte Heeren Staten ten principaelen in dese niet 
nader sal sgn gedisponeert, om redenen hier voren gemelt, voor 
ongeoorlooft, Oelgk wg mede verbieden aan alle en een ggelgk, 't 
verhugren, lenen, of laten gebrügken, van Hngsen, Kamers, Zolders, 
Kelders, Schugren of andre Vertreckeu of Plaetsen, direct of 
indirect tot het houden van deselve vergaderingen en bgeenkomsten. 



280 OBSCHIBDSNIB. 

Alles bg poene, dat in cas van üontraventie soo tegens d*een 
als ander, zal worden geprocedeert, als men tegens de V^erstoor- 
ders van de gemene rast, en disobediente onderdaenen, aan de 
bevelen van de Hoge Overigheyd gewoon is te doen. £n op dat 
niemant hier van onwetenhegd hebbe voortewenden, sal dese ter 
gewoonlgker plaetsen werden gepubliceerd en geaffigeerd. 

Dies 't oirconde &c: 



Den 17 Octobr. 1752. 

N^ 43 

Missive van 't Hoff op bet Bequest van Markes en 't Be- 
rigt van Domns. Broen en de Eerkenraad te Nimegen. 

Het Qnartier van Velnwe is van Sentiment dat op de gronden 
van 's Hoves Advgs bg Resolutie behoorde te werden verstaen, 
dat Doms. Broen en den Kerkenraad van Ngmegen geen voldoe- 
nende redenen van haar gedrag in dese ten aansien van dese 
Snppt. gehouden, hebben gegeven, maar qualgk en te veel heb- 
ben gedaen. 

Dat voorts Geme. Predicant en Eerken-Raad diende te worden 
geinjungeert, om de Suppt. buiten enige wettige redenen, op de 
kerk ordening en vastgestelde Formulieren gegrond, van de aan- 
neming tot het Litmaetschap wel niet langer te weeren, maarsig 
met des Snppts verklaringe, soo als die voornoemde kerke Orde- 
ning en Formulieren is veregsschende, te vergenoegen; 

Dog dat dien onvermindert nogtans die mombaer behoorde te 
worden gelast, om op de natugr, 't wesen en bestaen, mitsgaders 
de handelingen, en 't oogmerk van de Societegt van de sooge- 
noemde Yrge Metseiaers, soo wel als van alle andre vergaderinge 
en bgeenkomste, waar op enige suspicie mogt vallen, dat die met 
de goede Policie en kerk ordening mogte strgden, behoorlgk in* 
formatie te nemen, ten egnde na gehoort te sullen hebben 't Baport 
van den selveu, mits gaders gesien en geexamineert te hebbende 
ingenome bewgsen, neffens de Consideratien en advgs van sgn 
L., op al het selve bg Haar Edelmoog. dan verder iu dese soda- 
nige sonde konnen worden gedelibereert en geresolveert, als na 



OB80HT£DENI8. 281 

beyind Tan saeken, tot dienst van Land en Kerk, snllen oordelen 
te behoren; 

gelgk mede dat tot die tgd toe de geprojecteerde Publicatie 
behoorde te worden gehouden in advgs, 

Voorts dat Haar Edelmoog. om gerust te sgn, dat de selve 
Resolutie door die Berigtgeveren na behoren sal worden nageko- 
men aan geme. Berigtgeveren tot dat egnde diende te worden 
Terleent een termgn yan 14 dagen, na insinuatie van dien, met 
die verdre bgvoeging^ dat in val sg Berigtgeveren daar aen onver- 
moedelgk niet mogten obedieren, en Haar Edelmoog. intentie ag- 
tenolgen, het Hof Provinciael diende te worden gelast, als dan in 
.. . van Haar Edelmoog. in dese sodaene mesuren te nemen en te dis- 
poneren, als tot agtervolging van de vooraengetogene Resolutie, 
en tot 't Maintien van 't Gesag aan de Hooge Overigheden soo in 
't Politgq als Ecclesiasticque competerende sal vernemen te behoren. 

Zuivering van personen en goederen Uj besmettel^ke liekte. Hoe 
men daar in 1754 mede te werk gin;; leert ons de volgende missive 
van onzen envoyé Hop. Janmaat heeft zich misschien geduldig 
aan die curering onderworpen omdat hg geloofde dat zg spoedig en 
zeker was, maar aangenaam zal hg haar wel niet hebben gevonden. 

Missive Envoyé Hop. Relatif tot de Besol. Staten 19e Xber 1754. 

Hoog Mogende Heeren. 
Doctor Hales, Gapellaau van Hare Kon. Hoogheid, de Princess, 
Tan Walles, en Lidt van de Royale Sociëteit, die een van d'eerste 
Inventeurs is geweest, van de Ventilators^ welke met zeer veel 
Sncces, op des Konings schepen, in de Hospitalen, en in de Gevan- 
genhuizen, tot Conservatie van de gezondheid, als mede in de 
koommagazgnen word gepractiseerk; heeft mg ter hand gesteld 
eene Propositie, om effectueelder, en meer spoedig te Cureeren 
Menschen, Schepen en Goederen, onderhevig aan de pestilentiale 
infectie: ik heb d'eer dezelve in originali, Ier Tafel van ü Hoog 
Mog. te brengen, waar mede. Londen den 3e December 1754 
(geteekent) fl. Hop. 



OBSGHIKDBlin. 

Bglage, Translaat. 

Voorstel, tot een spoedige en zekere Gnreeringe, van Men- 
schen, Schepen^ en Goederen, met de Pest besmei 

Onlangs door yerscheide Natiën van Enropa, precantien geno- 
men, en gepnbliceert zgnde, tot het beletten van inloopen Tan 
schepen, komende van Morea^ en andere plaatsen in Tark^en, 
alwaar die plaag grasseert, zoo schgnt de volgende methode klaar, 
om znlke schepen, menschen, en goederen te zniveren, namelijk: 

Door het maken van één of meer ronde of vierkante gaten, 
van omtrent 8 duim, in haar diameter, aan de windzijde van het 
schip, beneden het halfdek, en daar in vast te maken, een gzere 
pgp van dezelfde groote. Aan de w^d lager end van de pgp, moet 
een stookplaats zgn, in welke een overvloed van zwavel, met houts- 
kolen gestookt worden, zoo omtrent den 50 ponden, op dat het 
geheele schip met die scherpe rook mag vervult worden, hetwelk 
nog sterker damp zal geven, indien men twee of drie znlke gzere 
pgpen, en fomnizen employeerden, om al die zwavel te gelgk te 
doen dampen, en schoon minder zwavel, mogelgk genoeg mogt 
zgn, kan men, in zoo een pericnlense, en aanstekende plage, niet 
te veel precautie nemen. 

De Luiken van het halfdek, moeten geopend worden, op dat de 
rook daar door kan dringen, maar de traliën, en andere openin- 
gen van het schip, gedekt worden, met dubbele teer- kleederen; 
gedunrende het rooken, moet het volk boven op het dek, in de 
opene Lugt zgn, om te prevenieeren, dat zg niet komen te stik- 
ken; hare kleederen moeten berookt worden, en dan gewasschen 
in zont-, en naderhand in versch-water; het volk moet mede ge- 
badet worden in zoutwater en somtgds daar een weinig van drin- 
ken, en tegengiftige medicgnen in te nemen, gelgk als spiritos 
van zout, &a. 

Het is reeds lange tgd in Turkgen, en andre plaatsen aan de 
Middelandflche Zee gelegen, in gebruik geweest, om het volk dat 
quarantaine hield, te berooken, met haar, voor over op de vloer 
van een kamer te leggen, dewgl zg anders door den damp van 
de zwavel, zouden suffoqueeren en andere aromatique mixtaren 
gebruikten, die de kragt van de scherpe rook van de zwavel 



ÜMOHIBINDIIB. 288 

breken^ en yan welke laatste dan heel wcfinig gebruikt word, geljjk 
gemdd wordt, üi hét recept van de rookende mixturen, die te 
Marseille in gebruik ie, en aan mg is gezonden ge'^orden. 

Dog ik terbeel mg, dat dit eene zeer onzekere, en niet vast- 
gaande zaak is, niet alleen om dat het meerdere gedeelte van dat 
neergebogen le^^nde volk, niet kan berookt worden; maar ook 
vel Toomamelgk om dat de rook van de brandende zwatel, altgd 
naar boven trekt, en das hoog in de kamer hangen blgft, gelgk 
ik bg ondervinding gezien heb. 

Maar wanneer deze ook een langen tgd, door een wgdegzeren 
pgp naAr boven getrokken is, als in een vengster, al was het om 
wand-loizen te verdreven, kon ik, zonder geïncoiiimodeert te zgn, 
in de kamer wandelen, de doodelgke rook had het oppergedeelte 
Tsa de kamers vervuld, in een zigtbare wolk, tot omtrent 4 voet 
beneden de Ceiling^ schoon doör de langdaurigheid van de dani* 
pinge» de kamer zoo vervuld wa^, van boven tot beneden, dat dé 
Wand-luizen, op de vloer, gedood en gedroogt waren, om Welke 
redenen dat een Lazaretten rookende kamers, geoordeelt worden 
niet hoog genoeg te zgn. (sic.) 

Maar eenige menschen meenen, dat men sterker trappen van 
cJunp^i kan gebruiken en dat secuurder voor haar leven is, dan 
gewoonlgk in de Lazaretten gebruikt worden, en dat op de vol- 
gende wgze, namelgk: Door het afisngden van het hair ven het 
hoofd, en het zelve te wassen met Azgn, en dan haar oogen, news^ 
gaten, en ooren, te stoppen met linne pluksels, welke zullen moeteh 
gedopt z@n in water, waar door, deze scherpe geesten, niet konnen 
dringen ; en dan in de mond te nemen, korte zwikken of pgpen, 
maar 3 of 4 duim lang ; en welke pgpen gezet zgn in gaten door 
de luiken, of liever gestelt aan de z$de viin de kamer, in welke 
zg berookt worden: Wanneer dan deze rooking genoegsaam zal 
geoordeeld worden te z^n, de deuren en vengst-eren ie openen, en 
eenige tgd te geven, dat de rook uit de kamer trekt, en ophel^ 
dert, voor dat iemand van het volk hasa^deert, haare monden van 
die p9pen af te trekken, het geen ras daarna, zal kunnen geschie- 
den, wanneer de wind de fook zal verwaaid hebben, het zg dat 
het zuivere zwavel of de géwoonlgke rookende misture is^ welker 
ook zoude mogen geperfecteert worden. 



284 OK8CHIEDXNI8. 

Wat aangaat de goederen, in zoo een geïnfecteert schip zgnde, 
en op dafer geene de minste infectie zonde l^onnen overblgven, 
tasschen de Balen van goederen, dat die scherpe spiritas niet door 
heeft kunnen percheeren, wanneer bet schip berookt is geworden: 
zoo is het raadsaam in het schip te branden, zoo veel zwavel als 
het volk kan verdragen, terwgl de Balen of andere goederen ge- 
roert worden, gelgk mede dezelve precantie te gebruiken, wanneer 
de goederen geopeni en in de Lazarette bewaringshuizen uitgeligt 
worden, welke wanneer dezelve ^ part, en enkel opgehangen wor- 
den, zg dies te sterker met brandende zwavel, kunnen doorrookt 
worden ; dog evenwel niet in zoo een graad, dat hetzelve* de cou- 
leur verliest of komt te bederven. 

' Het is zekerlgk zeer goed, wanneer de goederen eerst ingepakt 
worden, in Landen met pest geïnfecteert, dat dezelve in zoo een 
sterke en scherpe rook van zwavel gelngt worden, als d'Inpakkers 
kunnen verdragen : dit is zekerlgk een probabel middel, om de 
goederen voor d*infectie te bewaren; gelgk mede om te precavee- 
ren, dat dezelve niet door de motte opgegeten worden: dezeWe 
precautien moesten ook geobserveert worden, wanneer zij weder 
in de Lazaretten ontpakt worden, want Turksche kooplieden heb- 
ben mg verzekert dat hare grove farandijnen &&. zeer subject aan 
de mot zgn, na dat zg zoo lang aan de lugt, in de Lazaretten 
geezponeert zgn geweest. Indien er eenige kleederen in Azgn gedoopt 
g^spreit waren geworden in het schip, gedurende de reize, en voor 
dat zg in de haven komen, zoude zulx zekerlgk de infectie zeer preca- 
veeren, voomamelgk als daar bg dezelve dikwgls, op het schip 
gelugt worden, de damping van 't schip kan meer, of minder gedaan 
worden, naar proportie van de waarschgnlgkheid van d*infecHe. 

Het is mede goed het schip te berooken, alsmede het volk en 
goederen voor het volk naar de Lazaretten getransporteert word, 
en voor eenig officier &a. aan boord gaat. En tot grooter secari- 
teit, dat het schip wederom nog sterker berookt wordt, na het- 
zelve van goederen ontladen is. De zwavel en houtskool moet 
niet in eene gzere pot gebrand worden, t*en zg men een behoor- 
Igke diepte van aard daar in kan doen, om te beletten dat het 
zelve gloegend heet word; want als gzer gloegend heet is, zal de 
zwavel terstond daar in smelten. 



0B8CUIEDBNXS. 285 

Door dieigelgke berooking van schip en goederen, is een waar- 
schplgk middel, om het zehe van het peatilentiale te cnreeren, 
en mgevalle geen van het volk, de ziekte heeft, zoo zou men ook 
de quarantaine konnen opschorten: men heeft geobserveert, dat 
het kwaad zig meer in persoenen, dan wel in goederen openbaart. 

Dewgi de besmettinge van de pestj snbtielder en onzigtbaarder is, 
en dikwgls een groote steile maakt, zoo is het de pligt van ieder 
een ^uveel precautien te gebrniken, om de voortgang en versprei- 
ding van die verderfl^ke pest, te prevenieeren, en waar toe ook 
de principe van zelfs behoad, ons sterk aanzet, en met znlz te 
doen, hebben wg ook te hoopen, dat de godlgke genade, onze 
welmeeneude poogingen zal zegenen. 

ProfoHoren te Middelburg, enz. (XXVI, bl. 116). Te Breda, 
Deventer, 's Hertogenbosch, Maastricht en Middelburg bestonden 
YToeger zoogenoemde illustre scholen, ongeveer gelgkstaande met 
de in 1815 gestichte athenea. Alle hadden eenen professor in de 
godgeleerdheid, doorgaans tevens predikant by de hervormde ge- 
meente; te Maastricht was het professoraat in de natunrkunde 
lereenigd met het leeraarambt bg de waalsche gemeente. Deze 
illostre scholen waren in den franschen tgd of reeds vroeger ge- 
heel vervallen ; alleen die te Deventer bestond nog, schoon kwgnende 
onder den druk der tyden, toen het koninkl^k besluit van 2 
aogostus 1815 het hooger onderwas organiseerde. De academiën van 
Franeker en Harderwgk werden daarb^ opgeheven en in athenea 
veranderd, Deventer behield zgneinrigting mede onder dezen naam, 
gel^k ook Maastricht. Aan de overige steden waar vroeger ülustre 
scholen geweest waren, werd gelegenheid, althans vrgheid, geopend 
om ze te herstellen, waarvan geene echter gebruik heeft gemaakt. 
Die te Breda had reeds lang slechts in naam bestaan. Ngmegen 
stichtte ook eene, in 1655« die reeds te volgenden jare tot eene 
universiteit werd verheven; zg ging echter in 1670 te niet. 

De vrager ziet dus, dat in de beide door hem genoemde plaatsen 
wel degelgk athenea waren, of zoo als ze toen heetten, illustre 
scholen. Naar de stichting dier inrichtingen, het getal professoren 
en de vakken die er onderwezen werden, wordt niet gevraagd; 
wat ik er van weet zal ik er echter van zeggen. 



286 OKBOHISDEiaB. 

De school te Breda werd in 1646 door Fredeiik Hendrik ge- 
sticht; een der stadspredikanten was hoogleeraar der godgeleerd- 
heid. Misschien meer dan één, maar dat is mg onbekend, gel^k 
ook al het overige, behake alleen dit, dat deze stichting nooit 
bloeide en reeds lang zoo goed als dood was toen nog altgd één 
der predikanten er professor heette. 

Deventer, dat zgne stichting aan een legaat van Anna van 
Twickelo^ wed. Boedeker, 1584, te danken had, opende haar met 
in 1629 eenen hoogleeraar in de regten en twee in de wgsbegeerte 
te benoemen. Later zgn er nog andere leerstoelen bg gekomen. 
Het latere atheneum is voor eenigen tgd als afisonderlgke stichting 
opgeheven. 

Te *s Hertogenbosch is in 1629 de iUastre school opgericht 
Vier van de zes predikanten, die er in de vorige eeuw stonden, 
bekleedden er het professoraat; 'een in de godgeleerdheid, een 
in de oostersche talen, een in het grieksch, een in de bgbelait- 
legging. Bovendien was er nog een professor in de genees- en 
een in de wiskunde. 

Te Maastricht waren tot 1766 drie hoogleeraren, een in de 
godgeleerdheid, een in de natuurkunde, een in de welsprekend- 
heid j in het genoemde jaar kwam er een in de sterre- en aardrijks- 
kunde bg'i vooral ook ten dienste der officieren van het garnizoen. 
In 1815 is deze school door een atheneum vervangen. 

Aangaande Middelburg kan ik op dit oogenblik alleen mede- 
deelen, dat de illustre school er in 1611 is gesticht, doch dat zij 
eene eeuw later geheel te niet was geloopen. Later werd zg echter 
hersteld, doch hieromtrent kan ik geene bgzonderheden mededeelen. 

Haarlem. h. m. c. van oostsbzsb. 

Profonsoren te ICddèlburg. Als zoodanige komen in het boe^e 
van Nag^glas, (Alg. kerkeraad van Middelburg, ald. 1860) voor 
de predikanten A. Andriessen 1776, H. I. Erom 1779, C. H. D. 
Ballot 1788, J. de Fremery, 1804, H. Boyaards 1785. Aan ieder 
van hen werd die waardigheid opgedragen door de stadsr^^ring» 
als blgk van erkentelgkheid voor hun bedanken voor beroepingen 
naar Utrecht, Delft, Haarlem. 

Te 's Hertogenbosch was de pred. P. J. de Fremery hoogleeraar. 



GB80HI£0E|fIS. 287 

Te Dordrecht werd ds. P. Brouwer van stadswege benoemd aan 
het lyceum aldaar tot hoogleeraar in de godgeleerdheid, wegens 
zgn bedanken voor eene beroeping naar Utrecht, waaraan een 
professoraat verbonden was. Na te Harderwigk honoris cansa th. 
dr. geworden te zgn, aanvaardde hg 21 jan. 1771 zgn professoraat 
met eene plegtige redevoering de caasis imminntae Christianae rei. 
Zgn ambtgenoot M. Verboom deelde te gelgker tgd in diezelfde 
eer, doch overleefde haar slechts eenige maanden. Te Breda werd 
in 1784, de predikant aldaar P. Haack, door prins Willem V als 
heer en baron van Breda tot prof. theol. et hist. sacrse aangesteld 
met aanzienlgke verhooging van zgn tractement. De maastrichtsche 
predikant W. A. Bachiene was ald. hoogleeraar in de sterre- en aard- 
rgksknnde. Men sch^nt meestal deze posten voor eereposten, sine- 
cures, beschouwd te hebben, zoo als tegenwoordig de ridderorden 
zgn. Na 1795 vindt men er geen voorbeelden meer van. b. ▲. p. 

Professoren te Middelburg, enz. Niet alleen te Middelburg en te 
*8 Hertogenbosch, maar ook te Haarlem, 's Gravenhage, Delft, Rot- 
terdam, Dordrecht^ Breda, Maastricht, Zutfen, Deventer, Zwolle 
en Kampen had men tot op het laatst der vorige, of het begin 
dezer eeuw academische gjmnasiên of illnstre scholen. Over die 
van Dordrecht leverde dr. Schotel eene monographie. — Te Middel- 
burg werd tgdens het twaalfjarig bestand een üoUegiom Theologiae 
opgericht, en Franciscns Gomarus in 1611 tot professor in de 
godgeleerdheid, N. Meinard tot prof. in de wgsbegeerte benoemd. 
Zolb geschiedde tengevolge van de kerkeljjke twisten ter zake 
der benoeming van üonradns ^orstius als theol. prof. te Leiden 
die van socinianisme was beticht; want deze twisten, zegt de 
Tegenw. Staat van Zeeland, I, 193, >gaaven aenleiding om ten 
dienste der zeeuwsche jeagd, opdat die niet sonde besmet worden 
door de schadel^ke gevoelens, dewelke b^ sommigen op de Leidsche 
hooge schole werden voortgeplant, naar bekwame mannen om te 
zien om de jengd hier zelfs (te Midd.) te onderwgzen.*' Dit 
Collegium Theologiae werd in 1650 door een lUustre Gymnasium 
of Doorlugtige school vervangen. In 1751 gaven de predikanten 
van Hemert en Schorer, als professoren wekel^ks theologische 
lessen voor een aanzienlgk gehoor. Mr. W. O. Beitz^ rector der 



288 GBBCRIXDSKia. 

laignsehe schooli gaf professorale letfsen in de rechtsgeleerdheid , 
en evenzoo dr. P. de Windt in de ontleed-, heel- en verloskunde. — 
Te Maastricht was een doorluchtige school voor de Gereformeerden^ 
lalwaar de godgeleerdheid, filozoofie en beschaafde geleerdheid 
onderweezen worden" (zie Tegenw. Btaat d. Vereen. Nederl., II, 
344); men had er drie professoren in deze wetenschappen aan- 
gesteld, die elk tusschen de drie en vierhonderd guldens vaste 
jaarwedde genoten.^ — In 's Hertogenbosch bekleedden indenjare 
1751, — zie Tegenw. Staat der Vereen. Nederl., 11,43, — vier van 
de zes gereformeerde predikanten bg de illustre school het ambt 
van professor, één in de godgeleerdheid, één in de Oostersche 
talen, één in het Grieksch en één in de oordeelkunde en uitlegging 
der H. Schrift. Daarenboven had men nog eenen hoogleeraar in 
de genees-, en eenen anderen in de wiskunde. — Te Zwolle werd 
Frederik Lodewgk Abresch, rector der latgnsche school te Mid- 
delburg, in 1741 bg de illustre school tot hoogleeraar in de ge- 
schiedenis en welsprekendheid aangesteld. Hg was de vader van 
den vermaarden Petrus Abresch, die zgne loopbaan 13 sept. 1758 
ais predikant te Ingen begon, van 1773 tot nov. 1812 hoogleeraar 
in de godgel. te Groningen, de scherpzinnige leermeester van den 
niet minder scherpzinnigen utrecht4icheu professor,' Jodocus Hennga 
Elizazoon. 

J. ANS7ACH. 

Verloting van Baaphorst in 1709. (XXVI. bl. 127). — De vraag, 
of aangaande deze loterg, de toenmalige eigenaars van Raaphorst 
enz. meer bekend is dan in het daar medegedeelde couranten* 
bericht voorkomt, kan als volgt beantwoord worden. 

Bg resolutie van de Staten van Holland, van 23 maart 1709 
werd deze verloting vergund, op het verzoek van >Anna Mag- 
idalena van Boetzelaar, vrouwe van Asperen, en van Maria van 
tder Noot, te samen vrouwen van Raaphorst, kinderen van wglen 
>den heer en vrouwe van Asperen/' Verg. mgne Gesch. der lotergen 
in de Nederl. bl. 116. Omtrent het geslacht Raaphorst raadplege 
de vrager de Batavia illustrata van van Leeuwen en zgn naschrgver 
Hoogstraten, in diens Groot alg. hist. woordenboek, welke laatate 
ook van de verloting spreekt. 

Het couranten-bericht is woordelgk a%eschreven uit Halma's 



oESCHiEDSias. 289 

Tooneel der Ver. NederlandeD. De in dat bericht Yoorkomende 
initialen v. H. beteekenen: van Hardenbroek. 
Middéburg. UK. Q. A. fokur. 

StandpUatsmiling van predikanten. (XXYI, bi. 114.) De atelier 
der advertentie in de Kerk. Cour. van 13 nor. 1875 bedoelde gewis 
geene ruiling zooals ik in de Stemmen behandelde; dat zou ook 
mei onze tegenwoordige wetgeving niet bestaanbaar agn. Hg gaf 
alleeii zgn verlangen te kennen naar verandering van standplaats, 
beroeping naar eene vacante gemeente. Dit is gansch iets anders. 
Ik herinner dit alleen omdat onze geachte medewerker Anspach 
niet de eenige is, die het eene niet genoeg van het andere 
onderscheidt. H. m. c. van oostebzeb. 

Eene fagdiage tot de geschiedenii van 't onderwijs op de Velnwe. 
Sen loogenoemde fleste dag*\ 

>^t Is van daag mjjn laatste dag^ 

Dat ik niet langer naar school gaan mag. 

't Is van daag mgn laatste toon 

Daarom schrgf ik nu zoo schoon. 

Lieve Meester! wil niet kgven, 

Want mgn pen die wil niet schrgven. 

Lieve Meesterl wil mg wel verstaan, 

't Is om een mooi Bon gedaan. 

Ik bedank den meester voor zgn leeren. 

Tot op een ander jaar met eeren, 

Als God mg gezond laat 

En den meester in het leven spaart. 

Hiermede is het nu gedaan, 

Ik moet aan het werken gaan. 
De meester »uut den olden tiid" zette dan in keur van trekken 
en krullen en figuren boven dit toon- of proefschrift een allersier- 
lÖkst >Bon", en de jongelui die >uut'eleerd weer" of hun ÜEunilie 
bewaarden zulke >leste doagen" als reliquien. In 't beschouwen en 
<^e lectuur er van verlustigde men zich nog najaren: ook vooral 
van dat prachtige, van verschillende attributen omgeven adjectief. 
Aan 't Udddermeer. a. aasskn. 



2d0 OESCHIEDiENIS. 

V & A. 6 S N, 

HeeMUip. In èèt plakaai ¥aiL Philips II, koning fui franje, 
van 14 febr. 1570, waarb^ de onderleenen van gecosfiakaerde heer- 
l^ke goederen vóór 's konings stadhouder (S[arel van Brimen) of 
kanselier (Amold Sansboat) op nienw moesten verheven worden 
(zie Ghr. Qeld. Plakaatb. I, 425) : — wordt onder de vele goederen 
van Willem graaf van den Berg in de eerste plaats opgenoemd >die 
heerschap van Ochten, gheleghen in Nederbetawen"^ terwgl ver- 
volgens sprake is van >die heerljckheyt huys ende have van 
Wisch*', enz. enz. Daar nn van Spaen in zgne OordeelL Inleid, 
in de Geschied, v. Geld, IV, 386, Ochten reeds in het midden 
der 14e eenw uit de rg der heerlgkheden laat verdwgnen; zoo 
rgst de vraag: wat is eene heerschap i Waarin is ze vaneeneAeer- 
lijkheid onderscheiden? Waren er bizondere rechten aan verbon- 
den? Hebben er onder het leenstelsel meerdere dusdanige heer- 
schappen bestaan? Zoo ja, welke? j. anspach. 

B. Bmgsma. Wie bezorgt mig, zonder verwyzing naar elders, een 
kort levensberigt van B. Brugsma, van wien ik 2 portretten bezit 
eén in fol. en één in 12®. 

B. J. C. K. 

Biviertjje de Kaelne. Is er in Maanderen (in d'omstreken van Gent?) 
'n rivierke dat de Kaelne heet? Ik kan 't op geen landkaart vinden. 

Een gereformeerde Spanjaaard in Oelderlaad. >Is vertoont aen de 
E. vergaderinghe (prov. synode van Harderwgk, 1 — 5 aug. 1637) 
een request van Michael Monfrensis Montanus, een geboren Span- 
jaardi met eenige boexkens en attestatie, (vermeldende) als dat hg 
veel voor de religie (den gereform. godsd.) heeft geleden, en alles 
moeten verlaten, van Godt daereaboven gesegent sgnde met een 
vrouw en vier kinderen, versoeckende een subsidium tot onder- 
houdinghe van sgn familie, also hg deselve niet can onderhouden 
om redenen voornoemt, waarop bg den synodum deze resolutie is 
genomen, nae comunicatie des Ed. Hoffs van Gelderlant en die E. 
GecoAitteerden van de corresponderen(de) synodo, dat hemtegen- 
woordich soude bg de respective dassen een viaticum toegeleyt 
werden, gelgck geschiet is''. Is er van dezen Spanjaard iets meer 



6E8CHIEDEKIS. 291 

of is hg hier te lande een doortrekkend vreemdeling 
gebleven? j. anspach. 

Eon aangevochten predikant van Oldenzaal. In art. 41 der acten 
van de prov. Geld. synode van Zatfen (3 — 6 aug. 1631) leest men : 
>is gesproocken van den predicant van Oldenseel, gedoleert (ge- 
klaagd) hebbende bg den synodo van NoorthoUant over de grote 
ioBolentien, die tegens hem ende de kercke aldaer werden gepleecht 
Tan den papen daer ter plaetsen : ende is goetgevonden, indien bg 
de heeren Staten van Overgssel daerin niet soade cnnnen werden 
Toorsien, dat de gecommitteerden deser synode in den Hage met de 
rergaderinge der respective gecommitteerden wt allen synoden deser 
proTincien haer over dit stack met denselven snllen conformeeren, 
ende datt op haer goetvinden de swaricheyt aen de Ho. Mo. heeren 
Staten-Generael werde geremonstreert". Wie was deze predikant 
Tan Oldenzaal? En is het een belangrgk feit van ipaepsche ston- 
ticheyt**, waarvan hier sprake is? 

J. ANSPACH. 



GESCHIEDENIS DEK LETTEEKÜNDE. 



Baker-, kinderriijnien, enz. (XXVI, bl. 75.) Wat Friesland betreft, 
nndt de vrager *n volledig antwoord in : 

l^ Waling Dgkstra en T. 6. van der Menlen, In Doas folalde 
Snipsnaren. — Preantsjer by T. Telenga, 1856. 

2\ Hermann Meier, Ostfriesland in Bildern and Skizzen. — 
Leer, Herm. Securins, 1868. 

3'. W. G. Kern and W. Willms, Ostfriesland wie es denkt and 
spricht. — Norden, Diedr. Soltan, 1869. 

4^ M. Nissen, De freske Findling. — Stedesand, 1873. 

N^ 1 en 2 bevattende baker-kinder-speelrgmen, enz. : n"". 3 en 4 
zgn nitgebreide en beredeneerde verzamelingen van friesche spreek- 
woorden. 

Haarlem. ' johan winkl£R. 



292 O£S0HIED£NiS DER LETTEBKUNDE. 

Een paar Vondeliaaa. (XXV. bl. 613 ; XXVI. bl. 19.) Big de onlangs 
in dit t^dschrift medeganecdoten van Vondel of hem althans door 
den overlevering toegeschreven, kan ik nog een paar andere 
voegen. Toen in 1665 de admiraal Wassenaer Obdam in eenen 
zeeslag tegen de Engelschen met z^n schip in de lucht gespron- 
gen was, maakte Vondel dit boosaardig rgmpje: 

De heer Obdam 
Vocht als een lam. 
Een ander. De stamvader der familie van Lennep was, zoo als 
men weet, goudsmid te Amsterdam. Deze sch^nt het den dichter 
niet naar den zin gemaakt te hebben en werd nu met dit lof- 
dicht vereerd: 

Van buiten goud en van binnen trielje 
Is van Lennep met zgn heele famielje. 
De naneef van den verguisden man bezorgde den auteur een 
standbeeld: gelakkig dat dit niet blozen kan! 

Nog een paar dergelgke schimprgmen onder Vondels naam 
kwamen mg ter ooren, maar te ruw om hier mede te deelen. 

p. Q. 



VRAGEN. 

Aardrqksknndig woordenboek van Hederland. — Bestaat er *n aar- 
drgkskundig woordenboek van Zuid-Nederland (België)? — Zoo 
ja wat is de titel van dat werk? — In welke openbare boekerg 
is 't aanwezig? of wie van de lezers van dit tgdschrift heeft 't in 
z'n bezit, en is genegen 't eenigen tyd te leenen aan 

Haarlem, johak wnfKLsa. 



KUNSTGESCHIEDENIS. 



Huiqknoteii. Oqder de onbeantwoord geblevene vragen van Ksv. 
XXIV komt ook eene vraag voor betreffende de muzieknoten 
(XXIV: 361). Bekend is 't, dat men aan Guido Aretinus de in- 
voering toeschrgft van de namen ut^ re, mi, enz., genomen uit 



KUNSTOKSCHIEBBKIS. 298 

het lied van Paulas Warnefiried, op Johannes den Dooper: Ut 
queant lazis ^«sonare fibris, enz. Wat nu Gamut, Are^ Bemy be- 
teekent, weet ik niet, maar ik ver^^gs tot onderzoek naar het werk 
dat ik niet bezit: Aticrologus Cruidonis de disciplina artis muricc^. 

E. LAÜBILLABD. 

[Gamut etc. houd ik ?oor 
g (gamma) — ut 
a — re 

b — mi. 

De berigtgever noemt dus de noten met tweederlei namen. Maar 
h^ schrift die tweederlei namen aan elkander, begint niet met c 
maar met g, en noemt deze laatste met den griekschen naam gamma,'] 



VEREENIGING VOOR NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 



Klokken te Strqen, 1388 en 1494. Eenigen tgd geleden, kwam 
in het Vaderland de volgende mededeeling voor, die wel verdient 
onder de bgdragen opgenomen te worden. 

>Bg gelegenheid der plaatsing van een nieuw torenuurwerk, door 
de firma Haak, gebr. Caminada & Dupont te Rotterdam, aan de 
gemeente Strgeu geleverd, heeft men de voor oudheidkundigen 
niet onbelangrijke b^zonderheid ontdekt, dat de beide aldaar aan- 
wezige torenklokken onder de oudst bekende kunnen gerekend 
worden, als z^nde z^' in de jaren 1388 en 1494 gegoten. 

Beide zgn aan het boveneind voorzien van in oud-gothischen 
lettervorm vervatte opschriften. Op de oudste, volgens schatting 
van een deskundigen een gewicht hebbende van ongeveer 350 
kilo, staat te lezen: 

>0 rex: glorie: cum pace: vocor: Lambertus: 

M:CCC:LXXX: VHI:" 

De andere, wegende ongeveer 1000 kilo, vertoont het volgende 
opschrift: 



294 MUZIEKGE8CHISDSNI8. 

»Jliesas. ende. margareta. is. mynen. naem. my. ghelayt. sy. 
»gode. beqnaem. gobei. ') moer. maeckte. my. int. jaer. ons. heren. 
M.CCCC.Xe.IIII." 

Ook de vorm van eerstgemelde klok daidt een hoogen ouder- 
dom aan, als zgode het bovenste gedeelte lang en nauw, terwgl 
de tweede meer met den later en, behoudens een geringe afw^- 
king, nog heden gebezigden vorm overeenkomt. Ln deze klok is 
echter een scheur ontstaan (naar men wil in het jaar 1811 bg 
gelegenheid eener begrafenis gedurende een strenge Torst)^ welke 
voortdurend grooter sch^nt te worden en als een ongeneeselgke 
kwaal het kenmerk is van het naderend einde van de merkwaar- 
dige oude, die de uitvaart van zoo menig mensch en zelfs van 
geheele geslachten, met een vroeger heldere — doch thans als 
door ouderdom verzwakte — stem heeft aangekondigd, en gedu- 
rende zulk eene lange reeks van jaren de geloovigen »Gode be- 
quaem*' tot het bedehuis heeft opgeroepen^ ja zelfs getuige was 
van de nagenoeg geheele vernietiging en nieuwe verrgzing ten 
gevolge van een brand. 

Yermoedelgk echter zal deze ware Striensche burgeres eerlang, 
na de verjongingskuur te hebben ondergaan, in een nieuwe ge- 
daante, haar verheven — maar vaak treurige — - roeping voort- 
zetten. 

Oude documenten, bgzonderheden aangaande deze beide klokken 
behelzende, zgn, voor zoover men weet, niet te Strgen aanwezig. 

Het is bekend dat de oudste klok te Londen, die van Wesi- 
minster-abd^, dagteekent van het jaar 1288." S. 

Vraagpunten voor kosters, sehoolmeesten en organisten. 

Ordre der vragen, die welcke jaerlix (volgens synodale 
resolutiën) den costeren, organisten en echoelmesteren in 
jeder classe behooren voorgestelt te worden, omme op- 
rechtelick ende in conscientie, als voor Oodts aengesichte 
daer op te antwoorden. 



>) Zal rGobeP moeten syn. Qobelinns Moer is bekend aIb klokkengieter: 
doch waar woonde hy, te Alkmaar of te Delft T Of kan het ook te Antweipen 
geweest s\jn, alwaar klokkengieters ran dien geslachtnaam gerestigd waren? 



KUZIEKOESCHIBDBNIS. 2^5 

I. In *t gemeen voor allen, 

1. Off ghg met uw huisgesindestichtelick leeft? de dronckenschap, 
pracht in kledinge ende andere ergernissen verm^det. 

2. Off ghg ook eenige handteeringe doet^ als peerdecooperschap, 
advocatnren, tappen van bier of wgn, schatbenren, prgseeringe 
ende afcoop van haysen en goederen of diergel^cke^ waardoor 
u beroepinge verhindert wort? 

3. Off gbg in XX geheele bedieninge gaet met goet respect en ken- 
tenisse van uw pastoor. 

II. Int Beeunder 
Voor Schoelmeeetere. 

(Deze ga ik voorbg daar alleen het loeren zingen, vooral Psal- 
men, hier wordt opgelegd.) 

Voor Organisten. 

1. Off ghg op aw orgelen ende positiven goede achtinge neemt, 
dat niet en verderven? 

2. Off ghg dieselve ten dienste van Oodes kercke heilichlyck 
gebmjcket, snnder profane misbmyck na uw eigen appetyt. 

3. Off ghg ook binnen of baytens huys^ in 't samenkomsten van 
Brnyloflen, winkoppen of gasterien, in herbergen, dansschoe- 
len, megerbieren ofte elders eenige ergernissen geeft, uiet 
lichtveerdich dansen of ook ten danse te spelen tegen kercke- 
licke besluiten? 

Dese poincten voorgelesen dien, waer te seggen op valt, 
poinctuatim van desselfs Pastor confronteert, sal buyten 
twgvel, deo cooperante, goet en gewenscht effect sorteeren 
konnen. Si non malum a nobis ipsis. 

E. Hemminga Y. D. M. in Holwyrda scripsit ac con- 
scripsit priedie calendarum Vllbris anni LXX. (1670) 

H. o. FBITH. 



296 

TAALKUNDE. 



Buffellje. (XXIV, bk. 387; XXVI, blz. 86.) De heer Leendertz 
heeft, wat duffel betreft, volkomen gel^k. Heeft Frankrgk zgn 
talie en orleans, Spanje zjjn merinos, Australië zgn paramat, 
Eamergk het kamerdoek, Schotland zgn fil d*Ecosse, Nederland 
heeft zgn fries of vries, duffel, leidsch laken en vlissingsche armoe, 
als stoffen wier naam aan de plaatsnamen ontleend is. 

Toch heb ik wel van een buffel voor overjas gehoord, en meen ik, 
ze ook gezien, gedragen door machinisten en vnurstokers op 
locomotiven. Wat duffeltje betreft, wg Zeeuwsche Vlamingen 
hebben er een werkwoord van, zeer algemeen in gebruik, mis- 
schien ook elders. De geneesheer die des nachts uit moet duffe It 
er zich warm in, het kind dat de verre school des winters moet 
bezoeken wordt gelast zich er toch warm in te duffelen; het 
meisje vatte geen kou in de gsslede, omdat ze er warm in ge- 
duffeld was. 

Hebben wj] stoffen wier naam aan de plaats van eerste her- 
komst ontleend is, we hadden ze ook met persoonsnamen, b. v. 
labadist, zeer brooze soort van breikatoen of wol, thans buiten 
gebruik. 

Big deze gelegenheid, vraag ik, wat is het onderscheid tusschen 
sergie (de Vlamingen noemen zoo ook een deken en spreken uit 
saarzje, terwgl ze veelal sargie schrgven), trigp en saai, alle 
oude, deugdelgke, haast vergeten stoffen? 

Is er onderscheid tusschen paan en fluweel? 

Wat is of liever was de grove lakensoort, kotting? zeker wel engelsch? 

Lokerschen bliek is te Lokeren gebleekt linnen. 

G. P. B008. 

Dubben. (XXVI, bl. 80.) Dubben is niet alleen in West- maar 
ook in. Zeeuwsch Vlaanderen in gebruik, en niet voor suffen uit- 
sluitend, maar bgzonder voor mgmeren, malen^ een idéé fixe hebben. 

G. P. BOOS. 



TAALKUin>B. 297 

Tieemde plaatsnamen. (XXV blz. 509; XXYI bl. 85). Ik zou den 
heer Winkler, behoudens alle gevoelens van sympathie, pardon, 
vergeef me, medegevoeli niet gaarne toegeven dat de Vlamingen 
onze volle broeders z^n; we zgn meen ik van halve bedde, van 
éene moeder, van verschillende vaders en hebben de moedertaal 
gemeen. Daarom weg met Fanqaemont, Ghrammont, Jodoigne, 
Bndne Ie Comte, Benaix, Courtray, Tronchiennes, Hujj (Wi) en 
dergelgke en flink weg Valkpnbarg, Oeeraards- of Gies-bergen, 
Geldenaken, 's Gravenbrakel, Ronsse, Eortrgk, Drongen en Hoei 
geschreven! De Franschen zelve zgn niet in dezen als de Belgen, 
plas royalistes qn» Ie roi, maar zg eerbiedigen Nienwkerke, Don- 
kerqae, enz.: al zgn Atrecht, Arras en Eamergk, Cambray, men 
bedenke dat deze veranderingen reeds dagteekenen nit den bonr- 
gondischen t^d en even veel recht van bestaan hebben als Pargs 
Toor Paris. Verder merk ik op dat Retranchement geen eigen ge- 
meentenaam is maar een stnk van een naam. De voormalige 
vesting heet het Retranchement van Cadeandria, Dit was wel wat 
lang en men hield den hoedanigheids- of soortnaam ; doch dat 
onze Gadzantenaren er geen vrede mede hadden bigkt daamit, dat 
ze het plaatsje Trizement noemen. Soebnrg is te verkiezen boven 
de wanspelling Sonbni^. 

o F. BOOS. 



Vrouwentitels. (XXVI blz. 81.) De zeenwsch vlaamsche nog bekende 
vrouwentitels zgn: schipperinne, schip persvronw; schaperinne 
schapera (schaapherders) vrouw; schntterinne, schutters, beschntters 
veldwachters vrouw; matresse, schoolmeesters vrouw; kosterinne 
kosters vrouw; boerin of bazinne, boerenvrouw of vrouw des huizes. 
Met de Franschen zijn ook de meierinnen, vrouwen der meiers 
(maires) verdwenen. 

Bodinne voor bodesvrouw bestaat nog. Matresse of meestresse, 
Wrinne en bazinne zgn even als bodinne en kosterin nog titels 
^n beroepsnamen ook voor ongehuwden en weduwen die zelf school 
honden, zelf eene boerderg beheeren, zelf een bodenloop volvoeren, 
en zelf de kerk bedienen, 

G. P. B008. 



29S TAALKUNDE. 

Sj^ki^iij^ LoQiP QAai den, ^oaan! (XXVI. bl. 88). Yfei is A.,die 
verklaring vroeg, naar YIII. 297 verwezen, mnfix toch waag ik 
het, nog iets anders in overweging te gev^n. Volgens een volks- 
geloof der middeneeawen, waarvan ook Dan te gebruik heeft ge- 
maakt, is E^n in de maan, beladen met het hout van zgn onheilig 
altaar. J^en bekend volkssprookje vertelt, dat een man, die op 
zondag een takkebos droeg, tot straf naar de maan werd ver- 
plaatst, met z^n hont op den rug. Soms schept de kwartiermaan 
met haar punt een dronkaard op én zet hem niet weer neer op 
de ai^rde. Of wel, wg vernemen, dat de eerste tabaksrooker tot 
zgn sfar^f door den schoorsteen naar de maan is gevlogen. En zoo 
voorts. He maan schgnt dus door het volksgeloof als een oord van 
boete en straf beschouwd te zgn, en hieruit laat, dunkt mg, de 
verwensching : loop naar de maan! zich vrg natuurlgk verklaren. 

B. LAUBILLAED. 

Sokdag. (YgL XXYI bl. 36). 'tBlgkt me nu dat, behalve te 
Leeuwarden, ook elders in Friesland het woord klokslach in 
de beteekenis van jurisdictie in gebruik is, namelik te Emden 
(zie: Btorenburg, Ostfriesisches Worterbuch. Aurich, 1857) en te 
Jever (zie: Bose» Das Orosshexzogthum Oldenburg. Oldenbui^ 1863). 

Haarlem. johan winkt«bb. 

[Op de kaart van Westergo in den Tegenwoordigen staat en 
den atlas van Tirion vindt men ook den klokslag aangeteekend 
van Harlingen, Franeker, Bolsward, Workum en Hindeloopen] 

Wierook. Wirook is wgrook, wgdrook, gewgde rook. Die twee- 
klank ie komt in dit woord volstrekt niet te pas, en moet dns 
vervallen. Die de nederduitsche taal (en niet den hollandschen 
tongval) volgens recht en rede schrg ven wil, moet imVooA;oft£;^f ooi, 
naar verkiezing, spellen. 

Haarlem. johan woollsb. 

Boertaage. (7gl. XXVI bL 85). Bg nader onderzoek is me na 
gebleken dat het woord tange, in de beteekenis, ter boven aange* 
baaider plaatse vermeld, niet uitsluitend in Westerwolde in gebruik 
is, maar dat het in andere moorstreken vw noordwestelik Duitsch- 
land, die *n friesche en friso-saksische bevolking hebben, eveneens 



TJU^JXUVDlt* 



299 



als plaatsnaam dient en bekend is. Zoo leit er nog *n gehncht 
dat de Hahnentange hiet, bg *t dorp West-Banderfehn in Over- 
ledingerland (Oost-Friesland bezuiden de Leda). In Eemsland^ 
beoosten Eems, nabg de stad Aschendorp, leit de buurt Tongsia-op 
of Tangatmp, dat is: Tangsdorp, 't dorp van de tange. De 
Terandering yan dorp in trop, tmp of drop is slechts 'n eenvoudige 
letterkeer, en komt oyeral in germaanscbe landstreken yoor; b. v. 
Vlodrop (Vlodorp) in Limburg; Geldrop (Geldorp) in Brabant; 
Scbüttrop (Schüttorf; Schüt-dorp) bg Bentheim; Holtrop (Holtdorp) 
in Oost-Eriesland ; Trellstrup (Drellsdorp) in Noord-Friesland, enz, 

In Oldenburg liggen er wel rier yerschillende buurlen of ge- 
hachten op tangen in 't moo?, die alle slecht-weg Tange bieten; 
te weten : een in de gemeente Varel, een in Apen, een in Gan- 
derkesee, en een in Goldenstedt. — En behalyen deze liggen daar 
nog de gehuchten: de Holttange in de gemeente Edewecht, de 
Feldtange in de gemeente Wiefelstede; de Vogelstange bg de stad 
Oldenburg, en de Wolfstange bg 't stadje Altenoythe. 

Haarlem. johan winklee. 

[In Noordholland yindt men dezelfde omzetting in darp^ maar 
daar laat men daarbg de d weg en zegt yoor Niedorp en Bans^ 
dorp, Nierop en Marop]. 

Xakographie. In den Nayorscher wordt onder deze rubriek menig 
voorbeeld yan yerkeerde of minder juiste uitdrukkingen gegeyen, 
natanrlgk in de hoop, dat men er zich yoor wachte. Men yer« 
gunne mg de aandacht te yestigen op eene onjniste uitdrukking, 
waaraan ik meende, dat men zich alleen op den kansel bg den 
opt^nbare godsdienstoefening schuldig maakte, als men daar op 
geeft »de twee" of »drie eerste'* yerzen yan dit gezang, yan dien 
psalm. Eén yers kan alleen het eerete wezen; men bedoelt dus 
>de eerste twee" of >drie yerzen", enz. Thans zie ik echter, dat 
men in schrifturen zich ook wel eens dit onjuist uitdrukt, en wel 
iu den Nayorscher zelf^ waar men XXV, 425 leest yan »de drie 
itnte eyangeliepredikers te Amsterdam", terwgl toch referent» de 
eerste drie eyangeliepredikers" bedoelt. Men ziet dus, hoe licht 
men zich bezondigen kan. Maar vne is op dit gebied de zonde-* 
looze?!? J. AN8?ACH, 



800 TAALKUNDS. 

[Ik raag hier niet herhalen wat ik Nar. XXI 7, bl, 303 geaegd 
heb. Maar wil de heer A. de moeite doen dat na te slaan, dan 
zal h^ zien dat ik het op dit pnnt niet met hem eens ben.] 

Sleyscat. (^av. XXIV, bl. 568, 584; XXV, bl. 64, 187). Dit woord 
werd ook aleschat geschreven. De beteekenis is Nar. XXV, 64jni8t 
opgegeven als zgnde de som of schat, die aan den landsheer werd 
uitbetaald voor een mnntslag. Van eUcen mnntslag moest de mnnt- 
meester aan de landvorstelgke hooghejd een vooruitbepaald bedrag 
nitkeeren. Men kan het dus omschrgven door »heerlgk-recht vau 
den mnntslag". Toen b. v. hertog Willem van Gelre en GuUk 
19 febr. 1395 Jan Thomaszoon van Florence tot mnntmeester te 
Arnhem aanstelde, gelastte hg hem. — zie Nghoff, Oorkonden, 
m, n"". 199, — »to mnnten ende toe maken galdene, die halden 
snllen vieriyen kraet, die marck twe grejn onder of banen, ende 
dier gulden sal gaen op die Troysche marck eyn ende tseaentich, 
daer af vsy hébben aoden toe sleschat van eiker marck fijn goUe vier 
gulden^ soe wj in onser munten doen slaen". 

In het Oroot Oeldersch Plakaatboek (III, 102) wordt gesproken 
van Lambert de Bidder^ mnntmeester van het vorstendom tielre 
en 6raafi9chap Zutphen, die, overmits de excessive duurte van 't 
silver-materiaer, verzocht »aen sich te mogen houden het Slee- 
schat of Heerlgckrecht". Hg beloofde ter vergoeding wegens de 
ontduiking van dat recht, »tot sgnen laste te sullen nemen al 
hetgene nu uit de Domeinen omtrent de Munte betaelt moet wor- 
den". Het hof van Gelderland wees evenwel 1 april 1706 zgn ver- 
zoek af. — Genoemde mnntmeester beklaagde zich over de bui- 
tensporige eischen der muntgesellen (arbeiders aan de munt), en 
stelde aan het Hof voor, deze werklieden op de werkdagen zes 
schellingen, ten hoogsten twee gulden te laten verdienen. Dit 
voorstel, door de Staten 's lands van Gelre naar den hove provinciaal 
en die van de rekeninge verwezen zgnde, is door dit collegie 5 
nov. 1706 verstaan, dat »den mnntmeester van het loon, bg twin- 
tig muntgesellen te verdienen, sal profiteeren een regt vierde part, 
en sg gesellen sich sullen contenteren met de overige drie delen, 
naer de geseyde proportie genomen". De Landschap bekrachtigde 
28 maart 1707 deze resolutie. J. akhpach. 



TAALKUNDE. 301 

Tianfln. (XXVI, bl. 215). Er is geen dorp in Zeeland, dat Vianen 
heet, wel eene kleine bunrt, of eigenlgk slechts een veerhnis aan 
het Eeeten met nog een paar woningen, gem. Oawerkerk. 

H. M. c. y. o. 

Den koet dragen. (XXVI, bl. 214.) De woorden die de winter 
io het abele spel vanden winter en vanden somer y. 550 tot 
Trouw Venus zegt: 

iVenns yronwe, ghi draecbt den boet", 
kannen ons niet bevreemden, wanneer wg bedenken, dat hoet bg 
middeleen wBche scbrgvers niet alleen, maar ook later nog bjj Hooft, 
in de beteekenis van krans gebrnikk wordt. Om zich daarvan te 
Tsrgewissen behoeft men slechts den roman Floris en Blanchefloer 
op te slaan^ waar wg vs. 2885 lezen: 

Die portwerder sette hem enen hoet 
Opt hooft van rosen, 
waarb^ klaarblgkeljjk van een krans sprake is, gelgk Alberdingk 
Thgm (Earoliugsche verhalen, bl. 226) het ook in nieuw-HoUandsch 
overbrengt. Is men met dit bewgs niet te vreden^ dan sla men 
het Idedeken van hoede op, dat men o. a. in Hofdgks Geschie- 
denis der Nederlandsche Letterkonde (vierde dmk bl. 80) vinden 
kan, en waarin wg lezen: 

In een prieel qaam ie ghegaen, 
Aldaer ie bloemkine scone vant staen. 
Daer pluctic minen lieve saen 
Van violetten desen hoet. 
Maar vooral leze men het lied van Hooft, dat men in *smans 
Mengelwerken in 1671 bg Lescailje uitgegeven op bl. 167 vinden 
kan, en waarin de volgende regels voorkomen: 

De traentjes rolden neder. Maer de Godin, al zoet^ 
Bey, liever zond'ik schennen, zey zy, mgn roozenhoet. 
Die Godin is Yenas, van wie verder verhaald wordt: 
Als Yenas in den spiegel zich ziet met dit sieraedt 
(nam. de tot paarlen gestolde tranen van twee gelieven) 
Zg wenscht geen tooverrieme, noch kransse tot haer baet. 
Uit een en ander blgkt dnidelgk hoe wg den regel uit het abele 
spel moeten opvatten: de winter zegt tot Yenas: »ja gg draagt 



802 TAALKUNDE. 

een krans^ gg z^'t met bloemen getooid, en gg yerspreidt rrengde 
onder de menschheid. gonst. b. 

Linoelles, Werwick. Ten opzigte van de spelling dezer plaats- 
namen (XXV, bl 510) z^ opgemerkt, dat J. van W^k Roelandsz 
in zgn in 1821 uitgegeven Aardrgkskundig Woordenboek, de door 
m^] gevolgde schrgfw^ze ook reeds heeft. Stonden mg in verschil- 
lende talen uitgegeven kaarten ten dienste, ik zon ze vergelgken 
om te zien, welke schrgftrant de meest gebmikelgke is. Intas- 
schen mgn dank voor de opmerking. 

J. ANSPACH. 



VRAGEN. 



SpreekwQze. Op syn schaapjes terugkomen. Ik meende dat deze 
spreekwgze, oorspronkeligk nederlandsch was en de lezing moest 
zgn op zgne scheepjes, 't Is waar, hetfranacherevenonsinoamou' 
tons bestaat;' doch dergelgk verschjnsel op taalgebied komt meer 
voor. De Franschen ontleenden hun coquemar fgroote ketel, kook 
maar !), digue (d^k), ouatergan (watergang), enz. aan onsen hun vassUtoê 
(waas iêt dasa^ koetsraam) en vagnemestre (wagenmeester) aan de 
Duitschers. Het jongste nummer (18 maart) van het Paleis van 
Justitie inziende, scbijnt het m^ toe dat de redacteur den oor- 
sprong van het gezegde zoekt in de bekende grap van Pateliiif 
de oudste opera houffe (zegt de redacteur), in den schaapherder 
wiens proces talr^ke uitweidingen veroorzaakte die den president 
der regtbank noopten den pleiters toe te roepen: revenona a nos 
moutona! Hoe is het nu? scheepjes of schaapjes? Of is misschien 
eene verwarring ontstaan door het gezegde zgne scheepjes op droog 
hebben, in veiligheid ? De Zeeuwsch- Vlaming zegt van iemand die 
zgne fortuin gemaakt heeft en rust: hg is binnen. 

G. F. soos. 

[In deze spreekvr^ze wordt van achaapjena niet van «cAtf«/?;eiLy ge- 
sproken. De redacteur van het genoemde blad heeft gelgk, als hg 



TAALKÜNDB. 3Ö3 

zegt dat zg dorspronkelgk Franscli en aan den Fatelin ontleend 
is. Ik heb haar ook dikwgla in het Fransch, maar nooit in het 
HoQandsdi^ hooren gebruiken. In het Spreekwoordenboek van Harre- 
bomée zocht ik haar vergeefs, een bewgs dat zg in geene van het 
groote aantal spreekwoordenyerzamelingen door dien heer gebruikt, 
Toorkomt. — Zgne schaapjens op het drooge hebben wordt, zoo 
als Tainman het zeer goed verklaart, Spreekw. I, bl. 130, ^gebruikt 
ran ymand, wiens zaaken verzorgt en in veiligheid zgn: gelgk 
eeu herder, die in een boogen watervloed zyne kudde op eene 
hoogte gebergt heeft". Een zeer duidelgk bewgs dat men reeds 
lang geleden begreep dat hier geen sprake was van «cAeqq/^iM maar 
Tan 9chaapjen9 levert ons Sartorius, Adag. 1, 1, 82. Hg geeft telkens 
een latgnsch of grieksch spreekwoord, somtgds beide, met een ne- 
derlandsch er bg. Hier geeft hg in portu navigare en iv JUi^v^ 
:iIhv en daarbg idjn achapen op droogh hebben en ze^ o. a., »no8« 
trate antem lingua propius ad Latinam paroemium acoesserint, si 
dicant; sijn scheepen op droogh hebben'*. Hg zegt dus, indien men 
zeide schepen, dan zou die nederlandsche spreekwgze naauwkeuri- 
ger met de latgnsche over een komen; maar men zegt zoo niet]. 

Snijes van Tholl. Naar welken hertog is deze bekende en door 
qne vroegheid zoo populaire tulpensoort genoemd? 



Oeprosesside persoon. In het Groot 6elderschPlakaatboek(U, 171) 
wordt Joffer Alit {Aleid) van Delen geheeten »Matersche ende ge- 
prosesside persone in 't clooster vau St. Agnieten tot Embrick. " 
Wat is een igeprosesside persoon?*' 

{GepToeesBxde zal schrgf- of drukfout zgn, voor geprofeeaide, per- 
soon die de kloostergeloften gedaan heeft]. 



304 

GESLACHT- EN WAPENKÜNDE. 



Oeilaoht Coymaiis. XYI, 125 is sprake yan yan sommige leden 
yan dit geslacht. Nay. XXVI, 43, en 46 worden de nayolgende 
personen yermeld: 

Balthasar Goymans, gehnwd met Elisabeth de Piqner, hebben 
tot dochter Maria Cojmans, tweede yroaw in 1640 yan Joan Hay- 
decoper, ridder yan St. Micbiel, heer yan Thamen, Blokland, 
Maarseyeen, burgemeester yan Amsterdam. Wilhelmina Coymans^ 
gehnwd omst. 1640 mei mr. Jacob Dmyyestein, burgemeester 
yan Haarlem. 

Gonstantia Goymans, gehuwd met Johan Earel Smissaert, hoofd- 
schout yan Rhenen, enz. Zg is de dochter yan Balthasar C. en 
yan Maria Trip. 

Nog kwam ons yoor Adriaan Goyman, burgemeester der stad 
Bommel, die in 1721 zich met yier ambtgenooten bg de landschap 
yan Gelderland bezwaarde oyer de weigering der ygf andere leden 
yan den magistraat om, in zake de yerkiezing yan een momber 
(procureur-generaal), wegens staking der stemmen, door het lot 
te beslissen, (zie Or. Geld. Plakaatboek, III, 389). Insgeljjks, Lam- 
bertus Goymans. die, met ygf andere defdge personen het gerecht 
yan Tuil geconstitueerd hebbende, door Benjamin Dutzy wegens 
«praetens exces en beswaer*' yoor het Hof yan Gelderland werd 
lastig geyallen, waarop het Hof in sommige punten ten hunnen 
nadeele yonnis streek; weshalye hg met de zgnen reyisie yan het 
yonnis verzocht, met dit geyolg, dat de landschap, 4 oct. 1738 
adjunct-reyiseurs uit haar midden benoemde, die nog ééns yonnis 
zouden wgzen. (Ibidem kol. 645 ygl. met kol. 664). 

1« AKSPACH. 

Oelaoht Reewiyk. Nay. XVII, 63 wordt naar het wapen dezer 
familie geyraagd. Dit wapen is mg eyen onbekend als den yrager; 
Het is mg gebleken, dat dit geslacht ook predikanten heeft opge- 
leyerd, want J. yan Rheewgk staat yermeld als de yierde predikant 
yan Lienden in 1624, opyolger yan H. CroUius, yoorganger van 
Gomelius WachtendorfiF in 1639. i. anspach. 



GESLACHT- £N WAPKNKUNDB. 305 

Kuunaker van Hofvegen. (ygl. A. B.) 

Te Bergen op Zoom teekeude ik van bovengenoemd geslacht aan: 
Jhr. Charles van Manmaker heer van Hof wegen [begraven 11 
nov. 1689] ondertr. 'sGravenhage 4 nov. 1643. 
P. Anna Marga. de Chantraine dict Broncksanlt. 
2^ Bergina de Levin dict Faniars, ondertr. 13 maart geh. 5 april 
1648. 

r. Elizabeth ged. 26 feb. 1649, get. Jacob van Manmaker dom- 
heer tot Ondmnnster te Utrecht; hare vorst, genade mevr. 
princes gravin van den Berch; magistraat vanB. o. Z. ;Joha. 
Maria de Cbantraine dict Br. vronw van Famars. 

2^ Eitel Frederik ged, 5 apr. 1650, get. Petron». van Yosbergen 
wed. Jan van Berchem. 

3^. Anna ged. 21 jnljj 1652, get Anna van Berchem dnaer. van 
Piershil. 

4^ Maria ged. 6 sept. 1652, get. jhr. Max. van Hertaing heer 
van Marqnette, Eliz. van Schouwen van Endegeest vronw van 
heer van Berchem. 

5°. Jacoba 25 nov. 1653. 

6°. Willem ged. 14 mei 1655, get. mr. üornelis van Stapele raads- 
heer van Brabant, Adr». de Blocq vronw van kap. de Blaqng. 

7^. Charles ged. 22 ang. 1656, get. Pierre dn Plessis Malaqnet. 

8^ Jacoba ged. 18 april 1660, get. Jac. van Manmaker heer van 
Eattendgke^ Alisa van Manmaker. 

9^ Anna Maria ged. 12 febr. 1662 [begr. 17 april 1737]. 

10*. Pilippote Wilh». ged. 23 maart 1664, get. Filips Jacob van 
den Boetzelaer baron van Asperen [begr. 21 feb. 1735]. 

11\ Louise ged. 10 nov. 1665, get. Charles van Levin dict Famars 
heer van Mont St. Aldegonde, Eliz. van Manmaker [mis- 
schien 1) [begr. 30 mei 1714]. 

12<^. Filips ged. 8 mei 1667, get. jhr. Eitel Fred. van Manmaker 
vaandrig enz. (2). 

F. OALAHD. 

Isvbi diot Famars. Jhr. Filips de Levin heer van Famars kolonel, 
Jvr, Louise van Marnix dr. van Marniz van St. Aldegonde: 

21 



306 GB8LACHT- EN WAPEKKÜKDJI. 

r. Oningevuld 16 oct. 1631. 

2\ Filips ged. 5 jan. 1616. 

3^. Willem ged. 3 jan. 1618, get. gouvernear van Stoatenbnrg, 

mevrouw van der Aa. 
4°. Charles Filibert ged. 7 april 1620, get. ridder Charles Morgan 

luit. kol., jhr. Filips van Tuyl van Serooskerken, heer van 

Tienhoven, baljuw van Tholen. 



(3) Jhr. Willem de Levin heer van Famars, Mont St. Aldegonde, 
f 1659. Maria Chantraine dict Brouxsault. 

1^ Filips ged. 5 dec 1642, get. Jacob Cbantr. dict B., heer in 
Beerlant hoogbaljuw van land van Vige, Maria Marcelina Bax 
[dr. van Marcelis Bax en geh. 31 mei 1632 met Corn. van 
Stapele]. 

2®. Filips Jacob ged. 6 dec. 1647, get. Filips Jacob de Levin, 
Sabina van Lier wed. Brouxsault. 

3°. Alise ged. 5 apr. 1650, get. Charles van Manmaker, meyronw 
de Boot. 

4^ Louise ged. 29 oct. 1651. 

5"". Charles ged. 23 feb. 1655, get. Rutger flugens, ridder, in st. gene- 
raal van wege Gelderland, vrouw Anna Morgan vr. van Hendrik 
Stricland, [moet zgn sir Walter Stricklant esq. resident van 
't eng. parlement bg de h. ho. mog. stat. gen.; ondertr. 's Gra- 
venhage, 29 aug. 1646 Anna Morgan wede. douar. Louis 
Morgan ridder]. 

6^. Eliz. Jacoba ged. 27 sept. 1656, get. Charles Peters dict Cat&: 
Eliz. de Grgze vrouw van H. Cabillaud. 



Kolonel Guill. de Levin de Famars huwt 23 jung 1619 Anna 
Maria Berk van utrecht wede. Marcelis Bax. 



a. CathA. Jac^. ged. 6 oct. 1620, get. Catha. Hinckaert vrouw van 
Famars. 



GESLACHT- £N WaFBNKUNDE. 307 

b. Charlea Fllips ged. 27 april 1625, get. vrouw van admiraal 
Hanltaiii. 

c. Bei^ina ged. 8 aog. 1628, get. magistraat van Bergen op Zoom. 



Alize de Levin dict Famars^ vrouw yan St. Aldegonde j. d. van 
B. o. Z., ondtr. 19 april 1702 Lodewgk van der Alben wedr. 
uit Pruissen. f. galand. 

Wapen van het geslaoht aan Alphen. (XXV^, bl. 818, 372, 517.) 
Even als van Alphen voert ook het geslacht van Volbergen eene 
ocbpuntige ster. Aan den muur van het koor der Groote kerk te 
Bergen-op-Zoom staat een prachtige naald van rood marmer, versierd 
met kr^gsattributen en twee weenende engelen, terw^l zg dit op- 
Bchriit draagt: 

Hier rust 

de hoog Edel Gestrenge Heer 

Jacob Johan van Volbergen 

luitenant generaal der infantr. van den staat, 

kol. en kap. van een comp. te voet 

maior comm. van Bergen op Zoom. 

etc. etc. etc. 

geb. 6 aug. 1692 overl. 24 aug. 1778. 

ter eere van z^n' dierbaren vader 

stelde dit gedenkteeken 

deszelfs eenigen zoon 

Andries Lambertus van Volbergen 

Hier ligt een man, wiens deugd geen mensch ooit kon betwisten 

Een held, een menschenvriend, is 't vreemd ? bg was een Christen. 

A. VELINOIüS. 

(Abdias Velingius was pred. v. Bergen op Zoom van 1762 tot?) 
Komt het geslacht van Volbergen ook uit Kralingen of uit Alf en? 
Behoorde tot de fam. van Alphen met de achtpuntige ster ook het 
geslacht van Alphen dat in de xv^ eeuw te Bergen op Zoom 
en te Breda wooude, en waarvan ik eenige aanteekeningen ver- 
zamelde? 
Van de fam. van Volbergen nog deze aanteekening uit Bergen 



308 GESLACHT- £N WAPENKUKDE. 

op Zoom: Addico Willem Eiers j. m. van Zoidbroek in Gr on. 
luit., £liz. Maria van Volbergen j. d. van Dordrecht geh. 18 feb. 1768. 

Ëbbo Willem van Volbergen Eiers 
geb. 29 mt. ged. 1 april 1774. 

F. CALA.KX>. 

Vtenhoven. (A. B. II; XXI bl. 58, 214, 376.) Onder de eerste 
monniken der voormalige abdg van Baadeloo, welks stichter Bal- 
duinns de Bocla in 1200 overleed, komen in de XIII eeaw^ vol- 
gens een manuscript van 1586, deze voor: EustAce de Caria, hic 
monach. dedt. XVI ü. Petras de Garia, Johs. de Curia en Jac. de 
Guria^ beide laatste gekleed of geprofest onder den 6den abt 
Bald. Broossche. 

Van andere bekende geslachten teekende ik nog de volgende aan : 
Arnulph de Elmare. Henr. de Axella. 

Bald. de Eerdenborch. Joh. » > 

Rob. » » t 1343 Maria van Axel — als schenkster 

Joes » » van eenig land. 

Hngo de Assenede Joes de Saeftgnghe sepult. in valle 

Dirkinas :^ » rosay (Rozendaal). f 1340 

Hngo » » dns Joh. de Berlandia of Barlandia, 

Theod. » » (Baarland?) later de Xe abt 

Henr. » ^ » f ^óór 1826. 

Johs. » » t 1323 Theod. de Scalda. 

Waltb. » » Nic. de Zaemslacht. 

Gosnin. » » f 1369 Arn. » » 

Mich. de Hulst. en eindelgk een monnik gen. 

Arnold > » f 1300 George Hugenoodts. 

Jordanus > » 
Joes van Artevelde sepult. in Ooat- 

ekloo F. CALANB. 

Geslacht Ruijsch. (XXIV. bl. 253; XXVI. bl. 94.) Ook eene 
familie Rugs (dus zonder ch) voert het gouden St. Andries kmis 
in rood. Die namel^k waartoe behoort Jan Jacobus Bugs JDz. 
gehuwd met Cornelia Hendrika Eortenhoef Smit. — Een dochter 



OESLACHT- EN WaPENKüNBB. 309 

bawt Jan Bemardas Story van Blokland, een andere den kapitein 

lii^gnth. BACKEA y. L. 

Gedacht Euijsoh. Het kmis voerende geslacht Rugsch komt ook 
zeer dikwgis Toor onder den naam Rogs. Amsterdam is de baker- 
mat van dit geslacht. Van daar ait hebben de leden zich verplaatst 
naar utrecht en omstreken. De op bl. 95 van den Navorscher 
1876 genoemde Eleonora Cornelia Rugsch, gehuwd mefc D. J. A. G. T. 
Tan den Steen behoorde niet tot het bovengenoemde geslacht. Zg 
roerde de blaauwe roos op zilver, en was dochter van jhr. 
Daniel, en van jvr. Louisa Rutgers van Rozenburg eu kleindochter 
ran jhr. Hendrik Ruisch, heer van Lunenbnrg, en van Helena 
Alexandrina van Egs. 

Bestaan er nog leden van het roos voerende geslacht Rugsch? 
Zoo ja, waar zijn zg woonachtig? — Laatstgenoemd geslacht is 
in twee takken verdeeld, waarvan de limburgsche tak zich noemt 
Rugs. Daar ik bezig ben iets voor de pers gereed te maken 
omtrent de verschillende btammen van deze geslachten, zoo zullen 
aanvullingen mg zeer welkom zgn. 

Maastricht. A. a. vorstebman vak oijkn. 

J. van Oldenbamevelt. In eenen der eerste jaargangen van den 
Navorscher, dl. H, bl. 91, wordt van eene genealogie van het 
fi;e8lacht van Oldenbarneveld melding gemaakt, en daarover eenig 
narigt verlangd, dat niet gekomen is. Die geslachtlgst was echter 
alleen tot 1770 aangehouden, voor zoo verre betrof de afstamme- 
lingen van Eornelis van der Mgle, die met Maria van Oldenbar- 
nevelt getrouwd was 

I^ogmaals wenschen wg de aandacht op dit geslacht te vestigen 
en mede te deelen wat wg er van weten : mogelgk zal het, bg het 
ontvangen van meerdere mededeelingen gelukken, eene volledige 
geslachtlgst van de familie van Oldenbamevelt zamen te stellen. 

In de eerste plaats zullen wg kortelgk aanhalen wat in de 
Waarachtige Historie van J. van Oldenbamevelt 3de dr. 1670 
bl. 122 van de huwelgken zgner kinderen gozegd wordt: 

>Sgn oudste soon aan de eenighe Erfdochter van den Heere 
^van Brant-Wgk. 



^0 GESLACHT- EN WAPBNKÜNDB, 

>Sgn jonckste soon aan een eeoighe Erfdochter van den 

>Heere van 8. Allegonde. 
»Sgn oudste dochter aan den Soon van den Heere Lancelot 

»yan Bredenrode. 
>Sgn jonckste dochter aan den soon van den Heere President 
:»van der Mgle." 
In bet Biographisch Woordenboek der Nederl. van v. d. Aa. 
heeft blijkbaar, ook in het vermelden der kinderen van Oldenbar- 
nevelt, groote verwarring plaats gehad. 

Vooreerst zal de kinderloos overleden Jan, niet de zoon maar 
wel de kleinzoon geweest zgn, even als z^ne zuster Franfoise, 
die met A. van Naaldwgk huwde, de kleindochter was; zg waren 
namelyk de kinderen van Reinier heer van Groeneveld. 

Gerard, en Deliana van Wede, waren de vader en de moeder van 
Johan V. Oldenbarnevelt. 

Wie Gertruda van Oldenbarnevelt was, die, zoo als in het Woor- 
denboek wordt opgegeven, door Meursius met een Igkvers bezongen 
werd, is ons niet bekend ; wel vonden wg eene Geertruid, die met 
Steven van Delen getrouwd was en eene zuster van Johan kan 
geweest zgn. 

Ook in de opgaaf der kinderen van Elias van Oldenbarnevelt, 
broeder van Johan, is genoemd Woordenboek in strgd met de 
geschrevene genealogie die wg raadpleegden; als kinderen tau 
Elias worden daar genoemd: 
Gerrit overl. 5 aug. 1603. 

Willem, Deliane, B.egnier en Petronella, die huwt met Tail- 
iefer de Moriacq, diede volgende kinderen bg haar verwekte: 
Anna gehuwd met Steven van der Dussen, heer van de 
Noordwgken (?) die kinderen naliet. 
Petronella overl. 7 jung 1684. 
Tn de genealogie wordt de dochter van Elias genoemd Johanna 
ob. 1663, trouwde 1° Willem Bisschop, ontvanger der gemeenelands 
middelen te Rotterdam. 

2° 1620. Adriaan van der Dussen, geb. 1586, ob. 1653, heer 
van Oostinghuizen in Westfalen, kolonel, krggscommissaris in 
keizerlgken dienst. 
Hg deelde in de conspiratie tegen Maurits, redde zich met 



ÖESLACHT- BN WAPBNKUKDB, 311 

Willem V. Oldenbarnevelt, heer van Stoutenburg door de vlucht: 
zgne echtgenoot volgde hem. Hg was roomschgezind. 
Zg wonnen vier kindereu. 

1. Maria Margaretha v. d. D. tr<i. Wenceslans Passau, beide 

ob. 1676 .... kinderen. 

2. Philips Elias v. d. D. heer van Oostinghuizen, tr<^. Agatha 

Odilia Ledebur, alt eene adellgke familie, ob. 1681.- Zg 
1682. 5 kinderen. 

3. Adriaan Jacob v. d. D., 1672 eoraet in staten dienst, ob. 

ongehuwd 1673. 

4. Anna Maria Theresia v. d. D. canonesse in 't-adellgk stift 

Prekenhorst bg Paderborn ob. 1707. 
De opgaaf in het Woordenboek van v. d. Aa omtrent Anna, die 
met Steven van der Dussen, heer van de Noordwgken (?) gehuwd was, 
is dus geheel verkeerd, zoo als ook het geval blgkt te zgn met de 
kinderen, die aldaar van Elias van Oldenbarnevelt worden opgegeven. 
In de genealogie boven vermeld staat nog het volgende. 
Jhan V. O. 14 sept. 1547 f 13 mei 1619, 
trd. Maria van Utrecht. 
2 dochters, 2 zonen. 

1. Adriana ob. 1601, tr^. Keiuout van Brederode, heer van 

Veenhuizen en presidt. in den Haag, afgezant in Zweden 
1615, heer van Oosthuizen, Spanbroek, baanderheer van 
Wezenberg in Zweden. 
Hunne dochter Deliana van Brederode trd. 1618Theophilu8 
van Gats, heer van Heilo, Eoulster, Oostdam, 5 kinderen. 

2. Maria trd. Eornelis van der Mgle, Adriaanszoon, die Ud was 

van den raad van state, heer van Mglen, Baccum, Dub- 
beldam, Alblas etc. 

3. Willem, heer van Stoutenburg, Kralinger polder^ trd. te 

Hoorn met Walburg van Marnix vrouw van St. Aldegonde 
en Souburg: zg kregen van de stad Hoorn geschenken 
van juweelen of fraaie koetspaarden : was gouverneur van 
Bergen op Zoom. Geen vergiffenis kunnende verkrggen, 
werd hg roomsch, trad als ritmeester in dienst der aarts- 
hertogin. Hg voerde in den krgg tegen zgn vaderland 
een zwarten standaard met een doodshoofd. 



812 OB8LACHT* EN WAPENKUKDB. 

Walburg is haren echtgenoot niet gevolgd maar in Hol'- 

land gebleven. 
(Walburg was de kleindochter van Ph. v. Mamix, zoo als in 
het Biographiach Woordenb. op Marnix juist wordt opge- 
geven, terwgl zg aldaar op Oldenbarnevelt de dochter 
van Ph. genoemd wordt.) 
4. Reinier, heer van Groeneveld, en 1608 van den Tempel, 
houtvester van Holland, trd. Anna Weitsen, vrouw van 
Brandwgk, en liet na een zoon en eene dochter, Fran9ol8e, 
die in 1633 met den Tempel verlgd is (zie Eok. Vaderl. 
W. Boek). Hg werd 29 maart 1623 onthoofd en den 
sopten in zgn vaders graf gelegd. 
Met tegenzin nam hg deel aan de conspiratie. Zgne weduwe 
is hertrouwd met Jacob Westerbaan, ridder en bragt 
Brandwgk ten huwelgk. 
Fran9oi6e van Oldenbarnevelt, vrouw van Groeneveld en 
den Tempel 1633, tra. Adriaan van Naald wgk, en wonnen 
eene dochter, die trouwde Jean Theodoor van Dam, zoon 
van Jean en vau Maria van Paffenrode. 
Jan van Oldenbameveld Bz., heer van Groeneveld en dea 

Tempel 1617, ob. 1633. 
Volgens het Biogr. Woordenboek huwde Anna Maria van 
Naaldwgk, Hendrik van Losecaat en was weduwe 21 jan. 
1658. Sedert 1660 vrouw van Berkel. Zg overl. 3 jan. 
1665, kinderen nalatende. 
Ten slotte deelen wg hier nog mede eenige huwelgks-aantee- 
keningen betrekkelgk de familie van Oldenbarnevelt, die te Amster- 
dam zgn ingeschreven. 

Oldenbarnevelt (Rgk Aertsz. van) oud 26 j. brouwer, wonende 
te Amersfoort en Gomelia Jacobs van der Leur, oud 19 j., geas- 
sisteerd met haar moeder Jndith van Donselaer. 1627, 24 April 
te Amersfoort getrouwt. 

Oldenbarnevelt (Bartholomeus Rgcks van) van Amersfoort end 
22 j. drogist, geassist. met zgn vader Rgk Aertsz. van Oldenbar- 
nevelt en Ëlisabeth Municks van Amsterdam, oud 20 j., geadsist 
met haar moeder Abigael Municks. 1653, 1 November. 

Oldenbarnevelt (Comelia van) van Amersfoort en Gomelis Pe- 



0E8LACHT- BN WAPBKKUHDB. 813 

tersen van Amersfoort op de acte van Jacobns Berchman, predi- 
kant te Amersfoort. 1653, 24 October. 

Oldenbarnevelt (Jacobns van) van Amersfoort oud 22 j., geassist. 
met Bariholomens van Oldenbarnevelt zgn broeder, en Sara Wallis 
ran Amsterdam oud 16 j., geassist. met Maria van Tienen baar 
moeder. 1656, 13 Julg. 

Oldenbarnevelt (Comelia van) van Amersfoort, wed. van Comelis 
Pietersz. van Ponteren en Joost van Dgk van Amsterdam, wgn- 
kooper, op de acte van Ds. Johannes Teekmanns, pred. te Utrecht. 
1662, 2 September. 

Oldenbarnevelt (Comelia van) van Amsterdam, ond 17 j., geassist. 
met Bartholomens van Oldenbarneveld haar vader en Johan van 
BQderbeek van Amersfoort, op de acte van Arnoldns Bevins pred. 
te Amersfoort. 1672, 2 Jannar^. 

Oldenbarnevelt (Gillis van) vm Amsterdam, ond 25 j., geassist. 
met zgn vader Barthol. Oldenbarnevelt en Maria van Barlecom 
ond 19 j. geassist. met haar vader Lambertns van Barlecom. 
1685, 8 September. 

Oldenbarnevelt (Johannes van) van Batavia, barbier ond 22 j., 
geassist. met zgn moeder Sara Yos en Jacomgntje May van Am- 
sterdam oud 20 j., geassist. met haar vader Isaak May. 1685, 
U October. 

Oldenbarnevelt, (Jacobns van) koopman, oud 33 j., geassist. met 
z^D broeder Gilles van Oldenbarnevelt en Johanna Bentink van 
Amsterdam ond 32 j., geassist. met haar broeder Anthonie Bentink. 
1697, 19 April. 

Oldenbarnevelt, (Bartholomens van) van Amsterdam, koopman. 
Wed. van Elisabeth Bentink en Catharina Lonisa Siegenme^er 
j- dochter, tot Ngmegen wonende, ingeteekend op de acte van 
Ds. Daniel Ie Boy, predikant te Ngmegen. 1697, 10 Augustus. 

Lubbert van Oldenbarnevelt, tot Barderw^k. Staat van Oorlog 
1621. (Kroniek van het Bist. Genootschap te Utrecht 1874 bl. 76.) 

Na het schrgven dezer regels kwam ons in handen een stukje 
van den heer J. G. Frederiks te Zutphen, handelende over Wil- 
lem y. O. naar aanleiding van een öOtal brieven van hem aan 
Bugo de Groot geschreven. Deze zgn door dr. H. C. Bogge in de 
Krongk van het Hist. Genootschap medegedeeld. Uit de brieven 



314 GB8LA0HT- KN WAFEKKUNOE» 

blgkt dat de yerhouding tasschen hem en zgne yroaw anders was 
dan gewoonlgk (na alweder in het tooneelstnk Maria v. Utrecht) 
beweerd wordt. 

Ook het deelnemen van Stontenbarg aan den togt der Span- 
jaarden tegen Amersfoort, en dat hg roomsch zonde geworden 
zgn, wordt door deze brieyen onwaar gemaakt. 

K. V. 8. 

Oedadit Foeyt-Poyert. Zoo Foeyl en Foyert geen verschillend 
geschreven namen zgn van één en hetzelfde geslacht, moet ik wel 
de Nav. XXIII, 539 voorkomende vraag onbeantwoord laten, maar 
kan toch aan eenige personen herinnereren, die den geslachtsnaam 
Foyert dragen. Bg voorbeeld : 

Dirk Foeyert, als heemraad van Nederbetnwe, vermeld in een 
Lingebrief van 13 jan. 1456 (Nghoff, Oorkonden, IV, n<». 302), als 
ook in een dito van 13 mei 1456^ waarin hg voorkomt met Johan 
van Brakell, als geërfde van Lienden (ibid n^. 307). Laatstgenoemde 
Lingebrief is in zgn geheel opgenomen in het Groot Geldersch 
Plakaatboek, H, App. kol. 122—132. 

Peter Foyert, in 1555 schepen, in 1556 burgemeester vanThiei, 
(mr. E. D. Rink, Beschr. van Tiel, 1836, bl. 312). 

Willem Foyert, in 1570 schepen van Tiel (ibid bl. 313). 

Dirk Foyert, scholtus van Lienden, als onderling dezer gemeente 
op de prov. Geld. synode van Zaltbommel (8—13) jnng 1636. 

Jerefaes Foyert, scholtus van Lienden, als ouderling verschenen 
op de gewone Tielsche classisvergadering van 21 en 22 sept 1657, 
vader van: 

Joachim Foyert, 1 jan. 1652 benoemd tot schepen van Tiel 
en wel door het hof van Gelderland, ondanks het 1 aug. 1651 
door de Staten aan den magistraat dier stad verleende > octrooi 
tot eene vrge keur'' (d. i. bevoegdheid om, zonder tusschenkomst 
van het Hof, door eigen stemming in zgne vacatures te voorzien). 
Daar de oudere schepenen weigerden 21 april 1652 met de door 
het Hof benoemde zitting in de vierschaar te nemen, ja zelfe 
van den richter vorderden, dat hg tegen hen zou procedeeren, ver- 
zocht Joachim Foyert, ofschoon 18 sept. 1652 de zaak vereffend 
en de verkiezing van schepenen, zoowel door het Hof ak door 



GS8LA0HT EM WAPBNKUNDS. 315 

den stedelgken magistraat gedaan, bg de Staten goedgekeurd was, 
desniettemin van deze benoeming yerschoond te bleven (Bink, a. 
w. bl. 265—267, Bglage I. 25—28). — In 1652 was hg gevolg- 
machtigde van amptman en ridderschap van Nederbetnwe in een 
proces door deze tegen Anton van Leeawen gevoerd voor het Hof 
Tan Gelderland, hetwelk 20 dec. den laatstgenoemden veroordeelde, 
om een morgen lands, ongedeeld liggende in den Somerenschen 
kamp te Zoelen, en behoorende onder de vikariegoederen st. Gracis 
te Avezaat, te verlaten ten voordeele van de rechte gebruikers dier 
goederen, t. w. amptman en ridderschap van Nederbetnwe (Regis • 
I ters op *t Archief van 't voormalig Hof van Gelre, door P. Nghoff, 
f 1856, bl. 165). — In 1653 reeds was hg landschrgver van Neder« 
betuwe, en stond als zoodanig, blgkens het doopboek te Zoelen, 
13 jung aldaar over den doop van Ahasnems, zoon van joncker 
Joban van £ck van Panthaleou en Joffer Maria Wtenweerde. Blg- 
kens datzelfde doopboek, was hg gehuwd met Ëlisabeth van Lidth de 
Jende, die 21 aug. 1664 stond over den doop van Jasper, zoon 
Tan Theodorus van Brenck, ^) pred. te Zoelen, en van Sara van 
Resteren. — In 1672 behoorde hg tot de compagnie van Leeuwen, 
welke zich nit Tielsche burgers gevormd had, om den aanrukkenden 
Franschen het hoofd te bieden; en werd hg, toen de meeste regenten 
de stad verlaten hadden, tot regeeringslid gekozen, om de stads- 
zaken te helpen waarnemen. Hg maakte toen ook met den ampt- 
man Bodeck de commissie uit die den prins van Oranje, gelegerd 
aan de boorden van den IJssel, in 't belang der stad zou gaan 
raadplegen. Wgl echter Zgne Hoogheid andere kwartieren beirokken 
had, keerden zg onverrichter zake naar Tiel terug, en werden 18 
ang. naar den kwartierdag te Ngmegen afgevaardigd. — In 1673 
stond hg als kapitein, aan het hoofd van het regiment vanHees- 
vgk, en kreeg in last om de fransche belegeraars van Maastricht 
uit een der bolwerken te verdrgven, waarbg hg zich dapper weerde, 
met zgne halve piek verscheidene vganden deed sneuvelen, en zelf 
drie gevaarlgke wouden bekwam (Rink, a. w., bl. 81—84, 89). — 
Nog in 1681 staat hg als schepen van Tiel vermeld (Bink, bl. 315), 
terwgl hg in 1689 als oudouderling fungeerde bg de beroeping van 



O Door sommigen abiuieveiyk tk Bronck'* geheeten. 



816 GS8LACHT BN WAFENKUKDE. 

ds. I. Yechovias naar Tiel, waarbg zgn zoon (die vol^), als 
onderling tegenwoordig was. Hg was eigenaar van de hnizinge 
Topsweerd te Zoelen, waar hg *8 zomers zgn verblgf hield, en was 
dood in 1694. Zgn zoon was: 

mr. Joban Foyert, 15 jan. 1703 aangesteld tot schepen en raad van 
Tiel (Rink, bl. 315), als zoodanig in 1719 overleden (ibid bl. 117). 

Anna Walbarg Foyert, >in l^aer hnys tot Lienden" 18 jan. 1718 
gehnwd met Theodorns Braenis, »waerdig predikant tot £ck^^ 
(trouwboek van Lienden). Zg was dood in 1740. 

Willem Foyert, der beyde regten doctor, adrocaet voor den 
WelEd. en waerde Hove van Gelderlant, rigter der hooge heer- 
Igckheden Lienden en de Marsch, Dgckgraef in de Marsche, ad- 
vocaet-fiscael des Ampts Nederbetnwe en gewesen adjanct-L«and- 
schrgver aldaer (doodboek van Lienden). Overleden te Tiel 26 
april 1725, werd hg overlaid te Lienden, en daar ter plaatse 
begraven. j. anspacs. 

Oeslaoht van Eek van Paathaleon. (XVUI, bl. 116; XXYI^bl. 97, 
163). In den ouder mg berastenden kwartierstaat van Comelia Hil- 
legonda des Yillattes, gehuwd met Engelbert Pauw, raad der stad 
Delft, komt het volgende voor; 

Dirk van Eek van Panthaleon geb ?, f 17 jan. 1636 oud 

63 j., heer van Lanwenrecht en Oud Broekhuizen, kanunnik, scho- 
laster en deken van St. Pieter, beschreven in het eerste lid der staten 
slands van Utrecht, president der staten van Utrecht.tr. te 1600 

Maria HondeUng, geb. ... f 9 april 1655, na den dood van haren 
man beleend met Groenewoud gn^. Woudenberg en met Lievendaal. 

Uit dit huwelgk is geboren 

Gerard van Eek van Panthaleon geb. te 16 maart 1607, 

t te 30 april 1654, kannunnik van St. Pieter, gecommitteerd 

ter admiraliteit op de Maze, 

tr. te 10 febr. 1633 

Maria Justina Quaet von Wickraet, dochter van Bertram en 
Anna de Morgan geb f 5 nov 1643. 

Uit dit huwelgk is geboren 

Bertram van Eek van Panthaleon geb. te 10 nov. 1633, 

t te Weurth 7 aug. 1680, 



OKSLACHT- ma WAFENKUNDl. 317 

tr. 2^. 4 aug. 1661 Elisabet Leenwens, wede. van Jacob Glimmer, 
dochter van Jacob, burgemeester van N^megen en Sjbille van der 

Linden^ geb f 21 dec 1686 ; zg kocht als wed. de baronie 

van Gendt. 

dit dit huwelgk is geboren 

Diederik van Eek van Panthaleon, geb. te Nijmegen 28 mei 1673, 
f te 'sGravenhage 19 mei 1711, Trgheer van Gendt, bai^emee8t.er 
Tan Ngmegen, lid der staten generaal, tr. te Ngmegen 14 jung 
1691 Gatharina Fagel dochter van Nicolaas, heer van den Oaden 
Tempel, burgemeester van Ngmegen en van Elisabeth Bobbe 

geb t ? 

üit dit huwelgk is geboren 

Elisabeth van Eek van Panthaleon, geb. te Ngmegen 3 dec. 1693, 
t 8 april 1749, tr. te Ngmegen 29 jan. 1716 Hendrik des Yilattes 
g f8 sept. 1759. luitenant generaal, commandant van Namen. 

üit dit huwelgk is geboren 

Alezander Augnste des Vilattes, geb f oct., 1765, heer van 

Spanbroek, raadsheer in het hof van Holland, tr. 13 febr. 1752 
Anna Petronella van Heemskerck, dochter van Jan Henri, heer van 
Achtienhoven en Anna Petronella van Schuylenburch, geb. 13 
mei 1728, f julfl 1757. 

Uit dit huwelgk is geboren 

Comelia Hillegonda des Vilattes, geb. te 's Gravenhage 20 julg 
1754, f 22 maart 1802, tr. 15 mei 1774 te Delft Engelbert Pauw, 
zoon van Iman, raad te Vlissingen griffier van den hoogen raad en 
Maria Catharina Johanna van Boeschot, geb. te *s Gravenhage 7 
sept., 1752 f aldaar 30 maart 1803, raad der stad Delft, schepen, 
hoofdofficier, baljuw van Oudewater. 

Uit dit huwel^k zgn verscheidene kinderen geboren. 

Haarlem, A, j. B. 

Gedacht Comans en Mom. (A. R.; XXVI, bl. 156). Het wapen 
door het amsterdamsche geslacht Gogmans gevoerd, is: gekw.: 1 
en 4 kw. gegolfd van blaauw en zilver met een rood schildhoofd 
waarop drie gouden koeken, geplaatst en fasce; 2 en 3 kw. drie 
zwarte ossenkoppen, op goud, geplaatst 2 en 1. 

Maastricht, a. a. vobsikbvan van ousk. 



318 OESLÜCHT- EK WAFENKUNDB. 

Oedaciit ran Bnqtenbnrgh. (XXVI, bl. 163.) De ouders Tan Bei- 
nier öerard ran R., waren Gerard Constantgn, Willemzn., en 
Adriana Pauw, Beiniersd. Hg huwde Johanna Schogt, geb. a^. 
1675, si. 2 jang 1748. Zg wonnen: 

1°. Maria Elisabeth v. B., geb. jan. 1697, at. te Pnrmerend den 
16en mei 1749, huwt in 1717 Anthony Hartingsveldt, zn. van mr. 
Nicolaas en van N. van Lodestegn. 

2^^. Gerard Constantgn van B., geb. 1695, st. 20 aug. 1726, tr. 
Helena Oonstancia Loten, geb. 19 april 1696, st. te Purmerend 
13 sept. 1759, dr. van Abraham en van Anna Velters. Zg her- 
trouwde in 1729 Philip Boon, geb. 1689, st. te Purmerend den 
21en sept. 1738, en daarna met Olfert Pet, geb. 16U7, st. 24 oct. 1766. 

Uit het huwelgk van Gerard Constantgn en H. 0. Loten : 

A. Beinier van B., geb. 1724, st. 1731. 

B. Abraham van B., geb. oct. 1726, st. jong. 

G. Gerard Constantgn v. B., geb. 24 jan. 1727, st. te Leiden in 
september 1748, alwaar hg studeerde, en werd in de St. Pieters kerk 
begraven. 

Uit mgne genealogien Loten en van Buytenburgh. 

Maastricht. A. A. voBSTEJEOiAN van ouen. 

Gedacht van Ingen. (XVI, bl. 165.) Johan van der Merwede, 
schout van Isselmuiden, st. 20 oct. 1741, tr. 5 sept. 1717 Gatha- 
rina Amolda v. Ingen, ged. 2 dec. 1679, dr. v. Hendrik en van 
Wobbina Gaten berg. 

Jan Severgn van der Merwede, tr. G. G. van der Beek, ged. 20 
maart 1735, st. 1810, dr. v. Jan Huibert en v. Judith v. Ingen. 

Hendrik Lodewgk van der Merwede, st. 29 nov. 1847 ond bgna 
76 jaar op Broeckeroordt onder Oldebroek, tr. P. in 1804 op 
Vosbergen B. W. van Dedem, st. 2 maart 1805, 2<». in 1811 Aleida 
Johanna v. Ingen, st. 12 dec. 1851 omtrent 70 j. oud, wed. A.J. 
Meylinck, dr. v. Hendrik v« Ingen en v. Margaretha Martha 
Boldanus. 

Deze aanteekeningen, getrokken uit mr. J. van Doornincks 
Geslachtk. aanteekeningen, toonen dus aan 1^. dat de echtgenoot 
V. J. S. V. d. M. geene v. Ingen is, 2''. dat H. L. v. d. M. een 
zoon was v. J. S. v. d. M. Eene Aleyda v. Ingen is noch bg mr. 



GESLACHT- EN WAFSNKÜNDE. 319 

T. Doorninck noch bij Ferwerda te vinden, wel eene Antonia 
lieyda geb. in 1706, oudere zuster van bovengenoemde Judith. 

J. D. WAGHBB. 

Het geslacht Dengeweerd ot Doegewaerd. (XXY, bl. 44, XXVI, 
bl. 93.) Aan de genealogie der deventersche familie Doegewaerd, 
Yoor zooverre die wordt medegedeeld in de geslachtlgst der familie 
van Oealen, ontleende de heer A. A. Vorsterman van Oyen ten 
mgnen behoeve het volgende: 

Martin Doegewaerd tr. te Deventer, a°. 1625, Barta van de 
Colk. 3 k. 

1. Difkje Doegewaerd, geb. te Deventer in 1627, tr. Jacob 

Vries wflk. 

2. Geertruyd Doegewaard, geb. te Deventer febr. 1629, tr. 

1®. mei 1649 ald. met Hans ?an Geulen, geb. te Deventer 
10 febr. 1623, zn. van Hendrik en van Ae^e van Emden, 
predikant. Zg stierf te Doetincbem 5 jan. 1668, hg ook 
aldaar 14 dec. 1671. 

3. Wilhelmina Doegewaerd, geb. te Deventer, tr. Jan Marien- 

burgh (serviesmeester te Deventer, volgens van Doorninck, 
Geslachtsaanteekeningen, bl. 618, die echter van Deuge* 
toeerts spelt). * 

Gedacht Twent. {XXV, bl. 564; XXVI bl. 219.) Een geslacht 
TUI dien naam komt herhaaldelgk in Overgssel voor, zie het Tgdrek. 
Register op het Overgsselsche archief; het behoorde tot de deventer 
regeriugsgeslachten : zie Dumbar Kerk. en Wer. Deventer op de 
schepenenl^sten ; hun wapen is afgebeeld in de Bgdragen tot de 
geschiedenis van Overjjssel, 2e dl. — Wat mg echter niet blgkt, 
is of dit en het t. ap. bedoelde geslacht hetzelfde is. 

J. I. VAN DOOENINCK. 

Geilaoht van laren. (XIV. bl. 154, 215, 249; XV. bl. 219,250; 
XXIII. bl. 41 ; XXIV. bl. 88.) Omtrent Daniel van Laren leest 
men in de acta syi^di provincialis ducatus Oelriae et comitatus 
Zatphaniae, gehouden binnen Ngmwegen den 27 etcjalij aM625, 



320 OSSLACHT- EN WAPENKDNDS. 

art. 12: »is den synodo yoorgecomen, hoe dat d. (Daniel) Larenos, 
gewedene predicant tot Vlissingen, tot den kerckendienst tot Arnbeim 
is beroepen, over wiens persoon bedenckingen vallen van wegen 
het particuliere gevoelen dat hg sonde hebben aengaende die 1000 
jaren Apocalyps. 20, waerover hg oock met onlust vaS kercke van 
Vlissingen sonde gescheyden sgn; gelgck dese vergadering, synodi 
Znitholiandicae nomine, naer jnhönt der acta van laetstgehondenen 
synodo jn 's Gravenhage van d. depntato is gewaerschonwt. De 
vergadering, verstaende dat dese saecke airede so verre was ge- 
comen, dat d. Larenus jn kerckendienst tot Amheim is bevesticht, 
en dat hg den kerckenraet aldaer genoegen daerover hadde gege- 
ven en genoegsame getnychnissen vertoont, en lettende nochtans 
op die grootwichticheyt van dese saecke, heeft den classem Am- 
heimiensem belastet, ten overstaen vaii gedeputeerden des synodi 
Borchvnldiglicke met alle voorsichticbeyt op dese saecke te letten, 
ten eynde alle archwaen verhoedet en alle onheyl voorgecomen werde/' 
In art. 30 der acta van de prov. Geld. synode, 15—18 aug. 1627 te 
Zutfen gehouden, staat hg als >in den classe van Arnhem aen- 
genomen** vermeld. Op de Geld. Synode te Harderwgk (1 — 5 aug. 
1637) werd Daniel Larenus, die van wege de classis Arnhem der- 
waarts was afgevaardigd, berispt over de lichtvaardige toelating 
en beroeping van Samuel Heshusius, door hem peremptoir geëxa- 
mineerd," als niet hebbende sgne behoorlicke reeden van gearres- 
teerde kerckenordre*'. Het examen moest herhaald, en Samuel Hes- 
husius intusschen van den kerkdienst geschorst worden. Werd 
hg ihabgP* (bekwaam) gekeurd, zgne herstelling zou volgen, doch 
in het tegenovergestelde geval zou men hem tot een exempel depor- 
teeren. Bgaldien des. Larenus zich voortaan niet stipter aan de 
kerkenorde hield, zou de synode ^genootsaect worden te gaan tot 
een hogheren trap van censare tot bedroefenisse van zgn E. persoon, 
dewgle de E. vergaderinghe verstaet, dat de £d. Heeren van ^t 
Quartier (Arnhem) sgnE. (Larecns) hebben gewaerschonwt en de 
gepromoveert(de) persoon (Heshusius) gheen getuygenis heeft gehat 
dat hem conde dienen tot promotie^ maer veel meer ter contrarie 
voorgedraghen is dat eenighe professoren van Harderwgck ver- 
claerden hem niet habgl te wesen tot den heylighen kerckendienst; 
aal alsoo strictelickachtervolght wordende kerckenordre in postemm, 



GBSLAOHT- BN WAPBNKUliDB. 821 

dat gheen examen magli geschieden dan met kennisse des geheelen 
classis en aller gedeputeerden des synodi." Volgens art. xxi der 
proT. Geld. synode te Zntfen (8—11 ang. 1638) had echter Samnel 
Heshnsios spoedig daarop sa isfactie gegeven, en mocht hg asgn 
beroep door de sjnode geapprobeerd zien, zoodat deze zaak hiermede 
ten einde liep. 

De Nay. XIV, blz. 154 vermelde Joost van Laren, Danielszoon 
en Janneke van Belois (geh. te Vlissingen 29 ang. 1609), geb. te 
Vlissingen in 1612, heeft onder den naam van Jodocns Larenos 
als proponent het leeraarambt aanvaard in 1635 te Eesteren 
(Nederbetnwe), waar hg de tweede predikant is geweest, en van 
daar in 1637 (volg. de Jongh, >Naamlgst", bl. 6 en 353) naar 
Schenkenschans % in 1645 naar Benschop vertrok. In 1C50 werd hg 
adjanct-predikant te IJsselstein, waar hg in 1655 in vollen dienst 
trad, en in 1677 overleed. Arnold van Laren, die zgn dienst 20 
janij 1649 te Veghel (JN.Bratemt, destgdscl.Peelen Kempenland), 
begon, en sedert 30 aug. 1651 bg de Engelsche kerk te Vlissingen 
Toortzette (f 1676), wordt door de Jongh, in zgn Naamlgst der 
predd. van het Geldersche Synode, bl. 353, > Jodoci filins" genaamd, 
zonder dat het blgkt^ welken Jodocns hg bedoelt. Deze Jodocns 
kan echter bezwaarlgk een ander wezen, dan Joost, de jonge, 
zoon van Joost, den ouden, ex Maeiken Knockaerdts Jansdr.; 
zoodat de tweede predikant van Eesteren en de (volg. de Jongh, 
bl 207) tweede predikant van Veghel, volle neven of broeders- 
kinderen zgn geweest. Men moet wel hiertoe beslniten, wanneer 
men de jaren vergelgkt, waarin beide proponent waren» alsook in 
aanmerking neemt, dat het jongste der negen kinderen van Joost 
▼an Laren, den jongen, [nit zgn huwelgk (11 apr. 1610) met Sara 
Baggaert], Abraham geheeten, in jang 1633 geboren werd. Men 
zal derhalve den Nav. XIV, bl. 156, snb n°. 3 genoemden Arnold, 
op gezag van de Jongh, tot het ibid bl. 1556 voorkomende Igstje, 
dat de kinderen van Joost den jongen vermeldt, moeten terugbrengen. 



*) lo de sTnopsifl 1621-— 1644 Tan het classicaal vehief te Tiel leest men een 
ittim, die aan '« Gravenwert doet denken. Dese plaats, thans eene bnnrschap onder 
Herwen, distr. Zerenaar, werd toennuuüs tegeiyk met het fort Schenkeschans door 
iéo predikant bediend. Men leest elders van #het fort te 's Gravenweert.'' 



322 0£8LACHt- £K WAFBNKUNOE. 

Deze Joost van Larendejonge was het, die aan de overzetten ?aii 
het O. T. te Leiden eene vertaling toezond van het boek Job, en 
naderhand van Daniels profetiên, waarvan zg grooten dienst ge- 
had hebben: misschien ook eene vertaling van het boek de Pre- 
diker; zie Ypey en Dermont, Gesch. d. Ned. Herv. Eerk, 1I« 363; 
Aanteek., bl. 256. Ook was hg overziener der vertaling van het 
O. T. uit Zeeland; zie ibid. bL 355. J. aitspaoh. 



VRAGEN. 

Lambreqnins, dekkleeden. Welke regel moet men volgen bg het 
geven der kleuren aan de dekkleeden, in overeenstemming met het 
wapen ? 

Moet b. V. het inwendige of de voering van de dekkleeden, de kleur 
hebben van het voornaamste stuk, en het uitwendige, (hetwelk men 
te zien krggt door de omgeslagen krullen), de kleur van het veld? 

Of wel is het inwendige of de voering altgd van metaal en het 
uitwendige van kleur, of omgekeerd? 

Er zal toch wel een vaste regel hiervoor zgn? 

J. o. DB O. J. J&. 

Genealogie Wittebol. Bestaat er eene genealogie van dit geslacht ? 
Zoo ja, waar, en bg wien is zg berustende ? Hoe is hun familiewapen? 
Amsterdam J. o. du g. j. j&. 

Genealogie van het geilaoht van Hulst Men vernam gaarne waar 
en bg wie eene genealogie te vinden zoude zgn van het geslacht 
van Hulst, voornamelgk gevestigd geweest zgnde in de provincie 
Gelderland zoo als te Arnhem, Ngmegen enz. 

Amaterdam. j. g. de o. J. m« 

Oedaoht Hi^jgheni en Bombouti. Wie kan het onderstaande aan- 
vullen? 

Hendrik Hugghens, geb. te? 9 dec. 1750, overl. te? 16 mei 

1784, boekhouder der O. L C. huwt te? den? N N. £n 

zgn hieruit kinderen gesproten? 



OBSLACHT- EN WAPIENKUNDB. 828 

Johan Rombonts, geb., st. tr.? Ladowina Reael, en hiefb^: 
P. Bombout Rombonts, die volgt. 
2^. Regnier id. st. ongehnwd. 

Bombont Rombonts, geb. st. tr.? Cornelia Zeegers, en wint bij haar: 
P. Jan, ongehnwd overleden. 

2®. Hillegonda Sara, geb. st. tr.? Oerard Vlack, geb. st? en 
liiernit drie kinderen (?), welke z^jn: 

a. Maria Ylack. 

b. Rombont Vlack. 

c. Jan Vlack. 

Gedacht Yon Hammerstein. Een tak van dit hannoversche geslacht 
heeft in Nederland gewoond en is verwant met de familiën van 
Diest, en de Groot. — Wordt beleefd verzocht om genealogische 
inlichtingen en of iemand hier te lande ook familiepapieren bezit» 

Maastricht. a. a. vorstbrman van ousn. 

Oeslaoht Bosch. Wie kan mg opgeven de onders (en zoo mogelgk 
de 4 of 8 kwartieren met de beschrgving der wapens) van mr. 
Bartholomaens Bosch, geb. 14 nov. 1689, st. te Leiden 13 april 
1743, tr 1^ te 's Gravenhage 14 dec. 1726 Adriana van Leeawen 
(tl734), tr 2». te Voorschoten 27 febr. 1735, Catharina van Immer- 
seel, geb. te Leiden 20 nov. 1708. Mr. B. Bosch voerde in goud 
drie anilles van keel geplaatst 2, 1. 

J. W. C, DBL COURT. 

Oedaoht Sanisson gezegd de Festen. Zoo iemand mg ook de ge- 
nealogie van het geslacht Sanisson gezegd de Pesters knnnen ver- 
schaffen of eenige aanteekeningen op deze familie betrekking 
hebbende? 

Hun wapen was in goud een fasce van sabel, daarover een St. 
Andries kruis van keel en over alles heen een arendsklaanw van zilver. 

J. W. C. DBL COTTRT. 

Gedaeht de laimoy. (XXÜ, bl. 107 ; XXIII, bl. 380 ; XXIV, bl. 163). 
Wie heeft de goedheid deze stamlgst zoo veel mogelgk aan te 



324 GB8LACHT- BN WAPKNEinfDX. 

Vullen? Elk bonwsteentje zal mg zeer aangenaam zgn. Zie hier 
't geen mg bekend is; *t overige verlangt aanvulling. 
Wie waren de ouders en gprootonders van: 
I. Henri Martin de Lannoy, woonachtig te Doornik : hg huwde 
Agnes Bnlteel, waaruit o. a. (wie zgn de andere kinderen?) 
een zoon, die volgt II. 
n. Arnold de Lannoy^ waalsch predikant te Leiden, huwde met 
Sara Masselot; hg sterft 1635. Uit hun huwelgk 
1^ Abraham, 'die volgt UI. 

2^ Jean de L. geb. te? 6 oct. 1632, waalsch predikant te Dor- 
drecht, stetfb 25 dec. 1672 ; hg was gehuwd met Christine van 
den Brandeler, geb. te? den? st. te? den? dr. van? en van? 

A. Ester de L. geb 31 mei 1692, huwt Thomas Ernst 
van Goor, secretaris te Breda, en schepen aldaar, 
sterft 1750. Kinderen, 

B. Jan de L. 1694, si 1760, (v. d. Aa zegt niet veel 
van hem). 

III. Abraham de Lannoy, geb. 16 mei 1623, werd eerst waalscb 
predikant te Aardenburg, daarna te Leiden en vervolgens te 
Amsterdam; hg huwde Cornelia Loncque, dochter van Arnold, 
schepen te Vlissingen, en stierf den 14en oct. 1668, 'nalatende: 
1°. Margaretha de L. geb. te Leiden 1658, huwt te Vlissin- 
gen dec. 1670 Cornelis Evertsen, geb. Vlissingen, weduw- 
naar van Sara van Gogh, (Bg de Jonge, Levensbeschrg- 
ving, niet te vinden). 

2^ Dr. Arnold, die volgt IV. 

IV. Dr. Arnold de Lannoy geb., 1654, schepen den 28en april 1688» 
en burgemeester te Vli&singen 1705, huwt Johanna Bosschaert, 
dr. van Jan en van Gatharina van de Putte (Nav. XXV, 
bl. 477). Hg st. 14 jung 1710 en heeft nagelaten 

l"*. Jan de L., burgemeester en raadsheer te Vüssiogen, aldaar 
geb., huwt aldaar sept. 1708 Cornelia Evertsen, geb. 26 
oct. 1672, zgnde weduwe van mr. Pieter van der Bnxgt. 
Hg stierf in 1714 en liet na 
A. Arnold de L. st. jong. 

2®. Abraham de L., borgemeester te Vlissingen. 

S"». Henri de L., die volgt V. 



GB8IACHT-* EN WAFEI^KimDlI. 825 

y. Henri de Lannoy, geb. te? 9 nov. 1691, st. te? den 10 mei 
1771, huwde Maria Elisabeth de Glause, geb. te? den 5 
april 1695, st. te? den 3e dec. 1754. Uit dit hnwelgk Jacob 
Amold Henri, die volgt. 
YL Jacob Amold Henri de Lannoy, geb. te? den 5 dec. 1784, 
hnwt 25 mei 1763 Antoinette Franfoise Bigot geb. 18 mei 
1789, dochter yan? sterven? 
Uit hun hawelgk : 

l^ Henri Willem Prederik de L., die volgt VH. 
2\ Jacob Fran^ois de L., geb. 30 april 1766. 
3». Willem Arnold, geb. 27 mei 1767, at. 27 julg 1767. 
4^ Wilhelmina Antoinette Maria, geb. 4 jan. 1769. 
5^. Carolina Frederica, geb. 25 jan. 1771^ hnwde Frederik 
Harpert Scheidt de Groolard, geb. 31 mei 1769, et. 
24 febr. 1842, zoon van Frederik en van Jacoba Adriana 
Ghronlard. 
6^. Helena Looisa Johanna, geb. 2 april 1772, st. jong. 
Vn. Hendrik Willem Frederik de Lannoy, geb. 17 mei 1764, 
hnwde Machteld de Rngter, waamit de thans nog voort- 
levende familie de Lannoy. 
Wie waren de ouders van Jnliania Gomelia baronnes de Lannoy, 
de beroemde dichteres? 

Wie waren de ouders van Charles de Lannoy, gehuwd met Anna 
Tan Boelens, dr. van SuSridus en van Jeltje van Beyma? 

Wie waren de ouders van Jeannette de Lannoy, gehuwd geweest 
met Lubbert baron van Eek? 
Maastricht ▲. A. vobstbrxaic vak oijek. 

Wapen Panneboeter, Lobrecht en van HaiderwQok. De wapens door 
deze &miliën gevoerd, worden gevraagd. avdantb. 

Oeilacht Scheid of Scheidt. Genealogische inlichtingen worden be- 
tarefende dit geslacht gevraagd. Er bestaan meerdere familiën van 
dezen naam, en wel Scheid uit Hessen afkomstig en Scheidt de 
GroTÜard afkomstig uit Frankenland. 

Maattrickt A. A. vobstsbuan van oueit, 



326 

MENGELINGEN. 



Herkwaardige boomen in Hederland. (XXV, bl. 383; XXVI, bl. 
102, 166). In F. W. van Eeden, De dniDen en bosschen tbii 
Eennemerland, Groningen, 1868, komen beschrgvingen en nadere 
bizonderheden voor van eenige merkweerdige boomen in d'omsiare* 
ken yan Haarlem. 

HaarUm. johaN winklek. 

Merkwaardige boomen in Hederland. Tot de hiatoriscli merkwaar- 
dige boomen van ons vaderland behoort nog de Eonings-eik in 
het, op rnim een nnr a&tands van hier gelegene, Spenlderbosch op 
de Velnwe. 

Haasloop Wemer gaf van dien boom eene uitvoerige beschrg- 
ving in qn opstel Irmin-lo, geplaatst in den Geld. Volksalmanak 
voor 1864 met eene afbeelding tegenover bl. 54. Ook Hofdgk geeft 
er .eene teekening van op bl. 101 van zgne Geschiedenis der Ne- 
derlanden, waar h^ hem den Koning- Willems-eik noemt, maar, 
met de plaatselgke gesteldheid minder bekend, plaatst h^ hem in 
het stille wond van Garderen, waar h^ Specdd had moeten schij- 
ven. In zgne Historische Landschappen wordt almede de boom 
met zgn zoc|^nbank en tafel met eere genoemd. Als historisch 
monnment is de boom een bezoek overwaardig. En de zorg door 
heeren eigenaren van H Spenlderbosch ten opzigte van dien boom 
betoond, verdient geprezen te worden. 

Aan 't Udddermeer, ▲• aabssk. 

Se tayen in den rouw. (XXVI, bl. 104, 222). Ja, in Drente en 
Twente (en waarschfjnlik ook wel onder de Saksische bevolking 
van Gelderland) geven onderwetsehe en eenvoudige Ini in afgelegene 
plaatsen, den bgen nog kennis dat hun eigener overleden is, door 
aan den bgekorf te kloppen en 't feit te vertellen. 

Baarlem. jOHAif wnmtB. 

Be tayen in de lonw. In *t Sticht heeft men de gewoonte de 



lüSNOXLINGJQI. 827 

orren b^ den dood van den ^mker ten teeken van ronw 
een paar zwarte streken met den verfkwast te geven. Zoo althans 
vertelde mg een zeister arbeider. * 

Sederlandsche spot- en soheldnamen (Vgl. Alg. B/og. 1 en II; XXI, 
bl. 56, 657; XXIH, bl. 168; XXVI. bl. 103). 
IJsdsteinache Apenluiers, 

Daar ik zelf een »Uselsteinsclie [Apenluier*' ben, zg het mg 
vergund de origine van dien naam aan mr. van Hoeveil mede te 
deelen. Tosschen het Gein en IJselstein, op een half nar a&tand 
van de stad, ligt eene hofstede die nog bet Apenhnis beet. Daar 
zou in, ik weet niet welke eeuw een ridder gewoond hebben, die 
een knecht en een aap had, beide Kees genaamd. Kees de aap 
stierf, en de ridder liet zgn dood in de stad bekend maken, waarop 
de magistraat den aap liet »overln7den*', meenende dat Kees de 
knecht gestorven was. Toen zg bemerkten dat de ridder hen bg 
den neus gehad had, wilden zg hem te Igf, en belegerden hem in 
zgne stede. Dit beleg werd door tusschenkomst van den bisschop 
van Utrecht opgeheven, die den ridder veroordeelde om het veld, 
waarop die van Uselstein een galg voor hem gebouwd hadden, aan 
de stad af te staan; dit veld heet nog het galgenkampje. 

Aptldoom en 't Loo. w. j. josisssn hzn. 

Zevengestemte. (XXVI, bl. 223). De »zeven ploegossen" (septem 
trioties) zgn niet het Zevengestemte» maar de zeven kenbaarste 
sterren van den Qrooten beer, in de volkstaal den Wagen. 

H. M. c. y. o. 

Langdurige predikdienst. (XXV. bl. 382, 480). Bg de aangevoerde 
voorbeelden kan gevoegd worden dat de amsterdamsche predi- 
kant Ërnestus Philippus Gerhardus van Essen in het ööste jaar 
zgner evangeliebediening, waarvan 52 jaren te Amsterdam, over* 
leed, bgna 87 jaren oud zgnde. Hg had het buitengewone voor- 
recht in zgn 81ste levensjaar, zgnen kleinzoon J. J. Cremer te 
Amsterdam te bevestigen. 

Behalve het uit het Maandschrift voor Christenen op bl. 480 
vermelde, ontleend uit de Archives du ^Christianisme 11 febr. 1854, 



lONGBLUrGIOf. 

n®. 8 p. 32, vind ik in m^ne aanteekeningen, nit de VereenigiDg 
van Heldring, jan. 1864 bl. 483; dat de eerw. Waldo op zgn 
lOlsten verjaardag, 12 oct. 1863 te Fnlton in Noord- Amerika een 
half uur predikte over Lnk. 23 : 43, ala of hg een man van 70 
jaren was. Volgens een bericht, voorkomende in de Stemmen voor 
waarheid en vrede voor oct. 1864 bi. 743, overleed hg 3 jolg 
1864, op 40 dagen na 102 jaren oud : vroeger onder Washington 
gediend hebbende werd hg in 1788 predikant en was dos ruim 
75 jaren als soodanig werksaam. 

In La Renaissance van 26 jong 1875 n^. 26 wordt gemeld, dat 
de oudste predikant der Vrge schotsche kerk, dr. Ingram, nu zgn 
100ste levensjaar bereikt heeft; 96 jaren oud zgnde, had hg oog 
voor een zgner zonen, die zelf reeds grgsaard was, eene predik- 
beurt waargenomen, en met eene helderheid van denkbeelden en 
kracht van stem^ alsof hg nog jong was, gepredikt. In zgn 90ste 
jaar begon hg nog Hoogduitsch te leeren. 

Hetzelfde tgdschrift vermeldt ook, dat de predikant Böehme, 
behoorende tot de Methodistische Episcopalen in de Vereenigde 
staten, den 8en jung 1775 zgn lOOate levensjaar bereikte. Den 
2den april bevorens hield hg nog in eene kerkelgke vergadering 
eene korte toespraak over Nahum 1 : 7 en toonde par la netteté 
des idees, dat hg nog in het volle bezit was zgner vermogens. 

E. A. P. 



VRAGEN. 



Spreeuwen. Waar big ven toch de spreeuwen d^s winters? Hen 
ziet ze niet gaan, men ziet ze niet komen, maar op den eersten 
voorjaarsachtigen dag zgn zg daar. Dat ze des winters niet ver** 
huizen, bewgst mg ook het feit, dat ik er den Isten jan. 1860 
zes k zeven te Zeist in een boom heb zien zitten. 



« 



GESCHIEDENIS. 



Verloting van Raaphorst in 1709. (XXVI, bl. 172). Het gescbiedde 
ten gevolge van een verzoekschrift aan de Staten van Holland en 
Westfriesland, door Anna Magdalena van den Boetzelaer, vroawe 
Tan Aspereu en Maria Gornelia van den Boetzelaer, vronwe van 
der Noot; uithoofde de geheele nalatenschap van hare ouders 
alleen bestond in heerlgke en vaste goederen, die benevens en 
boven de jaarlijksche lasten van den lOOen en 200«n penning en 
andere ongeldeu, nog bezwaard waren met den interest van/ 100,000 
kapitaal. Dit bedroeg meer dan haar geheele inkomen, waardoor 
zij dan ook onmachtig waren om aan de respective gaarders der 
Terpondingen en ontvanger van den lOOen penning, hare lasten te 
betalen, waarvan zg sedert 1703 in gebreke waren gebleven, zoo 
dat zg aan het kantoor van den ontvanger van den lOOen penning 
en den gaarder van Wassenaar omtrent f 14000 schuldig waren, 
vaardoor zij gestadig werden geëxecuteerd en van de Staten 
reeds tweemalen surcheance van betaling hadden bekomen. Zg 
waren om den oorlog buiten de gelegenheid om een harer heerlgke 
goederen naar waarde te verkoopen, en toch genoodzaakt hiertoe 
OTer te gaan, zoo om de achterstallige lasten aan het gemeene 
land te voldoen, en zoo niet het geheel, ten minsten een gedeelte 
Tan de kapitale schulden bg hare ouders nagelaten af te leggen. 
Daar zg ingevolge van dien niet anders dan haren totalen ondergang 
te gemoet zagen — niet tegenstaande zg alles om dit voor te komen 
hadden aangewend — hadden zg de heerlgkheid Riiaphorst te 
koop gesteld en zich uit den Haag geretireerd en bewoonden een 
gering huis te Asperen^ daar het oude kasteel in 1672 door de vgan- 
den was verwoest. Zg verzochten dat de Staten »U7t compassie haar 
geliefden te verleenen: octrooi om de riddermatige Uoistede van 
Raaphorst, met alle de landen en huizen en wat daaraan verder 
behoorde, in verscheiden perceelen bg forme van Loterg te mogen 
Terhandeleni als het eenigste middel om de gedreigde ruïne te ont- 

28 



380 G1&8CUIBDS1II8. 

gaan^* en wel in dier voegen dat men haar geliefde te verleeoen 
en octroyeeren een som van ƒ 600,000, daar Raaphorst in ver- 
scheiden perceelen verdeeld en verloot moetende worden met veele 
considerabele geldprgzen moest worden aangevuld. 

En daar de Staten het zelve uit commiseratie hadden verleend 
aan den heer van Giesenbnrg, en aan eenen Frans Jilles, staande 
met zgn kabinetten en spiegels op de groote zaal, en aan de eige- 
naars van het huis van prins Maurits, zoo hoopten zg dat die 
zelfde gunst door de Staten aan haar zou worden toegestaan, die 
mede ingezetenen waren en tot nog toe bg de ƒ 4000 jaarlgks 
aan 100e en 200e penningen hadden moeten betalen en wier 
vader de eer had gehad een lid van de ridderschap en van hunne 
vergadering geweest te zgn. 

Het verzoekschrifk werd in februarg 1709 in handen gesteld van 
gecommitteerde raden om het te examineeren en daarop advies 
uit te brengen, waaraan deze voldeden bg hun schrgven van 13 
maart, en dit advies gunstig zgnde, werd het gevraagde octrooi 
den 23en maart daaraan volgende verleend. 

Ten einde eenigzins de waarde van land enz. in die jaren te 
kunoen beoordeeleu^ deelen wg hier nog mede, dat het inkomen 
van het adellgk huis Uaaphorst bedroeg / 2790-3 als : 
Huur van het huis met alle ap- en dependentiën, be- 
nevens diie morgen weilend (jaarlgks) / 400,— 

Jan Huberts, een woning met 27 a 28 morgen land > 215,— 

Jan Cornelis Rosenburg, een woning met 22 M. . » 360,— 

Cornelis Gijsen van Obdam, een woning met 18 M. > 240,— 

Jan Jansz. Ouynste, een woning met 28 M. . . . > 350,— 

Het Raaphorster duin gepacht bg Pieter Jansz. Duynsté > 700,— 
De tienden bedroegen in tien jaren door malkander 

1695/1704 > 385.-3 

De achterleenen van Raaphorst omtrent 28 a 30 stuks, 

van verheffen jaarlgks omtrent » 40,— 

De hak van het hoat rondom het huis en boeren- 
woning, het eene jaar door het andere » 150,— 

ƒ 2790,-3 



GESCHIBDEKn. 331 

Wat bet huis Marqoette betreft, beboorende aan Maria Agatba 
Tan der Myle, in hetzelfde jaar werd de verloting hiervan toege- 
staan tot eene som van / 300,000. 

L. 

Inyoering van den statenb^bel in de Hederbetuwe. De synodale 
bgbeloYerzetting van 1618 en 19 was apr. 1645 reeds vrg alge- 
meen hier te lande b^ den kerkdienst in gebmik. Alleen te Ingen 
Ochten en Uzendoorn was toenmaals die invoering nog niet ge- 
schied. Men leest in de classicale acta van Tiel van 21 — 23 apr. 
1645: moopende de invoeringhe des Bijbels van nieuwe oversettin- 
ghe blgven de kercken van Inghen, Ochten ende Isendoorn als 
noch belast om die bg de haeren te bevorderen, dat hare kercken 
daermede metten eersten mooghen werden versien". Te Ingen had 
ze daarop plaats, doch, volgens classicale acta van 13—15 apr. 
1646, te Ochten en Uzendoorn niet. Ja, laatstgenoemde gemeente 
was apr. 1647 nog in gebreke gebleven; doch toen was de zaak 
te Ochten in fieri (in wording), en dit bleef zoo tot sept. van laatst- 
genoemd jaar. Apr. 1648 was Uzendoorn de eenige gemeente, die 
bierin nalatigheid betoonde; lïien besloot derhalve op de gewone 
tielsche classisvergad. van 2^ — 27 sept. 1648 te dezer zake de 
tasschenkomst in te roepen van den heer van Uzendoorn, hetzg 
dan van Gerhard van de Poll, hetzg wat waarschgnlgk is, van 
den gverigen Protestant Joost Vijgh tot Isendoorn, raad van den 
bove van Gelderland. Maar ook deze poging baatte niet veel ; want 
apr. 1649 stond die invoering, naar Inid van art. 3 der acta van 
de gewone tielsche cl. vergad., nog te verrichten ; zoodat wg in de 
acta der cl. vergadering van 29 apr. 1650, snb art. 5 lezen: »also 
de invoeringhe des nien getranslateerden Bibels in de kercke tot 
Isendoorn tot noch toe is achter gebleven, en ds. Molitor (Bisschop)f 
predicant ter plaetse, nochmaels verclaerde, dat hg door sgn in- 
stantelick aenhonden dit niet hadde knnnen te wege brengen: so 
heeft de vergaderinge hieroner goetgevonden den Richter van Isen- 
doorn, hier binnen sgnde te doen begroeten; ende also deselne, 
aengesproken sijnde, belooft heeft de penningen daertoe te sullen 
fonrneren, so blgft ds. Molitor belast, deze occasie niet voorbg te 
laten, op dat der sake eenmael een eynde worde". Op de gewone 



332 GESCHIEDBlilS. 

cl. yergad. 9—11 sept. 1650 te Tiel gehouden, kon men verkla- 
ren: »de invoerirge van den nieuv^en getranslateerden Bgbel tot 

Isendoorn is ^ oltrocken'\ 

Wat de correctie van den Statenbybel betreft, ook daaraan 
werkten de nederbetnwsche predikanten mede; ^antart. 12 deacta 
van den gewone tielsche cl. vergad. van 16 en 17 sept. 1C44 
luidt: »'t overaien van de drukfouten in de nieuwen getranslateer- 
den Bgbel, is van de Broederen, daartoe geuomineert, geschied, 
en sal ds. Diepenbeeck in een exemplaer stellen en metten eerste 
gelegenheyt veerdigh maecken om dd. deputatis synodi vóór nieaw- 
jaer toegesonden te worden". Gnlielmus Diepenbeek was sedert 
1636 predikant te Avezaat, tot 1645 als wanneer h^ naar Erichem 
en Asch in het graafschap Buren vertrok. 

J. ANSPACH. 

Werkstaking in de vorige eeuw. Dat allerlei handwerksloi en ar- 
beiders plotseling hun werk staken ten einde hooger loon af te 
dwingen, is tegenwoordig aan d*orde van den dag. 'N geheel 
niene zaak is dit overigens volstrekt niet. Wel mogen zulke 
algemeene werkstakingen vroeger minder dikwgls voor gekomen 
zgn, dat z' echter toen niet minder als tegenwoordig met allerlei 
verontrustende verschgnselen, met allerlei oproerige bewegingen 
en overdreven eischen van den kant der werkstakers gepaard gin- 
gen, blgkt uit 't volgende. 

In 't midden der vorige eeu werden er aan den DoUart in 
Beiderland (Oost-Friesland) 2000 diemat land ingedykt (elke 
diemat is 400 rijnlandsche roeden van 12 voet groot), endekam- 
merdirector Lentz te Aurik schreef, onder dagteekening van 23 
December 1751, over die zaak aan den koning van Pruissen, aan 
Frederik den grooten, onder anderen 't volgende: 

iDas grösseste Unglück, so, nachst Wetter und Bturm, bei der 
grossen Eindeichung zu befürchten ist, bestehet dariu, dasa man 
2000 zusammen gelaufeue Leute schwerlich in Ordnung und Ge- 
horsam halten kanu. Wenn einer von Ihnen sich gravirt halt and 
das Wort Lafey rnfet, so werfen alle übrigen ihr Gerathe aas der 
Handj und niemand darf in seiner Arbeit fort fahren, oder die 
Meutmacher schlagen ihn auf der Stelle todt". (Zoo ver komt 't 



GESCHIEDENIS. 333 

toch tegenwoordig nog niet. Heden ten dage loopt 't nog ge- 
ffoonlik af met 'n paar bebloede koppen, of de oproermakers 
werpen ban maat die nie: mee doen wil, in 't water, zoo als nog 
dezer dagen bg 'n inpoldering te Sloten bg Amsterdam voorviel). 
>Der Lafeyrufer tragt alsdann seine Beschwerde vor, und ihm 
muss Satisfaction gescbehen. Nqd habe icb zwar alle casus aaf*8 
genaueste untersuchet, welcbe zn dem Lafeyrufe jemals Anlass 
gegeben, znm Exempel, wenn die Arbeiter nicht baares Oeld 
bekommen, oder ihre Viktualien nicht nehraen dürfen woher sie 
wollen*' (ja, als de werklui tegenwoordig ook met zulke wezenlike 
grieren voor den dag kwamen — die zouden spoedig verholpen 
worden !) >u. s. w. und diesem allenwerde ich sorgfaltig vorbauen ; 
allein die Erfabrung zeiget, dass gemeiniglich Lafey aus Bosheit 
gerufen wird, damit ihnen der Luhii erhöhet werde, sonderlich 
wenn sie sehen, dass die Zeit predsiret, und man in der Erndte 
andere Arbeiter nicht bekommen kann, als dann sind ihre For- 
derungen oft so exorbitant, dass 10—15000 Reichsthaler überden 
Etat mussen ansgegeben werden. Es ist noch niemals bei uns 
Qnd bei unsern Nachbaren eine Eindeichung gescbehen, wobei 
nielit Lafey gerufen worden, und der accordirte Lohn der Arbeiter 
erhohet werden mussen." 

(üstfriesisches Monatsblatt, Band IV, Heli; 5.) 

Otschoon 't werkstaken van poldergasten en voor al van veen- 
arbeiders, dat geregeld jaarliks voorvalt in Friesland, in 't friesch 
den naam draagt van óollejeien, zoo is H woord lafei of lawei 
daar toch ook bekend. 'N jaarliksche vergadering althans van 
Veenarbeiders noemt men in Friesland: laweisbier. 

Wat is d*oorsprong van dit woord lafei of lawei, en is 't ook 
baiten Friesland bekend en in gebruik? 

Haarlem. johan winklbr. 

[Over lawei vgl. Navorscher XVII, bl. 115 en 149]. 



334 OESCBUBDENIS. 

VRAGEN. 

De zilverviflflchen van Enkhnizen. (VII. bl. 294.) De boyenstaande 
vraag, geplaatst naar aanleiding van het stranden van het O.-I. 
comp. schip Bantam^ van de kamer Amsterdam in november 1697 
op de Elleboog voor Vlissingen werd tot beden niet beantwoord. 

Ik wordt er aan herrinnerd, doordien bg de Staten van Holland 
en Westfriesland in 1709 een verzoek om octrooi inkwam van de 
gebroeders Claes, Abraham en David van der Wegen van Haarlem, 
die inytgevonden hadden een kunst om onder het water te gaan 
en aldaar te sien de goederen en coopmanschappen, die in zee, 
in rivieren en andere wateren waren verdronken; dat zg hetsehe 
quamen te doen met haar te laten sacken onder water, om de 
goederen in packen aldaer vast te maken en deselve vervolgens 
nyt het water op te halen of laten ophalen enz.'* 

Het octrooi werd op den 23en October 1710 verleend voor den 
tgd van 25 jaren »mits dat dit octroy niet sal prejudiceeren, de 
inventie die de eilvervissers der stad Enkhuyeen syn hebbende^ omme 
met haer instrumenten, alle waren en koopmanschappen van den 
grond op te halen." 

De vraag wordt derhalve nogmaals onder de aandacht van de 
lezers van dit tgdschrift gebracht, vooral van hen die in Enkhuizen 
hun verblgf houden^ daar de mogelgkheid bestaat dat daar nog 
wel iets van hun aanwezen zal op te sporen zgn. 

LABOSANTSB. 

Manrits voor Grol. Hugo de Groot, in zgn Parallelon rerumpn- 
blicarum sprekende van het vergiftigen der bronnen door de 
Romeinen in den oorlog tegen Aristonicus, voegt er bg (volgens 
Meermans vertaling), » Manrits in 't tegendeel^ de aanvoerder van 
onze benden — toen hg voor weinig jaren Grol belegerde, heeft 
de verovering dezer stad, die hg op dezelfde wgs door het bederf 
der wateren verhaasten konde, liever tot op een' anderen tgd 
willen uitstellen." — Waar kan ik meer vinden omtrent dit feit? 

Luthersche predikanten te Schiedam. In 1775 werd Amoldas 
Brughman luth. pred. te Schiedam. Weet iemand op te geven, 



GSSCUIEDENIS. 33 

hoe lang h^ daar gestaan heeft? zoo hg van daar vertrokken is, 
dan waarheen? en wanneer? of zoo hg daar overleden is, in 
welk jaar? 

Wie zgn de overige lathersche predikanten na hem aldaar ge- 
weest, tot 1850? wanneer daar gekomen? en wanneer van daar 
yertrokken of overleden? 

J. C. F. Brückner, vroeger garnizoens-predikant te Namen, nam 
in den winter van 1783 op 1784 den dienst waar voor J. M. Boon, 
luih. pred. te Rotterdam. Is er ook iets meer van dezen bekend? 

«• B. p. c. 



OUDHEID- MUNT- EN PENNINGIUNDB. 



Pachtpenningen (Koerdis, Eoeuris) (XXYI, bl. 71, 173 volgg.) 
Mr. 6. van Loon, Inleiding tol de hedendaagsche penniugknnde 
ofle Verhandeling van den oorsprong van 't geld enz. kl. 8vo. 
oitgaye, Amst. 1717, blz. 3 en dezelfde, Hedendaagsche penning- 
kunde enz. fol. uitgave, 'süravenhage 1732, blz. 4, vermeldt, ter 
eerst gemelder plaatse »dat bij de onderdanen van de koningen 
van Siam, zekere zeehoorentjes {Courits genaamd) als daiten gang- 
baar zgn : welk zeegewas van de Maldivische eilanden die volke- 
ren wordt toegevoerd." 

Ter laatstgemelde plaatse, vermeldt dezelfde schrgver, dat ronder 
alles wat bg de Indische volken in het koopen en verkoopen voor 
geld gebruikt wordt niets gemeener is dan zeehorentjes Kaurüs 
genaamd" (die hg daamevens ook in gravure afbeeldt) >en waaraf 
veelerhande soorten bekend zgn, doch die allen tot één oogmerk 
dienen. Zg zgn klein, eirond, ter dikte van een ping, veeltgds 
wit, doch alle zeer glad, hard en blinkende, welke tweemaal ter 
maand bg de Maldivische eilanden drie dagen na de nieuwe en 
drie dagen na de volle maan op derzelver kusten worden gevist, 
en op andere tgden aldaar niet gevonden. Deze Maldivische zee- 
worden van daar in zoo grooten overvloed naar de 



336 OUDHEID- MUNT- BN PENNINOKÜNDB, 

kusten van Eoromandel, de koningrijken van Gheda en Perai 
midsgaders naar de onderdanen van de vorsten van Ogen, legende 
tnsschen Brampor, Seronge en Amadabat, gelgk ook naar het 
magtige koningr^k Siam en de andere gewesten van de Indien 
gevoerd, dat er somwglen dertig of veertig schepen met volle 
vragt worden afgeladen. En z^n bg die van Bengaale, niet tegen- 
staande zy eenen groeten overvloed van gond, zilver en andere 
metalen bezitten, diermate geacht, dat ze aldaar in de plaats van 
ander gemeen geld gangbaar zijn, waarmede de koningen en 
grooten des lands gansche pakhuizen volstuwen, en daarin, als 
een gedeelte hunner schatten, omzigtigljjk be^nvaren. En hoewel 
dit belachgelgk denzulken moet voorkomen, wier onverzaad bare 
goudzucht dit edel metaal tot in de diepste ingewanden der aarde 
zoo onvermoeid vervolgt en naajaagt, dat het, gelgk Diogenesaan 
Alezander den Grooten eertyds niet onaardig betuigde, uit vreeze 
van zich dus vervolgd te zien, daarom van zoo bleeke kleur is, 
zoo dunkt my echter dat het schelpgeld geenszins te verachten is, 
overmids, daar de Europeanen en andere volken ten naanwste 
moeten toezien opdat zg met geen nagemaakt of valsch geld worden 
bedrogen, men in die landen van die voorzorg ten vollen ontheft 
is, dewgl niemand der stervelingen tot nog toe gevonden is, die 
eene enkele zeehoorn heeft kunnen namaken/' 

Hieraan hebben wy nog toe te voegen, wat door wglen den 
leidschen prof. P. O. van der Chgs ten jare 1837 in het door 
hem uitgegeven Tgdschrifb voor algem. munt- en penningkuade 
dl. I biz. 921 wordt medegedeeld, dat toen nog te Tripoli, de 
zwarte bevolking, ten zuiden gelegen, aldaar ter markt komende 
»tot ouderlingen maatstaf van haren ruilhandel, de Cauris of 
kleine horentjes gebruikte, evenals op de kust van Guinea en te 
Fessan, en dat 4000 dezer gaan op een Spaanschen mat.'* 

Amsterdam. j^. de vries jzn. 

Oevaerden. (Nav. XXYl, 176). Gevaerden of Geuaerden is Jever 
'n stad in Ostringen (thans Jeverland), 'n deel van 't oldenburgsche 
Friesland. Gewart is d' oorspronkelike/ d' oudste, de friesche 
naam dezer stad. Later, sedert 't begin der zestiende eeu, toen 
de Mesche taal al meer en meer in 't oostereemsche Friesknd 



OUDHUD- MUNT- E3ï PBKNINGKUNDB, 337 

uitstierf, schreef men ook Ge warden en Geverden, nog later ook 
Geyeren en Jeveren, en tegenf^oordig is 't oorspronkelike Gewart, 
in spraak en schrift, tot Jever versleten. Gevaerden of Geuaerden 
is de bizonderlik-hollandsche, gerekte spelw^'ze en uitspraak van 
den naam dezer stad; even als ^t oud-hollandsche Bolswaerd en 
Leenwaerden voor Bolsvvart en Leeuwarden. 

Jever is een der oudste steden van Friesland, en tevens alt^d 
'n hoofdmuntplaats van Friesland geweest. Reeds vóór de zesde 
eeu v^ordt Jever als 't uitgangspunt van een der zeven groote 
handelswegen van Friesland genoemd. Althans d* oorsprong van 
't ondste firiesche landrecht, waarin van Jever in dezen zin 
melding gemaakt wordt, wordt minstens in de zesde eeu gesteld. 
Het muntrecht werd reeds door Earel den Grooten aan Je^er 
verleend, volgens 't oude landrecht (von Wicht, Ostfriesisches 
Landrecht. Vorbericht, bl. 135): >Do gaff Koennick Earell allen 
ïVriesen, dath men thoe Jeveren ende thoe Staveren den Stapel 
>setten, ende all dat Geld munten, ende anders nergens in den 
'Landen.*' Maar zekerlik bezat de stad Jever 't muntrecht, toen 
ze zich met gantsch Ostringerland en Wangerlaud in 1359 aan den 
hooftling Edo Wimken den Ouden onderwierp. Dit blgkt uit 'n 
oorkonde van Woensdag na Nieuejaarsdag 1449, die door d' older- 
mannen van Büstringen, Ostringen en Wangerlaud voor de hooft- 
lingen Tanno Duren en Sibeth Papinga opgesteld werd. Daar staat 
>— do Edo Wimken de Inwaners binnen Jever bedwungen hadde, 
>and de Inwuners Eden de münte avergeven, und vorgünt hadden, 
>dat he de Borch binnen Jever tjmmern mochde, wor he wolde — " 
enz. Earel de Groote heeft denkelik van deze munt 'n schatting 
genoten, welke schatting na Earels dood op z*n stadhouders, z'n 
graven overgegaan is. Ten minsten genoten later de graven van 
Oldenburg deze schatting, en ze schgnen die tot den tijd van Edo 
Wimken den Ouden (1359) genoten te hebben; 'n voorbeeld van 
d' oudheid der aanspraken van d' oldenburgsche graven op dit 
deel van Friesland. D' oldenburgsche drost Jacob von der Specken 
voert in z'n Saalbook von Oldenborch (1428), met andere ge- 
rechtigheden en inkomsten van den graaf van Oldenburg in Ostrin- 
gen en Wangerlaud, ook 't volgende aan : »Dit sint de rechte des 
>Greven von Oldenborch in Ostringen, de sine Vadem wente herto 



338 OODHEID- KUNT- £N P£KNlNGKimDE. 

>gehat hebben: Yon de münte tho Jever schal de Greve hebben 
»a]le Jar twe kolusche Mark na wichte der Ostringer/' 

Uit een en ander blgkt dat Jever reeds van ouds her *t munt- 
recht bezeten heeft. 

Haarlem, johan winklsr. 

Orafiserken te Haiderwqk. De omgang in de Groote Kerk aldaar, 
is sedert ruim twee jaren geleden nieaw geplaveid^ en daardoor 
zgn zeker vele gebroken zerken verdwenen. De overige zerken zp 
nagenoeg onontcgferbaar, dns veel zal door deze vemieawing niet 
te loor gegaan zgn. — Van twee zerken kon ik vooreerst geen 
afschrift nemen : een daarvan behoorde aan de familie van de Wall. 
Vele nog voorhanden zerken zgn onder banken en planken ver- 
scholen. Twee daarvan vertoonden 't wapen der Wgnbergens, een 
dat der* van Hoeckelams. De meeste zerken, waarvan de beschrg- 
ving hier volgt, bevinden zich thans op 't koor 

Zeer weinig heb ik tot opheldering kannen bijvoegen, daar er geen 
grafboeken bestaan, en de kerkelgke ontvangsten voor 't begraven 
eerst met 1733 aanvangen, toen bo venkerkmeesters waren Willem 
van Holthe en J. J. Geltsager (reeds in 1734 door J. W. van de 
Graaff vervangen) en onderkerkmeesters B. W. Pannekoek en 
dr. Gerrit ISicolaas van Holthe. Die ontvangsten behelzen, helaas! 
weinig namen. Voorname personen staan meesttgds ook zonder 
voornamen, en vrouwen en kinderen worden met namen in 't geheel 
niet genoemd. 

Ten overvloede vermeld ik nog, dat in 1797 door de opbouwing 
der kerk, waarvan de toren ingestort was, vele graven, ± 200, er 
buiten geraakt zgn. De eigenaars daarvan ontvingen andere groeven. 

In een resolutie, van 30 jalg 1636, en geteekend Otto Schras- 
sert, wordt de prgs der grafsteden in de kerk verhoogd, en» sullen 
de groevinge in de kercke op 't choor, niet minder vercofb worden 
als voor vgftig gulden van 20 stuivers". Verder moesten de kee- 
pers ze met »goede sarcken bedecken" en hadden de eerste op- 
hooging vrg. 

Beneden in. de kerk golden de grafsteden natuurlgk minder, en 
moesten deze bedekt worden met zerken of met blaauwe steenen 
ten hoogsten zes in getal. 



OUDHISID- MUNT- EN PENNINGEUNDfi. 

Yan de fiuniliën^ die hier grafsteden bezeten hebben, noteer ik 
de Tolgende: 

Yan Amstel, van Appeldoorn, Ardesch, van Arler, van Arnhem, 
van Asselt, van Barnevelt, Bitter, Blanchy, van Boecholt, Boonen, 
Tan Brienen, Brincke, van Broeckhnizen, üoddens, van den Cloos* 
ter, van Cooth, van Granenburg, van Dedem, van Delen, van 
Dompselaar of Dompaeler, van Eys, van Essen, Esser, Feitb, van 
de GraaflF, van Griethuyzen, de Gruyter, Halew:gn (Alewfln), van 
Harderweek, Hasselaer, Heeck, van der Heil, van Hoeclnm, van 
Holthe, Hoolwerff, Eeyzer, Ejiappert, van Landscroon, van Lgnden, 
yan Menrs, van Middachten, van Oldenbarnevelt, van Ommeren, 
Pagenstecher, Pannekoeck, Pater, Pontanus, Bipperbant, Schrassert, 
Sevecotins, Slnysken, van Spuelde, van Teilegen, van Twiller, van 
Vaneveldt, Voeth, van Voorst, van de Wall, van Westerveldt, 
Witte, de WolfF en Wolfsen. 

Alewgn. Hier is toe mste geleit het lichaem van den Ed. Johan 
van Halewfln, ghestorven den 26 Septembris 1644 ^). 

Zgn wapen is dat der familie Alewgn. Hier is evenwel de meer- 
min links gewend, hondende den spiegel in de linker-, den kam 
in de regterhand. De helm is aanz. 

Ael Jansens. Hier is toe rnste geleyt het lichaem van Ael 
Jansens, gestorven An"". 1634 den 13 December. 

Hieronder 't wapen, zgnde gedeeld: 1. twee naar elkaar over- 
hellende visschen, de koppen omhoog, en van boven vergezeld 
door een lelie; 2. een omziend hert, klimmende tegen de deellgn. 
Half aanz. helm. Helmt: de visschen, juist omgekeerd geplaatst^ 

? Een gedeeld schild: regts een schninlinks liggende visch, in 
den regterbovenhoek vergezeld van een ster; links drie rozen. 
Helmt: de vi£ch regtop staande tnsschen een toegew. vlugt. 

? Op de zerk een mannen- en vrouwen-schild. Het schild van 
den man is gevierendeeld : 1 en 4 een keper vergezeld van drie 
vogels ; 2 en 3 een schuin balk vergez. van 2 bokkekoppen. Helmt : 
twee afgewende drakenkoppen met halzen en pgltongen. 



') Zijn tader ia hier ook begraven. Diens gra£Khrift socht ik te vergeefs. Het 
X e?QDwel te vinden in *t Annoaire généalogiqne ?imi 1874. 



340 OUDHEIIH MUNT- EN PBNNINGKUNDB. 

Het vroQwenschild (de fig. zullen wel oragewend geplaatst zgn) 
is als volgt : twee torens, een in den regterbovenhoek, de andere 
aan de pant geplaatst en in den linkerbenedenhoek van een ster 
vergezeld. In een linkervrgkwartier drie kepers. Helmt: een uitk. 
aanz. naakt man, de linkerarm regts opwaarts wgzende. 

? Een doorsneden schild: boven drie kroonen (5 bl.), onder de 
doorsngdingslijn twee hermelgnstaartjes naast elkander. 

? Een prachtige steen, waarop gehouwen is een wapen, vertoo- 
nende twee geplante lindeboomen. Half-aanz. helm, links gewend. 
Helmt: een boom. Op de hoeken der zerk wapenschilden, die even- 
wel onkenbaar zgn. Het oraschrift was slechts gedeeltelgk te ont- 
cgferen en luidde: Hier b'edt begraven Meichel Jan Hnghenszoen. 
Sebou ? beyde 1546? den 6 Decembris. 

Ven Aken? Boven aan de zerk stond J. 6. v. Aken. Onderaan: 
F. V. Amstel. In 't midden een ovaal schild: 1 doorsneden: a.?.b 
twee raderen naast elka&r; 2 als Amstel van Mgnden. 

Ik vind hier slechts: ged. 19 sept. 1627 Lubbertgen, Jacob 
Breunis en Antonia van Amstel dr. Getr. 14 jan. 1626 Gode- 
schalcus Altius, predicant te Arnhem, en Ide van Amstel, dochter 
Tan Jr. Aarent van Amstel. Hg denkelgk zoon van Godscbalkas 
Aelt. j. m. van Harderwgk, predikant te Wilp, gehuwd 1602 met 
Grietje van Hillen of Hilten uit Deventer. 

Op een zerk de volgende vier grafschriften: 

A° 1507 den 15 Fcbrvari sterf Joffer Gerrit van Twickeloe. 
hieronder : 

A'^ 1613 den 26 Jvli sterf Joffer Cornelia de Ridder van Groensteyn. 
daaronder : 

A"* 1615 den 17? November sterf Joffer Nenne van Hee? 
waaronder : 

Anno 1596 den 16 Avgvstis sterf Joffer Ahlbarta van Deelen ^). 

Van Brienen. Op een groote zerk twee ruitv. schilden, beide 
gedeeld. In de linkerhelft der schilden is nog even zigtbaar 



*) Zg sullen ftlle vroeger nonnen hier geweest sgn. De laatste was een dochter 
van Wtjnand van Delen en Anna van Cattenbnrch. De heer Anspach gaf *t wapen 
deser laatdte familie op, dat \ telfde is als van llenri Jean GaiUaome van Gatten- 
burch, wiens kwartierstaat voorkomt in de Grenealogische kwartierstaten van nad. 
geslachten. B. v. u 



OUDUEIIH MOUT- £N PBNirilTGKITNDS. 841 

't wapen der van Brienens. Het eerste schild vertoont verder een 
keper, vergezeld van drie ringen. Helmt: een vossekop. Dit is 
't wapen der Bipperbants, hoewel *t helmteeken daarmee niet 
orereenkomt. 

In 't trouwboek vind ik als getr. te Harderwgk 29 july 1614, 
Derrick Bipperbant en Ju£Per Hillegont van firienen (niet Gerhar- 
dma, zoo als d'Ablaing in de stamdeelen der veluwsche jonkers 
opgeeft). Met moeite las ik evenwel onder 't schild: Anno 1583 

den Mart^ sterft die edele erentricke Anne van 

Brienen. Hier wordt dus eene andere juffer bedoeld. Van het 
andere schild, zeker van eene znster, is niets verder zigtbaar dan 
het helmteeken, zynde een ossenkop. 
Cremer. Een zerk zonder wapen met 't opschrift: 
B. S. Cremer 
S. Theol. Prof. 
obiit D. 14 Sept. 1750 
Revelavit Ghristum ex 
Tabernaculi mysteriis. 
Bernard Sebastiaan Cremer werd begr. den 19 sept., en had bg 
zgne vrouw Helena Cools, zoover mg bekend is, de volgende 
kinderen : 

r. Maria Lucretia, ged. 21 aug. 1718. 
2'. Gerharda Catharina, ged. 12 jan. 1720. 
3". Maria Aleyda, ged. 28 maart 1721. 
4°. Joost Bernard, ged. 9 jan. 1724. 
5°. Petronella Lucretia, ged. 25 aug. 1726. 
Forsterraan. Op de zerk staat: Aernt Roelefsen Forsterman, en 
daaronder een schildje, beladen met een roos, vergezeld van 
onderen door een liggenden zandlooper. 

Fisscher. Op de zerk J(an) W(eger) O(vermeer) Fisscher, en daar- 
ender een gedeeld schild, dat hem zeker niet toekomt, en ver- 
toonende: regts een aanz. ossenkop, links een T vormige fig. of 
aanbeeld. 

Fisscher was burgemeester alhier, en st. alhier 28 febr. 1814, 
oud 48 j. Hg was een zoon van Johan Fred. Fischer en van Sara 
Loaisa Charlotta van Overmeer. £en zwager van hem was Philip 
Pelgrim £verts, toen (1814) oud 30 j. en burgem. van Twello. 



342 OUBREIB- ICÜKN SN mKNIlfKimDB. 

Heydenrgck. Gerhard Heydenrgck. Daaronder een klein schildje, 
linksgeschnind van vier stokken, en staande tnsschen 't jaartal 
1690. 't Was denkelgk zgn zoon Gerhard, die den 12 sept alh. 
aanteekende met Jannetta Berger. 

Van Holthe. Het onderschrift is niet meer te ontcgferen. Daar- 
boven twee sdiilden, regts 't wapen der van Holthes, de gekr. 
helm aanz. fielmt. de leeuw uitk. en regts gewend. Links van den 
Clooster. Aanz. helm. Belmt. een beker met zeven pluimen. 

Hier zullen begraven zgn Oerrit Nicolaas van Holthe^ aange- 
teekend alhier den 8 sept. 1787 (hg toen cornet te Ngmegen) met 
Magdalena Ëlsabé van den Clooster. (Zie Ferwerda.) 

Ik teekende de volgende Idnderen van hem aan : 
l"". Alida Magdalena, ged. te Harderwijk. 3 sept. 1738. 

2^ Helena Gerarda, » > » 13 nov. 1739. 

3^ Willemijna Henriette, » » » 8 maart 1741. 

4t. Seina Koelandina Dithmaris, » » » 7 maart 1742. 

5^ Willemina JohannaCatharina, » » » 23 jung 1745. 

Eoeck. Gerrit Pietersen Koeck. Hieronder een schildje zonder 
helm^ vertooonende een zandlooper, en *t schild gedekt door een 
aanz. uitk. engel. 

Eeisers. Boven is 't opschrift onleesbaar, onder staat: »Enden 
30 Januarg An®. 1674 Mariken Eeisers desselfs hvisvrovw." 

Op 't midden der zerk een ged. schild : regts op een grasgrond een 
steigerend omgewend paard, links drie rozen. Helmt. 't paard. 

De naam Eeiser komt hier al vroeg en zeer veel malen voor. 
Ik gis dat Mariken of Margarita den 21 mei 1671 alhier aantee- 
kende, met attest op Ermelo, met Johan Swem, waarden. — Deze 
Johan was een zoon van w^len Geurt Swem, waardgn van de 
munt van Gelderland te Harderwijk. — Zg was een dochter van 
Hendrik Eeyser, burgemeester te Zwolle. — 't Wapen der fiunilie 
Swem zou dit uitwgzen. 

? Op een zerk zonder meer een schild, gedeeld: [ doorsneden: 
a. weder gedeeld: 1. een ankerkruis; 2. drie leliën ; b. drie leliën ; 
de linkerhelft is beladen met een omgew. zeepaard, zwenunende 
op een zee. 

P Dit zelfde wapen vind ik nagenoeg terug in een schild, dat 
is gedeeld: 1. het zeepaard; 2. gedeeld: a. een ankerkruis; b.een 



OUDHflID- KUltT- SN PXNNINGKinfDB. 343 

schnmbalk, yergezeld in de rigting van den balk van vgf leliën, 
boTBD den balk twee, onder den balk drie leliën. 

Aan de koeken der zerk bevonden zich onkenbare schilden; 
't 4<ie alleen toonde gedwarsbalkt te zjjn. — Om den rand stond : 
>Hier liggen b^praven Aert T^mensen en Geertjen Lamberts, ge- 
storren den 15 September en den. 10 Oct. — "? 

Onder 't schild stond op de zerk: 

>Hier leit begrave Brant Gosensen in den Heere ontslapen 
zgnde den 16 Mag 1621. 

Dit graf kwam later aan Philippus Wentholt. Een Brant Goos- 
sens teekende hier aan 7 febr. 1595 met Reintge Arnts. 

Van Erckelens. Op een zerk een mannen- en vronwenschild ; 
het eerste van Erckelens, namel^k twee dwarsbalken ^). Uelmt. 
een ant. ylngt volgens 't schild. Het tweede is 't wapen der 
Schrasserts. — Op de hoeken der zerk zgn schilden aangebragt, 
bevattende de wapens van Erckelens, Hoeckelnm (moeder van 
Erckelens), Schrassert en Loben van Spaensweert. Dit laatste ver- 
toont 't wapen der grafelgke familie von Loeben in Prnissen. 

Onder de beide schilden staat: 

sHier rast de Welgeboren Heer Herman Jacob van Erckelens, ond 
bcorgemeester der stad Elbnrg en overpander van Veluwe, in den 
Heere ontslapen den 26 Januarg 1771 in den ouderdom van 86 jaren, 
ende rust ook alhier deszelfs Ehe vrouwe de Welgeboorne vrouwe 
Elisabet Agnis Schrassert, in den Heere ontslapen den l4 Oct. 1760. 
Verwachtende beyde alhier eene zalige opstandige — '). 

Erckelens werd alhier begraven den 4den febr. 1771, z^ den 
31>ten oct. 1760. — Zg geboren te Harderwgk werd ald. ged. 
1 oct. 1704 en was een dochter van Johan Schrassert en van 
Helena Gatharina van Loben. Hare ouders waren hier aangetee- 
kend den 25 oct. 1696. 

Van de familie van Erckelens waren verscheidpne leden hier 
gezeten, dit 't huwelgk van Herman Jacob en Elisabeth Agnis 
sproten alhier: 



') De klenren sijn my onbekend, en 't wapen wordt niet opgegeven in het 
Armorial géaénl. 
^) Ik meen dat voor twee jaar niets van hen te vinden waa. 



344 OUDHEID- MUNT- EN PBNNINGKÜNDB. 

l"*. Everdina Maria, ged. 34 jang 1734 en tr. in defransche 

kerk alhier 22 febr. 1773 Engelbert Bluth, nit ZwoUe. 
2^. Dibbolt Arent, ged. 20 dec. 1735. 
3^ Charlotta, ged. 8 jan. 1737, begr. 24 mei 1805, getrouwd 
te Hierden 10 mei 1768 met den heer (later overste) Pel- 
grom Ardesch, begraven alhier 29 april 1803, en waaruit 
kinderen ^). 
Ik vind nog, dat van burgemr. Erckelens begraven zgn drie kin- 
deren, namelgk: een den 21 ang. 1788, een den 23 febr. 1790 en 
een den 23 oct. 1792. 

Slugsken. Op de zerk staat: E(gbert) R. Engelenbvrg. Het 
schild onder dien naam is dat der familie Slagsken. Het is hier 
gedeeld : 1. een zittende omgew. hond (canis) ; 2. chatilloD. Op de 
hoeken weder schilden, vertoonende: 1. een zittende hond ; 2. door- 
sneden: a. een loopende hond, b.?; 3 en 4 zgn niet meer leesbaar. 
Denkelgk is hierin begr. Pouwel Slugsken, mnntmr. alhier. Van 
deze familie werden nog de volgende leden hier gedoopt. 
Willem, den 8 nov. 1618, ouders Pouwel en Mechtelt Ganis. 
Pouel, den 13 mei 1631, ouders Gerrit Scholtus-. en Anneke Aerts. 
Geertiugd, den 4 nov. 1632, ouders Gerrit Scholtus en Anneke 
Aerts, tr. te Putten 1652 Ghristoffel van Dincklaeghen, j. m. uit 
Embden. 

Aert Slugsken, ged. 30 nov. 1634, ouders Gerrit en Anneke 
Aerts. Hg stierf jong. 

Aeltgen Slugsken, ged. 16 dec. 1635, ouders Gerrit en Anneke 
Aerts. Zg st. jong. 

Mechtelt Slugskeu, ged. 5 nov. 1637 ouders Gerrit en Anneke Aerts. 
Aert Slugsken, ged. 17 feb. 1639, ouders Gerrit en Anneke Aerts, 
Aeltgen ijlugsken, ged. 8 aug. 1641 ouders Gerrit en Anneke 
Aerts. De moeder wordt hier genoemd Aartgen Aarts van Kngnders. 
Willem Slugsken, ged. 19 mei 1643 ] 
Hester » » 2 maart 1644 ouders Gerrit Scholtas 

Mechtild » » 23 aug. 1646 f en Lucretia Wgntjea. 

Esther » » 16 apr. 1648 J 



^) H Wapen in kleuren der familie Ardesch, tia jaargang 1874 der Heraldieke 
Bibliotheek. 



OÜDHBID- MUNT- KN VtSTFUfQ'KWÜE» 845 

Mecbtelt Slngsken, ged. 29 mei 1640, Peter en Antonetta van 
Baden dr. 

Willemtghen Slagsken, van Arnhem, aangeteekend alhier 18 jong 
1620 met Andries Jacobzen van Harderwgk. 

Gerrit Slngsken, teekende hier aan 30 mei 1630 met Aertghen 
Aerts, j. d. nit Elburg. 

Lacretia Wgntjes, uit Kampen, was de tweede vrouw yan den 
scholtis Gerrit Slugsken. Zg teekenden hier s.au, den 4 8ept. 1642. 
Zg was een dochter van Johan, muntmeester van Overgssel, bur- 
gemeester van Kampen enz. 

Pauwei Slugsken, zeer waarschgnigk de zelfde als ged. 1631 op- 
gegeven, muntmeester alhier, trouwde te Wghe februarg 1657, 
Joanna van Sonsbeeck. Hg was aangesteld tot muntmr. 18 oct. 
1653, en bekleedde dien post tot 1690. Soms werd hg, gedepu- 
teerde in 't quartier van Veluwe zgnde, vervangen door zgn zoon 
Pieter (of Petrus) muntmeester te Deventer. 
Van de Wal. Omschrift A^ 1582 de 21 may starf henrick janse 

V. de Wal. 
A°. 1598 starf Belken henrixv.Zevenner. 
met Got moet de siele rvs. 
Hieronder een ged. schild, 1 gevierendeeld ; de velden 
effen; 2 een leeuw. Half aanz. helm. Helmt. een 
toegew. vlugt. 
idem. een zerk zonder opschrift, 't wapen als bovenstaand, 

de leeuw hier vervangen door drie (zwgnskoppen?) 
idem. Opschrift. A^. 1600 den 17 Martg sterf mechtelt 

Fiberse hoisvrou v. jan Willem van de Wall. 

A^ 1602 den 1 Martg sterf jan Wil- 
lemsen van der Wall. 
't Wapen weder als bovenstaand; de linkerhelft van *t schild is 
bier een schninbalk vergezeld in de rigting van vgf leliën, drie 
boren f twee beneden den balk. 

He rechterhelft van bovenstaande schilden, 't wapen van de 
^an de Walls zgnde, komt dit sterk overeen, met *t wapen der 
jonkheeren van de Wall. 

2 Maart 1595 teekenden hier aan, Elbert Henricks van de Wall 
^Q Catharina Nieberts uit Ngmegen. 

24 



346 OUI>HBn>- MÜHT- SW PBNNINGXUirOB. 

11 Dec. 1598, teekenden hieraan ^ert Hendriksz. van de Walle 
en Henderickgen Nieberts uit Ngmegen. 

1 Dec. 1603 aangeteekend Henrik Noyen Gosensz. en BeeUien 
Henricks van de Wall. 

30 Dec. 1605 aangeteekend Elbert van de Wall en Henrickhien 
van Schadrih (?) tot Amersfoort. 

Peters? Een schild z^nde gedeeld: 1 een omgew. dubbele weer- 
hi^k: 2 doorsneden: a drie? omgekeerde pitoorsklaauwen) ; b een 
ankerkrnis. Half aanz, helm. Helmt: een toegew. vlugt. Onder 
't schild staat: 

Bette jans weduwe van jan maegh Peters, sterf 1602. 

Van den Beeldt? Op de zerk een gevierendeeld schild: 1 en 4 
drie zwemmende visschen boven elkaar; 2 en 3 drie klokken (ik 
veronderstel dat 't geen vairklokjes zgn) Hieronder staat: 

De E . . . . Anna Sweers hagsvrov van Philips van den Heeldt, 
(? is onduidelgk) is gerust den 28 Avgustvs ov. 73 jaerAM626. 

Een ged. schild; regts onkenbaar^ links een boom met drie étages 
Helmt. een toegew. vlngt. 

Van Westervelt. Een zerk waarop een zeer diep gesneden wapen, 
namelgk in groen drie zilveren leliën. Half aanz. gekr. helm* 
Helmt: een paar geharnaste armen eene lelie opheffende. Schildh. 
2 omziende leeuwen. Van deze familie, thans uitgestorven, zgn 
vele leden alhier begraven. Ik noteer daarvan slechts: 

Willem Jan van Westervelt, alhier begr. 7 oct. 1776, en bor- 
gem. van Harderwgk. Hg tr. te Hierden 10 aug. 1744 Alegda 
Johanna van Westervelt, ged. te Harderwgk 4 oct. 1713, begr. 
ald. 2 febr. 1802 en dochter van Anthouy, te Nunspeet gehawd 
nov. 1706 met Mechtelt Nuck. Zg wonnen negen kinderen, waarvan 
zes ongehuwd stierven. Het 4de kind Mechtelt, ged. te Harderwgk 
11 mei 1749, st. ald. 18 oct. 1813, tr. 1770 Johan Cornelis Fran- 
9ois de Vries, maire van Harderwgk, waaruit kinderen. 

Het 5de Antoni Peter v. W. tot Leuvehum, ged. te Harderwgk 
16 aug. 1750, hawt te Deventer 1783 Anna Megtelt Jordens. Hunne 
drie kinderen sterven jong, zg, even als hunne ouders, alhier begraven. 

Het 9de Heribert, ged. te Harderwgk 27 febr. 1756, huwt te 
Zutfen 1781 Nalida (Seertruid Margareta Op ten Noort 

Ook werd alhier begraven de burgemeester Heribert van Wee- 



OÜDHUD- MüKV- BK PÉMlKGKUHDl. 347 

terYeH den 25 oot. 1792, welke den 1 ang. 1788 met Alegda 
Schortes te Hierden gehuwd was. Zeven kinderen zgn m^ van hen 
bekend, alle ongehuwd overleden. 

Wgnbergen. Een grafzerk met het wapen der W'gnbergens. Op 
de hoeken der seinen vier schildjes, namelgk: Wgnbergen, Mom, 
een leeuw en drie kepers. 

Ik vermeende eerst, dat hier begraven zon zgn Sgwert van' Wgli- 
bergen, borgemeester van Harderwgk, overleden 1600, zoon van 
Jokan- (ex Arnolda Morn) en van Adelheid DruUing. — Ik kon 
evenwel nog een gedeelte' van 't grafschrift ontcgferen, luidende: 

Jan van Vgoberghe tot de Da? zu huistrau A(ne?) Het zon 

dos *t graftichrift kunnen zgn van Johan met Adelheid Drulling 
gehawd, en de vier schildjes zouden de wapens der ouders voorstellen. 

? Op een vierkanten steen, denkelgk uit een zerk gehakt^ vind 
ik 't volgende wapen: 

Gedeeld: a twee of drie palen, b drie? (tnrksche sabels, de 
punten naar beneden) boven elkaar en schuinregts geplaatst. In 
een kwartierhoek, gevierendeeld: Holland en Henegouwen. Helm- 
teeken: waarschgnl^k twee flambouwen. Daar onder stond nog 
HVDH. MDR. 

Ten laatsten vermeld ik nog twee oude grafschriften. 

A°. 1600 den 23 Mag is gestorven Grerrggen Wede van salegen 
Gerrgt Broenesz. 

Hier is te ruste geleit 't lichaem van Jacob Rolofsen, gheslorven 
den 19 Mey A"". 1623 (of 1603). backjsb yls leuvïk. 



T AALKUND E. 



Heim. (Vgl. XXYI, bl. 126 en 133). In den laatsten tgd houd ik 
me rooral bezig met de studie der friesche eigennamen, zoo wel 
personen-, geslachts-, als plaatsnamen, en heb daarbg vooral m*n 
aaodacht gevestigd op 't naue onderlinge verband dat er tusschen 
de drie genoemde groepen van eigennamen bestaat. Dat ondetwerp 
reeds sedert jaren m'n gedachten vervuld, etf 'n grootetf 



348 TAALKUKDE. 

schat Tan boustoffen, daar op betrekkelik, heb ik, door rlgtig 
zamelen, langzamerhand by een gebracht. Tegenwoordig ben ik 
bezig met 't schrgven van 'n opstel over dat zelfde onderwerp. 
*^i eerste gedeelte van dat opstel is, onder den naam van: ȣeo 
en ander over friesche eigennameD,*' reeds afgedrukt in 't tgdschrift 
»De vr^'e Fries,'* en komt binnen kort in 't licht. 

Uit 't boven meegedeelde volgt dat de beide hoogst belaogr^ke 
opstellen van de hh. Roos en Leendertz, hier boven aangehaald, 
koren op m'n molen waren. Zeer geerne zou ik naar aanleiding 
van die opstellen, in dit t^dschrift meedeelen wat mg bekend is 
van dat woord heim^ als deel van vele plaatsnamen, vooral in 
Friesland. Maar dat kan niet, want de ruimte die »De Navorscher" 
aan z'n medewerkers aanbiedt voor bun opstellen, is daartoe veel 
te beperkt; 'n geheel maandnummer immers van dit tijdschrift was 
daartoe te klein, en weinig moeite zou 't me kosten, alleen orer 
dit onderwerp handelende, 'n halven jaargang van » De Navorscher'' 
te vullen. Bovendien zou 't me verdrieten, en ongepast zou 't 
wezen ook, zoo ik in twee verschillende nederlandsche tgdschriften 
gelgktgdig 't zelfde onderwerp behandelde Zoo wil ik me nu ver- 
genoegen met de lezers van »De Navorscher" die in 't genoemde 
onderwerp belang stellen, op m'n arbeid in »De vrge Fries" 
opmerkzaam te maken, terwgl ik aan de beide heeren, die opstellen 
over i^heim'' in »De Navorscher" plaatsten, geerne 'n overdruk 
van m'n opstel zal toezenden, zoodra ik die ontfangen hebben zaL 

Toch wil ik hier nog enkele opmerkingen en aanvullingen plaatsen, 
de genoemde opstellen over »AeiW rakende, waarby ik m' echter 
beperken wil tot juist die punten en woorden, door de heeren 
Roos en Leendertz besproken en opgenoemd. 

Alzoo: Behalve de plaatsnamen uit noordelik Frankrgk, waar 
oudtgds (en ten deele nog heden) de nederduitsche (flaamscbe) 
taal gesproken werd, op hem eindigende, door den heer R. opge- 
noemd, vind ik in »Taylor, Words and Places" nog, uit diezelfde 
landstreek, de volgende plaatsnamen op hem uitgaande, opgeteld: 

Eblinghem, Balinghem, Barlinghem, Eringhem, Fersinghem, Gar- 
linghem, Guslinghem, Uelvelinghem, Islinghem, Ledinghem, Ledring- 
hem, Linghem, Lozinghem, Leulinghem, Mazinghem, Merkeghem, 
Molinghem, Radinghem, Racquinghem, Recklinghemi SenningheiQ) 



TAALKUNDE. 349 

Tatinghem, Verlinghem, Wicquinghem. Bovendien schuilt in de 
Tolgende plaatsnamen, die ook alle in noordelik Frankr^k (Artois) 
Toorkomen, zeer denkelik ook nog *n A^m: Aeclinghen, Assinghen, 
Eslioghen, Audinghen, Bazingben, Berlinghen, Bouqninghen, Ha- 
lingben, HauTrin?hen, Herquelinghen, Heuringhen, Locqninghen, 
Lottinghen, Macqainghen, Tioghen, Oaestinghen, Velinghen. — 
Zoo als men ziet, 't zgn louter zuiver nederdnitsche plaatsnamen, 
al zgn ze hier en daar in spelling wat naar de fransche spelwgze 
en de fransche uitspraak verdraaid en verknoeid. Ook zgn ze 
alle gemakkelik te verklaren ; d' afleiding, d' oorsprong van al 
deze namen leit nog al voor de hand. 

Wat de l^st van belgische plaatsnamen, op hem eindigende^ be- 
treft, ook deze komt me verre van volledig voor; trouens, ze 
wordt daar ook niet voor uitgegeven, en die volledigheid is ook 
niet noodzakelik. De beer R. noemt slechts de flaamsche A^tm- 
namen op: maar ook in de brabantsche streken van Zuid-Neder- 
land komen ze voor, zoo als in alle germaansche landstreken. 
Laat ik slechts enkele hier opnoemen. In *t gewest Antwer- 
pen: Bomhemi Berchem, Merxem, Wgnegem, Wommelgem, Oeleg- 
hem, Broechem, Hemixem, Edeghem, Itegem. — In Zuid-Brabant : 
Merchtem, Wolverthem, Beygem, Bellegem, Brussegem, Eppegem, 
Berthem, Hekelghem, Yossem, Sichem, Op- en Neer-Heilissem, 
Bantersem, St- Margriets Hantem, Eiezeghem, Betekom, Miskom, 
Eerkom, Binkom. — In de Henegou: Gislinghem (Ghislenghien)^ 
Gondreghem, {Gondreffnies), Houthem (Houtaing), Meer-Veeghem 
(Mévergnies), Heidenghem {Oeudeghien), Holleughem (Ollignies), Pa- 
penghem (Papignies), Everghem (Evergnies)^ Fraaihem {Froyennes)^ 
Markhem (Marquain), Ramenghem {Ramignies)^ Liedhem (Leêdain)^ 
Willemghem (GiUenghien). De namen, achter d' oorspronkelike 
nederdnitsche namen tusschen haakjes gesteld, zün de verknoeide 
waalsche namen van deze plaatsen. Zie m*n opstel in De Navorscher, 
^Nederdnitsche namen voor uitheemsche plaatsen,'* XXI, 611 en 
XXII, 191. — Verder komen nog in zuid-nederlandsch Limburg de 
volgende heimnamen voor : Stokhem, Brusthem, Gorswarem, Rothem, 
Rekhem, Vleteghem, Gortessem. Eindelik nog Dalhem en Warem 
in 't land van Luik. 

Deze namen zgn slechts bg 'n vluchtig overzicht van een van 



35(0 TAA.LKUNi)B. 

Stieler's kaarten a%e3chreveii. Ongetw^feld zgn er dos in de 
brabantscbe streken yan Zuid-Nederland oneindig veel meer heim- 
namen als de bier opgenoemde, om van de flaamscbe streken, die 
^k niet naspeurde, niet te gewagen. En dan nog, boe vele Ter» 
kapte beimnamen zullen er nog in deze streken zgn! — 

Opmerklelik is 't, dat, terwgl *t oorspronkelike heim in den regel, 
fag -de zuid-nederlandsche beimnamen, slechts tot hem is versleten, 
of tot em, bg enkele van die beimnamen die in H oostelike deel 
. ¥an Zuid'<Brabant, in den omtrek yan Leuven voorkomen^ dat heim 
m om veranderd is. B. v. Betekom, Miskom, Eerkom, Binkom;dat 
is: Betingbeim, Betiakbeim, de woonplaats der afstammelingen 
van Bete (Bette i& 'n nog levende friescbe mansnaam, waar tal- 
Vjke >geakobtenamen en pkatsnameo in en buiten Friesland van 
algeleid zgn). Serkom = Eerkheim, overeenkomende met 'tboog- 
.duitecbe Sirobbeim, dat in Opper-Duitschland veelvuldig voorkomt; 
.alioo : de keark^woonplaats, de woonplaats waar *n kerk is. Binkom 
is Binninghem, Binninkbem, de woonplaats van d' afstammelingen 
van Biüne, (Benne, Benno), *n friesche mansnaam, die nog dikwgis 
in 'Friesland voorkomt, en even «Is Bete of Bette, aan talr^ke 
l^eslacbtsnamen en plaatsnamen in en buiten Friesland oorsprong 
gaf. En Mirikom is ongetwgfeld op dezelfde wgze van 'n mans- 
naam Misse afgeleid, ofscboon 'n mansnaam Misse mg nooit voor- 
kwam ; maar natuurlik kan die naam oudtgds toch wel in gebmik 
geweest zgn. Is dit brabantscbe Misse misscbien gelgk aan den 
boUandscbeUi nog voorkomenden mansnaam Muis, Muus? — Maar 
met dit Misae kan ik licht missen, en met vooronderstellingen 
mag men bg 't verklaren van namen niet meer voor H licht komen. 

Ook in andere streken beeft men *t oorspronkelike heim tot om 
versleten. Vooral in Gelderland, waar men Deutekom voor Doe- 
tinohem, Beusekom voor Beusichem, Ellekom voor *t oorspronkelike 
JEllingbeim óf EUinkbeim, . Bennekom voor Benning- of Bennink- 
beim {dit gelderscbe Bennekom is letterlik 't zelfde als 't znid- 
brabantsobe Binkom en 't oost-friesebe Bingum), zeit, en ten 
deele ook sohrgft, enz. In Friesland : werd in de vorige een d' 
uitgang «m van vele plaatsnamen, veelal als om uitgesproken. In 
't fnesch schreef men toen ook wel om^ b. v. Aohlom, Hitsom, 
Beltaom «oor ^AeUum, 'Hitsum, Beltsum, Berlisum of BerHknm. 



TAALKUNDE. 351 

Zelfs zei men wel, met vollen nadrak, Tjom of Tsjom voor Tjom. 
2oo luidt 'n volksrgmke waar mee de Friesen d' inwoners van 't 
dorp Tjom (zie XXVI, 144) plagen: 

To Tsjom 
Der falie de boeren mei 't skithüs om. 

Dat rgmke is nog bekend en in gebraik en blgft, om den wille 
van 't rgm op om, d' uitspraak der achttiende een bewaren. Maar 
overigens zeit niemand heden ten di^e in Friesland Tsjom, maar 
altgd Tsjam of Tjum, even als Achlnm, Hitsnm, enz. En toch 
is hier op, zonderling genoeg, 'n enkele uitzondering. De naam 
van 't dorp Akkmm wordt nog heden door vele Friesen, maar 
lang niet door allen, als Akkrom uitgesproken; maar in andere 
dorpsaamen hoord' ik die om voor um nooit meer. Dat men 
ondtgds ook reeds dat om duidelik hooren liet, blgkt uit den ge- 
slachtsnaam Acronius, die nog te Leeuwarden voorkomt. Die 
naam is van den dorpsnaam Akkrum afgeleid, even als de ge- 
slachtsnamen Hempenius, Winsemius, Schotanus, Wommelius, 
Terentius, Werumeus, Hagenus, Yerdenius, Fledderus^ Beilanus, 
enz. die alle in Friesland voorkomen en ten deele voorkwamen, 
yan de plaatsnamen Hempens, Winsum, (Oude-) Schoot, Wommels, 
Teems (in Friesland bewesten Lauers)^ Wierum (in Friesland be- 
oosten Lauers), Hagen^ Werden of Verden (in Friesland beoosten 
Eems), Fledder en Beilen (in Drente) afgeleid z^jn. Maar dat 
d' eerste man die zich den naam Acrouius tot 'n geslachtsnaam 
formde, van Akkrum juist Acronius maakte en niet iets anders, 
b. V. Acremius (als Winsemius van Winsum) of Acrumeus (als 
Weromeus van Wierum), dat bewgst, dunkt me, dat men toen 
in de zestiende of de zeventiende eeu, Akkrom zei, met duidelik 
hoorbaar om, voor Akkrum. 

Deze form om voor heim komt ook in Engeland voor. De ge- 
wone form waarin 't woord heim in engelsche plaatsnamen op- 
treedt is ham; engelsche plaatsnamen op ham eindigende, zgn 
zeer talrgk '). Maar in Holdemess, 'n landstreek aan d' oostkust 

^) Sommige plaftunamen in Friesland gaan ook op Aam nit, even als engelsche 
pltatsnamen; b. v. Drogeham in Achtkarspelen, Blanken ham en Tsselham in d' oude 
Ysselgo, den Ham, Kolham, Bl^ham in GroningerUnd, Keiüuunm in Oost-Friesland* 
Kenenhinm en F^nenshamm in Stadknd, gioühamm in Bn^adingqrlandy Kalhiyhsmni 



352 TAALKUNDE. 

van Engeland, aan den mond van de Hamber, treft men de plaats- 
namen Newsom, Rysom en Ulrome aan. Dat zgn friesche formen 
van heim. Holderness is troaens ook, zooals genoeg bekend is 
en nit sommige zaken nog heden blgkt, 'n bizouderlik friesche 
volkplanting, 'n landstreek die uitsluitend door Friesen, en niet 
door Saksen of Anglen bevolkt geworden is. Kwamen de Friesen 
die 't dorp Rysom in Holderness stichtten, nit *t dorp Bysam in 
Oost-Friesland of ait Bisum in Noord-Friesland. En die welke 't 
dorp Ulrome in Holderness stichtten, uit Ulrum in Hansingo?En 
gaven ze ten gevolge daarvan die oude friesche namen aan han 
niene woonplaatsen? T is zeer waarsch^nlik; zeer denkelik! Zoo 
iets gebeurt immers nog dageliks in Amerika en Australië, vooral 
in Noord- Amerika, waar talrgke europesche plaatsnamen (zeer vele 
ook zonder 't voorvoegsel New) voorkomen, die door d* eerste 
europesche volkplanters met die namen genoemd werden ter ge- 
dachtenis aan hun vorige woonplaatsen in d' oude wereld. 

Ook in Noord-Friesland treffen we dien uitgang om aan inden 
naam van *t eiland Amrum (Ammerheim of Amringheim), die 
door velen, vooral vroeger, steeds Amrom gespeld werd; en zoo 
ook spreken sommige Noord-Friesen dien naam uit, ofschoon 
andere Noord-Friesen Amram zeggen. Ook nog in naam van 't 
dorp Snorom bg Boyer. 

Maar laat mg voet bg stuk houden. — De Igsten van neder- 
landbche heimplaatseu, van den heer Leendertz, zgn niet volledig. 
De volgende heimnamen uit 't friesche gedeelte van Nederland 
dienen tot aanvulling van die Igsten. 

In Friesland tüsschbn Flib en Latjer«. 

In Leeuwarderadeel : 

Wirdum. Techum. Hem '). 

in Ostringen, ons. Maar dit friesche ham is 'n gantsch aoder woord als Aei», en 
staat in geen verband mdt 't engelsche Aam in Nottingham, enz. In m'n opstel io 
#De vrge Fries" sal ik dit nader aautoonen. 

^) Ik denk dat de heer Leendertz dit hem, ook in de plaatopnamen Oosthem, West- 
hem en Sperkhem, en Hem in Drechterland, niet voor 'nTerbasterdAetm wil gelden 
laten, maar roor ham houdt. Zie de noot op bladz. 858. Ik heb daar niet op tegeo^ 
en kan *t niet uitmaken of dit hem in deie friesche plaatsnamen oorspronkelik 
h«m il of ham* Voor beide sienswöaen Bynsch^nbaar-geldige gronden aan te roeren. 





TAALKUNDE. 




In Ferwerderadeel : 






Old-Feudum. 






' In Oost-DoBgeradeel 


: 




Stiem. 


Esamburen. 


Esnmazgl. 


In Danturaadeel : 






Dantnmawoade. 


Rinsnmageest. 




In Achtkarspelen : 






Ealebeintnm. 






In Menaldamadeel: 






Bitsumazgl. 


Hatsum. 


Franjnm. 


In Baarderadeel : 






Bekknm. 


Schelum. 


Makkum. 


Hem. 






In Franekeradeel: 






Koam. 


Fatum. 


Teetliim. 


Lutke-LoUam. 


Doium ^). 


TolsuTi. 


Yalnmbaren. 


Sitlum. 




b Hennaarderadeel: 






Groote-Wierum. 






In Wonseradeel: 






Beium. 


Barsnm. 


Oosthem. ^) 


Eoudehaisum. 






In Wgmbritseradeel: 






Oosthem. ^) 


Westhem. «) 


Sperkhem *). 


In Henielaraer Oldefaart: 




Staram (de frieschc 


) naam van Staveren). 





353 



Is Feiesland tcsschen Lauers en Ebms (Geoningbeland). 



In Hunsingo: 
Midballum. 
Smeersnm. 



Boknm. 
Wierum. 



Emstheem. 
Hekkum. 



') Doinm (Doycm), ^n baart bQ Hitsam, niet te Terwarren met Dongjam of 
Donjom (Donia-heim, Dodinga-heim, de woonplaats der afstammelingen van Dodo, 
dat il Üoede), dat door de Friesen niet veel anders als Doium, met 'n neusklank, 
uitgesproken wordt. 

'j Zie de noot op bladz. 852. 



354 TAALKDNDB. 

In Fivelingo: 
Bansnic. Kleine- Wierum. Dgknm ^). 

Lutje-Bierum. Blokam. 

In 't Westerkwartier: 

Frilum. Aalsum. Sntturo. 

Ter vergelgking en aanynlling der noord- en zuidnederlandsche 
heimnamen dienen de namen van heimplaatsen uit 't bmten-ne- 
derlandsche deel van Friesland hier ook noodzakeliker wgze op 
genoemd te worden. De volgende z^n me bekend; maar daar 
zullen er onget^gfeld meer zgn. 

In Pribsland Tü«gcHBN Erms, Wesee en Elvb, (Oost-Friesland 
in de ruimste beteekenis van 't woord). 

In 't eigenlike Oost-Friesland en Harlingerland : 

Ekstnm. Hakstum. Schirum. 

ütwerdum. Hornum. Berdam. 

Blersum. Lopsum. Dunam. 

Hattersum. Damsum. Sipkwerdnm. 

Fulkum. Uppum. Bochum. 

Ochtersum. Accum. Holum. 

Thunum. Werdum. Wallum. 



') Dit Dij kam of Dikam, *n gehacht bij Oarshnisen, moet wel oiidenclieid«o 
worden tui Deikam, 'n gebncht bg Pieterbaren, gemeente Eenrnm, in Hnnsingo. 
T* eerstgenoemde wordt uitgesproken als Diknm, 't laatstgenoemde, op de lijst van 
den br. Leenderts verkeerdelik Djjknm gespeld, spreken de bnnsinger Fri&ien uit 
als Daiknm. Er is bier 'n groot onderscheid tnsschen ei = ai en g ss i. Onge- 
twgfeld hebben beide namen niet den zelfden oorsprong. Wat d* oorsprong vtQ 
Deik in Deikheim of Deikam is, weet ik niet, maar Dy kam (Dgkheim, Dikbeim, 
Dikeheim of Dikaheim) is niet, soo als op bl. 146 staat, 'n heim aan 'n dijt 
maar H heim van Dike. De friesche mansnaam Di of Dj of Dye, dio nog ovenl 
in Friesland voorkomt, heeft Dike als yerkleinform^ en dit Dike is nog hodeo, 
fooral in Oost-Friesland, *n algemeene mansnaam. Van dezen naam zijn de ge- 
slachtsnamen Dikena, Diken, Dijken, Diekena, Dgkema, Dykama, Dgkma, Djjksou, 
Dikema, Dikken, die alle in de yerschillende| streken; yan Friesland voorkomen, 
Dikkens (in Holland), Dickens, Dykings, Ditchling, Diceling, Djdng (in Eoselaod) 
afgeleid, en teyens de plaatsnamen: Dikeningen, 'n yoormalig klooster in DreoM, 
Dikenshoff, 'n saté bij Wirdum in Oost-Friesland; Diken, 'n gehucht bQ *t dorp 
Pakens in Ostringen; en Diekhnsen, *n gehacht bg 't dorp BliiMea in Waagnrl>D^ 
(de beide laatste in 't Oldenbnrger Friesland). 1 





TAALKVUBS. 




Borknm. 


Eanum. 


Eilsnm. 


Sirkweram. 


Eringweirnm. 


Borssam. 


Freepsum. 


Gandersnm. 


Orimersüui. 


flamsweram. 


Jarsam. 


Logutn. 


Loppersum. 


Midlam. 


Oldersnm. 


Petknm. 


Roricham. 


Pewsnm. 


Pilsom. 


Rysum. 


T^ikslum. 


Uttum." 


Middelsam. 


Wirdum. 


Wibelsam. 


Baltrum. 


Bernm. 


Dornntn. 


Swittersum. 


Reersnm. 


Sigelsam. 


Esklam. 


Loga-Binun. 


Bingum. 


Kritsnm. 


Ditsnm. 


HatsQm, 


Bentnmersyl. 


JêjQigum* 


Borgam. 


Pogum. 


Ammersnm. 


Brinkum. 


Pilsum. 




In 't land Stedingexi 


l: 




Ochtum. 






In Butjadingerland en Stadland: 




Bekkum. 


Sinsnm. 


Husum. 


Schokkum. 






In 't land Ostringen 


• 




Schenum. 


Husnm. 


Rahrdum. 


Glaruni. 


Moorsum. 


Westrum. 


In Wangerland: 






Krildamersyl. 


Werdiim. 


Horum. 


b de Toormalige graafschap Delmenhorst : 


Stennm. 






In 't amt Wildeshansen: 




Rittram. 


Husum. 


Bannum. 


In 't land Wursten of Worsat^n : 




Midlum. 


AlsuQi. 


Dornin. 


MulsuDi. 


Bsnm. 




In 't land Oosteretade: 




Rekkum. 






In Friesland 


BBN00ED15N BlVE 


(Noord-Friesland). 


In 't land Dit* inawchen: 




Bfisam. 







355 



^6 


TAALKUNDE. 




In 't eigenlike Noord-FriesIaDd : 




Hosnm. 


Breklnm. 


Bordelum. 


üphusum (drie maal.j 


Dorpum. 


Bargam. 


Stadum. 


Elintum. 


Risum. 


Karlum. 


Galam. 


Böglum. 


Dammhusiim. 


Süder-Lügum. 


Toftum. 


Benninghasum. 


Otzhusum. 


Hunwerthhusum. 


Sibbershusam. 


ülfhusnm. 


Ballum. 


Porballum. 


Snorom. 


Elooster-Lügam . 


Eringelnm. 






Op 't eiland Röm of Romö: 




Toftum. 






Op 't eiland Sylt: 






Tinnnm. 


Keitam. 


Heidom (verdronken). 


Archsum. 


Morsam. 


Rantum. 


Hörnum. 






T' eiland Amrum. 






Op 't eiland Föhr: 






Boldiksum. 


Wriksum. 


Oevenum. 


Midlam. 


Alkersum. 


Toftum. 


Klintum. 


Oldsam. 


Dunsum. 


Uetersum. 


Hedehusum. 


Fitsum. 


Bnrchsum. 


Nieblum. 





Zoo als men ziet, de buitennederlandRche gedeelten van 't aloude 
Friesland leveren niet minder heim-(am-) namen op als 't neder- 
landsche gedeelte. Eu echte, zuiver-friesche plaatsnamen zgn dat 
alle; alle zgn ze soortelik geheel de zelfde namen, ja dikwijls 
letterlek aan elkander gelgk. Zoo komt de naam Midlum wel vier 
malen in de verschillende streken van Friesland voor; de naam 
Husum (of Huizum op z'n holUndsch) nog vaker. Wirdum, Wer- 
dum, Loppersum, Wierum en Werum, Bierum en Benim, Rysum, 
Bekkum, Beium, Winsum, Hatsum, enz. even eens herhaalde malen, 
zoo wel in Noord- en Oost-Friesland, als ir de nederlandsche ge- 
deelten van Friesland. 

Ten slotte nog enkele aanmerkingen. Vooraf dien ik te zeggen 
dat ik 't, wat de verklaringen der germaanscbe plaatsnamen in 
't algemeen, maar vooral der nederduitsche en friesche heimnamen 



TAALKÜKDB. 357 

in 't bizonder aangaat, yolkomen eens beu met den heer Leendertz, 
waar deze geleerde taalkundige zeit dat in plaatBuamen met heim 
samengesteld, 't eerste gedeelte van die namen in de meeste ge- 
valleu *n personennaam is. Dat geldt vooral in hooge mate van 
de friesche plaatsnamen, en niet alleen yandefriescheheimnamen, 
maar eyenzeer van die friesche plaatsnamen die op etis of ns en 
die op wert of wart eindigen. Eu zoo is 't ook met de flaamsche 
heimnamen. Inderdaad moeten ook dezen in den regel van mans- 
namen afgeleid tv orden, en de heer Laussens, wiens werk door 
den heer Roos aangehaald wordt, slaat dus wel degelik den 
spgker . op den kop, waar-i de plaatsnamen Belleghem, Alveringhem, 
Sysseghem, Tichem of Tiedeghem, Maldeghem, Oedelem, Iseghem, 
Tan oiansnamen afleidt. Ongetwgfeld schuilen in deze plaatsnamen 
de mansnamen Belle; Alf of Aifert (Alfred); Syds of Sies; Tiede; 
Malt of Melty Melle ; Oedele, Oede, Ude ; en Ise, Isebrand, IJsbrand. 
Aan 'n Flaming of anderen niet-frieschen Nederduitscher vanden 
tegen v«oordigen tgd mogen deze mansnamen zeer vreemd, vast 
onmogelik voorkomen, in de verschillende streken van Friesland 
z^n ze alle nog ten huidigen dage in gebruik. *N Fries herkent 
in de genoemde flaamsche plaatsnamen terstond de personennamen, 
hem zoo bekend en eigen, waar die plaatsnamen van afgeleid zgn. 
Ja, maar Friesland is geen Flaanderen ! zal men mg tegen voe- 
ren. Hoe komen üriesche personen namen in fluamsche plaatsnamen ? 
O, de eigenaardige personennamen die tegenwoordig als bizon- 
derhk-iriesche namen gelden, zgn oorspronkelik alle algemeen- 
gerniaansche namen, die onder alle geraiaansche volksstammen, 
en dus ook onder de Flamingen, in gang en zwang geweest z^n. 
£u juist in Flaanderen zgn deze oude namen langer in stand en 
in gebruik gebleven als in eenig ander nederduitsch land, Fries- 
land natuurlik, waar die namen nog heden in volle gebruik zgu, uit- 
gezonderd. £n nog heden komen zeer vele van deze oudgermaansche 
personennamen voor in 'u afgelegen en afgesloten deel van Flaan- 
deren, in Fransch-Flaanderen namelik. Zie hier over m'n opstel 
>Frie8che namen in Frankrgk", in »de Navorscher" XX, 251. 

Belleghem is Bellinghem^ Bellinge-heim, dat is: de woonplaats 
der fttstammelingen van Belle, van 'n man die Belle heette. Want 
die gh in Belleghem en dergeLgke flaamsche plaatsnamen is geens- 



358' TAJOJOSmmi 

zina, zoo als op U. 126 gezeid wordt, 'n versterking vaii den A 
yan hem^ maar ougetwgfeld, gelgk op bl. U& ook beweerd wordt, 
'u overblgfsel van den lettergreep ifig, die oorspronkelik in deze 
namen voorkwam, en in sommige (Arhreringhem, Maninghem, 
Bainghem, Tetinghem) nog heden gesproken en gBschi<0Vie& vrordtr. — 
Alveringhem is de woonplaats der afstammelingen- van* Alfert; 
Sysseghem, Tichem, Maldeghem en fseghem zgn de WK>onplaatsen 
der afstammelingen van Syds, van Tiede, van Malt en van Ise. 
Maar Oedelem is sleehtweg Oedele-hem, de woonplaats van Oedele 
(Oedele is 'n zoogenoemde koseform van Oede of liever Ude, Udo) ; 
hier is de plaatsnaam niet geformd van den naam der afttammeUngen 
van Oedele, van den naam der Oedelingen, maar van den naam 
van den man zelven: In 't andere geval zon dat dorp waar- 
schgnlgk nn Oedelghem bieten. 

AJ deze zeven mansnamen, en eveneens de friesche persoueu- 
namen die ik bier beneden, b^ de verklaring der andere flaamsohe 
plaatsnamen, nog aanvoeren wil, formen den wortel van talrgke 
geslacht-* en plaatsnamen, zoo wel in als buiten 't hedendaagsche 
Friesland, 't Zon bier te veel ruimte wegnemen, zoo ik die alle 
hier wilde opnoemen en aantooneu. Tot voorbeeld, en tot staving 
van m'n beweren dat deze flaamsefae plaatsnamen wel degelikvan 
personennamen geformd zgn, wil ik de geslachtsnamen en plaats- 
namen, van den mansnaam Belle, in verkleinform Belke, opnoe- 
men. Geslachtsnamen : Bellema, Belma, Belsma, Belsema, Belkema, 
Belkinga, Bellinga in de verschillende streken van Friesland voor- 
komende; Bellinge in Drente; Bellink in Twente; Bellinckhaas 
te Osenbmgge in Westfalen. Plaatsnamen : Bellingawolde (dat is 
het wond der aiétammelingen van Belle, even als *t flaamsohe 
Bellinghem het heim der afstammelingen van Belle is), *n dorp 
in 't Oldamt, Bellingaweer 'u gehucht bg Winsum in Hnnsingo; 
Bellinkhof, 'n havesate en *n gehucht bg Wierden in Twente. 

Eve& als nu van de plaatsnamen Belleghem, Oedelem, enz. aan- 
geduid is, zoo moeten ook d' andere flaarosche heimnamen, door 
den heer B. opgenoemd, zonder twgfel van personennamen afge- 
leid worden. De verklaring der plaatsnamen Maninghem, Berthin- 
ghem, Aadinghem, Inghem, Baioghem, Elinghem, Looyingbem, 
Ardittghem, Herdiughem^ Bonvelinghem^ Tetinghem,- Hondegheffli 



TAALKÜKDB. 369 

Ellinghem, Snelleghem, Beemera, Werkhem, Wnlveringhem, Vinck- 
hem, Rolleghein, Ledeghem, Eeghem, Caneghem, Emelghem, Djghem 
Galleghem, Anseghem, Berchem, Waereghem, Adeghem, Elver-^ 
din^he, Ettelghem, Leffinghem, Leekem^ Marckeghem, BeniDghem, 
Tflleghem, van de personennaineii Mane of Manne/^^Bert (en niet 
Bertinas), Ade, Ine, Baie, Ele, Loi, enz., enz. leit althans letterlik voor 
de hand. Al deze mansnamen, met de daar yan afgeleide geslachta^ 
en plaatsnamen, .sgn nog heden in de Terschillende streken yan 
Friesland in oyeryloed te yinden. Maar dit alles aan te toonen, 
kost hier te yeel tgd en rairate; in m*n opstel in» De yrge Fries" 
zal ik 't bewezen. Maar toch, laat ik er 'n paar yan die flaam- 
sche plaatsnamen, die door hun form nog al licht tot andere yer- 
klaringen aanleiding geyen kannen, uitpikken ; b. y. Vinckhem en 
Marckeghem. 'T eerste is niet (zie bladz. 129) yinkenhais, yinken- 
woning; ach neen! d' oude Flamingen, die reeds yoor duizend 
jaren dezen naam formden, bonden nog geen yinkenhnizen, geen 
Yolières. En zoo ze 't ook al deden, dan zouden ze nog hun woon- 
plaats daar niet naar genoemd hebben, want ze waren niet onzin- 
nig. Neen, maar Yinckhem is Finkhem, Finkeheim, de woonplaats 
Tan Finke; en Finke is 'n mansnaam, nog in Friesland leyende, 
'n yerkleinform yan Finne, Fenne of Fene. En yan dezen mans- 
naam komen de yolgende geslachts- en plaatsnamen: Feninga, 
Veeninga, Yenema, Fenema, Fennema, Vennema, Veenma, Yinnema, 
Fingia (dat is saamgetrokken uit Finninga), alle in de yerschil- 
lende streken yan Friesland; Yening, Fening, Yeeniug, Yeenesz, 
Finken, Yinken, in andere streken yan Nederland; Finning en 
Finching in Engeland. Yerder de plaatsnamen: Finkum, dorp in 
Leeuwarderadeel; Finkega, dorp in Stellingwerf; Fingia-state te 
Herbaium in Franekeradeel ; Finkenburg, gehucht bg Nenndorf in 
Harlingerland; Finkenburg, gehucht bg Esenshamm in Butjadin- 
gerland; Finkenburg, gehucht bg Golzwarden in Stadland; Fin- 
kesburg bg Wüppels in Jeyerland ; Finningham in Suffolk in En- 
geland. 

En zoo is 't ook met Markeghem. Dat woord beteekent niet 
> woning aan de mark of grens", en eyenmin » woning yan den 
mark- of grensgraaf'^ (zie hl. 131); in dat geyal zou 't Markhem 
moeten wezeui zoo die samenyoeging al bestaanbaar ware. Usat 



360 TAALKmn>£. 

't is Markegbem, dat is Markinghem, Markingeheim^ de woonplaats 
der Markiiigen of afstammelingen van Mark; en deze mansnaam 
Mark is niet de zelfde als de naam van den evangelist Marcnsof 
yan den een of anderen romeinschen Marcus, neen maar Mark, 
Marke is *u verkleinform van Marre^ 'n naam, die behalve in dit 
flaamsche Markegbem, nog leeft in de geslachtsnamen Marrioga, 
Marrenga, Meringa^ Marema, Marrema, die allen in de verschillende 
streken van Friesland voorkomen; Merens en Mering, elders in 
Nederland. En in de plaatsnamen Marrum, *n dorp in Ferwer- 
deradeel; Maium, 'n dorp in *t Westerkwartier; Marsum, dorp 
in Menaldumadeel ; Marsum, dorp in Fivelingo; Marwert, 'n saté 
bg Lollnm in Wonseradeel; Marwert, 'n saté bg Wirdnm in 
Leeawarderadeel; Merum, gehncht bg Loppersnm in Fivelingo; 
Mebriugsborg, bate bg Waddewarden in Ostringen. In Engeland : 
Mering in Nottingham; Merrington, in Durham; Marrington, in 
Salisbury. In Frankrgk: Marigny, dat in Burgundië, Champagne, 
Poitiers, Orleannais, Isle de France, Bourbon, Normandië, Franche- 
Gomté, enz. herhaalde malen voorkomt; Merigny in Poitiers, 
Meeringes in Champagne, Maragny in Burgundiê enz. enz. 

Ten slotte zegt de heer Leendertz, dat de naam van 't dorp 
EjTuishoutem of Cruyshautem zeker van jonge dagteekening is, 
en den naam Godveerdighem niet te verstaan. 'T komt me voor, 
dat Ernishoutem niet is Eruishout-heim, maar Eruis-houtem of 
EjTuis-Houtheim. De naam Hautem of Houtem of Holtem of Holtam 
komt zeer dikwgls in de verschillende landstreken van Neder- 
Duitschland voor, even dikwgls als de 't zelfde beteekenende namen 
Holzheim of Waldheim in Opper-Duitschland; en deze naam kan 
van hooge oudheid zgn en is dit ook in den regel. Ook in de 
znidnederlandsche gewesten leit menig Hautem en Houtem^ en 
om verwarring in deze namen te voorkomen, heeft men bgnamen 
aan deze namen gehangen; b. v. St- Margriets Hautem in Zaid- 
Brabant, omdat de kerk van dat dorp aan St. Margriet gewgd is. 
Zoo ook Eruis-Houtem of Cmyshantem, omdat de kerk van 't dorp 
aan 't heilige kruis gewgd is ? of naar 't een of ander kruisbeeld, 
dat daar bizonder in *t oogvallend opgericht is? 

En is Godveerdighem niet Godveerdinghem, de woonplaats der 
Godveerdingen of a&tammeUngen van Godveert^ Qovert, Gott- 



TAALKUKDB. 361 

Med? Maar met Hemelveerdighem weet ik ook geen weg. De 

afleidingen yan Godveerdighem en Hemelveerdighem, op bladzgde 

131 voorgesteld, komen me veel te gezocht en te gekunsteld voor. 

Haarlem. johan winkler. 

Heim. Bg het geven van mgne Igsten (bl. 135 en verv.) zeide 
ik dat zg verre ^an volledig waren, en noodigde onze medewerkers 
oit ze aan te vallen. Zeer aangenaam is mg daarom de nalezing 
door den heer Winkler gegeven, en niet minder de nitvoerige 
Igst van heim-plaatsen in Oost- en Noordfriesland, die hg mede- 
deelt. Omtrent een paar kleinigheden in zgn opstel vergnnne hg 
mg eene opmerking. 

Hg vraagt of de naam Misse, dien hg in Miskom vindt, de- 
zelfde is als de in Noordholland nog voorkomende Mnis, Muns. 
Ik acht het met hem waarsehgnlgk, dat wg in dezen plaatsnaam 
eenen eigennaam Misse moeten zoeken. Messinc wordt door Graff, 
Sprachsch. II. 875, als persoonsnaam opgegeven. Waar hg dieu 
gevonden heeft, big kt niet. Gra£f, die anders bg elk woord de 
plaats aanwgstf waar hg het aantrof, doet dat bg eigennamen 
niet, wat jammer is : want bg eigennamen, vooral indien zg zelden 
voorkomen, willen wg wel weten in welken tgd en in welk deel 
van Daitschland zg te hnis behooren. Doch.Muus is zeker met 
dit Messe of Misse niet verwant. Enkele malen, het is waar, vindt 
men dezen naam duor NoordboUanders Muis gespeld. Doch dit is 
eene belachelgke spelling, nit misverstand ontstaan. Zg doet mg 
denken aan het antwoord, dat een vriend van mg ontving, toen 
bg van IJlst naar Wondsend wandelde. Hg zag op eenen kleinen 
afstand het dorp Heeg liggen en, in die streek niet bekend, vraagde 
^i eene vronw, die hem tegenkwam, hoe het dorp heette. Zg, 
hem aan zgne spraak voor eenen Hollander herkennende en zich 
nn ook in het HoUandsch willende uitdrukken, antwoordde: »dat 
dorp heet Hoog*'. De meeste Friezen evenwel zouden zoo niet ge* 
antwoord hebben : daartoe hooren zg te goed het onderscheid, dat 
er is tusschen de uitspraak van Heeg en heag. Even weinig als 
Eug met heag^ heeft Muuè met eene muis gemeen. Het is ook 
iets anders dan dé lange u, wat men in Muus hoort, wanneer 
deze naam duidelgk en goed uitgesproken wordt. Muus komt van 

26 



362 TAiXCXJNDfi. 

Barf holomeas : hiervan maakte men Bartholamewia^ bg verkorting 
Mewis (verg. Mattheus^ Matthewia, Thewis), De w waar eene latere 
lettergreep van het woord mede begint, wil gaarne aan den vooraf- 
gaanden klank iets van zgne natuur mededeelen. Zoo veranderde 
MewiSf of zoo als het veel tg ds uitgesproken wordt, Miewis in Mutca^ 
en dit, snel uitgesproken, wordt Mues^ Muus. Op dezelfde wgze 
wordt Diewertje in Noordholland Duwertje en Sieuiotje, Suwtje, Suutje, 

Wanneer de heer Winkler zegt, dat niemand heden ten dage 
in Friesland Tsjom uitspreekt, maar altyd Tsjum, dan zegt hg te 1 
veel. Ik heb nog meermalen in Friesland Tajom hooren uitspreken. 
En inderdaad in dezen, meer dan in de overige heim-namen, is de 
o op hare plaats. Tjum zal Tjommeheim, het heim van Tjomme 
zgn. De varianten in den Tegenw. staat der Vereen. Nederl. 
dl. XIV, bl. 455 opgegeven, Tzumga, Tzumgum (d. i. Tjommega, 
Tjommingheim), bewgzen dat.. — Dat Akkrum door sommige nog 
met o uitgesproken wordt, daaraan brengt misschien de r, die den 
klank voorafgaat, ietH toe. Misschien — zeg ik; want dikw^Is 
zeker is het aan toevallige omstandigheden te wgten, dat in der- 
gelgke gevallen de toonlooze vocaal meer naar o of naar u of 
naar e trekt. Vinden wg b. v. niet zeer digt bg elkander Gorkam, 
Heukelom en Kedichem, het eerste met u, bet tweede met o, het 
derde met e uitgesproken? En daar volgens den heer Winkler 
nog in de vorige eeuw de uitgang van vele plaatsnamen in Fries- 
land als om werd uitgesproken, kan de familienaam Acronius niet 
als bewgs dienen, dat in den naam Akkrum de o duidel^ker ge- 
hoord werd dan in andere plaatsnamen, want het van dezen naam 
afgeleide adjectivum Acronius is veel onder. Joannes Acronius was 
in het begin der 17e eeuw professor te Franeker, en de predikant 
Buardus Acronius leefde en werkte reeds in de 16^. 

De heer Winkler kan wel gelgk hebben, als hg beweert, dat 
wg bg Dikum in Groningen niet aan eenen dgk, maar aan den 
mansnaam Dike moeten denken. Maar ik blgf zwarigheid maken 
om Oosthem en Westhem tot de heim-plaatsen te rekenen. Mij 
dunkt, de Hemdgk, waarnevens beide dorpen liggen, wijst op 
eenen anderen oorsprong. 

Dat Markeghem beteekent eene woning aan de mark of grens, 
of van den mark- of grensgraaf, geloof ook ik niet. Maar de heer 



TAALKÜKDE. 363 

Winkler spreekt toch wat stoat, als hij zegt, dat Mark, Markein 
dezen naam de verkleinyorm is van Marre. Het is wel mogelgk; 
maar even goed kan de oorsprong een andere zgn. Het kan na- 
mel^k verkorting z^'n van eenen naam met mark zamengesteld, 
Markward of Markfiid. 

Toen ik m^n artikel over heim na het afdrukken overzag, stond 
ik er verwonderd over, dat ik, terwgl ik het schreef, met de 
namen Godveerdighem en Hemelveerdighem geen weg had ge- 
weten. Zg zyn toch vrg dnidelyk. Godveerdighem is, zoo als de 
heer Winkler te regt verklaart, de woning der afstammelingen 
van Godfried. En Hemelveerdighem? — mogen ng aannemen, dat 
ab bg meer andere wooiden de h voor gevoegd is, dan ligt de ver- 
klaring voor de hand: woning der afstammelingen van Amalfried 
of Ëniilfried. Ik moet hier echter herhalen wat ik vroeger zeide, 
dat de afleiding van eenen plaatsnaam, al is er veel dat haar aan- 
beveelt, ja al schynt zg vrg zeker, toch alt^d gissing blgfb, zoo- 
lang wg den ouden naam van het woord niet kennen, 

P. LEENDiSETZ WZ. 



VRAGEN. 

dueemen en dwanckmolens. Volgens placaat van 17 febr. 1573 
bezat Filips II van Spanje in Gelderland >dwanckmolens*\ Z^n 
dat molens, waar de landman verpligt was zgn koren te laten 
malen? H^ verbood den landlieden het gebruik van >onbehoir- 
licke queernen**, waardoor hg in zgji gemaal grootelgks benadeeld 
werd. Zg mochten alleen kleinere queernen gebruiken voor gort 
en scharbiers-malt (wat is dit?); weshalve het aantal queernen bg 
de rekenkamer te Arnhem opgegeven, en op het misbruik van 
deze naauwkeurig toegezien worden moest. Waren queernen hsjid' 
molens voor het malen van graan? En staat dit woord met het 
bekende kern of kam in verband? De woordenboeken geven op: 
dwangmolen = gemeentemolen (oudtgds ten platten lande), en 
hoem =: handmolen. J. akspach. 

[Scharbier is een zeer dun bier.] 



364 TAALKUNDE. 

Fidibnfl. Men heeft mjj verteld, dat deze benaming van een 
strookje papier, hetwelk, ontvlamd zgnde, voornamelgk dient om 
pjjp of sigaar aan te steken, ontleend is aan de leus >Fideliba8 Fra- 
tribus*^ welke vermeld stond op de biljetten van toegang tot een 
geheim rookgezelschap te Weenen, nadat het rooken aldaar van 
regeringswege was verboden geworden. Die toegangbiljetten wer* 
den dan in de vergaderingen der rookers tot straks genoemd einde 
gebezigd. Is dit zoo? Wanneer en naar aanleiding van welke om- 
standigheden werd dit verbod oitgevaardiord? Was het in Oosten- 
rgk algemeen? Of beperkte het zich tot Weenen? 

J. ANSPACH. 

[Vgl Nav. IV, bl. 40.] 

Spreekwijze. Hij is om zeep. Hq is den hoek om. Men vraagt 
naar den oorsprong van deze triviale uitdrukkingen. Op de Velawe 
zegt men schertsende] wy ze van een doode: HU is noar Pixpen- 
broek, maar men weet evenmin waarom. Moge 't eene 't andere 
ophelderen. a. 

[Zoo lang iemand met ons in dezelfde straat of in dezelfde laan 
is^ blgven wg hem zien ; maar gaat hg den huek om, dan verliezen 
wg hem uit het oog. Hij ia den hoek om beteekent dus, hy is 
niet meer zigtbaar, hg is we^, welk laatste gezegde wg ook ge- 
bruiken om te kennen te geven dat iemand overleden is.] 



GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 



Enkele genealogische gegevens naar aanleiding van sommige nc- 
derbetuwsche graiiwhriften, vermeld in Nav. XXVI, 62—69. 

I. Van BrakelL 

a. Bgswgksche tak. 

Floris van Brakell tot den Brakell (huizinge te Bgswgk), drost 
ter Lede (onder Eesteren), f febr. 1649, begraven te Kesteren, 



GESLACHT- EN WaPENKUKDE. 365 

Ket nit zgne vroaw Geertruid Bentinck; Earelsdr. ex Antonetta 
ran Delen, verscheidene dochters na, en één zoon: 

Dirk van Brakell tot den Brakell, stichter der graftombe i) in 
de kerk te Rijswgk (Nav. XXVI, 65), gehuwd met Jü8tina(Josina) 
van Borsele tot Geldennalsen (geb. in 1654, f 15 aug. 1691). Hg 
(t 29 april 1723) had deze zes kinderen: 

1. Floris Adriaan v. Br. tot den Brakell, in 1699 en 1703 
schepen van Tiel, richter en dgkgraaf van Tiel en Zandwgk, 
burgemeester van Tiel, f 1723; geh m. Margaretha Ggsberta 
van Steeland, Philipsdr., vrouwe van Vredestein (huizinge 
onder Ravenswaai) en Grgsoort, in 1742 nog in leven. 

2. Gerrit v. Br., f ongehuwd. 

3. Jacob V. Br., tr. Maria Catbarina van Borsele van der Hooge, 
Adriaans tot Geldermalsem dr. ex Geertruid van Weideren. 

4. Dirk Joost v. Br., f ongehuwd. 

5. Karel Philip v. Br. (dood in 1730), geh. m. Wilda van 
Wghe, Otto'sdr. tot Echteld ex Seina van Delen, bg wie 
Albertina Clasina v. Br., 10 sept. 1727 geh. m. Willem 
Hendrik van Borsele, heer tot Geldermalsem (f aug. 1746). 
Zg was dood in 1742. 

6. Jacoba v. Br., f ongehuwd. 

Kinderen van Jacob v. Br. en Maria Catbarina van Borsele: 

1. Dirk V. Br., kolonel onder 't regiment mariniers van Douglas. 

2. Philip Jacob v. Br., afgevaardigde ter vergadering der Algem. 
Staten wegens de prov. Zeeland. 

3. Jacob Dirk v. Br., in 1766 richter van Tiel, geh. m. Seina 
Alexandrina van Neukirchen genaamd Ngveuheim. 

i. Alexandrina v. Br. 

5. Jacoba Wouterina v. Br. 

Zoon van Floris Adriaan v. Br., geh. m. Marg. Ggsb. van Steeland : 

Diderik Louis van Brakell, in 1735 richter en dgkgraaf van 
Tiel en Zandwgk, f 12 mei 1761, geh. sept. 1732 met Jacoba 
Wonterina de Lange, waarbg: 



') Wordt h\j aldaar richter yan Tiel genoemd, hij schuilt derhalve achter den 
(«odewijk v. Br., die in 1675 voorkomt op de lijst der rigters in de Beschryvmg 
^> Tiel, van mr. E. D. Rink, bl. 311; soodat laautgenoemde sich in don voornaam 
vergiste. 



3615 GESLACHT- EN WAPENKUNDB. 

1. Margaretha ügsberta v. Br., ged. te Ravenswaai 3 julg 1742, 
geh. jan. 1757 te Tiel met mr. Izaak Steven van Delen tot 
Schonenburg, van ^ien (in IIT/S buitenslands jammerl^k 
omgekomen), gescheiden zgnde, zy hertrouwt met Nicolaas 
Hans Willem van Delen, heer van Dmten, Over- en Neder- 
Asselt enz., amptmau, richter en dgkgraaf van Maas- Waal 
(t 1793). 

2. Floris Adriaan v. Br., amptsjonker en heemraad van Neder- 
betawe, geh. in 1768 met Huberta van Hulst te Tiel. 

3. Gijsbert v. Br., jong gestorven. 

Kinderen van Jacob Dirk v. Br., geh. m. Seina Alexandrina 
van Neukirchen genaamd Ngvenheim: 

1. Marthe Adriaan Jacob v. Br., geb. 2 jan., ged. 9 jan. 1785. 

2. Prederik Louis Willem v. Br., geb. 8 april 1788 op Hoecken- 
burg te Rgswgk (Nederbetuwe), had bg zgn doop 20 april 
tot peter prins Frederik, broeder van koning Willem I, en 
tot meter dieus zuster, prinses Louise. H^ was ridder der 
Duitsche orde, balge van Utrecht, werd later kommandeur 
dier orde, en had als zoodanig den titel van kommandeur 
van Schoonhoven. Woonde op den huize den Eng te Lienden, 
dat hij in 1829 in deszelfs tegeuwoordigen staat bracht, eu 
huwde 9 junij van dat jaar Albertina Frederika Clara Johanna 
van fïeukirchen genaamd Nijvenheim (geb. 4 sept. en ged. 
23 sept. 1804 te Ngmegen, dr. van Jacob Hendrik en Mar- 
garetha Jacoba van der Dussen). Overleed 11 aug. 1865 
op zgn landgoed den Eng, en is aldaar met grafteekeu 
b^gezet^ terwgl hg zgne huizinge en vaste goederen te L. 
vermaakte aan de bewoners der buurschap Meerten aldaar. 

3. Maria Alexandrina Philippina Gatharina v. Br. 

4. Diderïka Fortunée, geb. op Hoekenburg 5 maart, ged. 10 maart 
1782^ ten doop geheven door jonkvrouwe Louise Francelina 
Sophia van Ngvenheim. 

Kinderen van Floris Adriaan v. Br. en Huberta van Halst: 

l. Diderik Louis v. Br., geb. in 1768, heer van Vredestein, 

Over- en Neder-Asselt, heemraad van Nederbetuwe, hnwt 1 

Maria Alexandrina Philippina Gatharina v. Br., dr. v. Jacob 

Dirk en Seina Alexandrina v. Neukirchen, 2 hare zuster 



GESLACHT- JSN WAPEKKITVDB. 567 

Diderika Portunée v. Neukirclien. Hj f 27 dec. 1852 te 
Arohem. 

2. FraD9ois G^sbert v. Br., geb. te Ravenswaai 5 maart 1772. 

Zoon van Diderik Lonis y, Br., en van Diderika Portunée v. 
Nenkirchen: 

Lonis Eugène v. Br., geb. te Ngmegen 23 aug. 1806, heer 
van Yredestein, heemraad van Nederbetuwe, lid van den 
gemeenteraad te Manrik, 16 jung 18d5 ongehuwd overleden. 

b. Ldendensche tak (in de rechte Ign): 

Johan van Brakell (Gomelisz. ex Margaretha thoe Boecop) tot 
Kermestein, gehuwd 17 julg 1550 met Johanna van Meerten 
(tot Ingen), Dirksdr. ex Berta van Eek. Hg f 8 julg 1580, zy f 
22 april 1600. Zoon : 

Lodewflk v. Br., tr. met Catharina Tempier (uit den lande van 
Lnik t 1600) Oi waarbij : 

Johan V. Br., gouverneur van 't fort Nassau op de Voorn, ge- 
compareerd als ouderling van wege dat fort op de prov. geld. 
synode van Ngmegen (23 — 26) julg 1628, tr. in 1615 Henrika 
Millink, Jansdr. ex Maria Baek, waarbg: 

•Tohan v. Br., raad des vorstendoms Gelre en graafschaps Zutfen, 
gecommitteerde ter vergadering der Staten Generaal, in 1649 >be- 
ginneude drossaard," 16 uct. 1651 op den huize Lede aauge^teld 
tot drost van Lede, Oudewaard, Lienden, Ommeren, Eek en Maurik, 
t 1680, tr. 13 mei 1644Dorotheade Bar (Baerth) totNoortwöck»), 
waarbg : 

Lodew^k v. Br., geb. 31 maart 1646, luitenant kolonel, richter 
van Tiel in 1675 (mr. E. D. Eiuk, Beschr. v. Tiel, bL 311), 
tr. Maria van Lier, Frederiksdr., waarb^ : 

Johan Frederik v. Br., in 1692 drost van Lede, Oudewaard en 
Lienden, richter van Lienden en de Marsch, majoor van een regiment 
te voet, f ongehuwd te Arnhem 18 maart, begraven in den familie- 
bider in de kerk te Lienden 24 maart 1714. 



') Hij henroawde eerst met Jadith van Bejuhem, daarna mot N. N. Rnjsch. 

^) Hertrouwd 19 janij 1659 te Deurne met Maria Loaise van Lier, Willemsdr. 
tot Oosterwijk, vrouwe tot M aalstede, Capelle en Heerjansdam, wedawe van Peter 
Yui Tayl van Serooskerken tot Maalstede. 



368 GEdLACflT- KN WAPKNKUNDE. 

De hüizinge Eermestein te Lienden ging toen over op ALbraham 
de Pagniet, echtgenoot van Dorothea Henriette v. Br., Johan 
Frederiks zuster. 

II. Van Meerten, 

Johan van Meerten, reed des zaterdags^ op palmavond 1407 
met dei) heemraad van Nederbetawe naar Boozendaal, >ghel^c 
hem mgn genadighe here (Beinald IV, hertog van Gelre) had 
doen scriven, roerende van der sake tusschen Otten van Wg ende 
Willem van Ysenderen, dat voir myns Heren ghenaden te recht- 
veerdigen waren" (vgl. van Hasselt, Roozeudaal, bl. 114). 

Willem Zuermont van Merten, 2 aug. 1432 schepen van Tiel 
(Bink, Beschrgving enz., Bgl. F, bl. 5). 

Jan van Merten Pelgrimszoon, is één der twaalf ridders, die 
in dienst van hertog Arnold van Gelre binoen Galemborg gelegen 
hadden, en 10 aug. 1472 beloven, zich te zullen houden aan het be- 
stand, alsnu tusschen Gerard, heer van Culemborg, en de aanhangers 
van Adoif van Gelre gesloten (NyhofiF, Oorkonden, IV, n". 527). 

Dirk van Meerten (Merten) is een uit het viertal gevangenede- 
len, die bg het verdrag van 25 april 1494 tusschen hertog Earel 
en Frederik van Egmond, heer van IJsselstein met zgn zoon Floris 
voor den halven losprgs worden ontslagen (Nghoff oorkonden, 
VI, 1, n^ 108). 

Johan van Meerten, maarschalk des overstichts van utrecht, 
geeft 18 maart 1506 vrg geleide aan de raden van hertog Karel 
nevens gedeputeerden der vierendeelen van Gelderland (ibidem, 
VI, 1, n^ 547). 

Cornelis van Meerten, bezegelt van wege de ridderschap van 
ütrechty mede den brief, waarbij de drie staten des nederstichts 
van Utrecht 16 april 1528 verklaren, Frederik graaf van Beich- 
lingen voor ruwaard en beschermer te begeren (ibidem,^ VI, 2, 
n». 1468, vgl. Nav. XXVI, 89). 

Ernst van Meerien, kommandeur van St. Jan te Buren, voor 
wien EmOt van Buchell 28 febr. 1532 een transportbrief (opge* 
nomen in Nav. XXV, 523) bezegelt, waarbg de kinderen van Koen 
Wesselsz. aan Aart Goertz. een perceeltje lands te Ericbem (bg 
Buren) opdragen. 



GESLiCHT- BN WAPBNKTJNDE. 369 

Gerrit van Merten, gehawd met Gertraid van Loon, heeft tot 
dochter : 

Margaretha van Merten,- geb. in 1524 in 't sticht van utrecht, 
t 1602, vrouw van Gornelis van Assendelft, geb. in 1540, heer 
Tan Goudriaan^ dat h^ aan den heer van Schagen overdraagt, f 
1600 op den huize Asschenburg. 

Hillegonda van Meerten, dochter van en (volg. sommigen) 

yan Anierongen (d'Ablaing, Rp. v. Velu we, bl. 182) gehuwd met 

Albert van Leeuwen, Hermansz. ex van Welg (d' Abl. bl. 182), 

te Rflswgk (Nederbetuwe). 

Catharina van Meerten, getr. m. Ggsbrecht van Landscroon, heeft 
tot dr. Petronella van Landscroon, vrouw vau Arent van Zuylen 
yan Nyvelt, heer van Geerestein en Teckop, lid der ridderschap ^ 
yan 't Sticht (f 23 maart 1623, begr. te Utrecht). 

Jan van Meerten, coUator der vicarie St. Crucis in de kerk te 
Lieuden, wien Maria Pelgroms ^) het recht op de tot die vicarie 
behoorende, in de kom des dorps gelegene, en nog onder dezen 
naam bekende, Olieakkers betwistte, doch die door het Hof van 
Gelderland zich 24 julg 1619 in zgn recht gehandhaafd zag (vgl. 
Registers op *t archief van 't voormalig hof van Gelre, bl. 57). 

De familie van Meerten stichtte in der tgd ook eene vicarie 
St. Agathae in de kerk te Avezaat, en he hof yan Gelre vergunde 
13 jnlg 1616 aan Johan van Meerten Ewoutsz. tegenover de we- 
duwe van Johan van Meerten, dat hg, als zgnde een der oudsten 
yan den stam der stichters, iemand tot die vicarie aan het hof 
ïou presenteeren (ibid. bl. 51). 

Joffir. Margrieta Suermont van Merten, eerste vrouw van den 
erntfesten Herman Wtenweerde, scholtus tot Maurik en Eek 



^) Aldnn de stralu in deo tekst aan te halen ^registers*'. Ik rennoed dat met 
dit fPelgroms'* bedoeld wordt rPelgroma dochter" (van Meerten;, wijl kort te voren 
(in 1S16) tosschen leden der familie van Meerten ook reeds verschil over recht op 
vicarie had bestaan. De naam «Pelgroms" als geslachunaam kwam ons' in de ne- 
derbetowsche ac(enboeken tot dos ver nergens roor. Daarbjj ontmoeten wg reeds 
ju U72 eenen Jan van Merten Pelgrimssoon. 't Kan echter ook tijn, dat deze Jan 
▼u Meerten één persoon is met den straks tenoemen Johan van Meerten Ewontss., 
<o dat Maria Pelgroms de wedawe was van den daar vermelden anderen Johan 
▼• M.; doch dan bevreemdt het, dat Maria Pelgroms niet nader is gekwaliaceerd 
in overeeastemming met den omslachtigen styi van dien tgd. 



370 GESLACHT- EN WIPENKÜNDE. 

[hertrouwd 6 nov. 1664 met Petronella de Eemp, weduwe van 
Anthonis Aarts Haek, (trouwboek v. Manrik)]. 

Jhr. Eyerhard Godfried van Meerten, gehuwd in 1660 te Maurik 
met Ëlisabeth van Golstein (begaven 10 jan. 1665 te Maurik in 
de kerk op het hooge koor) Ten overstaan van hen en de twee 
andere jonkers van Maurik, Jacob en Bernard van Znylen van 
de Natewis, is de oudste voorhanden kerkrekening gedaan, loopende 
van febr. 1657 tot febr. 1659. Naar hem is hoogstwaarschgnlgk 
nog tegenwoordig een perceel gronds te Maurik, Joncker van 
Meertenspoort genaamd, en heeft de poort vóór zgn woonverblgf ver- 
moedelgk langer bestaan, dan de woning zelve. Hg was dood in 1673. 

Leonardus van Meerten, s., roin. cand. in 1755, pred. te Arkeli 
van waar hg in 1780 naar Eoudekerke vertrok. Zgn zoon, 

Hendrik van Meerten, in 1788 s. s. theol. stud., ex pago Arkel 
Batavus, werd eerst pred. in de Bedgkte Schermer, en in 1798 te 
Gouda (vgl. Nav. XII, 374, 307). 

Meerten is eene buurschap onder Lienden (Nederbetnwe), waar 
men ook nog de Meertensweide heeft, door J. van Wgk Rz. in 
zgn Aardrgksk. Woordenb. (1821) een >Nederl. dorpjen, kwart. 
Tiel** geheeten. Het is echter nooit een afzonderlek dorpje geweest. 

IIL Gerrits. 

Peter Gerritse, in 1576 praesentie- of kapittelheer der St. Maar- 
tens kerk te Tiel (Rink, a. w., 2e Bglage 1847, bl. 82); vermoede- 
Igk dezelfde, die als 

Peter Gerits, met andere geestelgken, op last van Dirk Vggh, 
heer tot Soelen, scholtus van Tiel, voor den raad ontboden werd 
wegens iPaepsche stoutigheden'*, en 11 jan. 1592 de christelgke 
reformatie bezwoer, om den kerkdienst te kunnen blgven waar- 
nemen (ibid. bl. 19). Vermoedelgk dezelfde, die in 1601 ten huize 
van den amptman Jacob Mom in den Achterweg te Tiel de mis 
bediende (ibid. bl. 20), zoodat hg in ^t geheim roomsch bleef. 

Johanna Gerrits (Gertsdochtkr), weduwe van Steven van Essevelt, 
f 16 april 1603, met grafzerk en wapen begraven in de kerk 
te Eek. 

Peter Gerrits, luitenant der burgerg te Tiel, wegens remon- 
strantschgezindheid 20 aug. 1620 als zoodanig ontslageni terwgl 



GESLACHT- KN WAPBNKimDB. 371 

Jacob Gerrits toen voor het eerst werd aangesteld tot kapitein 
(ibid, bl 76, noot). 

IV. Van Essevelt (Estvelt) is een geslacht afkomstig van Velu we, 
waar men onder Barneveld de baarschap Esveld aantreft. 

Hertger van Estvelt wordt in 1425 vermeld op sommige ciarin- 
gen van Velawe. (d'Ablaing, bl. lxtx). 

Berruw van Estvelt, wien hertog Karel van Gelre 9 febr. 1518 
den landtol ter Schner in het ambt van Barneveld in pacht geeft 
(NijhoflF, Oorkonden, VI, 2, n*» 894). 

Lutgard van Estvelt, tweede vrouw van Johan Mom, eerst 
richter, daarna burgemeester van Arnhem, door den graaf van 
Megen uit de regeering gezet, en in 1568 weer hersteld (f 6 mei 1591); 
d»Ablaing bl. 49. 

Machtild van Estvelt, weduwe ten Voirde, gehuwd met .... 
van Eemnade, wier zoon Gert v. E. gehuwd was met Johanna 
Torck, wier dochter Helena v. E. huwde Joh >n Bengers, lid der 
ridderschap van Veluwe 17 april 1607 (d'Ablaing, bl. 230, 274). 

Jóhanua van Ebsevelt, gehuwd met Willem van Hattem, ouder- 
ling te Maarik, welke echtelieden in 1653 aan die gemeente ten 
geschenke gaven twee zilveren avondmaalbekers, welke nog aldaar 
gebruikt worden (zie beneden, bl. 10). Haar wapen, daarop ge- 
graveerd, vertoont een geankerd kruis boven eene fasce met 3 
zespuntige sterren. De figuren zgn dus hier anders over het 
schild verdeeld, dan op de grafzerk in de kerk te Eek het wapen 
vau Steven van Essevelt te zien geeft. 

Johanna van Esveld, eerst gehuwd met J. !N. van Bruuninck, 
dauma met Diderick van Lievendael, had uit haar eerste hu wel^k 
eene dochter, Maria Elisabeth Br., welke zich als non begaf in 
het klooster of de abdy te Xanten in het land van Cleef. Haar 
stiefvader (D. v. L.) verzocht aan de landschap vergunning, dat 
zgne vrouw deze hare dochter met eene jaarlyksche rente van 
100 gl. levenslang zou mogen beschenken, wat 8 oct. 1717 door 
de landschap werd afgewezen, wgl deze zich wenscbte te houden 
aan 'slands plakaten, waarbg de vermaking van goederen aan 
B. kath. geestelflke personen of conventen verboden was. (Gr. Geld. 
nakaatVoék, ÖI, ^31). 



372 GESLACHT EN WAPBNKUNDB. 

Marten vaD EsseTeld, onderling te Eek, 
üysbert van Esseveld, ouderling te Ommeren, 
Joost van Esseveld, ouderling te Ommeren, 
de eerste twee op de gewone tielsche classisvergadering 29 en 30 
april 1672 te Tiel^ de laatste op die van 24 en 25 april 1699 en 
van 15 en 16 april en 20—22 sept. 1700 aldaar. 
V. Van Leeuwen. 

Steven ter Leuwen i in 1364, volgens ms. privilegiebrieven der 
Jacob ter Leawen ( stad Arnhem fol. 91 en 106—136. 
Herberen van Lewen of Leuwen, vermeld onder de ridders van 
het kwartier Ngmegen, die 3 mei 1418 met de ridderschap der 
drie andere kwartieren en de steden 's lands van Gelre een ver- 
bond oprichten tot ouderlingen bgstand; zie Gr. Geld. Plakaatb. 
Il, Append. kol. 175, 177; Nghoff, Oorkonden, UI, n? 374. 

behooren onder deleden der ridderschap, 
die mei 1442 door een iransfixbrief toe- 
treden tot het verbond der ridderschap 
^ en der steden *s lands van Gelre van 
17 april 1436; vgl. Gr. Geld. Plakaatb. 
IT, Append. kol. 191, met Nghoff, Oor- 
. konden, IV, n*> 158, bl. 130, 131. 
Herman van Leeuwen, in 1454 vermeld op pag. 18 eener oude 
riddercednl, opgemaakt tusschen de jaren 1454 en 1465 betreffende 
het kwartier Ngmegen, en wel onder Malderik, alsnu Maurik. 

Rutger de Leeuwe, in 1463 vermeld op fol. 87 van een ms., 
berustende in de secretarie van Arnhem, getiteld, Secreta Camerae. 
Janna van Leuwen, gehuwd met Jan Loeff, begiffcigt 25 mei 1470 
het nienwe altaar in de kerk St. Nicolai et St. Sebastiani te 
Ravenswaai met een jaarlgkschen tijns van een ouden frankrgk- 
schen schild (ƒ 2.80) in een brief, die bezegeld is door haren 
broeder Jan van Leeuwen. Het z^el in zwart was, vertoonende 
den keper met de 3 St. Jakobs schelpen, hangt daaraan. Deze broeder 
is misschien één persoon met 



Wouter Lewe 
Herman van Leuwen 



Johan van Leeuwen 

en 
Herman van Leeuwen Johanszoon 



te Maurik, in 1495, verschreven 
I in de ridderschap vanNflme- 

Sgen, bg overschrgvingsbrieyen 
van hertog Karel van Gehe. 



GESLACHT- fiN WAPKNKUNDB. 373 

Jan van Leen ^v en, met TonisTengDagell 2jaD. 1534i door hertog 
£arel aangesteld tot rentmeester van Tiel. (NghofiP, Oorkonden, 
yi, 3, n^ 1742). 

Berman van Leeuwen Johansz. j gebroeders teMaarik, in 1519 
en > verschreyen in de ridderschap 

Vonk van Leeawen, ] van Ngmegen. 

Herman van Leeuwen Johansz., ') staat in 1516 als vrind en 
mage over eea erfmagescheid, opgericht tusschen de weduwe van 
Herman van Leeuwen Ottozoon en dezes nagelatene kinderen. 

Herman van Leeuwen Ottozoon , te Rgswgk f 1516, gehuwd 
met N. N. van Welij »). 

Herman van Leeuwen, toegenaamd van Welg, gerichtsman van 
Nederbetuwe in 1487, lid der ridderschap van Ngmegen in 1495, 
gehawd met Adriana van Achterveldt ^), Gerritsdochter, hebben 
tot dochter 

Geertrnid van Leeuwen^ gehuwd met Adriaan van Eek (van 
Panthaleon), uitlandsch militair, zoon van Derk van Eek, ridder 
(grondheer te Maurik, thgusmeester van eenige erfgoederen en 
landergen onder Eek en Ingen, overleden in 't Cecilien klooster te 
Tiel in 1542, waarheen hg wegens den kleefschen oorlog gevlucht 
was) en van Olivia van Welg *). 

Herman van Leeuwen, in 1528 gehuwd met Elisabeth van Eek, 
zaster van straks genoemden Adriaan v. E. 

Cornelis van Leeuwen, gehuwd met Maria van Eek, geboren in 
1542, dochter van Roelof van Eek (broeder van straks genoemde 
Adriaan en Elisabeth v. E.), amptsjonker van Nederbetuwe, ver- 
schreven in de ridderschap van Ngmegen in 1555. 

Jerefaes van Leeuwen, te Rgswgk, zoon van Herman v. L. 
Ottozoon, heeft tot broeder 



') Broederskinderen. 

') Zie d'Ablaing, bl. L82. 

') Eene EÜKabeth van Achterveldt (f 5 dec. 1660) ligt in de kerk te Eek naast 
Joacbim van Leenwen (f 18 oct. 1610) begraven. 

V Vgl baron d'Ablaing van Giessenbarg, Ridderschap van Velawe, bl. 189. 
Hoewel Weiy eene bnnrschap is onder Hien, yan waar het geslacht van WeliJ 
(▼gl. d^AbkuBg, bl. 188, 189) zjjn naam heeft bekomen; ia bet toch opmerkeiyk, 
<^t men te Ingen en Eek (aan de grenzen van Manrik) nog Welietienden heeft. 



374 Q^l^AfC^XT W WAP^pHKTJIO)*. 

Albert van Leeuwen, te Rijs wgk, f 1M6, gehuwd met Hillegonda 
van Meerten '), heeft tot dochter 

Elisabeth van Leeuwen '), in 1562 op den hui^ Laer (Velnwe) 
gehuwd met Evert van Delen tot Laer ((t.Sfebjr. 1586) Wgnandsz. 
e^ jÈ^nna vau Gattenburch ^), waarby als hnwlgksvrinden der braid 
stonden haar neef Herman van Leeuwen Jerefaesz.^ be.neveq^ I^uor 
broeder 

Adriaan van Leeuwen, die in 1546 met zgne moeder (Hillegonda 
van Meerten) en zuster een magescheid opricht. Als leenvolger 
van z^n yader Albert v. L. werd hg in 1546 met landergen te 
Rgswgk van wege het huis Culemborg verleid. 

Jan van Leeuwen Roelofez. 



Adriaan vaiU Leeuwen Albertsz. ^ u ^ > 

alsmede : 

Herman van Leeuwen Jerefaesz. 

Gerrit van Leeuwen } te M^urik, 

Jan van Leeuwen van Welg 
staan in 1555 vermeld (fol. 4 verso eener riddercedul op last 
yan kanselier en raden van Gelderland volgens landschaps- 
reso^utie opgemaakt), als leden der ridderschap van het kwartier 
Njmegen. 

Adriaan van Leeuwen Albertsz. (straks genoemd) zag zich door 
de buurmeesters en naburen van Bgswgk zgne riddermatig- 
heid betwist. Heer Johan van Wgk, pastoor te Ravenswaai 
en Dirk van Oostrum, schout der stad Wgk bg Duurstede, 
mitsgaders Dominicus Janseq, oud zgnde boven de zeventig 
jaren, legden toenmaals de o$cieele verklaring af, dat de van 
Leeuwens tho Rgswgf^ en de van Leeuwens tho Maurik één stam 
iiitmaakten *). 

De gebroeders Albert en Jerefaes van Leeuwen zaten als >amptB- 



1) Vgl. ibid. bL 114, 182, 2f^. 

*) Vgl. ibid. bl. 272, 288, 298, 802, 888, 884. 

*) Zie het Gealagt- en Stamboek yan Ferwerda, Se gener. yan Delen. 

*) De riddermatigheid der maarikflcbe van Leenwena werd dos niet betw$}feld. — 
Duideiykheidahalye vofge hier, niet om de volledigheid, maar om de filiatie, \x^ 
volgende Iga^e: 



layden" van Albert van Orniel ^) Adriaan van Buren, Jpost van 
Swieten en Claes Vggh in de klaringbank te Eesteren, en spraken 
daar mede vonnis«ien nit, genaamd >OQrdeel wijsen'\ en in de bank 
te Kesteren zaten >na alder berkomen*' niet dan riddermatige per- 
sonen. Als in 1555 Claes Vijgb, amptman van Nederbetawe, Adriaan 
van Leeunren Albertsz. met sommige z^ner bloedverwanten onder 
de gewone ihaysluyden'* wilde plaatsen in den .dienst van 't klokke- 
geslag, en gelyke contributie met deze wilde opleggen, beklaagde 
zich Adriaan bg den grave van Hoogstraten als stadhouder, kan- 
selier en raad van Gelie, daarover, zoodat omtrent deze zaak het 
advies van het ngmeegsche kwartier is gevraagd geworden, met 
dit resultaat, dat de familie van Leeuwen voor een ouden ridder- 
matigen ptam werd verklaard, en de heer van Hoeclom ontving 
met de burgemeesters van Ngmegen in last, zulks aan kanselier 
en raden te berichten; zoodat op den landdag te Arnhem deze 
Adriaan v. L. in het ridderboek ingeschreven, en op de kwartier- 
dagen te Ngmegen verschreven werd. fi^ had vervolgens altoos 
zitting in de bank te Eesteren. Bg landdagsreces van 10 julg 1570 
werd hg tegenover bunrmeesters en naburen van Rgswgk in zgne 
>adelgke possessie" gehandhaafd ^). In 1578 was hg bg den stad- 



Rijswük. Manrik. 

Otto Tan Leeawen, broeder van Johan van Leeawen. 

I " ^ 

Herman ▼. L. gehawd met Herman v. L. en Vonk t. L. 

N. N. yan Welij (d'Ablaing, bl. 182). 

Albert v. L. Jerefaes v. L. 

geh. m. Hillegonda v. 
Meer ten. 



Adriaan y. L. Ëlisabcth y. L. Herman y. L. 

geh. in 1562 m. Eyert 
van Delen tot Laer. 

*) Of Ermel, Ermelen, 19 mei 1608 door hertog Earel aangesteld tot amptman 
▼an Nederbetnwe (Nijhoff, Oorkonden, VI, n®. 619), schepen yan Tiel, f 1526; 
zie ook d'AblaiDg, Ridderschap yan Velawe, bl. 98, 151. 

*) Het yerdient de aandacht, dat eveneens Herman yan Eek (yan Panthaleon), 
soon van Steven (broeder van bovengenoemdeo Derk van Eek X Olivia van Welg) 
^ van Aleid, natunrl. dochter van Melchior van Calemborg, grondbezitter te Rijs- 
wijk, amptsjonkcr van Nederbetnwe, in 1564 met Roelof van Wijck, en in 1576 
inet die van Hyswgk proces gevoerd heeft over zyne riddermatigheid. 



876 OK8LA0HT- EN WAPBKKI7NDK. 

houder Johan grave yan Nassau nog als riddermatig verschreyen 
op twee landdagen te dien jare te Arnhem gehouden. — Herman 
van Leeuwen Jerefaeszoon is vermoedelijk dezelfde, die in het Gr. 
Geld. Plakkaatboek I^ kol. 122, voorkomt als ontfanger van kej. 
majta. penningen in Nederbetuwe^ als zoodanig vermeld in een 
plakaat van 14 dec. 1551, waarbg 's keizers (Karel V) stadhouder, 
kanselier en raden in Gelderland den amptman Claes Vggh aau- 
schrgven, om hun behulpzaam te z^n in het invorderen der nog 
verschuldigde keizerlgke schatpenningen. Jan van Leeuwen, in 1581 
schepen van Tiel (mr. E. D. Rink, Beschr. v. Tiel, 1836, bl. 313). 
Albert van Leeuwen, vermoedelgk een zoon van Adriaan v. L., 
staat als >AIbertus de Levwen** op de klok in den kerktoren te 
Rgsw^k vermeld in 1626, tegelgk met jhr. Willem van Golstein ^). 
fl^ was dus toenmaals aldaar kerkmeester. 



1) Ygl Navorscher XX\', 490. Wij zien op die klok eyenwel W. t. Golftein 
als «nobilissimus dominiu" betiteld, terwijl A. ▼. Leenwen geen den minsten titel 
beeft in dien titelrgken tyd! — Hoogstwaarschyniyk waren niet van dit gefikcht, 
hoewel «e door sommigen voor leden ran ééne en deielfde fiunilie syn gebonden: 
Jan de Leenw, ridder te Brussel, die met andere brabanteche ridders in 12i88 een 
groot leger naar de grensen van Gelderland overbracht, Grave hielp omsingeksn en 
Kavestein afsluiten, maar by laatstgenoemde plaats door hertog WiUem I van Gnlik 
en Gelre met sijne ruiterbende werd verslagen (Sligtenh., Geld. G^chied. bl. 165); 
— Peter van Leeuwen, wien soowel als onderen stichtscben ridders te Amersfoort, 
by Reinald IV van Qelre werd te last gelegd, dat zy met eenige geldersche edelen 
verbonden, in 1411 moord en brand te dier stede hadden aangericht (ibid bl. 182) ; — 
Jasper van Leeuwen, in 1522 raadsheer van Uolland (ibid. bl. S69^ bL S74b Casptr 
\. L. genoemd;) — Willem van der Leeuwen, in 1555 verschrefen in de ridder- 
schap van Roermond te Capelle; — Albertus Leoninus of van Leuwen van Groe- 
newoudt, geb. te Utrecht, rechten doctor, en een bekwaam wiskundige, door 
Graevius een mathematicus minime vul^ms geheeten, ook beoefenaar der latijn- 
ache poëzie, biykens zyn gedicht in het Album van Janus Donza, overleden 80 
mei 1614, nadat hy over mathematische en rhetorische onderwerpen geschreren 
had; terwyi het onzeker is, of hy één persoon zy met Albertus Leoninus, sehrjjTer 
van een werk over de Openbaring (Amsterd. 1608); — Elbert van Leenwen of 
Elbertus Leoninus, geb. in 1528 of 15S1, in zyne geboorteplaats Zalt-Bommd 
bekend onder den naam Ëlbert de Leeuw, een beroemd rechtsgeleerde, door SUgtenh. 
(ibid. bl. 541^j gekenmerkt als «een werelds- wys man'* (vgl. Tooneel van Gelro, 
bl. 48a) der rechten doctor en professor aan de universiteit te Leuven (G Geld. 
Plakaatb., Praelim. bL 86, 98, 94), in 1575 van wege Philips met drie andere voor- 
name personen gevolmachtigd, om te Breda de Nederlanden met Spanje te ver- 



GESLACHT- £K WAPXNKT7NBE. 377 

Arend van Leeutven. en zgn zoon 

Hendrik van Leeuwen, der beiden rechten licenciaat, wonende 
I op het kasteel te Baren, 31 mei 1618 géhnwd met Klaasje Ewolis, 
dochter van Herman, sedert 1602 ontvanger yan Holland en van 
N. N. RoeliLck. 

Johan van Leeuwen, geb. te Amsterdam, 29 mei 1627 gehuwd 
I met Elisabeth Ewolts, zuster van Klaasje. Hg werd in 1627 de 
opvolger van Herman Ewolts, als ontvanger van Salland. 

Nicolaas van Leeuwen, gehuwd met Gatharina Daems, dood in 
1654. Zyne weduwe hertrouwt 27 febr. 1654 met Nicolaas, 
Roase (zie mr. J. van Doorninck, Geslachtk. Aanteek., 1871, 
bl. 458, 489). 

Herman van Leeuwen (denkeligk een zoon van Jan, schepen van 
Tiel in 1581) io 1628 schepen, in 1657 burgemeester van Tiel (zie 
I Bink, ibid., bl. 314), staat als >de erentfeste Harmen Leeuwen, 
oodburgem?. en ouderl. tot Tiel/' vermeld onder de leden der 
gewone classisvergadering, 12—14 sept. 1653 te Tiel. Hg overleed 
in 1660, was gehuwd met Johanna van Doorninck, en had tot zoon 

Johan (Jan) van Leeuwen, geb. in 1610, luitenant der infanterie, 
ouderling der gemeente op 't fort Nassau op de Voorn (toenmaals 
tot de classis Tiel behoorende), was als zoodanig tegenwoordig 
bij de ord. classisvergadering, 9—11 sept. 1650 te Tiel ; misschien 
commandant van Zaltbommel in 1672 (Kok, Vaderl. Wdbk., Vil, 
709 ; in 1672 hopman bg de compagnie van Leeuwen, welke zich 



zoenen (ibid. bl. 532a); in 157 7 gevolmagtigde Tan de Staten om te onderhandelen 
over de overgaaf van sommige geldersche en overijsselsche steden, (ibid. bl. 537b) ; 
in 1578 benoemd tot afgevaardigde van wege de Staten naar Rome, om de zaak 
der Nederlanden bij den paus te bepleiten (ibid. bl. 541^); in 1678 en 1679 adri- 
senr op de geldersche landdagen, die gebonden zijn betreffende de stedelijke bezet- 
tingen (ibid. bl. 544a); in 1581 kanselier van Gelderland; sedert 1585 bemiddelaar 
tttüfichen de Staten en Ijeycester; staaUgezind gestorven in 70jarigen oaderdom in 
1601 (vgl. Le Peut), 6 dec 1598 (volg. Sligt. Tooneel, bl. 48a) te Arnhem, waar 
hij in de Groote kerk is bygezet; schr^ver van yerscheidene regtsgeleerde werken, 
o. a. Tan Centnriae Consiliomm, door z\jn zoon Coenraad, toenmaals stadent te 
Leiden, uitgegeven in 1584, heizelfde jaar, dat zijn andere zoon Gijsbert, kapitein 
▼u eene compagnie paardevolk in dienst van den prins van Oranje bij Lier snen- 
Telde. Hy yna gehnwd met de dochter vao Johannes Uase, hoogleeraar in de 
'«gten te Leuven, met wie hQ 52 jaren in den echt vereenigd was. 

20 



878 bebulCbt*'. xn wapbkküsüh. 

met andere compagniën in dat jaar uit de tiebehe borger^ ge- 
vormd had, om de stad tegen de Franschen te beschermen (Bink, 
bl 81, 83, noot 2); f 1689; gehuwd in 1645 met Jeane yan 
Eek (geb. in 1608, f 1672), had tot dochter: 

Helena van Leeuwen, die als weduwe van Lambert van £ok, 
schepen yan Zandwgk (f 1685) in 1691 huwde ComeÜB van lidth 
de Jeude, j. n. d., schepen van Tiel in 1698 (eie Rink, bL 315). 

Herman van Leeuwen, >de jonge** (in onderscheiding van zgn 
grootvader), burgerhopman te Tiel in 1660, gehuwd met Uuberta 
Goosseos, die in 1667 als zgne weduwe verschil had met Arien 
y^gh over een huis in de Vleeschstraat, dat laatstgenoemde in 
1660 aan haren man verkocht had. 

Anton (Anthonie) van Leeuwen, 20 dec. 1652 door het hof van 
G^elderland veroordeeld om een morgen lands, ongedeeld liggende 
in den Somerschen kamp te Zoelen en befaoor^ide tot devikarie- 
goederen Sanctae Crucis te Avezaat, te verlaten ten voordeele van 
de rechte gebruikers dier goederen, amptman en ridderschap van 
Nederbetuwe, wier gevolmachtigde was Joachim Foyer *). Hg f 1^^ 
te Tiel. 

Anna van Leeuwen, weduwe van Wernard Turk ^) te Tiel, 
6 julg 1697 te Avezaat gehuwd met Anthoni Peterse van Thoyr % 
jongman (met attestatie) van Ngmegen. 

Wilhelmina van Leeuwen, gehuwd met Berend Johan van 
Lynden (tot Leeawenburg), wier dochter Mechteld Jacomina t. L, 
de vrouw werd van Willem Herman van Broeckhuysen tot Lath- 
mer (geb. 14 maart 1710), amptsjonker van Voorst 19 apr. 1731» 



^) Zie Registor op 't Archief bl. 165. 

*) Zoo Turk en Torek dezelfde naam ia, dan heeft er reeds vroeger 
schepping tnsschen beide familiën bestaan, want Diderik yan Eek tot de F^rk 
[Oyerbetawe, loon van bovengeooemden Adriaan en Geertmid vatt Leenwen, ampts- 
jonker van Overbetuwe, in 1592 burgemeester van Arnhem, IS ang. 160S mee- 
schreven in de ridderschap van Velowe, f 9 dec. 16S1] — huwde 28 fefar. 13^^ 
Jomna van Zallandt (f 1 maart 1612), wednwe Lobbert Torok, heer vu Neder- 
hemert. 

') Deze naam komt nog leer laat Toor. J. van Thoir was in 1S14 een uitgever 
te Leiden, die de Rymelarg van mr. C. van Marie mCjgaf ; ygl, dr. LedcA)oer, 
Boekverkoopen, ens. in Noordnederlaod (Dot., ter GMnne, 1S72» niet in den handel), 
bl. 284, met Navoraoheiv III, M8. 



GB8LACBT- EH WAPBHKUHBS. 379 

lid der ridderschap ?aa 7elawe 5 jang 1732, burgemeester van 
Harderwgk, in 1752 en 1753 gedeputeerde^ f 1763 kinderloos 
(d'Ablaing, Rp. v. Veluwe, bl. 398). 

Johan van Leeuwen (vermoedelgk een zoon van den hopman 
Herman t. L., dood in 1667), 15 jan. 1703 aangesteld tot schepen 
Tan Tiel (Bink» a. w.^ bL 315); dood in 1745, want in dit jaar 
wisrdt als a^ne weduwe vermeld Zwana Haek (f 1756). Had twee 
dochters : 

a. Maria Margaretha van Leeuwen, geb. in 1693, overleden in 1783. 

b. Huberta van Leeuwen, geb. in 1701, overleden in 1757. 

En twee zoons: 

c. Jan van Leeuwen, geb. in 1697, rentmeester van het Duit- 
sche Huis te Tiel, gemeensman en rentmeester der St. Maar* 
iens kerk daar ter stede, f 1777. 

rf.Amoldus van Leeuwen, geb. in 1698, f 1775, in 1737 en 
en 1749 schepen van Tiel (Hink, bl. 316), burgemeester van 
Tiel, gehuwd vóór 1735 met Gornelia Farret, (geb. in 1702, 
f 1762), welke echtelieden tot zoons hadden: 

1. Jan Gerrit van Leeuwen, schepen van Zandwgk, geb. in 1735, 
t 1814. 

2.Johannes Diederik van Leeuwen, geb. te Tiel 10 maart 1739; 
in 1757 te Utrecht gepromoveerd op eene dissertatie: De 
Juris studiosis; 7 jung 1765 door de Staten des kwartiers 
vHn Ngmegen benoemd tot ontvanger generaal der gemeeue 
middelen over het tielsche kantoor. In deze betrekking ge- 
bleven zgnde tot op de invoering van een nieuw finantieel 
stelsel, werd h^ 14 dec- 1805 aangesteld tot ontvanger der 
beschreven middelen, uit welken post hg met behoud van pen- 
sioen 24 dec. 1810 eervol werd ontslagen. Van 4 jung 1767 
tot 18 junij 1785 was hg advokaat-fiskaal. In 1769 ver- 
scheen van hem eene vertaling van Mattheus : De Criminibus, 
met aanteekeningen, waarvan alleen het eerste deel is uitge- 
komen. In 1789 maakte hg zich verdienstelgk door de uitgave 
van het Chronicon Tielense (zie Rink, a. w. bl. 7 en 310), 
met geleerde aanteekeningen. Het Zeeuwsch Genootschap van 
wetenschappen beschonk hem met de gouden medaille voor 
zgn antwoord op de in 1783 uitgeschreven prgsvraag over het 



380 0B8LA.CHT- EN WAPBNKUNDB. 

begraveu der dooden bniten de kerken en steden (vgl. Rink. 
a. w., bl. 207), opgenomen in de werken van gezegd Genoot- 
schap, D. XII, St. 1. In 1795 nam hg voor Tiel zitting in 
de nationale vergadering. Voor de tweede nationale verga- 
dering werd hg door Buren gekozen. Mei 1798 werd hg tot 
lid der eerste kamer, en jnng daaraanvolgende tot lid van het 
intermediair wetgevend ligchaam benoemd. Hg overleed 8 maart 
1817, en werd op het door hem en andere deftige tieUche bur- 
gers gestichte kerkhof buiten Tiel begraven. Zgn portret vindt 
men bg Rogge, Geschiedenis der staatsregeling. Driemaal was 
hg gehuwd. Tivee zgcer zonen, zgn ondste en zgn jongste kind 
Arnoldus Cornelis van Leeuwen, juris studiosus te Utrecht, f te 
Tiel 15 mei 1785, en 

Christiaan Samuel Antoon van Leeuwen, f te Tiel2 jung 1785, 
liggen met grafzerk begraven te Avezaat, waar de ouders destgds 
op de aeloude huizinge Teisterbant woonden. De zerk echter, welke 
het Nav. XXVI, 66 medegedeelde grafschrift vermeldt, heeft niet 
eerst in de kerk gelegen, gelgk mg was gezegd geworden, maar 
was ook in de oude kerk, vóór hare verbouwing in 1861, van het 
begin af, in den kerkmuur ingemetseld boven het graf, dat be- 
hoorlijk afgeperkt was ^). Met den laatsten regel van het vierregelig 
grafdicht zinspeelt de vader op zgn lievelingsplan, om door bet 
begraven buiten de kerken, het nadeel te voorkomen, tot dusver 
door het begraven in de kerken verwekt. In den tweeden versregel 
spoorde hg tot »navoIging'* aan, gelgk zich dan ook door zgne 
weldadige bemoeiingen te Tiel onder de zinspreuk >ter Navol- 
ging** een genootschap vormde, dat ten doel had het stichten 
van buiten-begraa^laatsen ook elders te bevorderen ^). 



') Zie Het tegnven der Dooden buiten de stadspoorteo, «angeprezen in eeoe 
leerrede over Psalm 84 vs. 21a door U. A. Ockerse, pred. te Wijk by Dnnrstede 
(ütr., Yan Paddenbnrg en zoon, 1792), bl. 64. Van deze leerrode vencheea in 
1808 een tweede drak. In het roorbericht bl. XIV — XVI worden eenige geschriften 
oyer dit onderwerp aangegeven. 

*) Vgl. ibid. bl. 40, noot. Te Scheveningen heeft men eene particnliere begraaf- 
plaats Ter Navolging geheeten: deze ontving onlangs (23 mei) het stoffelijk orer- 
schot van onzen onvergetel\jken landgenoot, mr. GoiUanme Groen van Prin^ierei 
(t 19 mei 1870) in haren schoot. 



OKSLACHT- EN WAPKNKUNDE. 381 

Een andere zoon van hem was : 

Mr. Jan van Leeuwen, in 1795 schepen van Tiel (Rink, a. w., 
bl. 317). 

Casparns van Leeuwen, als proponent beroepen 11 april, 
bev. 16 julg 1673 te Mierde en Hulsel (cl. 's Hertogenbosch), in 
1692 te Heeswgk en Dinter (cl. 's Hertogenbosch), f 1704. 

N. van Leeuwen, pred. te Beek en Oroesbeek^ als correspondent der 
cl Ngmegen op de classisvergaderiug van 18 en 19 sept. 1702 te Tiel. 

Johan Luewen, burgerhopman der stad Tiel, als ouderling van 
Tiel op de vergadering der classis van Tiel van 9 en 10 sept. 1678 
te Tiel verschenen. 

(Wordt vervolgd.) j. anspach. 

Getlaoht van Alderwerelt (XXV, bl. 221). 

Rogier (Rogier) van Alderwerelt, heer van Roozenburg, advo- 
caat voor do respective hoven van justitie, leeniiian van den 
lande van Yoorce, commies van 's lands magazgn en havenmeester 
op Hellevoetsluis, geb. 6 julg 1754, obiit 20 april 1820, zoon van 
Joan Carel ex Alida Anna de Roo, trouwt 1 7 januarg 1786Petro- 
nella Moens, dochter van Adriaan, laten raad en direct'Our generaal 
van Indiê, geb. 11 febr. 1764, ob. Maassluis 7 januarg 1840. 

Voorburg. v. K. 

Geslacht de Jong (XXVI, bl. 163). Jan de Jong, geb. te Colijns- 
plaat .... 1623, gestorven te Amsterdam 2 januarg 1673, trouwt 
....1655 Susanna van Dans Dirksdr. geb. te Amsterdam 1625. 

Hg hertrouwt te Amsterdam 27 september 1661 Sara Haack 
(dochter van Pieter Haack en Maria Balck), geb. te Amsterdam, 
september 1635. 

Uit dit 23 huwelgk: 
Mr. Pieter Haack de Jong enz., trouwt jkvr. Anna Maria van 
Weede, dochter van Willem van Weede en Isabella van Berck. 

7an laatstgenoemde zijn de portretten, door Netscher geschil- 
derd, in miJn bezit. Han zoon Everard de Jong was in 2e huwelflk 
getrouwd met Dorothea van der Hoop, tante mguer grootmoeder 
▼an vadersz^de. Deze zoon was een geacht lid van het koninklgk 
TabakscoUegie onder koning Frederik Willem I te Berlgn, welke 



hS2 0£8LAX)HT« £N WAPEKKÜirDS. 

hem een Pass and Ordre gaf: dasa dem floU. CavaUier de Jong 
Yon Berlin bis Wesel anf jedem Relais, sechs Yorspanpferde, 
olinentgeltlich abgefolget werden soU^. 

Zeist, F. VAK BAPPA&D. 



VRAGEN. 

Oetlaoht van der Hegge.? ten Haeff,geb. te? fs Gravenhage?), at. 
ald.? tr. ald.? Margaretha van der Hegge, geb. ald.? 1737of38,8i 
ald. ? 1814, begr. in de Kloosterkerk. Volgens een afdmk van een oud 
cachet der familie van der Hegge, ontvangen van een lid dier familie, 
vertoont *t wapen in zilver een slangenkopkrais. Het komt das 
overeen met 't wapen der westfaalsche familie Hegen. Zie Fahne 
en *t Armorial. — Komen de kleuren ook over een ? 

BACKKE VAN LEUVKK. 

Geiiaoht van Beenen. Jacobus Hendrik van Reenen (Rheenen?) 
geb. te? ('s GravenhageP) si. ald.? tr. ald«? Ie Petronella Maria 
van Harpen, geb. ald.? st. ald.? Zgn 2e vrouw bleef m^ onbekend. 

Een zuster der Ie vrouw trouwde Ghappuis. Een dochter van 
haar, Arnoldus van Beek, notaris en domeinraad, en hertr. Aoff- 
morth. Op een stuk perkament vind ik *t wapen der van Reenens 
(Rheenen) afgebeeld, en vertoonende in zilver een zuil, waartegen 
twee reeën opstaan. — Onder aan 't wapen hing het Jeruzalem- 
scbe kruis. 

De hier genoemde familie van Harpen zou in zilver een zwarte 
harp voeren. Is dit zooP een westfaalsche familie van dien naam 
voerde aldus. 

BACKSB VAN LIUVEK 

Oeslaeht Zegen. Jan Barend Zegers, geb. te (Vlissingen ?) 5 sepi 
1750, si. op Onrust (N. Ind.) 4 july 1806 als schout-bg-naclit, 
tr. te Harlingen 10 maart 1793 Aletta Johanna Lemke, George 
ex Debora Muller dr. 

Hunne kinderen zgn mg bekend, maar wie waren ZQne ouders? 



0B8LACH1V EK ITAPBNKTTNDB. 8^88 

Mg werd meegedeeM, Mirten (Martin?) en nafltr gia&iiig eed joidÈvr. 
?aii Eek. 

't Wapen door hem en zgne twee broeders (ook te Vlissingen 
geboren?) gevoerd, 20a dat van een nitgestorren faitiilie de Ghegn 
of Gegn (Qergn?) zgn, en nog in een der kerken te Yli^ingen 
te zioi wezei^. Is dit zoo, wie kan mg dan dit wapen omgeven, 
yooral de kleuren, die later veranderd schgnen te z^n? 

BACKlStL VAK LSCV^. 

Wapen ffiUebrands. Welk wapen voerde de ^rste vronw van 
den burgemeester Gerrit Jacobs Witsen, genaamd flillebraïidiB 
yan Regnegnm? Hillebrands is de familienaam. — Zgne 2e vrouw 
was Grietgen Appelman, zgne 8e Agneta Regnst. 

BACKFJt VAK iMVt^Èl. 

Geslacht Timmerman. Wie kan aanvullingen verstrekken op de 
b^ van Leeuwen, Batavia illustrata, p. 1121, gegevene gextealogie 
nm dit geslacht (hollandsche branche)? Zgn Chsoi^e, Paulus, 
Samuel en Willem T. gehuwd geweest en hadden zg nakomelingen? 
Zgn Christina, Magdalena en Isabella T. gehuwd geweest? Maria 
Paulosdr. tr. 1^ Cornelis Schellinger, 2* Hendrik Mathias. 

V. BRVCKBS^TOOK. 

OedaeM Palm. Wie kan mg de genealogie opgeven^ in opgatode 
linie, van Abraham Lodewgk Palm, die in aug. 1780 te Zièriksee 
met Anthonia Ëlisabeth Cau (dochter van Joban Roeland en 
Catharina Maria Boroins) trouwde en als kolonel en komnraindëtir 
^ttB Goeverden den 80en maart 1750 overleed? a. l. faut. 



MEN6ELINÖBK; 



Dniur IQnwaad. — Ofschoon de prgs van *t linnen tegenwoordig 
ook al zeer hoog is, in vroegere tgden wist men toch ook veel 
geld voor fijn Ignwaad t'eischen en te geven. Getuige 't volgende: 



384 HKNOELINGEN. 

In de vorige eeu bloeide te Leer in Oost-Friesland de linnen- 
rederg, dat is: daar bestonden toen vele en groote linnen wererijeD, 
en er werd 'n belangrgke handel in Ignwaad gedreven. De koop- 
man Zytsema te Leer bood in 1751 den koning van Proissen 'a 
stuk zeer fijn lijnwaad te koop aan, door bemiddeling van den 
kammerdirector Lentz te Aurik. Deze laatste schreef daar orer 
den koning onder anderen 't volgende: 

»Das Stück ist nach Anssage vieler Hollander das schonste so 
ijemalen gemacht worden^ es' halt 51 Ellen and sein Preis ist 
»180 Reichsthaler, als so viel ein Eaufmann in Amsterdam daver 
igeboten, der es nach dem Franzësiscben Hofe senden wollen." 

De koning liet dat stuk linnen terstond voor zich koopen. 

Kwam daar ook na^ver b^j te pas, tegenover *t fransche hof? 

(Ostfriesisches Monatsblatt. Band IV, Heft 5.) 

Haarlem. johan winklbb. 

Havorschersgadingen uit de dagbladpers. Het dauwtrappen. >Be- 
halve de zeer oude gewoonte der Zwollenaars om op de Paaschwei 
en b^ gelegenheid van de Potje^kermis lustig vrolgk te wezen, is 
het vooral voor zekere kategorie onzer inwoners een vaste wet, 
om op Hemelvaartsdag te gaan dauwtrappen. Bg het krieken van 
den dag en soms vroeger gaan die menschen buiten de stad en 
verlustigen zich met groote wandelingen, druk bezoeken der her- 
bergen, zingen, dansen, springen enz. en zulks gewoonlgk onder 
kommando van vader Bacchus. Het dauwtrappen is wel ontaard, 
doch heeft toch oorspronkelyk een goed doel gehad. De groote 
grondeigenaren, die hunne lander^en verhuurden, gingen vroeger 
gewoonl^k^ op Hemelvaartsdagmorgen met hunne huurlieden zeer 
vroeg naar het veld, om te zien hoe de produkten stonden. Naar 
den al of niet gunstigen uitslag van dit onderzoek werd de hoor- 
waarde bepaald en bg die gelegenheid werden de huurders ferm 
onthaald." — Amst. Cour. v. 28/29 mei 76. * 



GESCHIEDENIS. 



Terloting van Eaaphont in 1709. (XXVI, bl. 172, 288, 329). 
De naag door een ongenoemde, hierb. bl. 172, gedaan, is of aan- 
gaande deze loterg, of de toenmalige eigenaars van Raaphorst meer 
bekend is dan in het daar bedoeld conrantenbericht voorkomt? 
is door m^, hierb. bl. 288, beantwoord geworden, zooals zg gedaan 
was; d. i. zonder kritiek, waartoe mg op dat oogenblik de noo- 
dige tgd ontbrak. In dat antwoord hebbe men echter geene 
erkentenis mijnerz^ds te zien, als zon de heerlgkheid Uaaphorst, 
't zg in 1709, 't zg in eenig ander jaar, te Amersfoort verloot zgn 
geworden. Ik kan integendeeijbewgzen, dat het aangehaalde verhaal 
van Halma, als zon zekere heer van Hardenbroek de heerlgkheid 
Raaphorst in de loterg van Amersfoort hebben ^opgehangen", be- 
zgden de waaiheid id. 

De Amersfoortsche loterij van welke hier spraak is, is in 1695 
getrokken. Ware daarin de heerlykheid Raaphorst verloot geworden, 
zg zoD in 1709 denkel^k niet meer in ^t bezit van de familie van 
Afiperen geweest zgn en Anna Magdalena van Boetzelaar, vroawe 
van Asperen, zou niet, met Matia van der Noot, als te zamen 
vrouwen van Raaphorst, octrooi aan de Staten van üolland hebben 
kannen vragen om eene heerlgkheid te verloten, welke zg niet 
meer bezaten. 

Maar behalve dit negatief bewgs, staan mg positieve ten dienste. 
Door eene onjuiste mededeeling in den Navorscher dl. Vllbl. 357 
niisleid, als zon de heerlgkheid Geertruidenberg in 1675 te Amers- 
foort verloot zgn, heb ik mg bg de bespreking van deze loterg, 
(in mgne Geach. der loterijen in de Nederlanden^ bl. 100 — 106) 
vrnchteloos afgesloofd de waarheid daarvan te ontdekken en heb 
ik moeten eindigen met de betuiging, dat alles scheen samen te 
spannen om die loterg »tot eene soort van mythe of een raadsel 
te maken, waarvan het mg niet gelakt was de oplossing te vinden". 
Dit is mg eerst later gelukt, zoowel ten gevolge van de erken- 

27 



386 OS80HISDENIS. 

tenis van den inzender der bedoelde mededeeling, dat hg zich ver- 
gist had, als door nader onderzoek van hetgeen aangaande die 
Amersfoortsche lotery te vinden is geweest. Het ia mg nu gebleken 
dat in die loterg noch de heerlijkheid Geertruidenberg, noch die 
van Raaphorst verloot is; maar dat het de heerlgkheid van Gies* 
senburg geweest is. 

De Batavia illustrata van v. Leenwen is, gelgk bekend is, op 
twee kolommen gedrukt. De eerste (liuksche) kolom van bL 1220 
bevat het slot van de beschrgving van Oeertruidenberg ; in de 
tweede (rechtsche) kolom begint de beschrijving van de heerlgk- 
heid Giessenbnrg. De heer B. J. A. M. (M. A. J. Bakhuyzen)na 
vond in zgn exemplaar, op de linkermarge van genoemde blad- 
zgde, de volgende aanteekening : »dese heerlijkheyt in den jare 
»1695, 16 Angusti in eene loterg tot Amersfoor:. voor de eerste 
iprgs gestelt, is deselve op den laatste dagh, zijnde den lO^en sep- 
itember, te beurt gevallen aan Hilletje Sant voort, getrout met de 
ibakker op de hoek van 't Hoedemakerspad, gewesene dienstmeyt 
»van Pieter Jansz. Molenaar, getrout geweest met de weduwe van 
iJelme Meijn, die de helft hiervan mede toekomt, zgnde deze beer- 
ilgkhegt geestimeert op 72,000 gis. hebbende deze loterg bestaan 
»in 16,000 loten ijder a 25 gis. banks, waarvan 23 grooteprgsen 
»in goederen waren, bestaande 5 uit 1000 gis. 50 li 500 gis. 70 
»a 200 gis. en 907 a 100 gis. van welke laatste soort ik dan mede 
itwee hebbe getrokken voor 12 loten k 300 gis." Meenende dat 
deze aanteekening sloeg op Geertruidenberg, schreef hg boven deze 
in den Navorscher medegedeelde aanteekening: verloting van de 
heerlijkheid Geertruidenberg in 1G95. Dat de aanteekening echter 
de heerlijkheid Giessenbnrg betrof, is door een paar feiten ge- 
makkelgk te bewgzen. 

Vooreerst. In de verzameling van pamfletten, genaamd Bibliotheca 
Duncaniana, op de Kon. bibliotheek, wordt er een aangetro£Fen, s^e- 
titeld : Loterge van verscheiden considerable zoo heerlgke als andere 
vaste goederen en contante penningen, zoo als op den 3 december 
oude, of op den 13 december nieuwe stgl 1694 getrocken zal 
worden binnen de stadt Amersfoort. Amst. 1694, 4o. Daarin ze/gen 
Johan Pellichy, Paulns Staal en Govei-t Prombels, makelaars wo- 
nende te Amsterdam en (laatstgenoemde) te Utrecht, dat zg ak 



0ES0HIEDENI9, 887 

gemachtigden yan hanne principalen en nit kracht van de per- 
missie door heerea bargemeesters en de vroedschap der stad 
Amersfoort verleend, hadden opgericht eene loterg, van welke de 
conditiên volgen. Zg zou bestaan nit 5000 loten a f 100 ieder; 
zg zon worden getrokken niterljjk op 3 dec. 1694 op het stadhnis 
Tan Amersfoort, ten o ve* staan van het gerecht aldaar; er zonden 
628 prgzen te trekken zijn, van welke 24 in heerlijke en andere 
Taste goederen enz. De eerste van deze prijzen nu was: »de vrye 
ihe^rlgkheden van Giessenbnrg en Giessen-Nienkerk, tasschen 
>6onda en Dordrecht". Later wordt gezegd dat deze heerlgkheden 
een jaarlyksch revenn gaven van ƒ 3018 en, na het overlgden 
Tan 3 beambte personen, nog / 1917. Ten anderen. In het archief 
Tan Amersfoort is nagenoeg niets te vinden geweest betrekkelyk 
dese loterg. Des te meer waarde heeft het weinige, mij door de 
goedheid van den tegenwoordigen burgemeester mr. A. C. Wgers 
medegedeeld, van den volgenden inbond: Politieboek van Amers- 
foort, 23 julij lö94, op de reqaeste van den heer van Harden- 
broek Hgnderstgn etc. is goetgevondcn te disponeren als volgt: De 
regeerders etc. gehoopt het rapport van de heeren Borgem, ende oud- 
borgem. die met den heere verfhoonder hadden gesprooken^ permitteren 
den hr. verthoonder binnen deze stad te mogen oprechten de lotharije 
in desen verzocht, — Mag uien als waar aannemen, wat van der 
Aa in zgn Aardrijksk. woordenboek op het woord Giessenburg mede- 
deelt, dat dit goed >van onds de Brederode's en de van Gents 
>toebehoord heeft, en dat het, na sedert 1545 door het adelijk ge-^ 
y^aehi van Hardenbroek bezeten geweest te zijn, in het jaar 1696 
>bg koop overgegaan is in het geslacht van d* Ablaing, waardoor 
>liet nog bezeten wordt", dan blijkt dat genoemde heerlgkheid 
nog in 1694 aan den heer van Hardenbroek toebehoorde, en dat 
bet deze heerlgkheid is, voor welker verloting de magistraat van 
Amersfoort vergunning verleende. Zeer waarschgnlgk heeft hg de 
tenuitvoerlegging van de loterg aan Pellichy c. s. als zijn ge- 
machtigden opgedragen, die diensvolgens de te Amsterdam in 
betzelide jaar gedrukte conditiên hebben openbaar gemaakt. Daar- 
mede is zeer wel het door van der Aa medegedeelde overeen te 
brengen, dat gen. heerlgkheid in 1696 bg koop in het geslacht 
d' Ablaing is overgegaan. De loterg zal^ als gezegd, voor rekening 



388 OJSSGHISDENIS. 

Tan van Hardenbroek ziin ondernomen. Door de som van ƒ 72,000 
aan den winner van den eersten prys nit te keeren, bleef bij eige- 
naar van de heerlykheid en kan hg die zeer goed in 1696 aan de 
familie d*Ablaing verkocht hebben 

Ik geloof hiermede bewezen te hebben dat het de heerlgkheid 
Giessenbnrg geweest is, welke in de Amersfoortsche loter^ verloot 
is geworden, niet die van Raaphorst, noch die van Geertmiden- 
berg; en dat alzoo het verhaal van Halma 30 jaar later te boek 
gesteld en door van Hoogstraten in zijn Groot woordenboek na- 
verteld^ als zoa de heer van Hardenbroek de heerlgkheid Raaphorst 
te Amersfoort verloot hebben^ op dwaling berast. 

Ten slotte nog een woord over den tgd waarop deze loterg 
getrokken is. Volgens de gedrukte conditiën zon de trekking 
uiterlgk den 3 dec. 1694 geschieden. Wg hebben echter tweeërlei 
getuigenis, dat dit niet het geval is geweest. 

Leti, die van deze loterg een zeer overdreven en in vele op- 
zichten oncauwkeurig verhaal levert ^), zegt dat de loterg, in 



>) Zie igne Critiqae hist. polit. morale, économ. et comiqae aor lef lotteries 
etc. (Aniflt. 1697 2 toL \2^.), p. 176- 186 van het eente deel. Verg. mljae 
Geech. der loterfjeii, bl. 100—106. — Van deze Critiqae bestaat nog eene andere 
uitgaaf, in hetzelfde jaar te Amsterdam en in 't zelfde formaat in *t licht gegeren, 
Avec des cotuidercuions sur Vouurage et star V Auteur, Ofichoon deze aitgaaf, Tolgeos 
het titelblad, is gedrukt: chez les atnis de r auteur , zijn de eonsiderations alles 
behalye malsch en blijkt het dat zy door zijne vijanden zijn gemaakt. Aan het 
titelblad gaan twee prentjes vooraf; het een geeft het portret van Leti, met eene 
monnikskap en het omschrift: Leti dans son premier naturel; daaronder het vol- 
genden versje: 

Vesta il Camaleone ogni colore 

Ne fia stupor, natura a dó Tdispone; 

Ma ch'abbia il Leti un si volabil core 

Che si vesta ogni Legge, e Religione, 

Chi pub stupirsi non haver Begione. 

Pur che stnpor, che vesu do che puole 

Chi di vergogna, e fé spogliar si vnole. 
Het andere prentje stelt Leti voor, schryvende, met de bloote billen getetes 
over een balk, enfentant du derriere un nombre prodigieux de livreSf waaronder 
staat: Le quatre vinet dix volumes de Leti (op welk aantal hij in de voorrede 
van zyne Critique bluft.) By dezen arbeid wordt hy bygestaan door den dairel^ 
die ayn hemd omhoog houdt en die hem #toutes les iojures atroces qa*il Tomit 



GESCHIEDENIS. 389 

plaats van den 3 dec. 1694 zoo als eerst was aangekondigd, den 
15 febrnarg 1695 getrokken is geworden. Daarentegen zegt de 
hierboven medegedeelde >aanteekening*' in van Leeawen's B. I. 
dat de trekking van den 16 augnstus tot den 10 september 1695 
geschied is en dat op laatstgenoemden dag de hoogste pr^s van 
/ 72,000 aan Hilletje Santvoort en Pieter Jansz. Molenaar, ieder 
Toor de helft te beart is gevallen. 

Men kan het er gemstelyk voor honden dat dit laatste waar 
is, vooreerst, omdat de nauwkeurigheid van Leti alles te wenschen 
oyerlaat; ten anderen, omdat bedoelde laanteekening*' van een 
medespeler afkomstig is, die het dus goed kan geweten hebben. 
Dat beiden op dezelfde loterg het oog hebben, is ontw^felbaar. 
En dat beide de loterg door Pellichy c. s. ondernomen bedoelen 
is even zeker, üit het verhaal toch van Leti big kt, dat de loterg 
den 3 dec. 1694 had moeten getrokken worden ('t geen overeen- 
komt met de gedrukte conditiën); ^aar dat de conditiën hadden 
moeten gewgzigd worden, omdat de loterg geen genoegzamen bg- 
ral had gevonden. Hg schgnt echter die (oorspronkelgke) condi- 
tiën niet gekend te hebben; want hg geeft op, dat de loterg be- 
stond uit 16000 loten a ƒ 25, terwgl de gedrukte conditiën 5000 
loten ik f 100 ieder aangeven. Blgkbaar zgn deze conditiën in den 
m door Leti aangegeven gewgzigd; zg komen nagenoeg overeen 
met hetgeen de aanteekenaar in van Leeuwen*s B. I. er van op- 
geeft. De winner van den hoogsteu prgs had de keus tusschen 
het landgoed of/ 72,000; beide spreken van 5 prigzen k/ 1000, 
van 70 prgzen & f 200 en van 907 pigzen k ƒ 100 ieder. 

De in mgne Gesch. der lotergen bl. 102 medegedeelde resolutie 
van de regeerders van A.mersfoort, van den 2 sept. 1695, bg welke 
aan meergenoemden Pellichy c. s. vergund werd eene loterg op 
te richten, mits betalende 1000 zilveren ducatons aan de armen 



contre Dien et Ie monde" inblnast. Eene harpy #qai pisse dans son cornet 
(inktkoker) represente la malignité de sa plame qni n'est remplie que desottiseset 
d'iofiunie.'' Het beeld van de afgun^st, met geoogde vleugelen, beteekent, qu'U ne 
voit qoe par les yeuz de I'envie et que c'est elle seole qoi l'a porté )k faire ce 
dernier oaTrage« De honden die op zyne aldns yoortgebrachte werken ban ge- 
voeg doen, moeten doen sien, hoe weinig waarde het publiek aan de werken van 
Uü toekent ~ Beide v^ leldnme mtgayen f\)n ie myn bent 



890 OESCHISDEKIS. 

van Amersfoort en ƒ 500 ten behoeve van de stad en onder 
voorwaarde, dat het den regeerders zou vrgstaan eenige vaste 
goederen nit hare armen- of godshuizen, ter waarde van ƒ 20,000 
in te leggen, heeft blijkbaar betrekking op eeue nieuwe onder- 
neming van Pellichj c. s. Zg wordt in de resolutie van de Staten 
van Holland en Westfriesland eeoe lotery genoemd, opgericht ten 
behoeve van de armen- en godshuizen van Amersfoort. Verg. 
m^ne Geschiedenis enz. bl. 104. 

Middelburg. Mr. g. a. fokkek. 

Een aangevochten predikant te Oldenzaal. (XXVI, bl. 291). De 
hier bedoelde predikant zal geweest zijn Joannes ab Alkemade, 
die te Oldenzaal stond van 1626 tot zyn overlyden in 1639. (Zie 
A. Moonen, Naamketen der pred. ^an 't Over^s. Synode, bl. 26). 

Wolfaartsdijk J, van der baan. 

Paskwil van 1654. Te utrecht stond voor het stadhuis aange- 
plakt omstreeks 1654 : 

Ghy Repubbljk van Nederlant^ 
U macht die is in Gromwels hant, 
Gromwel stelt n een Gouverneur, 
Dats firederood met groot getreur. 
Obdam sal syn, syn Lieutenant: 
Nu mo9t Orangen wt het Lant. 
Noch vier secrete Raedts syn daer, 
Dits Myl en valsen Wassenaer: 
De twee die syn in Engelant, 
Dats Blaack en Sir Hollant. 

Toeeygening. 
Het sweert door Brederodens erop, 
Om Obdams hals een kennip strop 
En een pistool door Mylens kop 
En Wassenaer van galg, op stock. 

Altyt met sulcke schelmen. 



GS8CHIBDE11IS. 391 

V E A G E N. 

De nederlandsdhe vlootvoogd' Nil de BombeU. In 't begin der 
Forige eea diende *n boereknecht, die Niss Ipsen ') heette, en 'n 
zoon was van arme ouders in de Wiedingharde in Noord-Fries- 
land, 'op de saté BombüII bg 't dorp Elanksbüll, even eens in 
Noord-Friesland gelegen. Hij vrgde met 'n boeremeid, die Gretbe 
hiette en die ook op Bombüil in dienst was. Bg den inval der 
Zweden in Noord-Friesland (1713) beproefde 'n zweedsche officier 
Grethe te verleiden, maar d' gverzuchtige Niss, die toevallig van 
dien aanslag getnige was^ ontbrandde in hevigen toom en ver- 
sloeg den Zweed. Niss vluchtte daarop eerst naar Hamburg 
en toen naar Amsterdam, waar-i dienst nam bg de nederlaudsche 
zeemacht. Hier onderscheidd'-i zich bizonder door z'n goed ge- 
drag, z'n bekwaamheid en moed. Hg klom al hooger en hooger 
in rang, werd kapitein van 'n oorlogschip en eindelik admiraal in 
nederlandschen dienst. Z'n verloofde in Noord-Friesland was-i trou 
gebleven, zoo wel als Grethe ook aan hem. Toen Niss nu admiraal 
was, schreev-i aan z'n bruid den volgenden brief, die nog, in 
afschrift, in Noord-Friesland bewaard wordt. 

>Myn Grethe! As du nog van de Gesynning bist, twelk du 
'weirst, do ick mit dy toglik op BombeU dende, so kam to my 
ma der Haag, un war myn Frow. lek bin tegenwordig Hol- 
>landische Admiral. 

»Nil de BombeU, 
»vormalen Nis Ipsen 
»dyn getruwe Brydigam." 

Met dezen brief zond de igetruwe Brydigam" ook *n schip, 
waar mee Grethe de reis naar Holland zou kunnen doen. Na 
ang zoeken vond men Grethe ten lesten als dienstmaagd in ^t 
dorp Emmerlef. Ze volgde graach de roepstem van haar ouden 



*) NiM u *ii yerkorting, in Noord-Frienland in gebrnik, yan den naam Nicolaas. 
Ipsen is de overal in Friesland gebroikelike patronym, en wel *n noordfriesdie 
genitims van den mansnaam Ipe Niss Ipsen is dos gelijk aan Nieolaas, de soon 
T«n Ipe, of aan Klaas Ipes, zoo als men in 't nederlandsche Friesland dien naam 



392 OfiBCUIEOEKIS. 

vrger, trok naar den Haag en werd de geukkige vron van den 
admiraal Niss Ipsen of Nil de Bombell, zoo als-i zich nu noemde. 

Dit verhaal vond ik in ^t volgende zeer belangrgke werkje van 
G. P. Hansen, Die Friesen. Boenen aus dem Leben, den Eampfen 
nnd Leiden der Friesen, besonders der Nordfriesen. Entworfen 
nach mehrentheils geschichtlichen Quellen. — Garding, 1876. 

Wat is er uit nederlandsche bronnen van dien vlootvoogd bekend ? 

Haarlem. johan wiuklbr. 

Hoe is de houding der oud-catholieken in 1672 te verklaren! 
Die vraag kwam bij den ondergeteekende op, toen hg onlangs 
weder de geschiedenis der bisschoppelgke kerk van Utrecht na- 
ging, fiennink Janssonius beweert bl. 128 uitdrukkelijk, dat de 
oud-catholieken in 1672 partg kozen voor de staten. £r is wel 
het «ene en andere, dutt>\gfel aan de juistheid dier bewering wekt. 
De groote haat der Jezuïeten tegen Utrecht is overbekend. 

In 1671 nu schreef een cardinaal uit naam der congregatie een 
brief d°. 28 maart aan den bisschop Neerkassel, waarin deze ge- 
prezen wordt om zgne prediking van trouw aan de republiek, 
aldus Caesar gevende wat Caesar toekwam (Batav. Sacra II 483). 
In 1672 wordt die zelfde Neerkassel door den cardinaal van Bonllion 
uit naam van Lodewgk XIV aangesteld in den Dom te Utrecht 
als hoofd der fi. Catholieken. En de utrechtsche burgerg vaardi([t 
dienzelfden kerkvoogd af naar Pargst om te klagen over den 
overlast der Franschen en met bepaalden last om te verzoeken 
handhaving der Gereformeerden als eigenaars der kerkgebouwen 
ten platten lande en in de kleine steden, en teruggave der kerken 
van Utrecht en Amersfoort, en tevens bastendiging der capittelen 
en der Teutonische orde in hunne eigendommen. Van maart tot 
october was Neerkassel te Pargs, en kwam toen te Utrecht temg. 
(Dagelgksche aanteekeningeu van Mr. E. Booth, uitgegeven door 
Mr. J. A. Grothe. Ber. Utrecht. Gen. VI. 2, tweede serie L 
2. p. 42, 205. Silvins, Vervolg op Aitzema I. 471). 

Kon Neerkassel, de bisschop van Utrecht^ met een vrg geweten 
die zending vervullen? Of had de curie met politiek overig voor 
een oogeublik de vgandschap afgelegd, om hier eerst eene bg de 
republiek geachte catholieke kerk te vestigen, en dan later die 






6E8CHIBDENI8. 393 

oad-catholieken, als zg eenmaal de kerken in bezit hadden te 

beter te vernietigen of te bekeeren tot de jezuietische wgsheid? 

Wie geeft hier aanwgzing van bronnen, die wellicht Bennink 

Janssonios ten dienste stonden, maar door hem niet vermeld zyn? 

Boem. B. TIDEMAN JZK. 

Keter Heeremans» kapitein. Grafdicht op den kapitein Pieter 
Heeremans geboren te Uitdam of Schntteldoekshaven, gesneuveld 
t^en de Duinkerkers den 6 februarg 1627. 
Ik heb de woeste zee als kapitein bevaren 
Op eenen eiken plank, met eenen goeden moed 
Voor 't lieve vaderland, gestort mgn edel bloed. 
Die 't land wil dienen, moet zyn Igf niet sparen. 
Doen ik de Biscayers vermeesterd' in de baren, 
£n ^) tusschen Vrankrgks en Spanjes kusten gaen^ 
Een keten ik van goud heb to); mijn loon ontfaen 
7an de Landsvaders, die voor vrome nooit vroe ^) waren. 
Ik aen de Ylaemsche kust, rand' een Duinkerker an 
Wel eens zoo sterk als ik, als een kloek Heer en man, 
En mgn manhaftig hoofd is in den slag gpbleven. 
Beweent mg dan niet: die sterft op het bed van eer 
Voor 't land van zijn geboort' die sterft nimmermeer, 
Een krygsman zal altigd in 't hart der vromen leven. 

Bier rust het oorlogshert, wiens naam zal nimmer rusten 

Hg die de westervaert en al de Vlaemsche kusten 

Met Bussepoeder vrgd' en kwam met rgke roof 

Zoo vaak van Spanje t'huis, tot 't hoofd van *t lichaem stoof. 

Begraven te Saawoude. Jacobus Viverius. 

Is er aldaar nog iets te vinden van een grafzerk waaronder 
deze dappere rust? labobanteb. 

Kaart van de Holukken. Is iemand der lezers van den Nav. ook 
bekend met een kaart van de Molukken in zes bladen, vervaardigd 
op de marineschool te Samarang in het laatst der 18e eeuw? en zoo 
ja, zon men daarvan inzage kunnen bekomen? laboba^tbb. 

') Die? Be8t. 
*) Vreet BuT. 



394 6B8CHIBDEVI8. 

Jaeob Yan Hoorn. Op de historische tentoonstelling te Amsterdam 
bevinden zich de portretten van Jacob van Hoorn, geb. 24 julg 
1638, en ten 4en te Amsterdam getr. ond 97 j. den 24 oct. 1734 
met Jacoba van Selstede, oud 23 j. geb. 28 jnlg 1711. Beide 
portretten ontmoette ik reeds voor jaren bij den schoolmeester 
te Lage in *t graafschap Bentheim. Daar was evenwel nog een 
derde b^, namelgk dat van Wilhelmus van den Broek, predikant 
te Amsterdam, vroeger te Leiderdorp, portret van 1756, aetat. 39. 
De bezitter beweerde dat dit de predikant zou geweest zgn, die 
't bovengenoemde paar in den echt vereenigde. Dit zal wel niet 
zoo zgn, in verband met zijn leeftgd en den tgd der vervaardiging. 

Is van Jacob van Hoorn meer bekend? 

BACKEU VAN LKUVBN. 

Heerlijkheid Emiclaar. Gaarne zoude men vernemen, wie na 
1749 met de heerlgkheid Emiclaar of Emmeclaar in Eemland, 
wegens de abtdg van St. Paulus te Qtrecht leenroerig aan de 
provincie Utrecht, beleend zgn geweest? In genoemd jaar werd 
Everard Wittert er mede beleend. b. 

Beis om de wereld door Bicolaes Duin. Deze reis wordt vermeld 
gevonden by Jacob de Bucquoi in de Kleine waterwereld achter 
de 16-jarige reize naar Indien. Haarlem 1757, 2e druk, J. Bosch 
blz. 69. 

Is een onzer lezers met deze reis bekend? 

LABOBAlïTER. 



OUDIED- MUNT- EN PENNINGKÜNDE. 



Klokgieters. (XXVI, bl. 234). Schonenberg (Gherardus), goot de 
klok te Havelte in 1416. 

Schonenborg (Wolter)^ goot de klok te Vries, in 1517, en te 
Gieten in 1570 (?). 

Zie T. A. Romein, De herv. predd. in Drenthe, Gron, 1861, bk. 
66 in verband met blz. b24, 325, en blz. 126, 178. Waarschgnlijk 
waren deze klokgieters in de provincie Groningen gevestigd. Ia 
een stuk op het Gron. archief, register 1513, n"". 7. komt Wolter 



OUBHBID- HDNT- SN PBKNINOKÜimB. 395 

SchoneDborg voor, procederende over 17 grazen land met het 
klooster Ter Apel. Oaaltherns of Wolter Schonenborch, broeder van 
Hendrik Schonenborch of Schonenburg — zoo als zg zich ook wel 
noemden, — bekleedde in het begin der 17e eeuw aanzienlijke 
betrekkingen in de stad en provincie Groningen. Zie Bgdr. totde 
geschiedenis en oudheidk. der prov. Gron., YIIl, 86. 
L, B— s. 

Oescbut, behoorende aan Zntfen, in 147S. Bg de verovering der 
graafschap door Earel den Stonte, moest de stad volgens het 
verdrag haar wapens uitleveren. Vgl.hetfeestboekjoder utrechtsche 
maskerade in juni, 1876, pag. 28. De volgende opgave n^oge 
eenig denkbeeld geven van de verdedigingsmiddelen, die de nieuwe 
landsheer zich deed overgeven. 

Item opten Witten Toerne, gehieten de Blancke Toem, is ig 
tonne Cruytz ende j tonne Cruytz, alles en is nyet guet. En j 
tonne zwevels is beneden inden toem, kleyn ende groff, ende 
noch g tonne kaele, kleyn ende groff. 

Item noch j panne, daer men in droecht, ende j ketell van g 
Emmeren, ig zeve, g plate cuepeu ende j Thyne. 

Item in den Gruythuise is de groete busse mit eynre caemere, 
ende j beslaegen waigen. 

Item der schoemaekere busse, mit g caemeren. 

Item noch eyn busse, der schoemaekere busse gelike groet, mit 
^ caemeren. 

Item der smede busse, mit eynre caemere, daer an gesmedet. 

Item j gegaeten yser busse, mit ig caemeren. 

Item j groete zlanghe, mit ig caemeren. 

Item iig kleyne zlanghen, mit vig caemeren, ende de vgffste 
zlanghe is Taevhaege ^) mit g caemeren. 

Item de busse, de voir Emrick genaemen wairt, mit g caemeren. 

Item noch iig zlengkens, mit xj caemeren. 

Item j groete voegheler, mit ig caemeren. 

Item noch j groete voegheler, mit ig caemeren. 

Item noch j voegheler, mit ig caemeren. 

*) Te Overhagen, dicht by het later geboawde Biljoen, en io 1700 daarmede 
Ttreenigd. 



396 OUDHEID- HUKT- EN PEKKIXGEUITOE. 

Item j slachten voegheler mit g caemeren. 

Item yyff kleyne voegheler, die men op de poirte plecht to 
leggen, eick mit g caemeren, vytgezecht ejne mit eynre caemer. 

Item noch j voegheler op ij Raeden, mit g caemeren. 

Item xvig yseren haeckbussen, mit xg staeteren. 

Item j keghel bnsse, mit eynre caemere. 

Item j voegheler, mit eynre yseren stelle. 

Item vig korte haeckbnssen^ mit holten stelen. 

Item vig methaelen bussen opter kaeie, de meister Henrick ge- 
gaeten hefFt, mit xvj caemeren^ van welcke bassen voirsz. g to 
braeken syn ende g caemeren to braeken, mitten holtwercken 
ende Ixvj loeden daer toe. 

Item noch xg caemer^^ de men nyet gegoiden en konde. 

Item iig keghell, de twe mit oeren bolten, de men opter baerzen 
plecht to hebben, als men dair bnszen op hebben will. 

Item g lepel, dair men de loede plecht mede to gheyt^n. 

Item j keilen, daer meister Hans inne to smelten plach, en j. 
yseren pot, mit eynre vile. 

Item j waeghe balcke, den meister Hans hefFt, mit vilen voirsz. 

Item 1 Dryell, daer men de bassen mede gedrylt heSt. 

Zutfen. J. o. FB.EDEJUK8. 



GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 



Bijman aan Vondel toegeschzeven. (XXV, bl. 613; XXVI, bl. 191, 
292). Van wjlen den heer Gerch v. Wgk uit Wgk-bg-Daurstede 
heb ik meer dan eens deze anecdote gehoord; maar het daarin 
vermelde zoa gebeurd zijn tusschen Hooft en Vondel. — De def- 
tige drost begon en besmeerde den kraag van Vondel: vet smet 
Vondel beantwoordde de vriendelgkheid met een' oorvgg: ik tik 
maar Hooit had het laatste woord en won de weddingschap door 
een lakoniek: o, so! 

Daar *t bestaan dezer variant de waarheid der opmerking be- 
vestigt, dat dergelgke anecdotes maar op den gis af aan bekende 
namen worden verbonden, eene opmerking, die trouwens geenbe- 



GSBOHIBDBÜIS DBR LKTimKüKDS. 397 

Testigiog behoeft, — meende ik ze te mogen meedeelen. Wel* 
licht bestaan er nog andere lezingen» 

8. J. W« BUDDIKGH. 

Jaoob van Lennep. — Klaasje Zevenster in de achttiende eeuw. 
(XXVI, bl. 177). De geachte bestuurder yau den Na vorscher heeft 
ons een aardige vertelling van Le Francq van Berkhey herinnerd, 
en gewezen op de treffende overeenkomst met het eerste gedeelte 
van Klaasje Zevenster, maar tevens op vernuftige wgze Jacobvan 
Lennep vrg gepleit van de verdenking van plagiaat. Ik ben 't vol- 
komen met den heer Leendertz eens^ de man vanjaren kan verrast 
worden door eene onbewuste herinnering, die hg te goeder trouw 
voor een nieuw denkbeeld of eigen vinding houdt. 

Maar ik wil eene andere opmerking maken. Als hier sprake is 
yan eigen vinding, kan 't alleen den vorm of de inkleeding gelden 
want de zaak zelve : het t'hais bezorgen van een pasgeboren kind 
in een doos, een pak, of waarin ook, 't zg op Sinterklaas, of een 
yeijaarpartg, of bg eenige andere gelegenheid, was van ouds iets, 
dat alom en op allerlei wgze verteld werd. In den tgd, toen de 
Amsterdamsche burgerlui nog, naar voorouderlgke gewoonte, zon- 
dags »na den eten" elkander verzochten »op 'n koppie tee", waarbg 
natuurlgk altgd iets verteld moest worden, kon men zoo'n geval- 
letje meermalen hooren opdisschen, nu in den eenen, dan in den 
anderen vorm, met verandering van kostuum en verwisseling van 
tooneelen. Een geestig verhaler wist er ook altgd bg te zeggen, 
waar 't gebeurd was, en namen te noemen van lui, die er een rol 
in gespeeld hadden, — natuurlgk doorgaans ook een vroedvrouw, 
't zg die Mary Pleister of anders gedoopt werd. De verzekeringen 
van Le Francq van Berkhey betredende 't »waarlgk gebeurt" zgn 
en 't >zeer wel gekent" hebben, zgn van dezeltde soort ab die, 
welke ik »in vroeger tgd van mgne jonkheid" bg 't een of ander 
>koppie tee" ook wel gehoord heb, — wat evenwel aan de geloof- 
waardigheid van Le Francq van Berkhey even weinig te kort 
doet als aan die van alle andere verhalers. 

Dat overigens — afgezien nu van 't kind in de doos of in de 
braadpan — >de vermeende plagiaten, reminiscenzen, of hoe men 
^ gelieft te noemen, welke men aan scfargvers verwgt, dien naam 



S98 GB8CHISDENIS DES LETTBBKÜNDB. 

niet altyd yerdienen en somtijds alleen door eene wel zeer toe- 
vallige, maar toch zeer onschuldige overeenkomst in gedachten of 
w^ze van uitdrukking ontstaan**, daarvan heefk Jacob van Leanep 
zelf, en wel reeds in 't eerste nummer van den eersten jaargang 
van den Navorscher, in zgn artikel: Twee dichters en twee eiken 
(I, bl. 9), het bewgs geleverd. 

Ja *t kan zelfs voorkomen, dat een paar honderd jaren nadat 
een schrgver iets verhaald of een poëet iets gedicht heeft, een 
geval gebeurt, dat er overeenkomst genoeg mee heeft,^ om, ware 
't juist zooveel vroeger voorgevallen, den bedoelden schryyer of 
dichter tot voorbeeld te hebben kunnen dienen. 

Gisteren las ik ia n"". 20 van het Paleis van Justitie (dat den 
15 mei 1876 verschenen is), een geschiedenis van een jongen boer, 
wien in december 1875 te Rotterdam iets weêrvaren is, niet on- 
gelgk aan 't geen de beruchte Trgntje Gornelis vóór ruim twee 
eeuwen te Antwerpen zou ondervonden hebben. Ware deze Bot- 
terdamsche historie in de eerste helft der 17e eeuw voorgevallen, 
dan zou men uitroepen: iZiedaar 't origineel, waar Bnycrens een 
vr^e en geïllustreerde navolging van geleverd heeft! Men zou 
zeggen: »Bg heeft om zgne personage te belangwekkender te 
maken, het boertje in een mooie boerin herschapen, en om te bree- 
der te kunnen schilderen het tooneel wat verderafgezet, en voorts 
eenvoudig de Rotterdammer steeg in 't Antwerpsche Lepelstraatje 
en de goot in een mesthoop veranderd". 

Men kan zich in niets ligter vergissen dan in *t aanwgzen van 
de bron eens auteurs, wanneer hg die zelf niet genoemd heeft. 

J. TSE GOUW. 

Jaoob van Lennep. Klaaqe Zevenster in de achttiende eeuw* Het 
te huis bezorgen van een kind in eene doos of in wat anders dan 
ook. was, zegt de heer ter Gouw, het onderwerp van menige ver* 
telling, die vroeger in amsterdamsche burgerkringen werd opge- 
discht. Maar hoe kwamen zulke vertellingen in de wereld? Ieder 
die de geschiedenis der vertellingen, die onder het volk in omloop 
waren of nog zign^ met eenige aandacht heeft nagegaan, weet het. 
Slechts zeer zelden waren zg door den verteller zelven uitgedacht, 
maar meestal waren het of oude verdichte verhalen, of verhalen van 



GBÜCHIBDEHIS DBB LBTIB&XimDB. 399 

gebeurtenissen in vroegeren tgd werkelgk voorgevallen, waar de 
eene iets van wegliet, eea ander iets bg voegde, waar een derde 
iets in veranderde, kortom die elk op zgne wgs weergaf, wat 
maakte dat er op die bekende themaas allerlei variatiën ontstonden. 

Vragen wg na naar den oorsprong van de verschillende ver- 
halen die men hoorde omtrent het ergens aan hnis brengen van 
een kind in eene doos, welnn, wg vinden dien in de gebeurtenis 
die, vorens Berkhey^ in de eerste helft der vorige eeuw te Leiden 
is voorgevallen. 

Ik voor mg stel de verzekering van Berkhey omtrent het waarlgk 
gebeurd zgn van deze historie, niet op éene Ign met die der ver- 
tellers, waar de heer ter Gouw van spreekt. Zulk een verteller moet 
zgn verhaal smakelgk maken voor de hoorders; het moet levendig, 
aanschouwelijk zgn; de plaats, de straat, somtgds het hnis waar 
het gebeurd is moet aangewezen, de personen die er in voorkomen 
met name genoemd, jaar en dag bepaald worden. Zoo doet Berkhey 
ook in zgne vertelling, hij geeft zgne personen namen» hg verdicht 
aUerlei kleine omstandigheden, en daar mag hg dat doen, want 
daar schrgfb hg om zgne lezers te vermaken, daar maakt hg ge- 
bruik van een regt, dat niemand den dichter en romanschrgver 
zal betwisten» dat wg ook hem, die om het gezelschap te vermaken 
een aardig vertelsel opdischt en daarom meent tot hetzelfde gild 
te behooren, wel willen gunnen. Maar in eene aanteekening ver- 
meldt hg wat aanleiding gegeven heeft tot zijne vertelling, ver- 
meldt hg de beide gevallen, die hg in zijne jeugd heeft beleefd, 
en waarvan hg voor een deel de handelende personen heeft gekend. 
Is wat hg hier verhaalt geheel of ten deele verzonnen dan is hg 
een leugenaar^ en ik vind geene reden om hem die leelgke klad 
aan te wreven. 

Bg beide, Berkhey en van Lennep, wordt verhaald van een kind 
in eene doos of braadpan weggebragt ; bg beide gebeurt het te Leiden, 
komt het kind op de kamer van een student te regt, gebeurt het op 
8t. Nicolaas avond, neemt het gezelschap, dat op die kamer is, 
de zorg voor het kind op zich. Die overeenkomst op zoo veel punten 
dankt mg te groot om toevallig te zijn. Ik blijf nog gelooven, 
dat van Lennep in zijnen jongen tgd het verhaal, zoo als het 
door Berkhey was omgewerkt, misschien met enkele veranderingen 



400 GB8CH1EDBKI8 DEB L1STTBSKUNDB. 

er door latere vertellers ingebra^i^, heeft gehoord, en dat hg, die 
voor zalke dingen een uitstekend geheugen had, het zich later her- 
innerd heeft, maar dit, zoo als het meer gaat, toen niet voor her- 
innering maar voor eigene vinding gehouden heeft. 

De heer ter Gouw herinnert ons een artikeltjen van van Lennep 
in het eerste deel van den Navorscher, viraar hg twee versjes, beide 
de Eik getiteld, het eene van hem zelven, het andere van Ghriste- 
meger, nevens elkander stelt en wgst op d^ merkwaardige over- 
eenkomst in meer dan éen opzigt, terwgl nogtans de eene zgn 
dichtjen schrijvende dat van den anderen niet gekend heeft. Het 
verwondert mg, dat van Lennep dit zoo opmerkelgk kon vinden. 
Waarin bestaat toch de overeenkomst? Van Lennep zegt, 
De statige eik heft^ grootsch en stout 
Met eerbied reeds van verre aanschouwd 
Zgn breed getakte kruin naar boven. 
Ghristemeger, 

De statige eik, het beeld der kracht 
Verheft den lieren kruin met pracht. 
Voorts wordt in het eene gedicht de eik vorst van 7 woud^ in 
het andere koning van *t omliggend woud geheeten : in het eene 
heet hg reus, in het andere wordt gesproken van zgn r^tu^ndak; 
de eene dichter zegt als stormen woèn^ de andere als felle stormen 
om hem loeien. Eindelgk zegt de eene: 

Met uitgespreiden arm en tak 
Beschut hg tegen ongemak 
En winterkou de tengre loten, 

Li schaduw van zgn reuzendak, 
Rondom zijn wortels opgeschoten. 
De andere, 

Zoo strekt zgn breede forsche stam 
Een onverwrikbren schut en dam 
Den boomen, die zgn voet omgeven. 
Dit is nu alles waarin de beide dichters over een komen. Maar 
wat epitheton is bg eik gewoner dan statig? Waar wordt in een 
gedicht van eenen eik gesproken, zonder dat er bg gezegd wordt 
dat hg zgn kruin of hoofd of schedel of kroon of takken omhoog 
heft? al is dit voor geenen enkelen lezer iets nieuws. Li hoe vele 



QBSCHIEDENIB DER LETTBBKT7NDS, 401 

gedichten niet alleen, maar zelfs reisbeschrgyingen heet een groote 
boom, een eik vooral, koning van het woud of reus? Bg welken 
hoogen boom worden niet stormen te pas gebragt? Het zon niet 
moeiel^k z^n er een aantal voorbeelden van te verzamelen. Van 
alles wat de twee dicht jens gemeen hebben is het laatste, het 
beschutten van het daarnevens staande gewas, nog het minst af- 
gezaagde; maar het is toch ook iets, waar men van zei ven aan 
denkt als men over een zwaren eik een aantal regels moet vallen, 
en het is vóór van Lennep en Christemeger ook wel gezegd, b. v* 
door Loots, Gedichten, dl. III, hl. 102, 

't Is waar, gelgk een muur van diep gewortelde eiken. 
Die nit hnn top elkaar de reuzenarmen reiken, 
En staan gelgk een burgt voor 't lagere gewaa^ 
En schuiten te enge hitte en zwaren regenplas. 
Zoo eert ons 't zwak geslacht. 
Kortom deze twee gelegeuheidsgedichtjens (want dat zgn beide 
Termoedelijk) leeren ons dit alleen, dat wanneer een dichter in 
een oogenblik waarin hij er niet toe gestemd is op een gegeven 
onderwerp een gedicht maken moet^ hij wel eens allerlei dingen 
zegt die al tot vervelens toe gezegd zgn, en die ieder gewoon 
menschenkind bij eene dergelijke gelegenheid ook zeggen zon. 

Wat de rotterdammer historie betreft die de heer ter Gouw in 
het Paleis van Justitie las — dat men daar de klucht ven Trgntje 
Cornelis heeft nagespeeld, is wel mogelgk; waarschgnlgk evenwel 
acht ik het niet : want die klucht is, vooral ten gevolge der moeielgk- 
heden die het brabantsche dialect veroorzaakt, niet zeer bekend. 
Het kan hier eene toevallige overeenkomst zgn ; maar toch ook iets 
anders. Het onderwerp van dit stuk van Huygens is niet door hem 
zelven bedacht; maar hg heeft, zoo als men in die dagen zeer 
dikwgls deed, een bekend verhaal voor het tooneel bewerkt. Het 
IS het verhaal van Nieuwsgierig Aagjen van Enkhuizen, dat in 
zpen tgd ieder in Holland kende en dat nog lang zeer bekend 
bleef, zoo zelfs dat er eene zeer veel gebruikte spreek wg ze aan 
ontleend is. Misschien dat dit verhaal, met eenigzins veranderde 
namen en omstandigheden, nog wel in omloop is, en dat de per- 
sonen die bg de gebeurtenis te Rotterdam de hoofdrollen speelden, 
het hebben gekend. p. lbendbetz wz. 

2d 



402 aSSCHiRDSNIS DSR LmTKRKUNDI. 

Klucht yan 't kofflyhuis. (XXVI, bl. 182). Hier wordt kennelgk 
bedoeld, het kliichtspel : 't Eoffijhais, door W. v. d. Hoeven, in 1734 
te Amsterdam uitgegeyen door Isaac Duim, bezuiden *t Stadhuis. 

J. C. ALTOEFFJSE. 

Oordeel der classis Nijmegen en Tiel over de Betooverde wereld 
van Balthasar Bekker in 1603. >Aange8ien 't schandelens en hey- 
loos en godtslasterlick boeck van doctor B., dat even met sgn 
titnl de gereformeerde Christenhejt door vooroordeelen en bgge- 
ovicheyt als betovert vonnist, Godt en sijn eer, Godts Soon en 
syn wonderwereken, Godts h. woort en sgn (de) geloofwaerdicbeyt 
(van) desselfs schr^vers grootelicks krenckt en benadeelt, *t vader- 
landt beweeght, de kercke daerin beroert, de vromen tot in de ziele 
bedroeft, elck een ontrust, de getrouwe leeraren niet sonder reden 
becommert maeckt voor swaerder onheylen, omdat 't op seer ge- 
vaerlicke gronden is gesticht {gebouwd) met onrechtsinnige en hey- 
lose stallingen, roet slordige en oneerbiedige expressiên voor Godt 
en sgn h. woort, met hatelicke en lasterlicke beswaringe van ge- 
reformeerde religie en haere leeraren doorgaens opgepropt, — dat 
de oversetters des B^bels lichtyeerdigh lastert, de oversettinghe 
verdacht maeckt, de h. Schrift schandelick verdrait, bespot en 
amadelick ten toon stelt, hbertinen en atheisteu de mont tot feng- 
nige lasteringe opent, de getrouwe leeraren voor halve manicheêa, 
en atheïsten uitkrgt, en door dit alles een schandelicken blaemop 
de gereformeerde godtsdienst in 't gemeen, en de kercken onses 
vaderlandts werpt, die met dulden van d. Becker's boeck en her- 
stellinge van sgn pei*soon staat vermeerdert en verergert te wor- 
den; — of*t niet dienstich en hooch nodigh soude wesen op mid- 
delen verdacht te sgn, om niet alleen gegeven ergernisse wegh te 
ijemen, en gevreesde onheylen voor te komen, maer oock die sma- 
delicke blaem van onse kercke en kerkelicke vergaderinge, ja en 
ven kouiiigh ^), die waerlick en waerdighlick den titul «an beschermer 
des geloofs mach voeren, en van hoge machten des landts, die 
voetsterheeren zgn van Godts kercken, af te wenden, vermito son- 
der daer tegen te gveren, beswaerlick vrij sullen blgven van ver- 
denckinge, alsof sulck een boeck en sulcken schryver als haerniet 



^ Den stadhouder Willem III, koning van Engeland. 



OISOHISDBNIS JDBB LEirSBKXJZÏBB. 403 

onaengenaem wilde dulden ia haere landen, uyt welcke nochtans, 
door haere authoriteyt en ordre, meermalen min lasterlicke en schade- 
licke boecken met pablgcke verbrandinge verbannen zgn geweest?'' 

Op dit bg wgze van gravamen voorgesteld advies van Ngmegen 
gaf de tielsche classisvergadering van 8 aag. 1692 ten antwoord, 
dat» ingeval de nitdrakkingen, in bovenstaand gravamen vermeld, 
op goede gronden rustten, de classis Tiel zich gaarne verbinden 
wilde, om op dezelfde wgs als de cL Ngmegen, t«gen dit boek 
ea zgnen auteur, daar en zooals het behoorde, te waken. 

Ten aanzien van B. Bekkers boek (en de stellingen ^) van den 
hoogleeraar A. Boëü) was de vergadering der classis Tiel (18 en 
19 sept 1693) van oordeel, dat elk lid der classis moest voorzien 
zgn van een »extract van die articulen of canones fidei toe- 
voer gestel t, als sgnde een saeck van veel belangh en groote ge- 
?olgen, om dan aenstaende ordinaire classis daarover haer oordeel 
in te brengen.*' In de antesynodale vergadering van 25 juli 1694 
wilde nogtans de tielsche classis aan de geldersche synode in 
overweging gegeven hebben hare stem te onthouden aan het be- 
stuit der ZuidhoUandsche synode ^), die door proponenten en her- 
waarts beroepen predikanten de verklaring wenschte afgelegd te 
zien, dat zy de in de geschriften van Bekker (en Boëll) aanwezige 
stellingen als dwaalleer verwierpen: immers de tielsche classis zag 
in den eisch van zoodanige verklaring een beginsel van verdacht- 
making, daar toch Gelderland zich tegen die geschriften voldoende 
verklaard had, en in den eisch van instemming met en ondertee- 
kening van de belgdenisschriften der Hervormde kerk de verwer- 
ping dier dwalingen van zelf lag opgesloten. Zulk een afzonderlgke» 
nieuwe eisch, meende men, zou rieken naar eenen ^ihmqonsviov 
Jmqé^rfi (vgl. 8 Joh. vs. 9), het streven verraden naar eene 
niachtsoefening, welke alleen der nationale synode toekwam ^. 



O Orer het gezag der rede in het onderaoek der H. S., de generatie yan den 
Zoon nit den Vader, den tijdelijken dood der geloovigen, enz., waarover Herman 
Alexander Roëll, ala hoogleeraar te Franeker, van 1686 tot 1691 in strydschriften 
zijne meenhigen voorstelde. 

') Deze had reeds in 1691 Roölls gevoelens als verderfelijke kettery gebrandmerkt. 

') Vgl Voetins, Politic Ëecles.^ canon eccL, cap. X, pag. 281 — 88, qoaezt. IV: 

An a magistratu ant Eodena novae et pecnliares J^axa^w, xegulao eta pnoter 



404 QSaCHIBDBKIS D£B LBTTEBKUKDB. 

Dergelgk voorbehoedmiddel tegen de invoering of verspreiding 
van dwaalleer was trouwens niet noodig, als men in aanmerking 
neemt, dat de antesynodale classisver^adering van 15 jnli 1695 
te Tiel de scherpe bepalingen der geldersche synoden van 1690, 
91, 92 en 93 omtrent de toelating der praeparatorie en peremtorie 
examinandi nog eens weder in herinnering bracht, en in allen deele 
wenschte te handhaven, daarbenevens van de c^ndidaten eene 
onderteekening bleef vorderen van het in den jare 1658 opgesteld 
synodaal formulier van den navolgenden inhoud: 

>Wg onderss. bekennen en beloven heyliglyk voor God, dat 
wg met geen schadelgke principien, de theologie rakende oiBf na- 
deelig synde, insonderheit die strekken tot verswakkinge en kren- 
kinge van de anthorityet der Schrifture, van wien sg ook souden 
mogen geleert sgn, ingenomen oft besmet sgn, ook niet daernae 
smaekende sullen op den predikstoel brengen : eyndelgk, niet dier- 
gelgke bg anderen sullen uyten ofte voortaetten.'* 

Daarenboven werd (3 aug. 1691, art. 5; 15 juli 1695, art. 4) 
gverig in de classis Tiel gewaakt tegen bet »licentieus boeck- 
drucken", waarover trouwens 8 aug. 1692, 20 juli 1696, 7 aug. 
1697, 1 aug. 1698, 1 aug. 1701 geene klachten vernomen werden, 
doch wel over het uitgeven van theologische boeken door fransche 
predikanten (sic) in 1692. 



et extra receptaa fonnnlas, ecclesiis et ministris imponi possint? Et si imponantor, 
an mioUtri eas admittere aut boDS coDscientiS iu Bnb^cribere possint? 

Quanto inde (scil. ex subücriptionibQs, quodque idem, ex declarationibns, et adi- 
gendo ad eas) in Ecclesia et Repnblica tnrbationes ortae sint, loquontnr historiae Baa- 
dartii et Triglandü etc. snperins (te over.) 

Haec monenda Jnximns, nt cantiores, si fieri possit, altqnoa reddamns, in cod- 
stitntionibnSy novis sabscriptionibus, qaacnnqne particulari oocasione oblatl, ingen- 
dis, etc. 

Malto miniu debet Ecclesia {quod et synodum provinciaUm $pectat) nsarpare potes- 
tatem sjnodi national's et omninm istins correspondentiae eoclesiarnm, in conden- 
dis, snbstitnendis et praescrtbendis canoi.ibus; hoc enim saperet Diotrephen, etc 

Et qnid tandem nimia avyxoLxa^aatt in formnlis cont^ensus conciliatoriis, sjn* 
cretisticis concipiendis, approbandis, admittendis, snbscribendis, ZanchinsaXBooenu, 
Melanchthon aliiqne pii et praestantes theologi tnm Ecclesiae tum sibi locrati sint, 
▼fde Zanch. MisCell. Hist. Sacr.» et Voet. L dt. p. 288. 
* -0) CalTiaiitlSdi hooglettraar tv Straatsimrs. . 



6B8CBIBDENI8 DER LETTBEKIJIfDB* 405 

In art. 14 der actea van de classisyergadering, 20 juli 1696 te 
Tiel gehouden, leest men : » Wat Becker's boeck etc. betreft, daer- 
omtrent reguleert 8igh de classis van Thijel na den inhoud van 
de resolutie des christelgken synodi'* ; en in art. 18 der acten van 
de cl. verg. van 7 aug. 1697: cdaertegen word als nog bg ons ge- 
waekt;"" terwgl de antesynodale classic van 7 aug. 1699 in art. 
14, met het oog op art. 22 der synode, oordeelde: ^sprekende van 
BecLer's boek, versoekt de e. classis, dat ex actis magh uytge- 
wist worden." 

J, ANSPACH 

Oordeel der olaases yan Overveluwe en Tiel over de psalmberijming 
van Petrus Bathenus in 1696. De classis van O verveluwe gaf 
20 juli van geuoemd jaar aan de classis Tiel in overweging, >of 
niet, in plaetz van de soo veelsintz gebreckige psalmen Davids, 
sooals die door P.* Dathenus gergmd sgn, sou konnen, tot meer- 
der stigting, in gebruik gebragt worden 't Psalmboeck van den 
eerw. heer Trommius ^), dewelcke, den rgm van Dathenus in we- 
sen latende blgven, deselve alleenlick sagtelick verbeterd en gesui- 
verd heeft. 'tWelcke bij de e. classis van Thgel in ernstig over- 
leg genomen sgnde» soo is een hervormingh van 't Psalmboeck, 
sooals 't door Datheen bergmd is, in alle manieren hoognodigh 
en dienstig geoordeeld, ten einde de 'christenen, gelgk sg reetznu 
de psalmen Davids in een beter oversetting en tale lesen konnen, 
alsoo ook deselve singen mogen, tot meerder verheerlijkinge Gods, 
en aengenaemheyt harer herten. De classis oordeelt in desen niet 
ondieostig te sgn om te melden hetgene den geleerden en eerw. 
heer Johannes de Meg heeft angetekend in sgn »Hallelujah of 
Lof des Heeren"^ in 4o., bl. 242 ; namelick, gesegd hebbende, het 
beter te ««gn andere als Datheni psalmen in den godsdienst te ge- 

*) Abraham van der Trommen, Jansioon, geb. 28 aag. 1688 te Groningen, in 
1855 proponent, eerat pred. te Haren bij Groningen, daarna in 1671 in Gronin- 
gOD, t aldaar 29 mei 1719. Behalve door sijne Concordantiën des Bij bela, waaraan 
hij 28 jaren werkte, en die 1685 — 1692 in twee deelen fo. te Groningen het licht 
ugen, ia hij ala bemin naar van den ker keiijken zang bekend geworden door syn 
#Sagte Terbetering der Psalmrymen Petri Datheni*', welk geschrift by in 16^ in 
1696 nitgaf. Op dit laatste doelt de olaana Tan Overrelnwe in dan tokst. - . 



406 GESCHIEDENIS DEK LETTBBXtJNDB. 

brmcben, soo geeft hg daervan reden, want 9egt hg 1% volgens 
't getuigenis van den heer van Aldegonde in sgn voorreden aen 
den leser (vóór de psalmen, die hij selfs nit den hebreenwschen 
tezt overgeset en tot Duitsche rgmen gebragt heeft): soo heeft 
P. Dathenns dikmael in si]n leven bekent, dat sgne psalmen met 
grotm haest en als een ontijdige geboorte hem afgedrongen geweed 
rijn; en oordeelt hg selfs (segt den geleerden d. Hoornbeeck in 
dispntatione de Psalmodia veteram) datse meer en meer behoorden 
verbeterd te worden^ alaoo hij se met haeet en in harde tijden teo" 
mengestelt had. Maar ook 2o, Dathenns heeft se niet overgeset uit 
den Hebreeuwschen text, maer nit het Fransch, daer hg 8el& be- 
kent datse behoorden nit 't Hebreeuwsch overgeset te worden, 
en heeft daerom seer aengepresen en meer behagen gehad in de 
psalmen van den gemelden heer Philip Marais, dewelcke met 
Petri Dathoni kennis en toestaen, de psalmen uit de de Hebreeuw- 
sche tale tot Ehiitsche rijmen gebragt had. £n hg getuigt in sgn 
voorverhaelde voorreden, dat P. Dathenns somwijlen seide, dat hg 
grotehcks wenschte, dat de Aldegondische psalmen in de geraeinte 
wierden aeugenomen. Want dat 't gedichtsel van P. Dathenns 
seer gebrecklick is, hebben eeupariglick genoeg^aem geoordeelt 
verscheyde treffelicke mannen, welcke haer des verstaende ^) d'een 
na d'ander dat werck hebben getragt te verbeteren. Dusver den 
heer de Meg, welckers bggebragte redenen de classis oordeelt 
(dat) in consideratie behoren genomen te worden. — Edoch hoewel 
d'e. classis (van Tiel) een hervormingh van Datheni psalmen 
in H gemeen goed en noodig keurt, soo can sg nogtans van 't werck 
des heeren Trommius in 't bgsonder niet oordelen of getuigen, 
nademael sg 't selve eerst sien, ondersoeken en vergelgken sou 
moeten, 't gene haer echter nog niet heeft mogen gebeuren. — 
Is bg dese gelegentheyt oock in consideratie genomen, vervolgens 
nodigh en nuttig geoordeelt, dat, in cas van verbetering der 
psalmen selfs, oock die velerlge en moegelicke sangwgsen dienden 
gebragt te worden tot een getal van wgnige, ligte en soetvloegende 
sangvoisen; tgene vele stotige en hortende gesangen voorcomec 
en voor alle christenen, insonderheit die der sangkunde niet al 



') Vftii dm ksrkemkeii Hng kennif hebbende. 



GB8GHIBDEKI8 OISA LÜTTEKKUNDS. 407 

teknndig s^n, ten groten gemack en aengename stichting sijn sonde**. 
Aan de eerstkomende geldersche synode gaf de classis Tiel in 
bedenking, of, >ingevalle een hervormingh in *t gesangh der psalmen 
wierd goedgevonden, *t dan niet dienstig syn sonde, hiervan den 
Staet kennisse te geven, en die to versoeken^ dat deselve enige 
gecommitteerdens geliefde aen te stellen, dewelcke de berg mingen 
der psalmen, die reetz door verschejdene geleerde digters ge- 
maeckt sgn, sonden vergel^cken èn onder malkanderen èn met 
den oorspronkelycken text, en alsoo de bequaemste verkiesing 
sien te doen, teneynde dus, gelgck vorens een beter oversettingh 
der h. Schrifture, alsoo oock een beter bergming van psalmen met 
voorweten, goedkeuring en ordre der hoge Overheyt, mogte wer- 
den ingevoerd." j. aiyspach. 



VRAGEN. 

Sebaiüaan. Wie was Sebastiaan, die de aanteekeningen gemaakt 
heeft bg de eerste nitgave van Melis Stoke? ? 



KUNSTGESCHIEDENIS. 



VRAGEN. 

Schilderij yan Baphael. Bij resolutien van bewindhebberen der 
Oostindische comp., ter vergadering van 17en van den 6 en 10 mei 
1675, werd goedgevonden eenige voorname heeren in Engeland 
voor bewezene diensten aan de comp., met eenige rariteiten te 
vereeren. Zoo werd onder anderen de graaf van Arlington be- 
giftigd >niet eenige seer fijne Italiaense schilderkunst, als van 
>Raphael enz." 

Zonde men ook kunnen nagaan welke schildergen dit geweest zgn? 

LABOBAimR. 



408 

TAALKUNDE. 



Jodute. (XXV, bl. 512; XXVI, bl. 212). Aangaande dit woord, aan 
welks beteekenis belangr^ke zaken schijnen verbonden te zgn, en 
dat ik hier nog eens op nien den navorschers onder d* aandacht 
breng, vond ik nog de volgende belangwekkende mededeeling in 
*t hoogst merkweeidige werk van Bermann Allmers, getiteld: 
Marschenbach. Land- nnd Volksbilder aas den Marschen der 
Weser und Elbe. — Gotha, 1858. 

>Vor der alten Kirche zu Wulsdorf" ('n dorp in 't Fieland, *n 
landstreek in Friesland tusschen Weser en Elve, aan den rechter- 
oever der Weser, beneden Bremen.) »Iiegt ein ma siger, könstlich 
aufgeworfener Hügel, der Jedutenberg genannt. Hier haben wir 
wahrscheinlich eine der wenigeu Spuren friejischer Heidenzeit. 
Nach eiuigen Geschichtsschreibern war hier namüch der Sitz eines 
Jedutencpltus, von dessen Gottheit wir indessen nicht viel niehr 
als den Namen wissen. Dieser aber hat sich seltsamer Weise bis 
in *s vorige Jahrhandert anf 's Lebendigste im Mande der Leate 
erhalten. Noch vor nicht langer Zeit hörte man von alten Vie- 
landern, als Aosdrack der Verwanderang and des plötzlicben 
Erstaanens: O de Jedate! oder auch kurzweg: O Jedat! rafen, 
gleichwie nnser christliches Herrje! and Mein Gott! Ein anderer 
Aasruf laatete: O de Wed an de Wod! anzweifelhaft zasaminen- 
gesetzt aas den Namen der friesihcLen Gottheiten Weda und Woda, 
von denen der alte Chronist Heimreich redet. Aasser den oben- 
genannten gibt es aach noch bei Lehe and dem nahen Oorfe 
Langen ahnliche Jedateuhügel, and endlich weiss man, dass der 
Bnf Jedat oder Jodat ein altes Feklgeschrei der Bremer und 
Friesen war. 

Spater diente der zn Walfsdorf liegende Hügel, da mau von 
ihm einen weiten Bliek nach der Wesurmündang hat, als Piraten- 
warte, and dies gab dan za der haafig herrschenden, darchaas 
irrthümlichen and ansinnigen Meinang Anlass, es batten sich die 
Seeraaber den Namen Jedaten gegeben/* 

Haarlem. johak whtkisa. 



TAALKUNDE. 409 

Bnsdhcolen. (XXVI, bl. 118). Wordt met dit woord niet buiskool 
of boeskool bedoeld? Bais- boes- of kabuiskool is 'n tegenwoordig 
yeroTiderende en ten deele reeds uitgestorvene benaming yan de 
witte en roode kop- of slaitkool (brassica oleracea capitata D C). 

Haarlem. johan winkleb. 

Orleans. Als een bew^s dat yeel stoffen baar naam ontleenen 
aan de plaats van waar zg afkomstig zijn, noemt de heer Roos 
(blz. 296 van dezen jaargang) ook het orleans. Ik geloof te on- 
rechte.* Als ik my niet ten eenenmale bedrieg is de orleans-stof 
van nieuwen oorsprong, en kwam zjj ongeveer het jaar 1840 voor 
het eerst in den handel, als concurrent van het toen algemeen 
gebruikte engelsche fabrikaat ever-lasting (ouderen van dagen zullen 
zich nog wel de glimmende jasjes van everlast uit die dagen her- 
inneren?) Den naam orleans ontving zg naar aanleiding van den 
plotselingen dood van Louis Philippes oudsten zoon, hertog van 
Orleans, die juist onlangs had plaats gehad, en den fabrikant 
eene gewenschte gelegenheid aan de hand deed, om zijn fabrikaat 
een goed klinkenden naam te verzekeren^ die bovendien op aller 
lippen was. L. 

Nieuwe spreekwi^jzen. Gelijk in elke levende taal sommige woorden 
en spreekwazen verouderen, zoo treden van tgd tot tyd andere 
op, vroeger minder of in eene andere beteekenis gebezigd, 't Zal 
zeker in dit tydschrift niet misplaatst zijn ze van tijd tot tyd te 
vermelden. De volgende geef ik ter proeve; verouderde uitdruk- 
kingen, door een auteur van naam opnieuw in omloop gebracht, 
zonderde ik uit. 

Een man uit één stuk. Ik herinner mg niet dit vroeger dan in de 
laatste jaren te hebben aangetroffen. Yan een letterkundig voort- 
brengsel zegt men nog wel eens in *t Hoogduitsch: aus einem Guss. 

Eene persoonlijkheid. 

Ter el/der ure. Ofschoon uit Matth. XX : 6 een overoude kennis, 
wordt deze uitdrukking nog niet lang in de bekende beteekenis, 
immers niet zoo algemeen gebruikt. 

In den regel. 

Nuchter^ h. v. de nuchtere optelling van feiten. 



410 



TAALKUNDE. 



Een onbewaakt oogenblik. 

Zich tweemaal bedetJcen eer men enz. 

Wetenschap en wetenschappelijk, b. v. : de wetenschap heeft daar- 
omtrent haar laatste woord nog niet gesproken. Ook deze laatste 
uitdrukking schijnt eerst in den laatsten tyd meer algemeen in 
gebruik te zgu gekomen. Ook: de wetenschappelijke behandeling 
eener vraag. 

Andere onzer medewerkers zullen hier zeker nog wel andere 
uitdrukkingen hebben bg te voegen. 

-ff- H. M. C T. O. 



VRAGEN. 

Spakerig. Men weet waar men den heidamp, haarrook in den 
zomer aan te danken heeft; hoe komt men echter aan de uit- 
drukking spakerigh£idf 8. o. 

[Spaken is splyten, bersten. Spakig land, land dat door droogte 
gespleten is. Spakerig weder^ weder zoo heet en droog, dat het 
den grond doet scheuren. Zie Eiliaan.] 



GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 



Oedaoht van Westrenen (te Lienden en omstrekeni zie Nav. 
XXIY, bl. 52; XXVI, bl. 96). In 1660 predikte een theologiae 
studiosus, D. (van) Westrenen, te Ommeren (Nederbetuwe) voor 
een gehoor van 50 of 60 menschen, hetwelk in die, nu nog kleine, 
en dus toenmaals zeer kleine gemeente vry aanzienlijk was. Dit 
optreden van genoemden student g3schiedde tegen den zin van den 
pastor loei, Gualterus Peregrinus, omdat hg nog niet pro recom- 
mendato aangenomen, d. i nog geen candidaat was (acten der 
tielsche classis van 14 febr.). Een andere theologiae studiosus, 
Petrus (van) Westrenen, op sgn versoeck binnen gestaen sgnde (te 



GESLACHT- EN WAFENKTTNDS. 411 

ïïel op de classisvergadering van 9 en 10 sept. 1661), heeft ver- 
socht met vertoeninge sgner testimonia soo vitae et doctrinae 
om praeparatorie geëxamineert te moi^en worden. Het E. Classis 
staet syn examen toe, en is de t^d daervan bestemt den 5 no7. 
binnen Tiel". Nadat men in dato z^n voorstel gehoord had over 
den opsregeven tekst uit Gal 3, en daarin genoegen had genomen, 
werd hl] door ds. Rethesiua Goens, pred. op het Fort Nassau op 
de Yoom (toenmaals bi] de classis Tiel behoorende) praeparatorie 
geëxamineerd in de »voornaemste grondtstncken der religie ende 
Academische questies'\ met dezen uitslag, dat men hem als caodl- 
daat tot het »publiecq prediken" toeliet, en van zich liet gaan 
imet de serieuse vermaeninge, om sgn aengevangene studiën ende 
gaeven meer ende meer op te wecken ende in alle godtsaligheit 
sich te oefenen*'. H^ verkreeg van ds. examinator zijn testimo- 
nium -examinis, en werd 9 sept. 1662 pro recommendato bg de 
tielsche classis aangenomen, mits hg de >proponenteu-orde" on- 
derteekende, en de classispredikanten te allen tijde met predi- 
ken dienstvaardig ter zyde stond. j. anspach. 

Enkele genealogisohe gegevens naar aanleiding van sommige ne- 
derbetawBche grafiwhriften, vermeld in Nav. XXVI, 62—69. (Ver- 
volg van bl. 381). 

VL van Hattem^ door bastaardg uit het huis van Gelder ge- 
sproten, want 

Jan van Uattem was een natuurlijke zoon van hertog Reinald III 
van Gelre, aan wien hertoginne Mechteld van Gelre twee schnld- 
brieven van 800 oude gouden schilden elk, ten laste der stad 
Harderwflk, 9 aug. 1377 afstond (NijhoflF, Oorkonden, UI, n^35). 
Als derhalve Navorscher VI, 378 gezegd wordt, dat Hattem door 
bastaardg uit Eduard van Gelre gesproten is, zoo bespeuren wg 
d. t. p. eene vergissing. Wij lezen daar ook, dat dit geslacht niet 
het geldersche wapen, de klimmende leeuwen, zooals b. v. Earel 
van Gelder, bastaard van hertog Earel bij eene Rosouw, aannam, ') 
maar eene schapenschaar voerde, d'or a la force posée en bande 
de gueules. En aldus was ook het wapen van den bl. 371 genoemden 
Willem van Hattem, ouderling te Maurik, gehuwd met Johanna 
O Verg. Nav. XXV, bl. 168, 226. 



412 OSSLACHT- BN WAPSNKTTNDX. 

Tan Essevelt, gelgk het op de daar vermelde avondmaalbekers 
gegraveerd staat, met dit opschrift: Pocvlrm Evcharistiae Ecclesiae 
Mavricanae a Wilhelmo ab Hattem, ibidem seniore, eivsqve vxore 
Johanna ab Essevelt, dono datvm 1653. 

üe groote grafzerk in het schip der ecksche kerk vertoont 
evenwel eene gansch andere figaur als wapen van de ter plaatse 
begravene, 20 dec. 1631 overledene Dirk en Johannes van Hattem 
(zie Nav. XXVI, 63). Ondanks dit verschil in wapen, is het toch 
meer dan waarschgnlgk, dat deze personen van aanzien, die nagenoeg i 
gelijkt^dig en in elkanders nabgheid leefden, bloedverwanten zgn ' 
geweest ^), en dit is ook te veronderstellen ten opzichte Van 

Isabella van Hattem, hnisvrouw van den tgdens de gelderscbe 
synode te Arnhem april 1619 afgezetten, wegens remonstrantisme 
erg mishandelden, 6 oct. 1621 op Loevestein gekerkerden predi- 
kant Simon Lncae Bystems, den eersten predikant van Ingen; 
welke zich maart 1622 van de staten van Holland, na lang bid- 
den, de vergunning wist te verwerven, om op genoemd fort eerst 
éénmaal 's weeks, daarna voortdurend, bg haren man te vertoe- 
ven (vgl. Brandt, Hist. d. Reformatie, IV, 6 vvg., en het register 
achter deel IV). Hy f omstr. 1669; haar sterfjaar blgkt niet. 

N. van Hattem, gehuwd met N. van Mauderick te Maurik, had 
tot zoon 

Dirk van Hattem, man van Cornelia de Wael van Moersbergeu, 
wier dochter 

Hester van Hattem (f te *8 Gravenhage jan. 1603) 2 jung 1592 
in den echt trad met Johan van Renesse, heer van Wilp en Wulven 
(geb. 1560), eerst lid der rp. van 't Sticht (19 sept. 1586), daarna 
(159J— 1605) van Veluwe (f 28 sept. 1620). 

Johan van Hattem, gehuwd in 1598 met Agnes Bengers» 
Gerhardsir. ex Hendrina (Henrika) ten Holthe (d'Ablaing, b!. 145, 
268, 326, 352 en 180, mr. J. van Doorninck, Geslachtknnd. Aant, 
bl. 423). 



>) Is dit zoo, dan trefTen wg hier weder een bewga aan ten ganvte der fltelling 
van den gelaerschen geNchiedvorscber Tan Spaen, waartegen zoo dikwyls word: 
gezondigd, da' overeenkomst in wapens per se nog geen identiteit van gonealogi- 
schen oorsprong, en verschil in wapens daarom nog geen renchil in genealogisefae 
afkomst onderstelt. 



0B8LACHT EN WAPSNKUKDS. 418 

Elisabeth Margaretha (Margriet Elsabe) van Hattem van Reine- 
steiu, gebowd met Adriaan Sloet tot Westerborg, welke echtelieden 
in 1715 van de erfgenamen van Transisalanas Adolfas van Voerst 
Westerholt aankochten (m^. J van Doorninck, bl. 279, 558). 

Hendrik van Uattem, weduwnaar van Maria van Dayn, ^) her- 
trouwde met Anna van Cattenburch, leefde waarschijnlgk iii 
't begin der 17e eeuw (Nav. XXI, 314). 

VIII. Van Darthnysen. 

Reger van Darthnysen, onderling te Eek en Wiel, als zoodanig 
Terschenen op de gewone classisvergadering, 20 en 21 april 1657 
te Tiel gebonden (classicale acta 1644—1660, aanwezig in het ker- 
kelijk archief der St. Maartene kerk te Tiel). 

VIII. De Vries. Van dezen naam treft men aan: , 

Albert de (die) Vriese, die 1 sept. 1519 door hertog Earel tot 
brandmeester van de Velu we wordt aangesteld. Hem was das de 
zorg voor de woeste gronden en heidevelden enz. enz. op de Velawe 
aanbevolen (Nghoff, Oorkonden, VI, 2, n^. 973 en noot). Aan hem 
erkent hertog Karel schuldig te zyn 427 goudgl. voor de bewa- 
ring der St. Jans poort te Arnhem, en geeft hem daarvoor 14 febr, 
1527 eene aanw^zine op de eerste penningen, die in de ambten 
Tan Apeldoorn en Ni|&erk uitgezet zouden worden (ibid. VI, 2, 
n^ 1414). Hg wordt 11 nov. 1527 door den hertog tot tolschrg ver 
Tan den Lobitbschen tol te Arnhem aangesteld op eene jaarwedde 
Tan 60 goudgl. en 6 gl. voor kleeding (ibid. VI, 2, n^ 1444), 

Jan die Vriese, in 1523 deken van het weversgild te Tiel (zie 
Rink, a. w., Ie bijlage, 1836, bl. 31.) 

Jacoba de Vriese, gehuwd met Gerrit van Spuelde, had eene 
dochter, Jacoba v. S. tot Hulshorst (f 1556), vrouw van Joseph 
Tan Arnhem, in 157S drost van Harderwgk (f 20 dec. 1586); 
zie d*Ablaing, a. w., bl. 183, 144. 

Alardus de Vries, pred. te Tiel. ber. in 1606 ; wgl men meende, 
dat hg de bekende tien positiën had opgesteld, 24 sept. (oude 
stgl) 1618 door de gedeputeerden der geldersche synode afgezet 
op bloot vermoeden van remonstrantschgezindheid (vgl. Rink, a. w., 

') Van 1660 tot 1666 was een Goseninns yan Dayn te Tiel ali boekdrukker 
verkttam; sie Dr. Ledeboer in het bl. 878 het 8 aangeh. w. bL 866. 



414 GESLACHT- EN WAPENKUNDE. 

bl. 319, 76), ofschoon uit eene getaigenis van tien personen, zoo 
oaderlingen als diakenen der kerk van Tiel, van 13/23 nov. 1618 
bleek, dat zulks niet om zyn leer of leven was geschied (Brandt, 
Hist. d. Reformatie, II, 456, 958, IV, 9). Desniettemin werd dec. 

1619 in den tielschen kerkeraad van deszelis leden eene verkla- 
ring gevorderd, of z^ de gevoelens der dordsche synode aannamen, 
en of zg dus in *t bgzonder de leer der algemeene genade en van 
den vrgen wil verfoeiden, welke de Vries en zgn ambtgenoot Joh. 
Vredaeus zouden hebben voorgestaan (Rink, a. w., 2e bglage, 1847, 
bl. 83). Alhoewel de tielsche magistraat hem vroeger op het stadhuis 
tegen beleedigingen, hem wegens den reuk van remonstrantisme 
door zekeren burger, Schrojen geheeten, aangedaan, had moeten 
beschermen, zoo >suchten toch die van Tiel tot den hemel, omdat 
sg de stemme van hun lieven Allardus niet meer mochten hooren*'!! 
Hg werd toen kruidenier, en was als zoodanig eerst ongelukkig, 
later fortuinlgk. In de Groote of St. Maartens kerk te Tial ligt 
hg begraven bg de deur, die naar de consistorie-kamer leidt, met 
grafzerk, waarop men leest : hic cubat Alardus Vriesius^ qui gnavü&r 
annos bis senos Christi dogmate (doctrina) pavk ovea; oóiü dit 
16 jvnii 1636. In 1656 staat zijne weduwe nog vermeld in bet 
verpondingsboek van Tiel en Zandwgk. 

Johan de Vries, luitenant der burgerg te Tiel, werd 20 aug. 

1620 weder al^ zoodanig aangesteld, wgl hg niet onder de ver- 
denking lag van remonstrantisme (Rink, a. w.. bl. 76, noot); 
verscheen als Jan de Vriese, ouderling der classis Tiel, op de 
geldersche synode te Arnhem (22 —25) jung 1624. 

Lucas de Vries (door Rink, a. w., bl. 312, bg vergissing, Lucas 
Fries genaamd) schepen van Tiel in 1620, als ouderling van Tiel 
tegenwoordig op de (15 — 18) aug. 1627 te Zutfen gehondene gel- 
dersche synode. 

Dina de Vries, weduwe Simon de Vries, te Manrik, bg afwezig- 
heid van den pastor loei, Sauiuel Schoutetus, door een proponent 
uit het Sticht van Utrecht 26 mei 1639 in den echtelgken staat 
bevestigd met Johannes Petreus (of Peters), jongman van flarder- 
wgk, conrector te Tiel (Trouwboek van Maurik). Laatstgenoemde 
staat niet vermeld op de Igst der conrectoren achter de Beschrg- 
ving van Jiel, door mr. E. D. Rink, bl. 322. 



GESLACHT- BN WAPSKKVKD£. 415 

Peter de Vries, schepen yan Tiel in 1662 (ibid. bl. 314), burge- 
meester ?an Tiel in 1672, die met zgn ambtgenoot Diederik van 
fiiemsdgk op zijn post bleef, terw^l de overige regenten, op de 
aanuadering der Franschen onder den hertog van Turenue, de stad 
verlieten. Deze beide burgemeesters verkozen uit iedere compagnie 
der gewapende burgerg twee personen, die met hen en de offi- 
cieren de stadszaken zouden waarnemen. Ifit de compagnie van 
de Vries werden ook twee personen met dit oogmerk gekozen 
(ibid. bl. 82, 83). 

Mechtelt de Vries, gehuwd met Dirk van Cattenburch (Nav. 
XX, 467). 

Ottilia de Vries, gehuwd met Herman van Till, heeft eene doch- 
ter, EUsabeth v. T. (f 1676, begr. te Gennep), vrouw van Ggsbert 
Tan Raesfeld, Diderikszoon ex Anna Vonck, kap.-luitenant(f 5julg 
1670, begr. te Gennep); d'Ablaing, bl. 144. 

Johan Cornelis Fr. de Vries (f 24 jan. 1823, oud 73 jaar), ge- 
bawd met Mechtelt van Westervclt (f 18 oct. 1813, oud 64 jaar); 
mr. J. V. Doorninck, a. w., bl. 729. 

IX. Van der Eem. 

Roloff van der Eem, treedt met Lubbert van Oywgck als be- 
schaldiger op van Hubrecht, heer van Culemborg, wegens een 
doodslag in Nederbetuwe; doch laatstgenoemde wordt 19 maart 
1415 door hertog Reinald IV van Gelre onschuldig verklaard 
(Ngh., Oork., III, n^ 354). 

Jacob Both van der Eem, eerste man van Berta van Brakell, 
volgens huwlgksvoorwaarde van 1577. Zg, volgens eene ms. genea- 
logie van Brakell, dochter van Johan v. Br. tot Eermestein (Lienden) 
en Johanna van Meerten tot Ingen; volgens d'Ahlaing, bl. 198» 
dr. van Sweder en Johanna van Brienen, hertrouwt met Gerrit 
Tan Ingenulant, richter van Wageningen (f 1585). 

Jacob Both van der Eem, in 1599 schepen van Tiel (Rink^ 
a. w., bl. 313). Zie verder Nav. XVI, 347. 

Assnerus Frantsen van der Eem, verscheen als ouderling te Maurik 
op de vergadering der classis Tiel van 14 en 15 april 1684 te Tiel. 

X. Van Achtervelt. 

Terwgl Achtvelt voorkomt op de Igst der Veluwsche edele ge- 



416 GESLACHT- E19 WAPKNKUNDE. 

slachten, opgespoord door W. A. van Spaen, en medegedeeld door 
d'Ablaing, Rp. v. Velawe, bl. LX VII, en 

Lubbert van Achtuelt vermeld staat onder de leden der ridder- 
schap voor het kwartier van Arnhem, die 3 mei 1418 verbond- 
brieven sluiten tusschen de ridderschap en de steden 'slands van 
Gelre (Ngh., Oorkonden, UI, n^ 374, bl. 353); 

zoo was ook van Achtervelt ern veluwsch geslacht, dat zgn naam 
ontleende van de buurschap Achtervelt in den omtrek van Amers- 
foort, en is ons behalve Elisabeth van Achtervelt, f 5 dec. 1660, 
met zerk en wapen in de kerk te Eek begraven, nog voot gekomen 

Adriana van Achtervelt, Gerritsdochter, gehuwd met Herman 
van Leeuwen toegenmd van Wely, gerichtsman van Nederbetuwe 
in 1487, lid der ridderschap van Nijmegen in 1495 (d*Ablaing^ bl. 189) 

XL Nobel. 

Mr. Constant!) n Gerard Nobel, woonachtig op de kasteelmatige 
huizinge Hoeckenburg te Rgswijk (Nederbetuwe), 15 maart 1738 
aldaar ondertrouwd met Johanna Elisabeth Le»jeer, jongejuffer te 
Amsterdam (Trouwboek van Rgswyk). Van deze echtelieden staan 
in het Doopboek van Byswgk deze twee kinderen vermeld: 

Sophia Geertruida Nobel, gedoopt 9 sept. 1742, geheven door 
mevr. Sophia Geertruida Nobel, vaders zuster, als meter, huisvrouir 
van den heer Dingeman Broen, als peter. 

Anna Catharina Nobel, gedoopt 9 aug. 1744, geheven door 
Maria Jacoba Lesjeer. Vermoedelijk was ook eene dochter dezer 
echtelieden, 

Johanna Nobel, jongejuffer van Amsterdam, na drie zondagscbe 
proclamatiën 24 mei 1772 met Frederik van Ciiters uit Middelburg, 
te Rgswgk getrouwd. 

Reeds in 1(517 had men te Bgsw^k een perceel weiland, de 
Nobelweerd geheeten. 

XII. Van de Poll, vgl. Nav. XVI, bl. 155, 156, XVH, 83, 122. 

Herman van den Poll, behoort tot de edelen, die voor het 
kwartier van Nijmegen 3 mei 1418 verbondbrie ven oprichten tus- 
schen de ridderschap en de steden 'slands van Gelre en graaf- 
schap Zutphen (Nijhoff, Oorkonden, IIl, n^ 374, bl. 348). 

Seger van den Poll, Segerszoon ex Catharina van den Poll, in 



018LACHT- BK WAPBKKT7ia)B. 417 

1410 nog minderjarig, in 1413 en 1435 beleend met weerden te 

Dreamel, gehuwd met Johanna van den Poll, behoort onder de 
edelen, die voor het kwartier van Ngmegen 17 april 1436 ver- 
bondbrieven oprichten tnsschen de ridderschap en de steden *8 lands 
Tan Gelre (ibid, IV, n^ 158, bl. 131). 

Johan van der Poll, ten wiens behoeve door Johan van Brienen 
op zgn goed te Bercheren onder Bemmel eene jaarrente van 35 
ignsche guldens gevestigd was, welke Alphart Schimmelpenninck, 
Johan van Steenbergen van Ngenbeek, Johan van Holthusen, en 
Sander en Andries Bchymmelpenninck 29 mei 1465 beloven weder 
in te lossen, onder verband van vrijwillige inleisting binnen Arnhem 
zich daartoe verplichtende (ibid. IV, n"*. 416). 

Willem van de Poll, 25 julg 1467 door hertog Adolf tot zgn 
beziener en tolschrgver te Zalt-Bommel aangesteld, onder belofte, 
hem daarvan niet te ontzetten, eer h^ hem den pandpenning van 
700 rijnsche gulden terug had betaald (ibid. lY, n^ 456). 

Jodna van de Poll, geh. m. Adam (Gerrit) van Malsen, heeft 
tot dochter Geertruid v. M., die in 1518 de tweede vrouw werd 
yan Dirk van Eek, ridder, Bartholomeuszoon (ms. geneal. van 
Eek van Panthaleon). 

Adriana van de Poll, geh. m. Adriaan van Balveren, heeft tot 
zoon Johan v. B. tot IJzendoom, amptman van 0^'en en Dieden, 
die Belia van Varick trouwde, en in 1492 leefde (d'Ablaing, bl. 3). 

Johan van de Poll, geh. m. Maria van Strgen yan Zevenbergen, 
heeft tot dochter: 

Johanna van de Poll, in 1473 en 1481 beleend met de veerstad 
te Drenmel, geh. m. Gosew^n van Yarick tot Wgenrade, amptman 
van Tielre- en Bommelrewaard (in 1519), Johanszoon ex Margriet 
Tao Isendoom (d'Ablaing, bl. 51), als zoodanig in 1486 en 1503 
op nieuw beleend. 

Comelia van de Poll, geh. m. Arent van Bonenbergh genmd 
Honsteyn, heer van Dbbergen, heeft tot dochter Johanna v. B. 
genmd H. (f 24 mt. 1620, oud 40 jaar), in 1596 gehuwd met 
Earel Yggh tot /oeien en de Snor, amptman van Nederbetuwe, 
richter van Tiel (f 10 febr. 1627), Dirkszoon uit diens eerste 
vrouw Heilwig van Rossem (d'Ablaing, bl. 336). 

Gerhard van de Poll, geh. m. Barbara Pieck, vrouwe van 

89 



418 OB8LA0HT- SN WAPENKUNDB. 

Uzendoorn (f 19 nov. 1651, begr. te Dreamel met wapenbord), 
had deze beide dochters : 

.. Mechteld Jacoba van de Poll, in 1652 beleend met Uzeudoom 
t 1672. 

Cornelia van de Poll, in 1672 vroav^e van Uzendoorn, geh. m. 
Johan van der Clans (Clnse), heer van Aelst, Waelre en Weeri 

De te Zoelen bef;rraven Ggsbert van de Poll (f 11 april 1640), 
>de laatste van zijn stam**, had vermoedelijk niet Pieck tot vierde 
kwartier van vaderszyde, gel^k ik Nav. XXVI, bl. 66 vragenderwgs 
voorstelde, daartoe genoopt door de nog even zichtbare sporen 
yan een rechtstandig kruis op den ter plaatse bgkans geheel af- 
gesleten steen, waarop men ook nog wel den sleutel in het wapen, 
maar niet de letters van den naam, Delft kan onderscheiden. Was 
zgn overgrootvader Herman van de Poll, heer tot Leeuwen (dood 
in 1514), gehuwd met Berta van Delft (Nav. XVII, 84*), zuster 
van Joost van Delft, aan welke broeder en zuster Jelis van 
Biemsd^ck de heerl^kheid Uzendoorn (tgdelgk) overdroeg : de vroaw 
z^ns grootvaders (Ggsbert v. d. Poll) heette Raphaël van Wghe, 
en daar de moeder van deze Geertruid Tengnagell was, zoo moét 
Tengnagell zgn vierde kwartier van vaderszgde wezen. Gysbert 
van de Poll wordt op de grafzerk betiteld als heer van Geerestein 
en Teckoop. Ofschoon dit laatste, volgens van der Aa, in de 
prov. Utrecht was gelegen, meen ik bg het Geerestein der grafzerk 
aan het drumptsche (bg Tiel) te moeten deuken, wgl het anders 
onverklaarbaar is, dat hg te Zoelen werd bggezet. Toch zou met 
dit Geerestein eene heerlgkheid in de prov. Utrecht bedoeld kun- 
nen wezen, waarvan men in den Tegenw. staat.v. Utrecht, 11. 1^7, 
leest, dat ze door eene erfdochter Ggsberta van Geerestein in de 
familie van Zujrlen van Ngveld werd overgebracht. In 1477 be- 
leende bisschop David van Boargondië Steven van Zuylen v. N- 
met dit goed, dat in zgne familie gebleven is tot het jaar 1648, 
als wanneer het bj] den dood van Margaretha v. Z. v. N., echt- 
genoot van Jan van de Vegt, in het bezit kwam yan hare dochter, 
gehuwd met Jasper van Lgnden. Nu was de vader van onzen 
Ggsbert, Anton (Otto) van de Poll tot Wamel, hertrouwd met 
Catharina (van Amstel) van Mgnden, en de zuster van deze, 
Wilhelmina v. M., had Frederik v. Z. v. N. tot Geerestein tot 



GB8ULCHT- BN WAPEKKTJNDB. 419 

echtgenoot (zie Tan Spaen, Heeren van Amstel, enz., bl. 192). 
Deze filiatie dan kan Ggsbert van de Poll tot heer van het 
stichtsche Geerestein gemaakt hebben, doch in dit geval is het 
bg zgo dood in 1640 weder teruggekomen aan Margaretha v. Z. 
T. N., vrouw van Jan van de Vegt. 

XlTl. Van Brienen. 

Hendrik van Brienen, Hendrikszoon ex Fetronella de Wael van 
Moersbergen, weduwnaar van Fenne van Gelder (f 23 nov. 1641 
begr. 30 nov. in de kerk te Echield), huwde 5 sept. 1642 Ber- 
nardina van Wees, wonende op den Pluimenburg te Dodewaard 
(actenboek van Echteld). In 1654 was h^ ouderling te Echteld 
en verscheen als zoodanig 10 en 11 april op de ord. classis ver- 
gadering te Tiel, had echter geen gelukkig huwelgk, want op de 
ord. classis vergadering van 19 en 20 april 1659 te Tiel werd be- 
sloten, dat de predikanten G. A. Udents (Tiel), F. Molitor (Bisschop, 
IJzendoorn) en B. Hydoraeus (Avezaat) zich nomine classis naar Ech- 
teld zouden begeven, om o. a. »de onlusten tnsschen mgnh. Breenen 
en mevr. van Weese, so moeglick te slissen en weg te nehmen." 

XIV. Van Beinhem. 

Het is onzeker, maar onmogelgk is het niet, dat deze geslachtsnaam 
eertgds ook »van Bimmen** en »van Bymmen** geschreven zg ge- 
weest. Of mr. I. A. Nijhoff onderscheid maakt, dan wel één zelfde ge- 
slacht voor oogen beeft, kan uit schrgvers registers achter zijne Oor- 
kouden niet worden opgemaakt^ vermits in dl. I en II alleen »Bimmen" 
en>Bymuien", in dl. III, IV en VI, 2 alleen » Beinhem" of >Beinem" 
opgegeven wordt. Tusschen Rheden en EUekom op Veluwezoom 
ligt nog een gehucht »Beinam'*, dat tot de gemeente Angerlo be- 
hoort, en >Beinheim*' is een pruisisch vlek in den Elzas, distr. 
Weiszemburg. Wij vonden van dezen naam de navolgende personen: 

Steven van Bimmen, ridder, die 30 dec. 1342 met drie andere 
ridders borg blijft ten behoeve van Udo van Mekeren, dat deze 
aan Jan Utenweerde zoodanige 800 ponden zal betalen als de 
hertog van Gelre aan den laatstgenoemde schuldig was (Oork. I, 
n". 3i)8). Dezelfde komt voor als her Steven van Bymmen, riddere, 
12 maart, 3 sept. 1345 staande met andere edelen over den brief, 
waarbg hertogin Alianora de stad Arnhem bevestigde in het bezit 



420 GBSLACHT- EK WAFBNKUin)E. 

der accgsen (ibid. U, n^. 11); door hem (dominus Stephanus de 
Bymmen) en anderen laat Reinald van Gelre 16 maart 1348 ver- 
klaren, dat die van Zutfen iiem te Yenlo geen tol schuldig zgn 
(ibid. n*^. 30). Terwgl hg reeds 26 febr. 1345 in een vonni«, 
gewezen door het gericht van Velawezoom optreedt als » richter 
tot Arnhem ende tot Beden" (van Spaen, Inleid., lY, Cod. Dipi. 
n^. 28), is hg in 1350 met Dirk van Arnhem, namens hertog 
Beinald en hertogin Alianora, rentmeester van Veluwe (Ngh., Oork. 
II, n^. 44), en staat mede over den brief, waarbg hertogin Aliauora 
2 nov. 1352 eene jaarrente van 100 pond uit hare gruit te Arnhem 
verpandt voor den koopprgs van een huis en hofstad te Elbnrg 
(ibid. n^ 56). Hg wordt 20 julg 1355 door hertog Reinald be- 
vestigd in het bezit van zekere pachten enz. op Yelowe, te zgnen 
behoeve door hertogin Alianora verschreven (ibid. n"*. 66). Aan 
hem en aan den deken van Zutfen moet jaarlgks worden uitge- 
keerd wat de goederen van Edoard van Gelre in Overbetuwe 
meer opbrengen dan 900 pond (21 oct. 1356, ibid. n^ 77). Hg 
behoort tot de ridders, die met de steden der landen van Gelre 
en Kleef 25 jan. 1359 den landvrede oprichten (ibid. n®. 89). 
Eduard van Gelre verklaart 9 jung 1363 in zgne tegenwoordig- 
heid en in die van vele andere ridders, dat hg aan Jan van Meun, 
drost tot Gelre, bg afrekening, 9475 oude schilden schuldig bleef 
(ibid. n^ 127); doet in zgne en anderer tegenwoordigheid 13 junj 
1363 uitspraak in de geschillen tusschen ridder Herbert van Putten 
en de stad Elburg, en vereffent 14 jung 1363 zgne rekening met 
Jan van Meurs (ibid. n^. 129). Hij, eindelgk, als richter, en 
schepenen en raden der stad Arnhem, waarborgen elkander on- 
deiling 20 jan. 1364 de gevolgen van hetgeen de geestelgken 
tegen eene door hem ten aanzien der Igkdiensten gemaakte ver- 
ordening mochten ondernemen (ibid. n^. 130). 

behooren tot de edelen, ver- 
meld in den verbondbrief vao 
6 jan. 1377 tusschen Jan van 
> Blois met zgne gemalin Mecb- 
teld, hertogin van Gehre, en 
ridderschap met steden *s lands 
van Gelre (ibid. III n^. 31). 



Elias van Beinhem 

Jan Spaen van Beynem Jeliszoon 

Jan van Beinem Janszoon 



GBSLACUT- EN WAPENKÜNDE. 421 

Maes Tan Beynem, behoort onder de leenmannen der heerlgk- 
heid Voorst en Eeppel, die 2 aag. 1433 verklaren, dat Steven, 
vroQwe van Homoet, Wisch en Doren wert met haren gemaal 
Hendrik, heer van Wisch enz., »tot Eeppell voer der poerten*' 
verzocht had met de heerlgkheid Voorst en Keppel, gelyk zg die 
van wglen jonker Johan, heer van Asperen, Voorst en Eeppel had 
ontvangen, beleend te worden, en huldiging van den leeneed te doen. 

N. N. van Bejnhem, geh. m. Jacob Hackfort, heeft tot dochter 
Maria Hackfort, vrouw van Hendrik van Essen tot Swanenburg 
(dood in 1468); zie d*Ablaing, bl. 25. 

Elisabeth van Beynhem Alartsdr., wordt in 1456 de tweede 
vrouw van Bartholoroeus van Eek, ridder (geb. in 1410, f 1472), 
Johanszoon ex Petronella van Huchtenbroek, beschreven in de 
ridderschap van Ngmegen, geërfde te Wadenoyen en te Eek, ver- 
meld als geërfde van Nederbetuwe in twee Lingebrieven, van 
13 jan. en 13 mei 1456 (geciteerd door Nghoff, Oorkonden 

IV, n^ 302, 307). 

Al art van Beynem, is één der twaalf ridders, die in dienst van 
hertog Arnold van Gelre binnen Gnlemborg gelegen hadden, en 
10 aug. 1472 beloven zich te zullen houden aan het bestand, als 
nu tusschen Gerard, heer van Gnlemborg, en de aanhangers van 
Adolf van Gelre gesloten (Ngh., a. w., IV, n^ 527). Met Dirk 
van Eek, ridder, zoon van straksgenoemden Bartholomeus, sticht 
hg 4 mei 1504 eene vicarie op den altaar van St. Anna in de 
kerk te Eek. Dirks broeder, Johan van Eek, was bggenaamd 
van Beynhem (ms. gen. v. Eek v. Panthaleon). 

Gerrit van Beynhem, heemraad van Nederbetuwe, was in 1492 
in de omgeving van Otto van Wghe tot Echteld, als deze door 
Berend van Wees tot Hien te Eesteren opgelicht en naar Wage- 
ningen gevankelgk overgebracht werd (Geld. Volksalm. 1843, bl. 20). 
Hg heeft meer dan waarschgnlgk reeds op den Appelenburg te 
Ochten verblgf geho]^den. 

Roeloff van Beinhem, wordt 2 nov. 1524 door hertog Earel 
van Gelrd voor 400 gpuden guldens met de pandschap van het 
tollenaarsambt te Nijmegen begiftigd (Ngh., Oork., VI, 2, n^ 1317). 

Gerrit van Beynhem, in 1570 schepen van Tiel (Rink,Beschrgv. 

V. Tiel, bl. 313). 



422 OBSULCHT- EN WAPENXUKDE. 

Arent van Beynhem tot den Appelecburg, in 1590 man van Anna 
van Eek, Gerritsdochter ex Adriana yan Ommeren (getr. in 1555). 

Judith van Beynhem, na 1600 tweede vrouw van Lodewgk van 
BrakellJohanazoon tot Kermestein (zie Nav. XXVI, bl. 367, noot 1). 

Johan van Beynhem, in 1604 schepen van Tiel (Rink, a, w., 
bl. 313). 

Henric van Beynhem tot den Appelenbarg, f 28 april 1650, 
met grafzerk begraven in de kerk te Ochten, broeder van 

Johan van Beynhem^ met wien hg in 1622 verschil had over 
de waarde van het kasteel den Appelenbarg. Het hof van Gelder- 
land verklaarde 27 jung, dat het leengoed was, omschreef zgne 
grenzen en bepaalde de waarde er van met de bijgebouwen op 
6500 gl., van den boomgaard buitendijks, genaamd de Ketel, te^en 
1700 gl. de morgen, en van den boomgaard binnendijks tegen 
de gracht gelegen, op 700 gl. de morgen (Registers op 't Archief 
V. 't Hof V. Gelre, bl. 63). Tot deze rechterlijke schatting had 
waarschgnlgk aanleiding gegeven het huwelgk van 

Geertruid van Beynhem, Plorisdochter, die 27 julg 1621 de 
tweede vrouw werd van Herman van Dedem (Geslachtk. Aant. 
van mr. J. v. Doorninck, 1871, bl 470), en van wie Johan en 
Hendrik denkelgk broeders waren. 

Anna van Beynhem, geh. m. Willem Coppier van Culemborg, 
heeft tot dochter Anna Catharina Coppier v. G., 26 nov. 1643 
gehuwd met Ggsbert van Dedem, burgemeester v, Zwolle, Goen- 
raadszoon ex Heudrika (Conradina) van Voerst (d'Ablaing, bl. 245, 
339. 382, 387, 404 ; mr. J. van Doorninck, a. w., bl. 493, vgl- 
bl. 211, 245). 

Matthias van Beynhem (in de actenboeken van Dodewaard > Joncker 
Matthgs** geheeten), heer van den Appelenburg, wonende te Tiel, ge- 
huwd 28 oct. 1640 te Maurik met Anthonetta van Zuyien tot de Na- 
tewis, j. d. te Maurik. Beide ^) zgn dood 10 febr. 1686, want alstoeo 
gaven hunne vier kinderen en erfgenamen, ten overstaan van Bemt 
Jan van Stepraedt tot den Pluimenburg (te Dodewaard), een morgen 
lands tot onderhoud der kerk te Hien. Dezo vier kinderen waren: 

') Mfttthias Ttn B. wm hoogstwaarschijnlyk in 1660 reeds dood, want het tal 
■yne nagelaten Troaw wel wezen, die ab me?r. de wed. yan Beynhem toenmaalfl 
to Tiel ia liet hols den Appelenbarg woonde. 



GS8LACHT- EN WAPENKUNDB. 428 

1. Jacob van Beinhem, heer van den Appelenburg, van Tail en Na- 
zareth, als onderling van Ochten afgevaardigd naar de gewone 
classisvergaderingen (12 — 14) sept. 1659, 31 julg 1693 en 7 ang. 
1702 te Tiel. In lo77 schepen van Tiel (Rink, bl. 315), was hg 
reeds in 1672 nit de compagnie van Liesvelt gekozen, om met 
de andere verkorenen nit de borgerg de beide burgemeesters 
van Tiel, Riemsdgk en de Vries, in het waarnemen der stads- 
zaken te ondersten nen, tgdens den inval der Franschen, die de 
stad bedreigden (ibid. bl. 83). Was gehuwd met Josina de Bge. 

2. Johan van Beynhem, in lö68 majoor bg een regiment infan- 
terie ten dienste dezer landen, in 1691 overste luitenant 
(z. V. a. luitenant-kolonel), gehuwd met Anna Adriana van 
Ommeren, staat in 1691 als geërfde te Maurik bekend, is als 
generaal dood in 1712. 

3. Ggsberta van Beynhem, gehuwd te Tiel met Gasparus van 
Biemsdgck (vermoedelijk zoon van straksgenoemden tielschen 
burgemeester Diderik v. R. ex Alida van Eek), in 1657 leerling 
van den vermaarden rector Johannes van Aelhuysen te Tiel, 
dood in 1678. Zg hertrouwt te Tiel 20 oct. 1678 met Adolf 
Winnemer van Raesfelt tot den huize de Rouw-Hofstede te 
Dodewaard, waar hg in 1680 en 81 kerkvoogd was, en in 1686 
voorkomt als heerj tot den huize Dodowerth. Zgne weduwe 
(6. V. B.) stond in 1693 als lidmaat aldaar ingeschreven. 

4. Matthia van Beynhem, ged. 26 sept. 1652, gehuwd 17 jan. 
1675 met Joost Hendrik van Stepraedt tot den Fluimen- 
bnrg, 1673—1676 kerkvoogd, en in 1677 ouderling te Hien, 
dood in 1686. 

Dorothea van Beynhem tot den Appelenburg, Jacobsdr. ex Josina 
de Bge, is door ds. Martinus Laats, pred. te Ochten, op den 
hoize den Appelenburg 4 april 1693 in den echtelgken staat be- 
vestigd met Arend Jan Vggh tot de Woert '), later tot de Snor 



*) Te Dodewaard ligt een woerd, waarop Troeger een kasteel stond; dit is dus 
geene Tolksoverlevering, zooals de Geld. Volksalm. 1889, bl. 97 zegt. Arend Johan 
Vjjgh had met Hendrik Woaters voor het hof van Gelderland 18 jan. 1710 ver- 
schil over het recht op een opgekomen zand, schietende langs den Ochtenschen 
dijk, schuins over den Bouwaert en Spijkd^k; vgl. Begisters op het Archief van 
't Toonnalig Hof van Gebre, door F. Nyhoff, 1856, U. 268. 



424 GISSLACHT- W W^PBNKTJimS. 

(Dodewaard), geb. in 1650, zoon van Joost V^gh, commandeur 
van het Dnitsche Hois, en van Catharioa Legrand van Alblasser* 
dam. Hg staat op de jaren 1692, 93, 97, 98, 1707—9, 1717—19, 
22 — 24 vermeld als onderling te Dodewaard, en overleed in 1725. 
In 1713 (5 jnlg) hertrouwde hg op de Snor met zgue moei, 
Anna Adriana van Ommeren, weduwe van den generaal Johan 
van Beynhem, destgds te Arnhem woonach ig. 

De huizinge den Appelenburg, de oude familiezetel der van Beyn- 
hems, ging omstreeks 1795 door Jacoba Dorothea Yggh, klein- 
dochter van Arend Jan, dochter van Johan ') en van Maria van der 
fieydte over op haren ecntgenoot Samuel van Lgnden tot Olden- 
aller (onder Putten) amptman en dgkgraaf van Nederbetnwe. Hg 
bewoonde haar het laatst met zgn talrgk gezin, en liet ze, evenals 
de naburige huizinge de Snor, in 1839 sloopen. De benaming 
»den Appelenburg" kleeft echter nog tegenwoordig aan het huis te 
Tiei op den hoek der 8t. Walburgstraat op het Hoogeind, weleer 
door de familie van Beinhem bewoond. j. akbpach. 



>) Deie Johaa Vggh werd 29 nuuurt 1720 lidmaat, in 1724 onderling te Dode- 
waard, 21 jnoy 1727 raad, in 1748 president Tan het hof van Gelderland, stad- 
hoader der leenen, in 1754 gesahstitaeerde amptman, rechter en rowaard van 
Nederbetnwe, Lingegraaf, f 1772. Zijne eerste yronw was in 1724 (ê) Fran^oise 
Jacoba Mackay, nit welk huwelijk eene dochter Margaretha Vijgh (f 20 sepl. 1810) 
20 mei 1767 gehnwd met Jacob Willem van Eek, (sedert 1765) heer tan Over- 
boek bQ Velp (f 10 dec. 1780). Dese echt bleef kuiderloos. Uit sgn (tweede) 
hnwelgk mei Maria van der Heydte had Joban Vijgh, behalve de in den tekst 
genoemde Jacoba Dorothea V., nog een soon Joost Carel Y., geb. in 1700, en als 
lestienjarig jongeling de Uuuste mansoir van dit vermaard geldersch geslacht, in 
1786 overleden. Uit het hnwelijk van Jacoba Dorothea Vygh met Samnel vsn 
Lynden van OldenaUer werd, onder vele andere kinderen, in 1706 geboren Jsn 
yggh baron van Lynden, 28 maart 1870 op den hnize Weltevreden te Pnttea 
o/d Velnwe overleden (sie advertentie Haarl. conrant van 28 maart 1876). De sfl- 
▼oran avondmaalsbeken, die nog tegenwoordig in de gemeente te Dodewaard ge- 
bmikt worden, sijn een geschenk van Johan V^gh (f 1772} ; op den éénen is ge- 
graveerd het wapen van VQgh (de gebalde vuisten, kruislings over elkaar) onder, 
ééne kroon met een wapen, vertoonende 8 loopende leeuwtjes onder elkander 
(Maekay?), ei het onderschrift: ^Presbyter 1724*'; op den anderen beker ziet men 
in den bovenrand eene hertejacht met kerkgebouwen en huiaen (de dorpen Hiea 
en Dodewaard?), aan weerszgden waarvan men als lofwerk bUderen mot vrachten 
en hi«r(aeiehen drie arenden opmeriEt 



OX8LAOHT- BN WiPENKUNDK, 425 

Oedachten de Hoehepied en Colqer. (XXV, bl. 143, 316, 513 ; XXVI, 
bL 216.) Ter aanvalling diene nog het yolgende nit Ferwerda. 
Wolther Philips üolyaar, geb. 1658, st. te Maastricht 4 dec. 1747 
(joDgere broeder van David Colyaar, graaf van Portmore, pair van 
Schotland, ridder v. d. koninkl^ke orde van den Distel en gouver- 
neur V. Gibraltar), tr. Alida Rhgnsburg (niet v. Rgnsburg) van 
Leiden, st. 1706, begraven in de Groote kerk te 's Gravenhage. 
Marianne Colyaar, tr. ten tweeden male, met George Nicolson, 
ridder, baronnet, majoor van een regt. Schotten ten dienste dezer 
landen, z°. v. Da\id Nicolson. 

J. D. WAGNEE. 

Geslacht Koppel. Wat men Nav. XXVI, bl. 151 vindt, kan nit 
de Naamlyst der predd. v. h. Geldersche synode van H. de Jongh 
(1750) eenigermate aangevnld worden. 

Gerhardns Keppel, pred. te Zutfen (sedert 1591), overleed in 
1592. Een andere 

Gerhardns Eeppelius is als de eerste pred. van Twello in 1598 
in den dienst gevonden, en was in 1601 nog in leven. 

Antonins Eeppelins, is als de eerste pred. van Aalten in 1602 
in den dienst gevonden, werd in 1613 wegens ouderdom en zwakte 
ontslagen en overleed in 1616. 

BernarduB Eeppel, werd als proponent ber. 23 jan., bev. 13 maart 
1653 te Beest, en was voor het jaar 1674 legerpredikant. 

J. ANSPACH. 

Gedacht Alewijn. (Ygl. Alg. Reg. II). Aanteekening op de 
genealogie dier familie, voorkomende in 't Annoaire généalogique 
van 1874. 

Johau Alewgn, (Halewgn in de doopboeken), zoon van Jacob 
en Margaretha van Sloten, volgde zgn vader als montmeester van 
Gelre en Zntfen op, en stierf te Harderwgk 26 sept. 1644. By 
hawde aldaar 24 jan. (niet 7) 1621 Aleida van Wgnbergeu, Jan 
en Jndith van Wgnbergen dr. Hiernit: 

r. Jacob, ged. te Harderwgk 21 oct. 1621. 

2". Sgbert, ged. te Harderwgk 10 jan. 1623, tr. ald. 6 maart 
1644 Geertruida van Hoeckelam, ged. ald. 25 maart 1021, 
dochter van Gerard, lid der ridderschap van Yelnwe, bnrgem. 



426 OB8LA0HT- EK WAFENKUNDfl. 

van Harderw^k en aldaar gehuwd 30 sept. 1612 met Geertraida 
Witte. Winnen : 

a. Geertraida, ged. te Harderwyk 24 nov. 1644, ir. ald. 
21 april 1667 Engelbert Schrassert, bnrgem. aldaar (zoon 
van Otto en Geertruit Voeth) en winnen: 

1'. Sgbert, ged. ald. 19 dec. 1675. ,^ 

2^ Jaeob, ged. ald. 25 nov. 1677, st. jong. 

3"". Jacob, ged. ald. 8 ang. 1679, denkelgk burgemeester 

aldaar en dan begr. 11 jnng 1736. 
4^ Arnoud Jan. ged. ald. 15 april 1682, begr. 18 feb. 1735. 

b. Joan, (niet Joan S^bert genoemd) ged. te Harderwijk 
5 aug. 1646, st. ald. 10 jan. 1087, huwt te Ermelo 
18 feb. 1677 Bartha Geertruida van Hoeckelum, dochter 
van Jan, vaandrig, lid der ridderschap van Veluwe en 
van Cecilia van Wencum, ged. te Harderwijk 22 aag. 1627, 
zgn 2e vrouw, waarmede hy ald. 11 feb. 1649 gehuwd 
was. Bartha Geertruida huwt ten 2den (te Oen?) sept. 
1692 Wolter (niet Wolter Herman) van Spuelde. 

c. Gerhardt, ged. te Harderwgk 23 julij 1648. 

d. Jacob, ged. te Harderwyk 2 sept. 1649. 
3"". Margaretha, ged. te Harderwgk 22 april 1625. 
4^ Woltherus, ged. te Harderwijk 24 aug. 1627. 

Van Johans broeder Sy bert, gehuwd met Geertruida van Hoeckelam 
en waaruit een zoon Jacob, geb. 2 sept. 1619, heb ik niets ge- 
vonden, wel daarentegen nog 't volgende omtrent eene zuster 
van hen in de genealogie uiet vermeld, genaamd Margareta, den 
29 oct. 1604 te Harderwgk gehuwd met Sgmon van der Megden. 

Onder de kinderen van Dirk Alewgn. (ook een broeder van Johan) 
gehuwd met Sara Schuurman, vind ik in de genealogie opgegeven 
Sara, gehuwd met van Blommert, gezegd Silvercrona. Ik vermoed dat 
zg Jacoba moet genoemd worden, te meer daar ik *t volgende vind : 

Getrouwd te Harderwgk 19 mei 1647 Gerhard Ëverts met Sara 
van Halewien (Alewgn). 

Sara huwt ten tweeden 5 dec. 1652 Glemens Scherphosios, 
praeceptor septimae(?) classis alhier^ weduwnaar. 

Kinderen zgn rag niet bekend uit dit huwelgk, daar de doop- 
boeken van 1650 tot 1672 ontbreken. 



OESULCHT- BW WAPBNKTODB. 427 

Clemens öclierphnsius tr. alhier 24 feb. 1647, ook als weduwnaar, 
met Lugt^en Gerrits Koecka, terwgl ik in de doopboeken vond: 

6ed. 26 dec. 1644 Ëiisabeth, dochter van Clemens Scherphusius 
en Gerritge Reijners. 

Ged. 20 noY. 1642 Joannes, zoon van Clemens Scherphasins 
en Gerritjen Marvelt. backbe van lküvek. 

Geslacht Foyert. (XXVI, bl. 314). Dirk Foyert, bg transport van 
Johan Gadertszoon van Afferden in 1463, 65 beleend met een huis 
en hofstad met vgf morgen lands, genaamd 's Gravenhoeve (Lienden). 

Johan Foyert, erfgenaam van zgn vader Dirk voorn , met dit pand 
beleend in 1473 en 81. 

N. N. Foyart, eerste vronw van Willem van Haeften, zoon van 
Aert van Haeften tot den Esch (Dodewaard) nit eere burgerdochter 
Tan Tiel, weduwe Vijgh, omstr. 1550. Aldus luidt de opgaaf eener 
ms. geneal. de Cock van Haeften, die ook vermeldt: 

N. N. Foyart, gehuwd met N. van Hnogwoude, hebben tot zoon 
Albert van Hoogwoude, omstr. 1570 gehuwd met Johanna van 
Haeften, Willemsdr. ex N. N. Wgnen. 

Coruelis Foyert, geh. ra. Wanna Wanna Schaesen, als erfgenaam 
Yan zijn oom Hendrik van Doirnick, in 1637 beleend met een hofstad 
en tiende, »de olde Avesaat" te Kerk-Avezaat (Geld. Leen register). 

Joachim Foyert tot Tops weert, in IGïsl richter van Lienden en 
landschrijver van Noderbetuwe, staat als >regeerend borgemr, tot 
Th^ell, richter in de hoge heerlijkheden Lienden, Leede, Oude- 
weert en Marsche, en ouderling tot Thigell, vermeld in de acten 
der classis vergadering, 6 aug. 1688 gehouden te Tiel. — Den 
31 oct. 1683 was hg, volgens het doopboek te Gennep, te dier 
plaatse in de Herv. kerk getuige big den doop van Marten Joachim, 
zoon van Johan Albert Ebben en Ursela Haesbaert. Zijne mede- 
getuigen waren Martinus Haesbaert en juff. Gertruid Cornelia Haes- 
baert^) £en zoon van hem, misschien ook Joachim geheeten, zal 
Bchoilen achter 

Foyert de jonghe, op wien de classis Tiel 29 juli 1685 eene 
ordinantie gaf teu behoeve vau den schepen mr. Johan van Lidth 

') Een lid dezer weleer aanzienlijke noord brabantsche familie ligt in de Uerv. 
kerk te Gennep yódr den predikstoel, — nogtans sonder datum of jaartal! — begraven. 



428 6E8LA0HT- BN WAPENKÜNDE. 

de Jeade Albertsz., tot de volle betaling van laatstgeaoemde, die 
classikale gelden te vorderen had '). 

Mr. Johan Fojert Joaehimsz. (f 1719), in 1689 landschrgver van 
Nederbetuwe en onderling te Tiel. 

Mr. Antonis Foyert, als onderling te Lienden op de classis verga- 
deringen van 19— -20 apr. en 7 ang. 1686, 15^16 apr. en 1 aog. 
1689 te Tiel. 

Mr. Willem Fojert, als onderling te Lienden op de cl. verg. van 
(13—16) sept. 16974(10—12) mei en (12—18) sept. 1698 te Tiel. 

J. ANSPACH. 

Gedacht de Lannoy. (XXH, bl. 107 ; XXIII, bl. 380 ; XXIV, bl. 163 ; 
XXVI, bl. 323 en 324.) In m^ne genealogische aanteekeningen, be- 
treffende de familie van den Brandeler, wordt gevonden, dat 
Dominicus Johannes de Lannoy, zoon van Arnold de Lannoy en 
van Sara Masselot, den 16 jnng 1650 met Christina van den 
Brandeler gehnwd is in het dorp de Hage. Zg was de dochter van 
Boeland Jacobsz. van den Brandeler geb. 9 nov. 1581, st., 5 febr. 
1665 en van Maria Beens, geb.? st. 29 mei 1672, en werd geboren 
te Breda den 3 jan. 1625 en overleed te Dordrecht den 3 ang. 1714. 

Uit dit huwel^k is één zoon gesproten, met name Rndolphos 
de Lannoy j. n. d., geb. te Dordrecht den 3 mei 1659, st. te 
Leiden den 1 nov. 1698, geh. met Maria den Oosterlingh, geb. den 
25 dec. 1667, dochter van Adriaan den Oosterlingh en Hester de Neut. 

Dit deze zign gesproten 4 kinderen t. w.: 

1**. Jan de L., jong gestorven. 

2\ Christina de L., geb. 4 april 1691, st.? 

3^ Hester de L., geb. te Alkmaar den 31 ang. 1692, st, 4 mei 
1774, geh. in *s Gravenhage met Thomas Ernst van Goor, 
geb. te Breda 10 nov. 1688, st. 1750, zoon van Johan van 
Goor en van Catharina van Raesfeldt. 
Dt dit hnwelyk zgn gesproten 8 kinderen. 

4^ Jan de L., geb. 21 april 1694, st.... jan. 1760. 

*s Gravenhage. p. a. j. van den bbandblkb. 



>) Dese (Joachim) Foyert de jonghe zoa ook wel de kapitein ?aii MMstricht 
(Na?. XXVI, 815) en de doopgetuige te Gennep (sie vorige bladsgde) kunnen 
wesen. Waa hy wellicht met eene Uaesbaert gehnwd? 



ocsLACinv EN wAPKyKü y pE, 429 

Qedadit de Lannoy. Jeanette de Lannoy, echtgenoot van 
Lubbert van Eek (geb. 21 mei te Emmerik, gedoopt aldaar 
1 jan^ 1655), Lubbertszoon ez Adriana Sophia ?an Uten- 
hove tot den Kellenbnrg, geueraalmajoor der cavallerie, kolonel 
en chef van een regiment paarde?olk, was de dochter van Sa- 
mael, kolonel van een reg. infanterie, gonvernenr van de Willem- 
stad, S3nndert en onderhoorige forten, kommandant van Ngmegen 
en Kampen, rentmeester en ontvanger van den prins van Oranje, 
en van Cornelia Glass. Zg was erfdochter van Overbeek bg Velp, 
stierf 14 sept. 1725 te Zatfen, en werd te Yelp in den familie- 
kelder begraven. Lubbert van Eek werd in den slag bg Ramillies 
24. mei 1706 zóó zwaar gewond, dat hg in jnng te Namen be- 
zweek; zgn Igk werd overgebracht naar Maastricht en aldaar in 
de Matthgskerk op het koor begraven. Ygl. d'Ablaing v. 6., Rid- 
derschap van Yelnwe, bl. 396. 

J. AUSFACH. 

Oedacht de Lannoy. Charles de Lannoy met Anna van Boelens 
gehuwd, is waarschgnlgk de broeder van Jeannette, naar wie 
Nav. XXVI, bl. 326 gevraagd wordt. 

BACKES y. L. 

Geslacht de Lannoy. Amaud de Lannoy, beroepen nit het Bon- 
lonnesche in Frankrgk tot pred. bij de Waalsche gem. te Leiden 
1619, overl. ald. 1635 (Naaml. dier pred. achter het Passieboekje, 
bl. 138.) 

Jean de Lannoy, werd als prop. pred. bg de W. gem. te Dor- 
drecht 1656 (Schotel, Eerkei. Dordrecht, I, bl. 339). 

Abraham de Lannoy, als prop. bg de Waalsche kerk beroepen 
tot fransch-duitsch pred. te Aardenburg 3 mei 1645 en 11 jung 
ald. als zoodanig bevestigd, werd in 1648 naar de W gem. te 
Leiden verroepen, en van daar in 1655 naar die te Amsterdam, 
doch overl. te Leiden nog vóór zgn vertrek derwaarts, zoodat hg 
dan ook niet vermeld staat op de Naaml. der W. pred. van Am- 
sterdam. (Naaml. W. pred. Leiden, bl. 139, Dresselhuis, de W. 
gem. in Zeel., bl. 124, en Eerker. actaboek te Aardenburg, 

Benjamin de Lannoy, werd 24 jung 1661 tot pred. bg de Nederd. 



430 OIBLAOHT- EN WAPENKUKDB. 

HerT. gem. te Aardenburg beroepen en 21 ang. yan dat jaar als 
zoodanig ald. bevestigd. Emeritus 18 oct. 1666, overl. h^ 1668. 
(Kerkel. actaboek te Aardenburg). 

Wolfaartsdijk. J. van der baas. 



VRAGEN. 

Jan van der Laan. (vgl. XXIII, bl. 217, 816, 472, 636). M^'ne 
▼raag omtrent hem in de Heraldieke Bibliotheek herhalende, ont- 
?ing ik daarop, ?oor een gedeelte, 't volgende antwoord: 

Hg st. 1675, tr.? Aerlauda van Oathoorn, geb. 17 maart 1637, 
st 1672. — Cornelis (ex de Jonge). — Agnita Tielemans dr. (ex 
van .Wgngaarden), — Jan en Aerlanda wonnen, behalve mgn 
overgrootvaders grootmoeder nog. Jan, geb. 1666, getr. 1688 met 
Bijla Addens uit Groningen, waarbij een zoon, Willem, ongehuwd 
overleden. 

Nogmaals, wie helpt mg aan de ouders van Jan van der Laan? 

Ean niemand mg eene opgave van kwartieren doen? 

HACKER VAN LEUVEN. 

Wapen van Cenlen. Welk wapen voert het in Nav. XXVI, bL 319, 
genoemde geslacht van Geulen? b* 

Wapen van Hamerttein. Welk wapen voerde het utrechtsche ge- 
slacht van Haniersteiu, waartoe o. a. behoorden Ida v. fl., in 1239 
gehuwd met Adam v. Lockhorst, ridder; Loawerens v. H., raad 
en schepen te Utrecht, 1402—19; Tidemam v. H., raad aldaar, 
1412—15, Albert v. H. schepen aldaar 1426 en Johan v. H.,raad 
en schepen aldaar 1432 — 79. Men vindt dit geslacht vermeldt in 
de Igst van den utrechtschen adel bg J. Kok, Vaderl. woordenb. 
Een kasteel van dien naam, hetwelk waarschgnlgk aan dit geslacht 
behoord heeft, stond weleer te Utrecht aan de Oude gracht. 

B. 

Geslacht Orafttede. Gaarne zoude men genealogische opgaven 
ontvangen aangaande ds. Grafstede, in het midden der vorige 
eeuw predikant te Voorthuizen, met vermelding van den tgd zgner 
indiensttreding, standplaatsen enz. Mocht men in de gelegenheid 



GESLikCHT- BN WAPBNKüNDB. 481 

sgn inlichtingen te verstrekken aangaande zgne echtgenoot en 
oaders» zoo houdt men zich daarvoor aanbevolen. 



Gtodadit de Jong. Genealogische opgaven worden verzocht omtrent 
de onders van de echtgenoot van den markies van Blanfort, klein- 
zoon van den hertog van Marlborough. In eene aanteekening wordt 
zg eene dochter van den atrechtschen bargemeester de Jong ge- 
noemd. Welk wapen voerde dit geslacht de Jong? b. 



MENGELINGEN. 



Spreeuen. (XXVI, bl. 328). Prof. H. Schlegel, in z'n werk: De 
vogels van Nederland, geeft 't volgende antwoord op de vraag 
naar 't winterverblgf der spreenen. 

»De spreeuw is een der gemeenste vogels van ons werelddeel. 

iHg nestelt in Noorwegen, noordelgk tot 67®, in Zweden tot 63**. 

>Hg komt ook in het zuidwestelijke Siberië en in Klein-Azië voor. 

>Hg is in de meeste gematigde streken een trekvogel, die echter 

>zgne broedplaatsen eerst zeer laat verlaat, en veelal reeds in 

iMaart of zelfs Februarg terugkomt. Er overwintert intosschen in 

>vele streken, b. v. bg ons, in Groot-Brittanje en zelfs in het 

>zQideLgk Zweden, een grooter of kleiner aantal, naarmate de winter 

ihard of zacht is, en op de Far-eilanden, waar hij het geheele 

>jaar door in de nabgheid der schapen een overvloedi>j( voedsel 

»nndt, is hg een volkomen standvogel, niettegenstaande de noor- 

>delgke ligging dezer eilanden. Men treft hem 's winters in Onder- 

»Egypte in vlugten van 50 tot 100 stuks aan". — >Zgn zang 

ibestaat uit allerlei aangename en onaangename geluiden ; hg doet 

>hem, bg fraai weder, dikwgls reeds in Jannarij hooren''. — »Bg 

>ons vliegen de jongen gewoonlgk in Junij uit. Ouden en jongen 

>begeven zich na dezen tgd op de landergen, en leven gezellig. 

>In het najaar ziet men hen, bg duizenden vereenigd, allerlei 

^zwenkingen in de lucbt maken, en zulke troepen gelgken in de 



432 HENOELINOEN. 

>verte op zwarte wolken. Zg oyernachten alsdan ook gaarne in 
>het riet". 
Saarlem. johan winkleb. 

Mispel en kwee. (XXVI, bl. 224). De mispel is wel 'n boom die 
oorspronkelik in noordelik Europa (ook in Nederland) 'thuishoort 
en daar in 't wild yoorkomt, maar de kwee volstrekt niet. Die 
yruchtboom is uit zuidelik Europa in onze tuinen gevoerd^ en vriest 
b^ ons wel in zeer strenge winters dood, wat met oorspron- 
kelik inlandbche boomen 't geval niet is. 

Maar de appel- en pereboomen komen daarentegen wel oor- 
spronkelik in Nederland in 't wild voor (zie XXV, 560). 

Haarlem. johan winklkb. 

ITederlandsohe spot- en scheldnamen (XXYI, bl. 103, 268, 272). 
De bewoners van Uddel en Meerveld worden door die van Apel- 
doorn, omdat ze van de de heugte^ de hoogte komen, spottender- 
w^ze wel heugters genoemd. Een bgnaam alzoo waarbg de ligging 
der plaatsen in 't spel is. — Naar de antieke en stgve kleeding, 
zoo van mannen, vrouwen en kinderen onder den boerenstand, 
heeten de bewoners van 't dorp Nunspeet knutten. Ook worden ze 
wel voor huibasten gescholden. Maar 't bewgs zou moeilgk vallen 
of alle van hui of wei van melk even groote liefhebbers zgn. 

Aan *t Udddermeer, a. aabssn. 



VRAGEN. 

Eiparto. Blgkens het vervolg op de Baarl. Courant van 8 maart 
1876, is Th. Boutledge de eerste engelsche papierfabriekant ge- 
weest, die (sedert 1856)) als grondstof voor de papierbereiding 
eeparto bezigde. Thans stelt h^' voor, om deze grondstof door 
bamboes te vervangen, wgl de teelt der espartoplant in Spanje te 
beperkt, en het transport enz. uil Algiers te moeilgk is, om langer 
aan het veelvuldige verbruik te kunnen voldoen. Wat is de ^arto 
voor eeue plant? Behoort ze niet tot de grassen? 

J. AKSFACH. 



GESCHIEDENIS. 



Wqze van groeten bq de Wederdoopen. Op blz. 15 van dezen jaar- 
gang vraagt 6. A. 8. > Hadden de Herdoopers, even als later de 
Kwakers, eene b^zondere wgze van groeten?" 

Indien, zoo als ik meeu, deze vraag nog niet beantwoord is, zal 
de volgende aanhaling uit Joh. Scherr^s Grösseuwahn, 1876, blz. 
92 en 93, den vrager misschien voldoen. Daar vind ik: i Reeds 
in de eerste weken van 1534 zag het er in de stad Munster geheel 
anders nit. Een groot aantal vreemdelingen werd in de straten 
gezien en onder deze zag men zeer vele mannen, die b^zonderde 
aandacht trokken door hunne grgze of zwarte kleeding, terw^l 
de vrouwen, in plaats van den in Munster gebruikelgken hoofddoek 
(hoevet doich) een kap droegen, die zg diep over het voorhoofd lieten 
hangen. Waar deze mannen en vrouwen elkander ontmoetten, 
drakten zg elkander de hand en kusten zg elkander op den mond. 
Daarna zeide de eene, die den kus gegeven had: >Lieve broeder 
(of lieve zuster) de vrede Gods zg met u !'' Waarop de andere, die 
den kus ontvangen had, antwoordde »Amen!" Dat was het wacht* 
woord en herkenningsteeken der Wederdoopers. 

In dr. Earl Hase, Het rgk der Wederdoopers, 1854, wordt de zaak 
eenigszins anders voorgesteld. Daar leest men op blz. 59: iKeeds 
in het begin der reformatorische beweging waren de Wederdoopers 
naar Munster gekomen met de hun eigene begroeting: >.vrede zg 
met u V' L. 

BivierQe de Xaelne. (XXVI bl. 290). In den Inventaire des cartes 
et des plans conservés aux archives de la Flandre-orientale, lees 
ik bl. 32: 

N^ 107. La Caelne 1772, 1 juin. 

>Plan de la nouvelle Calne depuis Deyiize par Nevele, jusqu'au 
canal de Bruges .... L'on sait que ce ruisseau prend sa source 
a Nevele a 1'endroit dit den Wael et qu'après avoir baigné les 

80 



434 GTSSCHIBDEKIB. 

communes de Landeghem, Meren dré et Tronchiennes [Drongen], 
prés de Vuiderhante, il se jette dans Ie canal de Bmges. La Gaine 
fat rendae navigable a la demande des propriétaires riverains, par 
octroi des écheTins de Oand 10 mars 1412. 

N''. 108, Plan dn cours de la Caelne^ depuis Ie canal de Gand 
a Bruges par Everghem, jusqu*au Burggra?enstroom, au canal de 
Sas a Langerbrugge — — " 

VolgCEs de kaart in het werk Histoire de Flandre traduit par 
A. E. Gheldolf ontspringt de Galene een weinig ten w. Tan het 
dorp Ganeghem [misschien vroeger Galeghem?] ontvangt beneden 
Nevele een ander riviertje, doorsngdt de kanalen van Gent naar 
Brugge en Terneuzen en verliest zich bg Mendonck in de Moervaart. 

In de Goutinuation des mémoites sur la ville de Gand par Ie 
Ghevalier G. L. Diericx, staat bl. 233: 

Des ruisseaux dits Gaele^ Galve ou Gaelve: 

Il y en a 3 de ce nom. La principale Ccdve^ hier boven beschreven ; 
seconde Calve qui communiqué avec la Lieve, prés de Tendroitdit 
Soetin-moe^en et s*étend vers Everghem; la 3 appelée de Cruuè- 
calve se trouve entre les deux autres a la paroisse de Hansbeke; 
in eene noot zegt hg : un 4èrae de ce nom dit de Calve up de Leede, 
coule dans la paroisse de Wachtebeke. f. galand. 

Kiddeleeuwsoh eedformulier van den beul te Kiddélbnrg. In 
Nav. 1X1 bl. 84 vraagt J. H. de St. >of in ons land in die tgden 
de scherprechter dusdanigen eed moest zweren als in Middelburg, 
n. 1. dat hg geene dobbelschole mogt houden, noch egeren garen 
noch op vrouwen leven?" In Bergen op Zoom schgnt de scherp- 
rechter ook zoo'n soort van eed te hebben moeten zweren, want 
in de rek. van 1497—98 staat. »Mr. Willen de scherpregtre na- 
volghen de ordonnantie op hem gemaeckt vander restrictie opte 
lieden van buyten vander vogelen, visscheui eyeren ên diergelycke 
pennewairde^ soe hg dat genomen sonde hebben, betaelt voor ee^i 
half jaer, want hg van sgnre officien verlaten wert xx se." en in 
die van 1500 — 01 >mr. Jan van Vreden scherpregtere aengenomen 
om mgn he6 te dienen in zgne stadt ende lande van Bhgen op 
voirwairde dat deselve mr. Jan nyet mochte nemen byrmen der 
stadt ofte vrgheyt van Bgen eyën, boter, hout, turven, grinsen (?) 



GSSCHIBDEKIS. 435 

YOgelen, ?isch noch eenigherhande waire*'. De stad betaalde hem 
Toor zgn onderhoud 119 £. x se. 'sjaars. 

'k Begrgp dat verbod ook niet goed, want hem werd als 't ware 
siilzw^'gend opgelegd het verlof om te nemen (te stelen) b^ ande- 
ren wat hg maar kon en wilde; de scherprechter eener stad zon 
zoo doende een door de wet dier stad beschermde dief voor andere 
gemeenten zgn. 

F. GALAND. 

pSr wordt daar niet gesproken van stelen, maar van aannemen 
van giften of fooien. Zie Nav. IV, bl. 17: Bgbl. 1854, blz. xlii, 
xcYÜ; Vin bl. 167, 228, 327.] 

Clarenbeek in 1684. (XXV blz. 14, 58). Van de bewoners van 
Clarenbeek teekende ik in de trouw- en doopregisters van Arnhem 
't volgende aan: 

Willem Huyghens burg., Tda Sluysken tot Watergoor 4 maart 
1671. 

Casyn van der Heil tot de Wildbaan, Wilh». Cath». Huygens van 
Clarenbeek, 27 febr. 1675. 

Wilhft. Hnygens van Overhagen, Gabriel de Lannog kap., 2 mei 
1675; attestatie gegeven om te trouwen, 11 mei 1675. 

Deze acte was doorgekrabt. Is dat huw. niet doorgegaan? of 
ziet die doorhaling op den datum van 2 mei? 

Marg». Huygens van Grone- Casgn van der Heil, Wilh. 
steyn, Will. van Heukelom. Cath*. Huygens. 

Aog». Wilh». ged. 2 sept. 1686. Anna Wilh». 5 aug. 1687. 
Maria Anna ged. 3 aug. 1696. 

Kap. David Huyghens, Maria 
van Ommeren (?) 

EverardBudolph, 23julg 1699. F. galand. 

Hiemandsvriend, (XIX, blz. 554; XX, blz. 20, 487; XXVI, blz. 
112). Deze plaatsnaam komt reeds voor in 1345, in een brief van 
hertog Reinald van Gelre van 11 november, waarbg hg heer Willem 



--* 



436 GESCUlEDJiNIS. 

de Gock (Willemszoon ex Mabilla van Arkel) beleent met het hnis 
en het hooge en lage gerecht van IJzendoom enz., als ook met 
»die tienden van Niements vrient ende van Slidrecht allentliken ende 
all, groot ende cleyn^ also sg daer gelegen sgn, sonder {uitgeno- 
men) dat den papen toe hoort daer die kirck van Slidrechü mede 
gepranent (gebenejiceerd) is;" zie Nghoff, Oorkonden, II, n^. 12, 
blz. 21. De tienden Tan Niemandsvriend en van Sliedrecht behoor» 
den das toenmaals aan den heer van IJzendoorn^ en uit de opbrengst 
dier tienden moesten zekere in de kerk te Sliedrecht gevestigde 
priesterlgke prebeuden betaald worden. j. anspach. 

[Reeds vroeger wordt deze plaats genoemd. Melis Stoke name- 
Igk verhaalt, dat toen in 129C de burgers van Dordrecht het slot 
Eraaienstein te Sliedrecht belegerden, Nicolaas van üats, die te Alblas 
lag, ziende dat voor zgne partg de zaak verloren was, zich naar 
Niemandsvriend begaf en van daar aan de Dortenaars te Sliedrecht 
liet weten, dat hg met hen wilde onderhandelen. Men had in dien tgd 
zelfs eene spreekwgze aan dezen plaatsnaam ontleend, namelgk te 
Niemandsvriend zijn, waarmee men zeggen wilde, zgn waar men 
geenen vriend heeft, midden onder zgne vgandenzgn. Melis Stoke 
bezigt haar omtrent Floris V, (IV. 1292) die, als de graaf van Kaik 
hem den oorlog verklaard heeft, daar niet om geeft, omdat deze hem 
in zgn land geen kwaad kan doen, waar hij meeijit veilig te zgn. Maar 
Ay lasi! hine mochte niet weten, 
Dat hi van binnen was beseten!] 

8t. MartinoB. (XXVI, bl. 62). Eene en andere bizonderheid nopens 
dezen heilig der R. kath. kerk (wiens gedenkdag is 11 nov., en 
de erkentenis van wiens ascetische milddadigheid de Nav. I, 8, 
64, 168, 227, 259, Bgblad 1854, bl. ex vermelde St. Maartenslie- 
deren in *t leven riep) treft men aan Nav. XX, 443. Het daar 
voorkomende is ook te vinden in Hase, Kirchengesch. (1836), 
S. 1 78. De voornaamste St. Maartens legende staat Nav. XX, iU 
te lezen. Volgens deze zal eene verschgning van Jezus aan hem 
(die toen een heidensch krggsman was) op het oogenblik, dat hg 
een verkleumden bedelaar een stuk van zgn mantel toereikte, zijn 
overgang tot het Christendom beslist hebben. De Roomsch* 



GESCHIEDENIS. 437 

Katholieken evenwel beweren, dat hg (in 316 te Sabaria in 
Pannonie geboren) reeds als twaalQarige knaap in stilte de bgeen- 
komsten der Christeoen bezocht, en, ofschoon wegens zgn asceti- 
schen aanleg van den krggsdienst af keerig, op zeventienjarigen ' 
leeftgd, krachtens een bevel van keizer Constanten den Groeten, 
door zgn vader gedwongen werd, zich onder de ruiterg der in 
Gallie dienende legioenen te scharen, en na jaren achtereen een 
krggsmansleven geleid te hebben, ten laatsten van Juliaan, destyds 
caesar in Gallie, omstr. 355 zijn ontslag bekwam. Hij begaf zich 
nu tot Hilarius, bisschop van Pictavinm (Poitiers), om zich zorg- 
vuldiger in het Christendom te laten onderrichten. Daarop bezocht 
hij zgne ouders in Pannonie, en wilde vervolgens naar Poitiers 
temgkeeren, maar vernam op z^ne reis, dat de gemeente aldaar 
dooi de Arianen verontrust werd, en Hilarius gebannen was O- 
By reisde dan naar Milaan, misschien wel, omdat z^ne ascetische 
neiging hem heentrok naar de oorden w erwaarts Athanasius in zgn 
str^d tegen de ariaansche partij in 841 de wijk genomen had, met 
eenige monniken in zgn gevolg ^). In den omtrek dezer stad wenschte 
hg in de eenzaamheid God te dienen, naar de inspraak van z^n 
hart. De Arianen ontdekten evenwel zijoe schuilplaats, en Auxentius, 
die zich op listige w^ze van den bisschopsstoel had meester ge- 
maakt, noodzaakte hem ,zich naar het eilandje Gallinaria bg Genua 
te begeven. Toen Hilarius op het einde der regeering van keizer 
CoDstantins, omstr. 360 naar Poitiers terugkeerde ^), waar h^ 
in 368 als bisschop overleed, reisde Martinus hem achterna, liet 
zich in den geestelgken stand opnemen, en stichtte in de nabg- 
heid van PoitierH, te Ligugé een klooster ^). Zoo bracht hg der- 
halve het monnikendom uit Italië naar Gallie over '). Slechts een 
tweetal jaren liet men hem een kloosterleven leiden; want toen 
de dood van Liborius den bisschoppelgken zetel van Tours ont- 
ledigde, is hg daar bisschop geworden in 371, en sedert steeds 
bekend geweest onder den naam Martinus van Tours. Als Pris- 

') VgL Jacobi, Lehrb. d. Kirchengescb., Berlin 1850, I, 207. 

*) Bitter, Handb d. Kirchengesch. , I, 236. ^ JfMSobi. S. 800. 

*) >Te Ligngé," zegt J. van Wgk Bz. in het Sapplement op z|JD Aardrijkkundig 
Woordenboek, in voce, «was weleer het klooBter, waarvan in de geschiedenis der 
Gatden gesproken wordt." 

■) Bitter, I, 236. 



438 GS8CHIEDEI9I8. 

cillianns, na wegens zgne manichaeische en hyperascetische ge- 
voelens op eene synode te Caesar-Augusta in 380 veroordeeld te 
zgn, op aansporing van Ithacins, bisschop van Ossonnba (in 
Spanje), in 385 met twee zgner aanhangers, op bevel van den 
keizerlgken overweldiger Maximns, te Trier ter dood werd gebracht, 
verhief Martinns van Tonrs, even als Ambrosins van Milaan en 
Livicins van Rome enz., krachtig zgne stem tegen dat eerste 
officieele kettergericht der christelgke kerk ^). Onder zgne leer- 
lingen kan men tellen: Paulinus van Nola, als presbyter, tegen- 
stander van Caelestins op de synode van Carthago in 412, aan- 
vanger van de pelagiaansche twisten % ook een der eerste 
christen-dichters ^ ; Clarns Mazimas van . Ghinon *) ; Patrick of 
Patricins, apostel van Ierland, het Dmiden-eiland, dat door bem 
in een eiland van heiligen werd herschapen ^) ; Gaudentins, bisschop 
van Navarre; Florentins en Florianns, gebroeders; Heros, aarts- 
bisschop van Arelate (Arles), tegenstander van Pelagins op de 
synode te Diospolis (Lydda) in 415 ^). Zgn laatste werk was de 
stilling der oneenigheden onder de geestelgken van Gondé. Een 
hevige koorts belette hem naar Tours terug te keeren. Hg stierf 
9 nov. 396; volgens Bitter (a. w. 1, 236) en Fricke (Lehrb. 1850, 
S. 168) enz. in 400. — Door zgne volgelingen verbreidde zich 
het monnikendom over Gallie, Spanje, Ierland en Italië. In Oaliie, 
het tweede vaderland van Martinus, heeft hiertoe het meest bg- 
gedragen Johannes Cassianus, die, door Johannes Chry60sto^l^8 
te Constantinopel tot diaken gewgd, na eene zending tot den 
bisschop van Rome, Innocentiusi, volbracht te hebben, in 405, zich 
naar Massilia (Marseille) begaf, en in de nabgheid dezer plaats 
twee kloosters stichtte ^. 

Nadat omstr. 486 Chlodwig met zgne Franken Gallie overheerd 
en de landstreken van den Nederrgn aan zich onderworpen had, 



1) Vgl. Hose, a. w. S. 182 met Fricke, Lehrbnch d. Eirohengesch. , S. 179. 
*) Hagenbach, Dogmengeoch. (1847), I, 270. ') Jacobi, S. 269. 
*) Tnssohen Poitien, eu Tonn. 

*) Hase, EircheDgesch. (1886), S. 192; sie eene schoone biogimphie; Tan bon 
bg Zitter, I, 261—264. 
*) Hagenbach, a. w. I, 272. 
^ Bitter, I, 224,236,882; Fricken, S. 110: Haae, S. 144. 



0BSCHIEDENI8. 439 

heeft sdch in ver?olg van tigd de yereering van St. Martinns uit 
Frankenrgk naar ons vaderland overgeplant. Vandaar dat St. Maarten 
hier de patroon is geworden van vele kerken of gemeenten, inzon- 
derheid in de zuidelgke Nederlanden. In de Nederbetuwe was 
vóór de hervorming de kerk te Maurik, en misschien ook die te 
Zoelen >), aan hem gew^d. Tot besluit van dit kort verslag deze 
woorden van Fricke, a. w. , S. 174: >der zn Bischof erhobene 
Monch, Martin von Toars, setzte das Mönchsleben für sich und 
seine Umgebung selbst im Bischofsamte nnd sogar dusserlich fort. 
Das innerlich Mönchische eines solchen Bischofs blieb und wirkte 
in einem ge wissen Grade überall.^^ j. anspach. 



VRAGEN. 

H. A. van Xinc&eL Waar kan men van hem eenig levensbericht 
vinden, behalve op het gedenkteeken, Plein 1813 tè 's Gravenhage. 

B. J. A. M. 

Se arohiteot van Oordt. In de Hopmansvronw van Utrecht door 
H. J. van Lummel staat, op bladz. 175, 26e regel van boven, 
«Architecten van Oordt, de Bont en Blommert;" — weet iemand 
ook den voornaam van dien »van Oordt?" koo. 



OUDHEID- MUNT- EN PEMINGKÜNDE. 



Opsporing van oudheden. De Haarlemsche Courant van 31 aug. 1.1. 
herinnert ons het volgende: 

>In de algemeene vergadering (van het letterkundig congres, dat 
> thans ie Brussel gehouden wordt) van maandag (28 aug.) heeft 
>de heer Scherpenzeel het verslag voorgelezen van de commissie 
>van uitvoering, op het vorig congres te Maastricht benoemd. 



') Volg. den hoogl. N. C. Kist was St. Stephaniu de patroon der kerk te 
Zoelen. 



440 OUDHEID- MUNT- BN PENNING KUNDE. 

»Deze commissie heefi; zich tot de Belgische regeering gewend, o.a. 
»om de benoeming te verkrijgen van afgevaardigden^ belast met het 
:^ opsporen van historische bescheiden in aUe dorpen^ en verhooging der 
^^staatstoelagen voor het openbaar maken van de belangrijkste daarvan" 
enz. Hoe belaugrgk en veelzgdig de taak ook was, door diezelfde 
commissie bg de nederlandsche regeering verricht; zoo is het te 
bejammeren, dat op de zaak, vervat in de cnrsgf gedrukte regels, 
ook niet b^ die regeering is aangedrongen. Want och, er ligt 
dikwerf op kleine, vergeten plaatsen van ons vaderland, waar men 
zulks allerminst verwachten zou, zooveel verscholen, wat voor de 
vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde van grooter^of kleiner 
aanbelang kan zyn. De eenvoudigste >ce qu'on dit«'\ door den 
dorpeling op Inchtigen toon geuit, geven menigmaal aanleiding tot 
gewichtige combinafciën. En van hoeveel dienst zoa het voor de 
genealogie wezen, bgaldien op alle, ook de kleinste dorpen, de 
nog aanwezige oude doop-, lidmaten-, trouw- en doodboeken stel- 
selmatig werden doorzocht door bevoegde personen! Men bezoekt 
schier nimmer eene plaats, hoe onaanzienlgk, of men ziet, leest, 
hoort, ontdekt er iets, wat waard is om verder uit te spinnen, of 
tot nasporing aanleiding geeft. Daarbg zou de aanstelling van 
regeeringswege van personen, belast met het opsporen van histo- 
rische bescheiden enz., in de kleinere plaatsen van ons vaderland, 
gunstig werken op de bewaring en het behoud der nog aanwezige 
archieven. Men do<^t te dezer zake soms de treurigste ondervin- 
ding op. Steller dezes, die nagenoeg geene boeken bezit en op 
zgn afgelegen wachtpost den toegang tot uitgegeven bronnen zich 
ziet afgesloten, zoodat hg zgne bgdragen voor dit tg dschrift schier 
uitsluitend aan toetallig ontdekte schriftelgke oorkonden, alsmede 
mondelinge berichten dankt, bezocht onlangs een in Neêrlands 
historie vaak vermeld, maar klein, en tegenwoordig tot verval 
geraakt, grensstedeke, waar men hem eindelgk, op langdurig en 
dringend aanhouden, de stadsarchieven toonde, »dien ouwen rom- 
mel'*, zooals men zich uitdrukte. Nu, *t was dan ook een rommel. 
Achter een planken beschot onder de pannen, op den bovensten 
zolder van het raadhuis, dien men langs een bouwvalligen toren- 
trap moest bereiken, zag men in een verscholen hoek, zonder licht 
of lucht, de oude stukken, documenten, rapporten, brieven, reke- 



OTTDHBID- MUNT- EN PENNINGKÜNDB. 441 

ningeA, en wat dies meer zg, tot eene manslengte opgestapeld, 
stijf ineengepakt. 't Was geen archievenAoei, maar een archieven- 
Aöi, waarin stof en wormen den doorzoeker dreigden te overstel- 
pen, zoodat hg afdeinzen moest. >En moet dat alles daar nu zoo 
big ven liggen?" vroeg ik. »Ja", was het spottend antwoord, izoo 
lang als het er liggen wil." »Maar dan verteert de hoel," hernam 
ik. »*t Komt er niet op aan'', was het onverschillig antwoord, >er 
is toch niets aan gelegen .'' >Dat weet gg niet," zeide ik. >Wg 
begeeren het ook niet te weten," was het derde antwoord, dat 
alle verdere redekaveling uitsloot. Zgn er, wel is waar, loffelgke 
uitzonderingen, meerendeels komt de belanghebbende terecht bij 
vunzige kisten en kasten, die nooit worden schoongemaakt, waar 
schier geen drooghondende lichtstraal en luchtstroom vermag door 
te dringen. — Van hoeveel belang is, behalve dit, de verzameling 
der opschriften van grafzerken, enz. enz., in en buiten de kerkge- 
bouwen^ voor en aleer de voet des kerkgangers en de tand des tgds 
ze afslgten of onleesbaar maken. Menig opschrift, wapenschild 
of kwartierstaat is door verlegging der steenen, betimmering of 
bevloering, voor altoos onttrokken aan het vorschend oog, dat wee- 
moedig kgkt bg het oprgzen der gedachte: »ware daar slechts in 
tgds copie van genomen!" Men verlieze toch niet uit het oog, dat 
wat aan het thans levend geslacht misschien onbelangrgk, ja onbe- 
duidend^ nutteloos^ ondoelmatig voorkomt, van groot belang kan 
zgn voor de geslachten, die na ons komen. >6g moet bg uwe 
navorschingen niets versmaden,'' is wel eens de raad van deskundige 
vrienden; welnu, men versmade dan ook deze belangryke zake 
niet! En gelgk iedere voorzichtige en wgze, in tgdelgke zaken 
steeds zorgt voor den dag, dien hij niet beleeft: dat mitsdien de 
navorschers in ons vaderland, inzonderheid de medewerkers van 
dit tgdschrift de handen ineenslaan, en de vereischte stappen doen 
bg onze regeering, die gaarne al wat deugdelgk is en tot weten- 
schap leidt, bevordert en steunt, om in Nederland, even als in 
België, de benoeming te verkrijgen van personen ^), helaet met het 
opsporen van historische bescheiden enz* in alle stedekens^ vlekken en 
dorpen, en den waarborg van staatstoelagen voor het openbaar maken 



O Zonden de h.h. rykBadvifleun deze taak niet kunnen en willen aanvaarden? 



442 OUDMEID- HUMT- EN PENNINOKUNDE. 

van de belangrijkste daarvan! Die navnrschers en medewerkers 
zullen, als deze maatregel tot uitvoering mocht kunnen komen, 
èn voor zichzelven èn voor het nageslacht toonen zorg te dragen. 
Ook zal alzoo Gelderland, eene der grootste, belangrgkste enstof- 
rgkste gewesten van ons vaderland, wellicht niet altoos de andere 
provinciën om het bezit van een eigen oudheidkundig orgaan be- 
hoeven te bengden, een orgaan van breedere afmeting, dan de 
Geldersche volksalmanak uit den aard der zaak wezen kan. 

AUCHAKOPHILUS. 



GESCHIEDENIS DER LETTERKÜIÏDE. 



GEDICHTEN VAN CONSTANTIJN HÜTGENS. 

»Wat is Huygens moeielgk te verstaan in vergelgking van Cats'*, 
klaagt een medewerker van den Navorscher (KXV bl. 108), en 
zeker zal wel niemand dit tegenspreken. Cats is een geruinien 
tgd lang de meest bekende, de meest gelezene geweest van onze 
dichters uit de zeventiende eeuw. De eene beweert dat hg dit aan 
zgne deugden, de andere dat hg het aan zgne gebreken te danken 
heeft. Ik geloof aan beide evenzeer. Tot zgne deugden behoort 
dat hg zeer duidelgk is. Wat hg in de eerste plaats verlangt is, 
door zgnen li^er verstaan te worden. Is éen woord niet voldoende 
om zgne gedachte duidelgk uit te drukken, dan schroomt hg niet 
er tien te gebruiken: hg is daardoor wel niet zelden langwglig, 
maar hg is altgd verstaanbaaif voor ieder. Vreemde woorden ver- 
mgdt hg met evenveel zorg als Hooft en andere zgner tgdgenooten, 
maar zonder dat hg er, als deze, somtgds hollandsche voor in 
plaats geeft, zoo duister, dat het noodig is ter verklaring het 
vreemde woord op den kant daarnevens te zetten. Gebruikt hg 
een beeld of eene vergelgking, zg zgn altgd genomen van dingen 
die ieder kent en het punt van vergelgking valt terstond in het 
oog. Roert hg een historisch feit aan, hg zegt er zooveel van, dat 



GESCHIEDENIS DEK LKITERK1J2n)E. 443 

ook de in de geschiedenis onbedrevene voldaan is. Daarom bl^ft 
de lezer van Cats, het is waar, hier en daar staan voor een woord, 
dat hg niet goed begrgpt omdat het verouderd is, maar dit is het 
eenige wat hem stoort: is dit woord hem verklaard, dan kan h^ 
mstig doorlezen. 

Hoe geheel anders is het bg Huygensl Hg is duisterder niet 
alleen dan Gats en Vondel, maar zelfs dan Hoofb en Bredero, op 
wier werken afeonderlgke woordenboeken bestaan. Hg is zoo vol 
moeielgkheden, dat menig lezer nog ter naauwer nood eene bladzgde, 
ja eene halve bladzgde doorgeworsteld heeft, of hg slaat verdrietig 
het boek digt. Zoo komt het, dat de meeste niets van hem kennen 
dan een aantal puntdichten. Hoe groote verdienste vele daarvan 
hebben wat den vorm betreft — voor den inhoud is de dichter 
doorgaans elders ter markt geweest — zg zgn toch zgn minste 
werk. Wie hem in zgne waarde kennen wil moet zgne grootere 
gedichten opslaan, zoo rgk aan denkbeelden, zoo geestig en kern- 
achtig, zgn Kostelgk Mal, zgn Voorhout, zgne Zedeprenten, zgne 
Zeestraat, vooral zgne Oogentroost en zgn Hofwgck. Maar juist 
deze zgn het die het minst gelezen worden. 

Er bestaan uitgaven van gedeelten van 's dichters werken met 
aanteekeningen: zelfs heeft Bilderdgk al zgne gedichten, zoo verre 
die toen bekend waren, van aanteekeningen voorzien. Maar 't is 
vermoeiend en onaangenaam lezen, wanneer men bijna bg ieder 
vers moet ophouden om onder aan de bladzgde opheldering te 
zoeken van een duister woord of eenen duisteren zin, nog erger 
wanneer men daartoe telkens eenige bladen moet omslaan. Eene 
uitgave van Huygens dichtwerken zonder aanteekeningen is in 
onze dagen voor zeer weinige meer bruikbaar. Maar ik geloof 
toch dat men eene menigte aanteekeningen, die anders noodig zgn^ 
zal kunnen missen, als men weet van welken aard de i!uoeielgk- 
heden zgn die men bg dezen dichter ontmoet. En niet alleen 
zal men dan in het lezen minder door duistere plaatsen gestoord 
worden, waaromtrent men den uitgever opheldering moet vragen, 
maar menige plaats zal men ook goed begrgpen, die anders, zelfs 
met behulp der korte aanteekening onder aan de bladzgde, niet 
regt duidelgk wilde worden. Ik herinner mg niet dat nog iemand 
ondernomen heeft aan te wgzen, waarom de gedichten van Huygens 



444 0E8CHIEDEKIS DEB LETTEEKUNDE. 

ZOO moeielgk te verstaan z^n. VVel vond ik er hier en daar met 
een enkel woord van gesproken, en waar ik dat vond daar werd 
steeds de schnld geworpen op zgn trachten om zich zoo kort 
mogelgk uit te dmkken. Doch wie zoo spreken, kennen onzen 
dichter maar oppervlakkig: de duisterheid van zgne verzen heeft 
meer dan ëene oorzaak. Dat hg er zich op toelegde om kort te 
zyn is waar, en ook dat hij daardoor wel eens duister wordt. In 
de meeste gevallen echter is de oorzaak elders te zoeken. 

Herinneren wg ons in de eerste plaats dat onze dichter in de 
17de eeuw leefde. Wie toen op den naam van beschaafd mensch 
aanspraak maakte, moest Latgn kennen. Menigeen sprak en schreef 
het keurig, die zijne moedertaal erbarmelgk slecht schreef. Men 
vond er, die zich niet alleen daar niet over schaamden, maar er 
zelfs eene eere in stelden. De eerste helft dier eeuw is vol van 
Latgn, latgnsche gedichten, latgnsche oratiën, latijnsche brieven. 
Huygens was naauwelgks zeven jaren oud of hg begon Latgn te 
leeren, en wat hg in die taal geschreven heeft, zgne gedichten 
vooral, bewgst dat hg er zich bgna even gemakkelgk van bediende 
als van zgne moedertaal. Die kennis van het Latgn had echter 
ook hare schaduwzgde. Zg bestond in den eerste plaats hierin, 
dat men in het spreken en vooral in het schrgven zgne taal met 
eene menigte van latgnsche woorden doormengde en zoo bedierf. 
Dit kwand had nogtans in de dagen van Huygens zgn hoogste 
punt reeds bereikt. Er waren er wieu het ergerde en die het in 
al zgne dwaasheid ten toon stelden. Spieghel en zgne medeleden 
van de Amsterdamsche Kamer waren er mede begonnen, en hun 
woord vond den weg tot menig oor en menig hart. Ja sommige 
gingen in hunnen gver zoo verre, dat zg ook die vreemde woorden 
die het, vooreerst althans, niet mogelgk was door goede hoUandsche 
te vervangen, uitwierpen en er andere voor in de plaats gaven, 
die wel hollandsch maar onverstaanbaar waren. Hooft vooral maakt 
zich aan zoodanige overdrgving schuldig. Huygens, die er ook 
belang in stelt goed Hollandsch te schrgven, gaat wel zoo ver 
niet; maar toch ook hg beproeft wel eens te vertalen wat niet 
vertaalbaar is. b. v. ^) L 234, 



') Mfjne •uhmlingen zQn alle Tolgens de uitgave der Korenbloemen nm 1071 4'* 



GESCHIEDENIS DER LETTEKEUNDE. 445 

Verre zy van my bevonden, 

Dat ick door de vnyle wonden 

Die 'ck in 't Roomsche lichaem kenn. 

Van 800 menigh* scherpe penn 

Hier gebeten, daer gebeden, 

Daer 't gewin ten dienst gesneden, 

Booren wil in goed of erv 

Dat ick zonder onrecht derv. 
Wij weten in den beginne niet wat wg van dit iRoomsche lichaem" 
maken moeten. Maar hadde de dichter niet willen vertalen 
wat niet vertaald kon en moest worden en voor lichaam het lat^nsche 
woord corptiê laten staan, dan zouden wig terstond gezien hebben 
dat hj van het romeinsche corpus juris spreekt. Iets dergelgks 
vinden wg I. 39, 

Zeil ick, hy vervanght den wind, 

Peilt hy trappen, ick schiet sterren, 

Ancker ick, liy stopt sgn Ty enz. 
Trappen behooren niet tot de zaken die men peilt. Maar lezen 
wy het geheele laatste deel van het gedicht waarin deze regel 
voorkomt, dan zien wg dat trappen peilen of hetzelfde zal moeten 
uitdrukken als sterren schieten of iets wat daarbg te pas komt, 
en daardoor op den weg gebragt, wordt het ons duidelgk. Hy 
heeft hier namel^k in zgnen al te grooten gver om goed HoUandsch 
te spreken, zich aan het vreemde woord graad geërgerd en daar- 
voor plompweg het hoUandsche trap in de plaats gezet. 

üet is vermakel^k om te zien, hoe die mannen de mug uit- 
ziftten, en den kameel doorzwolgeu. Immers er is meer dan éene 
wgze waarop men door middel van eene vreemde taal zgne moeder- 
taal bederven kan. Men kan zonder noodzakel^kheid vreemde 
woorden gebruiken in plaats van goede inheemsche; maar men 
kan ook — en zoo doende bederft men veel meer — uit eene 
vreemde taal woordvoegingen en woordschikkingen overnemen die 
in zgne eigene taal niet passen. En — opmerkelgk inderdaad — 
gecne misschien onder de dichters der 17de eeuw, die zich hieraan 
meer bezondigen, dan juist Hooft en Huygens. Hier en daar ont- 
moeten w^ b^ den laatsten eene absoluteu naamval, in navolging 
van latgnschen ablaiivus absolutus, b. v. I. 511, 



446 0B8CHIXDBNIB DEK LOTEBRKÜÜDB. 

De wortel soet 
De vracht moet goed 
En heilsaem wesen 
(d. i. indien de wortel soet is.) 

Veel vaker hindert ons een accnsativus cnm infinitivo en maakt het 
ons wel eens moeielgk des dichters meening te verstaan. Zoo 1. 115, 
'k Sal geen' Vyanden verdraegen 
Over segge-sacht te klaegen, 
(d. i. ik zal niet verdragen dat vganden klagen over praatzacht). 
Of II. 520, 

Dewgl ick weet dat ghy in 't holle graf 
Mgn leven niet salt Igden te veronwen 
(d. i. dat gQ niet Igden znlt, dat mgn leven in het holle graf 
veroudert). Nog meer brengt h^ zgnen lezer in de war, wanneer 
hg het werkwoord weglaat, zoo als I. 68, 

Wat dingh magh Gods-dienst zgn? ter *Kerck gaen, hooren preken, 
£n bidden om ontslagh van schulden en gebreken? 
't Gelgckt de waerheit wat, en 't Volck gelooft het : maer 
'k Ben oock van 't Volck, en das bewgs' ick het niet waer 
(d. i. dus bewgs ik dat het niet waar is.) 
Is een woord aan twee of meer zinnen of zindeelen gemeen, 
dan is het gewoonlgk voldoende dat het eenmaal wordt nitgedrukt. 
Het is dan evenwel niet onverschillig waar het staat. Onze taal 
volgt daaromtrent bepaalde regels. Doch het Latgn heeft hier 
grooter vrgheid, en die vrgheid veroorlooft fluygens zich niet 
zelden in zgn HoUandsch. Hg zegt b. v. I. 854, 

't En is geen Menschen werck; 'tzgn stege beest'lickheden, 
Eens anders met geweld te binden aan mgn' reden. 
En maken plotselick een vyand van een' vrind, 
Omdat hg sijn geloof in 't mgne niet en vindt. 
Eens andera reden meent hg. Maar hadde hg zgne meening joist 
nitgedrakt, dan zon er staan : eens anders reden met geweld te binden 
aan de mijne. Na zoekt de lezer het zelfst. naamwoord dat b$ 
eens anders behoort, in het vorige vers. Wel begrgpt hg bg een 
weinig nadenken wat de dichter zeggen wil, maar hg is toch door 
deze onhollandsche constructie een oogenblik in het lezen gestoord 



OEBCHIBDKNIS DVB LBTrBRKITNDS. 447 

Ereo zoo zullen er lezers zgn die, als zg hem, II. 398, van zgne 
Oogentroost hooren zeggen, 

'tBaeckt de vervnylde van dit leven. 
Maar 't en gaet geen' schoon' Oogen aen, 
aan yerruilde personen zollen denken, 't Is des dichters schuld, 
die door een ieder verstaan zon zgn indien hg ^^^ woord oogen 
niet achter schoon', maar achter vervuilde^ waar het behoorde te 
staan, geplaatst had: 

Eene latgnsche constructie — om nog enkele voorbeelden te 
noemen — is het ook, wanneer hg I. 136 zegt, 

Door sulcke distelen, die in het Zee-sop groeyen, 
Beklauwtert hy den trap die na de gulde boeyen, 
Gebiedens leck*ren last, het naeste voetpad leidt, 

en n. 530, 

Kiest of ghy Suster staen, of Slave liggen veilt, 
in plaats van als naaste voetpad^ als zuster^ als dave. 

Insgelgks II. 19, 

Ghy moet my Room en Melck van desen arbeid schenken 

En houden u de Wey, 
in plaats van, houden voor u, 

en I. 53, waar het latgnsche rogatus sententiam hem zeker voor 
den geest stond, toen hg schreef, 

Neen, Heer, ick bergh my niet, ick wil van Dy geberght zgn ; 

O, wilt het om Dy selfs noch dese reis geverght zgn! 

Maar nog op eene andere wgze heeft den dichter zgn Latgnin 
den weg gezeten. Hg kende het zoo goed, dat hem wel eens het 
woord dat hg noodig had in het Latgn eerder voor den geest 
kwam dan in het HoUandsch. JNiet gewoon lang te tobben over 
eene enkele regel, vertaalde hg dan dat latgnsche woord, en gaf 
er altgd wel eene vertaling van die op zich zelven goed was, 
maar niet altgd juist die, welke hier paste. Even als wg bg Am- 
mianus Marcellinus wel eens eene plaats tegenkomen, die wg eerst 
goed verstaan wanneer wg haar in het Grieksch vertalen, zoo 
ontmoeten wg bg Buygens wel eens een woord dat ons niet ter- 
stond duidelgk is, maar het eerst wordt wanneer wg er een latgnsch 
voor in de plaats zetten. Als hg b. v. I. 455 verslag doet van 
zgne mislukte reize naar Muiden en zegt. 



448 OEBCHIEDEIOS DBB LETT^BXÜNDE. 

Dat hy onder dat vertronwen, 
Sonder achterdencks berouwen, 
Van het honck geweken is 
Daer hg eerst gebleken is, 
zal menige lezer met dat ihonck daar hg eerst gebleken is'' geen 
weg weten. Doch zet hg onder de laatste woorden »apparait*', 
dan gaat hem een licht op, dan begrijpt hij dat de dichter spreekt 
Tan het honk, waar hij te voorschijn gekomen, voor den dag ge- 
komen, geboren is, met andere woorden van zgne woonplaats die 
ook zijne geboorteplaats is, van den Haag. — De meeste^ als zg 
I. 553 lezen, 

Nn die voltrocken was, en soo ons docht, ter degen 
Soo docht men weer naer hnys, 
zullen wel nagenoeg begrgpen wat de laatste regel zeggen wil; 
maar zg zullen het toch eerst goed begrgpen, wanneer zg » docht 
men'' vertaald hebben door cogitabant en zich herinnerd dat cogitare 
de betekenis heeft van »er over denken om ergens heen te gaan." — 
Komt het ons wat vreemd voor als wg II. 259 lezen, 

Maeckt ons geen spartelingh, Agniet, ghy moet het hooren; 
Voir acht-en-twintigh jaer zgt gh', op het minst, geboren, 
of II. 224, 

Voor pleiten en voor praten. 
Most ick hem in een' weeck 'kweet niet hoeveel Ducaten: 
wg hebben slechts geboren door nata en most door debebam te 
vertalen, en wg zgn er. 



Zulk Latgn met hoUandsche woorden ontnoet men gedurig bg 
onzen dichter. Doch was het dit alleen wat ons hinderde, dan zou 
het nog zoo moeielgk niet zgn hem te verstaan. Maar ook waar 
zgne kennis van vreemde talen hem geen parten speelt — want 
niet alleen latinismen, maar, hoewel niet vaak, ook gallicismen en 
anglicismen treffen wij bg hem aan — is hg dikwgls duister. Wat 
is daarvan de oorzaak? Schortte het hem aan den wil of aan de 
magt om dnidelgk te spreken? Wg behoeven daaromtrent niet lang 
in twgfel te staan. Waar hg in zgne gedichten aan personen uit 
het volk het woord geeft, is hg zeer dnidelgk. Hooren wg b. v. den 



GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 449 

schipper, met wien hg, aan den waterkant staande, een praatjen 
gemaakt heeft en die als de schnit Uofwgk voorby is, tot zgnen 
knecht zegt, I. 373, 
Hoe lust het Steets^ volck een praetje by de straet, 
Daer 't Inys leeghs staet en kgckt in 't midden van sgn' Insjes, 
Hoe kooselde de Vent, hoe still en hoe gerasjes; 
Hoe taeld' hg na bescheit van den bekenden wegh? 
'kNamt voor en Hagenaer; en by me Ziel, ick segh, 
Dat Haeghje weeter of: me spenlt'er vreemde streke; 
8e raken aen groot goet, te met in minder weke 
Dan wy der jaeren an verslooven nat en kont: 
Dan wetense gien raet met koffertjes vol gout, 
Dan gaet*et goet soo *t qnam, dan tgense na bnyte; 
£n 't Roosenobeltje moet springe voor de klnyte. 
Voor Wenningh en voor Wey, voor Kroft en Klaver-kley; 
Gien goet en valt te dier, het macher of; wich hey: 
En dan 't T re wiel in 't werck, en dan beget Casteele 
As Toorens, elck om 'tmoyst. T gnt Klaes, hiet datdeele; 
Heit ongse lieven Heer ongs alle gaer emaeckt 
Uyt iene Slagh van kley, en worde wy ewraeckt, 
Eo erve wy in 't goet as Basterde? wat Dnyvel, 
*k Wonw dat men aessem me iens gaen mocht over 't soy vel, 
'kMien dat icker men spnl son spelen as en helt: 
Ick sie wel, die der maer sen Igf wat naer en stelt, 
Eer j'om siet beDJe rgck, en kasse mit en wape 
Maeckt alle knnste goet; daer meugj' op sitte schrape. 
Tot datje Troortje barst en wordt en Ys're kist 
Met seuve grendele. en wordje na gevist 
Die 't laecke, doen 't soo wel, as die je 't stick verwgte ; 
Soo wordt' er niet eklapt. Elaes, moetet me niet spgte 
Dat ongse bestemoer, doe 'k Vaer en Moer verloor, 
Soo Igdige versnfb' en dwaelde van het spoor. 
En hielmen nyt' et School: Gat had ick leere schrgve 
En lesen, as dat volck, wat wouw ick niet bedrgve! 
'kHad langh een mantel aen, een Tabbert of sack goet. 
Voor een bepeecte broeck, die 'ck nonw verslgten moet; 
Een handje vol Latgn, heb ick me late segge, 

81 



450 DESCHinDXNIS DBR LBTTEEKUNBB. 

Daer komt het miest op an, en dat's goet op te legge, 
We hebbe mé verstanglit, we bennen al ien slagh, 
En dat's wel haest eklaert, die muer wat saffe magh. 
't Is, misschien op een paar uitdrukkingen na, zoo ongedwongen 
en dnidelgk als men eenen schipper uit de 17e eenw in alexan- 
drgnen kan laten spreken. Even verstaanbaar spreken de passagiers 
van de haagsche en del&che schnit, die in het voorbg varen hnnne 
wflsheid laten luchten over Hcfwgk en z^nen heer (I. 375, 377), 
de boer wien Huygens aan de andere zgde van zgne buitenplaats 
beluistert (I. 359) en de vr^ers die 's avonds onder de linden van 
het Voorhout hunne klagten laten hooren (I. 104). Maar het beste 
bew^s, dat Huygens, als hg wilde, zich zeer duidelgk wist nit 
te drukken, is zeker de Trgntje Cornelis, die, is men eens 
de zwarigheden te boven die de brabantsche uitspraak veroor- 
zaakt, het in verstaanbaarheid van Brederoos en Oosters spelen 
verre wint. 

By de meeste andere dichters moeten wg ons te vreden stellen 
met hetgeen zg ons gegeven hebben. Maar omtrent Huygens weten 
wg wat meer: wg weten ook wat hg ons heeft willen geven. £r 
is eene plaats in zgn Dagh-werck, die ons hieromtrent opheldering 
geeft. Men zal, zegt hg daar (I. 227)^ van hem spreken als van 
den dichter, 

Die soo noo 't vertreden pad 
Van 't gemeen gergm betrad. 
Die soo walghde van de woorden 
Die men maer in 't oor en hoorden 
Van het flauw en lauw geluyt 
Van een' al te gladden flnyt. 

En dan vervolgt hg : 

'kBen onsoenelgck gebeten, 
Tegen 't lamme laffe Igm 
Van den dagelicksen Bgm; 
En bestae het leed te wreken. 

Bigmen is wat meer dan spreken. 
Spreken min dan zeggen, vry, 
Dichten staet voor alle dry. 



0S8CHI1D1NIS DSB IJBTTSUKUNUS. 451 

Maer daer mienter* wit te raecken, 
En sy seggen of sy spraecken, 
£ii haer dichten is geseyt. 

Hoofden yerre ?an bescheit, 
'tOade woord kan 't wederleggen, 
'tisser niet te doen met seggen, 
Keur van woorden, pit van sin, 
Drjmael dobbel binnen in, 
Wat of schael of schel beloven, 
Heldre tael en onbestoven, 
Spraeck van hnyden, toon van straet, 
Mannen meeningh, vrouwen praet, 
Elaere letter, duyster dencken. 
Min dan herssenen kan krencken, 
Meer dan herssenen ontoom', 
'tRgm voorwind, 't geramd' in stroom; 

Sulcke zgn haer' eigenschappen 
Die ick soecke t'onderstappen. 

AI zeide Huygens het ons niet, wg zouden ernietaan tw^felen, 
dat h^ eenen afkeer had van dat »flauw en lauw geluid van een' 
al te gladden fluyt", van die verzen, nisi quod pede certo differt 
sermoni, sermo merus, zoo als Horatius, wien hg op den kant 
aanhaalt, het noemt, van dat bergmd gepraat, waar het ook in 
zgnen tigd niet aan ontbrak. Hg was een man niet van praten, 
maar van doen. Een man als hg, gverig en voortvarend, spaar- 
zaam met zgne uren, die in weerwil van zeer drukke ambtsbezig- 
heden nog tgd wist te vinden voor de beoefening van menige kunst 
en wetenschap, voor het waarnemen van zgne huiselgke pligten 
en voor gezellig verkeer, moest een vgand zgn van langwglig en 
droomerig gebeuzel. Als hg spreekt heeft hg altijd iets te zeggen, 
gewoonlgk zelfs veel. Maar die rgkdom van stof overstelpt hem 
somtgds, en dan vloeien lange zinnen uit zgne pen. Hg geeft ons 
reeds ruim genoeg in éenen zin, maar is toch goed verstaanbaar, 
wanneer hg, denkende aan de gasten die zich in Hof wgks boom- 
gaard aan het fruit overdadig te goed doen, de geestige opmer- 
king maakt (I. 350), 



452 OBSCaiSDElilB DS& LElTSfiKUNDB. 

Och of sy laccheu kon, die weelderige koe, 
Die ginder in ^tvoll-op van Hollands beste weiden 
Genoegh en overdaed soo w^slick weet te scheiden; 
Wat maeckie sy geschals^ wat sprack sy met genncht, 
Dat, die haer Meester is» sgn selven niet en tacht, 
Dat die de wetten maeckt en roemt alleen op Beden, 
Geen' eigen wett en weet voor 't minste sgner leden; 
Geen bnyck, geen' mondjes-maet, dat Beesten Menschen zgn, 
En menschen meestendeel muer redelick in schgn! 
Maar vermoeiend en duister, ja op het eerste gezigt naauwelgks 
verstaanbaar zgn zinnen uit een aantal zinnen, de eene van de 
andere afhankelgk, zamengeregen^ de volgende b. v. (I. 218). 

Laet ons' obgen inwaerts sien: 

Die sich soo veel kan gebien 

Sal de deaghd, de Rust, de Beden 

Dagelicks wat naerder treden, 

En verachten 't vuyl gebruyck 

Van de Fransche led'ren huyck, ^) 

Die der Vrouwen lichte hielen 

Lichter hollen doet op wielen; 

Wielen, die haer licht geklapp 

Die wel eer een' natte kapp, 

Een' beslgckten schoen ontsagen 

Lucht en droogh ter stede dragen, 

Dragen daer niet door en kost 

Doe de Joffer dra?en most. 
Van dezelfde soort is hetgeen wg lezen L 526, waar een paar 
tusschenzinnen den lezer nog meer in het naauw brengen. 

Weet yemand raed tot niewen t^d, 

Tot nieuwe sondloosheit van leven, 

Dien houd ick buyten mgn verwgt, 

En gunn' hem Nieuw Jaers naem te geven 

Aan all' de Dagen die hem God 

Voor all' de jaren sal sien boeten, 

Die [tegen 't heilige gebod,] 

^ Koets. 



OESCHINEDEIS DEU LEITERRÜNDB. 453 

[Gelgckse mx noch heeten moeteD,*] 
Als niewe jaren zgn genoemt. 
En van de gist van d'ondste waeren 
Met nienwe-jaerlickheit verbloemt. 



Bg eenen dichter die verklaart (I. 228), dat >het krachtige en 
het aengenaeme t* samen een volmaeckt Gedicht moeten uytma- 
ken/' en die vooral aan het eerste groote waarde hecht, knnnen 
wg verwachten dat hg alle omslagtigheid vermgden en ons van 
noodeloozen omhaal van woorden verschooneu zal. Zoo doet hg 
inderdaad. Kortheid van uitdrukking is eene der grootste verdien- 
sten van Huygens. Geen onder al onze dichters, die met zoo wei- 
nig woorden zoo veel weet te zeggen. Maar ook hier moet men 
zich Yoor overdrgving wachten. Door al te zeer naar kortheid te 
jagen wordt men daister. Dit is een gebrek. Ook Hnygens erkent 
het. Deze dichter, zegt hg, I. 228, 

stelt syn hooge luyster 
In het swartste van den dayster, 
Ggffert al dat leesbaer was. 
Of men 't in een doolhof las, 
Schnylt zich in vuyl warre-gaeren, 
Soeckt, en schroomt sich t^ openbaeren, 
Deckt sgn' kernen met een schell, 
Die den hardsten tand ontstell'; 
Wie gelust sich 'toverbgten, 
Wie soeckt pitten door dat splgten. 
Die men duchten magh en moet 
Of sy bitter zgn of soet ? 

'kEisch een smaeckelgk vermaecken; 
En versuft men my met kraecken? 
'kGae te gast op Tongh en Most; 
Moet ick svireeten om den kost? 
Misschien dacht hg hier wel aan Spieghel. Misschien ook ston- 
den hem, toen hg sprak van de pitten, waarin men nog niet weet 
of men een zoeten of een bitteren kern zal vinden, de liederen 
en refereinen voor den geest, even ellendig van inhoud als van 
vorm, die een aantal redergkers in het begin van de 17e eeuw 



454 OESOHIEDEKIS DEB LBTTEBKUNDE. 

geleverd hebben. Doch hoe het zg, h^ erkent dat het een gebrek 
is. Hg heeft het willen vernigden, maar hg is er niet in geslaagd. 
Zgn al te grooten prgs stellen op kortheid, maakt hem niet zelden 
duister. Ik zal hier niet spreken van de uitlating van het voeg- 
woord dat^ b. V. n. 44, 

lek segg het recht de naem voor sulcken studie waer, 
Als m'een Naeykussen noemd* een' Vrouwen-lessenaer : 
of n. 121, 

Jan is daer in verstoort. 
En meent hem dat verwgt in 't minste niet en hoort: 
of van uitlating van het persoonlgke voornaamwoord, b. v. 1. 333, 
Gevallen sprack sy noch, want viel, noch ongebroken. 
Want vooreerst zullen deze uitlatingen den lezer weinig bin- 
deren; ten anderen geloof ik niet dat het Huygens daarbg te doen 
is geweest om zich zoo kort mogelgk uit te drukken : hg heeft hier, 
vermoedelgk omdat het met de versmaat beter uitkwam, gedaan 
wat sommige van zgne tgdgenooten ook wel eens deden. Maar er 
zgn andere gevalle;), waarin hg er zich blgkbaar op toelegt om kort 
te zgn en waarin hg het zgnen lezers daardoor lastig maakt 
Zoo wanneer hg door eenen genitivus uitdrukt wat op andere wgze 
wel met meer woorden, maar beter en duidelgker uitgedrukt zou zgD. 

Wg stickten in 't verlangh van veertig jaren end, 
zegt hg I. 85, voor »in het vjerlangen naar het einde der veertig 
jaren." Eenen even harden en moeielgk verstaanbaren genitivus 
vinden wg I. 111, 

Emmers hoort u 't half bedingen 
Deser gaeven vruchten toe; 
d. i. immers komt het u toe de helft te bedingen van de vruchten 
dezer gaven. Wat wg I. 248 lezen, 

als steen, en stgl, en dack, en 
Verrotte solderingh niet langer, sonder pgn, 
d'Onst^rffelicken gast huys-vestens machtig zgn, 
zou nog te verdedigen zgn, al is het niet zeer duidelgk, indien 
men huys-vestens machtigh ala een woord beschouwt. Maar (1. 88], 

haer eigen proncks behoeffeiick gevraet, 
voor >het gewaad dat noodig is tot haren eigenen pronk," is in 
geen geval goed. 



GB8CHISDBM18 DER UETTB&KUNDE. 455 

In dit laatste voorbeeld is het hem blgkbaar te doen om allesi 
zoo bet mogelgk is, in eenen enkelen hoofdzin uit te drnkken. 
Maar het is niet alleen op deze wgze, dat hg aan de noodzakelgk- 
beid zoekt te ontkomen om zich van eenen byzin te bedienen. 
Twee gecoördineerde zinnen trekt h^ gaarne zamen. Wg gnnnen 
hem die vrgheid, waar hg I. 80 zegt, 

Wg sperren 't oogh om hoogh, 
?oor, wg spexren het oog en rigten het omhoog. Maar als hg 
I. 480 spreekt van de 

winden 
Die my binden 
Van mgn' vrinden, 
d. i. winden, die wg binden aan de plaats waar ik mij bevind 
en mg daardoor terughouden van mgne vrienden, veroorlooft hg zich 
te veel, en I, 88, waar hg den rgken verkwisters toeroept, 
Versorght geen' tafels meer het zy voor muys of mot, 
Uw broeder vaster nae, 
maakt hg het nog erger, want daar zegt hg iets anders dan hg 
meent. Immers naar iets vasten beteekent, vrgwillig zich van spgs 
onthouden in verwachting van iets lekkers. Hier echter wordt ge- 
sproken van den armen broeder die vast omdat hg niet te eten heeft. 
Vooral zgn het relative bgzinnen, waarvan hg zich zoekt te 
ontslaan. Die zinnen, waarin bepaling op bepaling gestapeld wordt, 
al wist hg zelf ze niet altgd te vermgden, hinderden hem toch. 
Maar het middel dat hg bezigde was wel eens erger dan de kwaal. 
De lezer zal een oogenblik moeten nadenken eer hg begrgpt dat 
(I, 109) de 

dry verbleven stglen 
Van den eertgds Tanden-trap 
de drie stglen moeten beteekenen die overgebleven zgn van het- 
geen eertgds een tandentrap was: of eer hg, I 199 lezende, 
Aengetogen swarigheden 
Werden stucks-gewgs geleden, 
En gedragen, als een Igck, 
Van veel' schouderen gelgck, 
doorziet dat hier gesproken wordt van zwarigheden, die andere 



456 GESCHIEDENIS DER LBTTE&KUNDE. 

zich aangetrokken hebben en met den Igder dragen. Maar wie 
zon de duistere woorden vatten die h^ [ 243 spreekt, 

O 't geheim van dichte geuren. 

Die niet alle neusen keuren, 

Die men alle rieckt, en geen; 

Seven Eenen onder een, 

Eeur ick met soo viesen keuringh 

Of mgn wel-z^n aen den keur hingh 

Van het eenigh Spaensche wel 

Van een droncken Oeiten vel, 
indien de dichter zelf hem niet uit den droom hielp door hem 
onder aan de bladzgde te vertellen, dat de laatste regel beteekent 
»als oft mgn* welvaert hingh aen het scherpe oordeel van een 
geparfumeert leder, daer van de Spaensche alleen de konst te 
rechte verstaen.'* 

Eene eenvoudige en zeer gewone wgze om eenen relativen bgzin 
te vermeden bestaat hierin, dat men dien vervangt door bg het woord 
van den hoofdzin waarop hy betrekking heeft een verleden deelwoord 
als bepaling te voegen. Huygens doet dat b. v. als hg II. 100 z^, 
Jeroen de leugenaer, van verre fhuya gekomen^ 
Beroemde sich enz. 
in plaats van die van verre f huis gekomen wasy en dit is goed. 
Maar wat niet goed is in dit opzigt, is dit, dat hg deze con- 
structie ook gebruikt bg het deelwoord geweest^ zoo als hg doet 
in zgn grafdicht op Gats, II. 399, 

Die tongh, die lippen, soo veel' reisen 

Van die doorluchtige gepeisen, 

Dien onuytputtelicken geest 

De tolcken wgd en zgd geweest, 
en in zgn grafschrift op een Sot Hovelingh, I, 147, 

Hier onder leght een romp ontladen van sgn geest, 
Een Mensch, een Hovelingh, een Niet-met-al geweest. 
Het is hem echter zoo kwalgk niet te nemen, dat hg niet 
doorzag, waarom dit er niet door kan. 

Kortheid wordt vooral bevorderd door weglating van woorden, 
en in een aantal gevallen kan men een of meer woorden weglaten 
zonder dat men gevaar loopt of niet of verkeerd verstaan te worden. 



OE8CHIBDENI8 DEB LBTTK&KUNDE. 457 

Maar ook hier overdrgft Huygeos. Hg onthoudt zgnen lezer wel 
eens woorden die deze refa;t heeft te verlangen. Als hg b. y., 1. 156, 
den wgzen hoveling laat zeggen, 

'k Ben Christen, en Soldaet, en Edelman geboren. 
En trachte met de twee het eerst altgd te hooren^ 
had hg, om voor zgne lezers daidelgk te zgn, moeten zeggen m^t 
de laatste twee. Vooral laat hg gaarne een werkwoord of deelwoord 
weg: de lezer moet dan nit het alleen staande bgv. naamwoord 
of bg woord opmaken wat er bg behoort. Nn zal deze wel, als hg 
II, 221 leest, 

De winter is afgrgsselick : 
Die hier een omgevall will mgen 
Die dient all vrg wat wgselick, 
al spoedig dit mjselick aanvallen, met te zijn. 

Hg zal, waar de dichter II. 444 verhaalt, hoe hg op zgne wan- 
deling door Londen tot de »groote Londens-brng*' kwam en vervolgt, 
Daer over; of daer door (bet is een straet vol hnysen, 
Vol winckels, sterck gevest op een en achtien slaysen) 
Wend' ick ter slincker hand, 
zich niet langer behoeven te bedenken, omh^ daeraver of daerdoor 
in zgne gedachte te voegen gegaan zijnde. Maar als hg 1. 198 leest, 
Troosteloosen te verblyen, 
Hopeloosen by der hand 
*t Lgf te bergen op het land, 
zal hg mogelgk in twgfel staan of by der hand hier beteekent 
daar ter plaatse of daar digt bij zijnde^ of vlug of, wat het wel zal 
moeten beteekenen, hen bij de hand nemende. 

Komt een woord meermalen in eenen zin voor, dan is het somtgds 
voldoende het slechts eens te noemen. Maar ook hier neemt Hnygens 
te groote vrgheid. Hg laat wel eens een woord weg, waar datzelfde of 
een verwant woord reeds in den zin voorkomt, op znlk eenwgze 
dat die weglating stroefheid en duisterheid veroorzaakt. Hg maakt 
I, 331 melding van de moeite en kosten die gedaan zgn om te 
Rome den grooten obelisk te plaatsen, en dat alles, zegt hij, om 

een cierlgk Niet-met-allen, 
Een statig' ydelheit, of, soo 't wat beter is, 
Tot's Stichters sterfiBicke, maer doch, gedachteniss. 



458 GESCHIEDENIS DIR LEflTB&CUNDE. 

»Tot den stichters gedaehtenis, die wel sterfelgk is, wel niet eeuwig 
duurt, maar toch tot zgne gedachtenis'', wil hg zeggen. Het laatste 
woord had noodzakelgk tweemaal in den zin moeten voorkomen. 
Dezelfde fout maakt hg, als hg, op Hofwgck in zgne kegelbaan 
staande, zegt, 

bier keurt men 't soetste leven 
Gespeckt met stracken ernst, en met onnoosel jock, 
voor »hier acht m^i het zoetste leven, een leven dat gespekt is*' enz. 
Eenige bladzgden vroeger, I. 367 spreekt hg tot zgne dennen, 
Mgn' eigen Mannetjens, mgn' Leenluy en mgn' erven, 
Die all dat Boomen kont^ kost ghy, als Boomen, sterven, 
Maer 't sterven niet en kent : 
Hg had hier het werkwoord moeten herhalen en zeggen >die alles 
kunt wat boomen kunnen." — Duisterder nog is wat hg I. 131 
aanmerkt omtrent het gezondheid drinken, 

Gesondheit wordt den Mensch, maer uyt geen kan geschonken, 
Geluck noch ongeval wordt toe noch af gedroncken: 
Geneest een siecke Vorst daar yemand droncken»doodt 
Op sijn gesondheit light in 't bedd, of in de goot? 
Begrgp ik hem wel, dan wil hg zeggen, ismoordronken door 
het drinken op zgne gezondheid.'* 

Ik moet nog van eene bgzondere wgze gewagen waarop Huygens 
zgne zinnen verkort en bederft. Hg doet dit o. a. II, 101, 
Neel sagh ten venster ujt twee Neels-verliefde gecken 
Haer' Wambasen eerst uyt, daer naer haer' d^ens trecken. 
Bg het eene deel van den zin behoort uittrekken bg het andere 
trekken. Nu laat hg in het eerste deel van den zin de achterste 
helft der zamenstelling weg; de lezer mag het woord aanvullen 
uit het laatste deel van den zin waar hg het ontbrekende vii:dt. 
Dat is niet goed: evenwel wg verstaan wat hg wil zeggen. Maar 
hg maakt het ons moeielgker, wanneer hg in het eerste deel van 
den zin eene zamenstelling gebruikt, maar in het laatste deel een 
woord verzwggt dat in die zamenstelling voorkomt en dat hj] 
noodzakelgk had moeten uitdrukken. Zoo doet hg I, 160, 
Hy sal God moeten loven 
Voor d* ongemeene gunst, die hem den hellen dagh. 
Die hem het eewigh licht, dat ooge noyt en sagh, 



OB8CHIBDENI8 DEB LErmSBKlTNBE. 459 

Noyt menschen hert begreep, met sgnes herten oogen 
Bg yoor-raed open doet en voor de hand beoogen. 
>Doet beoogen" had hg behooren te zeggen. Hg begrypt niet dat 
dom tot open -in eene gansch andere betrekking staat dan tot beoogen 
en daarom bg dit laatste herhaald had moeten worden. Wat deze 
plaats nog duisterder maakt is dat Aem, dat in den dativns staat, 
bg de laatste woorden nog eens, en daar in in den accasativas, 
gedacht moet worden, en dat opendoen insgelgks in tweederlei be- 
teekenis moet worden opgevat, indien er althans geene font in den 
tekst is. 
Laat ik er nog éen voorbeeld bgvoegen. Het is, L 276, 
De Peck-ton gaet aen brand, de Yier-pgl en de fi3ock: 
De Dichters mengen lof en eer met ernst en jock, enz. 
Wat van de pekton gezegd wordt is dat zg aan brand gaat; dat 
zelfde wordt hier dus gezegd van den vuurpgl — en dit gaat goed — 
CD ook van de klok. £ ven wel zoo meende de dichter het niet: hg 
meende te zeggen de klok gaat^ raakt in beweging, wordt geluid. 
Hg vergat dat aan brand niet eene bepaling is van gaat, maar 
dat aan brand gaat^ al zgn het drie woorden, 6en begrip uitdrukt, 
en dat de lezer daarom bg vuurpijl en klok, waar het gezegde 
weggelaten is, in zgne gedachte niets anders kan aanvullen dan 
wat bg pekton gezegd is, namelgk gaat aan brand. 

Zoo even haalde ik eene plaats aan, waar het woordje Armeen maal 
genoemd wordt, maar op twee deelen van den zin betrekking heeft 
en bg het eene in eenen anderen naamval opgevat moet worden 
dan bg het andere. Het is eene fout, die wg meermalea, ook nog 
wel bg schrgvers van onzen tgd aantreffen. Maar ik moet er toch 
melding van maken en, omdat zulke weglatingen bg Huygens 
zoo dikwgls voorkomen en omdat hg daarin verder gaat dan mis- 
schien eenig ander schrgver. De weglating van een voornaam- 
woord, dat, omdat het bg een volgend deel van den zin in eenen 
anderen naamval staat, moest herhaald worden, hetzg in dien zelfden 
vorm, hetzg in eenen anderen (zoo als H. 407, 

Fop, dien de dievery sgn dagelickse brood is, 
En nergens liever eet als daer hy ongenoodt is) 
hindert ons, maar belet ons gewoonlgk niet den dichter te ver- 
staan. Doch Huygens doet niet alleen zoo met voornaamwoorden. 



460 GESCHIBDI&KIS DER LETTERKUNDE. 

maar ook met zelfst. naamwoorden en dan wordt hg wel eens 
duister, b. v. I. 414, 

Wat deed de Schepper wel, die 't schepsel Nens en Mond, 
£n oogh en oogenpaer^) elk hechtten aen sgn* grond. 
En hiet staen daer sy staen, en blyven soo sy stonden? 
Licht sagh men, sonder dat, hier Oogen en daer Monden, 
Hier Ooren, daer een' Neus van daegh uyt sgn gelidt, 
En morgen mogelick vergunt sgn oud besitt. 
d. i. wien morgen misschien zgn oud bezit weer vei^nd wordt. 
Stond bg vergunt het woordjen hem, dan zou het nog wel niet 
wezen zoo als het behoorde, maar men zou toch gemakkelgker be- 
grgpen wat de dichter meende. 
In zgne Uitbreiding der tien geboden lezen wg, I. 20, 
Ses dagen heb lek daer vry-willigh in verwrocht; 
Den sevenden gerust, gesegent en gepresen. 
Voor eeuwigh t'Mgner eer geheilight heeten wesen. 
De9i sevenden behoort bg gerust, gesegent, gepresen en gehei- 
light. Al die woorden moeten eenen accusativus bg zich heb- 
ben. Toch is hier dezelfde fout gemaakt als in de voorgaande 
voorbeelden. Wg moeten onderscheid maken tusschen namen en 
zaken. Wanneer wg het afkeuren dat Huygens I. 13 zegt, 

Die ons herbaert en nieuwe herten geeft, 
en beweren dat hg daar had moeten zeggen »ons nieuwe harten 
geeft," dan is het niet omdat de grammatica het eerste ons eenen 
accusativus, het andere eenen dativus noemt, maar omdat het 
woord tot heröaart in eene andere betrekking staat, dan ioi geeft* 
Nu kan ook dezelfde naamval verschillende betrekkingen uiidrnk- 
ken. Spreken wg van de bescherming der toet en van de bescherming 
onzer bezittingen dan gebruiken wg in beide gevallen eenen geni- 
tivus, maar in het eene geval is het een subjects- in het andere 
een objectsgenitivus, wg spreken van de wet die beschermi, van 
onze bezittingen die beschermd worden. In het veulen der zwarte 
merrie is het een genitivus van afstamming, in mijns broeders veulen 
een genitivus van bezit. Om dus een woord dat in twee deelen 
van eenen zin voorkomt, bg een van beide te kunnen uitlaten, 

*) Hier is soader twgfel eene font in de tekst. De dichter sal geachreren heb- 
ben oogh- en oorenptter. 



0JUCHI£D£»I8 D£B LETFEKKUNDE. 461 

is het niet genoeg dat het beide malen in denzelfden naamval 
staat j maar het moet ook tot de beide zindeelen in dezelfde be- 
trekking staan. Dit is het geval niet in de aangehaalde verzen, 
fig genist dmkt de accusativus den zevenden den tgd uit waarop 
de handeling geschiedt; maar bg gesegend, gepresen en geheilight is 
het objectsaccusativas. 

Laat ik eindelgk nog opmerken, dat onze dichter het wel eens 
met eene enkele partikel afdoet, waar meer woorden vereischt wor- 
den. Van den alchimist die aan het hof zgne kunst van gond- 
maken beproeft, zegt hy, I. 133, 

Eens Inckt die reise wel; ten tweeden schaere, maer oock; ^ 

Genaeckt hy drymael 't Bof, en brenghter niet als roock. 

Men telt hem stuyvers toe met vnysten vol om d*ooren, 

En stooters metten voet. 

Niet ieder zal terstond zien dat dit maar oock beteekenen moet, 
>maar somtgds toch ook nog.'' — Twee bladzgden vroeger, als hg 
over het gezondheid drinken spreekt, verklaart hg dat hg van ganscher 
harte den vorst een lang leven toewenscht, maar hg voegt er bg. 
Dan emmers nyt een' kelck die koeyen kon' verschricken 
En is noch vrienden vré, noch vyands val te licken, 
Of Daytsland waer' geberght. 

Ware het anders, meent hg, daa zou Duitschland geborgen zgn, 
waar men de kanst van veel drinken zoo uitnemend verstaat. Ook 
bg deze plaats zullen de meeste lezers wel eene aanteekening 
noodig hebben om haar goed te verstaan. Doorgaans echter doet 
des dichters kortheid in dit opzigt aan de duidelgkheid weinig 
schade. 

(Wordt vervolgd.) p. lebndbrtz wz. 

Een seeboek uit de middeneeuen. Onder den naam van Das 
Seebach ') heeft de Verein iür niederdeutsche Sprachforschung 'n 
hoogst belangrgk werk uitgegeven, dat als handschrift in de 
Handels-bibliotheek te Hamburg aanwezig is. Die handschriften, 

O De ToUe titel is: Das Seebnch. Von Karl Koppmann. Mit einer nantischec 
Ëinleitiing ron Arthur Breusing. Mit Glossar von Christoph Walther. — Bremen, 
1876. — Het formt Band I van de Niederdeutsche Denkmaler, üerausgegeben 
vom Verein für niederdeutsche Spiochforschnng. 



462 GESCHlfiDEKIS DBB LETTERKUNDE. 

want daar zgn er twee in éen band, ssgn klaarblgkelik in de 
tweede helft van de 15^^ een geschreven, maar volgens den be- 
werker van deze uitgave, kan men den oorsprong yan deze ge- 
schriften, den tgd waar in ze eerst geschreven werden, genist *n 
een vroeger stellen. Ze zgn in ^n nedersaksischen tongval ge- 
schreven, die niet aan deze of gene plaats in Neder-Daitschland 
bizonder eigen was of is, maar als *n zoogenoemde lingna firanca 
van de zeelieden der Hansesteden aan de Noord- en Oostzee moet 
beschoad worden. Het eigenaardige nedersaksisch van dit zeeboek 
vertoont bnitendien doidelike sporen dat 't nit *t flaamsch ver- 
taald is. Dit, maar vooral ook d'omstandigheit dat de zeereizen 
die er in beschreven worden, meestal eindigen bg 't Zwin in 
Flaanderen, of bg 't eiland Thanet aan de engelsche wal tegen- 
over 't Zwin of in de engelsche kanaal bg ^Swartenesse'* (Gap 
Gris-nez, de uiterste westelike grens van den nederdoitschen volk- 
stam en 't nederdaitsche spraakgebied in 't hedendaagsche Frank- 
rgk), geeft duidelik genoeg te kennen dat d'oorsprong van dezea 
ouden zeemansgids in Flaanderen, bepaaldelik te Brugge te zoe- 
ken is. 

flet boek is in veertien hoofdstukken verdeeld, die alle ver- 
schillende zeereizen en verschillende zaken daarop betrekkelik, als 
de getgden, de stroomingen, de koersen, de landmerken, enz. be- 
handelen. Hoofdstuk XI behandelt de zuiderkusten van de Noordzee, 
van Noord-Friesland (Amrum, Fohr, Helgoland) tot Oostende in 
Flaanderen. Dat gedeelte waarin de kust van Nederland beschre- 
ven wordt, wil ik hier mededeelen als proeve van den inhoud 
yan dit oude zeeboek, dat zoo wel voor den taal- als voor den 
geschiedvorscher en den aardrgkskundige, en in 't algemeen voor 
iederen navorscher van groot belang is. 

§ 16. Item buten der Oster Emse ^) unde der Wester Emse') 
unde der Lauwers dar maket vul see en sutosten mane. 

17. Item also gj wilt insegelen in de Lauwera so sole gy dat 
stenhus op Wangero ') unde dat werk up Werneroge *) over en 
bringen, so lopet an de Borne up 3 vadem, unde lopet by der 
Borne ') in. 

") Ootter-Eems. «) Wester— Eems. *) Rottum. *) Schiermonnikoog. 
') Borne, of het Amelander Grat. 



0BSCHIKDENI8 DES LETTKRKÜKDS. 463 

18. Item alto gy wilt insegelen de Borne, so sole gy 2 torne 
mjddes landes bringen van der Scellinge *) over, nnde lopet denne 
an de Bome op S vadem, nnde wiket denne wedder np 4 vadem 
?an der Bome, efte gy segelt np Bomere?'), nnde gat denne 
langes landes in by juwen lode; nnde also gy komen an endes 
der Schellinge, so schut dar en reff over van der Schellinge an 
dat Bomere?, dat is de Dorpel^ dar vinde gy id dep np myt ener 
hahen tide 2 % vadem ; nnde dat en is boven 3 schote nicht^ den 
so vinde gy dat dep 7 vadem, dan settet jnwe ancker ; dar maket 
?iil see en sntost ton osten mane. 

19. Item also gy wilt segelen int Vle *), so sole gy den torne 
ande de baken over en bringen, so segele gy dat beste in; nnde 
gy vindet np den Dorpel 2 % vadem dep np ene halve vlot, nnde 
also gy so verne bynnen komen, dat gy den kerktom bynnen de 
mwen dnnen bringen in dat glip, so gat na der Vlebalge over 
sntsotost. 

20. Item in dat Vle maket vul see en ostsntosten mane. 

21. Item also gy segelen in dat Eeldep, so sole gii lopen 
bywesten der mwen dnnen an lant, nnde is ene grote dnue, so 
lope gy hoge noch boven Langehorne, nnde lopet denne an de 
Borne np 4 vadem, nnde nicht neger, nnde gat vaste inwart, nnde 
kome gii by westen, so lopet boven Hantgifterreff nnde lopet denne 
np 4 vadem, so moge gy nicht mysdon; nnde dar maket vnl see 
en ostsntosten mane. 

22. Item van Langehome te Hantgifterreve, sndwest nnde nortost. 

23. Item to Texel maket vnl see sntsndwest nnde nortnortost. 

24. Item vor dem Marsdepe ^) maket vul see ost nnde west. 

25. Item np dem Bredensande ^) maket vul see nortwest unde 
sntost. 

26. Item in de Nagele maket vnl see en uterlik snden mane. 

27. Item nortost van den roden kleve ^) to Staveren dar licht 
de mte. 



>) ter Schelling. 

^ B^rnrif, rif of sandplaat in *t Amelander Qat, taaschen Ameland en ter 
ScbeUing. >) Flie. 

*) Marsdiep, 't seegat ran Tessel, tosschen Tessel en den vasten wal. 
') T Breedmnd, *n landplaat, hoog in 't Flie, tos^chen Worknm en Tea«el. 
*) 'T Boode Klif, aan den wal van Qaasterland. 



464 GE8CHUDENIS BSB LBTTBEKUlfDE. 

28. Item Eropelsant ^) licht bewesten Medeblick. Also gy op 
Urk mogen de torn seen, so gaet sutsutwest na Tiorde, so lope 
gii hoge noch boven Enkhnser sant ^) unde van den Krele ') sole 
gy gan na der Nagelen ostsutost. 

29. Item van Wiringen sole gy gan na Balker nesse nort- 
nortwest. 

30. Item also gy willen gan na der Wirger balgen *), so sole 
gii holden den toren tor borch ') by osten den randen berge, de 
np Texel stat. 

31. Item also gy wilt inlaveren dat Maesdep % so nemet ene 
achterrlot unde ?orebbe. 

32. Item alle Holland essyde ^ strecket sntsntwest unde nort- 
nortost. 

33. Item vor de Mase maket vul see en uterlik osten mane. 

34. Item alle Selandesside ®) strecket dat lant sntwest unde 
nortost, nnde dar maket val see en ostnortosten mane. 

35. Item alle Vlanderenssyden ^) strecket westsatwest nnde ost- 
nortost, nnde dar maket dat hogestc water an dat land en sadeii 
mane ande en norden, ande baten banckes sudwest unde nortost 

36. Item sole gy dat Swen '^) inlaveren jegens den wynt, so sole 
gy nemen en achterebbe unde ene vorvlot. 

37. Item also gy willen insegelen dat Heysdep, so sole gy de 
varbaken van Heys ^^) bringen, de by der molen stat, over dat kor 
to Heys^ so segele gy dat beste van den depe in, ande so ga gy 
rame noch van den Dtsande, unde so moge gi gan over na der 
Welinge ^') ostnortost. 

38. Item also gy willen insegelen dat Elockendep, so sole gy 
Westkappelen '^) bryngen nefens sunte Eatherinen kerke tor 
Kloeken ^% so segele gy dat beste dep in. 

1) Kreupeliand, *n landpUutt tuuchen Medemblik en Staveren. 

') Enkhoizerzand, 'n sondplaat bewesten Enkhniaea. 

*) De Kreil, *n plaat, hoog in 't Flie, beoosten Starercn. 

*) De Wieringer balg. ') Barg, dorp op Teasel. 

') Maesdep is hier 'n schryffont voor Marsdep, Marsdiep; sie § 24. 

^ De knst van Holland. ") De knst van Zeeland. 

*) De kast van FUanderen. ^®) 'T Zwin. >>) Heist, in West-Flaanderen. 

*') De Wielingen, 'n plaat rdor den mond van de Wester-Schelde. 

") Westkapelle of Westkappel op Walcheren. >«) Knokke, in West-Flaanderen. 



GESCHIEDENIS DEB LETTEBKÜNDE. 465 

39. item snnte Kattrinen torne dat is de negeste torne by den 
water van der Slas ^) ; de ander torne steyt inwart to lande wart, 
nnde dar negest steit Heys, dar na Blanckenborch '), dat is en 
stiimp torne, dar na Ostende, dar stan 3 torne. 

In dit hier overgenomen gedeelte van *t Zeeboek is voor mg een 
en ander ondnidelik en onverstaanbaar. Wat is b. v. in § 21 en 22 
Eeldep, Langehome, Hantgifterreff? Wat in §26 en28 deNagele? 
Wat moet in § 27 onder >de rate" verstaan worden ? Wat is 
Tierde in §28? — 

Ook §17 mag velen onverstaanbaar voorkomen. De heren Kopp- 
mann en Breusing^ die onder den titel van Die Ortsnamen des 
Seebnchs de plaatsnamen die in 't Zeeboek voorkomen, afzonderlik 
bewerkt hebben^ weten met deze § ook geen weg, en de heer B. 
zeit er van: Ȥ 17 muss' verderbt sein ; wahrscheinlich sind einige 
>8atze ansgefallen.*' En verder nog: >Noch weniger ist Wange- 
iroog -~ daför ist nicht nar Wangero, sondem auch Werneroge 
»za nehmen — von de Lauers ans in Sicht.*' 

Maar de heer B. is hier geheel op 'n dwaalweg geraakt. § 17 
is niet bedorven, en niets is daar uitgevallen, maar alles dnidelik, 
als men Langero leest voor Wangero, wat zekerlik 'n schrgffont 
is, en weet dat Langero of Langenoe *n onde naam is van ^t 
hedendaagsche eiland Rottum, even als Werneroge 'n oude naam 
is van 'teiland Schiermonnikoog. Natuurlik mag in deze § aan 't 
eiland Wangeroog, dat aan den mond van de Weser leit, en met 
den mond van de Lauers niets te maken heeft, gaar niet gedacht 
worden. 

De namen Langenoe of Moenken Langenoe (Monniken-Langen- 
oog), ter onderscheiding van 't eiland Langeroog aan den oost- 
frieschen wal zoo genoemd, voor Rottumeroog^ en Werneroge voor 
Schiermonnikoog zgn ons beide bekend uit v^ftiende-eeusche 
oorkonden. In *n oorkonde namelik van 't jaar 1440 belooft Filips 
van Bourgondie, graaf van Holland, aan den toenmaligen eigenaar 
van Schiermonnikoog, aan Dominions^ abt van 't klooster £laar- 
kamp, om in z'n #protectieendebeschermenissen** te zullen nemen: 
>een eylant, genoemt Werner oghe, anders geheten Schiermonnich 



*) Sluis, in Zeeusch-FlaanderQQ. ') Blankenberg, in Weat-FlaaDderen. 

83 



466 GESCHIEDENIS DER LETTERKUNDE. 

>oge, gelegen den naesten lande geheten Paidza ^) in Oostergolanden, 
>ap die oestzyde van Amelant*' — enz. 

En in 'n oorkonde van 't jaar 1400 schenkt Hertog Albrecht 
van Beiem^ graaf van Holland, aan Herman Howempe o. a. »een 
eylanty geheten Moenkelangenoe ende Bercmeroe, gelegen tosschen 
der Lanwers ende der Wester £em." — 

Ik kan onder dit »Moenke1angenoe ende Bercmeroe*' niets anders 
verstaan als de hedendaagsche eilanden Rottam en Borkam( Berc- 
meroe = Berknmeroog of Borkumeroog; e en o zgn in 't friesch 
vaak wisselletters : del en doly Jdle en Jolle, Gerrit en Gorrit of 
Jorrit, enz.). De niene naam Rottnm of liever Bottameroog heeft 
de oude benaming Langenoe of Moenken-Langenoe verdrongen, 
om verwarring te schutten mei 't oostfriesche Langeroog, omdat 
Monniken-Langenoog te lang was voor *t dageliksche gebruik, en 
omdat dit eiland in de middeneenen voor twee derden aan de 
Benedictiner Abdg te Rottnm in Hnnsingo toebehoorde. — 

Veel beiangr^ks omtrent deze eilanden Schiermonnikoog, Rottam 
en Borkum kan men vinden in : W. W. Bama^ Schiermonnikoog — 
de Lanwers — de Scholbalg, voorkomende in 't 12de deel van 't 
tgdschrift De vrge Fries. — 

Haarlem. johan winkler. 



VRAGEN. 

Histoire deFlandre. Wie is de schr^ver van : THistoire de Flandre 
contenant les plrs notables occurences des guerres civiles ettroa- 
bles advenns au pays-bas, depuis Ie départ en Ëspagne de Philippe 
Boy Gatholiqne jusques k présent et des causes d'iceux etc 

A Paris Chez Jean Poupy, rne Saint Jacques a la Bible d'Or. 
1581. folio. 

Achevé d*imprimer par Henry Thierrg Imprimeur ik Paris Ie 
80 de Juin 1581 ? 

Ik heb dit boek, tot dusverre, in geen catalogus vermeld gevonden. 

c. P. L. 



') Paidia =: PeMena, tegenwoordig *n vbschersdorp aan de Wadden in Oost- 
Dongeradeel, tegenorer Schiermonnikoog. In de serentiende een nog hadden Schier- 
monnikoog en Peasens slechts éen predikant te samen. — 



GESCHIEDENIS DER LETrEBKÜNDE. 467 

J. liefii. Van hem ken ik: Sommiere Loffelgcke bescbrgvinge van 
het wgt-bernclit Graefschap van Zeelandt. Mitsgaders de Daden, bet 
Ie?en ende de handelinghe der vroomdadige Zeelanderen. Bg een 
vergadert ende in Bh^m ghestelt Door J. Liefs. t^Amstelredam, 
Ghedrackt by Jan Fredoricksz. Stam / woonende by de Zuyder- 
Kerck inde Hope. Anno 1636. (in 4**). 

Eene dergelgke beschrgving gaf hg van Friesland. 

Wie kan mg meer omtrent hem mededeelen, dan ik bg van 
der Aa, Biographisch Woordenboek, vinden kan. 

Gaf hg ook van nog andere gewesten dergelgkebeschrg vingen? 

c. p. L. 

Abraham van der Bnrgh. In het jaar 1647 verschenen bg Jacob 
van Biesen, te Arnhem, twee gelgksoortige werkjes, namelgk: 
Gestaltenis van ont Zeelandt, en Hoe en wanneer HoUant tot een 
Graefschap is a%esondert, beide in 4^ en de bladzgden slechts aan 
ééne zgde bedrukt. 

Achter beide is een los blad ingevoegd, waarop, onder meer, 
nagenoeg dezelfde opdragt Aen den Vaderlants-lievenden Leser 
gevonden wordt. Die geplaatst achter de Gestaltenis echter, is 
onderteekend Abraham van der Borgh. Mag ik na dezen voor den 
schrgver honden en, zoo ja, weet iemand mg dan iets over hem 
mede te deelen? 

c. P. L. 



KUNSTGESCHIEDENIS. 



Be 8t. Maria dell' Anima te Bome. (XXV bl. 8). Met hetgeen 
de heer Verloren t. a. p. gegeven heefb^ vergelgke men Epitaphes 
des Néerlandais enterrés a Bome, par Victor Gaillard, Gand 1853, 
waar al de, door den heer Verloren vermelde opschriften uitvoerig 
gevonden worden. c. p. l. 



468 



VEREENIGING VOOR NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 



Colleginm mnnotun te Groningen. In de Bijdragen tot de Geêchie- 
denis en Oudheidkunde^ inzonderheid van de provincie Oroningen, 
uitgegeven door de heeren Dr. G. A.cker Stratingh, Mr. H. 0. 
Feith en Mr. W. B. S. Boeles, deel II blz. 1, komt een verhan- 
deling voor van den heer Feith over Muzikanten en de be- 
oefening der Muziek in Groningen, waarvan genoemde 
heer in der tgd een afdruk aan de Vereeniging ten geschenke 
heeft gezonden^ die echter, door toevallige omstandigheden, tot 
heden nog niet in onze berichten was behandeld. 

De mededeelingen betreffende het collegium zgn ontleend aau 
de wetten en twee boeken van ontvang, welke voor eenigen tgd 
op een boekverkooping voor het Groning^che Archief zgn aange- 
kocht. De datum van oprichting blgkt daaruit te zgn geweest 
1 mei 1683, terwgl na 1771 geene aanteekeningen meer voor- 
komen, zoodat het waarschgnl^k omstreeks dien tgd in verval is 
geraakt. 

De bezittingen van het collegium bestonden uit instrumenten en 
een verzameling muziekboeken. De heer Feith is zoo welwillend 
geweest de Igst der laatste voor de Yereeniging af te schrgven, 
en tot kenschetsing van den aard der in die tgden gebruikt 
wordende muziekwerken, laat ik die in zgn geheel hier volgen. 

Register der mv^yckboeken^ het Edel Achtbaere Collegium 
Musicum toebehoorende. 

Eeretelyck soo vocael als instrumentael. In folio. 

1. Gasp. Yerlith, Missae et motetta a 4, 5 vel 6 vocibus, cam 
instrumentis, 16 volum. Antverpiae 1661. 

2. Yariorum autorum Musica Romana, 3 vocib. cum instrom. 

6 volum. Bambergae 1665. 

8. Caroli Rosier, Cantiones sacrae a 2 vel 3 vocib. cum instram. 

7 volum. Coloniae 1667. 

4. Ejusdem, Motetta a 1« 2 vel 3 vocib. cum instrum. 4 volom. 
Coloniae 1668. 



HUZIBKGfiSCHlSDEKIS. 469 

5. Nicol. Maiscocqne, Concordia montensis a 1, 2, 3, 4 vel 5 vocib. 
cnm instrum. 8 vol. Antverpiae 1676. 

6. Benedicti Josephi Masica montana a 1, 2, 3 vel 4 vocib. cnm 
2, 3 vel 5 instrnm. opus quartum. 9 volnm. Antverpiae 1677. 

7. Ejüsdem, Completoriale mnsictim a 2, 3 vel 4 vocib. et 2, 3 
vel 5 instrum. opns qnintum. 9 vol. Antverpiae 1678. 

8. Gislenii Doré, Missa spiennis et motetta a 5 vel 6 vocib. cum 
instrum. Antverpiae 1680. 

9. Simonis Crespini, Chorus musicalis a 1, 2, 3, 4, 5 vel 6 vocib. 
cum instrum. opus primum. 15 volum. Antverpiae 1681. 

10. Walteri Delien, Missae funebres a 4 vel 5 vocib. cum 3 vel 
5 instrum. opus primum. 10 volum. Antverpiae 1682. 

11. B. Josepbi Missae litauiae et motetta. opns Imnm. Antverpiae 
1666. 14 vol. 

12. Joh. Melchioris Caesaris, Trisagium musicum 4 vocib. et 
instrum. cum 4 voc. concordantibus, 3 viol. et fagotto, 15 
vol. Herbipoli 1683. 

13. Nicol. Maiscocque, Harmonia sacra 5 voc. cum instrum. 10 vol. 
Antverpiae 1688. 

14. PhiL a Steelant,* Missae et motetta, a 5 et 6 vocib. Antv. 
1655, opus primum. 

15. Georg. Smezer, Motettae sive cantiones sacrae a 2, 3, 4, 5, 
6, 7, 8 et 9 tam vocibus quam instrumentis, 8 volumina. 
Augustae Vindelicorum A? 1671. 

16. Ejusdem, Sacri concentus tam vocibus quam instrumentis, 19 
volum. opus alterum. Augustae Vindelicorum A® 1689. 

17. Verscheidene geschreven stucken met 1, 3 en 4 stemmen en 
2 viol. 

18. Oio Battista Vitaly, Cantate 4 volum. Geschreven Italiaense text. 

19. Ejusdem, 8 volum. Cantates sacri. op. 11. 

20. Ejusdem, 4 volum. Mot^tti sacri. op. 4. 

21. Sebastiano Gherici, 7 volum. Devoti Concerti. op. 2. 

22. Ejusdem, 7 volum. Motetti sacri. op. 4. 

Met stemmen alleen, in folio. 

1. Grius. AUeri, Compositiones sacrae 2, 3 vel 4 voc. 5 vol. 
Rotterodami 1656. 



470 MUZIEK0E8CHIEDENIS. 

2. Francisci Lncii, Motetti a 2 vel 3 voc. 4 vol. Roterodami 1658. 

3. Stichtelgcke gesangen 4 voc. 5 vol. Amstelodami 1671. 

4. Gio. Baptista Bassaniy Cantate a 2 et 3 voc. 4 boecken geschreven. 

Met instrumenten alleen^ in folio. 

1. Joh. Henrici Schmelzer, Sacro proÜEinns concentus mnsicas 
a 2, 4, 5, 6, 7 vel 8 instrum. 9 voL Norimbergae 1662. 

2. flenrici Biber, Fidiciuinm sacroproÜEinuQi a 4 vel 5 instram. 
Norimbergae, 6 vol. 

3. David Pietersen (Petersen?), Speelstacken viol. soloetorgano. 
Amstel. 1683. 

3. Caroli flacquart, Harmonia Parnassia com 3 vel 4 instruni. 
Trajecti ad Bhenom. 1686. 5 volnm. 

5. 6. 6. Valther, a Yiolino solo et organo. Mognntiae 1687. 

6. 6. Schenk, il Giardino Harmonico a 4 instram. 4 Tolom. 
Amstelodami 1692. 

7. A. Yeracini, opera prima a 4 instmm. 4 vol. 

8. Albicastro, opera septima. 5 vol. 

9. Albinoni, seconda. 7 vol. 

10. Bianchi, seconda. 5 vol. 

11. Mecki (Vecchi?), prima et secnnda. 7 vol. ieder. 

12. Albaco, qninta. 8 vol. 

13. Tessarini^ prima. 6 vol. libro Imo et 2do. in een bandt. 

14. Gio de Santis, seconda. 8 vol. 

15. W. Gorbett, opera terza. 7 vol. 

16. Valentini, nona. 7 vol. 

17. Brescianello, prima. 6 vol. 

18. 6 Concerten van diverse meesters, als: Yivaldi, Pocasso, 
Yiconti en Bossii. 6 vol. opera prima. 

19. Tartini, 6 sonaten, een volomen, opera prima. 

20. Tessarini, 2 sonaten, een volomen, opera terza. 

21. Albinoni, opera qointa, 7 vol. 

22. Deselve, opera septima, 7 vol. 

23. Tartini, opera seconda, 8 vol. 

24. Yivaldi, opera nona, libro primo en 2do in een band. 6 vol. 

25. Ses concert] van verscheidene meesters, van Scaccia en anderen, 
libro secondo, 7 vol. 



HÜZIEK0£SCHIfiD£NI8. 471 

26. Locatelli, opera quarta, parte prima et secunda in een baud. 

8 yoL 

27. Yivaldi, opera qnarta, libro primo et secnndo iii een band. 

5 yoL 

28. Ses concerten par on amis da clavier. 5 vol. 

29. Teasarini, opera qnarta. 6 vol. 

30. Schiassi, opera prima, libro Imo et 2do in een band. 6 vol. 

31. Scaccia, opera prima. 6 vol. 

32. 6. 6. Lnstig, Villanelles HoUandoises, 6 concerten, geschreven. 

33. Deselve, Villanelles Angloises, 6 concerten, geschreven. 

34. Deselve, Serenata, geschreven. 

35. Schickhardt, 13 onvrage. 6 vol. 

36. 6 concerten a Oboë van Valentini en andere diverse authenrs. 

6 vol. 

37. Bmnmnller, opera prima, 4 vol. 

38. Valentini, opera secunda, 4 vol. 

39. 12 concerten met walthoorens of trompetten, geschreven. 

40. Valentini, opera prima. 4 vol. 

41. Valentine, opera prima. 4 vol. 

Libri musici in qxiarto tam vocibus quam ifistrumentis, 

1. Franc. Turini, Madrigali a 3 voc. et 2 viol. Venetiis 1639. 

2. Diversorum autorum missae quatuor a 5, 8, 10 et 12 voc. et 
instrum. Antverpiae 1642. 13 volnm. 

3. Joh. Loisel, Missae quatuor a 5 et 6 voc. cum instrum. 18 vol. 
Antverpiae 1644. 

4. Ejttsdem, Flores musici 8 voc. er instrum. 9 vol. ibidem 1647. 

5. Joh. Babtistae Verryth, Divinae ac piae oblectationes 8 voc. 
et 4 instrum. Antverpiae 1647, 13 volum. 

6. Joh. Dromal, Bellaria sacra 8 voc. et instrum. ibidem 1647, 

9 vol. 

7. Dionys. d'Ortho, Psalterium jucundum a 2, 3, 4, 5, 6, 7 et 8 
voc. cum instrum. ibidem 1649, 16 vol. 

8. Joh. Babt. Ghinelli, Missae a 3, 4 vel 5 voc. cum 2 viol. 
Antverpiae 1651, 12 volum. 

9. Sim. Vesi, Motetta et Psalmi voce sola cum instrum. 5 vol. 
ibidem 1651. 



472 KÜZIBK0E8CHIBDENI8. 

10. Manritii Gazzati, Motetti et hymni voce sola et instram. 5 yoI. 
Antverpiae 1656. 

11. Ejusdem, Missae et Psalmi a 1, 3 et 4 voc. et instrum. 
Venetiis 1653, 12 voL 

12. Ejttsdem, Motetti a voce sola et instram. Autverpiae 1676. 
4 volnm. 

13. M. ücellini, Psalmi a 1, 2, 3, 4 vel 5 voc. cum instram. 
Venetiis 1654, 9 vol. 

14. Diversoram aatoram paradisas volaptatis a 1, 2 et 5 vocibos 
cam instram. Antverpiae 1656, 12 volam. 

15. Gaspar. Gasati, Motetta et Psalmi a 2, 3 vel 4 voc cam instr. 
Antverpiae 1658, 7 volam. 

16. Gaspar, de Yertit, Missae et motetta a 3 vel 4 voc. cnm instr. 
ibidem 1668, 7 volam. 

17. Benedicti Josephi, Floscoli masici a 1, 2, 3 vel 4 voc. cum 
instr. 8 vol. Antverpiae 1672. 

18. Ejosdem, Gorona stellaram a 1, 2, 3 vel 4 voc. cam instram. 
ibidem 1673, 8 volam. 

19. Ejasdem, Encomia sacra a 1, 2, vel 3 voc. cam instram. 
ültrajecti 1683, 8 vol. 

20. Joh. Cox, Fercalam masicam a 1, 3 vel 4 voc. cam instram. 
8 vol. Antverpiae 1673. 

21. Nicol. Maiscocqae Area parthenica a 1, 2, 3, 4 vel 5 voc. cam 
instram. ibidem 1674, 11 vol. 

22. Gail. Bart, Missae et motetta a 3, 4 vel 5 voc. cam instram. 
ibidem 1674, 9 volam. 

23. Ejasdem, Litaniae sacrae a 3, 4 vel 5 voc. cam instram. 
ibidem 1675, 9 volam. 

24. Joh. Gailh. Doré, Philomela aarea a 1, 2, 3 vel 4 voc. cnm 
instram. ibidem 1684, 9 volam. 

25. Joh. Goüh. Bart, Philomela sacra, 8 vol. a 1, 2 vel 3 voc. cam 

instr. Antverpiae 1671. 

26. Sebast. Gherici, Motetti sacri a 2 vel 3 vocib. cam instram. 
Antverpiae 1689. 

27. Manritii Gazzati, Sacri concenti. Antverpiae 1676, 8 volam. 

28. Garoli Grossi, Moderne Melodie a voce sola cam instram. 
opera octava. Antverpiae. 6 volam. 



MUZXBKGBSCHIEDBNIS. 473 

29. G. B. Bassani, Motetti a voce sola con violini, opera ottava. 
Antverpiae. 4 volam. 

30. Verscheiden geschreven stacken met 8 en 4 stemmen en 2 
instramenten. 

31. Achille et Polixene, Tragedie mise en mosiqae, Ie premier 
acte par fea Monsieur de Lnlly, Ie prologne et les qnatre 
antres actes par Monsieur Gelosse. A Amsterdam chez Antoine 
Pointel 1688. 

32. G. B. Bassani, Melodie moderne a nna, due, tre e quattro 
voci con violini, Antv. 1694. 8 vol. 

33. M. Cazzati, Missa et Sahni a 5 voci con 4 Istromenti et 
snoi ripieni, et altri Salmi a 3 et 4 con violini. opera 36. 

Bologna 1665. 

Alleen met stemmen^ in quarto, 

1. Batt. Locatelli, Madrigali a 2, 3, 4, 5, 6 vel 7 voc. Venetiis 
1628, 6 vol. 

2. Joh. Ceresini, GovoUa flagrone, a 2, 3 vel 4 voc. Antverpiae 
1640, 5 volam. 

3. Ejnsdem, Hennii madrigali a 5 voc. ibidem 1643, 6 volnm. 

4. Ejnsdem, Missae 8 vocom, ibidem 1645, 9 volnm. 

5. Ejnsdem, Motetti a 3, 4 vel 5 voc. ibidem 1646, 6 volnm. 

6. Michae. Angl. Grascini (?) a 2, 3 vel 4 voc. ibidem 1646, 5 vol. 

7. Joh. Loisel, Sorcnlns olivae a 6 .voc. ibidem 1646, 7 volnm. 

8. Ejnsdem, Motetta sacra a 2 vel. 3 voc. ibidem 1649, 4 volnm. 

9. Casp. Gasati, Amannm Rosarium a 1, 2, 3, 4 vel 5 voc. ibidem 
1649, 5 volnm. 

10. Ejnsdem, Sacri concentus, 3 vel 4 voc. ibidem 1656, 5 volnm. 

11. Joh. Yerryth, Flammae Divinae a 2 vel 3 voc. Antverpiae 

1649, 4 volam. 

12. Lamb. Peytkyn, secnnda pars Sacrorum concentnum a 2, 3, 
4 vel 5 voc. Antverpia 1650, 6 vol. 

13. Joh. Petri Finatti, Sacri concentus, 2, 3, 4 et 5 voc. ibidem 

1650, 6 volnm. 

14. Franc, de la Porta, Gantiones a 2, 3, 4 vel 5 voc. ibidem 
1650, 6 volnm. 

15. Nicol. a Kempis, Missae et motettae 8 vocum, Antverpiae 
1650, 9 volnm. 



474 MüZIE^O]SSCHlBD|fiNI0. 

16. Boni&c Gni^iani, Motetta a 2, 3, 4, 5 vel 6 toc. ibid. 1652, 

5 Yolam. 

17. Diversornm ai^tomm Corona aurea a 2 vel 3 yoc. ibid. 1659, 
4 Yolam. 

18. Eorandem, Florida verba a 2, 3, 4 vel 5 yoc et partim instr. 
ibidem 1661, 5 volam. 

19. Nat. Monserrato, Motetti a 2 vel 3 yoc. Antyerpiae 1668, 
4 yolam. 

20. Franc, Sisto de fieina, Florida corona, a 2, 3 yel 4 yoc. ibid. 
1668, 5 yolam. 

21. Maant. Cazzati, Tribato di sacri concerti, 2, 3 yel 4 yoc. 
ibidem 1669, 5 yolam. 

22. Franc. Foggia, Concentas Ecclesiastici a 2, 3, 4 et 5 yocib. 
Antyerpiae 1658. 

23. Gasparis Casati et Paoli Gornetti, prima partas Faetres alter, 
a 4, 5 et 6 yoc. Antwerpiae 1658. 

24. Step. Filipini, Concerti sacri a 2, 3, 4 et 5 yoc. opera seconda. 
Antyerpia 1666, 6 yol. 

25. Gio Ant. Grossi, Orfeo Pellegrino a 2, 3 et 4 yocib. opera 4. 
Antyerpiae 1667, 5 yolam. 

26. Gio Le Grenzi, Sentimenti deyoti, opas 6, 2 a 3 yoc Ant?. 
1665f 4 yolam. 

27. J. B. Garciolae, Concentas harmonici 2, 3, 4, 5 yoc Ant. 6 
yol. B. Josephi, Mi98%e^ Litaniae et motetta opas Imam 
Antyerpiae 1666. 

28. Genins Masicas, aathore Alphonso d*Eye, opas primam. 11 toI. 

29. Motetti a yoce spla con instramenti del sig. Gio Battista 
Allegri, opera prima. 5 yol. 

30. Motetti a yoce sola con inetramenti del signor B. Bassani, 
opera 27, 5 yol. 

Geheel instrumeniaelj in quarto. 

1. Liberti Groningani, Padaanes et galiardes. Antyerpiae 1632, 

6 yolam. 

2. Gailh. Joongh, Sonate a 3 yiol. Inspragh 1659, 4 yolam. 

3. Maar. Cazzati, Sonate a 2, 3, 4 yel 5 yiol. Anty. 1677, 6 yolam. 

4. Ejnsdem, Sonate a 2 yiol. ibid. 1678, 3 yolam. 



XUZISKOX8CHISDSNI8. 475 

5. Oeorgü Bleyeri, Zodiacns mosicas a 2, S vel 4 inatram. Antv. 
1683, 5 Yolnm. 

6. Batt, Vitali, Sonata a 2 yiolino. Amstelodami 1684, 3 yolum. 

7. Oayertnre de l'opera de Pbaeton par Mons. Baptist de Lully. 
a Amsterdam 1683, a 4 torn. 

8. Pieces nouvelles de Gerard de la Porté, 3 yol. a Paris 1686. 

9. Corelli, Sonaten a 4, 2 viol. Bass. et Bass. contin. opera prima. 

10. Corelli, Sonaten a 4, 2 viol. Bass. et Bass. contin. opera tertia. 

11. Corelli, Sonaten a 3, vier vol. te weten met een dubbelde bass, 
opera qnarta. 

12. Caldera, Sonata a 4, op. Ima. 

13. G. Torelly, Sonata a 5, op. Ima. 

14. Ejosdem, Sonata a 2, 3, 4 et 5, op. 3. 

15. Ejnsdem, Sonata a 5, op. 6. 

16. G. B. Vitaly, a 3, op. 9, Sonate. 

17. J. Schenk, Sonata a 4, op. ... 

18. Toninl, Sonata a 4, op. ... 

19. D. Albinoni, Sonata a 4, op. ... 

20. fiemardini, Sonata a 3, op. 1. 

21. H. Anders, Sonata a 4, op. 2. 

22. Ejnsdem, Aire a 3, op. Imum. 

23. A. Veracini, op. 1, 4 vol. Sonata. 

24. C. Ant Marini, op. 3, 6 vol. Sonata. 

25. B. P. Benedict. Sto Josepho, 4 vol. op. 8. 

26. Brygel, Capricio a 5, 5 vol. 

27. G. P. Kryger, Sonata a ..., 3 vol. 

28. J. Bosenmnller, Sonata a 1, 2, 3, 5. 

29. El. Bmnnmaller, op T. 4 vol. Sonata. 

30. Rob. Valentini, op. T. 4 vol. Sonata. 

31. Bern. Torelli, etc. 7 vol. Sonata. 

32. Gins. Valentini, op. 2, 4 vol. Bizarries. 

33. Lnigi Taglietti, op. 6, 5 vol. Concerten. 

34. J. Gh. Schickart, op. 13» 6 vol. Concerten. 

35. Bemardi Torelli, etc., 5 vol. Sonata. 

36. Znanne Reali, op. T. 4 vol. Sonata. 

37. Ginseppe Valentini, op. T. 4 vol. Simphonie. 

38. Giolio Taglietti, op. 4, 5 vol. Concerten. 



476 MVZIEKOESCHIBDBllIS. 

Ik twgfel niet aan de naauwkeurigheid van den heer Feith, 
doch ben verzekerd, dat in vele namen en titels fouten voor- 
komen, die welligt op rekening te stellen zgn van ondnidelgk 
schrift, of wel, dat de zameustellers dezer Igsten daaraan niet de 
noodige zorg gewgd hebben. Om hiervan iets met zekerheid te 
zeggen, zon ik in de muzikale biografiën alle namen moeten 
nazoeken, een arbeid die ik tot later moet uitstellen, daar m^ 
voor het tegenwoordige daartoe de tgd ontbreekt. Inlichtingen 
en verbeteringen zullen mg echter steeds aangenaam zgn. 

8. SPBLLEES. 

Van Lenniek. Voor mg ligt het huwelgkscontract tusschen 
Peter Jacobsz. van Lenniek, organist te Ngkerk, zoon van mr. 
Jacob Pietersen van Lenniek, organist te Harderwgk, als bruide- 
gom — en Gerritgen Ggsberts, dochter van Beertien Goerten wed. 
Ggsbert Albertsen, als bruid, gesloten op 19 jan. 1627. Als huwe- 
Igkslieden traden hierbg op Johan van Bamevelt en A melis van 
Zwiller van de zgde des bruidegoms, en Groesen van Gurler en 
Jelis Loechsz. van de zgde der bruid. Deze acte, welke veel door 
vochtigheid geleden heeft en zoo doende verre van duidelgk is, 
bevindt zich — waar men ze zeker niet zoeken zoude — in het 
archief van het Groote en Voorster Gasthuis te Deventer. 

J. I. VAN DOORNINCK. 



TAALKUNDE. 



Oueemen (XXYI, bl. 363). Ja, 'n kwem of 'n kweern is *n hand- 
molen; dat is 'n werktuig tot *t malen van graan, dat oudtgds 
bg alle germaansche volken daar toe gebruik twerd, vóór de molens, 
door water of door wind gedreven, algemeen in gebruik kwamen. 
Oorspronkelik bestond zulk 'n kwem slechts uit 'n paar steenen, 
'n groote, zachte steen, die tot onderlaach diende, en 'n Ueine, 
harde steen, die men in de hand nam, en waar mee men de graan- 
korrels kneusde en fijn wreef. Zulke oorspronkelike en eenvoudige 



TAALKUNDE. 477 

oorkwerneQ, als 'k ze zoo noemeD mag, waren reeds van oyeronde 
tgden, reeds bg de menschen die in 't steentgdvak leefden^ in ge- 
bruik. Later werden er natuurlik allerlei yerbeteringen aan die 
kwemen gebracht, tot ze eindelik de gedaante van 'n v^zel of 
mortier met 'n stamper, beide van steen, vertoonden. Zulke kwer- 
nen zgn nog b^ minder beschaafde volken in gebruik. De rgst- 
blokken, holle houten blokken met lange houten stampers, waar in 
en waar mee de vronen in den Indischen Archipel de rgst ont- 
bolsteren, zgn eigenlik ook kwemen. Onze voorouders gebruikten 
de kwemen nog algemeen in de middeneeuen; en in afgelegen 
streken bleven ze nog langer in gebraik, tot in deze eeu toe, zoo 
als op 't eiland Wangeroog en op de halligen in Noord-Friesland. 
In de vorige eeu gebruikte men in de afgelegene veen- en moor- 
streken van Oost-Friesland, in Broekmerland en Overledingerland^ 
de kwe