See other formats

Full text of "De Nola opusculum : distinctum, plenum, clarum, doctum, pulcrum, verum, graue, varium, & utile"

-t 



J- 



3atia ^ams 





IN TMECUSTODY OF THE 

B05TON FUBLIC LIBRAF?Y. 



SHELF N° 




•/- ^ 



-hi 



-'<,jr 






i 



^ /.' 



D E'N O L A» 

Opufculum. 

Diftindtutn 

Plenum 

Clamm 

Dodlum 

Pulcrum 

Verum 

Graue 

Varium 8C 

Vtile. 



v'1 



ADAMS 



PRIMVS 



II 



ms^^^^^&M 



AMBROSILLEONISJN.LIBELLOS.DENOLA, 
PATR.IA.AD'ENFLICVM.VR^ 
SINVM.PR.INCIPEM.IV^ 
STISSIMVM. 



PRAEFATIO. 



'i 




M N E S homines Enf icc Princcps uchemcn^ 
ter optanKmirificecj nituturxutpatriamjtabpc 
fumma iuuet:g[ omni officio:uenerationc:ac pw 
etate profequantur.Cari nac]^ funt filii;cari pa> 
rentcs: cari quinetiam: atc^p nihilominus amici: 
omnium tamen patria una longc cariflima eft^ 
No folu enim patria parentum effe parens: atcj 
munera:quas a parentibus ^ficifcuntur :omnia 
contulifle uidetur; uerum etiamcomplura no> 
bis ah'a coperitur praeftitiflTe.ueluti roIem:acthera:humum:oratioem ;do 
cumenta:mores:nomen:focietates:domos;at(j^alimenta,Q^uibusmunc 
ribusfimulfebenignamatq^fuauemoftendit^Iimulctiamnos ufc^ adeo 
fecum coniunxit;ut fiquid fadro dicftoue fiue alii liue nos fuerimus de ca 
bcnemercntes:id omne aeque ac nobis iplis acccfterit^exiftimemus ; at(^ 
fummopere gaudeamus.Eamobrem combufta dirutam^ a Gallis Ro/ 
ma Fu.Camillus ardeti aio:cura:folicitudinc ab itcritu uedicauit; inftau 
rauit:adauxit. AlfonfusiteRex Aragoneus fecundus Enrici auitui fr 
Parthcnopen patria; q iapride apta^pe:at<^ angufta fuerat: tu plurimii 
amplificauit ; tu moenibus g[ prasftatiflimis circundedit.Athenas quoc^ 
alioquin inter urbes illuftris facile clarifiTimas: Ifocratcm ac Ariftidcm 
itcr primos laudibus magnis iuuit extollcrc Adcj^ dicatis Panathcnaicis 
oratonibus lucuIentiiHmis.Innumeri quinctiam copcrti funt uiri;qui fe 
corporaquc pro ualloaufi funt hoftibus obiicerc ;eligentcs mortem 
di uita commutarc potius: ^ finere patriam uinci:aut uaftari;aut Ixdu 
Alii infuper aliter operam cgregiam naaauere pro patria: quos rccefe^ 

a ii 



^ LIB. 

rc:opus foret immefum, Ipfe uero patriam quoc^ ftudio profecuturusj 
ut horum omnium benefacf endi cupiditatem uideor imitari;ita modo 
quoda fum difpar munere iplo reddendo, Illi cnim patria opere magno 
redintegraueremei effecere maiorem. ipfe imagine atq^ afpecilus^prii 
fimilitudie tata^duxi in mcdiu adiutus opera Hieronymi Moceti pi«» 
• OiOtis :ut oculis oium at(j ubicj terrai^per^ facile poflit efle cofpicua. 
Q_uinetillipatria cocinne affatim^ iaudauerut:aceuexeruntadaftra. 
ipfe cotra copia dicendi fepoiita: reiidtifc^j floribus 8C orationum leno/ 
dhiis fola fum liiftoriasfimplicitate complexus.Imagine nacj pura:atc]g 
hiflioria def^cata in Iioc opufcuio decreui patriam uenerari.Imaginis 
cnim uis at<]? a<5tio diuina nimirum eft::quippe quae ueram fuamc]^ rei cu 
iufc]p faciem agit SC offert:atc]^ abfentem tam exac^e priefentem oftendit: 
ac fi foret in confpecftu.In hiftoria uero non ipfa res folum uniuerfa:8C ui 
resipfius 8C mores:8C honor:8Cdignitas:8C gefta luc^ nt:uerum etia eius 
ineflie comperitur promiflio magna qu^dam ajternitatis, Videor quiny 
immointerimoperaspr^tium facflurus tam ciuibus Noianis:q homini 
bus exteris.hi enim nomen Nola audientes in quadam inani ficftacj^ co^ 
gitatione tanquam infomnio uagantur.fpec^antes uero haec noftra: ury 
bem (itamcj^ eius atqj plurima alia:qua2 funt cognitione digna: jeque ac 
fi praeientia forent:infaIIaci certaqj deprehenfione nouifle uaIebunt.Ci^ 
ues uero:qui hac tempeftate funt^prasfertim qui non multa callet:ut ho 
diernam tuentur:ita ueterem Nolam perfentifcere nequeunt:etiam fi no 
men 8C gefta multa urbis audiant:fimulat<]^ h«c ipfa:qu^ niac edidimus: 
didicerint: antiqua cum pra-fentibus coniungentes:rem integram exqui 
fite norint.Pofteris uero ciuibus non modo ucilitas memorata prouene 
rit:fed etiam praefentem urbem laculenter defcriptam capient a nobis: 
, quam nos ne tenebricofo quide uerbo fignificatam ab aliquo eorum : ^ 
ante nos fuere:acc^pimus,Illa quoq; pofteri Nolani iuuabuntur:fiquiy 
dem cernere potcrunt:quo pacfto cum iis : qui nunc funt in urbe:fe ha< 
beat:utnoui aut fcepticii ne dC excollecfta illuuie ciuesjan idigenas fint. 
ac ex obfcuris ne ad claras familias furrexerint:an ab optimatum genex 
f€ ad ignobiles abiecHfofque degenerarint. Et prxfentis urbis tam figu^ 
ram q uires ac morum ordines:item tam urbanica q agreftia conferre q 
facillime poterunt cum eis:qua? fuac cuiufq? tempeftatis fuerint: num ea 
dem ipfa manferint:an deleta mutatauetii extiterint.Nonenim effe fo>» 
let idem rerum uultus hoc at^^ altero curriculo temporis, Vtrifqj pix^ 
rerea plurimum conducet hiec tracSatio. jsftimantes eniaifefe atqjpa/ 
(rias dignitatem.liberiore fane animo confuetudinem iniuerint cum ex>i 
ternis.confcientia enim obfcurae patriae magno impedimento loquendi 
libertati elfe uidetur.Contra uero externi homiesiqum Nolam no igna 
r9rincmagnamdignam(^:aciliius antiquas auitasc^ uirtutis proiemac 



PRIMVS iii 

hxtedem cxtarcmt rationc loco^ maiore excipiant: ac habeant Nola/ 

nos:fas eft:animum inducant.in urbe enim digna acque ciues egregie li^ 

berecj educari:ac emendatis moribus 8C praeceptis infl:itui:reputantur. 

Indubitatum etiam eft:nobilitatem patrias ^ maximam fore ciuibus de> 

hortationem at^ cohortationem.Q^ui enim antiquam patriac dignita> 

tem honoremqj agendis in rebus animo feruant: ii tam turpia SC patriac 

indecorapatrare perhorrefcunt:quam ad honefta gerenda ac fuis digna 

municipibus accendiitur, Verumenimuero magnanime Princeps q: ab 

auis atauifq? tantae urbis imperium fufcaepifti:quodc^ urbs ciuitafcj ip^* 

fa ob fingulares ac regias uirtutes tuas itenta erga te eft:teque amat atc» 

colittnews eft:ut urbis imago hxc:qua modo delcripfimus: uel alio^i fit: 

uel aliter qua urbs ipa fe gerat.Proiae ea cape uel ut tua:ucl ut tibi niicu 

pata a nobis.^c^ Nola una:duas habe:altera: q regas:altera : qua legast 

Diuifum autem opufculum eft in libellos tris , in quorum po/ 

ftremo pracfentis urbis ac noftri temporis ciues eorucB 

mores 8C confuetudines explicantur.In feciido 

uero ager atcj ea:quae ad ftrudiura p/ 

fentis urbis fped:ant:continen^. Ac 

in primo de eis:c| ad urbe anti 

qua referuntur: difputa^, 

quiabagrohocpa*» 

d:o aufpicium 

fumpfit. 



-,•,11.. 



Ili 



. ansod 






rj"; H) 






:.j:}:^o 






tioq 









iiV"'- i^: i5' 



i-..' 



-i 



i 



T 




LIBER. PRIMVS ,','£,' 

DEAGR.O.NOLANO.DE.Q,VE.MONTIBVS.VE/ 
SVVIO.ET.ABELLA.CAETERIS.OVE. 
AGR.LLIMITIBVS. CA, L 

O L A N V S Ager in extremo:ac orientali re<* 
ceffu Campani^patet. at(ja meridie Vefuuio, 
monte clauditurtGauranof^j colles profpediat, 
contra ab ard:o fepitur Abelia mote. Q^uinetia 
ab ortu mote Sarno:ac Gecals: Vefcianiqj colli 
bus terminatur. At uero ab occafu canjpi:plani> 
cie(c^ funt dutaxat: qua^ uf^ ad Vulturni hoftia; 
mare<^ Tyrrhenu asquo folo porrigunt^in g[bus 
Clanius fluuius de tradierfo icurres: fe tan^ agri 
Nolani terminii ftatuit occidentale.Ide ager habet ab ortu Hirpinos po 
pulos cofines:a gbus p interiedtos colles Vefcianos:GecaIanofc^ difcri^ 
minant^^Capani.ab ardto uero Samnitibus hasret:quos a Capania mons 
Abella difmgit.Eo fitu qnet fub Abella: Vefuuioqj Nolanus iacet ager: 
utficuti Nolani coloni profpiciut occidete fole hybernii in finiftro Vefu 
uii cornu:ita aeftiuu in dextrocornu Abellae occidere uideat.SijtaiitVc 
fuuius atqj Abella celfitudine:ac mole fere pares.Iogitudine uero multo 
fupior euafit m5s Abella.Q^uinetquo magnac coflagrati6es:ac uaftaice 
dia effeceriit Vefuuiii celebriore:eo Abdk quafi frigefcens iacuit obfcu 
rior.no.n.e aliquo pcellenti redirnitus bono:neqj:ut ille:infigni malo ifa-* 
matus.guis iniuriis qbufda etipfe afficiat accolas.quarii una eft hxc.Na 
a radicibus dextri cornus:qua fpedrat agrii noftrCi aqux fulfure putetes 
emanacunde ab ea^ putore nomen loco inditii eft.Mephitim.n. appely 
lant, haud ite procul a Mephiti funt fontes CIaniifluuii:quide eifdera 
radicibus erijpentes totos fere capos eos:quos Nola ab occafu pfertim 
seftiuo fped:at:iplet adeo:ut parte maxima paludes ia effedae fint.Q_ua 
obreSeffuIa celebre quoda oppidii Clanio uicina:reliqueriit Seffulani. 
cuius ueftigia cjda muro^: fanoi^c^ fola niic appet. a finiftro uero cornu 
ciufde Abell^ no puus folet exoriri pauor.fiqde ab eius iugis fubitus tor 
res ulaere fereno defluere^atq^ fluedo diuellere arbores igetesiniierafcj: 
ipfafq; diuulfas atcj et faxa maxia de mote abfciffa deuoluere: (xpe uifus 
e.In quo ni ^Ci a natura ufpotius adeo cautij eet:q ad eas motis radices 
colliculos quofda obiecit:ut in ualle primiJ torretes iflueret:^fedo ufcg 
ad Vefuuiii^fufi 5C arboreta:8Cpagos:8C oppida:ac Nolaipfa obruiffeu 
Q_uaobre torretes corruedo in ea ualle: infringunt^^^atc^ a capo Nolano 
diuertijt^^pcp ea rapti fecudu mote occafii uerfus (^Abella.n.ab ortu xftf 
uo ad ^ftiuii occafum reda porrigit^^fluere cogunt^Nec^ iterea mites: 
fedeuellentes quoqj 8Carbores:8ici:Emctaquotcu(jpualIe occurrerit. 



y 



Lia 

cfcmum mitiofc raptu curfuc^ i paludes: quae fub altcro cornu ftagnatj 
recepti delitefcunt,Noftra tempeftate tcrrens is femel erupitmagno cu 
murmurejatc^ rerum ftragc.rapuit aliquot acdes : qux erat prope alue^ 
um:que uallis facit, fluxit maximus nocfle atcj die, nanqj no(fte media 
prorupit,uaftitasenimfua:8C uallis obliquitas:atque complicata terra: 
6£faxa:3Cligna cum aquis:curfum tardabant:ne cundtus^ut una hora in 
uallem cecidit:ita totus hora una tranfiret.Q^uamobrem deinde triduo 
magnus uiguit:at(]p per aliquot dies decrefcens defiuit.reliquit in alueo 
faxa q pIurima:8C arborum truncos innumeros ac maximos:qui uiden** 
tem in ftuporem inducebant,Vefuuius autem quo inferior eft i profun 
dendo torrentes:nam aliquot dC ipfe demittit tum foIummodo:qum nix 
mixin eum pluuias turbinantunqui nec molesillas Abellanastrahunt: 
neqj ingentium arborum ftrages rapiunt:atc]^ plurimum a finiftro cornu 
montis non uerfus urbem NoIam:fed in hy bernum occafum defluunt, 
Nanqj Vefuuius ab occafu hyberno ad hybernum ortum aliquanto ^^ 
lenfus extat.Eo ueluti contraria rcrum conditione compenfata infeftior 
fuit copiofa cinerum erudiatione^ac miris incendiis:quibus facpe rota ui 
cina Vefeuooraiugofoedatacombuftacjeft.unde magna fcribentibus 
materia orta datac^ eft.De eis nicj^ Vefuuii mirandis iniuriis plaeriqj u» 
ri illuftres tum Grxci tum latini fcripfere.Q^uorum Dio tanq pro cattc 
ris fcribens:meminit hoc padio.In Campania horreda quasdam:atq? mi 
randaforteuifafunt,ingensenim ignis auc^umno temporede repente 
exarfit,Vefuuius enim mons mari jminens:prope Neapolim extat, Fon 
tefcp habet perennesjs uero quondam (imili undi<^ cliuo exurgebat in 
uerticem:a cuius medio cacumine ignis erupit,hac enim parte folumo/ 
do incenfus eft.part^s uero extern2E:atcj iuga:ut igne fuere uacantia:ita 
nunc etiam uacant.Montis igitur iuga:qum femper abfcp igne fuerint: 
mediac uero partes cobuftas : ac in cinerem uerfa::fa(flum eft: ut cacumi 
na undi^ antiqua altitudinem ad hoc tempusferuarint,At uero quody 
cuq^ igne correptij confumptumq; eft:id tempore longo cauii cuafit de.* 
fidente femper materia ita:ut mons totus(^ut parua magnis coparemus) 
fimilis theatro uenatorio uideat^Eiusqj extrema SC arboribus dC uitibus 
abundatia funt:circus uero igne confumitur,atqj iterdiu fumu effiat: no 
(Jbu uero ftammas uf<j adeo:ut in eo multa uideanturacuaria fuffimen 
ta trad:ari.efflatus autem eiufmodi femper efficitur: gqiterdum maior: 
interdum minor, SiSpenumero uero cineres eiicit.atqj ubi quicqua uni 
uerfum cohjeferit: tum lapides reiediat.Siquando uero uis aiiqua uenti 
coegerinimurmurat: atc^ reboat perinde:ac fi non arcftas:fed laxas: pro^* 
fundafi^ refpirationes haberet,talis e Vefuuius.atcj hxc ipfa fpecftacula 
i co frequetiffime quotanis^ducut^Veriitii^q aliis tpibus apparuere:8C 
(i igetia uifa (int iis:quo^ quift^ fua tepeftate ipedauit:comparata tame 



PRIMVS V 

cum eis:quae audlumno memorato uifa fantt per g parua proculdubfo 
habica fuerinKetiam (i omnia ueluti in unum collata fimul erupifiTenceC 
paulo iferius fecutus Dio ait.Cinis immenfus proflatus efti qui terram: 
mare^aereraqjomnemoccupauitimultofque perdidit homines:8Carme 
ta:8Cagros:ubifuaquenq5fatapati:acciderat.Pirces quinetiam 8C aues 
omnes interemit. oppida tota praeterea duo Herculaneum dC Pompe^* 
ios etiam populo in Theatro eorum fedente operuit*Et tanta fuit Cine 
ris magnitudo: ut ab ea regione facile penetrarit in aphricam: Syrjam : 
8C Acgyptum.tranfuedra quo^ eft adufq? Romam: aeremc]^ illic omne 
icepleuit: folemq? abfcondidit,ruere haec magna incendia:qua^Dio fcri*^ 
pfit fub imperio Titi:quibus plinius fuffocatus etiam eft ad Stabias.De 
cuius obicu fcribens ad Tacitum Plinius Nepos:etiam mirada refert de 
'eadem Vefuuii conflagratione*Ea uero qu^ alii fuper hac re fcripferiat: 
reliquiraus.tum quia cum Dione confentiunt: Tum etiam g? oranibus 
funt notiflima.Noftra uero tempeftateid oftendit Vefuuii caminus*Tri 
duo enim aerem tecerrimum uidimus ufq^ adeo:ut cuncftimirantes copa 
uefcere caeperint.deinde ubi deferbuit ^ftus: qui materiam extollenao 
omnia texerat:pluuit cinere furrufo q pIurimo:quo cundla ueluti niue 
tenui obruta uidebancur.Necj ig nis illic extind;us adhuc prorfus eft. ia 
uerticc enim moncis eius loca multa excauancur in rupis : ut uaporaria 
fiant.quo plicriq? male ualentes Augufto menfe afcendunt:ut per defu/' 
«Jaciones niraias Iblucis exudifcj arciculorum huraoribus curencur.que 
locum Veuium per eu:diphthongum:8C i confonantem didtione faAa 
dyfliillaba uocant:debetes Vefuuium proferre. Differiit quinetiam Vc 
fuuius 8C Abella.is enim habet marmora atc]^ lapides albos. Vefuuii ue/ 
ro (axa omnia nigra funt.Q^uinetia hic niues nuUas ufq toIerat:nifi pau 
culasatq^tum:qumhyemsf«uifliraaeft. Abellauero ftatim temporc 
ab odrobre 8d Vergiliarum occafu canefcere niuibus icipit.atc^ per uaf 
les niuem altam excipit:eam(]p perpetuam feruat.qua uti folebat in mea 
fis acftiuis Ferdinadus Aragoneus Neapolitanorura rex priraus:matris 
tu^ Auus, Vefuuius icem undiq; aridus (Iccufcj e:exceptis paucis([ut q 
dara opinatur])laticibus:qui fub extrerais radicibus leui cornus fundijc 
uerfusagrum NeapoIitanura.Q_uorura parspfubterraneumaquxdu> 
Au. puteis paflim fup eo fadtis diftindii excepta:coadtacj prope Paufili 
pi montis radices:NeapoIira ufc^^ deducitunac uicatim diffunditurper 
urbem.idc^ per altos ad id fados cunicuIos.Q_uamobrem fontes &C pa^ 
teos paifim in urbe gignit.cui flumini nomen eft Sebetus.Pars uero altc 
ra foluca riuulum dececftum quendam producic:qui loco inferiore *qua 
Sebeciaqu£Edud:useft:defluit.uerumtamen tanquam illius aquaedu-» 
dtus curriculi focia procedens([ab hoc.n.ille paru abeft^ trecetifc^^ paf 
(ibus citra Neapolim:mare tranquille fluens ingreditunSuntqui aroi^ 



V LIB. 

trantUKcos laticcsjSebctum uc non a Vefuuii conca:fcd dc paludibus: 
quae fub Abella cogcrutur:exortos e (Te.Palus enim 8C fi ftagnat; fuapte 
tii natura aditus quaeribudacft. Q^uamobrempcrfubtcrrancas inani/ 
tatcs fecus Vefuuii radicps creditur penctrafle^quoufc]^ illic dcte<fta:ac i 
riuoscoacftaeft.NoncnimScbctus tatus cflTe poflet:nec adeopcrenis; 
ni a foEcunda paludc:ueluti ab uberc pleno profluferet nutritus . Eadem 
ratioe cefent:paludes Ncapolitanas a palude Abcllana Scflulanauc ge 
nitas 8C alitas efle.Hacc cnim marc idagans per profundiora Ioca:q qui 
bus Sebcti laticcs fcatcnt:defcedit:prorumpitquc i agru Ncapolitanii: 
quiuergit ad ardum ac asftiuunj ortum.demum cum riuulo detedo : ^ 
did:us eft:confluens: in mare codcm alueo deuoluitur. Ad hacc riuulus 
continueflucnspropeHercuIaneumapparet:atc^ pcream Vefuuiora 
auftraIemaIiquotfcaturigineserumput,Q_uarumaquarum pacnus no* 
ipfe mons cft.fed campi trad:us:qui inter maris oram atc^ motis radices 
intericd:us eft.is enim uniuerfas pluuias colligens tum fuas:tum a iugis 
defcendentcs:ac in imo imbibitas feruans:in riuulum fcaturigincfq: eas 
digcflit. Et hi foli poflunt cfle fontcs perenncs:quos Vefuuium profun 
dere:paulo fupius Dio memorauit. AbcIIa ucro no modo Clanium pa^ 
rit:fed etiam plaerofq^ magncs alios fontcs prope CIanium:eos que non 
adeo fuperiores:ut de alto colle ac uallibus caderent.Na fub radicibus 
fcatcnt.quibus plurimum perpetuumc]^ paludes:qua: fub eo funt:auge> 
fcunt, A leuo quo(]^ Cornu riuulos plures dcmittit.quorum unus cactc^ 
ris maior pcr extrcmum agrum Nolanum: qua uergit ad ar<ftum:hyber 
no uerno(5 duntaxat tempore adufc^ paludcs fluens pcrtendit.Eode mo 
do de eis iugis Abellx: q\ix fpcdtant feptetriones:riuuli crebriores i Sa 
nitium agros profunduntur. Vcfuuius infuper ucntos nullosgenerat. 
Abclla Aquilone ingentcm.qui cum boatu tam magno 8C murmure fpi 
rat:ut pauorem interdum incutiat audientibus.idquc a finiftro oricnta^ 
liquc cornu.Idem quinimmo adeo fEEuit: ac aeftuarc folet:utte<fta detru 
dat.arborctaquc tum frangautum diuellat pra^fertim ca: quas ad radices 
montis adiaccnt.Q^uamobrem AbeIIani:8C eorum locorum accol^ k^ 
xis inie<flis tegulas te<fto fiftunt aduerfus impetum 8C uim ucnti ♦ Vitcs 
iteminfcrunt:quac Auguftomenfepra2quoquat:utpridiecxortum ucn 
ti uindcmiam coIIigant.Nanc^ fipriufquam uindemiam faciant:cajpcrit 
flarc uentus:omnes fru<5tus etiam:non modo uuas concutiedo deftruit. 
proinde ea uitis ab incolis Ingannaucntum appellata eft.q? praccocitatc 
foa uindcmia pr^ftans tempcftiuiorem:uidetur uentum decipere.ingan 
riarc.n.decipcrc eft.SoIet etiam frigidiflimus at<j nimius flare.interdura 
«n.ucl.x.ucl.xii.ucl ctiam.xv.dics perpctuus flat.a qua re oppido:quod i 
tra montem:ac in eo finiftro cornu extru<5tum eft: nomcn fa^Slum efle ui 
detur a prifcis illis Grascis:qui loca ea primum incoIuercffiMoc eni di^n 



PR.IMVS yi' 

cfl; aut a ucnti uertigine:aut ab eius nimietatc:quorum utramque «iMoMr. 
Gtxci uocant.atq? earum utraqj tum i eo cornu:tu uel maxime fub op 
pido ipo uiget.pofteri uero ac latini hoies.b.lfam inter uocales iferetes 
cie aella fcceriit Abella.q uox ufu feruata e . atq^ ab oppido eo nome ide 
monti inditum e.Vefuuius uero unde nam nomen fortitus fit : monflra^ 
bitur inferius.Vefuuius quoc^ uina optima:8C frudtus pulcherrimosgiy 
gnit. Abella in hifce utrifqj ineptus e.Et Vefuuius cicadas nefcit. Abella 
uero plurimas^ducit 8C alit.hoc itaq^ pad:o (e hiit Vefuuius atc^ AbeI-<» 
la:qui e regione alter ab auftro abella ab ar(fto fe fped:ant : nouem fere 
milibus pafluum uterqj ab altero diftantes.CoIIes aut Gecal^ 8C Vefcia 
ni:qui placide ab oriente exurgunt:nihil horum malorum pariunt mor^ 
talibus,Verumtamen non ufque quaque nota carent, Plures enim con^ 
ualles a tergo quaque ad Hirpinos uergunt:faciunt:qu^ pluuias niueO 
que omnes congregant:atc^ in imum paulatim exorbent.illa uero loca 
q? arenofa pumicofaqj funt no cretacea:etiam in imis coIliG fedibus aqua 
collecflam fuftinere nequeunt.proinde qu^e pluuiac per totam hyemem 
in eis uallibus igurgitant^^^esedem per campos Nolanos circiter.xv. cubi 
tos fubterraneas ac uerfus occafum ad paludes ufc^ penetrat.idc]^ Februa 
rio Martio atq? Aprili. Vnde putei omnes urbis:ac meridionalis prefer^ 
tim regionis altiores tum aquas continent atqj dulciores, quod Nolani 
fentientes aiunt: aquas filiare«quafi' utequm equs: ita filias aquas aqua 
pareret.interdum uero qumc^ pluui^ maiores crebriorefqj funt:aqua ca 
pos fuperat:pra£fertim eos:qui deprefliores habent fedes:atc^ flueta plu 
rima paulatim diriguntur uerfus occafus item 8C paIudes.Q_u^ uero fta 
gnant:atqj in lacunis manent:ea£ ^ftate accedente putrefcunt : atque ae 
rem uiciant:morbofqj afferunt grauiflimos.Sicuti tempeflatenoftra c5 
tigit.VidimusenimmuItoscamposaqua obrutos:ut lacus altosam^ 
plof9 crcderes.SC flumina plura a Februario adufc]^ Auguftum cotinuc 
dcfluentia.multos infup fontesfub radicibus Gecalac coIIisexortos:qui 
lacus 8Cfluenta producebant:ac augebant fad:a.In quispifces lacuftrest 
8C cancri:8C tznxidC anguill^e plurac^ alia id genus animalia ingenita filt. 
lulio uero febris inuafit omnes incoIas:a qua per pauci euafere, In urbc 
Nola 8C pagis Nolanis ad odo milia hominum capita ca aeftate itericre, 
fiut eiufmodi illuuiones non per omnes campos: fed per menfula folam 
quadam: quas a radicibus Gecalac icaspta ufcj ad paludes proteditunmc 
dia uero uerfus Vefuuium parum recuruatur.Huius menfulx latitudo 
cft ad trecentos paffus.obnoxia his malis fola ea menfula eft.q? eius tra/" 
<n:uscxtero campopauxillohumilioracdepreflioriacet.Neqj crcbrac 
prorumpiiteiufmodiuaftasilIuuiones:fedrariflim2e:tanq maxima etia 
mala quo ad fieri p5t: ^pelleret aut differret ipfa natura, audiuimus .n. 
a fenioribus feptuagefimo anno eas iterum erupifle;atc^ fecuta ee peftilc 



LIB. 

tiam:ac intcritum plurimomm hominum.Hoc itacj pad:o fehabentca: 
quas ueluti fenticofae fepes Nolanu agrum concludunt. Ager autem ip^ 
lc caretflumine omne genus atc^ riuulo dC fonte.Solus unus riuulus(^ut 
dicflum eft^fecundum Nolania campum a (iniftro cornu Abellx defluit 
hyberno uernocj tepore:2eftate uero arefcit adeo:ut uix in fuprema ual/ 
leatc^ ctiam tenuiftimus inucniatur.Q^uinetiam extant ueftigia quacda 
parui aqua;du(flus in ea uia:qux Laurinium fcrt.Eft autem Lauriniu op 
pidum in ima ualle cxtrudlum: ab ortu uerno fex milibus paftuum ab ur 
bc Nola diftans.in qua ualle tenues quidam riuuli fcatent.ho^: igitur ali 
quis eo aquasducftuad uoluptatem ornatijiqj potius q ad ufum in urbem 
Nolaindudrusefteuidctur.Capusite Nolanus azquabilis eft: iquopu 
tei tum (i mcdiocriter:tum fi altius defcenderint:facilc ubicj locorum fo 
diuntur.aqua ucro corum optima cft. ca fola Nolani in quauis ncceflita 
te abunde fiimacp cii commoditate utuntur. Bonitatem magnam aqux 
huius cum cx aliis fignis:tum ex pane ea ipfa confedlo ludicauerc. idem 
♦n.piftbres ex eadcm farina 5C Neapoli dC Capujc 8C Sarni atqj complu 
ribus locis pane edidcre:fed eo:que Nola; pinferat:Ionge inferiore.Pais 
♦n.Nolanus puIpa:candorc:fapore:Ieuitate carteros logc anteccllit.qua 
obre in Italia orbccj toto laudatiflimus habetur, 

De feracitatc SC gratiis Nolani agri.Dcc^ VergiL'ano Carmine . Vicina 
Vcfeuo ora iugo:atc^ altero carmine^defpec^tant mcenia AbeIl£E:8C eo^ 
rum interpretationc. Cap. Ai» 

Vantum Nolanus Ager multis montium ipfum fepien 
tium iniuriis uidetur afFecftus:tantum fuapte ama^nita^ 
teatq? bonitate pr£ecellit:ut dicerc.recn:epones:eopa 
cHioillumhabcrcfecumambientibus afperis motibus: 
quo fuauifllma rofa florensintcr moleftiflimos ucprcs. 
aut nucleus mollis intra cortices duriores incIufus.Ne 
c^ mirum.SoIet .n.natura conditionum optima diftributrix rcs inulto di 
gniores prarftatiorcfqj in cis : qax per q noxia ac deteriora funt:tum ap 
te inferere:tum occultarc prudenter. Nullam enim cius agri partem are 
na fterilcm cffecit:aut faxa:aut tophi inutilem reddunt. uacat cnim arc^ 
na faxifcp prorfus Nolanus ager.Tophus ucro altiflimus duntaxat unus 
inuentus cft:ac in co agri anguIo:qui ad ortum a:ftiuum cxcurrit. Vcrii> 
tamcnis no extatcxtuberat ue uic^ adeo:ut uerruculas aliquas fupra fo 
lum excrtet.Siquidem infra preflus dorfum xqum cicteris campis pras 
ftat:atcj terrenum:quod nihilominus facile uomerc fccnditur : ac ferax 
eft.idcm uero nomen pago dedit.quod Tophinum appcllatur.ln hoc 
itcm loco tophoqj lapidicin^ altae fiunt in ufum uniucrfas fabric^c Nox 
lanorum, Carens ergo arcna is ager 8C faxis tophifj manet uidelicet to 




PRIMV5 vli 

tus mollistinfalfusjac pinguis:totus herbidusjac uomcre ucl alte defccn 
dente perg[facile profcifTiJis. resgrata coIonistbobusgratinTima.Eftiny 
fuper totus apricus.omnes eni eius finus feceflus ue meridie fpe<ftant:ap 
ti(j funt ab occafu.unde fauoios omnes frudluu ac fegetis alcores excipi 
unt.paluftres uero nebulae:^g[fuaptenaturamitesiunt:femper tamea 
ab auris moderate repellunturitenuanturq^tquac exurgunt a uallibus 8C 
Abellic 6C Gecalas.humor quinimo paluftris ab ariditate radicu motiii 
circijiacentiii teperatur.8C genuina fuacj terras ficcitas ob magnu palu> 
dis dulceqj fuccii furtim continuec^ fubeunte lentefcitac madet. (^uin^ 
ctia rigores aquilonios ardlicoscj moUit maris tepor.NoIanus eni ager 
fedibus folis Vefuuii montis diftat a mari.Contra uero feruorem auitra 
le non etiam patiY ager.Vefuuius.n.illi obiedius intercipit:ac auertit.au 
ra: quinet Abellanas aflidue a^ftate fpirantes ueluti Ece(ia£: eunde perq 
facile molIiiit:atc^ teperant.Q_uaobre mediocritate quada ingeniil uifcg 
agri conftitit:qua2 ftirpibus amiciflima eft:at(j tanq certa parens praspa 
racur.Hinc eius feracitas fasciiditafcg ampla promitcit^^iatc^ uis potentii^ 
(ima ad omnia ftirpiii genera ferenda.omnia.n. q faciliime i agro noftro 
ueniiit.uc Iaurus:ut cupfifus^ut pinus:ut quercus:ut caftanea ; ut oIea;ut 
uites ut ckteo^idC^tiK^au arbores omne genus.fic frucices:fic ha^rBazciH 
d:^.Q_uid criticum;hordcii:femen:auena:fiIigo: quod germania niic uo 




quafdam ftirpes:quacin eis optit 
alendas ineptiffimi offendunt''. Ager uero contra Nolanus omnes quas/* 
uis plantas optime alere poITe comperit.Antonellus Campcjbaflius de 
Pelignis mulca croci femina Nolam aduexic:eaqj in agri parte:quem ad 
paludes poffidebat:confeuit.de quibus crocus optimus atc^ abiide col/ 
ledus eft.In hortis quoqj Pacelli Claramontii palma orta eft:quae; ad al 
ticudine turris ia excreuit, quac caryotas:fiue palmulas:ut Celio placetj 
dicas:quotannis fert ad quacitate naturale;coIore(]^ citreo:at(]^ paulo ci 
tra maturitatem concoquit.quos frucHjus etia dacfty los uocant. Item pi^ 
per folo cxloc^ diataxat Arabico gaudens:Nola: aiiquando fatii gerrairf* 
nauit;excreuitq; aliquantij.Ipfe in hortis filiquam; qua cailam fiftularc 
appellant;feui:qua^ per pulcre germinauit:ac ad magna akitudine excrc 
uit.IUud quinetia foli noftri magnam ac omnipotente uim arguit. fiqua 
do idem ager eode tempore uice gerit arboreti atqj arui. confitus.n. po> 

}3u1is:SC ulmis:6C quercibus;atc^ hiice uitibus iun(ftis:item malis: pyris: 
brbis:caeterifc^ eius generis:fru(5tus quidem alto in hiice arboribus plu 
rimos atcj} pulcherrimos fert:in folo uero fub eifdem arboribus patente: 
fi fadta fit fementis:frumentum omne genus abunde producit, idcj^ quoc 
annis:nedum tertio quartoue quo(^ anno«His;qu«e cliximus:etiam teftis 

b 



cgrcgius e Vefgilius Maro.optimum.n.agrum cxcmplo tnonftraturuss 
hunc Nolanum interprimos cecinit hifce uerfibus. 
Qax tenuem exhalat nebulamjfumof^ uolucres: 
Et bibit humorem:8C qum uult ex fe ip(a remittit. 
Q uascR fuo uiridi femper fe gramine ueftit. 
Nec fcabie 8i falfa lacdit rubigine ferrum, 
Illa tibi lactis intexet uitibus ulmos, 
Illa ferax oleaj efl::illam experiere colendo 
Et facilem pecori :8C pacientem uomeris unci. 
Talem Diues arat Capua:8C uicina Vefeuo 
Ora iugo:8£ uacuis Clanius non aequs Acerris, 

In quo. A.Gellius ait a poeta mutatia fuifle uerbLi:8C ^ Nola fcriptiH elTe 
Qra.uel ob negatia a Nolanis beneficiu petitac aqu£E:uel: q^ ipfi potius 
placet:ob fuauitatecocurfus uocaliii finietis carminis atcj icipietis alte^ 
rius.Veruenimueroillud:qdpriusrefertGelIius: hoise prorfus nugas 
cometatis. eiufc^ q nufg agrii Nolanii nouit uifit ue. Ait Gellius fe legif>^ 
(e in quoda c5metario: V ergiliiJ petiiffe a Nolanis aqua:ut duceret in ^ 
pinqii rus.Nolanos beneficiii petitij no fecifle.poeta offenfum nome ur 
bis eo^ qfi ex hoium memoria:{ic ex carmine fuo derafiffe.oraq?^ Nola 
mutaiTe^atcj ita reliqfle fcriptiH.Et uicina Vefeuo ora iugo, Ego uero ue 
limdiceretiIleuiroptimus:qciic|^fuit.Q_uanaaqua duceda in rufculti 
fuii petieritMaro^qum nulla alia eetduceda:nifi Abellana: autilla:quae 
aquacdudus eft a Laurinio uenietis. Abellana no eflet negata.quadoqdc 
uft^ ad hxc tepora uulearis e:coiftjj oibus uillis:ruribus:ac pagis:q illip 
pinq funt.qfc^.n.(^ut Iubet])duAo riuulo in agrii: in hortos : in cifternas 
deriuataqua.idc^ abfc^ incomodo uicino^: . neqj fufpicandii e : Nolanos 
fecifle ea aqua uedigale.q» ufus eius riuuli no ee potuiflet tatus: ut fum^ 
muladignaexadtione pftitiflet.puus.n.agri tradus e:cui riuus ufui efle 
pot.Q^a fi et uedtigalis illa fuiflet:copertij e:^ deriuada aq parem fuifle 
€xa<ftione a Marone atc^ a quouis ruftico uillicoc]^ riuuli accola , hofce 
aiit obolos dono petiifle a Nolanis Marone:no mo rediculij e diccre:fed 
et magna Vergiliii ignominia ^feq.q adeo cumini fed:or(^ut aiiat]) uifus 
fuiflet:ut obolos pauculos cotendiffet petere a Nolanis.R-iuulus ifuper 
is:qum p extremii agria nolanii trafit:c6tinue p planicie repit ufq? ad pay 
ludes.quaobre ad aquadii diitaxat utilis ee pot:ad moledii uero aliaf ue 
moles agitandas inutilis reperit^^.Maro itac^ potuiffet minimo aquari:ut 
cxteri oes: minima aijt non petijt magni uiri.Ea uero aqua: q aquasdu^ 
<ftu fereba^^.q? paucula erat:atc^ in ornatd urbis magisq ad ufum duceba 
tur:Maro fi n5 benigno:quo erat igenio:fed morofo potius ac puerili: ut 
hic fingit:fuiffct:n6 petiiflet.Naq^ (i tatilla in agrii alique deflexiflet:! ur 
be nulla fluxiflet aqua.q tenuiflimi.n.funt riuuli;q^pe Laurinii^ fcatenc* 



PR.IMVS yiii 

Nalla ita<$ ncgarf potuit aqua a NoIanfs.Na abcllana non crat ncgata: 
Lauriniana non crat petita. Adde feruiu fup co carmie.vii. Aencidos, Ec 
quos maliferae defpedatmoenia Abeli^e.fcriptu rcIi^lTe hoc padto.MuI 
tj Nola uolut intclIiguSC dicCit iratu Vcrgiliu nome eius mutafifc pp fibi 
ncgatu hofpiciu.K id apcrtc noluifle dicere:fcd oftendcre p periphrafin. 
nam illic punica ucl dic plurima mala nafcuntur, ut nCic ^ Nola AbcIIa 
pofucrit.hasc fcruius»Tu uero princeps uide qfo : cui podus fide adhi^ 
bcas:illi nc malc cogitanti Gelliano:an hiTcc multis fomniantibus feruia 
nisC^In quo primii miru illud e.hos utrofq? ci5 Icgifle tii fciuifle fadtii No 
hno^iztc:^ ira Vergilii.Scruiii uero atc]^ Gelliu no legifle id ne<^ nouifle 
nifi ab eis.Q^uis ite credcrcc in hoic fuapte natura tacito ptadentic^ atcg 
femp cii mufis fummuflitabijdo ira caderc potuifle:cogitationeue fume^ 
di pajnas ta minimarii rcru negationis:non foliji ofFenfionis:aut repulfae^ 
Q_uod fi magni uiri grauefq^ aut nihil petant:aut tradeda petant: contra 
oero fenatus illuftris longe plus magnifaciat re benclocairc g poflcdifle: 
^fe dto nugas funt ha£:quas ifti uiri ta diligenter funt comenti.a Vergilio 
c^ nc(]^hofpiciij:ncq; riuos petitosefle:Neqj negatos a NoIanis.Veriatri 
cius uerbi mutatione:fi mo ung[ mutatii eft:alia caufa fccifle Marone : cc 
feo.Nacj carme cu uerbo Orapterl^fuauiusfert^^^etpleniore 8C honc 
ftiorc fignificatu pcellit,plura.n,dicit:neqj uicinos fimilefc^ agros afFicic 
iniuria.affeci(ret.n.taccndo illos:at(]^ folii mo nominado Nolanu, Vcfu> 
uius nacp fingularis mons eft.atc^ a meridie mari propinqus ac immines 
cxtat.a cacteris ucro plagis:agris ppetuis ambif^.qui Neapoli proceden^ 
tcs tendunt'' fub finiflro occiduoq^ cornu ipfius ad ufcj A Dclla mote: ab 
Abella uero conuerfi interc^ Sarnii montem dC comu dextru orientalec» 
ciufdem Vefuuii uerruca fac5ta:qu£c Altorella niic uocat'': protendunt. 
deinde acquo folo ufc^? ad Nuceriam dC Gauranu 6C Pompeios SC hoftia 
Sarni ac Stabias contendcntesfiniunt.Stabiaeucroubi loco^i fucrint: 
monftrabit^ infcrius.Ea itacR ora:qux Vefuuiu ambit:eic]^ uicina e: agrii 
Neapolitanii continet:8C NoIani5:8C Sarnatem:8C Nucerianum:8C SSa> 
bianiH:8C Pompeianu:omncs pari bonitate pr£Eftantcs.Suauius ita^fuc 
Gellio placuit])8C plenius atcj abfcj ofFenfione cuiufq uicini cecinifTc ui 
de^ pocta diccns Ora pro NoIa.Eandcm ratione i.vii.asncidos fcruaflc 
Marouidct^Q^uandoquidefubmonteAbeIIa:qua Capaniam (pcdlat: 
cft Bouianii:cft Abella oppidi4:cft NoIa:Ite Sefliila crat:funt Acerrae : c 
Atella:atc|j NcapoIis,Q_uoj52 populi omnes eo carminc una fignificatio 
nc contincntur.fiquidcm Abella oppidum:quod intra motem efTeipm: 
(did:u cft:ab alto apcrte dcfped:at caeteros omncs cos populos:qui in pla 
nicie iacent:ucluti ipfe poeta exprcfllt.quoru nemo reliquos ita fpedta^ 
rc poteft.{ignificantiusita^:cii(^ locoriJ proprietate:qua Maro callebat 
multos annos Ncapoli imoratus:carme fer^ cu didione Abellse: quatif 

b 11 




nullo padlo ticcp «ere ffgnifcare potuifTet cu didioe Nolae, Agcr quoc^' 
Nolanus 6i (i gratiis hifce illuftris eft:illa tii peculiaris eundem nobilita 
uit.apud antiquos»n.Gra2cia£ medicos laudata eft fertula Campana in 
Italia:qua meliloton appellant:ea:q fn capo Nolano nafcit''« Diofcorix 
des libro tertio de materia medica ita fcriptum reliqt. MtAi a&to; asKTi^i i 

y\^iA-ireivicf. Ts^ n^houi fMhllctv tjou. olvva i(g»7ct liw ^c^Aicov fertula Campana opti 

ma eft:q in Attica:8C quas in Cyzico:quascp in Carthagine nafcit": crocea 

ac odora» nafcitur quoc^ in Campania circa Nolam, fed lutea:atqj odore 

Tcmifliore, 

De pofitu Nolac urbis:dec^ Nolana natione:urbifcp coditofibus, Ca.fif. 

N hoc ta pulcro at^ utf If folo urbs Nola fundata furrexit. 
q a Vefuuio qn(j milibus pafluii abeft.ab Abella quattuor 
a Clanio fluuio ocfto.a Gecalac Vefcianic^ coliibus ftadiis 
tumfex:tum od:o:tumdecetuetduodecim.Gens aiat No 
lana:q fuerit:SC unde terra^i^originetraxerit: ambiguu efle 
uidet^uaria.n.atcj interfe diflentanea autores etia clarifiTimi de ea fcripfe 
runt.ln Epitomis nac^.T.liuii colonia Romano^jfuifle legit^^hifce uer*' 
bis.LCaelar cos, male aduerfus Sanites pugnauit.NoIa colonia fn pote 
ftate Sanftfum cum.UPoftumfo ptore uenit.qui fntereptus eft.Idem au 
tor If.Yif.tertijedecadis.Hasc ad;a fn confiIffs.xxx.tii colonf^E po. Roma 
■nf erant.ex hfs.xff.qum oium legatfones eflent R.omaj:negauerut confu 
If bus efle:unde mf If ces pecuniaq; darent. et paulo poft : ^ duodeuiginti 
coIoniis.M.Sextilius Fregellanus refpondit.&C milites paratos ex formu 
laeflre:8Cfipluribusopusefret:pIuresdaturos.8C quicqd aliud irapera^ 
ret uelletc]^ po.R^omanus:enixe fac^uros.ad id fibi necj opes deefle:ani^ 
mum etfuperefle.SC paulo poft ait.Segninf fuere:8C NoIanf:8C Norbani: 
ac ca^terf. Plf nf us.f f f .na.hf ft. col onf am R.omano^ Nola effe docet fcrf/ 
bens.Intus colonf as Capua:Aqufnum:Suefla: Venafrum: Sora : Theax 
num Sfdfcfnum cognomine:Nola oppfda AbelIfnum:Arftfa:AlbaIoga: 
SC caeterae.Strabo uero If.v.Campanf as urbes Graccas fuifle docet hifcc 
uerbis.res Campano^^iinitio Gr^ecas fuifle:deinde Graecis permiftas:fn 
dfcf o funt prsefecftorum urbfs nomfna.rftus:8C educacf onfs Gr^eco^i hoc 
in loco plurf ma feruatur adhuc ueftfgfa.Sf Ifus If .xff . de Nola ffc cecfnft* 
Hfnc ad Chalcfdicam tranffert citus agmina Nolam: 
(Zampo Nola fedet crebris circundata in orbem 
Turrfbus:8C celfo facflem tutatur adfri 
Planfcfem uallo. 

luftfnus quoq^ If.xx.Chalcfdfcam Nolam fufflet docet. Q^ufd fnqufens 
C«em urbem:quid Latf nos populosjqui ab Aenea conditf uf dentur. la 



if 



PFLTMVS & 

PhalifcntapygiuNoIanuAbdlanijno n« Chalcidcnfiu colonf futCln quo 
fciendu e:piures fuitTe Chalcides.ut Stephanus tellatus e.quaru pftan> 
tiOinia ea habita e:q in Euboea fita e(l:at(^ ab hac fola ^fecftas cITe m ad 
alias^uintias:tum in Italia colonias,Q uaobre:qum fuperiores autores 
Nola Chalcidica efle fcripfcrut:ex ea Chalcidc:quae in Euboca cft:origi 
netraxifre:audicndij e.Q^uod.T.Uuius quocp li.viii.decadis primae mc 
ttiorafre uide^fcnbcns.Palspolis fuit haud ^cul inde:ubi nuc Ncapolis 
(ita e:duabus urbibus populus ide habitabac.Cumis erant oriudi.Cuma 
ni Chalcidc Euboica origine trahut clafTe^qua aduedri ab domo fucrat: 
multii i ora maris cius:qd accoli4t:potuere : prirao infulas Aenaria & Pi 
thecufas cgrcfrj:dcinde in cotinete aufi fedes trafferrc.IIlud quoqj no e p 
tcrcundu.qd docuit Libanius dicedi magf i argumetis of onu Demoflhe 
nicaru hifce ucrbis.oA^tv^f tu/ tnAii udi' i^cpw • iM.lwiKcv ii 7«^% Tut eitnawuTuiv'^ 
yivoicbjp^j^hKfS^i liiM 6j?=oio!i'oik^hwot.^v(U6>v K-miitai OlYnthfl urbs e mcdi^ 
terranca Thraciac.In q icolaru genus Gxxcvi e:atcp a Chalcide:q i Eubo 
ca e:dcdudu.ChaIcis ucro Acheniefiiji coloia e.Q^uaobre ubi hacc ita fc 
habet:qs cft:q no uidcat ccnfeatc^^Nolanos et Athenicnfes cfTe atque ab 
Athenis oriiidos J* fi5t itaq? Nolani tii B.omai ru Achcniefes:utrauis ges 
fnb folc pflantifTima.Vcruciificutimonuit Strabo.prima ac antiq Nola 
no^i origo Gracca 8C Atticafuit.dcindcmifccIIafadta Gracco^: Latino§t 
que hoium R.omana quoque habita e.antca ucro q cii Romanis tracfta 
rct^ tiic^:qum urbs Nola codita e:natio Nolanoril Grjcca & Chalcidica 
8C Accica fuilTe copcrit^ide coditores fucrc urbis.Duccs ucro q na fuif^ 
fcnt RomanoriiChalcidefium ue coloni^:nullubi fcriptu ce nouimus, 
Vndc urbs appcUata eft Nola. Ca. mu 

W\c uero urbi nome Nola inditii fuit: ncutiquc(]ut arbi/ 
cror^a conditore:duce:rcgulo uc aliquo. Ncc a natioc ip 
fa qde incolcntium. fed potius fumptiJ cft a fuoptc agri i 
genio:in quo urbs ipfa tundata e:fedefque iadidas occu 
pauit.NoIa.n.ucrbu Graecii e:atc]p p:o : magnii (cribi^ ut 
'i&Aa.hoc ucro copofitu e cx viparticula priuatiua 8C nole 
A«? A(jf:qd fignificare Graccis uult lapide atque fluuiii.hoc e locus abfquc 
lapidibus 8C fluuio.Capus.n.Nolanus neque lapides habct ullos:ncquc 
flumine aliquo rigat'':^^ monftratii e fuperius.Q^uaobrem.T. Liuius:ut 
ca nois c5pofitione atcj pprietate icerptatus exprimcret:fccit cxclama> 
rc ad fuos Annibale hifcc ucrbis.Expugnate Nola capcftre urbem: non 

flumincnonmarifcptam.Eodcmquinetiamobtutu 6C animiipcAro* 
Silius illa cecinifle uidetur carmina 

Campo Nola fadet crebris circundata in orbem 
Turribus:8C cclfo facilem tutatur adiri 
Planiciem ualio. 

b iii 




uerare. 




LIBER. 

Eo nfmif u ucriora fut h«c:q 5 nois Nolai ftrudura difleruimusjqdo mi 
nus in hiftoria Graeca auc Latina repire ualueris nome geti s alicuius aut 
principis: a quo appellationehac ipam urb.is aptius attediire^aufis afle>' 
De conditione fitus urbis Nolx. Ca.v* 

Agni momenti fuit urbe Nola i eo fitu fundata ee : cum ad 
hoium confuetudine:tiJi ad occafioes belli.Lucais.n. Oeno 
triifi^ populis oibus at<^ Sicalis R.oma A ethruria ue apti 
us accefluris:NoIa tranleat^opus e.Eode mo gbus ab urbc 
Romaad harum gentium plagas proficifcenaum eft: eade 
tranfirc coguntur.contra uero a Campania Neapolique in Apulia : atqj 
illinc adhxc loca trafituris:uia p Nola comodiflima e. In medio itaq; ho 
tu fe cocidetiu itine^ federe:maximu refert ad hoium cofuetudinem. ad 
belli ucro occafioes urbe in eo loco extarc plurimu referre:duoi5:(^ut cx 
teros tacea^prudetiflimoy iperato^ cofcia atq; cotetiopatefecitin fccii 
do beilo Punico. naqj qto ftudio Annibal atqj Poeni duces Nola potiri 
conati ffiatato nifu Marcellus atq^ Romani tueri ac retinere Nola ftu^ 
dueriit . Proinde tii hoc ipfo belIo:tu aliis q plurima plia circa Nola co 
mifla fuc . atq^ urbs ipfa farpiflime capta ac uaftata e.ficuti uicftoriae cauy 
fa plurirpu fuit iis:qbufci4 urbs ipfa in focietate mafiflec.Q_uinet ubi tata 
huius loci cpdijtio e:fit nobis magna fidcs:in eo urbem fasculis innume/ 
ris ftitifle.fpefqj futuri3:niiq u rbem deletutn iri pofle. 

' ' ' ■ DeincremecoacpotentiaNoIanorum. Ca.vi« 

Anc ueluti ifantia Nolac urbis legimus excrcuifle ufq? ad 
Saniticu bellu:qd cu Romanisgeftii eante Auguftii du 
etefimo ac feptuagefimo anno. ta.n. tepeftate populus 
Nolanus in tanta potetia 8C dignitate aucftus e:ut cu Sa 
lcS^I^^I nitibus no fubditicia:fed cofocia arma ferre: atqj bella ge 
a^js^AiQai^ rere potuiffet.ut.T.Liui.teftat^Tu duo milia Nolanorii 
tnilitii iiigc 66 qttuor SanitiiJ:magis Nolanis cogetibus q uolutate Grx 
co^i recajpta Palaepoli.fuiflecj Palaepoli haud^cul ide:ubi nijcNcapo 
lis fita e:atq^ urbibus his duabus eiide pplm habitafle.harc qrii ex hiftori 
cis licet€6ied:arj:uf fuifle ca:q niJC Turris iopparelio:^^ appeliat^e.n.lo 
cus is ^pe Ncapoli ad tria milia paffuiA^qnet^pe mare:^pe mote Vefu 
uiu:8C i.ipa uia:q Ncapoli Nola fert.atc]^ tu cotcrmius Nolao agro. qua 
Pala£ppli.cp bello Nolani fubigere cotediflTe. uidet'' potius:q Sanites , tii 
.n^Nplaj <rat duccs atqj cogebat:Sanites Uerp ftipedia faciebat. c5focia 
qcfpcp arma cu Sanitibus Nolaos fecifle:tefta^ marmor q^daantiqum :i 
quo icifo legit^^excrcitus Sanitiu Nolaoruqj uic^oria illuftri potitus. ncc 
plura legi (^unt:lfis ob atiqtite itcrlifis . Eft aijt hoc ipra marmor i pppi 
oo quoda Hirpioi^i^qd Mirabellanucupa^.atcjj i leuis atis portae auftra 
lis (udacu.g sitea uidioria fueric iliuftris:atq; grades cxacitusudicat no. 

>. * V » 

n f d 




PR.TMVS X 

wen facflnqSet loco pugnjc fnditu eft.illic.n.bella mira fucrc gcfta.in q> 

bus Samnis iperator anteiuifTe uidet''.^ qum ita fe habeat:c6ptum e:R.o 

manosbellumilludSamniticutaatrocirrimii logiftimijc^ no cti Samni 

tibus folij gefnfle^fed et cii Nolanis:quo^ ti4 pftantes erantuires inCa 

pania.illuaquoqjilluftrepopulia Nolanij teflat" . Nacj teplvj Vi<5toria2 

Nolanos dicafre:c6ftat:qa no mo exercitii ingente : led et uiiftoria parta 

oftedit fuilTe gloriofam.parua.n.facinora n6 eo ^be attolIunt:ut jp eis tc 

pla erigi dignu decorucj ee uideatMdem autor ait.dicfVator C la.Petilius 

qum audiuiffet^arce Fregellana ab Sanitibus capta: omiflb Bouiano ad 

Fregellas pgit.unde no(fturna Sanitiii fuga fine certamine recxptis Frc 

gellis pfidioij ualido ipofito in Capania reditii fecit:maxime ad Nolam 

armis repctenda.eo fe intra mcEnia fub aduentii didtatoris 8C Sanidia ois 

multitudo:8C Nolani agreftes cotulerat.Dicflator urbis (itu circufpecflo: 

quo aptius aditus ad moenia eflet:oia aedificia(]&frcqueter ibi habitat'':) 

circuiecla muris incendit.Nec ita multo poft fiue a Petilio di<itatore:fi/ 

uc:a.C.Iunio cofule.na uterc^ tradit^^^NoIa capta e. qui capta: decus No 

lie ad confule trahunt:adiicii5t Atina SCCalatiaab eode captas. Exgbus 

clari4 fit:tii a frequeti habitatione:q circa urbe:tij a fbcietate cii Samniti 

bus:tij ab exercitibus Palaepolim Mirabellacp miflis:tij a gloria confulis 

ob expugnata Nola:re Nolana ea tepeftate extitifle n5 humile;fed pote 

te atcp fupba.in quo illud fpedrare nos:Iicet.NoIanos dano do<ilos no et 

pofteris Ikculis extra muros aedificia codere cofueuifTc.ufcj.n. ad fccCidu 

bellii Punicii aditus liber remafit accedere uoletibus unde quac^ admu 

ros:idicio illo.Na Annibal NolaaggrefTurus^fcalas ftatim muris lijmit^ 

tendas parauit:n6 et ipeditus in delendis fuburbiis.q^ et ufcp ad nf a tpa 

feruatii e.nulla.n.circa urbe pfente asdificia uident extitifle:nec etextat* 

Secijdo aut bello Punico:qd geftij e anno ccntefimo decimo poft Sani^ 

ticii:qto fuerit amplior dC dignior Nolana res.oftedit cij Liuianus Anni 

bal hortado fuos:hinc uos ex ta opuleta urbe pda:fpoIiis onuftos ucl du 

ca;quo uoIetis:ueI fequar . tii Hasrenius Baflus Nolanus uir primarius 

hifce Annibali uerbis rcfpodes patefecit.multos anos ia inter Romanii 

Nolanijc^ po.amicicia ee.cuius ncutros ad ca dic poeniteret: 6C fibi: fi cii 

fortuna mutada fides fuerit:fero ia eire mutarc ca.dedituris fe Annibali: 

n5 fuiffe accerfendii R.omanij pfidiu.cij iis:q ad (e tuedos uenifTet: dC oia 

fibi ee c5fociata.SC ad ultimij fore.Haec non funt populi focfctatis fpecic 

fubditi : fcd potius libcri ac magnifici 8i P fe ipfum conftantis . Magnas 

itcm uires Nolanas codcm bello excrcuifle:indicare potpugna flla illu.* 

ftris:q Annibal Nolae ucrtere terga coadlus e.atc^ uf<^ ad caftra fugerc, 

no.n.uerifimilc e: MarccIIij cij cxpcdita manu pfidiarioc]^ milite ualuffle 

tm duce:tm exercftij i fuga uincedo ucrterc:nifi Nolano^ copiac additae 

ilhus copf as iuf\as a^uaf^ Poenf s fecf flent.Magna et Nolanoru poteo/ 



LrBER 

til eode bello ui'guifle:teftat^iIlud.Sanitibus na<5 at^ Capanfs hoftibus 

po.R.omamNoIaniq;interRomaNolacp fedetibus ciiPuniciset prx 

fidiismotucrc Nolani Duce Marcello totia Saniu uaftare incendere<^ 

at(* iSanites cogcre:ut auxilio reuocarent ex Apulia Annibale. Sanites 

inqua:qui tot annos bellu geflere ci5 po, I^omano. NolanariJ magnariJ 

niriii:d per ea tepora fuere.magnu argumentii eft.Nacp fenatus:fi piebs 

aliquatu no inclinata fuiflet ad Annibale:ne<]^ quo(j Marcellum e Seflu 

la auxiliouocari^fuifletopus.potuiftet fretus^priis armis:AnnibaleacA 

ccdentc arccrc ab urbe atcp agro Nolano.R.e quocp Nolana extitilTe lo^ 

ge grandiore sitc^ potentiore et poft bella Punica apertiflime conftat.Ex 

tant.n.reliquia£ quaeda duorum amphitheatro^i^quoftt alterii erat ad oc 

cafum «ftiuu:alterij ad ortil hybernu.illud antiquius:hoc pofterius ex^ 

tru<Jlii fuifle uidet^^.illud Iatericiii:quae Murara nunc dicit'': hoc marmo> 

rcu ac lapide qdrato copa<5tii:quod CaftelliJ ruptum hodie nuncupa^.fi 

qii confiliii aedificandi:8C fumptus imcn(i:at<5 eo^ ufus:non efle poflunt 

ar<ili:humilis:obfcuri ue popuIi:fed fua potius funt opera ampli:magnifi 

ci:atq;fpledidi fenatus,C6pertue:plurimiietau<5taefleNolana re poft 

fecundii bellu Punicum:qc[in eo nihil detrimeti fecit:atcp cariflima po. 

R.omano cuafit:par e itac^ fi i bello fe magna feruauit:et beniuoletia po, 

Ro.maxima fc reddidifle in pace:quje longiflima fecuta e.Nac]^ in Capa 

nia ab co bello uftj ad Sylla nullii un^ beliii geftii e.Q^ua magna fucric 

Rcs NoIana:coied:ari quoc^ e cii ab ambitu urbis: tii a numero ciuium. 

(iqmut inferius monftrabiV^ambitus excreuerat adufqj bis mille paflus. 

ciuium uero capitum fupra qnquaginta milia cenfa. illud quocp re Nola 

na arguit fuiflc excelfam:fiqde multa poft bella:c| R.omani geflere in Ita 

lia no mo cii inuadetibus barbaris fed etcii Latinis:cii Sanitibus: cii fery 

uis:cii fociis:atcp poft corii inteftina bella:in qbus Nola faepe periclitata 

captacj cft.potuit ucl magna remanere uel breui inftaurare fefe:atq? ma> 

fnam ac diuite cxtolIere.tepeftate.n.Beati Paulini a Mauris Vandalifcp 
Jola uaftata e atcj bonis cucflis fpoliata.pqua. tpa ditiflima tot malis fu 
pererat.quaru diuitiaru^magnitudiniscj populi Nolani teftes funt tum 
ipe Paulinus i epiftola ad Seuerii Sulpitiu:tii Paulus diaconus dc geftis 
Komano^i Ii.xv.Indicio nimirii magnificentiae Nolanae funt quoqj mo 
numeta:quorii aliq et niic extat pti in uia antiquac urbis:<j[ Neapolim fc 
rebat:pti ad uia:cj[ ab Abclla p agrii Nolanii fub Gecala colle fert ad Sta 
bias.hacc.n.funt elegater aedificata:nec mediocres ponetiii fijptus often 




iptura elegati:cjhumilibus puifcj? nulla roneqdrarc.cogruerea i 
Addcteplamultaurbis^dcqbusinferiusdicet^cl inquauis urbe erc(ita 
Ron poflunt ni(i potcntia magnaniraitate^ ciuiii teftari. c ^ ^ . . .^ . . . 



OCCA 



>< 



IIAAS 



lAVlA 







^- 



. iJJ 



.-»::3DiI 






jdio ij 



.5fi»93 fat*i 



.iii 



i 

".T:Ji;'i3i 
iri 



'Bo.?e- 










LIBER , 

Dc Ambitu urbis atq^ portatu numcfo. Ca.vu. 
Icuti ea:<| didta fut:dem5ftrauere Nolaos potetes 8C ma 
gnos atc^ illufl:res:ita ualet ambitu areacj urbis ipam no 
agufta ac hiante:fed ampla ac fane^ refer<5ta extitiflfe: co 
fentaneefignificare.magna.n.magnosdecet, Q^uinet li> 
cet certa rone ati^ mefura coUigere abeis fragmetis:reli/ 
quiifc^ antiq urbis:c| adufq^ nf a tpa durauere:extatcj: ^f 
tuareasurbsipfa occuparit:q(j fueritfigura:8C^to iitabitu circiiducfta. 
uiderc niic nac^ e:duo memorata aphitheatra iter fe diftare circiter tre-* 
cedfs fexagita paflribus.paflTum ee:audiedu e:fpaciii.viii.pedii.Q^uinet (i 
ngulo^j aphitheatro^i diametrii pafluii ee ^nqgenia.pterc^ ea fpe<5tare 
Iicet:extra utr acj aphitheatra p eade recHritudine:! q illa fita diftat:alia uc 
ftigia ac fundameta magnorii aedificiorii.ut extra latericiu uerfus occa^ 
fum aeftiui5circitercentupaflrus:extraueromarmoreiauerfus ortui hy/ 
bcrnij tantude.amphitheatra.n.extra urbe:autintra (ed iijcfla muris: auc 
murisuicina no poterat erigi.tpe.n.belli plurimiJi potuiflTent oflficere: ac 
ipedimeto ee. Q^uaobre colledtis in eade iongitudine mefuris g^n^:ut q 
eftcr amphitheatra:qque ffit duaru diametrorii ipforii.atq^ pter eas dua 
bus aliis:gbus utrinc^ amphitheatra erat fecreta a muris urbis. coptu e: 
diametrunj urbis fexcetis fexagita paflfibus patuiflTe.Q^d fi Nola rotiida 
crat figura:8C crebris circiidata in orbe turribus:ut Silius cecinit:ut<^ ue 
ftigia dC relid:a fundameta quoq^ niic idicat:orbe undeqque: quo cotine 
baut:moftrada:fuit nimirCi maximus urbis ambitus duii miliii ac feptin 
gcntaquattuor pafllu.SexanguIauerourbefiin orbe circundata falte f 
tcllexeris:fingula eius latera trecetenii trigenu paflTuu excurriflfe oportet, 
fuiflTe itacj minimii urbis ambitii duii miliu paffuii deptis.xx.coptii e. fin 
ucro duodecangulaf mafiflfe urbeuelles:ambitu patuifle oportet mediii i 
tcr utrofc^ mefus hofce.hoc e duia miliii ac.xx.fepte paflfu.fere.Tm ambi 
tu cotinuiflTc urbe:illud qaocj^ idicio e.Nacj autore Liuio. Marcellus ex 
tribus portis occurriflTe fcit'' Annibali urbe Nola iuadeti.qs portas tris i 
cadc urbis plaga patuiflfe oportet:at<]^ iteruallo uicinas:ut milites fibi p 
"pinqorcs eriipetes defius ac tutius i aduerfos hoftes icurriflfent. Q^d fi il 
X trcs portae no a fe mafere auerfa£:fed exordic atqj uicinaKmaifeftii e:ab 
hifcccemasaltcrasauerfasfuiflre.at^^iterutraf^a dextera ternasa leua 
itetemas.oefc^ fuiflrc.xii.uerii qttuor earii pftitiflTc principales: reliqs ue 
ro comodatarias arbitradii e.tot aiit portas capeftris totudxc^ urbis tan 
ti5 circuitii:qtij diximus cxpofcere:cofentane£i e.porta.n.altera ab altera 
illarii diftarc minore tracJVu no poterat:q ceteno^i.fexageno^i qnia paflfu. 
maiorcuero porta^ numcriiicocircuituambitui^ defiderare:e teporc 
pacis fupuacaneum:belli ucro non tutu.minore uero numeru utrocg qui 
aem tepore 8C pacis:dC beUi miniis comodii:pacis ueropocius lepcij eft. 



r> 



PR-IMVS 



xu 




DeeiSantiquaeNoIasreliquiisxquasnucapparcnt. Ca.viii. 

Vattuor fut:q nobis hacftenus reliqua fecit urbs antiq 
Nola.ut amphitheatroi^i duorij ptes qda:ut tumuli : ut 
pauimenta qdatempIori5:utfundameta et terra tedta 
multorii acdificio^.ueriiinter oia ha2c:certa SCcIara mc 
liusfuntamphitheatraSi tumuli.amphitheatrorij igi^ 
duo^::^ didta funt:Iatericiu adhuc feruat ambitum:at<j^ 
pariete exteriore et fupra fornices SC arcus infimos:fuperiora uero cor-*» 
rueriit.uidet^^qj habuilTe duos ordines fornicii,Na(j paries cxterior non 
ufc^ adeo folidus ualiduscj e:ut et terdu fupremii(j ordine teiludinu fu/ 
ftinere ualuiflet, Q_uare latericiiH amphitheatrum: 8C fi cum marmoreo 
area pari dC acquo ambitu cofentiat:eo tame minus:6C humilius fuit uno 
ordine. marmoreum uero:quod nobis pueris magis corruptum atcj di^ 
rutum erat q latericium: etiam paulo poft fere funditus extirpatum e ab 
Vrfo Vrfiino Nolas tum reguIo:NicoIae aui tui patruele. Is.n.qum refi^ 
cere amplificare^^ regia coft:ituiffet:oia fere amphitheatri fundameta fo 
diedo exhaufit.totq; quadrata marmora eflPodit:quotn6folijprimorem 
pariete regiac: q ard:ii fped:at:coftruere:pot uerijt et extollere: fed et ad 
magnii umm reliquae asdificationis fufficere: i quemultorii ciuiil como 
ditate concedere.atc^ pter ea uel q plurima alia fupeiTe.fundameta eius 
iadta erat adufc^ uigiti pedes:ac e lapidibus qdratis maximi fc^ copacfla. 
antea uero q ab Vrfo excauarent^^^extare nos uidimus duos arcus folos 
quadratis lapidibus copofitos:quorij alter occafum hybernia^aeftiuil aU 
ter fpedabat.Si horiH fundameta fundametis alioru arcuii certo iterual.* 
lo atqjincode circuitu refpondebat.Ex quo ordinc ambitUQR at(]^arcu 
bus clare fcire Iicet:eo in loco amphitheatrii ftitiiTe.id q altiuimu* fimul 
^a fundameta erat ampliftima ualidiiHmaq^ tolerare fupiniecfli opis alti 
tudine:fimul qjciufmodimarmorca amphitheatra no minoribus ternis 
ordinibus arcuii erigi folet.Ea ai3t marmora qq innumera: tfi afperiora 
crant:non item peIIucida:non peregrina.quaobrem in fubditicio opere 
ia(3:a : at^ alia pulcriora effigiatac]^ adiedta cruftationi ee oportuit. uc> 
luti etiam multa cruftationis fragmenta reperta indicant, quorii 8C ma> 
teria eft puIcrior:8d ars:q in eis uidet^^^diligentior.Hoc opus nobililTimii 
cxtiti{Te:indubitatii eft:ac maximo aio: igenio:Iabore:fumptuc5^aeditum: 
fiue ea marmora fuerint crate couedla Stabias:8CStabiis plauftro Nola: 
fiue illa afperiora excifa fuetint de monte Gecala:peregrina uero dc ligu 
ria Circeifue aduec^a.Q^uam maximum cxtitifTe hoc opus:ruina ctiam 
teftatur . dirutum enim aedificium uerrucam grandem quall naturalcm 
cxtuberauit.Incoetiam opere ccrtalTe uidenturNoIanicuCampanis, 
nac|j huic operi (imile ab eis cxtrucftii fuifle maifeftii e: duobus milibus 
paftuu citra Vulturnii amnem;ubi tum Capua fita erat* Verutn Noliiis 



LIBER. 

opus lotigc difficilius cxtititalli.n.p Vulturnu at^fcaphistNoIani uc/ 
ro Stabiis plauftro domu caementa deuexere, In quo nemini uelim m£ 
ru fit.fi uideat in medio amphitheatro hoc marmoreo qusedam asdificio 
rum ueftigiajutfcalas fingulas fornice ted:as:ac duas alias fornices: quac 
iB amphitheatroIocuhaberenequei5t:cuiusmedii5uacuiierat SCfubdi 
um,Naq? a pofteris illa acdificata fiSt.ftrucftura.n.ea^ fornicii multo uili 
or cft.Q, uinet eade adiedia aedificia quadrata figura fuiflejidicat tu duo 
fomicu latera in angulu c5curretia:tii fcalae^q a causedio afcendentes ui 
den^tertio lateri hasfinTe.Q^uaobre fpem arcis pfeferiit.qua afpicientes 
ii:qui pofteris fxculis fuere:appellaueriit ea ruina uerrucacj Caftellij ra 
ptij cenfentes arce fuifle no amphitheatrii,fed amphitheatrii fuit no arx» 
Arces.n.primoremuriifoIidiflimii continnuc^ maxime uoIiit:no fup ary 
cubus pilifqj ere<itu:ficuti fuum eft amphitheatri fuper pilis:arcubus at^ 
(^ teftudinibus in ambitu dudis extare.his.n.fedilia attollunt^potuit au 
te hoc amphitheatrii fupra triginta milia hoium fped;atii excipere.fingu 
la.n.fedilia in tato ambitu ad feptiefcetena capita facile capere.quo:^^ or 
dines ab imo ad fummii fcandentes ad quadragenos atr;^ qnos deiceps 
fubieciflefibicouenit.Extraautamphitheatrii latericiCi uia ampla etia 
niice^qrecnratendit^^uerfusoccafumuernii^fertcj Neapolim.q antiquac 
urbisfuifle indicatf.partim qa locus is uidei^femp appellatus fuifle por 
ta:8CfacelIiiquoddaqdiIliadiacet:uocatum efandtus Petrus ad porta; 
partim qa eide uias hasret tumuli qdaantiqflimi:idcp e regioe illius facel 
li.funt eiufmodi tumuli eleganter coditi.no et multu extates.fut apli atcj 
rotudi coronatiq5.ted:u quo§i ab orbe exurgens pedetenti faftigiat'' turx 
bina^cp in apice mediii.ftrudiura latericia e:ac ta apte copadla:ut mate-* 
ria folida efle uideat^ab auerfo aiit latere urbis:qd ad ortu uergit uernu: 
uia lauriniana et nuc exit ampla redra oblogacp:q porta alia urbis znti^ 
qua indicat q auerfa erat a porta Neapolitana.Ite puo tradtu ab amphi 
theatro marmoreo rccedes uerfus Ard:u: fanulu e: qd humi depfliim e: 
SLtc^ pauimentu teflellatu in eo cerni£:figurac]^ bafilica: het:q nunc facfta 
Vicftoria niicupat''. Q^ d teplii Vidiotix prifcis teporibus f uifle uidet''. 
cft authoc facellti inter amphithatrii 8C atcc pfentis urbis.In eade pte ar 
d:ica atc^ maiore receflu fad:o ab amphitheatro:e Epifcopiii:in quo pa^ 
uimentii antiq tepli:q5 loui dicatum erat^detcgit^q^ nunc fubterraneii 
facellii e beati Felicis.at<5^pe ipfum alter locus et humi depreflus cope 
ri^:q nunc uocaf" fciHs apls.fed ambos hofce locos depreflbs eiufde tepli 
louis extitilTe ptes:notii e: ut iferius dice^. Adh^ec pup iteruallo uerfus 
jeftiuti occafum fecedes ab Epifcopio:Iocus e et humi depflus: i quo crc 
ftis qbufda pilis bafilica coftruda e:quae niic appellat'' Sandus Felix in 
pIatea:quod antiqum templom extitifle crcditur.alterum.n.teplum fup 
eo eredum e«fed ignorat'' cuiufnanuminis illud antiqum fuerit* Vcriitn 



PRIMVS . xfi,' 

h«c tria pauimeta antfq feode curriculo tradu uc rcdo cofiftut.q aboc 
cafuasftmo inortuhybernudiftenciit^.itK^uojAprseftabhyberno^Fe.^ 
lix in epifcopio eft in medio:Felix in platea eft ab asftiuo latere.Nec alia 
pauimenca:qua: humi finc deprefta; apparet intra metas ambitumq^ an> 
tiqu£E urbis, Verumtamen in eo ia memorato tracftu fiquis ab epifcopio 
p centu pafTus uerfus hybernij ortu red:a proceflerit:obuius fit locus:in 
quo teplu fuit Seruatoris.nunc uero appellat'' fan^H^us Seruator.neqj lo 
cus depreflus eft humi:uc illi^fed naturali folo eft aItionpra:fens,n.faceU 
\u uidet^^efte eredii fupcr fabrica atqj ruina antiqui.na omnis eius uici/ 
tiix folii extumefcit ob antiquarii xdm ruina.eft aijt hoc praefens Serua 
toris facellij fub turre Megaldina prjefentis urbis.ide adiacet muro cuix 
da:in quo porta urbis patuifTe uidet^fed non antiqux:fed eius:qua5 poft 
cafum antiqua: rcfardta modo quoda fuit*pr£Eter hxc in media duorum 
amphitheatro^ diftantia etia inuenta funt marmora aliquot quadrata: 
inter qu£E:unii eratincifum litteris dicentibus.TEMPLVM.A VGVS 
TI. casteras deletas erant.quac certo argumento funt:illic extitiffe Augu 
ftitemplii.ab hoc uero locofiquis redta inter auftrii 5C occafum hyber^ 
nuadducentos pafTusprocefrerit^incurretfragmenta quaedam lociic»: 
ubiqpIurimamarmoraquadrataefFofrafunttepeftateetia noftra. eacj 
Neapolim plauftris tranfuecfta fuere a Carulo Carrafa:ex quibus coftru 
€tx fuc omnes parces imx £Edii4:quas ille edidit prope porticii:quod fe^ 
gium Nidi uocant.hic igit^^^ubi effofta fiit marmora:templii antiquse ur^ 
bis uidetur extru(5tum fuiffe: q? fundamcnta: quas erant iadta domibus: 
latericia reperiuntur:nonautetantacongerie quadrato^: lapidiJi ftabi^ 
lita.atcj illud templia credendu eft:dicatCi fuiffe Mercurio . fiqde in quo 
dam marmore Icifo legimus.L.Sattiii fuiife magiftrii 6i Mercurfalem SC 
Auguftalein urbeNoIa.eiideuerouirijmagiftriiqj duo:^^ uicino^tem 
ploru manfifTe:uerefimiIius eft.Q^uinetia ab Augufti teplo red:a in au/ 
ftri4proficifcentitrecentospaftus:fit obuiuslocus qda extumefcesob 
antiquas fabricje fragmenta:quas reliquias muro:^: antiquas urbfs fuifTc: 
naenfus atq^ rotundicas urbis ipfius oflendunt , Q_uinetia illic portam 
cia turribus patuiffe.qux Vefuuiil ucrfus ferebat:ficuti niic uia eode du 
cespatet.ADamphitheatropraccereamarmoreorecftaeiiti uerfus Vul 
turnii uentii ad centu pafTus^Iocus extumefcens alter occurrinubi mu> 
rus urbis ftitiffe^eade ratioe credit^^^atq^ fimilitcr porta cu turribus:c| Sar 
niiNuceriacp eiicibusiterpr^bebat,Atueroq?Annibalprimii Nuce/ 
ria uia hac ipfa ad Nolam expugnanda uenit:uerifimile e:ante hanc por 
ta ee caftrametatii.atq; cii co fub hac eade urbis plaga illa illuftri pugna 
tueffe pugna:in qua uidtor Annibaledocuitpofireuinci.InterautMer**» 
curii teplii atqj portara Sarni^amphicheacriicjj marmoreii : ac porta Ve 
fuuii paflim effodiiatur xdiii antiqua§i fragmentaace antiqua oblongacj 

c 



LrBER. 

fof nix mibi cxtattqcf nunc balneu Ceccii uoc£t , Q^uinet in oT ca plaga: 
quac patet inter teplu Augufti:atc]^ porta Neapolitana : latericiuc^ aroy 
phitheatru:at<^ Mercurii templii;effodientibus antiqua fundameta cre 
bro paflimc^ detegun^.Regio demu reptentrionah's:qux eftab amphiy 
theatro latericio templocj louis uerfus ardtu atc^ porta Abellac:refer<fta 
eft fragmentis antiquarii fabricaru ufcj adeo:ut terra cu intrito lapillifcj 
ac fruftulis mifta fit:non modo altius tegan£ubicj loco^i fundameta pa 
rictu.AIiquantulu qnimmo parietis magni folidicj in eadeplaga extat: 
q aut magna^ aediu fuit:aut tepli magni:aut murus urbis:ut didrij eft:rc 
m(fix poftg[ atiqua peflfumiuit ceciditcp aut bellis:aut peftiletia afflicfta 
ta.Is uero paries diftat a ceplo louis qdragita paflus:q uergit ad A r<fti5. 
cui niic parieti hasrent asdes Caefarino^^SC M^LCceo^idC Fricciaru:SC Tsi 
go^.Hac funt igit'' reliquiae antiqux Nol2E:quas area : urbisc^ fedcs po^» 
tuerut ab iniuriis tepo^ oia cofumcntiii uendicarc.nobiscp ufcj ad hanc 
tepcftate feruando traiHuccrc. Amphitheatra diruta: pauci tumuli:tem^ 
plorum magno§i pauimcnta ar^tiffimztsitc^ deletarii ^edium r udia : atcj 
folotccftaqplurimafundamenta. i 

Q_uo mo urbs feruata fit in ilIuuionibus:c| in ca influxerint, Ca.ix, 

» 

Oc in loco aliquantifper fiftcre gradij nos:cogit ambigui 
tas qda.fiqfi tepeftate noftra uidimus : illuuioes magnas 
inundafle fupcraftecj quada Nolani agri pte. ucluti eam : 
q incipit abufc^ radicibus Gecalae:ubi collcs cius in angu 
lu ^tcnfi coniijgunt^^^procedenscj circa amphitheatrum 
marmoreum:ac ante porta Vicanciu urbis pfcntis : item 
^«circateplii Augufti:atc^fecusambituauftralem amphi> 
thcatri Iatcricii:plabit adufcj paludes.a principio fcilicetufque ad fine 
ucluti arcii laxii facicns:cuius cSucxitas uerfum Vefuuiii uergit. cftquc, 
logitudinc duiJ miliii atquc quincento^ paiT.Iatitudine uero trecento^.' 
Q^uaobre non parua antiquas urbis parte in hoc ipfo arcu plagauc illu^ 
uionibus obnoxia manfi(fc:copcrtu cft.ois.n.auftralis urbis regio in mc. 
diis illuuionibus conftitit.Q^ui igit" facflu eft:ut illuuioncs nuUas urbs: 
ager uc fcnferit:optimequc 8C in tota urbc dC in agro:8C asdificatu:8C ha^ 
bitatu:6C cultii fit.^^pfertim fi illuuioncs natura fercnte ftatis fiderii cur rix^ 
culisfuiifcntcruptura-.Quadubitationeftatim delct mcntio inducflas. 
foifae.fiquide uia:qua£ Lauriniii fcrt:a dcxtra et nijc rctinct ueftigiii akx 
foirae:quje fccundum uiam cam protcndit'' ab aggere:quifub Megaldina 
turre prasfentis urbis cft:quofque fubiuerit prope angulum :qucm Gey 
calascollcs claudunt«Contra ucro alterius foftk ucftigium apparet:que- 
ab aggcrc:qui fub turre rotunda cxurgit:incipiens uerfus occafum ucr./ 
niim recHia cxcuirit fecundam uiam: qux a porta : qu^e nunc claufa cft: 




• PRIMVS xiiii 

cxibat.has du« utri(j foflk i eodem recfto tradu manet ♦ quas rtercederc 
oportebat fonTani aliatxi fubterraneauelutimagnumaquaedudlum p ur 
bem ueterem duAam utrafcf utrincj contingenterai quas nunc eft pra:/ 
fentis urbis meridionalis fofla.a Megaldina per Vincancium ad Rotun 
dam turre excurrens.f ofla uero:qua uerfus occafum defcedere diximus: 
ad paludes declinat.quauis non appareat : quo ^greflu in paludes eua/ 
debat.efl:,n.magnaexpartea:quatafoIo.)in paludis uero parte:q uicina 
Nolae eft:iterum fofla alta edita eft:qu» redta uf(j ad Clanium fluuium 
t)ducit^quem lagnum corrupto uerbo Gra:co uocant Nolani.q, dicerc 
debet lagynij.AKVoycf n.Grzecis fignificatno modo uas:fed etia recaepta^ 
culum quodcun^^in quod aqua liquores ue excolantur 5C influunt,nam 
in ea fofllim ois fere aqua paluftis:qua£ prope Nolam ftagnat:furtim pc 
netrat.Q^uamobrem a radicibus Gecalae adufqj Lagynum fofla alta du** 
<^a erat:in qua ois aqua : quamGecalana ualles at<j radices imac in ca/ 
pum Nolanum profudiflent:excipiebatur.atcp per eam in Lagynu Cla^ 
niumqj amnem defluebat.Q^uaobrcm ubi non impedita aqua alueu cur 
f iculucj inueniebat:tum ftagna lacus ue nullus in agros uthemcj^ exurgc 
re quibat.feruabatur quoc^ ca fofla:ficuti Lagynus hucufc]^ feruatus eft. 
Augufto.n.mefe:qum aquas funditusab jeftuferuorecjfolisexucftasiut: 
Lagynus quotannis expurgat^^.excauaturcj^ Q ficubi ripae corruerint]) uc 
hyberno atcj uerno tepore expeditus alueus aquis i Lagynum fluxuris 
paretur.cauatur aute a cuncftis paganis in agro Nolano colentibus iuflii 
ac more antiquo coa(ftis.Hoc itacj ingenio 8C ager 8C urbs uetus ab illu> 
uionibus uendicata eft.Q^uod fi ea fofla noftra tempeftateiatcj feptuagc 
fimo ante anno feruata fuiflet:non tanta ciuium fuo^i ftragem femel at^ 
iterum Nola uidiflet.Nicj futurum eadem cxcauetuntoties peftiletiara 
cxpec^are urbem neceffe eft:quoties longa pluuiaualles Gecalanas c6/ 
plerit:ac in agrum Nolanum illuuiones erumpentes profuderit» 

Q^uoufcpprotenfisfitNoIanusager. CzlXI 

I quac dida funt:uera funt:par efle:uidetur:ut co Nolay 
noru agroi^i fines fuerint ampliores:quo ciues cenfi funt 
plueres:quocj urbs ipfa graciiori area f uit dilatata, idem 
uero exqutius qfque atque facillime dignofcere ex hisia 
dicemus:poterit.a Nolanis.n.uel adhazc tepora ager pof 
feflus eft is:q fi no C laniumufque fluuium:aut eius fon> 
tes:tn ad ufque Mephitim:putidaru que aquaru concas 
^tendit:ab urbe Nola initium fumes.fontes aiitClaniiad occafum asfti 
. uum uergere:di(ftii eft.Itidem recfta progredientes ab urbeper ocfto mi> 
haria uerfus occafum hybernum aflidue fuum agrum calcabat Nolani: 
quoufque ueniflent ad coterminos agros Neapolitano:^. Erat at finis is 
incra radi(:esiiniftri occidencalifque cornus Vefuuii mocis . quo in loco; 

C 11 




LIBFR. 
qum lis dc finibus Agro^i cum Neapolitanis oita cct:& ad ca arbitrlda 
miflus cffct a Senatu Ro.Q_,Fabius Labco.iudicium uafrum ab co latii 
cft de agro^i tcrminis.Siquado is qum ad locum uenifiTeticum utrifc^ fc> 
paratim locutusme cupidcquid agercntme quid appeteret;at(j ut regrc 
di q progredi mallent.Id qum utric^ feciflent aliquantu agri in medio re 
lidtu cft,Itacj illorii fines fic:ut ipfi dixcrat tcrminauit.In mcdio rcli<ftii 
qderatpo.Ro.adiudicauit.quiuelufc^adnoftratepora Campus Ro^ 
manus appcllatus e.huius meminitCicero attj^ Val.Maximus. fiqs igi^, 
limite ducat a fontibus Clanii uei a Mephiti aduf*^ RomanG huc cam< 
pum:ccrtonouitconfiniaNolanaiqua2tum in occidentem plagam pro 
tcndcbantur.quod eo prasfertim crcderc cft.3? intra hofcc tcrminos nuU 
lum oppidum alicuius nominis extitilTc conftat.Noftra quinctia tcmpe 
ftatc Nolanii folum fcre porrigitur abufc^ urbe aduf(^ radices dcxtri ac 
orientalis Vefuuii cornusmidelicct ad terminum;qui inter uerrucam:<| 
nunc Akorella appeIIat:8C dextras Vcfuuii radiccs intcriacet.Si ergo in 
tcllexcris duos terminos alterum ab urbc aduf<j Capu R.omanii : altcrii 
item ab urbe uerfus Vulturnu uetum protefum adufc^ Altoreliaz meta: 
cluferis intra eos oem auftralem fortem Noianac poneftionis.in qua Ve 
fuuii montis iuga:quaz uerguntad ard;u:c6ca^pta funt.copcrtu^ (it:nui^ 
lum oppidu clari nois tum:qum Nolani florercnt:inter Vefuuiii^urbecj 
Nola ftetifle:et manifeftu eft:omnc id NoIje pofleflTiois fuilTe^quod ciau 
dit Limes dudus a Campo R.o,ad uertice Vefuuii m6tis:ac a uertice ip 
fo ad Altoreliaz terminu.A t uero q? intra hos tcrminos cadit O^auianii 
oppidii.cuius nunc et poflTeflioncs cxtcnduntur ufcp eo: quo dexter cor^ 
nus Vefuuii declinat:ac ubi funt agrorij confinia Pompcio^i : qui hodic 
fandusPetrusfcaphataeniJicupatur.iccircoeodeuffj promotos Nola-* 
nos agros fuilTe^par cft.Na^j q Odauiano^ funr:qum ipfi fucrint prius 
Nolanipagani:pofteriusueroO<ftauii Augufti:aquonomenid fibi tra 
idffe uidentur ea omnia Noianorum dominatu fubie<fta fuiffe oportct.a 
ucrticeitac^ Vcfuuinoperorientaieeius corniiad Pompeio^i confim'a 
dedu<itus iimcs:atc^ p ieuum adufcj Capum Romanum porre<5tus clu.^ 
fit oem meridionale Nolano^: agrorum poflTeflionem. Adhaec uerfus or 
tum uernum uia:quac ab urbc Laurinium oppidum fert:nunc etiam cun 
ccs campum Nolanum calcant:quoufc^ ad foflfam quanda turre<^ pcme 
nerincq fub coilc auftrali Gccaiaz crc(%a cft:quac(|t Martiani Turris apy 
peiiatur.hic.n.func oonfinfa Nolano:^ 8C Laurinicnlium.ducatur ica^ li 
nca a cornu Leuo oricntalicpVcfumuconfinibuf^ Pompeio^i^ac fcindac 
dc m6tc Sarno oem cum cornum:qui uerfus cft ad cccafum:^tedatur<p 
nfc^ ad hanc Martfani turrim:ipfa terminabat Nolanum capum ea ptc:c[ 
eft ortus hybcrnus.ab urbe quinetucrfus xftiuum ortum redta cuntib^- 
finis Nolani agri etia nunc occurnciilic:quo decUnans fmic colIi$ Ve/ 



PRIMVS XV 

rcianfnn co,n;anguIoiaccnt capi Thophineufiium SC Gdtltenliu. Tophi^ 
tiu.n*dcGallupagiruntNoIani.ProindeliniesduAusa turre Martiani 
fuper colles adusc^ declinationem cornuc^ collis Vefciani clufit NoIa< 
tiii agrum:qui uergebat ad ortum uernum 8C aziliuum. Ab hoc demu ipy 
focornududiuslimes adufc^^CIanii fontesMephitim uemnde profe<^i 
£ueramus:etnfatempe(lateterminatagruNolanu:qua (pediat fepten/ 
trioes.Hos fuilTe agros Nolanoru:exa<fliore rone aufim alTeuerare* Q_^ 
fi nf a tempeilate in eo agro funt in occafu Marianu:uel ut aiut: Marilia^ 
iiii:d^ Pompeianum:quod Pomilianij nunc appellant:ad meridiem uero 
fandta Anaftans^ac Suma oppidum:S£ 0(ftauianum:qintra radices Ve 
fuuiiexin;ete:iteaborientePalmaoppidum:5cDemocella:d[ ad radices 
Sarni montise(l:qua is uergit in occafum^atc]^ podremo a leptentrione 
Titianum:qd Cicianii uocant .nihil inquam hxc turbant eos : qui didti 
funt agro^ fmes.Oia.n.ea oppida fuere pagi SC uillx rurac]^ Nolano^. q[ 
a R.omanis empta(]ut fit^aut rapta ccepere primii feorfum:at(]^ p fe age 
re:deinde paulatim crefcere in fpecie oppidi. Demum declinante Nola^ 
napotentia;parteNolaniagriueIutiproprioiure:qua nunc poflident: 
occupauere.licet hoc ipfum difcere a.T.Liuio.Sylla iquit:Nolam a Sa 
iiioreca:pit.8C legiones in agros captos deduxit:eoscp illis diuifit. a Cicc 
roe quo(^ li.xiii.epfarij efl; cognofcere:ha:c fuilTe Nolaorii.fcribit.n.hoc 
pad;odCalicuidesnegociu:quiquasrat.Q_.Faberi fundus: nunquid ia 
Pompeiano Nolano uenalis fit.Eft aiit PompeianiJi Nolanu:quoa Pomi 
lianii hodie uocanc.In quo Cicero addidit uerbum Nolano:ne (i fcripfiO 
fet in Pompeiano folum:intelle(5l;um fuiifet in pompeiano:^ agro. Fuiffe 
aiit aliquos agredes Nolanos:et Liuius docet.di<ftator iquit.Cl.Petilius 
in Campania reditum fecit:maxime ad Nolam armis repetenda.eo fe in 
tra mcenia fub aduentu di(ftatoris:5C Sanitium omnis multitudo: SC No 
lani agrefles contulerant.Vera quinimo ee ea:(| diximus deagris:ex hif^ 
ce:qui uelit:conie(5l;ari ualuerit.labefa(^aca.n.multisteporu iniuriis No 
lana re excaspit pofleritas:at(^ recordata Nolani nois:tu pudore tii reue 
tentia fuperioris urbis excita e:atcp teftificata quoda mo Nolanoru ius 
SC diiatione in hasc ipfa oia loca:q aufa fut:ta^fugitiui a dfiis: atc^ mebra 
a corpore abducere fe.Nol x naq^ urbi uel maxima^ affii^x cii oia hacc: 
tu alia quoc^ plura oppida obnoxia fecit.ut no modo iure ciuili: fed etia 
pontificio regeren^ ab ea.q^ uf(^ ad noftra tepora feruatii eft. qq aliqua 
eorum nunc iura ciuilia no capiunt aburbe:cun(5ta tfi diO:o parent ac po 
dficio iure a Nolanis gubernan^^.Marianu.n.popeianum^f^fta Anaftaus: 
VaIIis:Siima oppidum iure pStificio urbis funt Nolse.Oftauianum ue 
f o 8C Palma uttocj^ iure gubernant'' ab urbe.Laurinium uero Botuanu:ac 
Abella oppidum:quae extra agri Nolani fines erat:et utroc^ iure ab urb« 
Noia regunt^at Montefortiumsqaod intra ualles d( cofinia Hirpinorii 

c lii 




cxtf u<JVu oppidu e.Turc coi folumo ab urbc nra mocfef a^ . Ticfanu autl^ 
cauHs folis crimialibus Nolao iudici paret.a Stabiis demu quotanis m4 
^nus atcK albus agnus cii cornib*^ auratis Nola ad pfule mittit''. 

Vbi loco^J Stabias fuerit.SC uii nomeclatura Vefuui motis. Ca.xf; 
A:quaeantedid:afunt:iampoftulant:neampliusdifFeramuS 
11 docere ubi na loci antiquae Stabias ftiterint:fit£E ue fuerint, 
1* Nacj clari uiri funt:q fcribunt:Stabias effe^gd CaftcUii ma> 
|N ^r2|l) ritimi]:aut Caftelli] ad mare hodie uocat.qa uerij no eft. Iti 
U^ssssSsS quo:ut ea res apertius inteliigat^^^audire oportet ea:quac Ga 
lenus li.v.curatorias artis de Stabiis fcripfit,folus.n,is rem omnem expli 
cuic g[ enucleatiflTime.cuius uerba ha:c funt.Scabiarii fedes ad mare adia 
cent:accp ad imii littusSurentini finus.qui Surentura Neapolimqj intcr 
fluit.SC fi Stabia: potius a Surentino latere fint.Eft aiit in toto hoc late> 
re magnus collis:atqj oblongus:excurres in mare Tyrrhenij:at(]p fenfira 
declinans occafum uerfus.n6.n.red:a in meridie protenditur. Idem mos 
tanq tutii uallii obiedus orientalibus uentis Vulturno: Subfolano:at<^ 
^Aquiloni:ipfum,fini4 tuetur.Q_uinet eifde Stabianis fcdibus coiungitut 
nions alter excelfus:q prope imura littus ipfius finus eft:quem monteraf 
antiqui R.omani fcriptores:at(5 qui nf a tepeftate funt elegantiores : ap> 
pellant Vefuuium.VeriJtii celebre atcj nouii nomen monti Lesbius eft. 
oibus notus eft.q? a profundis fedibus ignem excitia cacumie hiante em 
d:at.qui(^ut arbitrorj)plur imii cofert ad deficcandu aere:qui ea loca cir> 
cundat.qq et abfqj eo igne ide aer fuapte natura ficcior e. Q^uando necji 
lacusaliquis:necj paludes fluuiusue alicuius mometi refidet:fluit ue ali 
qua in parte finus.uentis uero cund:is:qui ab ardio occafu ue aeftiuo per - 
flant:Vcfuuiusisutprouallumobeft:interimum finum atq? ard:umex 
currens uerfus uernum occafum.faepe quoc^ numero cinis ab eo eied:usj 
adufc^ mare deueniuquaE; funt reliquias combuftaz ia materiac : atc^ eiast 
^ niic et cobunY.hacc oia aere illii faneq ficcum reddunt.Hasc Galenus.' 
q ficutinullopacftocongruiitCaftellomaritimo:itaexa(fliflime confen 
tiiat cii eo loco:(| Turris nunciata^ niic appellat^^.Caftellii.n.maritimu no 
cft in imo finu:fed in latere:at(5 intra monte Gaurii:q in Tyrrhenii marc 
«tendiY^ac paril diftat a Gaurano oppido:qd corupte dicunt Granianii. 
parii et abeft a Surento.Turris uero nunciatae in ipfo imo finu eft: qq li> 
mite dirimente finum atq; eius imii littus in duo Iatera:hic Surentinum: 
hinc Neapolitanum:ipfa Turris magis eft a latere Surentino:ficuti Ve>« 
fuuius a latere potius e Neapolitao.Q_uinet agri Caftelli fub Gauro mo 
tc patent: at<^ citra hofce fedet ager Pompeio]^:quos Sarnus fluuius al> 
luit. Vefuuius uero multo occidentalior ac citerior Sarno fluuio iacet, 
Q^uaobre Vefuuius no coniungiif' cii Agro Caftelli interiacentibus P5 
peiiS.contraueraagerTutrisineadeoiacontinet'';^ cicrafarnu fluuiil 



PtLmvs xvi 

' efltatc^ Jcxttu oHentaIS<$ cornu attingit Vefuun./s.n.agcr Tter VefuaS 
' dextru cornu at<j hoftia Sarni extedit* Q^ uinet ignis & cinisignefces 3 
a Vefuuio ad mare deuoluit'':^ agru Turris:no autp agru Caftelli defcc 
dit.Q^uare acr Turris magisq Caftelli ab eo deficcat^Q^uinecGalei di> 
Ais cofentiunt ea:q Plinius Nepos ad Tacitu fcripfit.Red:ii igt ipfe cur 
fum:red:acp gubernacula in periculu tenet adeo folutus metu:ut ocs illl 
us mali motus:ois fiiguras:ut deprehederat ocuhs: di(f\:Aret i enotaret. ]si 
nauibus cinis inciderat:c[uo^pius accederet caUdior 8C denfior Ja pumi 
ccs et nigri ambufticj:8C fradti igne Iapides:Iam uadii fubitu ruinaq^ mo 
tis httora obftantia.contati paru:an retro fletfteret.mox gubernatori: uc 
ita faccret:moneti:fortes inquit fortuna iuuat.Poponianu pete . Stabiis 
crat.dirimitfiinu mcdio.hzec PJinius.q nauiganti uerfus Vefuuiii ;turre> 
^ Nunciatac contingere neceffum e.ei uero:qui ad Caftellu maritimum 
tcnderet:no poftunt.femp red:a nauigauit Phnius Vefuuium uerfus: nec 
usg[ reuerfus e:aut aliquo padro diuertit.petens nac^ Caftellij:diuertiflec 
iter.Q^uare Stabiae i ea regioe erat:in q turris Niiciata: nunc eft. Eft aijc 
hxc turris oppidulii cu uillis SC emporiis:q Nolanoria quoc^ erat:in qs 
abierc antiquas Stabias.ut Plinius tefta^, VeriJ hoc oppidulia paruo tra^ 
.<Jta diftat a mari : Stabia: uero maiore iteruallo a mari aberat atqj magts 
uerfus monte fecedebat.Iacet hoc oppidulu ad imum Uttus Surentini (1 
nus:atcj ab ardto cornum orientale Vefuui:ab occafu uero Heracleam; 
uel ut alii dicunt:Herculaneij:qua nunc turre Graeci uocat.aborri» Sar 
num fluuium.& Pompeios cofines het. Vcrii enimuero his:q didta funts 
obftare uide^ Columella canes.Fotibus 8i Stabix celebres: SC Vefuuia" 
rura.Nai^ circa turre Nunciatx nuUi funt fontes:pp quos illa tatopcrc 
celebraret^.Ni fontes^ puteis: q parij illic alti funt : uiurparit:a qbus aq 
illiraes hauriun^. N ec defunt:q in ea fnia funt: Columellas tepeftatc plu 
f es fuiffe fontiii fcaturjgines:q nunc cxefo littore tegunt a mari. i quo ec 
le uidifte aiunt:dulces aqs ab ima falfa ueluti bullietes:idq^ crebris i lods 
cxurgerc.aut legedij e no fontibusfcd flatibus.FIatus,n. Fauonii Aphri 
cic^ illic ppctui atc^ placidiftlmi icrebrefciit a mari.n.ciufmodi flatus 8C 
aurac cxcurretes Heraclea:at(j Stabias pflat:ac nullo ipediete motis iii 
go trafcunti capos Popeiano^ atcj^ Nuceriaoy.Q uaobre omni ei oraei 
i q Stabia: funt atcj^ Heraclea:fuma cu amaenitate tii falubritatepariunC» 
ut et Strabo 8t Galenus teftant^nec^ filetio ptcreundii e capra^ lac hu> 
ius Vefuuianas oraetqd Stabias quoi^ idicat.no qde iqua:quia Galcnusl 
primus id fumope Iaudauit:eo(^ plurimos curauit:ueru er qda falubrita 
tc laudatii erat(^ut idc autor fcri ptu reliqt^atcj iccirco i ufu magno pri^ 
habitii fuerat:Gilenusdeide comedauit:fcme:utmagnopehoies uterc 
tur.qd ufc^ ad noftra tpa feruat Stabiani atcp Heracleefes.pafcunt enira 
perradices iugaiuemeridionali<i Vefuuiimontis plurimos c^prarani- 



LIBER 

gfcgcsjid(5 acIufumfoIumodoIa<fVis:quocIpcrpammcoa<fVu tcncm^ 
tnum^ fifcellulis planis cxcipicntcs:ad circupofitas urbcs conuehut co 
tidic:ad quas ftatim tcmpore matutino facilc peruenirc poflint, proindc 
Ncapoli:NoIas:Sarni:Nuceri£e,catcriscj in locis uicinis haud pluribus 
xii.pafluum milibus magna prefli lacflis copia Stabiani diueditur. Q ua 
quam hoc ipfum potius Hcraclccnfis quam Stabiani nunc fac^itet . hi 
cnim perpauci funt; Hcraclecnfium ucro populus multo raaior.IIIud in 
fupcr minus praetcrmittendii eft.quod Galcuus fupcrioribus monftrauit 
intcr fcribenai!.Monti ait Vcfuuio nome clTc Lesbiu infigne atc^ nouii. 
Naqj mutata Iittera.L.in.B.atc^.V.uocaIi itcrpofita fit de uerbo Lesbius 
Befubius:ac deindc Vefuuius.Iatina,n.oratio non facile patitur Ifam.S. 
antc.B.fi[cuti,S.cii.P.frcquentiffimc coniungit.Lesbius itacj appcllatus 
mons cft^q^in co Lesbii patria cxeuntcs aliquando incolucrc.quod ueri 
fimillimij cft.fiquidem legitur apud SoIinum:Lesbios impcriii maris ali 
quando tenuifle:ipfumc^ amifluros multo antea Sibyllam Erythracam 
praemonuifle.aut qrn. Lesbii ob quandam orationis turpitudine infama 
tur afcriptoribus.undc Lesbi2irc:prouerbiia fadia e:quod cft inquinarc 
cum os : tii alia aut iniuftis aut obfcoenis did:is. 6C alteru prouerbiu: Lcs 
bisdigna.qum foeda inquinata:turpia:iniuftaq? fignificarc quifquam ue 
lit.Vcfuuius enim cacuminc hiantc tanq ore aperto cincrcs igncsc^ cru^ 
^ans ixdat omnem or am:quas ei fubicdta e.Nec ignoramus in quibuf*» 
dam codicibus ctia antiquis fcriptum efle Besbium.atqj placroscg dixifle 
Bcsbiii non Lcsbiii.In quo fiq fint:q magis amet Icgerc Bcsbiii q Lesbiu: 
nc crcbro accaepta didtione mutcnt:nihil moror:mo uideant pq facile di 
lucidec^ ucrbu Besbius et dcdudlii efle a ucrbo Lesbius rone acq; modo; 
que diximus.Nec crit abrc arbitrari Besbiii did:u ee no a Lesbiis: fed ab 
duccaliquo PeIafgo:q in comontc diiatus aliqii:fecit loco nome.PcIaf> 
go^i.n.nome Besbicos unu ex ^ppriis e.ut Stcphanus fcribit. a quo noie 
ira.C.cxepta Besbius rcmafit.Ncc^ qnet ueri diflimile e.Besbiu di<ftu ee 
a gigatis noic Besbicos:q nomeididit ifulac puaE:c| ^pe Cy sicii cxtat.uc 
ide autor rcfert.m6s.n.Vefuuius:qi4 ufcj^ ad imii ptufus cauernofusc^ fit; 
uf et cxcauatusee.q opcra fola giganto^: ce crcciit^^.gigatcs.n.quo^: prin 
ceps fuit Besbicus:legun£excauafre Iittora:atcj p maria deuoIuifTe faxa: 
ut hoftia Rhyndaci fluui claudcret.Ex quo noie If a utracp.B. mutata in 
V.cofona atq^ altera uocaH.V.inicAa cffedtu e ucrbu Vcfuuius . Q^d (i 
prifci fauillas nucupaucre uefuias.ut qdaarbitrat'' latiVGramatic^^^eric 
Vcfuuius latinCi ucrbu:did:us(^ Vcfuius quafi fauillofiis ob crcbras fa> 
uillas:qs crudare oli folebat.cui addita If a aItcra.V.fit Vefuuius. 8C mu 
tata utracj If a. V.i.B.fit Besbius. Adhaec licet hoi latio uerbii idipfia ex^ 
fite moftrarc:latinii ee:copofitucj extrib^ ut nc pticula adau<5trice:8£ fusj 
did^io^ motu ad fu^iora Qftedit:SC iuaaioic:qa itcr uuk figni£icare.hoc 




PR.IMVS xvi'1 

c mos:r quo p ^ arduu (attu itcr fit.fiqn cacumfa Vcfuuii afcedcrc uoleti 
bus ardua ad fcadedu luga deiceps occurrut.ueluti loanes Antoius Do> 
dus Cremonefis uir oi Uai^ gne redimitus iterptatus e.Q^uare a loci ip^ 
prietate fa<5tu nome e Veiuuius.a quo 8Cpmutatione6£ p exeptione ifa 
tu 8L Besbius QC Vefeuus attedere q facilIimept,Verutn ^ ges Capana 
antiqor fuit Graeca q latina:placet I0C015: noia antigflima Grasca potius 
^ latina ee rep utare:atc^ ronibus Graccis magis q latinis iterptari. 

De ftudio 8C bnuoletia Diuina crga Nola. Ca.xii 

Vis:Rogo:no afleuerare fuerit aufus^llud fauore Dioino« 
quoda cotigifle laribus geniocp ac fedibus Nolanis, Sccun 
do.n.belio t^unico tu pfertim^qij res R.omana ubi<^ terrai^ 
afflidlata eet:maxia clade ad Lacii Thrafumenia: flC illa om 
niiJ truculetiflima:q adCanas fufcaeptae.extaretcp Annibal cijdVis tii tct 
ribilis:tii oibus apperet iui<ftus:Nolas dijtaxat cocciTum fuita deo opdo 
niaxio:ut in eius cdfped:u Annibal primu RoanisNoIaisq? terga uertc^ 
ret:uici(j pofle moftrarct^^^atc^ dcide fjcpius apud Nola reie<flus: ui<3:us: 
ata in caftra fugies reclufus Ut.q nullis unq antea i tot:q geflit:bellis uct 
tifle terga hofti legit^Q^uac nota tanta fuit:ut cxteris illius belli tpibus 
no folij fupior nufq euaferit Annibahuerumet loge iferior hitus (it:ac ue 
lutipedeteticofenefcestade^pulfusfitItalia*ApudNoIa quoc^ mimo 
abfuit Annibahut a MarccUo obtrijcare^ateri](^ illi arma fercnda fere^ 
trioIouidare^,VerutniteriipfepicuIi5cuade reliqt pue^ dile<fliffimii 
Cynipa deliciafc^ fuas,Cui caflidc,L.PauIi dono dederat:quo obtrucato 
ab illuftri iuuenc Pediano Patauino:ifignis illa galea Roanis rcftituta e. 
Q_uis no et nutu diuino illud urbi Nols cuenifle affirmaucrintr^Caefare 
Auguftii i ea die claudere.quo i obitu(^ait Dio^ftellas comatas at<j fan/ 
guinoletas uifas ee,Q_ua ^ rc a Tyberio teplii Augufto ere<fti4 ztcj^ dedi 
catii e Nolae.ut ide autor atc^ Suetoius fcribiit.nof^ eius fedes 8C ucfti^ 
gia uidimus.Q_uis et no ad dcos rcferatf^re Nolana fpe<llates uafta illa f 
cedia Vefuuii motis accidifle tepeftatc 8i iperio potius Titi:q iibcralita 
te Sl boitate fua peflundata ab illa coflagratioe Capania reftituitoit Sue 
tonius autor e.Q^uo^: malo^i no pua pte Nola fortita e.Nacj ta dC fi 1 ut 
be nihil dani fufcasptij e:in pagis tii:q circa Veluuiii crat:detrimeta mul 
ta fubiuit.Ni illud mfto benignius cxiftimadii fit:Nola ipfam no eis aliis 
uc Vefuuinis icediis delcta ee:ueluti Heraclca QC Popcii fuere confiipti. 
Agru qaoc^ urbeq^ Nola a torrete Abellao defcnfam ce:qii illi rueti qfi 
obex collis oppofitus fit:foIa benigm^tatc dC uoliitate diuina acHiu ccipiii 
e:irc ificias.Magna qnetbnuoletia Nola agru(^ Nolanu dii^fccuti funt: 
ubi ^fufioe qda nofolu liberalitatc tot gf ai^ huc adhornauere: qs tii c^s 
a deo optimo ^fc<3;as ee:euiden(rime uidcrit:qu inueras urbes agros ue 
copererit oibus autpluritnis eiufmodi gf iispriaatos«Demu ^sno airoi^ 



liber: 

rarc auf t:et illud ftucfio at(^ dccreto quoda diuino ceNoIae tributu» Nc 
tnine in Italica terra tepeftate prifco rege aut duce ifigniri hornaricj cx^ 
celleti corona potuiffe:nifi illa illi Nola mififlet.Sig^de meIiIoto:qua fer/ 
tula Capana nf i uocat.herba florida e:ac in Italia laudatiflima ea e : q in 
Capania nafcit^coronas ex hac antiqtus fad:itatas:idicioenome fertulac: 
q3 occupauit:uc Plinius teftat^^de coronis fcribes.Veriitn Capana appel 
lata e:q?circaNoIapuIcherrima Itaiica:^^ oium orit'':^ Diofcoridem do 
cuifle:memorauimus.Arabes autfecutipotiusufum nomeclaturaq; Ita^ 
lo^iq Graeco^ ctymoIogia:herba ca appellauerut Elcilelmelica : q uox 
qdrac cu latina uoce:q corona rcgia e.ut iterptatus e Symo uir Arabicjc 
lingux pitiflimus.Q^uaobre ex herba ea corona: regu uel fertacotexcba 
tur fed e laudatiflima:quafolum6 Nolanu agi^: ferre:benignitati diuinae 
placitu e.Neq? mos coronadi ille uetuftiflimus apd Nolaos deletus obli 
uioi ue traditus e.Verc.n.adolefcetuli puellasq; ex ca herba floretiflima 
cocinne afabrec^ itexere coroIlas:illifqj capiti apte ipofitis catado tripu/' 
diare folet.Illud quoc^ad beignitate diuina referedu:q Nolasurbi no m5 
aliamulta:fedecuicapanasiucniedilargitae:uc opa Nolana ubicpter>' 
f a^i facrificiis atcj C2erim5iis:q cu diuis: tii ipfius ergamaieftate agere^ 
&hornameto 8i adiumeto foft.atq? ut paru dign^ reputabat^^regu coro 
tiati5cs:nifi lertula Capana fuiflet itexta:ita diuia officia ut occulta trafi 
gercn^:ni capanae illuftraret^^uocalitatc.Na utfertula nijcupata e Capa 
na:q. Nola: optima orit, ita id femiuiutj iftfm capana nucupatu e:q. No 
Ix iuetu.atqj ea obre Nola fibi ifigne fola capanac figura afl^upfit: atqj py 
tulit.q3 ufq^ ad nfa tpa i faciedis ugnis ufu feruatu e.Q_uas ob res iNola 
fcdcs^ Nolanas magnas facrafqj ce aufim affirmarc:fi facra magnaq? (o<^ 
luautaiialia diiStfpedttat 8C colut K amant. 

De Nolaoi^ fide:fcmelqj ica^pta amicitia ac femp f uata. Ca.xiii. 
1 LludinfitiJ effe Nolanisigeniis:c6ptu e:fidedataatqj femel 
icazpta amicicia femp f uare:idc^ ad ultimu uel icidetibus im 
minetibus ucpicuIismaximis:patriaEcpipfius cxpugnatioc 
ac iteritu.bello nac^ Sanitico Nolai fsdere QC amicicia cii 
Sanitibus c6iund:i:n6 ca prius frangere foluerc uc uoluerc: 
qincurfiocs in agrij pafli fint fiiu:multitudine Saninu in urbe:ut munici 
pcs^prios rcc£cpcrint:incedia oium fuburbio^i fpe(flarint:demii urbe ip 
fam cxpugnari at<^ capi uiderit.tulere Nolai ha:c oia:qii a Cl.Petilio di 
Aatorc urbs Nola capta e.ut autor e.T.Liuius.feciido deide bello Puni 
co quata fide R,omanis Nolani feruarint:m5ftrauit tu Haerenius baffus: 
quil rndit:multa ^mittcnti:ut fe daret: Annibali:hifcc amici ueri ucrbis, 
Multos annos iamtcr Romand Nolandc]^ po.amicicia ee:cuius neutros 
ad ca diepoeniteret:8i fibi:fi cu fortuna mutanda fides fuerit:fero ia effe: 
tiuitareea.dedituris fe Annibali non fuiffc accerfccndu R.omanu pfidiu* 




PRIMVS xvi-ii 

cum iisjqui ad fe tuedos ueniflent:8C oia fibi eflfe confociata:8Cad ultimu 
fore.hatc ille.qus oia fad:o coprobata oftenfac^ fut.nac^ poftg[ Nola ca> 
pta fuit a CI. Petilio: cxi R^omanis amicitia ufc^ adeo magna ftabilifcp ia 
d;a fuittut nufg ab eis aliqua fieri potuerit alienatio.Et in eode bello iny 
fide manetes NoIani:fajpe fe patriac^ fummo periculo expofuere. ter eni 
Annibal Nola (umo conatu aggreflus e.In quo nemo magnitudine No^ 
lanas coftantia^ a^ftimare certo qrit:nifi qui lenferit:pauelcere R.omanos: 
R.omacj tota contremifcere ti4:qum Aunibale caftra aduerfus urbe E^o 
ma mouifle niiciatu e,Q^uinet.Capua SAtiiucji Annibali ia dedita exclu 
fam Nola a R.omanis(^qum ipfa interiacerenr7)prope fecerijt:atc]^ eafe>» 
reundicjhoftilibus circundedere .nec ob hacc ipfa unqafide difcederc 
placitii eft Nolanis . fed pocius in fide manentes totia fere Saniu incur^ 
fionibus deuaftauere.Necj fi plebs Nolana fpe eflfugiendi incomoda : c| 
obfeflfi ferre foIent(^Annibali.n.fauebat3ideo Nolana res infida eft habe 
da.urbs.n.ciuitafc]^ proprie illud eft:qd caput e:atqj melior ps: q fenatus 
SC primarii urbis exiftunt.ficuti.n.in exercitu oes milites imperatore du 
ce ue feciit^^^qualirq^ hic fueric:talis &xercitus ^ftimat'', qq pleric^ milites 
auerfo fiint aio.Similiter habet res in urbe atcj populo.Q^ualis uidelicec 
fuerint fenatus primariic]^:talis cuc^us populus eft habendus.uel fi ab il 
lis auerfa fuer it plebs ignara atcj timidula.Nii maiora polliceri oflferre 
ue Damoni Phintias ualuiflfet iis:c| po.ELomano Nolani obtulere. 8C mi 
lites paratos ex formula eflTe^SC fi pluribus opus eflfet^plures daturos , 8C 
gcquid aliud imperaret uelletc^ po.B^omanus:enixe facfturos : ad id fibi 
ne<^ opes deeflfe^animum etiam fupereflfe.Priuatie uero conditionis ho 
minis fides dC conftantia quanam inferior fuit illa^LBantiif^qui po.Ro> 
mano ne fidem folueret:datumq? locum in ea pugna:qu£E ad Cannas co 
miflfa eft:linqueret:maluit ab hoftibus obtriicari.quare uulneribus ^pe 
confoflTus inter occifos femianimisinuentuseft.ldemdeide recordatus 
ueteris amicicia^ Romanac monente Marcello adeo cxtem eggregie fe 

fe{Tit:utnemo focio^: rem Romana fortius ac fidelius iuuerit . teftis eft 
\Liuius.fidei demum feruandae Nolanis infitii ingeniij caufa potiflfimii 
fuit:ut faspius urbs capta expugnatac^ fit:defciuerit nunq.Ita ergo fe ha./ 
bens:primum a Cl.Petilio magno cQ damno capta eft tum: qum bellum 
Samniticum geftii e.Deinde bello fociali:qum.L.Caefar cos.male aduer 
fum Sanites pugnauit.tum.n.Nola colonia in poteftatem Samniau ciH 
L.Pofthumio prastore uenit:qui interemptus eft. Tertium Ciuilibello: 
i quo Marianis partibus hasfitfe uidentur Nolani.tum enim Sylla Nola 
a Samnio recxpittdC legiones in agros captos deducens:eos illis diuifit. 
Q_uarto a Mauris Vadalisc]^ ano poft auguftia qtercetefimo ac qnqgefi[ 
mo:quo tpe Paulinus Nolse eps erat:urbs ois direpta atq; uaftata e. An 
no quo^ fere millefimo qdringecefimo poft Aug.dece 8C o<^o mefes ob 



■ LIBER. 

fidioneregiamm copiarum pertulit Nolana cimtasj ne Nicola Vrfinu 

reculum luum proderet.Paucis annis pofl; illud facinus praeteritis Bla^ 

fius quidamrqui cum turmis militum aliquot mane fummo capta clan^ 

culum arbis porta: Nolam intrauit .regiamqj militibus circumfepfit : 

ut ELaimundum Vrfinum Pyrrhi filium manu caperet.erat.n. is tu puer 

ac NoIiB regulus.eo.n. capto fperabat Blafius urbe potiri.NoIani uero 

id fentientes faAo ciuium arroato^ cuneo ftatim tepore Blafium aggref 

ti funr:eumq; urbe pepulere : ac regulum feruaucre.Porro nfa tepeftate 

qum CaruIus.viii.Gallo:^^ rex deieciflet de regno Ferdinandum Neapo 

lis regem:fradxq^ ucl potius extindXx eflent regiac uires : atq; confugif/ 

fent Nolam Verginius at^ Nicola Vrfini genere:atqj Ferdinadi duces 

iIIuftres:quo^NicoIa auus tuus Nola; regulus tii erat^pauloq? poft huc 

aduentaflentturm£eaIiquotequitumGallorum:qui receptifunt aduci 

bus hifce in urbem:pofteraq^ die duces ipfii a Gallis capti eflent:dicenti.^ 

bus eos iure belli capi deberc:atqj iccitco uolentibus il los ab urbe abdu 

cere:NoIani obftiterunt:poftulantes ne regulos fuos extra urbem abdu 

ceret: quoufq^ ab eorum Rege decretum elfettan duces iurc capti eent: 

nec ne.de hoc.n.ipo lis cotetioqj erat.qbus Galli:ut eoi^i animi4:qlis eet: 

cxplorarent:dixere.an dii id a lCege iudicatii fit:uos foluere uelitis mili 

tibus nf is cu(f\is expefas:naqj fi uelletis:nos eos forte no abduxerimus» 

Nolani fe id:quod propofuerant Galli:fadturos aio pg Iibenti:refpode*<» 

runt.at uero Galli raetuetes fibi:duces eos ab urbe Nola abduxere : miy 

nitando Nolanis:^: tantum pro eis regulis aduerfum Gallos auderent*> 

O uantum ament fidcm Noiani homines:indicat quoq; odium fummii 

atq; conuicium omnium in eos:qui fregifle fidem coperiuntur . fiquide 

ubi quifq non ferualfe fidem:infanT»tur: ftatim tempore a. cundris maxi 

nioodiohabetur:digitoq;monftratur:atq^illum tanq fcopulum quift^ 

uitat:acfugit.Q_umq?fortecumeuifmoai fidei corruptore aliquori/', 

xari acciderit:tumpalam conuicioproditioistanq uehemetiifimo idlu 

illum extemplo laceffunt.AdhaEc no facile in aliis locis tot paria amico 

rum offenderis:quot Nola femper fcatens producit dC alit. Neq^ cum ci> 

uibus Nolanis folis amicicia percrebrefcit:uerum etia cum externis pltt 

rimum folet coalefcere.Q^uod non fpe lucr i qde Nolani agere ufq funt 

coperti:ueIutiqpIurimi idipfumde induftria 6C arte quadam fadiitauc 

re:fed idea SC amicicia ipfa fola gaudentes, 

De ftudiis Nolanorum. :?ia3;) Cap.xiiii 

N omniredte conftituta atcj ordinefundata R-c.pu.quinc]^ 
ftudiorum genera femper antecelluifle:c6pertum cft. Diui: 
norum cuItum:phiIofophia:arte militarem:agriculturam» 
atq^ mercaturam.hasc oia uel non parua Nolanis tracflare, 
piacuifle:aperdflimedemonftratur.Diuino Nan^j cultui 




PRIMVS xix 

enfxe nauatam a NoIITs operam prifcis tllis faeculis teflantur nobilia c6 
plura cempla:quac in urbe erdla fuerunc. ueluci cempium MercunuSC ce 
plum Augufti. i marmore.n.anciquo hilcc incifo legimus.LS ATTIO 
LL.PHILER.OTl.MAGISTB.O.MERCVB.lALI.ET.AVqVS 
TALLNOLAE.Tranquillus&Diofcripferc Augufto cemplum ere^ 
Aij cfle Nolic.Nosquoqj uc di(flum eftrmarmor quoddam Nola: effof** 
fum uidimus:quod erac incifum hifce Iicceris.TEMPLVM. A VG VS.^ 
Tl.cacceraueroucrbadeciderancTempIum quineciam Vi«ftoriaL cre^ 
^um fuifle Nolx;iUud facellum indicac:quam hodie fancflam Vi<ftorial 
uocancQ^uinec in angulo urbis pra:fencis: qui Vulcurno ueco occurric; 
in quo curris Megaldorum excac:facellum fan^i Seruat-orisnuc cre(ftu 
€ft:ad decem pafliis diftansa muris.In hoc ipfo:ubi facelfum memoracii 
eft:Ioco:acc^ in coca uicinia:qua: fepcencrionem uerfus extendicur: quo^ 
ufqjuia fefe erigens:porcamCorcefelIam oftendic:cerra ipfa eminencior 
caccero folo extac:ac tanq uerruca exurgic:non quidem nacurab's;fed fa> 
<5ticia caementitiacp.ex quibus coniedtari licec:illic fuifle non arcem: fed 
templum potius aliquod nobile.fimul q> facellum anuquiufculum fup<' 
ftru^flum eft.confuetudo.n.fuic fuper uecera;ec noua facra a^ificandi (ia 
tuendic^.fimul ec quia excra eum locu uel cracftu magno alia complura 
ueftigia anciquoru xdificiorij inuenca func:q circa cemplum a^dificari 
pocuiflent:circa uero arcem non pocuiffenc , Ne<jdubicarim affirmare: 
apud ueceres Nolanos prifcos id ceplum dicacum fuifTe loui Seruatori: 
appellacu(^eetemplum Seruatoris.queadmodum apud alios populos 
cumGra^costumLatinosIouiSeruatori fanaerigi cofueuifTe.fauet no 
bis eo pa<fto re cefentibus:Ioci huius nomeclatura hodierna uuigarifc^ 
nuncupatuskn.uuigo femper fuit is locus:ut a fenioribus audiuimus:fica 
ti nunc appellatur etiam:Seruator:no aiat fandlus Seruatonretinens ue 
tuft iore:non aiit facelli retentioris appellationcm.Extat prater h«c uel 
tempeftate noftra templii quoddam extra urbem ad primum Iapidem:q 
lpe<flac arAum.quod Ccemecerium appellant Nolani.qq nomen hoc ip 
uim Graccum noi^n-neie» fignificac locum in quocomplures dormirefo 
Ienc:quod dormicoriuaiunc:n6cempIum.IntepIouero ipfo medio ara 
magna quadratac^ eft:qua ambiunt fecundumquattuoreiuslateraali^ 
<luanto fecedentes quattuorcoIijnarumordines:quarunn£ulac binis in 
fidentibus arcubus fubiacencat<|t fuper curuaturas omniu arcuii xqua 
at<^ terminata cotinuitas eft:no exurgens in parietem. triangula uero.: (| 
acciderunt inter binos quofc^ arcus:repleta funt fabrica Iacericia.totu ita 
<^ hoc opus:quod per arcus columnis infideccruftationibus uitreis op^ 
tum eft.cefTeruIacn.uicreac; quarij uerficolores zlixiOiiix uero atc]^ q piu> 
ffimx deauracac func:graphice compoficae copzAxc^ uariasrerum pi<fta 
raspracfeotanc^^apIufcuUsiociscecidic eiufmodi cruftadiis pi<itura: 

<i 



LIBER^ 

longicudinc tctnpbris difloluta.PraEter hoc uertniculatu antiquc^ opus 
bafilica grandis recentiorum more asdificata eft:ambiens tegescj memo 
ratu opus antiqum.atcj inter antiqui operis columnas:aIiqua funtmar^ 
morea fepulcra ad quattu or pedes fupra pauimentii extantia cum infcri 
ptionibus multoru diuorij in eis tumulatoi^.Extra uero bafilicam noua 
tnult« compertac funt reliquiseajdificio^iacmarmora^quae fignificant 
tnagnitudinem ac dignitatem antiquaslocieius fabricac.Q^uinet circa 
eandem bafilicam paruo interied:o fpacio facella quaedam extant nouify 
fimo asdificandi more ere<fta uiliac^.quaq eo^ aliqua funt aliquantu hu 
mi dcpfla.quas res antiquitatem praefeferre uidetur.omnia igit ea indica 
tia funt illius facri (an<fViqj loci dignitatem.licetq; fpediantibus certo con 
ie<S:ari:illic ftitific fanum pulcherrimii atqj ditinimum cum facerdotum 
afliduc deum orantium coenobio ac(^utaiunt^dormitorio.Viris.n.re<n:e 
facris initiatis duo loca fatis ee:alterum in quo faciant (acra: alterum ubi 
corpora curent.ftru^flura aiitilla antiqu^ arac uidetur efle aetatis fexccn 
to^i anno^.fiquando compertii eft opera eo modo teffellata per ea incre 
fcruifle tempora,nomen aiit loci Gr^cum uult antiquiores cacrimonias 
fi'gnificare:at(^eas:quas tum fiebannqum urbs Nola ciues Graccos ale^ 
bat,(olita funt nicp 8C Romas 8C in placrisq? aliis locis templa atc^ loca (a 
cra feruari:at(^ ut fuerant dicata antiquis quibus uis myfteriis:ita in ufu 
ttieliorem recentiij pofterarijc^ cfcrimoniariiadmitti.Q^uonia uero legi 
tur in hiftoria diui Felicis lunioris de templo Apollinis quodam: quod 
jjrope utbemNoIam ere<ftu erat.ubi refponfa Apollinisper uerba uatii 
dabantur.(3uos:ubi ad cos uenit FeIix:rogando mendaces arguit. quaob 
re fpreto Apolline imago eius deie<^a e etia a facerdotibus tepli ipfius; 
icenfentibus uitam ac uerba Felicis a deo uero proficifci. inc^ eo orato/» 
rium conftitutii e.qd a pofteris Felici dicatii c:ztc^ixoie eius quotanis ce 
lcbratura.id(j fdruatum adufc^ noftram tempeftatem.No ab re igitiu: crc 
Herc cx hifce quilb poteftitemplii hoc Apollinis fuifle:quod ni5c coeme^ 
Cerium uocant. Acf hacctemplii louis in urbe Nola extitiiTe copertu e:tii 
quod deo^: princeps lupiter erat:tii quia reprefentatur et nunc bcllum 
giganteii in co templo: quod Nolanii nunc eft epifcopiumratq^ bafilica 

Srinceps.AIia plura extitiiTe Nola: egregia fana:credere e.Naq; fi a No 
tnis duo nobiiiiTima amphitheatra conftru(5ta funt ad ftudia cultumc^ 
atott uoluptatem:longe hberius 8i tepla multa at(]^ magna fuperbaqj ab' 
cildem cre<fVa dicatacj^ diisfuifle:confentaneum eft.quac iniuria tempo/ 
rum deleta funt:monumentisc^ liter^rii carent. Verum hacc : quas dicfta 
funtnnoftrare fatis poflunt:quantum operae a Nolais hoibus perpetuii 
^.diuino cultui nauatum fit.Philofophis uero Nolanos magnam ope/ 
ramdediireexhifcecognofcereeft.ciuitas.n.induas diuifa erat partes: 
iknatumat:^plebera.has<:paret:iIleregic,regereueroqui uf^ quifj p6t.st<- 
b 



PR.IMVS XX 

fcnatus abfq? lcgum pcmia ^abfcp hiftoria^i cognftiocfabtj ar tc dicendiC 
accuratur.n.defenditur^fuadet^^^aifluadetunlaudatunrepra^hendjt^^nngy ' 
bus omnibus infita efl: philofophia: pars princepsjquas prudetia e, Qjai 
etia Nolas duo amphitheatra fuifle:in quibus fabulacpter castcra recita 
bantur&pocmata.poeticamuerocuphilofophia una incolerc monet 
Synefius fcribcns ad Nicandrum.Et Ariftoteles cenfuitpoeta philolo>» 
phu efl"e.proide omnis antiqua philofophia folis poetis tradtabatur Ho 
mero;Hefiodo;Orphco:Empedocle;Parmenide:Meliflb:Arato:Comi^ 
cis Tragicifq^.Q^ uaobre Plutarchus pra£C£Epit:philofophaturos adole/ 
fccntes a poetis incipcre.fiue.n«ComcEdiam:fiue Tragcedia fiue quod uc 
lis poema antiquu fped:es:maximaphilofophiam inueneris:8C rerii hu^ 
manarum atc^ diuinaria fcicntia.Humano aiit generi infitu efle in abftru 
fum efl;:ut eorum:quibus quifcj audiendofueritdelecflatus^idem autot 
cfle percupiat:ut alios deled:et.Q_ua pro re fit:ut qum rem gratam mi.^ 
rac^: nac^ quod mirii e:id gratu e:audiuerimus:qua^ramus alios: quos ea 
dem uoluptate rcferendo afFiciamus,deled:ati igi^ hoies audiencfo fabu 
Ias:eafde componere ac edere referre(^:ut alios oblecftent: amant:SC gavi 
dent.uolunt itacj facere fabulas:quos iuuat:illas audire:Et qui uoIut:ide 
(ludent : idem philofophantur.Sicuti in omnibus hominum adiionibus 
compertii efl:quascaru apud quofcuncj honore praeftiterint^eas multos 
inagifl:rosgenuifre:aluifli:auxiire(^.Poefim igitur:qum magnohonori fii 
mocK loco apud Nolanos habita eft:aIiquotex eisreddidifle poetasne^ 
cefle e.plurimiicj apud eos efle phiIofophatum.Q_^uod fi Atella:q hodic 
Auerfa dicit :ut autore Stephano cognofcere e.quacq? dift:at ab urbe No 
la fexdecim milia paflu. potuit nomen Comoediis quibufdam facere.Na 
c^ comoedia: Atellanx fuifle lcgunt^^^rifum ex iocis faltationibusc^ aptifli 
mis c5mouentes . qur Nolam multo illuftriorem q Atellam no huiuf> 
modi hiftrionicis:fed honeftioribus ftudiis indulgere minus iuuerit:atc» 
poctis 8C philofophiae incumbereC^Adde Nolanos genere Graecos:ut di 
Au eft:fuifle:moftrabimusq; cu elegacia uixiflTe.quare ex hifce opinadu: 
ita natura conftitutos fuifle:ut fcientia:^: oium ftudia exercuiflTent . ficuti 
de Neapolitanis idem atcj eadem de caufa cenfuit Philoftratus, Arte aut 
militarem enixe minufc^ inglorie tracftauifle Nolanos:teftatur primu tc 
pIum:(3uod Vidtoria: in ipfa urbe Nola ered:ij dicatucj eft.teftatur focic 
tas cij Samnitibus.teftantur exercitus extra urbem miffi.item incurfioes 
in hoftes.Sanium.n.femiuftum e a Nolanis incurfantibus duce Marcely 
lo.Q_uinetextoIIuntHiftorici.L.BanciuNoIanij,eratuir accr Qi fdcio 
tuea tepeftatenobiliflimuseques.quomemorem Romana fortius ac 
fidelius iunit.Is igitur unus casteroru Nolanoiji ingcnia martialia fuiflfe: 
facile indicarc pot.tantus.n.uir accederc reliquos uel timidos ualuit.cui 
fua ipfius gloria tu pluriraos peperifle aemuIos;tu multo fe<a;atorcs imi/ 

d ii 



LIBER. 

tatorcfqj crcdcndum efl^fi modo irer Nolanos nufg quis^al/us excrcuif 
fetarma.SimilecnimSC in aliis arcibus fierifolet uel in eadem familia 
uel ciuitate.a magno.n.unius fulgore carteri quodam modo illuftrantur 
ac criguntur.Veruenimucro qum alias tum prafertim ea tepeftate No/» 
!ani ferociorcs armis uigucrc:qum auxere ufc^ adeo copias Marcelli: ut 
coa<ftus fit 1 pugna Annibal fa^pius apud Nolam terga dare uincetibus. 
Q_ui enim potuiflet ufq practorius exercitus cum Annibale tocis caftris 
pugnarc:eumc]^ in fugam ucrtcrejni maximum Nolanorum robur acies 
Romanas auxiflet ac aequas Poenis reddidifletf'(i no uerius fuerit : uiAii 
cfle Annibalem a Nolanisadiutore atc^ duce Marcello.Marmora quin-* 
etiam martios Nolanos fuiflctefl^antur:quac paflim cum incifis Ducum 
nominibus dignitatibusq? com periuntur in agro Nolar o ac in ipfis ury 
bis fedibus.uc illud. P. S E X T I L 1 V S.P.KF A L. R V F V S.AID. 
ITER.VM.n.VIR.Q VINQ . POM PEI. D E C V.^^ 
RIO.ADLECTVS. EX.VETERIB.NOLA.AVFI.. 
DIAE.ST.F.MAXrMAE.MATRLL. PETRONIO. 
L.F.FALVERO.VITRICO.DECVRIONLNOLA. 
EX. T E S T A MENTO. IIS. C VLo^ARBITR ATV. FIDLL. 
cxtat alterum i h^c ucrba.C VRIATIO.L.F.FLAMINI. DIVL A V 
G V S7'LPRIMI.PIL . TRIB . M ILT . II. PR A E F E . C A S TR. 
PRAEFABR.ARBITRATV.HYACINTHI.LIB .hic Nolanus 
fuiflc mofl^ratur eon^ flamcn Augufli fuit:cuius teplu Nolac folumo erc 
<ftum fuifle conftat:non ctiam in cartera Campania.in qua dignitate No 
lanos cfle praeleiHios intclligcndum eft:nifi certa proprietas cognomenti 
additauetmmt.It-m & illud. T. RVTILIO.VARO.TRlB.MIL. 
LEG.V.MACEDONIC.PR AEF . ALAE.BOS . Q. DIVI. VESx 
PASIANLAED.CVR.COM.IMPERATO.PATRONO.D.D. 
hunc quoque fuifle Nolanum ex co licet coniecftari . Nanque marmor 
roagnumcft^atqjNoIicincifum.Q^uareprasfentiafuanomcn patrias fi^ 
gnincatur:addiqueipfumnonoportuit. Q_uinctiam locusdatus eft a 
Dccurionibus Nolanis. His fimilia quam plurima alia comperta legu*^ 
tur.Demum certamina:quaj inter pueros Nolanos fieri folent:at(^ cury 
fus 8C magiftratus quidam teftantur militarem artem placuifle fummo*^ 
pcrc Nolanis.dc quibus infcriusfuis in locis amplius difputabitur.May 
gnam curam nimirum agrorum quoquc atque rei rufticac iniuilTe Nox 
lanos clarum eft.omnis cnim Nolanus ager a crebris uillis pagisquc fu 
it occupatus.atquc co modo ad noftra ulquc tempcra diuifus pcrman/» 
(it.Quod co fa<flum eft:quo coloni prope agros colendos forcnt.ac iu^ 
tncnca:boucs:porci:caprx:oues: gallinx: columbi : cxamina me/ 
lius curarcntur QC alcrentur.mcfTes quoque atquc uindcmise oportune 
dotpum tranfportarentur.No enim eodem temporemagna res comode 



PR.IMVS jfxl 

H colligl Sl adueiftan uia tnulca poteft. Q^uinct fcecandicas agri fuapte 
nacura ad agncuUuratn colendammc nuc allicic: ica cu homines aiiexiCf* 
(c credirunucilicas.n.magna accedic iis^qui agros colunc fcecundos : idcj^ 
fumma cu uoluptace iioneilajn agro icem Nolano mulcam rerum cuicu 
ram uiguiire:oQendiicScabia;.ad lias.n.oes fruiftus Nolano^ uenales:uc 
nuncdeueiiuntur:deueIiebacur.arc]^illincR.omamaIioue nauibus ttaf 
fcrcbant^Q^uaobre Romani ec alied:i foecundicace fclicicacei^agri No 
]aniSCfacilicacetran(fereiidiR.omaaero:^ frudbus 6C prouentus:uilIas 
non paucas in agro Nolano fecifle uidentur.aiiquas.n.uilix in agro no/ 
(Iro a E^omanis nominibus apparent appellatione accaEpiiTe.ueluti Po/ 
peianum:Marianum:0(ftauianu:Fabianum.Q^uinettanto gratior agri 
culcura Nolanis fuit:ut non opere folumodo ea tradiarint executic^ fint: 
fedet libros de re ruftica placitum (it aliqii edere.eofdera nimirum dc Ac 
fadlos non modo Romani do(5l:iores deinde minus fpreuere:fed et fum^ 
mo ftudio fecuti QC edo(fti funt.Praefertim,M.Cato.qui in libro de re tcM 
(lica faepius legicur citaiTe Memium Perceoium Noianu.is.p.pra^ter alia 
primus uifus e(l docuiife quo pacfto feri cupreiTeta oport^rret. diligentis 
quoq? agriculationis Nolanac indicio funtindrumenta concinne fabre^ 
d;a.Na>^ prazter cacceta Icalia coca laudabantur agricolaru quxdam in^ 
flrumenca Nolana.idem Cato autor cft.Mcrcatura dcmij exercuide No 
lanos:agricuItura coegit:dC docuit preter innatam Iucrifaciiitatem.Naa 
«^coliedii fru<5tus emptorem expeaantacoptat.emptio uerofitaut cS 
penfatione numo^^^aut rerii aliarii comutatione.Euelientes itac^ Nola> 
ni fuos fruAus interdum commutationem facerc cogebantur cii iis met 
cimoniis:qua: Nola alio ue feueAa:Iucrii maiusparere ualuiflTencQ^ui 
cc Stabiae monftrat mercaturam NoIanam.iIIic.n. exticiflc Nolanoruni 
emporium:fcribic Scrabo.quod ufc^ ad noHra tepora tum ipfum cu ufuS 
feruatus eft.Ex qbus aperte iam patec 6C diuinii culcum:dC piiilofophia: 
fiC militarem artem:8C agricultura:ac mercaturainter Nolanos cxcelluif 
fe:qbus ftudiis ingem'is(^ re<^e (kmdsi codanf^ fuic res pu.Nolana. 

Pe elegantia vdtxc^ culcu acc^ felicicacc Nolanoya Ca*xv« 

I T<^ii eft in agro Nolano plurimas uillas manfKTe difieAas: 
in qbus oia Dacchi at^ Cereris arma ac inftrumenca fer ua 
ban^.hoc ipfum omni rufticana forde liberaiTe urbe: necef 
fum e(l.hac auc amoca reliquae; foia: policix SC urbanicaces 
folacinurbeipfa manebancacrecinebanif.accedebat qnec 
opulecia magna cu ex agriculcura mercacura^^tu exatte mih'cariadaa> 
Aa:q fociaca cu miidiciis ztcj^ moribus a philoiophia temperacis: no nifi 
fummaacsmolandaelegandauiuendi^ culcu ciuibus cundtis parerc 

d iii 




LIBER. 

ualebat.Profnde cendcomcdlari atcp nofle quiTcj pot: ficuti amphfthet 
tra tum duo:tum illuftriaeredta eranc:ita5C muri:6i curres:8C uiaE ftratae: 
& tepla : dC Hexcdraj:8C.aedes hornatu 8C decore magno aedificata extru 
drac^ cernebancur.ueftimeta quineciara elcgantia 8C domiciha hornata: 
item dapes opipara:;8C poh'tae mefae. Q^uinetiam ferui:8C equi: SC canes: 
& arma egregia.idc^eoh'benfcius:quo Nolanuspop. amicicia R.omatjj^ 
tuebatur:foucbatur:gaudebat.Necj5 nifi confeques his eft:oradone No^ 
lanorum at<^mores no barbarico&difticilcs ueauc rufticitate pollutos: 
fed urbanos mices(^:atcj quales uel Athenis uel Roma oriundos dece> 
i)ac.cuius.uel illud indicio efte poteft . Nancj populus Nolanus adus(^ 
noftra tempora iilam prifcam bonitacem acorationem retiniiit^mitis.n, 
cft:uocesq;lariastamexad:e.profertut Italorum barbarorumcp latina 
uerbamehuSi^Nolani prdnunciet nemo.Q^uod uir aure folerti ac no>' 
ftra tempeftatcdo<fViflimus Laurentius Vallaexcipiens fentienscp refer 
te folebaratcpadmirari magriopere»Eo ita(]|?;f>d<5to Nolani educati cum 
cbneordiaSCamicieia-daiafegiitecrednntur.dibereq; caueas^^mphithca 
tracp fpedratumauditiiq? afcedifte^atc^p muficjus 8C boncftas udhjptati fta 
tis fuifcp temporibus indulxiflc.per qujc de.prehiehdere quifcjt.poteft.nuf 
tjtiam feditio0s atqueciuiiia odm aibifleNaianos.ficuci noftjra etjam tc»j 
pejftat^huiufccmodrhominuni inf iniasignotatndcitquepopu» NoJa^ 
nus.C^ainietiam ubi natura ita confticutum eft^uthGmio ariteq riafcacuri 
fion foluirvpoftqnatus fueritjelegantiara 8C uirsB d.iligentiani atque^ul 
turti ^xpoftuleuut omni'63cpartfe-completus euadat.uidetur fortanatus 
ille uir^effecui nafci:educari:inftitui que in urbe aitae cultus:acelegan** 
tijc a^malricre contingit.Nam omnino pulcher erit.Dcformitasja.femper 
errorcmarguit atquc dcfe<ftuniiEa pro J*e inter homines rufticos:iB quj 
busnuliunicft clegatitiae ukxcj^ ftudii5:curpjtudo uehcmenter abundat. 
Tn' urbibustjero illuftribtts hbmiiics m^rna cxpartc puicherrimi pro^ 
ducuntOfrrO uod fi Nolam' quaque in rc faereciegatiae fecflatores. ajqa 
cft:pulcherf imds^uafiffe.Q^uibus eK\6ci4 cornpectum cft.NoIaiJOs ali 
quando fuiflc tribus praeditos generibus bono:^:animi: corporis:atquc 
reru externarii dominas;. atque iccircoiu^biliftitijosatqui&E^ces* . 

sZfcf-jDiliL :'ufi;jBm «.-iiiijj .Pjnisprimi libellt;n£ xih'h iiftl pl^. 
«ni:)l B3n3f£trnilift *;j; tmji iii'*ij J>|jJii iii j:>ficl £10 cL 
"»:> iDn ^^ltu Diliris'- •] 'jbiol fca&:/ifiijt iumo rnulqi :tod. 
^Amiikdm ^ av.r.bq 'Jil6\ •J;?;pihi j:iom£iuf. :>f;rl.fl-: 
35KJ& s^-aaho-j.^jfi .'hir.ummi tjh 3n/;ciom;ra i.*iqi juujn 

iiwinq ?iil):iui Ecrrajb ijaiu^i .!-■ 

/ JSU. 1j 




SECVNDVS xxii 

DE.NOLA.LIBER,SECVNDVS.: 




IREISDEM.IN.Q^VIB VS.PRIVS.ERAT.se 
r -- DIBVS.NOLAM.PRAESEN^ 
TEM.STARE, CA. .1. 

.f; - ;.>;,t.fl'jjiiiw;;j:-';:|!ff;ii;^D^aij'. 

R B S Nola qtio inagf o:fondata:qua(^ magna:ac 
qj quibus monbus Nolani fucn'nt:idqj abufae ori/ 
gine adufq? tempeftatem noftram:iis:qua£ memo^ 
rata funt fuperiore libello: explicatum e. Q^uon5 
aute modo nuc fe habeat:hoc eft anno.M.D.X 1 1, 
poft lefum Dominum:confequenscft:enarrcmus; 
|i Nola igitur praefens in eodem agro atc^ fedibus eif 
dem iacet;in quibus olim ftabihta cxtiterat. Q_uo 
ex loco illud coniedtari:licet: nunq bclio deletani 
urbem funditus fuiflaufq^ adeoiiraffli<3ratam : ut 
ciuium reliquije fugere coadt^ ad aliquam uiliam uicinam uenerint: co 
luerint:auxerit:Noiamqj illam nominarint.ficuti placrisc^ accixlit popu^^ 
lis beIIo:aIio ue cafu de patrid folo propulfis:qui de monte in planidemj 
aut de planicie ad montem:aut de urhe adpagum:fedes^ atqjiares mu^ 
tando tranfmigrauere . fed fedes antiquas:quasqj primum dantibus diis 
occuparant:femper cpluere Nolani . neqj mutando tantillo locum a la#«i! 
ribusgeniocp fuis degenerauere . fec^ cum paganis mifcuere:hofpitefuc 
apud populos alienos usq manfere.In eifdem autem fedibus : ih quibus 
prius erat:urbem pracfentem ftare:euidenti0imum eft.Pars enim hodier 
n^ urbis:qus ad occafnm hybernum uergit:quxqj uocatur Turrisro> 
tunda:inter duo amphitheatra prope procurrit. qua uero fpecfVat arc^ii 
axl portam Samuelis:parietis partem latericii antiqui ualidique habet: 
quem ueltempli uel magnas domus fuifle:neceflum eft.is nuncintra ur^ 
bem eft.diftatq^ a muro ardlico^Samuelinaqj porta circiter dece paflus. 
Eidem parieti uidelicet domus Tangorum:Friciarum:Macceorum: at^ 
Caefarinorum inhajrent.atq^ uia:qua: per Samuelinam portam intratur 
bem:fcindit hunc eundem inter Macceas & Caefarinas domos. In medij^ 
uerourbe praefente epifcopiumeft:quoderatinantiqua Nola templii 
louis.Q^uinetiam in angulo urbis:in quo tunris Megaldorum extat::fun 
damenta templi Seruatoris antiqux urbisamuro pracfentis claudun^ 
tur.relinquo alia plura ueftigia £edificiorum:qu^paflim per urbem inue 
taapparent:continuec^abelTodientibus reperiuntur.Q_uod ea:qu£ereC 
tulimus:fatis fidei lucifcp prasftare facere ue poflunt ad oftendcndas anti 
quas atqj hodicriva^JNolaj eafdem fedcs eflei-i!p ■. ■ ; A «suil ;/n \itih 




LIBER. 

Dc figuf a:K ambitu p fcntfs arbis:8C |to minor fit hacc 5 antiqua. dcquc 
numero acdiu atquc ciuium urbis utriufquc. Ca. 11. 

Igura prazfentis urbis qq undccim e angulo:^: aliqua 
to camen eft longior.longior«n.cft:qua ab ortu occa.^ 
fum ucrfus protedi^.Q^uinet qua ad occa(um ucrgit 
paulo ar(5tior:qua ucro ad ortum:latior.Lacus quoc^: 
quod occafum fped;at:rc(flij eft.id uero quod oriente 
fole excipiuangulofa rotunditate curuat . Proinde di 
midio humani calcis ueftigii uc: qd a talo e:urbs hxc 
fpe^ftat^pfimilis.mefus Uero abitus noningeto^i ac.xx« 
qctuor pafluii inuentus e. Area uero tanta eft:qta capere pot duo qdrata 
jquo^ (ingula latera funt ccntenu qnquagcnii quaternupanTuu.Ea q^nec 
duo qdrata in unu colledia efficiunt qdratum magni5:cuius fingula latc 
ra funt duccntenii fepteniac^ denum palTuu cu ternis qntis paflus unius. 
eiufde uero ambitus eft od:ingento^ feptuaginta paftu.cii duabus qntis. 
Diametrus uero fpfius trecetoBi ac odto pafluia fere.Id ipfum aijt qdra^ 
tum et tantij continet:quantu uint duo minora ^ illa duo:quas prius di^ 
d;a fut qdrata:at(^ dimidiu alterius.Q^uo^ minoi^ quadrato:^ latcra fin 
gula funt centenum tricenii feptenum palT.cum ternis quartis.Eadem uc 
ro duo qdrata cum dimidio fimul coni uncfta rcddun^ squalia fexangu^ 
lo fpacio:cuius fmgula latera funt ^qualia la teribus fmgulis coi^ duorii 
quadratorLi*SexanguIii.n.fpacium:quod asquilaterii fuerit alicui qdra^* 
to:efteteideqdrato dupIofesquaIteria.Q_uaobreqdratii illudmagnum 
a:qum eft huic fexangufo. Arex ita(]^ NoIan£e:quod ad qdrilatera tpecie 
rcdadta fuerit:ambitus orae erit oiftingcntoi^i ac (eptuagmta palTuii ferc. 
Diametrus uero trecento^: & odto ferc.redacftae uero m fpecie fexangu^ 
la eritambitus o^ftingento^^i.xxvi.cum femifle.Diametrus uero duceto>» 
ru feptuaginta qnc^ cu femifle. Ite G circuitus fexangulac areas reddatur 
orbis:eric eius diametrusminor diamctro fexanguIas.Eft.n.diametrus ro 
tundac arex ducetoi^ fexagita quattuor pafl^.fere. At^ hac rone no ardta 
breui ue:fed ampla dC ta^ palTim progrefla certa diametri qtitate inucni 
mus:atc^ coparabile cii diametro antiq urbis.oportcbat.n. urbis pfentis 
area cii anciquac embado coparaturos inuenire diamctrii rotundas arex 
prxfentis ficuti f adii e.primii.n,redegimus pfcntis urbis arca in duo qua 
drata xqualia intcrfc:fecundo hxc duo com'unximusinuniiqdratu ma 
gnum.Tcrtio magnum hoc diuifimus in duo qdrata dC dimidiii alterius: 
Q_uarto hxc duo cii dimidio congregauimus in fcxangulii.poftrcmo (e 
xanguliiin orbe:tran(Formauimusnithuiusiuenircmusdiamctrii certa 
coparabileq^ cum diametro antiq.Q_ua inucnta manifeftii eft : quaco p/ 
fens urbs ardiior minorc^ e antiqua,ambitus.n.orbis antiqux urbis erac 
duii miliuni feptuaginca quatcuor pafluu,Diame(rus ueio fexcencorum 



SECVNDVS xxiii 

fcxaginta.praefcntis uero urbis circuitus orbis e odlingento^ uiginti fex 
cum femifle . Diametrus uero ducentorum fexaginta quatuor . Q_uarc 
area antiq urbis eft fexcupla fesquiquarta pfentis urbis embadi.capit.n, 
hocilla uetus fexies QC qdrate.Naqj duo^: orbiu circulo]^: ae alter adai.f 
terii ea rone refert^^iqua qdratu diametri huius orbis ad qdratu diametri 
illius.ut fi diametrus huius mefura fuerit qttuor pedii.illius uero (it duii: 
illius orbis ac circulus ad huius circulii ita fe habebit coparatusiOcuti q 
dratii diametri qttuor pedii ad qdratia diametri duia.e aut qdratii illius 
fexdeci pedu:huius uero qdratii qtuor.qdruplus ille igit'' huius e. Q^ua 
obre qi5 diametr us antiq urbis fit lexcento^i fexaginta paff. pfentis uero 
duceto^ fexaginta qttuor.eftcj illa ad hanc dupla fexqualtcrajno et area 
illius e duplaiesqualtera pfentis:fed fexcuplafexqquarta, qdratia.n.illius 
ad qdratii huius ita fe het.qd hoc m5 facile e uidere.pone diamctru pfen 
tis eife qttuor pedu:pones etdiametru antiq ee pedi4 dece.e.n.duplafex 
qltera.coftituascj ambas diametros in eade linea.q fit dece pedii . ueluti 
fi fit diametrus dece pedij. A.D.hac diuiferis in duobus locis. B.SC.C. ita 
ut linea. A.B.fit qtitate qttuor pedii.Ite.B.C.totide.C.D.uero remaneat 
duii pedu.deinde conftituas qdratij fupra linea. A. D. eteOiis lieneis*D« 
G.SC.A.K.atcp dudla linea.K.G.Itediuidas lineaeredlam.D.G.duobuS 
pGd:is.E.8£,F.pari menfu quo diuifa eft linea. A.D.eode m5 diuidas Unc 
ameregioneered:a.A.K.in pundtis.M.Lfimiliter quocj diuidas linea, 
K.G,ex trafuerfo defcripca uidelicet in pun(3;is,I.H.ducas(5 deinde linc 
as medias.M.E.8C.L.F.ite.B.I.8C.C,H.fecifti ia qdratii fup lineam. A.D^ 
q^capitqdratij lineac.A.B.fexiescuquarta.Na^«A.C.O.L.funt quat^ 
tuor qdrata (ibi asqlia.Ite coliina.D.N .8i altera coliina, N.F, fociatac iii 
^xcj^ funt acquales quadrato lincas.A.B.funt.n.dimidia quadrati.fi'mili> 
ter fe hiic colunaX.L8t.LO.fut.nxacqIes qdrato lineae. A.B/unt igiic fex 
qdrata lineae. A.B.quadratii uero paruii.H. F.e quarta pars quadrati li> 
neas. AlB.e.n.produ(5lii cx dimidia linea. A.B.Q^uate quadratum lineas 
A.D.efexcupliifexqquartiJiqdrato Kneje. AiB.Ide eft uiderc inumeris* 
Nac^ fi latusi A.D.fit dece^eius qdratii erit cetu^QL fi. A.B.latus fit qttuot 
cius quadratti crit fexdecim.Cetenarius uero capit fedenariii fexies at^ 
quarta eius.ficuti in his figuris fpe<ftare aptiifime licet.Sinaiitarcas ur> 
biii antiq SC pfentis non rotundas:fed fexangulas feceris: eade haberc to 
ne neceifum eft.fin uero duodecangulas utrafc^ redegerisr^portioc atc^ 
coparatione cade habere fe oportct:qua quadrata diamctro^ fe haberes 
didtii cft.hanc itac^ rone hec area pfends urbis ad area antiquiPi 



li 



^ I ^ ^ ^J /' 






^ H 



^i 



*. 



AMBlTvS 3-^ ^ 9ASS f l 



iS' 4- 









/^ 













L 
M 



■ 8- .! 


i 


. »^ 


■.:■ i 


o 


'^^ 


s^ 


t 




N 


1 


■ ; i 

16 


.<r 


i i 







G 
1 

I 



y «■ 



A '*' B 4- C ^. D 






XXllii 



SECVNDV5 

Q_uod fi uoluetimus ucriore com^aratione rcm Nolanam dignofcerct 
oportec et haru amba^ urbii5 non folu embada ; fed et habitandi modu 
& roncm recenfere a£ftimarec|5.1ac^ igitur copertura eft: antiquae Nolac 
adeo frequenter habitatu eflemt priufg a Petilio did:atore caperet'';^ W 
rtma fuburbia oportuiftet asdificari.lnhac uero hodierna Noia tu fubur 
bia nulla manent.tii et intra muros ares; multac ampia^c^ 8C horti q plu^ 
rimi atq; amplifljmi rcpcriunt^^.Q^ninet in airdibusfmgulis fere caujedia 
fingula mulco q par eft:dilacatajquas cortinas cortcsc]^ uocant. horu om 
tiium fuperflua amplitudinem fi coniunxerimus:aItera faite utbis parte 
inane efle nimiri^ cognorimus.reliqum uero (i ad dccentem habicandi in 
urbe modia conftrinxeris:inueneris prajfentcm urbcm non fextam parte 
antiquac:Sed duodecimam remanfiire.prsefens itacj pars duodecima eft 
antiquaz undecim uero reliqux deleta; func.Q^ uinet ubi:hxc ita fe habe 
rc:nouimus;c5pertu quoc^ eft;fj noftra tepeftatcin urbe fuerint ciuium 
ad quatcuor milia: in antiqua cenfa fuifte ad quinquaginta miiia. funt.n. 
i urbe prasfente haud pauciores qfepcingentac scdes.m ardibus uero fin^^ 
gulis plurimu fena ciuiu capita incolunt.idc^ fcruis connumera tione fe«» 
motis.Q^uinet ex hifce ronibus uidetur in anciqua urbc cxticifte ad o<flo 
milia sediu. Verit hoc ipfum no eft ufcpquacj afteuerandiH. Nam in urbc 
maiore et acdes maiorcs aliquanco fticiile decet.ad fex milia ucro cxcrc/ 
uifle:probabiliuse.reputanti tantij cotinuiiTc domu antiqua: quatanuc 
occupac domus una cu quincuncc.Numerum uero ciuium:potius fuif^ 




:qut aa fexagmta mUta capitum excreuit. iNiii quoc^ 
tus ruiflctpopulus NoIanus:nec amphicheacra nobilia c6dere:nc(j An 
nibalem arcere ac uincere idcj ccr ualuiflec.Eft aitt Nola praefens reliqii 
quoddam cius partis anciquae: quas tum ardtum tum ortG fpedtabat.na 
aprasfensurbsamcridic tpecflac atnphithcatrii marmoreum: ab occa^ 
m uero iatcrttium: qux intra urbcro ueterem extidfle di(^um comper^' 
vCumc^eft. ' 

Dcfinibusacc^figuraNalaniagripIentis* Ca«uu 

Vo urbis ambitus arcftior nvtc e q prius:co minor qu6 
(^ noftra tepeftate in agris ora 8C poiTefrio rcdaAa cft, 
Q^uam hoc nunc padto fe habere intelUges.fi ab urbc 
procendaslineamuerfusoccafumucrnumad millc SC 
quincencos parTus:! cuius finc mecam ponas • Ice alce/ 
ra educ^a uerfus occafum hybernu linea ad duo milia 
pafl^.thetam alteram in calce figas.deindc a Mephiti redta ducas ad mc^ 
tam uerna ancepoGtam;atque ab hac itciu alceia ext^das adufque mecl 




LIBER. 

(iybcrnam:quamfunclaras.terminatuserit propcab occidentali plaga 
Noianus ager.Rurfum aburbeedudla linea uerfus meridiem inter<^au 
ftrum 8i libanocum ad duo pafTuum milia 8C quincentos metam conftiy 
tuas.Itcrum ab urbe altera duAa uerfus meridie ipfumqjauftru adtria 
tHiIia paflfuij^altcra mecam ftatuas.Infuper ab urbc rcdic tertia ^tratfla 
intcr Notu di. Vulturnu uentij atq? uerfus dextm cornu Vefuuii ad gn.^ 
Ctt milia paflTuu tcrtiam metam fignes.gbus metis pofitis du<ftus fit Imics 
3 meta hybcrna p cxtcras mctas:omnis ora Nolai agri:qui fub Vefuuio 
cft ad meridiem uergens:terminata eft.Q^uinetiam ab urbe extenfa line^ 
ucrfus ortum hybernii at(^ fub cornu Sarni motis:ubi Palma oppidutn 
fextat:ad quattuormilia paflfuu^politacjillicmcta^ad quam limite tra€to 
a meta Vulturni memorata:atc]p ab hac ad turrcm Martiani : qux mcta 
antiqua nobis poiita crat:cocIufa eft ad ortum ucrnii ea orientalis pars;. 
a turrc uero Marciani proccdcns linca fupcr collcm Gccaljc meridiona 
Iemdefcendcnsq^peruallem:quamfacit collis Gecalai occidetalis atc^^ 
Vefciani collis:uf^ ad pagum Nolanij:quaECafamarciana uocatur:8C q 
fiib ipfo collc Vefciani iacet:atqj ab hoc pago profiicifccns fecundij radi 
cesciurdecollisufc^adexitum cornijucip(ius:fciIicet metam antiqua: 
quae erat ucrfus ortii asftiuij:terminat Nolanam poflreflrioncm reliquam: 
quac uergit ad orriJ.ab hoc uero cornu tradla linea occafum a^ftiuu uery 
fus aliquanto citra Titianum oppidum reprimcns fe:at<^ deinde procc^ 
dens fecundii radices Abellae ufc^ ad Mephitim:claudit omnem Nolani 
agri feptentrionale plagam.Intra hofcc limites metasq? Nolano^ agri tc 
peftate noftra cotincntur.iidem limites metaecj di(f\x figuram defcribiJi: 
praefentantcj prope quadrangula:cuius duo anguli oppofiti longe plus 
inter fe diftant: q reliqui inter fc duo. Angulus.n.qui ad Mcphinm e:op 
poiitus e illi:qui uergitad Vulturnu uetum:diftarc]p ab eo dccem prope 
milia paflruii.Q^ui uero angulus ad ortum acftiuij incurrit.opponitur eit 
qui ad metam hyberna cogitur:at^ ab co qainc^ fere miliaribus abeft,, 

Q_ua: partes (int Nolani agri:qui planus e : 8C carum quis ufus: atc^ quo 
rum poflreflrio.6C de aucupio Regio at^ uini uarictate, Ca* iiii* 

Cccdcnti a Mcphiti ucrfus urbcm Nolam pcr duo miV 
lia 6C quincentos paflfus^duae partes agri:qui in co angu 
lo eft:obuias ftunt.quarum altera ucrgit ad Abellam nio 
te:aitcra ab occafu hyberno eft.illa uacac arboribus om 
ne gcnus:atc]^ arua fola funt.ac interdum paluftria* eade 
ucro frumentorum at(^ lcguminum omnium feraciflR-' 
ma tum:qum palus aquis no cxundarit:ac uomeri copiam fulcandi fecc 
tit.aiteraparsQmnis oemorofaeft quercis pr^fercim denniTime e xur^' 




SECVNDVS XXV 

gcntibasjquae plunmu paluftris eft maxie hybcmo ucrnocj teporc.Co> 
tra uero fiquis ab angulo Vulcurni uenti:qui huic oppofitus e : ut antca 
diximus:per tantunde tracftus acceflerit uerfus urbe:campu quoq; utrin 
quearboribus uacanteuideritnonlapidofumjSed terrenum uomcricK: 
aptiflTmi5:non paluftre fed ficcura adeo:ut fodietibus ctia putcos aqua 
non facile occurrat:nifi ad uiginti paflus defcendcrint cxcauando. Om^ 
nis ea plaga quo(^:uc luto hyeme:ita asftacc pulucre caret. herbida quin 
etiam femper cft.pabulicj ac oisgeneris frumcnti foecunda . nobis ucro 
pueris is angulus duas quocj habebat partcs:aItcra:quJE fpcAat Vefu-^ 
uiwqaxc^ perpctuiH nenus atc^ quercetum crat denfiflimu . altera : quae 
fpe<5tat cornii Sarni montis occidentaIe:quac capeftris erat:ut didu eft. 
idcm uero angulus tam hifce q fupcrioribus teporibus planii Palmse ap 
pellatus cft non co:q> ager fit poireflTio Palmse oppidi:quod in mote Sar 
no extat.Sed q? oppidi illius profpctflu fubiacct.Hoc ipfo Campo pri^ 
mii deledlatus cft Alfonfus Aragonii primus:qNeapoIitanisimperita^ 
uit:ide abauus tuus:dcide ei^^Felius rexFerdinadus i eode regno primus, 
ite huius filius Fedcricus rcx:quotanisq^ uerno tepore eoiji qscf aucupa 
tum eo ucniebat.na c^eteris anni temporibus capus cocedeba^ ouibus: 
bobus:equis<5 folis ad pabulandii. Aucupiii cratmiluo^iaqlaruc^^^quod 
hoc pacfto agebatur i mcdio campo.Miluum aquila ue aliqua alto uola 
te per carnes humi fparfas aut etiam uftarij nidores prius alliciebant:at 
aliquanto propius terra deuoIaret.Nam ubi ad qnquaginta paflTus abef 
fe humo aquila:aut miluum uidcnTent : tum hieraccs : ciuos falconcs fa> 
crosq^uocant:adidedo<ftosfolucbat:tcrnos fciliccc aducrfum fingulos 
miluos.facri uero diucrfum primo uolitabat afccndcndo ita:ut crcdcrcs 
auerfos a miluo abituros atq; a domino fugituros : deinde reuertcbanl^ 
ad miluu:ec furfum fummo nifu petcnte:fed non redibant:ni{i fupcriorcs 
illo fe ee uidiffent. At ubi fupra rcdn'flenta:u ab alto impctii faciebant in 
miluij:inq; ipfum fubiccftii inuolantes altcr poft altcrii ca curfus teporif 
(^ menfura fe regentes:ut fcciadus no dii pcrcuiTum dcfcedcrct:ni q priot 
pcuflerat:ccEpiflet reuolando afcenderc.miluus contra intcrdii lubuolan 
do uitabat inuolatii fupcrioris hoftis:intcrdum feriebatur.qui etfi aliqii 
dexceritatc quada dC uolandi ui poft longilTima altiifimacp pugna cuade 
bac:frcquecius cti no potes tribus hoftib'' dciccps inuadetibus obfifterei 
tadem capieba^ ab uno atc^ altero facro:ac ex cribus ip(is:duobus ue:ali 
qii oibus ucluti glomus fac^us dcuoluebat'' humii uerms.quibus cadciL^ 
tibus ftati auxiliabacur cqtes celcrrimi ad id ipm parati:atc^ aflidue fub 
tercurretcs auibus pugnantibus.hi itzq^ miluu capiebant:ac fracftis eius 
aIis:coIIo:SC tibiis raptandum liberius aliquanfper facris cxponebat fine 
bantc]^.deinde fcifTo illius pcAore cor extradVum cum fanguine etiam dit 
rukance alteri facro uorandum prsbebat.cerebru aIteri;certio medullas/ 



Hac pugna rapacium auium adeo delecflatus cd quiT^ regu: qufes dixiV 
tnus.uc fepc numero in eo fpedtaculo die toca ifumperic.atc^ uc crebrer>' 
tima deiceps pugna fpedtaretunufqj ad crececosfacros domi aluic.Q_ui 
ccia ut capus lorec amplior:adcurfumq; equicum li berior (Na longum 
tra(ftum facpe practeruolanc aues pugnando])cocii uicinum capo nemus 
Ferdinadus excirpauic acqj cofumpfic.idq^ ufqj ad radiccs Vefuuii ica: uc 
nemusin fimilem capii abiueric.Nuc uero ubi aucupia ea fummoca fCic: 
omnis campus aruum eit:et aracro facile fcindit^^^frumenti que omne ge 
nus ferax.Idem qnet angulus atq; alcer:qui eregione eft: non eft poflef^ 
fio Nolanoi^ ciuium.Reguloi^^.n.eft.quanq ufus per folucam parce fru^ 
«ftuiJ quarca conceffus eft ciuibus.reliqua uero campi pars:qu£E iccr ho/ 
fce angulos pacec:i qua media urbs ipfa fedec:confica eft arboribus : qu« 
quoquo angulo^: uerfus procendit'' ab urbe ad bina milia paiTuii . acc^ ca 
eius diametri:qaaE ab ortu seftiuo ad occafum hybernum:q quas ab ortu 
kyberno ad occafum ^eftiuu porrigit^^^menfus quattuor prope miliij paf 
fuii eft.Confiti igitur agri huiufmodi pars alrera coryleta continet . hscc 
ad meridie occaiumq; atc^ in extimo agro fita eft.ac ab occafu uernoin/ 
apiensproceditadufq? occafum hyberni5:atqj ab hoc difcedens per me 
tidiana agri oram ambit arboreta quo ad ortum hybernij puenit. Eft ea 
coryloi^ ps logitudinis qde quattuor milii5 paft.latitudinis uero ad mil 
le.fed in eiufmodi coryletisnec fe mentis quidem aliqua fit. Neqj uites 
lerirediepofrunt.Auellana.n.haftatim crefcit:quafiexeadem radice aut 
ccfpite eodem complures hafts in orbem exeat:quae ad uicenos quinos 
pedes crefcendo extendi folent.harii medix eredtae ftant: qua: uero i am 
bitu oriuntur terram propius fefe demittunt.Proinde fub eis magnam ia 
ftant umbram:qux fcmente perdit.uitem contra tolerare nequeiat: qua: 
inclinantur.qu^e uero in medio cefpite eriguncur:denficace fua culcil uin 
demiamc}; fupprimunc. Alcera uero pars:quod reliqum agri eft:arboreca 
contir>et.fut autem hxc loca:qua£ etia Noiani arbufta uocant: parte ma 
xima popuIis:minore ulmis.minima quercis in qncijce diftincfla.omnes 
tamen hac arbores in magnam altitudinem grandefciat.quibus adiundije 
ac maritac uites fcandunt quoad cacumina illa^i fuperarint:atq? exupera 
tcsabramispendeant.Q_uaobreracemialtependentcsmelius fole co^ 
quntur:atc]^ uindemiae tempore fcalis logilTimjs adhibitis comodius col 
ligun^arboreta.qnimo praster arbores uitiu fuftentatrices etinter antes 
hnt maIos:forbos: mefpilos:cytonios:pyros:iuglades : atqj hifce limiles, 
Solum praiterea horum arboreto:^: quotannis uomcre fcinditur^atqj (e^ 
mcntem recipit cuiufqj generis:accaeptacj cumulatius reddit:quauis ab 
umbra arborum imminentium aliquantum Ia:datur. Eorundem item ar 
boretorum quae iacent ad meridicm inter urbem atcp coryleta debile ac 
tenucifed odorum uinum ferunt,quas uero ad orcum hybernum uerfus 




SECVNDVS xxvi 

Sarnum tnontcmtrubtilia atq; aliquanto aufteriof a.ad leptcntrioncm an 
tem ucrgentia prajfertim quae a radicibus collis Vcfciani pcr Tophinii 
pagum Ccemeccriumc]^ procedcntia u(cj^ ad paludes:uina odora : plena: 
ualidac^gignunt.Ea uero qua; funtad ortum uernum inter collem Ge^ 
calam ac(^ urbem:itcm ea:qua: ad occafum uerimm iacet:uina ferut mol 
lia at(^ aquea . Sunt icem uina Nolana etiam colore uariancifTima . alia 
cnim func nigra:alia rubra:alia rofea: alia hyacinthina:alia aurea:qu aeda 
luthca:n6nulIapomca.qua£damucaquacandida.func demum ha^c ar^ 
boreta coryletacj omnia pofiTefiTa a Nolanis atq^ paganis:exc«ptisppaii 
cis:qua£ reguloi^: func:ueluci priuatos ciucs decentibus. 

De collibus Gecalae decj nomine ipfo at^ Vefciano. Ca.v* 

Am de planis agri partibus didlum cft:fupe(l ut colles te 
ccnfcamus. q nulli alii funt i agro Nolano nifi Gccalani.hi 
igitur duo funt occidetalis dC mcridianus coalcfcetes tan^ 
ad angulum uncucj^qucm iaccntem ad ortum uernu No 
li lafpcd:at.isucroaguIusfeceditaburbemiIIefere paHib^.- 
duorum autem collium eorum meridianus rc<5ta proccdic ab ipfo angiM 
lo per fex milia paflTuum uerfus orcum uemij:quouf<5 Sarno monci con 
nccHricur. Veriicamen finis Nolanae poflfeflionis in co ftacucus e ad Mar^ 
ciani currem ica:uc pars:quac a Nolanis poflrcflTa e(l : pra^dancior fic. non 
enim ha^c pars uallem claudic cum Sarno monce:ueiuti reliqus collis. q[ 
obrem dextera eius iuga foli pofl ortum:mcridianocp atc^ poftmcridia** 
no patefacit. Alter uero Gecalanus collis ab eodem angulo proficifcens 
inter occafum aeftiuum 8C ar<flum ad mille QC quincentos paflTus adufquc 
pagum Cafamarcianam cxcurrit:iuga eius Icua antemeridiano foli:meri 
dianoqj^at^ in occafum inclinanti.dextcra ucro orieti atc^ poftmeridia> 
no pandens.Proindc angulus iphcj^ collium curuitas hybernum occafu 
fpe^at.ColIis item occidentalis maxi ma parte atcj^ qua ad ar<5lu uergit: 
terrenus eft.uix.n.marmora in co uidesiidc^ uel f cacumine:uel in iugis: 
raeridianus uero quicp in ortum excurrit atc^ ipfc uncus rnarmoreus eft 
pracfercim circa uerticem«rariustcrrcnus:idc^ per iuga atque radices. 8C 
illc placide efurgit:raroque ad quincentos paflfus . mc uero meridianus 
frequcntiusadmillepa(rusafcendit,eftarduus:at(^ circa uerticem non 
facilc cultum fufcipit.Hi itaque Gccala: colles parui cjuidcm: ac pcr bre 
ucsfunt.uerumquominores co gratiofiores atque praeftantiorcs fera** 
citate tanta:quanta nc ullis orbis partibus liiuc colIcs:fiuc campi:(iuc ucr 
rucx f\nt:ce(iat.In his enim Bacchi uis maxfma e.uina.n.dulcifl[ima fua^ 
uiflfimac^ gignutur.alia item auftera:alia Mufcatella uocata: atc^praetcc 
hxc uina Gracca(^ut aiunt^quac omnia alba funt.ca^cra rubra pellucida 
fiC odoratiflrima.cun^a prasciofa habentur, Oleje uero nuf^ generofiot 

c ii 



LIBER 

Iiqu6f .pomomth ut omniagcnerarita nullis fecun(Ja.(ut fpccus. funt fpc 
culac.funt profpe^ftus gratiflimi.aeftatc auras perpetuasjhyeme apricita 
tem magnam inuenis.niues;aut gelu:aut prumas nefciiit hi colles. Q^ua 
obrem iru(5tus SC flores prascoces q plurimi in eis ueniunt. alii contra fe 
totini ufcj ad hyemcm in arboribus integcrrimi pulcherrimiqj feruan^, 
Citreorum item omnis uarietas.pinus:cupre(rus:myrtus:rormarinus: ac 
^compluresfruticesnuf^frondem linquentes. medicarum herbarum 
ingens numerus, Apibus ccrta atcj optata mcafio. lufciniarum : aliariiqj 
auicularum uocalitate gaudentium ciuitas in eis collibus efle creditur. 
Ec nc ahquado aures offedat Gecala dulcis:cicadas nuUas gig'nit:admit 
tit(^.ueluti omnis ager Nolanus etiam ea moleftia caret.Demum colles 
hi noninferioribus gratiis afficiuntincoIas:q quibus ftirpes 8C aues pro 
fccuntur. falubres enim ufcp adeo funt:ut plaeriq^ macrobii SC adufqj cen 
tcnos annos in cis uixifle comperti fint.ob has itacj partes gratiasq; om/ 
nisca collium regio a Graecis illis:prifcisq? Nolais appellata eft y» K9tA«« 
Gccalahoc cft terrabonapuIcraque:quaIibet enimin partetum bo/ 
na : tum pulcra:tum feracitate fua utiliflima:tum afpcAu profpedl uquc 
iucundiflima.Oppidumuero:quodinconcurfuduorum ipforum coiliu 
anguloc^ extru(5lum eft:terrae cognominc eft.Gecala cnim ei quo(^ no^ 
incn cft.qq pofteritas mutatis literis et Cecalam SC Cicalam appellaue/ 
ric:(icuti hodierni Nolani appellant.Horum autem collium pars a Rey 
gulo urbis:pars a NoIanis:pars a Gecalanis ciuibus poflefla eft. oppidii 
ucro ipfum folius reguli eft.Legitur autem apud Stephanii Vefcia urbs 
fuifle antiquac PiuionixidC ut quidam arbitrantur in Samnio:a qua:qum 
cflet deleta:uidentur quasdam reliquix ciuium tranfmigrafle in eam ual 
lem:quam ad ortum facit collis Vefcianus:qui a Gecala proficifcens ucr 
fus AbcIIam exteditur.atcj in ea oppidum ftruxifle:ipfum que fecifle op 
pidanis cognomine:Vefcianum appellantes.Eft autem hoc oppidum in 
confinibus Hirpinorum 8C Campanorum.CoIlis uero Vefciani ferc gra 
tias omnes conceflit collibus Gecalaz.e enim obfcurus dC umbratilis. qp 
pe qui co prope uertitur:unde uix occiduum dC inclinante fole excipiat; 
Nam qua Gecalam attingit:aliquam parit utilitatem.oleas prsfertim p 
faxa producens atc]^ fouens. 
Dc oppido pagiscj^at^ cacteris <| in agro Nolano eredla funt,- Ca.vi. 




',!■ t-J ^ 



Ppidum unum ac pagi compIurcsKiui nunc in agro Nola^ 
nocxtant:hifunt.NamqueincoIliumunco Gecala oppiy 
|i dum circunfpe(5tatur,hoc primum a Nolanis aedificatum 
efle:crcderc Iicet:fimul propter bclli occafi6es:imminet .n. 
urbi Nolac locus is:fimul etiam propter commodiorem eo 
nimcoIliumcuItu.NolaQosuetoaliquoscohabicatu afccndifle uelud 



SECVNDVS xxvnl 

incoloniam quacfam!indicioeftillud:qucdab antiquoteporead nfam 
u% cepeftatc in ufu Nolanis e.Q^um.n.matrimonia nupcisc ue fantiun 
tur:pa^acp8Cdotesfpondcntur:illamoreantiquoNolac atqus Geca> 
f ae rata feruari oportcrc cxprimu^, quod propriu e fuumc^ coloniarum. 
Hoc auc oppidu fuperioribus temporibus grandius fuifte:reliquia^ xdi 
ficiorum ac murorum oftendunt.nunc uero pauculas cafas circa arce re 
rinet et muro feptas.folitudine oppidi uiden^ fecifle oppidani : qui alta 
loca relinquentes ad iuga:radices(]^ coUium habitacii deuenere : idq^ ob 
meliore I0C09: conditionem:praEfertim qum et capos colere placitu eft. 
comodius.n.collcs SC capos coliJt: qui inter utrofcj habitant.Q^uaobre 
fubunco jpfoatc^collemeridianoperradicespaftim incolunt Gecalai 
pagos multos lungetes.Q^uo^ primus fubunco ipo e:San(ftus Paulus 
nuncupatus.deinde Libenac Libcri:ulterius uero Bardi.Na ut eo:^: noia 
pluratiua oftcndunt: plures uillac fuere^atcj eo^: : qui aliqua rone libcri 
atcj egregii.item qui bardi atc^ rufticani eo tempore habeban^ . In ipfo 
aut capo planicie ue:qua Vefuuium meridiec^ fpciflat^eft pagus appel/ 
fatus Sandus Eramus ab urbe diftans ad odlingetos paftus.deinde pau 
co traAu interiecflo Syricue:8C Sabinianii.Q^uo^ uti priores incolatu 
minores:ita Sabinianii maxime excellit.Q^uinetprope SyriciJ ac ab oc 
cafu hybemo ueftigia funt magni pagi ia deleti:quac Ceturia appellaba 
tur.qua^cp nome Ioco:atc^ ueftigia pauca asdium reliquit.ab occafu uero 
pagusnuIIasextat.Eaueroparsagri:quergitadar(Jtu coplures pagos 
concinct.utGoemetenu templum ia memoratu atq^ cognomine pagura: 
ulreriusuero Capafanu: Fabianu:ac uerfus VefcianicolleTophinum: 
VineoIa:Gallu:CJomitiani4:Cotiniani4:Refinianii:PonticuIu.SubcoIIe 
ueroipfoPedemontiij:quod ^pe deletCi e.atc^ ad ualle Gecalaj:Cafam 
marciana. PrxterhaecinJugo Gecalac occidentali teplii eft diuo Angc 
lo dicatii cum coenobio facerdotum praccxpta diui francifci fe<5tantium 
at(^ iter hoc monaftcriij dC pagum San<5tii Paulij fub ipfum oppidij Gc^ 
calam ad ipfafcjj radices coIIis:fanii extru<5lii eft: ac Diuo loani dicatum 
cognomento Caefcu.cacfcum.n.NoIani faxum magnum uocant.quafidc 
inonte cxfum:fanii.n.fuper (axo erecftiJi eft. coplura quinet facella huic (i 
milia paftim p omne Nola ni agri plaga licet uidere. A t uero intcr Cxku 
ac memoratiJi Francifci monafteriu extat quaft fubterranea porticus : an 
tiqum opus.qua cryptaporticii architecfti quidam uocant.quac ad uolu 
ptate nunc tepore nunc frigore captanda exxrui foIebat:no publica mo 
publicoq; azre:uerum ct:ut qfc^ amabat:a:re priuato fibi acdificabat, Col 
le et fub ipfo lapidicinas marmorii uiden^ fuifte:unde abfciifa credu^ cs 
tnenu;qus ad coiiftruendii adttc^a fuDt amphitheatiu» 



« # • 
e 111 



l-i o 



'J 



tdo 



il£ S 



vV 



SECVNDVS 



XXVIII 




Dc Muris: pomderiis:promutaIi:fo{ra:portis : 8C aggcrc prac> 
fcntis urbis. Ca, vii. 

Vctur fe nf a hac tepcftate Nolana ciuitas muris:po> 
mcEriis:^murali:fofla:porcis:atc^ aggere.murus eft la 
titudinis ^ntj ferc pedu:alticudinis uero.xx.ide diftin 
<ftus efrequetibusturribusqdratisternalatcra extra 
muru exerentibus.intcrc^ fe diftantibus p od:ogenos 
pedes,quas ucro turres fupra portas: aut in concurfu 
muro^ angulo ue:extrui contigit:hae cactcris funt ex^ 
, ; cclfiorcs.atq^ noic ^pno func infignes.Q^uinet i hoc muro quattuor por 
■tx patent bin^ binis auerfa;:atqj fingulsefingulas cx\\ plagas fpcAaccs^ 
ad meridie.n.Vefuuiiiq? prima ucrfa eft.qui Vicancius appellatur. is.tu 
locus in urbc ueteri uidef fuifle uicus Ancio]5:.unde attedit uicus ancius 
ztq^ Vicancius.Altcra porta fpedrat occafum ucrnii:cui nome eft Portel 
lu.Na in code muro occidentali erat porta antiquior: cui nomecrat por 
ta.ucrum q, R^cgia aliquanto ab ipfa abcrat:iccirco alia parua portahu 
ic uicina reguli aperuere:nc uero duac manercntportac ta uicinae: uetere 
clufere muro:noua uero reddidere maiore:cui nomcn minutu ia inditu 
temanfit.claudendi uetere porta et hoc in ca fuit.Nacp uia:q per ea fere 
bat:magna aqua ex urbis ftillicidiis colIe(5la defluebat:d adeo illa exca^ 
•jiarat fluendo; ut in foftam ^pe defcenderc rcdacfta fic.Q^ua pro re por> 
-«a inepta tranfeuntibus reddita clufercTertia porta (pe(ftat ztdiu ac mo 
tem Abellam Vicancio aucrfa.hxc appellata eft Samuelis a cuftode uel 
uicino id nomcn aiTumes.eft.n. familia ciuium Samuelium . Q_uarta ad 
ortum uernum uerfa eft:ac occidentalem Gecalae collem confpicit.ea/ 
demPortelloauerfa.nominata autem eft Cortefella ; uidelicet a maIo« 
Nac^ Cortem Nolani uocant tum domus:caua.dium:tum magni uiri do 
mum.fcllum ucro hominem appellant:qui felleus prauus falfus^eft.in 
quo itacj loco porta ftatuta cft:domus aliqua egregia quidcm:fed prauo 
rum dominorum fucrat: quas delcta 8C loco 8C portjc nome id ipfum re/ 
liquit. atque a pofteris fcruatum fimul ad infamiam fad:i:fimul etiam ut 
qui infamari metuant:caueant malefacere.Murusitem a Vicancio pro> 
cedcns ucrfum occafum asftiuum^perparum in urbem incurrit :primum 
que angulum ac foris cauum facit.in quo turrispracftans eft , appellata 
Pinus.q? intra urbem uicina eipinus altiftima ftabat. quam etiam uidi^ 
mus.ab hoc angulo exiens murus ad occafum uernum procedit quoda 
tracHru ufcj ad angulum:quem claudit cum muro occidentali reda uenie 
te ab ardo.In quo agulo turris e appellata Rotuda q> magna ac ea figu 
ra e.fpedat ha^c turris occafiH hybernij,atc]^^pe mcdia e iter duo amphi 
theatra,Icemmurusoccidetalisabhac turre ^ficifces uf^ad portellii 



LrBER. 

In qiio turrcm het nomrnatam a Portello: Jcmdc rc^a ptoccclit quofij 
faacangulumcummurooccurenteabortu.Tnquoangulo turris extat 
uocitata Q_uiquep6tarum.qj angulofa turris erat. pontam.n.a pungen^ 
doangulum omnem appellant.ardlicus uero murus ab hac turreexiens 
in ortum uernii ufq? ad porta Samueh'tana:in qua turrcm het alta nomi 
nataturrem Samuehs:cieindepauloet recfta proccdcns:angulumfacit 
cum muro occurrente ab ortu fere hyberno:in quo angulo turris cft ap 
pellata Prioris.q? ei fubiacent xde& Prioris.Prior aiit is intelligitur lacer 
dos:qui praefecftus eft monachoru Anni4ciataE:cuius templum ac mona 
fterium eft i lugo collis Vefciani, quod Cafac marcianae pago imminetj 
ab hac item turre murus cxcurrens in ortum fere hybernii rcdro atq? lo^ 
gotradiu quoufq^ facitangulum cum muro occurrente ferc a Vulturno 
uento.in quo angulo turris e Mafleoru.q» illo^ domus ei turri fubiacet. 
abeaueroidem:quioccurrit:murusbreuitra<5tuprogreflus attingitmu 
tum uenientem prope a meridie^atcj in concurfu turre het Cimino^i ap 
peilata ab «dibus illo^i.ab hac item exiens murus redlo ac logo progref 
lu ufc^ ad Cortefella porta peruenit.in qua turrem het nuncupata a por 
ta.Itcm ultra porta hanc ipfam exiensparum declinat ab auftro:atc^ bre 
ui fpacio:quoufq? angulum facit cu muro ueniente fere ab Aphrico: ac i 
co turrefandri Spiritus het.q. fanum huic dicatii fubiacet.ab ea itcm tur 
rc murusprogreflus uerfus Aphricum unde occurrerat:Iogo rccfloq? tra 
^u obuius fic muro uenienti ab occidente prope uerno:SC in eo concur.^ 
fu turris eft Mcgaldo^.q» omnes domus:qua£ fub eo funt angulo: cius fa 
miliac funt.a Megaldina turre procedit is:qui didus eft murus ad occa/ 
fum ucrnum redo ac longo fpacio quoad ei fit obuius murus ab occafu 
prope acftiuo ueniens:anguliic]^ cii eo claudit:i quo turris eft Scrionario 
mm.^ uicina cft domus:qua2 eius familias fuit.ab hac demii turre paruo 
tradu murus proficifcitf ad foflam ufc]^arcis.arx.n.inter hunc muru atcj 
portam Vicancium intcriacet.Citra uero murij omnem urbis pomoeriii 
eft ad.xv»pcdes latum.quarc nulla domus pacfVo aliquo attingit mccnia. 
ultra quocp moenia alterum eft pomcerium aliquanto arcflius. quod iter 
tnurum 8C promuralc procurrit.promuralc uero altitudinis eft dccem fc 
tc pedi4:latitudinis duCi:iter binas quafcj pinnas hns interualla fingula, 
a fundamcnto etiam promuraiis erisma demittitur i foflam ufc^p ad aqua 
ita:ut tcgat internum (offx iatus:atq^ promurale fuffulciat. quod crifma 
cum promuraU:uerbo nouo Barbacanis appellatur.Tn eo quinctiam ^/ 
murali propugnacula quaedam prominet.funt hacc ipfa turres ueluti tri 
laterx mctx iuerfat.nac|j angulum folum exertantes: conum ufc^ ad ima 
fon*am demittunt.Turrium autem harum trilaterarum fingulas inter bi 
nasmurorumturresrcfpondentfpccftant(^.InanguIisuero huius pro.^ 
muralis;curies funtrotuuds«PromuraIi quinetiam fubiacec fofla alta ad 



SECVNDVS XXIX 

xx:pe(les.Iata ad quindccim cuius latus extemum tcr rcnum cfl;:non u!>> 
la antcride:quam icarpam uocanamunitum . ultra fofiam agger cxtat la 
titudine.xx.pedum:altjtudine fupra naturalc folum (ex pedum. fup quo 
uia eft^fofTam urbis omnem ambicns.Vcrum ultra aggerem occidenta^ 
lcm forum Boarium patct longitudinc centum:latitudinc ucro quindc^ 
cim paflTuum.ultra ucro cacterum aggercm horti atq? olitorii campi dila 
tantur:qui multofpaciopatetes amotisakisarboribusomnegenus am 
biunt urbcm.quaq in foro Boario quod antc PortcUum e:TiUa£ alfquot 
ordine digeftaj extat:qua£ ab Vrfo funt fata£:ut fub umbra pofTcnt mcr/ 
catores pacifci.foflTa m<^ urbem ambicns facit:ut potc fit opus antc pct 
tam unamquanc^: ut in urbem fiat ingreniis.ftrudura autem murorum 
ac turrium non ex quadrato eft lapide:fed e ruderibus nouis tophi atc^ 
intrito c6fed:a. 

De Arce Nolana* Ca. viiu 

^ Rx eredla cft intcr portam Vincancium at<5 murum ex 
tremum:qui ab ortus piaga adufc^ foffam arcis proten/ 
ditur.Eft infula quasdam quatriquetra:cuius latera ITn/ 
gula ad ocftogenos pedes longa funt.quamq; undi(^ cir*» 
cundat foffa altitudinis, xx.pedum:Iatitudinis prope to 
tidem cxcaspta meridiana partc:quae ardiorq catera c* 
erifmatis 81 anteridibus utrique firmata:qux ab imo ad fummij exurgcn 
tia tcrram latcraq^ defendunt:nc foffam rucndo compleant.In infula ue.^ 
ro funt quinquc turres rotunda£:quarum una cacceris maior in media in*' 
fula cxtat,ambitu»cxx.pedum:alcitudine totidem, Ferunt ea fuifte altio 
rem quadraginta pedibus cum pinnis mcnianis fuper mutulis ftatibus* 
fcd ab VrfoVrfino minutam ca celfitudinc fuifte.In imo turris huius car 
cer eft:in quem per hoftium:quod in prima eft tcftitudine:fontes dcmit> 
tuntur.rctincnturt^ quoad caufam dicant:atquc pcenas dcnt.Q^uattuor 
ucro turrcs rcliqus minores funtha^rcntes fingulx fingulis infulac angu 
lis.exurgcntesque abima fofta quoufquc fupra folum ad quadraginca pe 
dcs extcnt.circuitus uero carum ad.Ix.pcdcs eft. harum quaclibet fuper 
tnutulis pinnas mcnianas ac propugnacula habet.inter binas ucro angu 
larcs turres parics du^ftus e latitadinis qttuor pedum:alticudinis paulo 
minoris qua turres.a quo media turris abeft qndecim fere pedes.Duo ar 
cis hoftia funt:alterum ad mcridicm :quo itur extra urbem . altcrum uet 
gitadar<5l;um:quodabarceinurbemducit.atqueponte ete^ili greftus 
in arcem ucrinque fit.ambo quinctiam hoftia ueluti in femiturribus qua 
dratisfi[itaperta:quarum fummitas expofitismutulis propugnacula ha 
bettQ^uinetiam ultrafoftam meridianam arcis: altera infula parua eft; 
infpeciem hemicycli figuraC9$caiuscaruacura 8C umbo exterioteft* 





. LIBER 

frons ucro c rcgionc lacct hoftio arcis,ha:c etiam circundatur a foflfa fi/ 
mili continuaque cxceris arcis foflls.abima uero ea fofla exurgit erifma: 
quouf(j exret.xvi.pcdibusfuprarolum.idcjin cufuatura ipfa umbonis» 
Nancj in fronte erifma fupra folum non exurgit.umbonis uero ambitus 
cft ad.Ix.pedes.Eft haec uelutifemituris tanq ^muraIe:quod ante hoftiii 
arcis externum ere<5lum eft.ab arce itatj ad hoc promurale ponte ereAi 
h' tranfitur.Tn arce femper eft prsefedlus a reguIo:quem caftellanum ap^ 
pellant.Ex quibus iam liquet urbis pra^fentis principem partem atque 
caput hoc in loco efle, 

DcRcgia. Ca.ix. 

2 Ntiquaregulorumdomusadportamcamurbis ere<fta 
eft:quod Portellum appellatur:ut did:u eft.Veru eapri 
cipum domus regiac^ non (cmdk urbis murij altera par 
te intra:altera extra urbem manens.uelutiarces extare 
ancipites folent. fed uniuerfa intra urbem comprehen^ 
' ditur.tanto a muro portaque fecedens : quantum interx 
num pomcerium femel atque iterum patet:Regia itaque ab occafu: po^ 
mcErio:ab ar<flo area longa:in quam Portello intrantes:recipiijrur, ab or 
tu atcp meridie hortisiungitur.Haccautemfub Raimundo Vtdnoatc^ 
regulis fuperioribus:ita Saeculo ferente:abiecfta erat ztcj^ ftru<5l:urac uilio 
ris.Sub Vrfo uero Vrfi'no:qui Domi militiasc^ uir fuit illuftriiTimus^ma 
gnificentius «dificari coepit.idc]^ noftra tempeftate. Vrfus.n.dirutis fere 
cuncflis xdiiiciis ucteribus domum quatriquetram erigere agreflus eft» 
cuius arcfticup latus longitudinis eft ad.xxv.pafl^.orientale uero prope 
par eft.fed opus inchoatum reliquit.ea aute lateraujua^ finem funt con^ 
fecuta : altitudinis funtfereduodenumpafluum.Fabricasautem cxteri 
parietes tcphacei funt:paries uero feptentrionalis folusex marmore qua 
drato eft commiflus excajptis fundamento ac parte eius intcriore. Fun^ 
damentum.n.totum eft tophaceum:parietis uero facies cxtcrior marmo 
reafinterior uero tophacea coftat.quod forte quada euenit.Mens.n.erat 
Vrfo fabricam omnem extophis conficere:ignoranti multitudine mar^ 
morum:qu£e in fundamentis amphitheatri latebant orietalis.crgo iacfta 
funt regix fundamina ex tophis: aucftacp quoufcj fblo terra: aequa cflc 
uidebantur.Intcrca uero aliqua cfFoiTa funt marmora in amphitheatro: 
ut illis regix anguli firmarentur.at effbfra effodientibus alia fubeiTe mar 
mora patefccere.quamobrem tot effofla funt:ut eius paries tres ordines 
cx eis marmoribus:non modo anguli:erc<fti fint fupra fundamenta. K.es 
ccepit apparere magnifica ufque adeo:ut Regulo au<ftus fit animus eriy 
getidi modo eo parietcm:quoad marmora fuppeterent.Cui amphithea/ 
trum tot pracftitit:quotnon modo totam parietis altitudinem atque an^ 
gulos regias pilas^ mulcas dC bafes snx^ coronamenta oia conficere : fed 



SECVNDVS XXX 

innumcta quoc^ potucfc fuperefle.at uero ubi uiTutn cfl; : id opus cxpccK 
ri:omncs:qui fabricara eam abinitio norat:iudicarunt»ilIu panecem bre 
ui clecifurum„q7tophacea fundamenta nequirent diu tolerare tot immcn 
fa marmorum pondera:atc^ in tantam altitudinem eueAaJn eodem pa<» 
riete hoftium marmoreum eft:atc^ fupra hoftium ftatua ex marmorepa 
rio Vrfi reguli.in pariete uero meridiano alterum eft e regione apertum 
hoftium:quod in hortos ducit.Fabrica autem abufc]^ medietatc fere latc 
ris occidentalis incipiens ac protedens uerfus ardlu : uertens(^ ante ar/ 
d:um:deinde uertens ante ortum ufque ad medietatem orientalisla/ 
teris : finita eft ita:uttedtum etiam fit indepta.fequens uero ufcj ad ho^ 
ftium meridianum iam did;um:inchoatum opus eftjn hac enim inchoa 
ta parte hlx funt coenationes teftudinibus altis ualidifc]^ conteAje: quas 
ueluti primam contignationem prjeftitere.reliqus uero regiae angulus: 
qui occafum hybernum fpecftat :uetufta illa aedificia etiam retinet.quod 
cuenit:beiIo Aethrufco Vrfum trahente, Rex ferdinandus enim cu FIo 
rentinis bellaturus in Aechturiam mifit Vrfum ducem exercitus.is inibi 
contracHiis torminibus Viterbii aegrotans hoiem exuit.nec fabricx deio 
de quifq unquam quicquam adiecit. ,.,^; 

De porticu Nolana atc^ uiis urbis'. Ca.xi 

N media urbe cethreda quasdam extat. quod Scgiu uocat 
a fcdendo.mihi uero non tethredram hexedamue : fed por 
ticum liceat appellare.figura eft quatriquetra.ac altcra 15 
gitudinis eft quinc^ paftuum: altera latitudinis pedum.xx* 
altitudinis uero ad tres paflus . extenditur autem abortu 
uerfus occafum uernum.Huius latus occiduii atqi ardlicum folidus pa/ 
ries eft.Lateris uero meridiani finiftra pars paries quocj eft:dextcra uero 
arcuduclo adaperta cft.Latus autem orientale eft folus arcus . fed uterc^ 
arcus altero cornu fuper uno codec^ capitello coliinie firmantur:qua£ in 
anguIo:quem ipfi concurrentes arcus terminant;fola extat. haec alta cft 
ad.x.pedes.tegitur aut porticus teftitudmibus duabus medio intercede 
te arcu ac longitudinem porticus fecante. cacume pluteis coronariis cir 
ciidu(5lis finitur.Q_uare ab ortu toto 6C a dimidiato meridiano porticus 
aperi^:tota(^ intus uidetur:cjetera clauditur.Ne^ uiis ambietibus arqii 
pauimcntum habet:fed altius adeo:ut fexgradibus afccndendu in ipfum 
fic.Intus autem ambitu toto fedilia folum modo criguntur:quas diuidun 
tur a duobus:q in ipfam fcandiit aditibus:aItero fub medio arcu meridia 
no:altero fub medio arcu orientali.qui aditus funt latitudinis terno^^ pc 
du. Viariji aiit urbis dax funt pricipes:altera a porta Vicatio ad portam 
Samuelina extenfa eft:altera a Cortefella ad porta antiqua:cj niic claufa 
c:protenditur.Sed harij Vicaciana enobilior.a capite.n.pricipccj urbis 
parte.q Vicancius ^exotitunatc^ ois hofpitum aduenarum uiatonun^ 




LIBER. 
trandtus hac ipfa fit.domus g[netiam meritoriae fere omncs atqp nobilio> 
res uiae huic adiacet . hx uero principes uiae dua^ Cek concidunt fub por 
ticu eomodomt ilhus colijnas bafiis coronac^ premat'' ab angulo ipfo uia 
fu:qui ad occafum asftiuia uergit.Nec]^ red:e procurrunt hx uiac, Na p^ 
l;im dextrorfum finiftrorfumc^ ferpentes;partim recfte procediJt.Ex quo 
h'cet conie(ftari:praEfente urbem:non ut diuifa^fed ut rapta fuiflfet^ita xdi 
ficatam eflc.Nec^ asdificio^i uiarii ue ro dC ordo habitus eft in sdifican** 
di principio: fed lubentia 8C propria cuiufcj comoditas antecelluit. Pra: 
ter aut has uias cclebranrur ali^ duac non ut principales fed fecundo lo^* 
co prajftantes.qua: a meridiano pomoerio exortjc uerfus ard;ii fulcando 
urbe protendun^.eaedem fecant uia principe:qu£e a porticu ad Cortefel 
laportam excurrit.Verii earii duaru altera:q orientaHor eft:paulo citra 
turreMegaldinaexortatantecpfanuSeruatorisprocedens^ad murii po 
moeriumqj feptentrionale pertingit ita:utfiniftrofum:paru(^ diftante tur 
rem prioris habeat.eadem item medio curriculo uiam Cortefellanam in 
currens de tranfiierfo fecat:at<5 anguIo:qui uergit ad ortu ajftiuii:facellu 
fandrac Marix Nouasconcipit. abhacuerofedioneadufq^muriiardi^ 
cii ipfa uia ampla redacj patet:q Cafalenouii appella^. Altera uero hu^ 
iusfocia ac non principalis uia a turre Scrignariana:q propc arcem exx 
tat.incipit principio parii obliqua:deinde ampla dC reda ^currit: ac uia 
Cortefellana etia incidens fecat paulo inferius fedione antedida : at(j f 
angulo huis fed:ionis:qui uergit ad occafum hyberni5:eredii eft fanum 
diuo Paulino dicatii.Deinde uerfus ardii ferpens per qnquagita pafTus 
finitur.incj^ eius fine monafteriii obuium fit uirginum:quod Collegiura 
appellat. Eft infuper tertia ac non principalis uia:qux no ab auftro ad 
ardii ut illac^fed ex tranfuerfo ab occafu uerfus ortti excurrens.ha:c.n.inf 
tium fumita pomoerio:quodinterportellii acturrem qnquepontaru in 
teriacet:primiiq^ rcda:deinde parum obliqua procedit:fecat(^ uiam Vi 
cancianam:quas inter Porticum eft SC portam Samuelina ita: ut abfit ca 
fedio a porticu triginta qnc^ patTus.habetq; in angulo qui uergitad oc/ 
cafum acftiuij emporiu extru(^um compluribus pilis arcubusq; tii in am 
bitu tum in folo ipfo:quod non fornicc fed cotignationc tedum eft. qux 
docana hoceftfufcasptorium appellatur.i angulo uero:qui ad occafiim 
hyberni5 uertituntcmplii Felicis in platea eredij eft. cadem deinde uia 
xii.pafTus procedens paulum extumet:MaceIlii quc in ibi a finiftra ofte 
dit.cxtumet aiit:qj fundameta 8C reliquia: templi ac bafilicjE diui Felicis 
lunioris.quac ufcp co extendebatunut dicetur inferius:extuberant eo in 
loco folum.Supcrato ucro hoc folo fcrpcns proccdit eadem Portcllana 
uia.incurritc]^ in cxtrcmam uia:q ab auftro 6C a turre Scrignariana ueni 
re memorata eik,zt<^ angulum unum cum ca facit.non.n.fe fcindunt. ncc 
praaereunt«Cuius anguTi e rcgione monafterium eft Virginu:ut di<^u e« 



SECVNDVS XXXI 

Verum ab coangulo uiarumc» earum concurfu angiportusquidam^Ie^ 
riuatur:qui per anfrad:us per oreues uerfus ortum uernum procedens i 
Cafalenouum erumpit.Caeteras autem urbis ui^ ueluti riuuli funt ab hi-<» 
fce:qux di<f\x funt:defluentes:atc^ infularum fedtiones:8C uiciniae (ut:Ex 
cjEpto pomoerio interiore:quod fub moenibus perpetuo procedens tanq 
Oceanus cundtas urbis uias gignit 8C ambit.Harum quinetiam uiarum 
aliquae ftratas marmore fpedtatur.qux marmora Nolani uocant filices. 
Ea enim qux Vicancio ad Samuelis portam teditur:ftrata tota eft, quac 
uero a Cortefella uenit quoufcj fcindit Vicancianam jiiam fub porticu: 
atqj paulo ulterius:ea omnis ftrata eft.cxtera uero : quae adufq^ portam 
claufam:qu£Eqj Claraftella uocatur:fiIiceuacat.Q_uinetiam adied:iuarii 
uiarum atqj non principalium ea pars:qux inter facellum fandx Mariae 
Noux atqj fanum Seruatorisint€riacet:ftrata folum modo e. Item ea: q 
a facello Seruatoris uerfus Cortefellam uertitur:donec cum portac hu*» 
lus uia iungitut:filice contedla eft.Contra uero qux a Portello afcendit 
uf^ eo:ubi Vincancianam fecat fub docana:ftrata perftat : cxtera filice 
caret.eadem uia qux a Portello tenditur:anteqVicancianam attingat:ra 
mum finiftrorfum producit:qui docanam ab occafu terminans reuertiV 
ferpendo uerfus occafum xftiuum:quoad in latus templi Francifco dica 
ti incurrit:isramus filice ftratus eft.Item Vicanciana flatim in urbem in 
trans ramum dextrorfum fundit uiam Scrignarianam ufcp procurretem. 
qui marmore teffellatus eft:qui qux noftra uicinia eft.Eadem infup Vi^ 
canciana citraportam Samuelinam ultra uero parietem antiqum : alte.^ 
rum ramum dextrorfum deriuatpcemcrium uftj protefum . qui qucquc 
ftratus eft.reliquac uero uias omncs filice ati^ ftramento marmoreo om/ 
niuacant* 

De Bafilica urbis principe 52 Epifcopio. Ca«xi* 

Icutiuiaeduaeprimariaefeferedla fe<flionc concidcntcs 
in anguIo:qui uergit ad occafum xftiuum a duobus late 
ribus porticum ambiunt:Ita in altero angulo:qui uerti^ 
ad ortum xftiuum infulam quandam claudunt ab occa^ 
fu quidem Vicanciana:a meridie uero Cortefellana. fed 
tamen Vicanciana reda procurrens a Porticu ad u(^ al 
terum fed:ione:qux fub Docana fit curriculo.xxxv. paf 
fuum:CortefeIIana ucro ab cadem porticu reda procedes ufqi ad fedlio 
ncm fani Paulino dicati tradu paftuum quinque 8C quadraginta.Eandc 
quinctiam infulam ab ardo cladit uia PorteIli:quae a Docana ufq^ ad an 
gulum:cui Collegium monafterium hacrcKprocedit mefu quocf.xxxxv, 
paft^.ab ortu ucro claudit uia Scrignariana:qua£ ab hoc angulo adufi^ fe 
Aioncm Diui Paulini protcnditur curriculo quadragintalere paftuucp* 

i 




UBER. 

In ha c itaqac infula templum urbis maximum primumquc extat Diax 
Mariae nunc dicatum.quod Epifcopium uocant:aut c^ ipfi templo Epiy 
fcopium:hoceft Epifcopidomu&hasretjautq? ineo facra facitepifco^ 
pus.ucrumtamen uerbum id (iiuerfa pronunciationc a Nolanis quam 
a cactcrislatinisprofertur.Vn.n.epifcopium cum accentuin antepenui/ 
tima latina fa<^a did:ion& pronunciant.Nolani uero Graccam dC peculia 
»em loco uoccm feruantcs cum fiexo fn penultima proferunt. Tcmpo.' 
te autem Diui Pauh'ni dcdicatio tcmpli fuit Domincdio.deus.n.tii Do/' 
3mincdiusuocab%tur,quod ucrbum in orc iurantium ac inuocantiij deii 
«fc^ ad noflra tcmpora feruatum audimus.Prxter ha:c sedis huius fi non 
figuram fed facrificia fpc<ftaucris:tcmplum appellare conucnit:fin ucro 
figuram non facrificia:bafilicam potiusdiccs.oafilica cnim ardcs oblon 
ga quadrangulaq; eft:;altcra ianuam:aitera cregione cellam ucl dicas hc 
micyclum habct.Ncq? quoq; certa bafilica cft.nam iter aedem SC ccllam 
tranfucffa interiacct altcra oblonga acdes.qucm titulum appeliat. Q^ua 
tobrcmha:duxacdesfiguram.T.littra:prefentant:cuificcllamfupcr2d^ 
dideristtunicam cum cucullo ac extentis manicis finxcris . Neqj in hoc 
templohaccmemoratafolumreperiuntur:fedetiam hxc ipfa tanq ci5 
capite tunica additas continet duas alias bafilicas titulo eodem difcrimi 
tiacas a Gellis:quaru £edes:mediam iitm ditfVam maiorem xdeta utiinque 
ddiaccntcs continetxCcllx ucro circa cellam maiorcm locatur. Q^uonia 
«cro totii jedificiu tcmplii ue conftat cx cellis aidibusq^: quac partcs fut 
bafiiicacnon tcmplubafilica potiusappellanda eft q templii . Sunt itaqj 
huiusbafilicac feptem partes:tres quidem acdcs pan longitudine: fcd me 
dia ampiior cactcris^quariJl media appeliatur media a:des:a recetionbus 
ucro Nauis':alter£c iatcrales ^des:nunc alac diciJtur.quarta pars e xdes 
tranfucrfa his tribus:quibus &C ipfa aliquanto e breuior:uocaturqj trabs 
fiuc tituius.Q^uinta pars cft Hemicycium fiue ccila maior.qua tribuna 
(ticunt dcbcntcs dicere tribunal.qujc i altcro tituii laterc eft e rcgi5e me 
diac xdi refpondens:fcxta feptimac^ funt dua; ccllaj minores utracp aiam 
crcgionc fpcdtantes.ac in code latcrc tituii:in quo maior celia e :pcfit^ 
Ineaiam cciiam circunftant.fiquando titulus altero iongiori latere ac oc 
<;idcntaii capita acdium trium tcrminatjin altero uero oricntali huic ac| 
HicfVanti cellastreshabet:fiuchemicycla:fiuc tribunalia dicas.bafiiicae 
autem longitudo patct a parietc ianuarum adufc^ curuaturas ccllarij.ia 
titudo ucro ab cxterno pariete dextrae alas ad externu finiftrje.caput ba/» 
filicas e titulus atcp ceWx pcipueqj ceiia maior:gj ab eis tanq a capite cac 
tera initium haber. pcs ucro eius:paries cft:in quo funt ianusc.ad eum.n. 
Cetminatur bafilica:ficuti ad pedcs definitcorpus a capite origincm fu*» 
incns.Quodfiparietemianuarumfrontemucliscflecoq? a frontc cft. 
celias bafilicac dices occiput at^ receftum.Longitudo quo^ bafilic^ ab 



SECVND VS xxxii 

ortu uerfus occafum tcnditur:at<^ pes bafilf c« e prope mediam uia Vi/ 
canciana:aqua per interiedlam paruam aream diflat.caput uero in infii 
lam pcnetrat.Eft aiit tituli longitudo ad.xv.Iatitudo ad ^ncj altitudo ad 
xii.paflus.Eiufdem paries occiduus:quo cu tribus acdibus coiungit'': het 
tres magnos arcus:quo^ medius efl: aliis maior:per quos arcus non mo 
do tranfitus ampliflimus fit de titulo in alas 8i nauem: uerum etiam ide 
aer 8C eade inanitas omniu quattuor asdiia reddit^paries aiat tituli orieny 
talis cellas tres memoratas het (ingulas fingulis arcubus pdidtis eregioe 
iacentes.atcf fingulas cellie fingulascontinent aras.fed ara maioris ceilse 
aliquot gradibus excellit.Q^uinet tituli paries auflralfs in angulo orien 
tali paruo arcu aperitur:perquemtranlitusfitdefcendentibus in tem^ 
plum ApoftoIo9:.de quo inferius dfcetur.Medfa autxdes in logum por 
rigitur ad.xx.paflus^cuius latitudo altitudoc]^ pares funt titulo. Eius ue^ 
ro dexter atcj leuus paries;quibus diftinguitur ab alis.fuprema in parte 
fencftras multas atqj oblongas contfnet:in fma uero pilis ac interpilari^ 
bus 8C arcubus magnis sequalibus apertus eft.unde dC medias xdisSC ala 
rum utrarumqji inanitas 8C profpecflus idem reddftur. AlarCi uero parfe.*' 
tes exteriores folidi funt:raras foliimodo feneftras habentes.Et in eoru q 
fepteiitrfonalis eft:medfo hoftfum eft:quo fter fft in paruam aream: quac 
ante fanum dfuf loannfsBaptfftaspatet.funtidem parietes longitudinc 
pares parietibus acdis medias.altitudine uero dimidfo minores.Hode mo 
fiCalasipfas filtlongitudineparesjedimedix.amplftudouerocarum ala 
rum eft trf ente q medfa mf nor.Demij medf a «des atcjj alx in pede bafihV 
cx clauduntur pariete uno.in quo tres funt ianua£:quarum media multo 
aliis maf or.fupra uero maiorem ianua funt dua: feneftrae oblongae^fupra 
quas eft oculus.atc]^ faftigium.at fupra minores lanuas fingulie funt te^ 
d:um imbricatum:folum uero lithoftratum eft .feneftrac oblongac illis: 
quasdiximusminoreSxfupraquas femifaftigium erfgftur media qufny 
ctfam acdes dfuffa eft fn duas partes:quaru maf or uergft ad ianuam: mi> 
nor a tftulo eft:parietibus paruulis diftinguentibus ac fn medfo arcu uc 
hoftium continentibus:per quem arcum de maiore in minore Nauis par 
tem tranfitur.alti funt hi parietuli ad.x.pedes.non folum ca minor pars 
hifce parietulfs fn longftudfne termfnatunfed etfa a leuo ac dextro late,^ 
re claudftur.Q^uamobrem ab occafu arcum:ab ortu uero interpf larc ma 
gnum tftulf habet:qux expedfca apertac]^ funt.illc quidem utingrcdfeny 
tibus pateat aditus:interpilarc uero ut ara magna uideatur.In hac ipfa p 
le funt quattuor fedium ordines:quac ex afferibus nuccis compacflas fiit; 
bini a dextra:ac bini a ffnf ftra.qui ab antis hoftii arcus ue ad angulos dex 
trum leuumcj 8C ab angulis adufc]^ pilas tituli porriguntur. corum ordi*^ 
num Uero exteriores duo funt cminentiores^atcj cocamcratioe una uelu 
ti fornice contedi:in quis fellae diftindas funt operc pulchcrrimo fegme 

f li 



LIBER. 

tato acuiroulat6:reIiqui ueroordincsduofuntjnferiorcs carentesq? SC 
tegmine camerato & hornafmento fegmentatiois.quam obremjqui i me.' 
dio eo loco efttomnes undicp intuetur fellas. Q^uinetiam fub ordinibus 
f nferioribus fedilia qua^dam alia extenduntur non diftin<fta in fellasfed 
unam communemq^ fedem facientia.Appellatus eft locus is Chorus, df 
quoq^ a recentioribus chorhofpita numeropluratiuo.hoc e loca uel (o^ 
lia hemicycla ue fufcipientia chorum.funt qui dicunt Chorhofpitx.hoc 
cft fellas capientes chorum.hofpitum.n.id effe uuIt:quod fufcipit ciJi am 
plexu 8C charitate quadam:chorus autem ordo canentium eft. hicn. fa.* 
cerdotes fedentes quotidianas rogationcsSC hymnos diuinos cantat.R.c 
liqua uero xdis pars nomie caret. appelletur ergo prochorus:feu chori 
atrium.fub choro aute hoc ipfo facellum eft fubterraneiudiuo Felici di.^ 
catij:quod teftudie tegitur:qaas tribus columnarum ordinibus fulcitur. 
huc defcenfus duo per gradus aliquot fiunt:Iinguli de altera bafilica; ala 
adeuntes.In occiduo uero facelli huiuflaterc ara extat:8C fupra aram me 
fa marmorea ereAa ac ptufa traied:ac;^ canaliculo argentco:unde liquor 
quidam ftiriatim fluens decidit tum:qum maxime urget hyemale gelu. 
quem liquorem mannam uocant:idem(^ diui fudor eire creditur . cuius 
corpus in puteo iacet.hic nempe a tergo tabulje marmorcic patet : ac in 
imum defcendit.Hoc quinetiam facellum antiqui partem templi fuifle: 
arbitrandum eft.q? fubterraneum eft SC humi depreflum . appellant hoc 
fubterraneum facellum iufum corpus.iufum dicentes contrarium eius 
quod fus SC fufum dicunt.hoc eft locus corporis bcati Felicis quod fub** 
terius eft.fed bafilica tempcftate noftra conftrud:a e.Cuius Fabricac prx 
fed:us fuit etiam gratuitus patruus noftcr Leo uir milicias domic^ egrex 
gius:patriae amantiflimus adeo:ut dum illius curaret rem: ncgligeret fre 
quentiflime fuam:modeftia ac iufhtia tanta prasditus^utomnia rei.pu» p 
clara ci credita (int munia:non modo magnx huius fabric^e pracfecHrura* 
Gratus infuper fuit populo:gratiflimus regulis praefertim Raimundo 
Vrfino Salerni Nol£ecpprincipi:atqj loanni Antonio Vrfiino Tarenti re 
gulopotentiflimo,idemmalosconiuenterpraeteribat:bonos ac do(^os 
colebat:obfcruabat:fecflabatur.PoIIebat oratione non quidem celcri lo** 
ga uc:fed breui:feuera:pkna ac lucida.quamobrem in confeflii dices fem 
pcr laudatus fuit.priuatim quocj^ q familiariter fe geflerit:uita dC uiuedi 
iratioargumentoeflepoteft.cumMarino.n.fratre tum fupcriorc ^etate: 
tum maxime fenefcens triginta anos in eade domo amiciflimc uixit : i ea 
■demcj^ menfa femper cum eo coenauit.uixit annis o(ftoginta. Loge demu 
maior digniorcj fuit is Leo g qui hoc noftro calamo repfentari ualeat. 
Sub bafilicas autem fronte prxtcr arcam u iamcp: Area magna eft in coii 
(pe<ilu:quem Mcrcatum appellant.Q^uinetlatcrimcridianacalac hsrec 
mrris:incviius fummouerticecapanjependcnt.undeillatn uocantCam 



SECVNDVS xxxiii* 

panariutn.fioc quadratura efl:atc^ ceintudine templo iminetnnfima ue/ 
ro pars ampIior:ac e lapide quadrato c6pa(fla:qua^ marmorea pars alti^ 
tudinis fexaginta fere pedii exiftit.in ambitu uero eius marmora quxda 
ordine locata fculptac^ funt^tupoefim tii militarem artem xtatis fuaz te 
(lantia.opus id ipfum fculptile a manu dodta elaboratij: antiquiilimii e< 
at(^ non ut campanarix turri bafis fundaretur : (ed ut fuperbiori potius 
acdificio fubiaceret^Q^uinet in eadem infula at<j angulo bafilicas: qui ad 
Vulcurnil uentu uertitur:bafilica alia parua antiquacj haeret.media xde 
alifq? atqj cellis tribus copofita.titulus ucro deefLhuius mediae sedis pa^ 
rietes fupra caliinas ex marmorc peregrino tornatiles pulcherrimascj ifi 
dentes eredri funt.quarCi colijnarii fingul^ longitudinis funt feniidenum 
pedii.Sed in meridiano latere undecim earia ered:ae funt.in ardiico uero 
noue.q? huius lateris duas coliinas occupauitangulus tituli bafilicae ma 
loris.in quo anguIo:ut di£tu efl:tranfitus per arcii apertui de altera in aU 
terahari4 ambarii bafilicaru fit.parietes uero tantunde fuper eis coliinis 
cxurgunt.Pauimentum aiit fani huius depreffius,xii.pedibus q uulgare 
folii efl.al^e uero frons(^ atc^ cellas parietibus claudunt^teiftum imbrice 
ftru(flum. EiufHem longitudo ab ortu in occafum tendicur ad.x, pafTus» 
lanua non in fronte fed i ala meridionali patet.Ala.n. eade per area.xx. 
pedii lata diflat a uia Cortefellana.ea uero ianua non ftatim defcenfum p 
bet in teplii:fed fecus eius fronte iter aequale habet uf^ latus meridianii 
arciiqj illic apertii tituli magnae bafilicas.Q^uare ianua fua utriufcp bafi^ 
lic£E ec akerius efl.Efl autem hoc iter latum quindecim fcre pedii:Iongu 
aiitquinquaginta.aquototo dextrorfum p mulcos gradus defcendit in 
hanc minorem bafilicam:cui nuncnomen efl fancftus Apis. Eadem item 
in infula atcj a plaga feptentrionali extataltera bafilica minor fimplexc^: 
hasrens angulo tituli ac al^E ardlic^e maioris bafilicac.appcllaturcj diuus 
loanes Baptifta. eade uerfus occafum uernii ab angulo tituli procurrit: 
ficuti bafilica Apfi ab angulo oppofico in orientem extendiT.bafilica loa 
nis tota tophacea fabrica conftat,cuius ar(5ticum latus lanuac^ uiam at/ 
tingit:q a Portello exoritur.macellijcj eregionefpedtat . Duo^ uero an/ 
guloi^iinfuIasquicircunftantfrotembafihcasmagnaKalter ad emporiii 
docanaqj:ad Porticii alter fped:antes:ofticinis tabernifc]^ diuifi occupan 
tur.Na a ianua meridianac alx Epifcopii adufcj angulii finiftrii infulse:^^ 
Porticu fpcdat:atc]^ ab hoc adufc^ ianua Apli tabernarii ordo diftendi^, 
eode mo a ianua atAicx alse Epifcopii zduic^ anguICi dextrii infulx : qui 
cmporiii fpedrat :atc^ ab hoc adufo^ ianua loannis Baptiftac alter taber^ 
naril ordo protenditMn eade pterea ifula atc^ a tergo cellarum bafilicae: 
domus cxtat Epifcopi.cuius hoftiii patet a tergo cellarCi bafilicae ApK:! 
Cortefellana uia exies. Ab hoc uero hoftio uf(^ ad angulii infula^: q tcm 
plum Paulini fpedat;cabernds func*Ca:terii aiic infulae ; quod ab angulo 

f iii 



II ' LIBER 

Suatto continetunhoiti funt ampliflimi epifcopalis domus» Tota item I 
ila poflidetur ab Epifcopo excaepta bafilica loanis Baptiftse . hacc.n.a 
iiefpilionibus feu iibitinariis poffide^. magna.n.ciuium mulcitudo in ue 
fpilloniii munus nunc confpirata eft:qua fratraria appellat. hi.n. praster 
alias luftrationes rei^ facrarum atqj munia.ubi fuerit opus:faccos induti 
funus efferunt.ac longo ordine bini inced entes popa aut augent aut fo<^ 
li faciunt:Iuftrandocp a dorno defundli proficifcunt^:at^ ufq? ad locu fe-i' 
pulturas procedut,nacR primia perpauci abied:i(^ hoies efle folebat eiuf 
modi uefpiliones:qui loliimodo funera efferebat paupercula deiiide eo 
rii multitudo ct p ingenuos uiros cofcriptos adaud:a e:fimul p mifericor 
dia:fimul et prjemucua pietate atcj proprio quoda diuino^ cultu.eft aiit 
faccus is : quem induunt:tunica talaris ex tela linea albacj: cui confutus 
cft cucullus:g Si collii Mndia^ 8C caput tegit.a cuculli uero fronte oritur 
l)uccula:q a tronte ufq; ad pedtus defcendens facie oem occulit adeo:ut 
tiuiuti hois nihil cerni poflit.in buccula uero tria funt foramina:quorura 
tkio prsebent oculis uifum:tertii5 ori fpus uia pandit. induti faccos fune 
cinguntur.idefaccusatergopcdaleforamenhet:utnudiJi tergus appa.^ 
ircat.atcj a manica dextra icurica pendet.ut qum quis grauiter comiflbi^j 
pCEnas nt dco foluturus non folii pcEnitentia facfto^i^fed et corporis dolo 
«-e:indutus folumodo eii iaccij uel ambulando ad fana c6plura:uel geni> 
bus flexis ante cruce domini rogando fcutica acrius percutiat tergus : id 
■C^ubidextrafumptafcuticanuncfup humerii leuii nunc fub dextraax 
illa celeriter uerfando agitat.HaE:c de infula deq^ bafilica principe atque 
Epifcopio:quae noftra funt tempeftate. 

De bafilica 8C Epifcopioatiquo:dc<5 rcliqis diuoy:q in ibi erat, Ca.xii, 
T ucro rcfcrre pofthacc: quo napadto bafilica eode hoc 
ipfo in loco fe habueric tepore diui Paulini: opae preciii 
eft.licebit.n.uiderc tii dC ifula hac ipfam:de qua fuperius 
aliqua funt memorata:tanq diuino nucu femper fuifle de 
dicata myfteriis ztc^ cxrimoniis facris: at<j quantopcre 
(ituel ueneranda uel obferuanda uel timenda:non folum 
ob tot milia miliii tot annos facHrarCi in ea rogationu acc^ celebrato^z fa^ 
crificio^i^fcd et q? fub eius folo multa latent occultacp fi5t:q ignoran^ nra 
bac tepcftatc:corpora diuoi^i 5C martyrii 8£ cofeifo^i» Q^ua aiit res ica fc 
babcaudiuus Paulinus ad Seue^ Sulpiciu Scribes enucleatiflime pate 
fecit.In ca.n.cpia docct Scucrii de bafilica Fundana atq? Nolana , Nac^ 
Paulinus priusextitit Fiadanus cpifcopus:dcindc Nolanus.qd ipfe quo 
quc hifcc ucrbis monuit.Egrediamur inquit ia Nolana hac ba{ilica:8C in 
Fundanatranfcamus.Fundisnome oppido eft:quod aeque familiaremi 
bi fuiudii maneret pofleftioiqua illic uficariore habui • De Nolana uero 




SECVNDVS xxxfiii- 

hxc fcripfit.bafilica i'giVflla:c| ad Dominediu noftru coem pacronum in 
noie dni ChriQi dei ia dedicaca:celebraf qccuor eius bafilicis additis reli 
quiis Aptb^ 8C martyru intra abfidetnVhoraqj fub altaria facratis: no fo 
lo Beati Felicis honore uenerabiliscft.Abfidefolo & parietibus matmo 
jrata camera mufeo infufa clarificat.Et paulo po(l.aic.totu uero extra co 
ca bafilicas fpaciu alto di lacunato culmine geminis utrinc^ portfcibus di 
latat:gbus duplexp fingulos arcus colunarii ordo dirigit.cubicula itra 
porticus qterna longis bafilica^ lateribusinferta:(ecretis orantiu uel in le 
ge diii meditantii5:pr2Eterea memoriis religiofo^: ac familiariu accomo/ 
datos ad pacis asternx requie locos pbent.Et paulo poft fubdidit: cfpe«» 
<Jlus uero bafilicae non ut ufitatior mos eft:oriente fpe<flat:fed ad domini 
mei Beati Fclicis bafilica pertinet: memoria eius afpiciens:tii cu duabus 
dextra leuac^ conculis intra fpaciofum fui ambitu abfidibus multis laxa 
tur.una eafz imolanti hoftias iubilacionis antiftiti patettalia: poft facer^ 
dote capaci finu recacptant orantes» latiftirao uero confpedlu tota fimul 
hxc bafilica in bafilica memorati cofeftbris aperit'' trim's arcubus parib' 
plucente trafenna:p qua uicilTim fibi tetHia ac fpacia bafilicae utriufc^ iun 
eunt^Na quia nouaa ueteri paries abfidae cuiufda monumenti interpo' 
liti obftru<flusexcIuderet:cotidem ianuispatefacftusa latere cofeftbris: 
quoc a fronte ingreflus fui foribus noua rcferaba^:quafi diatritam fpccic 
ab utraque in utraque fpecftantibus praibet.hxc ille. quibus aperte mon 
ftrare uidet^^^duas tii extitifle bafilicas:quaru altera erat diui Felicis cofef 
foris:hoc e Iunioris:altera erat Epifcopiia fuu Paulini.fiC illa fuifte antiq: 
Paulini uero epifcopiil mafifte nouii. atc^ alteraab altera folius fornicis 
pariete feqftrata:q ubiptufus fuit atqj p tres arcus aptus:uetere 8C noua 
bafilicai unam comxit \x(cj^ adeo : ut amba^i eade cet ^fpecflus 8C tepli ia 
nitas.uixit aut Paulinus poft tepeftate Felicis lunioris ano centefimo ac 
fexagefimo.At uero qu ia explorata habemus in pfente epifcopio bafiliV 
ca Felicis . na ea e:q fub choro e: couenitcj^ut illa^tederc^ ul^ ad uiam 
PortcUi fup qua crant.ttia hoftia tepli:ueluti in eo loco folii extuberatii 
indicarc nijc uide^: fpecftaretq^ ar<5tii.ac cxtefa forct ucrfus meridie:con 
fcntaneii e:bafilica uero Paulini habuiffe ianuasfupra uia Cortefellana 
^tqj ^cela fuiire uerfus ardiii, Na (ut ait^ea baCIica ii erat oriete (pe<ftas 
Ex quo pfpicerc Iicet:area tituli pfentis cpifcopii atcf ci^criii cclla^ oem 
bafipi cocicptas mafifle i arca bafilicac Paulini.Ncc^ id folii cocxptij fuif 
fc:fed et arca faf cUi totius:qd nCic appella^fciis Api's,at<j oem ca area:<j[ 
a tcrgo e triii cclIarii:quoufc|^ dilataret^^fcciidii logitudine facelli fcf ApK. 
na^j; logitudo bafiilicac Paulini:<| a meridic uerfus ar<ftii porrigebaiT: crat 
ad.xxv.paffus:tatudecp patebat in latera:ac diuifa duobus colunarij ordi 
nibus.Ergo dcxtrii SC oriqntalc latusbafilicaeFelicisconiun<3:ii crat cii 
(laiftio ac occidencali lacere bafiiicas Paulini uf^ adeo;uc figura rcpras^ 



' 'IIBER. 

fctitar ent duaru teflerarujqum fibi ita hasferintmt angulus alterius nie> 

diu akerius latus attigerit.Ta magna autem patuiflfe Paulini bafilica co 

iedradii eft ex ordine coluna^^tex aito lacunatoc^ tedloiex marmoribus: 

cxoperemufeo:qua:Giaarguunt multos fumptus.multi aut fumptus 

non pnt eife ardti paruic^ ac humilis populi.magnti uero magnificumc]^ 

populuetiammagnanecminor:qqua:di<fl:ae:bafilica decet. quas qum 

uerifimilia !unt;inducunt et nos credere:fania:quod nuncfd:us Apls uoy 

catur:non tu tepore extitifle:fed poft ruinas magni illius tepli editij efle 

a pauperculo populo ex fragmentis reliquiisc^ magni templi.colijnasc^^ 

pulcherrimas:q in eo nunc luntered:a;.:fuiffe et illius tepli manifcftu ap 

paret.Q^uinet ex hifce perfpicere Iicet:antiqum epifcopiii fuifle bafilica 

Felicis^quadeclarauimus^ipfam fuperioribus prifcis(j tcmporibus exti 

tilTe teplia louis.In quo mortuus e Felix lunior : ut et dicemus apertius. 

fepultus uero in latere orientali eius tepli^atcj iccirco de epifcopio mu.^ 

tata effe in bafi lica Felicis.Epifcopium uero tranflatii elTe p noua asdifi/ 

tia:ere<5tij<^ ubi eratbafilica PauIini:quamonftrauimus:ita ututrac]^ ba 

filica eflet fecreta pariete ab altera.que pariete Paulinus fa<3:is tribus ar^ 

cubus magnis aperuit:atcp ex utrifcj bafilicis uetere 8C noua unam effe^ 

cit:ut ipfemet docet.paries aiJt diuidens utrafc]^ bafilicas erat ubi nuc eft 

paries occiduus titufi.is.n.het ab occafu fanii fubterrancQ beati Felicis* 

uidet quoi^ Paulinusadeo eo opere dele<flatus:utin illis arcubus plu/ 

fculiscj locis carmina depinxerit:decantantia dC coniun<ftione bafilica>' 

ru manfifle congruentiffimam 8C diuinam:at(j omnibuslpe<3:antibusiu 

cundam atqj commodam.quas hxc lunt. ' oi9« iniitjft*^ 

Vt mediumnuUipaxnoftrarefoIuitlefus: ^^ 

Et cruce difcidium perimens duo fecit in unum* 

Sic noua deftruclo ueteris difcrimine te<fti 

Culmina confpicimus portarum fxdete iungi. 

San^fta nitens famulis interluit atria lymphis ;ji 

Cantharus:intratumc|? manusc^ lauante miniftro* 
Plebs gemina Chriftum Felicis adorat in aula: 
Paulus apoftolico quam tcmperat orc faccrdos. 
Hi uerfus ut eo^ autor fcribit:crant cregione bafilicae nou« fup mcdia> 
Du arcij ac intra ipfam tranfenna:qua brcuc iIIud:quod^pinquas fibi ba 
filicas prius difcluferat:intcruallii continuabat^Q^uinet h«c binis ncta 
ta ucrfibus cpigramata fup arcus alios dcxtra lcua^ crat« 
Attonitis noua lux oculis aperitur:8C uno 
Xuminc confiftcns geminas fimul afpicit aulas, 

in altcro. 
Tcrgcminis gcminaj patucrunt arcubus aulai: 
Mirantur^ fuos per mutua limina cultus* 



SECVNDVS XXXV 

In eiTdem item arcubus a froce:qu2e ad baliUcam dommi Felicis patebat 

iiicdiana:hi erant uerfus. 

Q_uos deuota fides denfis cclcbrarc beatum 

Felicem populis diuerfo fuadet ab orc: 

Per triplices aditus laxos infundite castus. 

Acria quamlibet innumeris fpaciofa patebunt* 

Qjax fociata fibi per apertos comminus arcus ^ 

Paulus in xternos antiftes dedicat ufus. 

Super aiios arcus hi bini. 
Antiqua digr cnTe facri FeHcis ab aula 

In noua Feiicis culmina tranfgredere» 
Item. 
Vna fides trino fub nomine:qu« colit unura: 

Vnanimes trino fufcipit introitu. 
Bafiiicam beati Paulini habuiffe a fronte trcs ingrefTus non folu idcm ip 
fe autor monuit:qum dixit:paries totide ianuis patefadus a laterc:quot 
a fronte ingreffus fui foribus noua referabatur.ueriietia epigramate : qd 
fuper ianuis erat edito monflrauit.quod hoc pa^o habet, 
Alma domus triplici parte ingredientibus arcum 

Teftaturq? piam ianua trina fidem. 
BafilicaueroFeiicisptresite ianuariiingreflusadirino monuit Diuus 
Paulinus:fed ex dicftis eius faciie efl pfpicere.Na ubi dixit paries tribus 
ianuis patefacftus qfi diatrita fpecie ab utrac^ in utrancj fpedlantibus p/ 
bet:docuit de tribus ec ianuis liafilica: Felicis.Na qii bafiiica PauUni tres 
concinerec porcicus uel dicas asdes uel aulas duobus coiunarum ordini/ 
bus difcriminacas^fadlifcj cribus arcubus in pariecc raedio p eos accidit: 
tresaiias aulas confpiciita:utq fuiffet in bafibcas noux lacere feptetrio 
naii:is fpec^affet uerfus meridiana parte*trinas aulas:quas in ipfa Dafilica 
erant:SC uerfus occafum alias trinas:q denoua in uetere bafilica p arcus 
^tendebant^Eode mo q mafifTet in laterc meridiano bafilicjc ueteris:ide 
fpedafTet uerfus ardiii trinas aulas q in ipfa bafilica et^ntiatc^ trinas ali^ 
as ab ortu:q de uetere in noua bafilica dire<fte porrigeban^.hoc.n.padlo 
cftfpeciesdiatritaueldiatritasa.IIIudquocg exca Pauiini defcriptione 
bafilicarii copertiJi efl.Na ubi de oibus bafilicae ptibus docuit ucl ufc^ ad 
facrariu 8C fecreta oratoria:nihiI de capanaria turrc 8C capanis raerainit 
qd indicio e:iliius Diui tepeflate capanas aut uiias aut magnas iuentas 
no enTe.Na apud Hicronymii legi^' quoufcj capanula in ciauflro pulfabi 
tur.Praster hxc ai5t:(| oia funt hominu opera 8C copiaru potius uires : ct 
aderanc in eis bafilicis pixraq; alia mulco cariora SC admirabiliora. Na ^ 
ter Pauiini fancftifTimi uiri praefencia^aderac corpus Beati Feiicis Iunio> 
ristatq; ut dicemus inferius alcerius Felicis martyrisiaderanc et reliquiap 



qda apfo^ at£| njaftyrumcluti ide autor fcribcndo docuit»qaaobf em ni 
falIor:aItaria ea fub d erant facracae reliquia::in eo loco bafilica; nouac ex 
tabant:ubi niic eft fanii fandli Apli.Pofteritas.n.ubi alia reficere neqflet: 
eu falte angulii bafilicas nouae ut uenerabilioreerexit in forma:q nunc e. 
quas res qum ita habere uideat'';^ expoflulat:ut illa bafilica fuerit antiq 
tus appellata fandto^ Aplo^i S^ fandi Apli numero pluratiuo: non ai5t 
unius apt*i:ut nunc ^nunciat^illic.n.apro]^ no aut apoftoli unius reliqae 
facratac funt.Q^uinet aderat inter alia diuina dona pars qda e ligno cru^ 
cis:quo munere folo impartita urbs Nola conumerari pot inter eas or^ 
bis partes:q uel fortunatiftlmie fuerc uel deo gratiffim xAignu igit illud 
fandiirimum Nolam abfportatii efTe a ludea Hierofolima^ et a quo ui 
ro delatum:8i quo in loco feruatii fit:atqj cii quibus fociis:ide autor cla/ 
rum carmen cantando docet hoc pacflo. 
Hic pretas:hic alma fides:hic gloria Chrifti: 
, Hic eft martyribus crux fociata fuis. 
rsfam crucis e ligno magnum breuis haftula pignus 
jjr^Totac^ in exiguo eft femine uita crucis» 
Hoc Melani fan(:itas delatum munere Nolam 

Summum Hierofolimas uenit ab urbe bonum. 
Sancfla deo geminum uelant altaria honorem 

, CumcruceappftoIicos:quacfociantcineres. 
Q^uam bene iunguntur ligno crucis offa piorum: 
, /, Procruce ut occifis in cruce fit requies. 

Ergo in facello Apoftolo^i cum eo^^i reliquiis lignii crucfs feruatii fuit. 
Q^uaobre fi eiufmodi reliquix in eo loco obruta: funt:pfentia SC honorc 
tantarijre^IocusisucnerandifTimuseft.fmuero illae nonfunt difperdiy 
tx obruta:c^:fed atpotac nihilominus locus faccr eft.q? facrariii fuit no au 
ri;fed magnaru diuinaruc]^ reru.utru aiit obrutas maneant anamot^e fur^ 
reptas(j fuerint:inccrtii cft.Veriitfi fi coicd:ura uti uellemus:diccrc ualc 
rcmus:eas feruatas efTc ufqj ad nfa tepora:ncc furto fummotas raptas ue 
ee:aut obrutas latcrc.Nacj in facrario pfentis epifcopii cuftodit'' manus 
cxargetoadqtitate naturaIeefBgiata:inq multasfacrx reliqas abanti/ 
quo diligentifTimc feruan^:eas efTe illas:dc qbus Paulinus locutus etue^ 
rifimillimu e.fer^ tamen in ca argcntea manu inclufam cfTe manum bcati 




pofteritate coiiixifrc cCi illis rcliqis.Nacj i 
mi cii illis una fuit PauIinus:8C corpus cii corpibus fociari dignii uifii e. 
manus aiit argetca a cubito cxtat:het(j mcdiu Sitc^ indicedigitoscredlos 
ii4(ftoscp:rcIiquos ucroconcIufos.Naeps ea fpecie manuslignii bcnedi 
(^ionispopulo facit fignandp in aer^ cruccm.digiti,n.illi duo erccfti iun/^ 



SECVNDVS xxxvl 

Aiq^indicantgrafeiadei cumaio hominu coniun<3:ani.nihiI.n.aliud eflfe 
uide^bcnedidcio^ cu hoiejdei gratiae; dC beneuolentijc coniundiio. 

DereliquisurbisbafiHcis, Ca. '" 



: O O O Q OQ OO QO ' 




XUI, 

Aeterarum bafilicanum egregiarum prima eft ea:quae 
dicata cft: Diuo Francifco 'hxc ercc^a eft in angulo ur^ 
bis:qui fpecflat occafum azftiuum fub turre Q uin quc 
pontarum, fimplex bafilica eft , habet acdem fiC cella. 
longitudinis uero.cl.fere pedum. latitudinis.xxxv.al^ 
titudinis.lxx.eadem a meridie arcftum uerius extendi^» 
tur:frons meridiana:fub qua area magna eft.inter eam 
62 altera area:q ante regia pandit'' itercurrit uia Portelli . haeret lateri ba 
filicac occidentali capanaria turris atcj dormitoriips.fed h2Ec:q ab ardto: 
reliqcp pars:qua£ ab occafu eft:ambiunt cauajdiij quadratu ampluqj.atcj 
pra^ter hoc et alteru fequitur paruii cauasdiu oblongiiqj: quo ad pomce 
riu urbis mternu pertendit^inrer(|cauaEdia altera pars dormitorii eacb 
maior interiacet.eft cauacdium quadratu^prie:ut antiquitus fuifle legi^ 
fubdiu.n.quadratij circuncurrunt quattuor porticus teftudinatse» quarii 
latera:qua2 fubdiil termi nanr:ordines colianaru funt cum bafibus corois 
atq^ capitellis 5C arcubus. Verum hoc non cauaediu uocat fed inclauftru 
8C incloftrum.dormitoriia e fupra prima contignatione: logus amplus^j 
locus tedto imbricato opertus:in quo medio curriculum eft: cui utrin^ 
ordo cubiculo?^ adiacet.fingula.n.cubicula fingulis facerdotibus addor 
miendCi manendiic^ delegata fi5t:tota uero ho:^: lacerdotu habitatio mo^ 
nafteriu fand:i Francifci uocat^^.fub dormitorio uero atc^ a meridie horti 
funt pomoerio 8C uia Portelli atcg area memorata ambiti.hic facra faciut 
facerdotes:qi.ios diui Francifci fratres appellant.qjindumenta 8C uiuen^ 
di r5ne diui illius fedVan^". Altera quinet bafilica ere<JVa eft inter porticu 
SC porta claufam:caius latus ardticii attingit uia CortefeIlana:q uia hac 
in parteClaraftellauocai::utdiximus.hxcautbaniica antedi<^3S fimilli 
ma efttpterq q? cella 8C tribunali caret.Hxret uerobafilicas capanariii QC 
dormitoriu cij cauasdio quoda hortiscj amplis ab akis parietibus clau** 
fis . dicata eft h^c bafilica di\ix claras.facerdotes funt uirgines: quas mo 
nachas diuas Glarae uocant. Angulo pterea:que claudunt uia Portelli SC 
uia Scrignario^i adiacet alterum coenobium uit"ginum:quod collegium 
uocant.Eft hic dormitorium SC horti atcj bafilica fimplex cum quadam 
cella-8C campanario paruo.bafilica ucro Annunciatae^ MariJE fecra e.fub 
Angulo uero urbis in quo turris e fdi Spiis:facell{i ignobile fiipioribus 
tpibus ered:ii erat:cui nfa tepeftate additii e coenobiii uirginu.uetula ji* 
diaes coeptis aliquot uicino^^ domibus monafteriii medtocre ccnfccit: 
f n quo ipfa prima iniciata ccepic icolereiatq^ locu aliis dare«faceUu uero 



LIBER. 

Diui Paulini ubi nam fit:claru eft.asdes fola efl abfcj cella.haeret illi mao 
gna domus:qua£ nobis pueris hofpicium mendico^i folummodo aduen 
tantium erat:HofpitaIe eam ob rem appellatum: 6c ab ipfo tota uicinia 
cognominis fa<5ta eft.nunc uero in coenobium mutata eft.i quo Diui Au 
.guftini facerdotes inhabitant.In eo uero facello quotanis cxrimomx. ac 
<5 nundinx agutur cura pompis fpedlaculis atcj magiftro nundinarum: 
;>ut iferius ampiius dicet^Q uod diuus is feruitute folutus atq^ ab Aphri 
ca rediens Nolam fecum omnes etiam Nolanosnomine eius liberatos 
tranfuexitiqui capti feruiebantin Aphrica.Nam qum illic cuiufdam pri 
cipis holitor foret Paulinus:mira quaedam prasdixit fuo domino.quam**' 
obrem folutus liberc^ fadtus eft^atqj omnibus NoIanis:qui tum in ea ^ 
uincia feruirent.Nam multi capta Capania a Mauris Vadalisq^i Aphri 
.cam delati fuerant.petitis donatus eft a principe.feruus autem in Aphri 
cafuit:q7Cocuuiduaquadamnauigauit:utfefe dando redimeret illius 
filium.qum alias fua omnia petentibus fuilTet libetiflime largitus.redeii 
tem ergo tantum Nolanas ciuitatispatrem tantu(j de Nolanis beneme^ 
rentem omni pompa laetitiacj excsepere NoIani:at(^ deinde eundem die 
ftatis pompis:feftis;fpe<flacuIif9 ucnerati funtjatq? ufq? ad noftra tempe 
ftatem uenerationes funt faAitatje.idcj a.xvi.Klen.Iulias ufqj.x.eafdem. 
Q^uod fi in cJErimoniis fan(5torum legitur memorata die celebrari natax 
lis diui Paulini hoc eft eius obitus.Nacj tum diui 8C fandli nafcuntur:qii 
obeunt.non cogimur:audire pompas 8l fpe<5tacula agi ob natalem diem 
beati.quoniam pompas:ut reditus ab Aphrica longe prior fuerat obitu 
8C natali:ita multo prius ic^ptum erat:quotannis agi. Q^uare potius na 
talis dies reda(5tus:confufuf<^ fuit cum die reditus:ut huiu5 dici pompis 
ctiam natalis celebraretar:q dies reditus promotus fit ad natalicie dic* 
fanum quoq? diuo Felicidicatum:iam monftratum e:extare ad fetftione: 
quse fub Docana eft . uocatur autem Felicis implatea. Verum fanum ip 
fum duplex eft:alterum.n.eft fubterraneum inhumucj depreflum:alteru 
uero fupra huius teftudines ere<5tum,in illud fubterraneum alteris fcalis 
defcenditur:ad hoc alteris afcenditur.Et infernu rudis inanitas eft, i qua 
pilas qujedam extantteftudinem fuIcientes.Supernum bafilicai figuram 
habet.haerentfacellishishabitacula pauca:ad qusetiam mendiciadue 
tantcsexcipiebantur.atq^iccircoappellatum eflhofpitalc.idem a ciui*' 
bus uefpillonibus rcgebatur.nunc uero eiecftis uefpillonibus prohibitis 
<^ mendicis prouetus 8C ufum capit facerdos unus.huius aut fani depref 
(xte dcs at(^ pauimcnta indicant:in cis teplum antiqum fuifle cxtrucitu. 
Vcrum cnimuero hoc i loco fcire oportet plures Fclices fuifle diuinita 
tc donatos.fucre nam(^ duo Felices fratres gcncrc Romani:ambo faccr 
dotcs atcj citra dignitatem cpifcopatus idcm fub DiocIiciano:anno poft, 
dominum lefum fere trececefimo.horum maior natu a Draco ptxkdo 



SECVNDVS XXX vii 

^ iirbis Romae capitc inol<5tatus eftjidc]^ ad mille paflus extra Roma : ac f 
foflajqua fortc illic cuulfa arbor fecerat:atq? cu Adaud:o focio obrutus 
cfli^Iunior uero ab eodem Draco uerbcribus ca^fus eft;ac miflus ad Cir^ 
ceosmt illic cxilium agens uita finirct.In quis tum forte locis prxfecftus 
erat quidam Probus genere Nolanus. hic igitur Felix incolatum agens: 
pr^fe<fti filiam;qum furens eflet:ac uxorcmiquas aqua intcrcutc labora 
batjfolo nomie iefu liberauit. Probus igit^miris hifce comotus chriftia^ 
nus fad:us cft.atc]^ cxacfto magiftratu Nolam rediit : Felicecp fccia duxit* 
is ucro paucis Nol^e moratus primu ad teplii ApoIlinis:quod prope ur 
bem erat:quodqj hodic CcEmcterium dicunt:acceflit. uateqj ApoIIinis: 
g illic uera refpondere rogantibus:profitebatur:mendaccm arguit.qua/ 
obrem tanta ciidlis fuborta cft indignatio:ut ftatim teporc imago Apol 
linis a populo faccrdotibusq^ deiedta fit:ac dcinde illic oratoriu chrifti/ 
colarij conftitutum eft.xii.uero anno([tot.n.annos poft eius aduentum 
Nolas uixitFeIix])qum facftisfacris populodcdifletpacem. idc^^in utbe 
atqj in templo:non difcedensloco 0Diuit:dco eum uocantc non aijt mar 
tyrio aIiquo:ac in co templo tumulatus eft.Anno uero poft hunc quinq 
gefimo alius Felix illuxit pontifex atq^ roartyr:qui Roma eied:us ad uit 
lam:qux cil facello erattreceflTit.atq^ illic capite triicatus eft ab inimicis: 
ibidecp fepuItus.id(]p.xvii.Kl.decembres.Legitur quartus micuifle Felix 
Aquileienfisac frater Fortunati et fub Diocliciano.ambo^fratres: hi ca 
pite truncati fuere.fed altcr in Aquileia:alter Vincetiae tumulati fiit. Per 
cade tempora extitit quintusFeiixgencre Scyllitanus Cucufati cociuis 
8i focius.qui in Geriada Taraconenfis Hifpanix urbe marty r obiuit . qa 
ctiam per eadem tempora Diocliciani fuit fextus Felix Tubizacefis epi.^ 
fcopus.is Roma Nolam miflus eft omni intcrdidtus cibo ac compede ec 
uindtus.naue.n.ue(5tus eft.qui qum primum Nolam dedudtis eft: a prac 
fedo urbis capite muldtatus cft.idcj.xviiii.Kl.Fcbruarias . Horum itaq; 
fex diuorum duo corpora NolxhabentutxVerum qum lunior ille in te 
plo obiuerit:atcp illic fepultus fit^antiqum^ teftimonium diccntium do 
ceac in facello fubtcrraneo:quod fub choro bafilicac eft:mancre diui Fcli 
cis corpus:cenfendum eft:luniorem Feliccm illic effe. Atq^ ca pro rc bai* 
filicam Epifcopi templum louis fuifTe licetconiedari . Nanqj ille pace 
populo dedit fadtis facris in templo:quod primum urbis fuifle confenta 
neumeft.primumauttum tempIumprimodcorum:qui louis crat:fa^ 
crum fuifle:nemo ambigit.corpus ucro Fclicis epifcopi ac martyris igno 
ratur ubi nam fit.In quo fi coniedurali ratione rem liccat deiudicare : ar 
bitrandii eft:huius corpus in eode facello cum Felicc luniore turaulatii 
cfle.uuIgo.n.K dicitur 8C crcditur Fclixmartyr illic cfle.Q^uinctiam qm 
lunior Fclix in cocmeterio dcturbarat uate Apolliniis:eratcp hoc ipfum 
quoi^ facinusmagnum c«rimoniis illuftrandu;Feiixucro martyr.xyiiii 

g 



LIBER 

K.Fcbruanas obiuerat:eadeni dies quafi facfVa focietateutroruq; fcflfufy 
tate celcbratur in coemeterio.iliicn.ea die muUx casrimoniiE aguntur ac 
cedentibus uniucrfo Nolano po.atc^ circOpofitis oppidanis die tcftanti 
' bus K in memoria reuocantibus cocurfum populo^^^qui ca 6ic fadlus e: 
qua diruta cft Apollinis imago.Templum autduplex:quod in {cdlionc 
cmporiicft:duobus etia diuis uidetur efle dicatiJ.Naq^ a c^rim6iis:quae 
xvi.KI.deccmbresaguntur ilIic:dicatio arguitur Felici pontifici ac mar 
tyri.at ucro q? eadem die etiam facclIu:quod fub choro magnae bafilicac 
efl:ornatur:ac in eo cacrimonias fa<ftitantur:uidet'' cfle templii Felicis lu 
rioris:aut epifcopi martyris.qui fub choro tumulati funt. Q^uod fi non 
ob cande marty rii ronem.Nam in utrifcj dc martyribus dicitur : fit ut in 
duobus fanis eadem dic casdcm cxrimonias habeantur.crit ut tcmpli du 
plicis pars fubterranea fitfacellum Felicis cpifcopi martyris:fuperna ue 
ro Fclicis pontificis ac martyris.cui a Nolanis etiam eredtum eft fanum 
atc^ dicatum:qq Nolac non fit aut mortuus aut fcpultus.cum qua fenten 
tia concors efle uidetur in epiftola Paulinus:qui bafilicam:qua: erat:ubi 
nunc eft chorus cpifcopii ad Felicem confeflbrem.i.iuniore rettulit. aut 

fjars fubterranea dicata efl; Felici facerdoti martyri fratri maiori natu Fe 
icis iunioris.fuperna uero Felici pontifici. Q_U£e ficuti complicata funt: 
ita quoq; anticula pi<flura:qua2 in duobus parieiibus atrii bafilicae fupe/ 
riorisfpcd:atur:c6pofita efl e facinoribus miris atcj? fuppliciis diuerfoy 
diuo^i^nonuniusFeliciSxlIIud quoqjex pra:di<5lis claret:neminem co^ 
diuo^ Nolanum gencre fuifTe.iunior uero Felix Nolanus uocatus e(t:qj 
xii.annis NoI« uixit.ac Nol^ obiuir:NoIxq; fepultus habetur . atq? ob 
hunc unum tum ei:tum pluribus cognominibus diuis casrimonia; ac (a/ 
cclIaNoIae increuereadco:utfolorumNoIanorum uideantur credan^- 
turqj cfle diui Felices.Eft: infupcr fanum diio lefu dicatum: xdcs fola cfl: 
finc cclla:fed turrem campanariam habet.idem fpecflat ab occafu uerno 
arcam eandem:qua: ante bafilicam diui Francifci patet.regitur aiat a ue*» 
fpillonibus multis:qui nunq mendicis locum dedere.quosq^ imitati ue^ 
fpillones diui loanis Baptift:as:mcndicis hoftia cluferunt.Naq? illosin q^ 
da habitacula:cj[ bafilicac hjercnuexcipiebant.Hacc funt clariora urbis fa 
cella fanaue. ptcr hxc etplura alia funt ignobiIia:cj paflim i urbc credta 
fi5t.quo9: dC fi aliquo^i meminimus cnarrado uias: cartcra referre n opus 
e.Ilfud potius mcminifle decet:multij in urbe numeru bafilicaru atq; fa^ 
ccllo^: non nifimultii ftudiu Nolano^erga diuinas casrimonias teftari. 
idcg non modo orando:facracj audiendo:fed et efferendo funera mendix 
cofqp domo lccflo dC alimetis cxcipiedo.Q ui morcs a Vclice iuniorc atc^ 
Paulino urbis cpo introducfli efle uident^Q uippc q? Paulinus n6 folum 
fua pauperibus libeter ac medicis largicbat^ueru et^ liberado redime/ 
doc^ uiduae fiIio:fefe in ppetua feruicia intrufit ac dedidit. 



SECVNDVS 



XXVlll 




Q^ua rohc t urbc praefente fint fubterranca caua uc facclla. Ca. xiiffi 
•^-^^- • Isl fupiohbus ficpenumero dicftu eft: i bafilica maiore:atcj 
fub choro facellum cfle fubterraneu.ite bafilica Apoftolo^ 
ru ad multos pedcs depreftam in humu.Sacellij et inferniS 
diuiFehcisfubterraneum fpcdiari.id iquamiru quibufda 
uideri pofte in urbc campeftri. pracfertim qum folii aharii 
bafihcarum:arc^urbis ipfius:8C agro^: asqum oe efleubi(^loci compe^ 
riatur.fed miri nihil erit:fi uctuftati hoc ipfum rcferatur.qua hxc quo<^ 
in folo aequo erant ci5 urbe et agris.referat^^cj fabricis urbicis : agroriic^ i 
creraentis.folum.n.urbis altius rcdadtum eft ex fabricis atc^ ruinis:mul< 
tiscj aliis:quae in urbem ad continuum uitac ufum commodiiqj inued;a 
funt.hsEc.n.tantu illa loca pauimentacj temploy adaugere potueriit:qti5 
uias 8C domos impleueriit.fiquando domus aliqu^ et niSc demiflius fohi 
occupant.aliquaequoqueuiTa£runtdemiflioribusfcdibuspriusfuifle:dc 
inde ab acdificiis 8C ruinis repletac acquatarc^ funt uiaru folo.uti nos plae/ 
rafc^ uidimus.Sed tamcn ncmo paffus eft:quoad ficri potuit: ut pauimc 
ta templorum obrucrentur omnia:aut ea:quae magis uidebantur popu^ 
lo ueneranda.Q uamobre deprefla:ut crant:femper feruata funt. Agros 
quoq;altiorescotidicredditosefle:nccefleeft.3?a tribus lateribus funt 
circundati motibus:c quis multa materia deuoluitur excufla depulfac^ a 
pluuiis:a uentis:a tonitibus:a terremotibus.In quo illud nofle operaep^ 
cium eft:non folu agros augeri:fed et aquas ccrtis temporum interuailis 
i altiore uelalueo flucre:uei ftrato fundoue iacere.iimo.n.tcnuiflimo uel 
cofluente:ueI incidente fundum aquas aflidue excrcfcit:tolIitur(j. quara 
. rem aperte cernere licet in Pado Iimum fluxu multum trahente :qui no 
inter ripas:intcr margines aggercscp fluit.intcr quos aiucus fluminis lo** 
ge altior eft:q agro^i folu utrincj adiacentiu, Aquasducflus qaoc^ 8C riui 
oes nifi expurgenf ftatis tpibus aut a curfu 8C impctu ^prio:aut a manu 
hoium^obftruunt^^acipediun^.Proindequo niic foluurbis abeftabaq 
putco^i^^na altius e plurimij.xxv.pedibus])eos tii altius crat folu fubtcr 




jq nuc lint.aq.n.ipo iterior e ocro tere ped 
du aq excreuit:folo faccilo^: nihil fupcrefcete.copertij itacj ee remur:ea 
facra loca cacteris uetuftate pftarc:incj eis tepla prifcis cxtitifTe tpibus. 
Q^uac fit figura acdiia pntis urbis:8C qfr cariJ ptes fe heant. Ca.xv; 
- - ' Va figura quoue modo antiquo§i acdes habucrint Nolano 
ril:nulla cari5 in pfcntia^: extante:ignoramus.Neigi^pofte 
ritas aliquandoidedefidcret:cog;nofcere(j nequcatjplacec^ 
hoc in loco illas illarCic^ partes lcribedo repfentare . Acdifi 
itac^ fpecies aut quatriquetra confpicatur:aut:quod frequJE 

g ii 




UBER. 

ti(TTtnum cft:oblohgior g lata patet.acdium quJnctiam ita habetfum q> 
dain ac pcr^ paucai inueniuntur:qu£e caret cauxciio:quaciam uero atc^ 
q plurimx reperiuntur:cauacdiu continentes.Q ua: uero cauacdit m ara 
piecflunrur^iilasfrequentiusunulatuseiusatnrgunt.muitaccamcnrunt: 
qux binis illud iatenbus ambiut.qua^dam:qu£e cernis: rariHima: omniij 
O0t;nduntur:qua^ undequac^ caua:dium cingat.Domusautpartesjaediu 
lie:qu<e magno interflitio feparantunfunt hae.atriu:ceila uinaria: equiie: 
conciaue:cubiculiJ:porticusruperior:bibIiotheca:penus:nauis:turris:ca 
lixdiu at(^ horti.atrium locus c(l in foio ipfo fedibusc^ domus : in quem 
primum p ianua de uia excipmt'' itrantes.hoc fa;pius protenditur aduf^ 
caua^dium:ut lucidius fit^atc^ ad introducenda utenfiiia expeditius . ide 
latitudinis minimas eft decem pedii.maximac uero.xxv. altitudinis uero 
Xvi.autplurium ita:ut ufv^ ad.xxxii.pedes interdii toiiatur^quoufq; coti 

enationem primam fubierit.eft aut iatius q ianua.hxc.n.ampia eO; pcdiV 
us quinc|; aut piuribus.na ufvj^ ad.xii.pedcs diiatatur.alca uero tancijde 
cumlemi[le:auttriente:autquadrante.Contignatio uero atrii frequen^ 
tilTime ex tignis coftat.raro teftudine tegitur.lblu uero pauimento ftratu 
cft:quod ex caice dC paruispumicibus:quos iapiiiosuocat:acpauca are 
na conficitur:quodlichoftraciifeupumiciftratumuoIentes dicere No^' 
lani:aftracum dicunt:uerbij Grxcii fequeces.pumiculi uero hi tu i agro 
Noiano fodiuncur:q(j altius fuerit excauatii:cu in radicibus G ecalx col 
lis occiduis.ubi quo^ arena pracftantiftima abunde comperitur. qu£e ar 
gumento funt:co^ coihii imas fedes magna ex parte arenofas pumicuio 
lafqj efle: non argiileas:atc^ aquarii fuftentatrices.atriii demij hoc porti> 
cum uulgo appellant.ln eode et folo equiie:qua ftaiia uocant: acdificat''. 
locus obiongius porrecftus eft: in quo eq muiic^ ad egtandu uehendiic^ 
curantur.Eft ceila uinaria oblongior quo(^:quod et celianCi: uerbis iliis 
Corrupcis in unum hoc ipfum:uocant.in ea feruantur uina doiiis ligneis 
recodica. func aijc eiufmodi dolia uafa rotiida duabufc]^ partibus inter qs 
j)orriguntur:c6preira:dupIoc]^ longiora q lata.Ionga uero funt:quantum 
homo tendere poc brachia.media in parte parij extumida . ftruc^ura cx 
tabellis caftaninis:iterdij quernis tantunde Iongis:palmo Iatis:digico al^ 
ds ad unguem comiffis:atc]^ utrinc^ a plurimis circulis ligneis ardtatibus 
perficitur.Q uin utrac^ frons aut cornus:dicas:orbe ex copacftis afTerib'' 
tabulaco ciufa eft.quem orbe tympanii appelianc.q? fpecie cympani pfe.^ 
fercin media uero dolii longitudine forame ad ampiicudine maii terebra 
tur:p quod ipie^ uas.illudcj cauone nijcupanc.q, doiio fabricaco cauad'. 
Q_uinecin altero cornu tympanoue tria duoue foramina parua faciunt: 
uc iii uno eo^ infito canaliculo uinu(^ut lubet^hauriat^hoc ipm uas boc 
teuocatitfe«5tantesuoceGrasca:hocemagnu cocxptacuiii.Cou nacjma 
gmtudiae uulc ngnificare.iKKt uero idiquod rem ipoficam ambiendo ca/ 



" S 



SECVNDVS xxxix 

pir.ex qoibus copoficum efl: Aov^^Kn.butheca.a quo uerbo abfcifla ulnm* 

remanuc buthe:dC bothe:5C botte mutatione Uteraru atc^ pronunciantis 

afperitate.Atrio aut frequetius equile hxret^ cella uinaria,hiEc.n.ftr^ 

pitus odit.qui Si in atrio QC in uia tiunt fa^pifTime.Super his aut aulis ia^ 

ferioribus prima fterni^ contignatio ex trabibus caftaninis coftrudta ra 

ro.n.ifernaE domus ptes teftudie operiunt . Eqle quinimo: caret pauime 

to:cella uero creberrimu pauimeta^. at(^ i ^bufda cellis et fouea ad ma 

gnitudine dolii fit:q pauimeto incrufta^.hifce uero ptibus cau^ediu adia 

cet:in quo plurimu puteus coronaf^.ispluuia^ aquaru nihil fuicipit.Na 

ad ea:q fuapte natura ac fubterranea fcatet:defcedit « Poft cauacdiu patet 

hortipuo dutaxat pariete exclufl a caua^dio: iterdij ps domus iter caux/ 

diu hono(cj^ interiacet,In eode qnet folo frequetius SC furnus 8i lauacru: 

qd cataru pano^i uocant:2edificat''. Ab atrio pcerea cauaedioue fcalarura 

gradibus afcendid' fupra prima c6tignatione;qd folariii primu nucupac. 

in hac frequenter conclaue 8C cubicula fociata ftruun^.conclaue aut uel 

Gtxcc dicas tricliniu:faia Nolani uocat a faltado.Na in ea falcare folet: 

uel qii nupti;^ fiunt:uel qiJi couiuia paran^.locus eft longior duplofq^la 

tus.in alcii uero toIIit^^^quantCi eft latus.folet iminere uije,atc» ab co latc/ 

re feneftris duabus magnis aperiri.unde:q fiantin uia([ut luoet^fpeAa^ 

rent.hjErent coclaui cubicula:quas cameras appellant.haec laudatiftima 

funt q exa(5te qdrata fiigura cernun^.latera.n.fingula ad.xxxii.pedes extc 

di folet.fiingula aCic cubicula fingulis alceris ue feneftris illuftran^. fene^ 

ftrarii alcicudo eft fex pedu:Iacicudo criii.Q^uarCi podiii non alcius tolli^ 

q ut ad cingulii noftrij ptingat.conclauis uero feneftr^ multo funt maio 

res q cubiculo^i.interdu cubicula non oia conclaui haerent:fed eoa unit 

foIiimodo:cui cxtera deinceps fiJit adie^fla^abeocj ad reliqua trafit: quae 

aut ferie dirigunt^^^aut primo cuncHra hacrent cubiculo.habet coclauc ca/ 

minii magnii cii foco.cubiculii uero hacc eade:fed dimidio minor^ . Hac 

ret quo(^ conclaui bibliothecaJocus eft cubiculo minoninterdii acqua 

lis.in eo libri in pluteis pendentibus:parietiue aftixis pandunt^hic cote/ 

platur: literariisc^ rebus inciibitur:tra<a:aturqj:quod ftudium uocant, In 

terdii ec hazret conclaui porticus fuperior.huius aut duo latera arcus fiat: 

duntaxat infidentes fuper pilis columelIifue:aut unii latus adapertu eft 

uno duobus ue arcubus:qua logietta:hoc eft fca^nula:uocant.fcxna.n.lo 

gia uocancq; in ea fedentes fub umbra ^cycv id eft fermonefererc folcnt: 

SC coUoqui.tegi confueuit ea porticus cotignatione laquearibus pulcris 

hornata.raro uero teftudine pidra.ufus huius et eft ad captandii lucidio 

rem ampiiorec^ acris profped;ii:at(^ auras cxcipicndas. acdifica^ quo^ 

in hac prima contignatione coquina.lllud tn referre oportet.nam in qui 

bufdam acdibus funt coenationes foIiimodo:in plurimis ucro coenacula 

fiC c(£nationes:ubi S( amplitu(^0 foli:^^ animus magnusiat^ diuicias co> 

g tii 



LIBER 
fenferint.queadmodu ab ho^ c5trariis cotfngitnit in xdihus plxrac^ei: 
hiTce defint » Vicina ^net conclaui manet penuaria cella : qux facpius in 
cccnationcftatuiY^quafpenfam uocant.Pfima aut contignado ordit'' cx 
trabibus caftaninis paflim fup duobus parietibus fitis: at^ extranfucrfo 
afTcribus coafTatis confixifc^^atc]^ his iniccHro pauimcnto pumici ftrato tc 
gUn^conclaue:cubicuIa:ca2terac^:quac fup contignationc cre(5ta funt:ab 
altera contignatione:qu2C inferiori iitniiis edi foict.interdii uero ex trabi 
bus ac anTeribus abfc^ pauimentationc condruiV.fup qua plurimu unus 
atc^ indiftindius locus patct:qui fup ccenaculis exurgetes et habct parie 
tcs cu crcbris ac paruis fcneftris.coopcriY ucro hoc fuprcinu fpaciu a pc 
Ainato tcAo.intcrdii a femifafl:igiato:ac ibricibus iniurias cceli defende.* 
Cibus.Vfui aut hic locus Nolanis e ad ftipendas feruadas(^ maximc auel 
lanas:quaru ingcns niic hifcc copia nafcit^appcllant hunc locu naue do 
mus : a (imiiitudinc loga: nauis:q pe<5linato tegmento folet opcriri.a No 
Unis ucro nuncupa^ucrbo Gracco megaccnQ auellanaru.iKmKtre» n.Iatt 
ni interpra:tan€' magnu uacuu.e.n.hic iocus magnus uacuufq? : ubi mer<^ 
ccs multx ftipari atcj (eruari poflunt.Turris aut rara in jedibus Nolanis 
extat.ficun rara pauimeta fubdialia.his.n.aliq ciues loco te(5ti utun^. Ac 
uisro tcrtia contignatio oium rariflima in asdibus Nolanis reperit''. fabri 
cae aut Nolanac non Iatcriciae:tophacca: funt oes.cx ccemcntis.n.topheis 
arcna: calcccp corrupta conficiunt^Nuerus aediu Nolana^ioium^quae^ 
in urbc nunc funt:ad fepties centii cenfef^.funt infup asdes eiufmodi femo 
tx a tabemarii locis.quod faiilii e honcftioris uitac ca.non.n.dccens eflc 
ducuntiut in eo loco 6c matronae 8C pueilx inhabitenbin quo ois c uiro^ 
ru confuctudo.Nac^ tabcrn^ ac mcritorias domus (itas funt in media ur> 
be circa porticii:circa cmporiu:circa forii frumentariij:circa infula banii 
c«.caeterij ucro urbis folu aedcs occupauerc.Q^uaobre uiro^ ois cogrcf 
fus 8C cxcrcitiii intcrdiu agitur in tabernis dC in earii uiis.noiflu uero qf^ 
ubi feruauit tabernam:fuas ad xdes fe cofert.Ea uero Ioca:qux fupra ta 
bcrnas manent aut megaccna funt non holum habitationes:aut diucrfo^ 
riarti domo^ triclinia cubiculaq^.atc^ praetoris e:no(flu cuftodire taber^ 
naru folitudinem: circa cas afliduas excubias facientis. 

Q^ui fucrint:q aedificando bcncmcriti fiit dc urbe Nola* Ca. xvi 

Pcrc pretiu crit hoc poftulantc Ioco:ca rcferrc:(J a fuis au^ 
toribus in urbc edita ac aedificata funt.qui^ illi iuerint:dc^ 
clarare.id(^ quantii aut fcriptorcs:aut infcriptiones:aut rc^ 
Iatio:aut praefentia ipfa fa(^i pftare doccrc^ poirunt.Ti.igi 
turCaefartcpIum Auguftocrcxiirc lcgiY.NicoIa Vrlinus 
Pytthipatcr ccenobiudiuiFtacifciiat^ diux Ciata^*at^ Collcgiii uirgi 




SECVNDVS txxx 

nu codidit. in media ucro urbc poracu fundauicArce alii ad Ladidai] re 
ge aln ad Pyrrhu Vrfinu Nicolae filiu rcferut.R.ainiudus Vifinus Pyr^ 
rhi filius promurale cii erifmads fecit.ide femicurre:que umbone uoca<^ 
uimus:ante hoftiu arcis excernum coftruxit.oes ^nec ufasrquas (ilicifbra 
tas eHe mondrauimus^abeo planatas efle.atc^ extra urbe i cliuo ipfo col 
lis Gecalac occiduo bafilica cu ccenobio erexiuDiuoqj Angelo dicauit, 
Vrfus Vrfinus noftra tepeftate regia inftaurare magnificentius aggref** 
fusdimidiatuopusexpediuit.Nac^mortepreptus a:dificiu impcrfedlii 
reliquit.Idem area:queMercatu appellari monuimus:ampliore apertio 
rec^ atc]^ fpecie quatrfquetra reddidit.Carnariu quoc^ : quod fupioribus 
tcporibus in hac area excrccbatur:amouitalIud(]g inclunt 1 angiportu: cj 
a uia Portelli diucrtitur.ut didii eft.Emporium quinctia;quod antca ar 
Aiftimum ac uetuftate nutanserat:inftaurans amplificauit.Baniica Epiy 
fcopii incxpta eft a R.aimuudo Vrfino memorato:finita uero eft ab Vr 
fo ztcp Epifcopo Nolano loanne Antonio 7'arecino.Chorhofpitas bafilt 
cx fabricatxfuntabhocipfoIoanneAntonioEpifcopo.aquo epifco<^ 
pale palatium etiam inftauratum magnaexparte fuit: at(^ aptius diftin«# 
(ftum.Palatiu : quod in medio plano Palmx extat:conditum eft a Nico^ 
la Vrfmo Petiliani Nolasc^ regulo auoque tuo.in quo Ferdinandus pri/ 
inum:deinde Federicus eius filius reges incoIebant;qum eo ad aucupiu 
miluorum rapacium^ awum cercamen fpe<5landum fe contulin*cnc. G€ 
tilis Vrfinus pater tuus columnas earumqj coronas SC lpiras:item latera 
cundta pauimetum^^^ac teftudines omnesfacelli Beati Felicis: quod fub 
choro obftrufum eft:la5uigatis afleribus qucrnis concinne contexicac fa 
celli eiufdem totum parietcm:qui fupra altare cxtat:figno marmoreo cle 
ganti adhornauit.In quo principe animus magnus erac illuftrandi mire 
ncflisurbcm Nolam adeo:uc frequens ab eiusoreuerbumaudiretunle 
cmncs de urbe benemeritos fuperaturum.quod fecifret profc<n;o:ni ab i 
choata iuuenilitate febrisiniquiftima uirum cantum euulfiftet . Bafilica 
diui loa.Baptiftac atc^ domini lefu fui cuiuf^ uefpillones tum xtc colla 
tbtum legato extruxere.Idem coenobium fanumc^dmi AngeIi:quod:uc 
monitum cft:i Gecalae iugoere<5tum eft:partim amplificauit:partim ele 
gantius atc^ commodius reddidic induftria:ftudio:SC autoritate fua loan 
nes infantius concionator diuinorum.Q^uinetiam omnem cliuum : qut 
antctemplum ipfum ac monafterium aflurgit^duiftis arcubus atc^ tcftu/ 
dinibus pilis^ oportunis fundatis adeo affabre contexit: ut ab ima eius 
collis radice gradus rcdos longof(j excipcrec deinceps exurgentcs:quo 
ufc^ aream:qua£ ance cemplum QC monafterium eft:fcanderencopus taz^ 
gnum pulchrumc^:ac(^ afcendentibus facillimum fterne ns iter.ac^ uela 
d: erifma firmiflimum iugo fuppofitum eft:quo:ne fani) coenobmmq^ ia^ 
bante cliuo ruinam faciantitucidime fuftencantur« 




'— LIBER. 

Q u«fofa K^bus inlocispateacatcjcjresrncistradlcn^, Ca.xvii» 

MMi Ocusiaabhisdatuse:utpaucadeforisreferant^.fora nac^ 
coplura exercentur.quo^i unu eft boariu.quod extra Por/ 
tellu ampliflime patcc.in quo armeta:greges& aialia omnc 
genus uendunt^idc^ Mercurii quac^ die.q ocftaua quasqj e, 
i' Na<^ pridie die Mercurii illucet Martis dies.ac pridie JLVlar 
tis e Lunae dies.pridie ite Lunaz Solis dics illucefcit^q et Dominica nun 
cupat^eftc^ femp dies feftus nefafl:us(j.at dies poftera Mercurii:Iouis di 
es e.8C huius poftera e Vencris:atc^ poft hac e dies Saturni.qd Sabbatii 
uocat. Altcru aGt fo^i e farinanu.qa emporiij 8i docana e,ue^ in hoc ip 
fo no farina folu^fed et cafeus:oIei5:ca:ra:Iana:pani:coria:ac plaera^ alia 
ucndun^.idcp non paulatim libratim ue: fed fummatim.haec oia Mercui 
riana die pfertim a circiJipofitis oppidis apportant^^^uendiiturc^.farina uq 
ro diae Lunjc atqj Vencris quocj^ inuc<fta foris diuedit''. Eft tcrtiQ foj^: fru 
mencariu in coipedtu bafilicaj:queMercatiH appeilant.in quo Mercurii 
dic frumetij oegenusueditf^^SClegumia^&poma^SC liniJ^QCcjcijqja domo 
ruftica ciftis abfportarc i urbe pfit paganae mulicrcs» In hoc aut foro (pi 
ra magna qda marmorea fita e:fup q trabs et marmorca qdrilateraq^ traf 
uerfa iacec.q in trabe excauata funt oia mefuraj^ publicaru generamt ui 
ni:frumcnto9i:auelIana^:ca2teroruqjpomo5^.ut oes ha^rcrij menfura^: 
q cx alia materia fabrefiunt:m ^barent'':^!! hifce illas aequas ee magiftra 
tus c5percrit.olei naoR menfurae^ pondere no a uafis capacitate accipiuc 




poenas.fiquide nudi atqj eo uind:i coUari exponunt confpe<flu dC maledi 
<^is oium:g ea die mercandi caula Nola fe coferunt.cxa<h:a uero ucnden 
di hora:<| ad inclinatione ufcj folis ^rogat^^^fontes taq fatis pocna^: eo pa 
<So folujfrent:dimittunf .Q_ui locus poena^ uergonia uocat^qjfontcs a{ 
fidue auerli facie in humii uergut.Eft infup fo^: afleru:qdcade die exer* 
cef* in arca:<| fub bafilica patet Aplb]^.i quo trabcs:afleres:ac fimilia no 
ua ligno^ rudera.Fo^ qnet cupedinis patet:fed qdi duobus urbis locis 
atcK cotidie habet'',alteK,n.ad faceliu diui Paulini:qd Hofpitale et appcl 




in officinis rabernis(^:qsapothccas appellat^exercet'':^! circa ca fora paf 
fimadiacet:utdidiie.Lupanariucro:qd tanq ^ftituentium pucllarum 
forum cft:Iocus nullus defcriptus eft.merctriculis.n.conceflum eft:ut in 
diucrToriis domibus folummodo fe proftituant:fui<j corporis operam il 
lic;utlubct:diuendant^ ;.;.». 



TERTIVS 
DE.NOLA.LIBER.TERTIVS. 



XXXXI 




DE.SACRIS.INITIATIS.ET.DIGNITATIBVS, 
AC.PI^OV E NTV.EORVM.ITEM.de. bEGlNIS. 
ET.VESPILLONIBVS.NOLANIS. CA. L 

VPERIOR.E Volumfe pntis urbis forma 
ftrudturacj ois atq? loco^ uiai ucj defcriptiorgn 
et ager ac eius pattes explicatae funt exa<fle . Jn 
hoc aut tertio:que mox exaraturi fumus libcllo 
refcren^ ciues:atcp eoi^ mores SC adioues.ciucs 
inquata^fanos.^facris initiatos 6C addicflos. 
ite ta pricipes pfulesqj qq hifce regunt^^ihifcf ob 
noxii fijt. uerum prius de facris ibutis:pofterius 
de ^fanis enarrabi mus.funt igit^^facerdotii No 
ano^ alii epales:quos clericos pfbyterosc^uocant.alu coenobitae:quo§: 
hofce monachos SC fratres:fcEminas uero monachas appellant.clericoijs 
aut alii funt cofcripti ftatuticj in officio quoad uixerint.no nulli uero ex 
traordinarii uagant^ftatuti uero facerdotes ii funt: q i chorofpitis fcdec : 
gc|^oesduofuntat(j.xxx.Q^uo9:.xx.canonici:duodecim uero numera^ 
les appellan^.canonici fedent in choroipitis fuperioribus deni quidc m 
ordinedextro:acdeniinfiniftro.numeraIes ueroin fedibus inferioribus 
feflitat:feni in latere dextro:atqj feni in laterc leuo, Atqj ficuti canonici fe 
dc excellunt numerales:ita quocj in quis re pticipanda pferunt^Q^uaob 
re maiores ptes capiut 8C ^uetuii 8C tetu caetera^::^! coi coditionc ad cos 
accelferint.Ganonicof^ qnet qttuor fut diguitates Archidiaconus:Thc^ 
faurarius:Decanus:3C Cator.Q^uo^i Decanus dC Caror primi fedet i or> 
dinc fediii dextra^.Archidiaconus uero ac Thcfaurius a laterc cpii ordi 
nc leuo.ha^ dignitatij cilibet femel coccfta nufq toIhVnifi poffefTor rcnii 
ciaueric epo.tu igit'' altcr loco rcniiciatis taq defundti ad fcribit^^ac admft 
ti^.fed tn i iocu canonici ta ah(c^ dignicatc pdicfta^ 2liq:q dignitatc hor^ 
nati:ad fcribi^ ucl unus c numeralibus:uei aliqs q extra oem ordine epii 
maferit:uel et canonicus ad aliqua caru dignitace attollitf . Ad numeralis 
ucro faccrdocis Ioci3:ubi morce ci4 uica c5mucaric:foIumo rccipiunt^^^qcx 
traordinarii fijt.hac.n.fpe plxric^ facris initiati 8C diaconi gratuiti ceplo 
fcruiut:quo;^ nemo auc canonicus e aut nijcralis.q dCfi nihil re^ clcrica 
liii pticipat:aluc fe cti Iucellis:q ofoncs faciedo colIigCic:aC(^ paruis aliis 
ue<5tigalibus:cji ab cxcraordiariis faccllis i qbus facra agiit:capii3t. O uin 
ct pter eas pfonas ec eligic^jSacrarius^que Sacriftanii uocac.q unus c nijc 
ralibus copucatf^.Sed a dignicas no e illi perenis.raucat .n.ab cpojqii mu 
caii ne jefTicas auc uoiiicas aderic:pcer hofce fiic duo^curacores:ac(^ qfto 



r: - LIBER. 

f es.quo^ altcr c caonicis:aItcr e nueralibus dengnat.Nccj ciurmodi q/ 
ftura ppetua manet.quotanis.n.qftores deligunf ,Eps autjq oium dns e: 
primus fedet in choro ac in ordine fediu leuo fuperiore.Naq; fedem pri 
mam:qu2E in ordinc dextro eft:regulo conceftit.Epifcopus quinetin xdi 
bus habitat:qu« bafihcx cotermin^ ftrudas funt. canonici uero atcj^ cx 
teri omnes clerici:fua: quifqj^^uc Iubet])domi.facrarius aut folumodo cii 

'■'miniftris eius aftidue in templo prasfens eft:ac in aula facraria corpus cu 
rat.Nanq^ diluculo primum campana pulfata citantur clerici omnes ad 
matutinas orationes:incIinatc uero ad occafum fole iteru campana reuo 
cantur ad of ones uefpertinas.Nec aliis horis ad tcmplu clerici fc confer 
re coguntur.Prouentus aut tam epifcopi q cleri colliguntur exagris: aut 
domibus tabernifue locatis aut tributariis.quai^i pofleflioni fucccflere le 
gatis dC teftamento dcfundVo^.Verumtaraen lcparata e poflTeflTio ac rcd 

■^ ditus Icco^: epifcopi ab ea:quaE eft cleri.Q^uaobre prouetus cleri in fta 
tos fuos facerdotes diuiduntur co pado:quo finguH canonici tricenis fe 
nis aureis quotannis impcrtiatur:numeralis uero uicenis quaternis. Na 
pter hofce prouentus:quilibet eoi^ alios het redditus ex aliis extra ordiy 
nem poflelTls (accIIis.Epifcopiueroannalisprouentus ad odlingetenos 
aureos comfummatur,aureus aut atcj^ argcnteus pondere pares funt:fed 
cenfudiffcrunt.Nanc^ aureo decem argentei acqum cefum faciunt. qua^ 
obre aureus etiam decatus appellatus e.q? decies argeteo ualeat. Cceno 
bitae aiJt diftinguntur.Nam alii funt monachi fcAantcs beati Auguftini 
ftatuta.qui in monafterio uiuunt:quod beati Paulini fano hacrec.alii ue/ 
ro beati Francifci ordines ac praccepta fubcuntes:uitam(]^ agences in cce 
nobiis duobus.quo^: alteru eft intra Nolam in angulo^qui eft fub Turre 
Q^uinquepontarij:aIterij in iugo Gecalse coIIis.Verum hi nudos pedes 
focculis di foleis duntaxat ligneis muniunt.atc^ iterulam pilis afperis c6 
feftam affidue indutam gerunt.linea omnia tam ueftiendo q dormiendo 
fugicntes.Q uaobre obferuantes appellantur.illi uero 8C lineas iterulas 
iduunt:8C i ledto linea fternum:atq5 caligas Ianeas:8C calceos crepidasqj: 
quac efubere corioq^confuuntur:admittunt.conuentuaIefque uocatur. 
Omnes:qui praedicfti funt:hoftiatim in urbe mendicant.ied Auguftinen*' 
fesatque Francifcini conuentuales praeter mendicamenta etiam uedri^ 
galia ex agris ac domibus 8C tabernis colligunt.obferuates uero folis mu 
nufculis atque petitis mendicatifque alunt fe:pofl'eflionibus quibufcun^ 
quc non folum redditibus abrenunciantes.CoEnobitas aute foemina. om 
ncs uirgines funt^atcj intra urbem coenobia habent.Nam alias in mona.^ 
fterio claufas (unt:quod collegiii appellari:di(fti5 cft.aliic in cocnobio di> 
uac Claraj.Ite in fandri Spijs conuentu aiise.alunt'' oes rcdditibus atc^ lu 
cellis:cj fuendo filandoc^ faciunt.Ncc ulla in coenobiu prius admittif : g 
dececem pecunias quacicate;tan^ doce ferac:coenobio(^ largiat^. fex icac|» 



TER.TIVS xxxxfi 

Nolana coEtiobfa (unt.Verutamen utin monaftcriis marfu coenobitacp 
pauci fuc Nolanuita fcEminx ccenobits maxima ex parte de familiis No 
lanis funt exc^eptaE.paucifrimae.n.externac admittuntur.^ eo fadtum eft. 
nac|j monachi fere quotannis coenobium mutant.foeminac uero non folu 
non mutant monafteriu:fed quod femel intrauerunt:nusq abeo profici^ 
fcuntur foras»Sunt praeter hofce umbrac quacdam initiatorum ueluti be 
gin£E:feu ut aIiisplacetdicere:bezegua£:quos Nolani bizogas uocant. at 
(^ ueluti funt uefpillones:quos cofratres appellant . Nancj begina: fiuc 
mares fiue foeminae fint:non includutur.domi.n. quifc^ (ax uita agit. atcj 
utprofani confuetudinem ineunt.uidentur tameniniciati.c^ex eodepa 
noindumentisfimilibusc^propefigura iis:quibus facerdotes utuntur* 
Sitc^ ftatis quibufdam horis ad fanum accedut ueluti facerdotes:ftatasc^ 
quafdam orationesfaciunt.iceminftitutionesSC legesobferuant: quas 
potiftimij a ccenobitis diui Francifci accipiunt.hos.n.tanq magiftros au 
djunt 8C uenerantur.atc]^ ad eo^ fana maxime oraturi accedunt. VelpiU 
lones aHc ut fanum propriu hnt:ita ab orandi temporibus ftatis:at(^ ob>> 
feruandis alio^i (acerdotum pracceptis fe uendicauerunt. Nan^ profani 
prorfus funt:umbrjE uero uidentur iniciatorum.q? curam quanda fubeijt 
regendi bafilicam:quam collato acre coftruxerunt.atcj efterendo^ fune 
rum.adhajcfeuinculoiufiurandimutuoaftrinxereitajut £E(j ac fratres 
fe colerent ac adiuuarent.Q^uaobre conuentus eoi}iiet ueluti familia nu 
merofa appellata eft fratraria.Q^uinetiam tam hi q beginas nihil rerii ^ 
uentuijq;: quod ad fana fped;aret:attingunt:inc]p proprium ufum aut ali 
mentum abducunt.Sed potius cotra de fuo afTidue penu facculoo; erga 
bafilica accj facerdotes:quos fecunt^^jaliquid effundunt atc^ coferut» 

De facellis fepulcrifqj priuis:de9 funerfbus at^ cis:qu« circa funcra tra 
(flantur a Nolanis, Ca. iu 




Ncrebruit tcmpcftatc tam fupcriorc q noftra:ut ficuti in ur 
be quifque (ibi domum condidic:in qua cum familia bene 
agerct atque uiueret.ita quoque contendat excruere facely 
lij cu fepultura i qua mortuus humaretur honefte cu fuis* 
Nequc eiufmodi facellij fepulcruquc extruitur extra urbc 
ecundum celebres uias:utuiatoribus noia magna ponentium oftentarc 
tur in marmore incifa candido.ueluti prifcis feculis cofuetum fuit, Nec^g 
in excauatis in monte uerruca ue aliqua magnis concameratifque cuni^ 
culis:cj[ aliquanto tradtu femota fit ab urbe:incauantur fepulcra fingulis 
defundis:qua£ ficuti capfas longa feric ac fibi hacrentes ordinatae:tu i dex 
tro tij in leuo cuniculi latere foToque calle:q i medio e cuniculo reli(Jlus: 
difcriminante ftrudta fpe(^anc^Q.uaobrem in uifceribus mdcfs tmx ue 



LIBER. 

Ta<fla cflet ucluti ciuitas defun(n:orum:at9 tang[ per uia'nias:ita per cuni 
culostumulatorumiretur.quemadmodumaetasiquasfecutae illam pri 
'fcam^feciflfe coperta eft.utc]^ Neapoli at(j Syracufis eiufmodi mortuo^: 
ciuitates excauatas etia nunc eft cernerej qq nec^ tepeftate hac ne^ lon 
gisanteacftis temporibus quifqin eis conditus fit, Verum noftrates faccl 
£ priua:quas cappellas uocat:hoc eft aedes parum capientes:in bafilicis 
magnis urbis non in cuniculis ftruut.ut in epifcopio:in fandlis Apofto 
h's:in bafiiica diui Fracifci ac casteris.quafi defundtos facris initiatos mi 
tius deceatjnifi in locis facris iacere.Sacellu igitur parieti bafilica: haeres 
extruitur latum ad od:o:decem ue pedes.nanqj fadis utrinqj duabus fe.^ 
mipilis in pariete ipfo arcus fuperincuruatur:qui a folo extat ad. xiu pe^ 
des.Q^uinetiam eriguntur duae columellac fingula^ ante fingulas fcmipiy 
pilas:fuper quibus teftudo uertitur ita : ut cum arcu pracdido eandem 
faciat camerationem.deinde fuper teftudine opus faftigiatur i figilla ima 
gunculafq? uel uiro^i uel folioj^: apte fe complicacium.ln medio aero fa.^ 
cello ara extat lonoitudine trium:Iatitudine quattuor pedum haeres etia 
parieti.fuper qua fiunt facrificia dCdiainx rogationes quacdam:quas mif 
fasuocanc.fuperarauerotabuIamagnaerigitur:quai parietem: quem a 
tergo habet:omnem fere tcgit.in hac frequetius pidta eft dei mater finu 
gercns lefum dominii ifantem:at(j a latere utro^ diuas matris pingunl; 
diuo^ imagines:quos facelli dominus maxime colit.hanc tabulam gras/ 
co uerbo econam uocant.in aliquibus uero faceilis non tabula eft ; fed i 
parietc ipfo esedem pi(fturac confpicantur.tegitur itacj econa dC ara sicc^ 
lacerdos:qum facra in ca facit:a teftudinis cameratione.fub ara uero fol> 
fa alta ad.xvi.pcdes cauatur:lata ad.viii.Ionga ad.x.erifmatis undicj fir/ 
mata atc]^ (ubterranea quoc^ teftudine operitur.foflx hoftium quadratCi 
cft:lateris(]^ trinum pedum.quod claudit'' a menfula marraorea.eftcj hoc 
ipfum hoftium antc aram . lapis autem tegcns interdum protenfus e ad 
hominis magnitudincm.Iatus uero pcdes tris.atcjj infculptus in eo efle fo 
let (acelU dominus:atcj! circa eius imaginem:nomen etiam 8C laudes inci 
iduntur.idcj tum praefertim fit:qum uir fuerit uirtutc praeftanti.hoc itac^ 
modo k het fepulcrum domusi^ defundro^: atcj facellum. Q um igitur 
quifq ciuium egregius mortem cum uita commutaritietiammduo defu 
(ftus continetur domi:frcqucnter dic una.pridie uero q exequiac agant'': 
ad primas faces campana maxima pulfatur.pjrius quidcm i epifcopii ca 
panaria turrc:atc^ q uehemetifTime pcuti potcft:uc fonus fit tcrribilior: 
ac tanq pro mortuo clamores ctiam campana mittere uideatur.pulfatur 
ij ad ducentos i(5tus,Poft hanc pulfatur altcra campana etiam maxima i 
campanarip diui Francifci ad totidem icitus.modocj eodem utraqj uicif/ 
pra ter pulfatur:qum dcfun(5tus raas fuerit.Nan(]^ pro faemina femcl ztc^ 
iterum fingula^ pulfantur.fi uero defu^Hius fuerit opifex aut non ex ordi^ 



TERTIVS xxxx,','f 

Bc meliorum Jtum cSpanas hx ad quinquagies fcxagicsue ,'<5tu accipiur. 
interdum non utracp fed alterutra duntaxat idlu agitur. Q^um uero qui 
obiit:puer infanfue fuerit:campana parua paucifc^ icflibus idt^ in altero ' 
folum campanario auditur.Q_uinetiam fub diluculum poftera^ diei pro 
primariofolummodo uiro campans: easdem utpridie tra^ftantur . icem 
certio poil exortum foIem:atc^ lub ipfam funeris elationem. Defundtus 
uero qum domo educendus efl^in capulo (Irato culcitra 8C lodice puU 
cherrima iraponitur ueftitus eo modo: quo preciofiflimc hornatus fuif/ 
fet uiuens.fecuntur ipfum mulieres uft^ ad capulum pairts capiliis; lugu 
bri uede plorantes plangentes(]^.interquasfiqua uxor fuerit defund:i:ip 
fa palam refedlis forfice capillis omnibuspec^us mariti contcgit:acrelin 
^t Iargiens:ut illos i fepultura rem fuam uxoris cariilimam conferat.de 
indc ofculis pcftremis datis lamentationibusque magnis fa<5tis euelli^ 
acadauere:quodamplexatcnet,pIorantemiliaeuellunt magiftri pom/ 
pas ac uiri amici.poftea filiolac at(j affines mulieres etiara plorantes dc/ 
lund:umofculantur.at9uItimishisof¥iciisadtis toUitur capulum hu.^ 
tneris quattuor ualido:^ iuuenum ucfpilionum* at(^ effertunmulieres (e 
qui conantcs domi retinentur ab aliis amicis*quarum numcrus inges ad 
id ca dic accurrit.Pompa ucro partim prajccdit:partim fequitur funus.p 
cedunt.n.primum libitinarii bini inccdentcs tacentesc^. fccuntur hofce 
ccenobitas:poftremo faccrdotes epifcopii bini quoi^ fed c5cinentes pfal^ 
mos neniales.eorum uero trium gcnerum fingula prazferiit alcam cruce: 
quam ucluti uexillum comitantur,at(]^ finguli omnium ordinum horum 
candelam accenfam gerunt.fccuntur funus primii affines pullati omncs: 
idcm bini gradientcs plorant:cis amici cateruatim comitem praeftant.uc 
hitur funus ad bafiiicam facelli fui:atquc in ea media capulum dcmittiV: 
collocaturquc in mediis caftellaminibus.Caftellamina aiit ad id cxtruii 
tur hoc padlo.erigiitur quattuor tigna ueluti pilae:(ingula fenis pedibus 
alta.quorum bina a reliquis diftant fexdenos pedcs.binorum ucro alte^ 
ab altcro pedibus o<ftonis.his infidcnt quattuor triangula ex tigilUs con 
ftru<fta:binis tigillis fingula triangula faftigiantia angulum.per eorii ue^ 
ro trianguloiji latera oia paflim candelac accenfae eriguntur . i angulis uc 
ro faces extant.hanc itaquc ftru<flura fabricaque ligno^ ad id temporis 
parata:caftellamina uocant.Dcfuniftus auitintra ca tene^ quoufque di> 
uinx preccs: atque ncnia a facerdotibus decanta^.atque collaudatio fa^ 
Aafit.nquidcmiterdumhabcturoratio:quadcfun(ftimorcs ac uita lau 
dantur in ipfo funeris officio:iterdum ueropoft ipfius humatione. quod 
magis probatij eft.quo.n.oratio habetur humatione pofterior:co magis 
a (i^ntio SC hominum obliuione ueluti ad uitam dchm<Aus reuocatur* 
tna gifque amari ac defidcrari uidetur. contra uero qum pracfente defun> 
ifto oracurutna cum eo humari ac fepeihn uidetar oiatio* Proide Genti 

h 



trfeER. 

!i$ Albertinus luaf nis tnagna eloquentia praditusbifnnfo poft tumufa 
tos luculentiflimaorationecollaudauitSigiTmudum Alfanumatc^ Bal 
dacfefarcm iudicenfem.a<Jlis itaqj inferiis neniifc^ primum dimittitur ab 
seditimis tota lugubritas:quac comitata funus eratmt domu redeat.ilia^ 

Brius ad defun^um accedit:atc^ ofculo dato reuertirur d cmum uerfus* 
>einde defun<ftus in arca lignea linteis folis conuolutus includitur at(^ 
in foifa faceili fui ftipa^:ac tegitur.IIluftrioribns uero uiris at(^ epifcopis 
& regulis arca fit cxcauato infculptoc^ marmore:qu je ncn in foflam de^ 
initti^ : fed cre<n:is quattuor columellis pilifue fuperponi^ extans a ter«« 
ra ad fex pedes.in qua ubi defundtus fitus e:tegit'' altero marmorc imagi^ 
tic defun(5ti effigiato.at(^ noieSC laudibus eius incifo.quo^ uero tata no 
cft ucl uis uel ambitio:in foflas publicas intrudunt'': q p reliqua bafilica 
funt excauatac.nec^ caftellaminibus incalefcunt:aut collaudationibus il 
luftran£.Illiuerogoccififunttarepente:utncfacra c^de a facerdotibus 
accipere quirint:extra bafilica humant^fit.n.ligonc fofla alta ad qn<j fcx 
uc pcdcs:inqua cadauer abfc^ popa dC neniis delatum a paucis: fola tcrra 
opcri^. eft aut hifcc occifis fcpcUiendis area qda deftinata : qua ambit a 
neridie ala epifcopii:abortu uero areola bafilicse diui loanis Ba. ea arca 
qdrilatera patct:cuius fingula latera funt ad qdragenos pcdes ^tenfa to^ 
tstcj^ fub diuo.appellataqj e olearij horti.na»^ cofitaj illic alias fuerc oleaK 
quas nos uidimus.illud quocj referendii e.q naqj facellu priuu fibi fuif^j 
c5derc cupit:eu oportct:non prius re ftruere:q mercari locu a pfe<ftis ba 
Klics:uel cpo:ucI facerdotibus.atc^ pterca opus eft:tradcrc azdito facel^ 
lo agru xdcfue fubdidtias reddintiafi^:ut ex eis pecunia tanta ualeat cxi 
gi:qua5 iuftij praemiij oratibus ftatis horis in eo laccrdotibus efle pofllt, 
-contingit gnet:ut ea pofleffio amittat'':^^! qum domini- familia excingui 
; tur:uel obkrura^ adeo:ut nullus hacres appareat.quaobre iterii a pfecto 
' liendi^' facellu.interdu uero ipfum hasres ucndit . emptor aiat ubi fa<^us 
fcfacelli dns:ftatim tcmporc foflam cxpurgat cximcns Ktcrra 8C ofTa om 
"^tiiii co9t:^faperiore faeculo illic fepulti fuerint.illa^ plauftris extra urbc 
? tanq alteris excquiis cffcrunt^^ac in uiis caenofis fpargun^: ut uiatoribus 
caIcatarcddantitineraficciora.pfe<fliquoc]^bafilicarii uel qii publicas 
foueas mundarc purgarc^j uolunt:aut nouas aliquas excauare purgami 
na 8C tcrrac imifta oUa defu^flo^i eode mo extra urbe eiicii5c:uiatoribuf<5 
(lemuut.ne ita fcrcntc coditionc humana fit aliqs et mortuis qeti locus* 
utcj ho aiaducrtat:itcr ipm atcj terra:qua pedibus calcat:nihil interefle. 
Poftq aut a funcrc xditimifq^ dimilTi funt filii afFincfc]^ defun<fti:domii (e 
' coferut fola amico^i tufba comitate.ubi offendut mefas magnas opipa^ 
fc paratas.uicini.n»amici(]^ ac aflfines uarias optimafcp dapes eo prjcmife 
r$t.difcubiYa cij<5lis.fiijt colloquia nihil ad defuncftii atcinentia.fed ea:(| 
' triftes aios mitigcQCac UtteCtat^ icexitn fi^fint:^ ploretuUis cofoiant"!!: 



TERTIV5 xxxxiiii 

tjuituS cmx e conufuiu SC Icuametu.na iIIucf;qaotI dici roleczfcruarc ucf 
lecuident^rolatiu in aduerfis.familia uero dcfundli poft humatioDcm tri 
duo biduo uc domi fc c6tinct.dcindc ad officia quif^ fua foras exit . Sed 
tii pater ^ filio:at(]p filius ^parcntc.ite frater ^ fratrc:ac patruus auun^" 
culufcp ^ ncpote:& hic ^ iilis annu lugubris intcr hoics agit:nigra paU 
iauediens.q ubiincollariuidlafit:foIutadefccndituf(]^ acTtalos tcgcns 
oescorporis partes.qua Gramaliauocat.uerbo.n.gramu fignificatu no^ 
uo lugubre fignifica^.capitis qaocj^ tcgmen nigru e:(trophiu ucro qd ca 
piti intortugcftari deberet:foiuti4 humeropendet.barba q net ^mittit''; 
capillos intonfos alit.p id quoc^ tps non ridet prae uiribus: non iacta ioq 
tur:audit uc.nec ad ea loca accedit:in quibus aut nuptias celebrant'' : auc 
fodalicia agun^^.Cartcri uero affines p tres menfcs interdu duos aliqiimi 
nus luget.Muliercs aut domi forif^ lugcnt.uxor quide uidua fa<fla ppe 
tuo pullata e tii nigris ueftibus:ti4 uclis capiris fufcis utcns. nifi tranficric 
ad altcras nuptiaslrilias ite dcfundli aut femp:aut uf(^ quo mariten^: ni^ 
gra induunt.castera^ ucro affines aliquot meles lucHru oftenduntuittis tri 
busfericisnigrisrubrifue:pedclongJs:digitoIatis:q fub uelo pellucido 
albot^ ab occipiti p ucrtice uf^ ad fronte diftindix iocis tendun^. 

De Familiis prasfentis urbis cgrcgiis, Ca.iiu 

Emo(^qu£Efo)mcNolanasaccufet«(i fcribens de familiis 
Nolanis ncc^ dc oibus nec^ depaucis eai^ canq dciliuftrio 
ribus mcntiocm fcccrim.Nac^ paucas diitaxat referre ue 
lim:multas alias memorandas honore fuo defraude:necei> 
fum cft.fiquide ptcr paucas et pljeraic^ alia: numeran^me^ 
moria dignas familiaz.fin uero oes ccnfere:^fe(fto multas quoc]^ iniuria a 
da afFicere.intcr oes.n.plaerscc^ funt:quarii nome eft in obfcuro.quariicp 
qui mcmincric dicendo cii(ftas:is indignas dignis a^quas fecifTe: exiftima 
tur.Eas itac» ccnfere familias:rc(^c uideor facere:(| ftudiis ingenuis non 
artibus forclidis aut multii feruicii cotinentibus incubentes:aTunt fe. c|c^ 
uci mcrcaturac ftudio:uei iitcris:uei armis utentes ciarius caeteris dcgiic. 
atc^ ad honeftii uitae modu bene beateq? uiuedii cotidie attoilcre fe: fura 
ma ope nitun^.In quo nemini quoc^ miru effe uelim:fi alicuius farailiiB 
unum zketuc^ nominauerim uirii egrcgtu.atc^ hof/i caufa et familiam ex 
caLperim enotarim(]^:quauis iiia tota fordida ht.Siqde bonitads at(|( uir 
tutis munus hoc ipm potiffimum eft:uc pocius a uiro ucl modice ftudio 
fo claroc^ familia ignobiiis obfcurac]^ poific illuftrari:qlumen uirtutis ui 
ri foiius uaieat extingui ab obfcuritate famiiiaz.quafi minima fcintilia fa 
cilius magnas tenebras:q tcnebraz maximse paruam fcintiiia uincere atq^ 
fuperare poffint.adde nuiia effe famiiiam etnobiiiffima: quxuo ab uno 
^ituocji aliquo tan^ igoiculo cceperic illuftrari.^ (t inagnae; gradus feccs> 

h ii 




LIBER. 

ront 9 primis inchoantibus:ncfas efl:de primis non etfam fua mcrfta" co;^ 
memorare.Necp hoc in loco mihi negociu eft conferendi laudadic^ una 
qua(^ familia:uirofc]^ in eis pcellentcs.fed ut diftu eft monendi repracfen 
tandiq^ duncaxat pofteris ci uibus:duos pra^fentiu ordinesefte: alceru ob 
fcuro^i^claro^ alterti.ut illo^i quif($ poflitiudicare:quo pad:o cofentiat 
pofteriora cu pracfentibus.cernere^ unde nagenus crahac^accj an recaey 
ptitius fictan indigena ciuis.dC an a feruiciis ad honeftos eue(flus:an a cla 
ris ad feruicia degenerarit.quod fijmopere nunc nos cupientes conferre 
cu practeritis prjefentia:confequi non poffumus. ncquimus.n. coparatio 
ne facerc pfentiu cii antead;is f^eculis.dc familiis.n.ut de plazrifc]^ aliis rc^ 
bus Nolanis nihil a quoq relatij ufq legimus.Vcriicnimuero tedXe ccn^ 
furos Nolanas familias:prim{i oem urbe in quatuor partes ueluti tribus 
diuifam tueri oportet . quaru una continet" a pomocrio Vicacii atq^ uia 
Cortefellana: q onV a porta claufa procurrente adufc^ fe^ione:quae; fub 
facello beatx Mariac nou^e fit.atq^ uia:quas ab hac fe<^ione defcedic adul 
<5 turrem Megaldo^i.hasc.n.populi pars Vicanciano^j cft.altera conclu 




quae pars populi Cortcfellana eft.Tcrtia cludit ite a pomCErio 
licao atcp Cafdlinouo 8C uia CortefeIIana:q tedi^ a {e^ioc bte Marix no 
uae aduf<5 Porticu:at(^ a Vicantiana:qi^cedit a Porcicu aduf(^ emporiu: 
demu a ramo uia: PorteIIi:qui ab emporio aduf<$ diui Francilci bafilica 
rcflcAitur.qua: regio Samuelini populi eft.Q^uarta pars e reliqum ur^ 
bfs:quod claudiV ab eode ramo:cade<]p Vicaciana atcp uia Cortefellana: 
q a Porticu^tcndit'' ufcp ad porta claufam:atque pomcerio Portelli.quae 
urbispsPorteIlao5ie.Inhifceitafa(ftis urbis populicp ptibus cribubus 
ue hajfamili^ meliores tepeftaccnfa incolere reperiunt.CD Na in regio 
ne PortcIIana fijt Fcrrarii:itcr quos Bartholomajus iureperitus:ac Adria 
nus cius filius et iurepericus acque poeta:ite Piacicus fcia iurisucriufque 
florucre.Cenfcnf^Infancii^iccr quos AlcobcIIus eques acerri mus excicit: 
atque loanes monachus cocionator diuini uerbi.cuius induftria ftudio^ 
quc multa addita funt lu teplo atque ccenobio diui Angeli : qd i Gccalas 
iugo crccflia c.Antonius quoque huius fracer:q SC decanus in epio:acquc 
cpi Vicarius ppetuus uixit.IncoIiitCalabrii^quo^i Hieronymus excel^ 
luit moribus:eIcgatia:atque armis no mo in Capania:ue§i et apud Infu.* 
brcs.SijtCoronaj:quosintcrIacobusat<3ueAncoiuseiusfiliu5artc chi 
rurga poIIuere.copcriunt^^Corriales^exqbus loancs eques micuit. cefen 
tur Doccalaci:inter quos Marcus phiis acque mcdicus pcelluit» Aloifius 
ucro Marci filius atquc Ioa.Paulus: ite Pyrrhus & Fraciicus arma exer/ 
cucre.SC Bcrnardinus mcrcaturas ftudio poIIes.SiJt Albcrcini.ex quibus 
lacobus ucriufque ioris pericia excelluic:acque Neapoli regius iudex co 



TERTIV5 xxx*v 

fcriptus cfl in fof o:qua Magna Curia uocant.ide f bcllo GaIIic6:magno 
habitus e loco.Q uinet Gentilis huius filius legu fcia atc^ oratione pfta 
«i floret.Symo:ite Troianus:ac loanes Antonius fenatores boni exiftuc. 
Angclus^netcanoicusatc]^ thefauraFius clericatus p(lat:FeIix quoffi 
armaexercens.HieronymusucroSC Antoniuslegura fcientia redimiti. 
Sunt fulcii:inter quos Hcrcules mufiica 8C armis excellit . Practer autem 
hofceFamilia tua Vrfmorum fulgct.quae&fiR^omaeacItalia toia lUu 
ftrifllma eft:ex ea tame multos duccs protulit Nola urbs.ut Colam:Pyr 
rhuc^p^quiNoIaeprincipesatcpmulto^in Vmbria oppido^i dni fuere. 
itc R.aimudu:qui FregeIIaru:quod quida Atripaldu nuc uocat:ac Sarni 
Salcrnic^ non modo Nolas princeps fuit.Ioanncm Antoniu itidem: qui 
Tarenti magnaeq^ Apuliac partis:q olim Calabria diceba^:rcgulus cxti> 
tit.is aliqaando tantu pftitit c6filio:potetia:at(]^ armis:ut R.cge Ferdina 
du primu ad fontes Sarni fluuii magno cu cxcrcitu ucrtere in fuga qui^ 
Bt.pcnefcp eu aliqii fuerit.illij Neapolis rcge futu^:que ipfe defignaflet. 
tij.n.tntcr Fcrdinandu ac loane de regno bcllia gcrebat^extitit alter loa/ 
ncs Antonius frater tuus e Getilc atcj Catharina Ferdinadi rcgis ncptc 
6rtus:q uel ante pube elcgati SC foluta dC numerata polluit oratione:at(^ 
mcmoria tanta pditus fuit:ut uel quattuor qn(^ ue fcribetibus uaria epi 
ftolaru gcnera code ceporc dicftarec.cquo quoi^ 8C hafta accomodatifti^ 
inc utcba^.uixit annis.xyiii.Ex cifde parencibus ta quocj Enrice digniO 
(ime genitus cs:q ta pclaro dC paterno SC materno gcncre i lluftratus:ec in 
genio ac morib'' regiispfalges:hornatufc^ magno excellis fpcrio. Nolae 
n.urbis pftacis Rcgulus euafifti:in cuius jecacc tcnella pofica e fpcs gnis 
pacriacc]^fiima:8£ indoles maxima cofpica^ ,q gefta clara: ac auis pacrec^ 
tuo digna pollicef^.quedcus optimus maximusbenignitate fiima cu illu 
ftri Maria Sanfcuerina carifllma coiuge c6plecfVa^:ut 8C Neftoris annos 
fupetisplecb digna^ducatis^atcj res fuma oes cu gloria gcratis.CTHas fa 
milix fuc i Porcellana urbis plaga.In Samuelitana uero (ut hac.fiqfi Sari 
ni primii occurrijc:iter quos Marcus ac Barthofomacus ob magna equo 
rij curado^peritia cIaruere:quaobre et ducibus rcgibufcj cari habiti fut. 
niicran^ Todones:in quo^i nGero Melchionus U Antonius igenio mcr 
caturae polluit.lte Alcxader:q arma cxcrcuit:at<5 c5tra Turcas in Afia 
rcdle fe geflit.Cefcnt^ Iordani:iter quos lordanus majgno mcrcatura. ftu 
dio ualuit.Vcrginius uero arma tradtauit.IncoIutMenaa'.quo9iLconar 
dus If as cxercuic. Anconius uero fraccr ac^ ho^ pr Georeius pericia cu 
radi equos pfticcre. Alexader ucro ncpos eqs acerrimus florecac Silua/ 
gius huius pacruelis:q armisgloriofe inciibic.Cenfen^ Coci.q 8C fi Iris SC 
armis caruercaiufg tfi aufi fijc coy aliq fobdarc fc abiedta^: arciil feruiciot 
fcd honcftiorc ftudio uixcrc mcrcatura exercentes.ur Pyrrhus pf 8C An 
conius 8C lacobus fiCSatillus 8( Alexader fiIii.IncQlucC«farini:quos icct 

ua -.5 



Colangclus armis flomic.uir.n.manu fide atcp cofiliopdhtdaxcj^ excrci 
tus ec excicit.is icer Salernij.Ebulii qAIoifiu duce ftrenuu cu exercitu fix 
gAuic:in cj^ ca pugna cii eo ITngulari certaminc manus conferuit. fpoliac]^ 
cxfi ducis cu ingeci gloria rcportauic. huius tres filii exiac loanes alter: 
q eques laudatus e.alter Micheles canoicatus dignicatc honoratus. Ter 
tius lacobus Antonius:q fcia legii cofilio atc^ fadto fioret.is.n.ab Aldo/ 
blandino patruo tuo in Hifpania mifTus e ad rege.nauigauiKcia rege tra/ 
d:auit:opt inuit.Siitptercos Landi.intcr quos Martinus mercaturac dili 
gcntia polIuic:atq; Silucfter eius filius arithmecica.numerant'' Matrefes: 
quos egregios reddiderc Antonellus atc^ Felix Antonius Iras cxercetcs. 
fpcAant^ Tagi.undc SacfVillus ftudio mcrcaturx fingulari excclluit.atc^ 
Baptifta cius filius canonicatus dignitate decoratusJte Antonius:q Ifas 
cxerctut.Excanc Fricix.ex qbus Troianus armis infcruiuit. ac Anconius 
cius filius miles accr cxtitic.Ice alccr Anconius pocta:q dodta aetatula cii 
tnorte comutauit.Sut Caditac.de quo^: numcro Alcxader eques florec 
cgrcgius.Cefcnt^^Maccci.intcr hoicc pftitere tu Lioncllus fenator bonus 
ac clegatia uiuedi hornacus:tii huius trcs fiIii.IoanesFeIix:Pyrrhus : 8C 
Philippus.oes.n.fuerc equites pftantiftimi atq; in fingulari coflidlu hafti 
ludioue:qua gioftra appellat debetes cloftra diccre:excelletiflimi. idc^ p 
fertim in Infuoribus.cloftra.n.cocurfus dao^ certaciil e:acq; locus clau-^ 
fus in quo haftis cocurritMllo^i aut loanes Felix domu rcucrfus Ferdina 
do rcgi gratiffimus fuit:bif<^ orator ad Matthia Panoniac rege ab eo mif 
fus e.undc raultis muncribus honoribufc^ honuftus rediit.ln bcllo uero. 
Turcicoxqd ad Hydruntii geftii e:glade ignefcetc genu icflus obiuit.Pyr 
rhus in coflic^u cecidit furculo SC hafta fcifla traiedtus tpa.Philippus pe 
rcgfc femp arma cxercens uixit.Q^uinet cx cade familia atc^ gnc altero 
duo fratres cIaruere:Fracifcus atcj Vincetius.tllc.n.faEpe Regix exige/ 
dx pecunias qu pax fuiflet:qij uero bellii:c6meatuu pfe(ftus extitit, Vin 
cetius uero rcgis erat a fccretis:qcj ftudiis huanitatis atcj mufica polluit. 
Incoliit Sadtori.intcr quos Nardus iurepitus excclluit at<5 loanes mcr*' 
catura cx erces.SiJt Sardi.ex gbus Angelus Fclix ftudio mercaturx pc/ 
riria njtuit.numeranif Samueres:quos inter Hieronymus mercatura tra 
dlandapftitit.Itc Paccacinnumerant^^quoi^ AngelusSC Antonius eiusfi 
lius Ifas excrcuere.fut Gratiani iter quos Vincetius Ifas exercuit: atque- 
Fracifcus mcrcaturac ftudio polles.cenfent'' Pcrillii.quos Fracifcus nobi 
litauitdignitate archidiacoatus.Ite Philippus fagacitate mcrcacurxegrc 
gi^.fE^Cortefellana aut regio hifcc natioib'' illuftrat^^.fiqii cefent'^ i ea Abii 
di.ex^bus Felix pftati mufica redimitus floret. Siit Gallucii:intcr quos 
loancs gladiatura: magf illuftris extitit:icolijt R.uffi .quos Angelus Fe> 
lix pftas curfu:ui:8C armis nobilitauit. Sut Sicorafae: quos itcr armis ex> 
cclluerc Angelus ac Nardus.cefcnt'' TaciIIi:ex qbus cxcitcrc duo Miche 
les alcei; moacbus phus 8C cocionacor uerbi diuini;alcer phia acq; medici 



TEILTIVS xxxxvi 

ua hof natus.Tte hoi^i pattuelis Vicetius phus ac mcdicas.nucrat''Capo/ 
fcrofaz: quo^: nuero Oroladus fenator: Felix uero eius filius iurepitus cx 
tititJramorat^^Griphi.un Aloifiuscxtitit:^i A^lao^urbcpfedius urbis 
cledVus e.SC Felix ei''fih''arma cxercuit, ite Dates mercatura exerces.Sut 
Maflfei^exqbus loanesphia SCraedicia fcia poIIuit:BIafiusMarinus uero 
cius pf fenatorio ordic afcriptus e.Cefen^Ballettic.ex q gete Marchifella 
tnf orta e nf a:at(^ lacobus railes.Ite Patricius canoicatus dignitate hono 
ratus. atc]p Ferdinadus:q armis tradladis delecflat^ e.coperiut'' Rehaj.itcr 
quospftitit loanes fluaio mercaturacpolles.IteNicolus rauficus accj ca 
nonicus. qujnet Carulus hiftoricus^dC huius filius A nnibahq: arma excr/ 
cuit. Atq; Hicronymus uir fenatorius.Sut Suflblani.quos iter Fracifcus 
atcj Lauretius eius filiusiurifutriufcj fcia clari pfulxere.atcj Petrus facer 
docio ac Ifis circufeptus.niierantf Marifcolse.i quoi^: niicro Fufcus exti^ 
tit mercatura pllacifllmus ditiffimufc^.SC huiusfilii duoMarcus fenator 
optimus:ac Felixcorpe 8CmauuaIidifnmus.Ite Hierardus Ifis ifignitus. 
Cefen € Lias.itcr quos Petrus ac Vicetius iurepiti pftitcrc.Pctrus uero £ 
ApuIiaOcnotriaq3:quanijcCaIabriauocat:uepcauditorcaru a Rege 
mifliise.ite Pcrtuscanoicatusdignitatchonoratus.ScSymo mcrcatura 
polIes:atc]^ Paulus huius filius Iris hornatus.Cefent''Mafl:riIIii. itcr quos 
Antonius medicus pflaciflimus atcg phiis extitit.Gabrieles uero eius fi^ 
lius iurcpitus SC fenator optimus uiguit^gratufc^ rcgulis atcj pplb. o<5to> 
gcnarius:atc5 felicitatc^pe potitus obiuit. uerumtiifilii filiaec^ totc^^ ne^ 
potes atc^^nepotes cxorti fut abeo:ut odtogita un^niicrati (inc oes.quos 
icnexille quocanisc5uiuio excipicbat:utieademefa cudti difciiberet:ip 
fecj fedes i altero mefas cornu loga fiima cu uoluptatc^le ofpeAarct. Cy 
rus huius filius armis polluit:quo rex faspe ufus e:ac fenator optimus fii 
it.Francifcus alter filius iurepitus cxtitit:ac regius magna: curia: Ncapo 
litanae; ludex cofedit. Angelus uero tertius Gabrielis mius mcrcaturs di 
ligetia pflitit atc]^ fenator optimus:a Cyro trcs orti fut Matthacus:^ eqs 
iuuenifc^ i caflris obiuit . et Antoius:q fcnator optimus ztcj^ publicis i xe 
bus faepe pfedtus.tertius Nicolus cc5s ati^ fenator optimus utricj ppfo ac 
regulis cari . Alfonfus ucro rcx in Hifpania Nicolii mifit.Erat.n. is regis 
farailiaris.atq^pter hofce ortus eViiftorius mercaturaraagna polles.rra 
cifco aiit qttuor filii orAi fijt.Ioancs Thoraas iurcpitus cgregius : ide aa 
ditor ca^ i Ocnotria Bruciofc]|j a rcge raifTus e. Neapoli quocj regiusiu> 
dexad fcriptusfuiticoforofumo:qdfacriiuocatc6filii4.atc^i altero fo 
ro:c| magna curia niicupa£:Fifcalis aduocat^ fefTitauit.altcr Fclix:qi epa 
tu locu pfulis tenes:cle^ iurac]^ epatus mulcus anos gubernauit.idecano 
nicatus catoris q dignicatc pcelluit.tertius Ambrofius:q adolefces arma 
cgregie excrces obiuit.qrtus Cornelius fenator bonus.Vc]^: hofce Fracr 
fci filios itcr Vicancianos conumcrari oportcta illa Ji. ttibu icolut.Angc 
lo uero c oplures filii otti funCt^ed uuus Innocltius ac loanes alcei; lcg^ 



h. LIBER. 

fcfa pftitcrc. Alcxadcf ucr o ingenio mercatuf aejdc Antonfus Iitcris how 
natus extitit.Q^umet altero genere MaHtiUio^ Enricellusac eius filius 
Micheles extitere magna mercaturse diligentia poIlentes:fenatorefcp p> 
(lantes.huius uero filii tres ; Bernardinus (cia legij etnicuit : qui tandem 
contenta hoiuro confuetudine ccenobiu ardluintransfacris initiatusc: 
utfolitaria uita gaudcret.Q_uinet Vincetiusiiuucnis paruo corpore ani 
ftio^ audaci extitit.Ioanes uero fenator bonus euafit.Coputa^ Baroness 
inter quos Colucia pftitit artc medica.Felix uero eius filius fenator bo** 
nus extitit.Felicis uero filii quattuor.Palamedes fenator optimus ac ele 
gantia 8C liberalitate nobiIis:poetica(]^ gaudens.a quo coplures orti fijt. 
ut Petrus fenator bonus. AIbentius:q iurcperitus excelIuit.Lucius:g eqS 
cuafit. Argentinus:qui equeftri ordincfloruit:ac a fingulari certaminei 
quod (xpe iniuit:femp ui(flor atc^ cu gloria rediit.Mirantcs:q arma cxcr 
cuit.quos ille filios ncminauit fecudii ordine elemento^ nois fui.atc^ p> 
terhorccAnnibalPetrifiliusfcnatorpftanscxcellit.Ioannesuero altet 
Felicis filius eques bonus extitit.cuius ite filius Marianus eques lauda> 
tus:86alter Adrianus:qui arma cxcrcuit.tertius uerd Felicis filius Fran/ 
cifcus fuit fenatorio cgrcgius muncre.cui er duo filii orti fiit . alter Felixt 
q fenatoria diligentia fulget.atc^ Andrcas:q literis hornatus ante frugS 
obiuit. At Seruaror quartus Felicisfilius dignitate archidiaconatus attp 
canonicatus infignitus eft. Sedtfihitres Coluciasncpotes ac pronepo^ 
tes in plaga Vicanciana fiint cenfendi:iIlic.n.imoran^,Si5t prxter hofcc 
Saxi.inter quosMarinus cum litcris hornatus:tu architedturac peritifli 
mus.ite Marius huius filius poefi atcj fcia Icgii cxcclles. Sut Scrignarii. 
intcrquosRcftainusfenator:Thomas uero at^ Raimundus Caruiufj^ 
utriufi^ iuris fcia pftitere.Maximus ite mcrcatura polles atq^ fcnator ma 
gnus.ac huius filius Petrus Cola literis infignitus:cuius alta igenia: qujc 
i legJbus prjefefcrebatadolefccnsjmorscita uetuitexpIicari.Cenfent''!^ 
nuarii.quo^ lefuelcs (enator optimus extitit ^Regiqj Fcrdinando carif/ 
(imus.Felix uero huius filius literis hornatus ac fenator prseftas pcellit, 
numcran^ Alfani.inter quos loanes pftitit:uir adeo cotincns:ut ab oi rcf 
pu.Gubernatioe fe tepcrarit-Vrfo uero rcgulo carus fuit . Sigifmundus 
nuius filius cxcelluit ti5 eloquio tii legii fcia.qui uir magnus cuafiftet ni/ 
fi morte preptus fuiffct in adoIefcetia.Q_uinet Fracifcus ac Ciccus fena** 
tores boni.Sut Capioncs:inter quos loannes phiJs ac mcdicus magnus 
pftitit, ite Francifcus huius filius mona chus atc^ phus.CaruIus quoc^ ac 
Pyrrhus Aloifius mcrcatura cxercuerc.Sunt Motoncs.inter quos lulia 
iius mercaturam cxcrcuit.ExtantCaraccioIi.exqbus Altobellus florct 
arte mufica.ac Felix dC loannes armis inferuiucrc.niicran^ Bafilii:i qbus 
BernardinusphiIofophusacmcdicusuiguit.Carulusucropf ac Anto> 
oius arma tradauerejncolunc Peran'i:in quorum numeroColantonittS 



'•Jitii. 



TERTIVS xxxxvil 

iafcpcritusextititacfcnatoropn'mus,acTacobasfcnatofbonus.Gafpar 
itc eques egregius:K Aloifius: ac Vincentius moachi philofophi ata di 
uini uerbi concionatorcs:8C Hilarius iuris peritia ifignitus.Bernardinus 
quoc^philofophusacmedicus:achuiuspater Anfoifiusiglrascxercuit* 
fed hi duo Vicanciani funt.cenfentur Scfaui.quo^ Bernardinus mona^ 
chus philofophus SC concionator cxtitit:ac lacobus & Thomas:q atma 
excrcuere.funtCucurbitas.inter quos Danielcslacerdosac peritia iuris 
portificii poIluit.SCNardus:quilfis fuit hornatus.Ite Ambrofius fcia lc 
gu redimitus.Ioannes c^uoc^ canoicatus dignitate honoratus.cuius ope 
ra Pannonii R^cgina ufa ed.funt Pappones.inter quos Ciccus extitit ca^ 
nonicatu honoratus:ac regi Ferdinando p carus. ite PataIeo:q If as cxcr 
cuit.Paulinus quoc^ canonicatus dignitate infifgnitus.numcrant' Thetii, 
>nterquosCitatinusuirillun:risemicuit:duxc^exercitus.Oroladusue/ 
f o huius fdius eques egregius atq; clegatia uitac nitcus.Bcrnardinus uc<* 
fo SC Vrfus huius filii If is redimiti fuere.numeran^ Vicarienfes:ex qbus 
Palamedesuir prudens lauda^acR.eguIi rerii curator atc]^ magifler([uc 
aiut^huius fiHi duo Felix alter: Altcr Bernardinus:ille facerdocio cano^' 
nicali ac humanitatis (ludio:hic fcia iuriii atcp ui dicendi emicuere , cui 
tanta inata fuit fuauiIoquentia:ut qCi loqueret'' alios coticentes intetof(^ 
rcdderct.Proindc ab oratiois fuauitatc cognometu affupfit . Ljepidus.n. 
cognominatus e . mores uero utriufcj elegatiores:amor inges erga iufla 
honen:a<^:apud eos ut locCi nuUii occuparat pccuniae tenacitas: ita Iibc/ 
ralitatc ubicj gcntiij nemini c6cedebat.R.egulis ac populo cari amici^; 
ac nullius unq malcuolentix altores extitere.incolunt Tocci.intcf quos 
Robertus eques egregius extitit:ide Clanchetellac oppidi cuiufdam:q3 
in Sanio dominus.coperiunt'' Hierardi.unde Gabrieles chirurga arte py 
(litit.huius filiiduoFelixac Antonius philofophi atcj medici euaferc. 
ac tertius Ca:far : q Ifas exercuit.Si4t Palmefes.iter quos Philippus eqs 
accr fIoruit:ac fenator fenefces optimus.CTIn agulo ucro Vicaciao cefc 
tur primii R^ifia natio: in q Gabrielcs iurepitus ac fenator optimus uircp 
grauifTimus cxtitit. Antonius Felix uero huius filius utriufqae fcia iuris 
cximius:eloqo qnet magno excelIes:fenatorque opcimus hciis e. idc au> 
diror carii in Apulia faepe mifTas e a rege.Nolae uero a R^cgulo clcdtus e 
auditor uniuerii Nolani dnatus.cui tres filii orti funt Fracifcus:q legum 
fcia ac mo^ boitate pflitic.Gabrieles alter:q armis nifu magno ifudauic^ 
Felix uero tertius canoicatus dignitatc honoratus.Sut Angclici. in q gc 
tc Felix micuit poefi atcp fcia Iegij:8C Safonettus:ac loanes pf: auufqj ei 
ob ingete mercatura magni uiri. ite Siluius:q arma cu^is rebus anpo> 
fuit.Cefen^ ludicefes in q familia Baldachfar pftitit pocfi atquc phia.ltc 
Paulus huius fratcr mior natu:phus illuflris at(^ medicus.is aut qu pf iae 
Capatias ^ kholx pa^ placcretad Vcnetas ad^ patauinas nauigauit in 



LIBER. 

quisbrcui fubtilfsdifputator euafit:igescp opus cdidit de cotradicetibus 

doAo;^ locis:<q antilogica nucupauit.SuntCapafaniJterquos Antonel 

lus (enator optimus pltititjpfedtuf^ urbis tu qum peftilentia afflidtata 

fuiflet:qua fumma diligentia iuuit.Pyrrhus uero huiusfilius Ifas exer^ 

cuic.iteCoIafracifcus:^mercaturafed:atuseft.SiitCyrolii:undeMaieI 

lus ac Antonellus fratres:8C Alexader huius filius e^tes laudati euafere: 

Antonius alter filiusmiles extitit.cenfenlf Sanfones^quo^i Sanfonettus 

dC duo eius filii Antonius cognomento Brattus ac Robcrtus arma exer*» 

cuere.Ioanesmaria uero mercatara trad:auit,Repenu^Triuphii: quos 

loanes Baptifta arma exercens illuftrauit, Numcran^ quoqj Montoriij 

quo^ unus Matthias elegantia uiuendi:atc^ arte mufica canoicatu^ ho 

noratusexcelluit.loanes Antoniusueroarmo^ifulgorc delecftatus eft. 

Stit Bulini.inter quos Lyfias ac Georgius eius filius ftudio magno mer** 

catur ae pftitere. et Laurentius huius hlius literas cxcrcuit . ite Thomas 

filius alter legiJi excelluit fcia.utriq: patriae amatiffimi.Iacobus uero eiuf 

de filius arma ptercxtera fecutus e.AItcro uero Bulino^j genere Ciccus 

ortus e:qui 8L aio dC armis 8C coftans dC ualens fuit.quo (kpe nuero ufus 

c Ferdinadus rex : cui quoc^ p q carus cxtitit . cx hoc ortus e Francifcuss 

g iureperitus fcnatori^ optimus pftitit^atcj intcr Nolanos uir callidifli/ 

mus.Auditor quoc^ caufarii ois reguli ditionis declaratus e.ite Venncy 

rellus huius frater magni animi iuuenis.is arma exercens Hydruntu ad>^ 

uerfus Turcas miftus eft.ac in aggreflu quoda in oppidii^mu^i fcadit: ho 

fte deiccictin eo glande ignefccnce caput idtus decidit ad fuos:ac paucos 

poft dies obiuit.pr£eter hofce Ferdinadus miles extitit.fut hic quoqj 7 a 

cilli altero gtie orti:inter quos Cola atcj loanncs Bernardinus eius fiilius 

phia SC medicina egregia pftiterc.Cefentur Capobafii.ex qbus Antoncly 

lus illuftris extitit robore:prudetia arcccj militari.duxc]^ aliqfi cxercitus, 

magno qnet loco a rcge Ferdinado habitus e .. et huius filius Baldachfar 

fcnatorfloretcgregius.iteCarulusiqarmo^idecorcpfulgct.Siic Perica 

nii.inter quos DonPetrus clarus armis atcp potcns fait.6C loanes B.ubi> 

nuseques accrrimus:ac Ambrofiushuius filius eques:iuuenifcp ingcnti 

aio:ac oe audens adire periculi5.Q_uinet alio giie ortus e Lauretius lau 

datusphiis atc^ medicus.huius filiusprimusCalliader iurepcritus eua/ 

fit:alter Eugenius:Tertius Suauius phiatc]^ medici.qrtus locuodus fcia 

legupftans.qntusAmjenus Theanefis decanus.NoIanufcp canonicus 

ac lulii fecudi cubiculari^^^fextus Beignus eqs excclles. Vltimus Perioa 

nis utriufc|5 fcia iuris ifignis:extiterc. at Perioanis i Oenotria regius audi 

tor iura dixit.Q^uinet Rainaldus Suauii filius canoicatus dignitate hor 

natus.ac Aloifius iociadi filius:g[ arma cxercuit.Sur Morgai.iter quos an 

gelus canoicatus dignitate pditus.SutCandicii.intcr quos Bernardiniis 

uas exercuit;at9 Fclix canonicacu redimitus.Sunt Moxrx icer quos Aa 



TERTIVS , sfxxxviii 

tonius aftniS cxccllui't:at(5 Felix qui arma tfa^Jlauit.SuntLyfii. Q^uorS 
Michelesarmispra:ftantiflimusantecelluit.is.n.in plarifc^ Italiae locis 
Cngulari certaminc:quod ftichatum claufum uocant:pugnauit:fcmpcp 
caefo hofte palmam ingenti cum laude atcp illiefus reportauit. Q_uinetia 
i placrifq^ bellis du(flor magnas peditum turmas militauit.ducibus carus: 
cundtis terribilis.erat,n.iuuenis quadrato quodam ualidoc^ corpore.ca^ 
pillo fuluo intortocg non crifiso^facie fulua:animo intcrrito: oculis acer 
timis;uirtacitus.iuftus:innocuus:impigerrimus:IaboristoIerantiflimus: 
callidus.ac fi uelisnihilominus fimilia audire alter.L.Bancius.ScarameI 
la item huius frater exercuit arma.Extant hic Baroncs:ut didrum cft.In/ 
ucniuntur Casrii.intcrquospraeftitit lacobus mercaturae ingenio ♦ Sunt 
Caietani.cx quibus Nardus atc^ Oliucrius litcras cxcrcucrc , Nardus^ 
mufica pracftitit.se Bernardinus:qui arma tradtauit,Manet Labroncs. ia 
ccr quos Barbatus milcs laudatus micuit.imorantur Samueles hic quo<* 
^^quo^i Ceccius cqucs floruit: ac Antonius Fclix cius filius : qui literas 
cxcrcuit.Ipecftantur Fellichiae quo§i lacobus cqucs laudatus cxtitit:atcg 
Andreas huius filius iurcpcritus:at(^ Antonius Fcrradus Andreae filius 
legum fcia pracdidlus.Ite Leonardus ac Fcrdericus cius filius fenato.^ 
rcs boni.Felix item qui arma 8i litcras traclauit.numerantur Angeli.in^» 
ter quos Felix iurcperitus at^ poeta extitit.SC Colantonius litcris 8C ca^ 
nonicatus dignitate hornatus.Sunt Munciolae.fccr quos Cola cqucs op 
timus cxtitit ac Alfonfo rcgi carus.fpecflantur Claramontii.Q^uo^ Pa> 
ccllus peritia re^ magna excclluit.hoc faepc Fcrdinadus rcx ufus eft.ide 
tanti ingenii at<^ iudicii fuinquanto primus uiam ditandi NoIanis:fi uo^ 
Iuiflent:potuit monftrarc. Angelu«n,filium iuuenc patrc non inferiorem 
in Aegyptum atq; Alexandriam nauigare iuflit:euehentem fumma ingc 
tem auellana^i adiuit iile:re bcnc tradauit:rediit honuftus cinnamis ac 
fpeciebus Qit aiunt]) quas ita in Italia funt pciofaKut in Campania uilio> 
rcsAueIIanas,itcmVincetiusaItcreiusfiIius philofophia QC medicina 
fingulari micuit , ct Sigifmundusfenator bonus ite Antonius mercatu^ 
ra pollens,incolunt Vcnac:inter quos Angelus litcras cxcrcuic . funt hic 
quocp Mennati alio genere ortf inter quos loanncs dignitate canonfca/ 
tus QC literis hornatus:ite Marinus ingenio mcrcaturac pftitere. funt Mi<* 
radac:iter quosBcrnardinus canoicatus dignitatchornatus cxtitit.(pe<fta 
tur Romani in primis Serpcntinus:q cqucs cximius pftitit.is corpe pat 
uus:magnus uero confilio rcru militariu crat,dudtor cquitu turm2e.K.c^ 
gi carus adco:ut illc facpius uiri huius prudentia ufus fit.Marcus ite cius 
filius eques egregius extirit.incolunt Baruli:inter quos Andreas milcs I 
iuueta:fenefces uero mercatura cxcclleti pftirit.Cefent^^Burfelli.itcr quos 
cxcelluit Cola magno mercaturae ftudio^atcj diuiciis magnis. Coperiu^ 
Fdtanie toix'^tet quos Aloifiu? fenacorio o]:dienitttittIoa,ac PolydoruS| 



LIBER. 

eius Filn fcicntia Ic gum redimiti . comperiuntur Vcrtcrai mi . quorum 

Andreas philofophia pftanti floruit.is epifcopus Sarni extitit.ati^ Troi 

lus literas exercuit. 8C Fracifcus huius filius literator.fuc hic quo(^ Gri 

phi alio generc orti. ubi Danieles ac Darius cius filius literas excrcuere* 

Manet lofepi.intcr quos Turcus cques praeftitit, Matthasus uero eius fi 

lius armis magno nifu inferuit. Item Angclus & Contarcnus . Sunt hic 

quoc^ Macccjjquorum Antonius rerum antiquarum fuit ftudiofiflimus, 

Cenlentur Martini.unde Felixftudio mcrcaturac prieftanti cxccllit.item 

Rentius Geomctra.funt Florcntii.intcr quos Ncapolitanus extitit Geo^ 

metra.compcriunturPeru(Tni;intcr quos Antonius mcrcatura polluit* 

acBaroGcomctra.IoannesThomasucro huius filius Icgum fcientia p 

ditus.Sedcnt Vitaliani.inter quos Ambrofius SCDominicus 8C loancs 

Baptifta literas tra<5taucre.Andreasucro SC Antonius huius filius mcr*» 

caturam:Cefentur Megaldi.inter quos Vertcraimus iureperitus extitic. 

isanTaduertcnsimmenfumh'tiumpeIagus:aucrfus abcis ad facerdocia 

animum applicuit.Item alio genere ortus eft Colella atc^ tres huius filii 

Angelus: Antonius:ac loannes Baptifta:qui literas excrcucre ♦ uerum hi 

funt numcrandi cum CortcfcIIanis.Sunt Vcrrilli.cx quibus Petrus lite/ 

ras exercuit.Paulus uero huius filius mufica arteSC philofophia cmicuir» 

item Minichellus:quiarma cxercuit. Cefentur Crucini.quorum loancs 

Francifcus litcras exercuit.Sunc Garminiani inter quos Angelus ac Fe> 

hxAntoniuseiusfiIiusuter(^ fenatorbonus perfulxit . Sunt Scauetti. 

i quorum numero Francifcus ac Lucius eius filius arma excrcuere.Aure 

lius ucro litcris rcdimitus.Comperiuntur Hiafii.Q uorum Macceus Ii«* 

tcrator laudatur.SC Nardellus:qui litcras cxercuit:Felix uero canonica^ 

tusdignitate hornatusJiat Viuaqux.itcr quosPaulinus monachus dCco 

cionator diuini uerbipracccIIuit.Numcrantur Hierordi.intcr quos Pay 

tritius litcras exercuic.cefen^ Spatarelli.equibus Fclix iurepericus . atcj^ 

Golagelus eius filius literator cxciterc.fuere item hic altcro gencrc Scri 

gnarii.SuntGrauinae.intcr quos Sanfoncttus atc]^ Carulus: ite Validus 

Sanfonetti filius literas cxcrcucre.immoratur itcm Maftrillii de quibus 

didrum cft.funt Supini.inter quos loanncs Paulus philofophus ac medi 

cus.Raimundus ucro eius frater medicus cxtitere.SC Fracifcus muficus 

& canonicatu infignitus.SCBcrnardinus qui literas exercuit.Cefcnt^Leo 

nes:qua^ familia noftrum eft gcnus.inter hofcc Leo patruus:qui tum ar/ 

tnis praEftitit:tii fenator optimus habitus eft: de quo fuperius fatis diO:» 

cft.Marinus kc noftcr patcr uir prudens ac ftudio mercaturx excclluit. 

Mafellus horum patcr mcrcatura quocj^ polluit. Damianus ucro mufi^ 

cus pracftantiftimus extitit:rcgi Alfonfb primo carus.Q^uinctiam Mafel 

lusnofterfraterarmaexcrcuit.Camillusuero noftcr filius litcris infi<i* 

gnicus,me quoc^ inter hofce conumeraco Leones:qai maximis amicicias 



TERTIVS 



XXXXIX 



%iinculis conncxus fumcum MarcoMufuroCrctcnfifuiro optimogra^ 
vi^imoc^ ac in uttacj^ Iingua SC docH^inimo QC facundirnmc omnic^ fcien^ 
tiarum genere hornatinimo.Dcmu inhabitathacianodra uiciniaNo«^ 
tariiaterquos^Michelesatc^Ciarlus cquitcs cxtitere.ac huius filii duo 
Nicolaus atcp Vincentius arma exercuerc.Ite Francifcus: Robertus SC 
huius filius Bernardinus fcnatores boni.quinet Siluefter canonieatus di 
gnitate hornatus.In hac quo(^ Familia Beatrixpuella uenuftiilima iilux 
xit.cuius ora ne an igenia potius diuia foret:no erat hois et Paridis opus 
diiudicare.utrac^ enim uifa funt fumma e(re.atc^ fupra q[ ubi uis humana 
coftituta eftieuedta.hanc Thomas Maluicus fculptor prieftantiflimus 
cmarmorefinxit.fedintercoElandumcrcdunturGratisB atque Horasaf 
fuiiTejopificif^ oculosiIluminafle:manuiq? eruditiftlmas reddidiflc . fiq<^ 
dem marmore Pario miranda ^prietate edita eft.ubi.n. marmor uiuac^ 
coram jprxdoc^ fuiirent:Beatrices geminaz ccrnebantur: altera audiens: 
loquens altera:ridens altera:altera Iseta.Ncc^ Maluicnm folumodo ma/ 
gnus ille puellas decor atqj fplendor ad cfRngendum com mouit: uerum 
ctiam omnes Italos poetas ad cancndum exciuit:atc^ inter primos An/ 
tonium Thebaldeum Ferrarienfem uirum ut diuino ingenio»ac eloquio 
fulgentiifimum^ita uiris dodtiiTimis aft»!due at(^ uhic^ terrarum laudacif/ 
(imum.Q^uamobrcmpocmatisinnumerisutrac]^ illa diuinitatis imago 
cclebrata eft:pr«noraenc^ acc^epit a Mufis. nancg Diua Bcatrix ab omni 
bus eft cantata.Eadem duodeuicefimum iam annum agens: ztc^ ad Gc> 
talae pulcherrima iuga profecfta qum intcr olcas qucrcufq^ afccndcret:e 
medio rem miram ftatim tempore fublata eft « nec ufq a quoquam dein«» 
deuifa fuit.crcditurtamenobeiusoptimos diuinofqjmoresuiua uola/ 
rc cum fupcris:atc^ alto fucccftifle coelo.Hxc funt NoJanorum genera:<| 
tempeftate noftra in urbe cxcellunt.quos uero in lingulis uiros gencrix 
bus memorauimus:partc maxima nouimus:uiuunt(]p plasric^ eorum.qq 
plurimi ob cam peftilentiam:quas ab illuuione anni millciimi quingen^i' 
tefimi quarti poft Dominum Iefum:orta eft: denderantur «feniores uero 
pcrpaucos a fenioribus.qui illos cognouere:dcdicimus. 

Dc iudseis: qui Nol x fajculo nf o habitaucrc ac coy ciecftioc. Ca.iiii. 
E Nolanis familiis dC habitationc fatis dixiffe uidcmur:co 
fequens eft:docere de incolatu ludeorum: qucm aliquan** 
do fecere in urbc Nola.tanquam de corpore.Iocutis : con/ 
fentaneum fit:ctiam de accidentariis rebus mcminifTe* acci 
dit.n.forte quadam ladxos incoluiffe NoIam.Ex qua fa^i 
narratione erit poftcritas multo dodlior earum rerum:quac noftra tem/ 
peftate adiX funt in hac urbe^Anno itac]^ millerimo quatercentcfimo q/ 
dragefimo inurbe Nola incoicK coepere ludei at^ per^pauci* Q^uotii 




' TIBER 
pnmus fuit Vlieltnus chirurgus medicus.homo pannofus ac paupercu 
lus:ueluci fenes noftri retulere.is ubi Nolam ingreflus edmrbem ftatim 
tocam commouit nouicace praE:fenciac iudaica^ ufc^ adeo:ucpo(lg auditu 
fuit aduentaflfe iudeum:turmatimNoIaniperurbemruere:utiflum tuc 
rcntur.tanq fperaflent unum ex illis cernere:qui Dominum lefum cruci 
affixere * illi uero condudiis asdibus coepere uiuere ciuem Nolanu. qum 
antea nullum in urbe lud^eum habitauifle auditum cognitumue fit a fc^ 
nioribus nodris.Deinde hifce ueluti initium aditu^ facientibus aduenc 
re paulatim alii totcj:ut ad uiginti jedes conduxiflent.Priores uero pau/ 
cos annos ditinTimi euafere foenore faciendo , nac^ uefles omnis generis: 
uafa £Enea:ftannea:argentea:annuIos:gemas cxteiac^ pra^ciofa quaccuc^ 
potuiflent accipere in fidem SC pignora capientes fcenerabanr. foenus au 
ce erat menfurnum:uelut pro fexagenis mutuatis nummis fingulos cum 
femifle expilabat.qu^ lucella fuper pignore ultra mutuatam pecuniam 
jidiedlabreuiaugebantfortemadeo:uturura: debitum prsecio iufto rei 
aquaretur.unde res de pignoris proprietate in ludei pofleflTionem filen^ 
ti deuorationc traligebatur.Neq^ id eis fatis fuit:fed Vlielmus etiam pri 
fnus:fenex iam aufus eft a^des magnas mercari:eafc^ fabrica maiores pul 
crioref^ efficere:id(^ fuper uia V icanciana.Item agrum amplum emerc 
ad Turrem Martianam.qujc aedes ager^ poftea poflefli funta Casfarinis 
tum:qum aduentantibusGallis ludei omnes expoliati fuere.Incolueruc 
uero ludei in urbe Nola annis feptuaginta* Nanq^ milledmo quinceteli 
mo nono eieiti fuerunt no folum a Campania:fed etia de Pelignis: Apu 
liajCalabria nunc di<5Va:ac longe antea de Sicilia: omnic^ Hifpania ab al 
tero Ferdinando Arag5eo:qui prius Hifpaniarum rex erat ac Sicilias^dc 
indc pullis noftris regibus longo bello habito cum Gallis:ipfe fucceflit i 
perio Neapolitano.quo in bello Gallico ludei plurima pafli funt damna 
Nanc]^ diuiciis omnibus ipoliati funt partim a militibus:partim a popu/ 
lisidcj anno.M.ccccvic.poft lefum dominum. 

De Studiis Nolanorum Pracfentium. Ca.v. 

X ante fa<fla de ciuibus hiftoria plufculif^ locisaliis me^ 
moratis q facillime ^fpici poiTunt omnia ftudia Nolanoy 
rum:qui hodie extant.atc]^ eadem illa uetufta a pracfenti> 
bus hominibus tradiari.ut cxrimoniac diuia^: philofophia: 
militaris ars:agricultura atc^ mercatura.hac.n.peculiarem 
NolanisefTe^atcp magnopere cultam multitudo eorum ciuium:qui folis 
mercaturas muneribus fe domumcj egregios reddiderunt:apertiflime tc 
ftatur.qq mercacura longe maior ditior^ agi poflet:q agitur a Nolanis. 
materia cnim magna ^tc^ uia facillima data eis eft.uia.n.breuiflima facil 
limac^ patet ab urbc ad Stabias. Stabiis uero nauc cxirc licet ad omncs 
prbis paxtesrpraefeitim in Aegyptias Alexandr inaf^ nationcs ubi Nola 




TERTIVS I 

til fru^flus pciofi habcn^:at(]p illine reuecftare aromata fpefcp in Italia:in q 
carius uedunt^q^ utiliflimii expeditiflitnut]^ ee:ofl:editaperuit(j primus 
Pacellus Claramontius ac Angelus eius filius:ut antea didtu efl.maximi 
quoc^ mometi id efle dccuere Veniti:atcp Ligures mercatores : quorum 
quicucj[(^nam complures uenere^NoIam mercatum frudlus noftros ac 
cefleruntjii ditiflimi in patriam redicre.quam rem animaduertentes Nea 
poIicani:dC ipfi fummo cum lucro idem tracftauerunt.uc Francifcus ztcg 
Matthxus CoppuIa:CoIanconius Galiardus ac plxtiq^ ahu materia ue^ 
ro nofler ager tum alias tum noflra tempeflate aptiflimam produxit.ui^ 
na enim optima platimac^ Nolana funt: atcj Auellanarum igens copia, 
uina quidem Romas Veneciifcj paracum liberalemc^ inueniunt empto-» 
rem. auellana^ uero gratiflima: omnibus non folum Icalis: fed et Aphris 
populis habentur.quod fi ad ea loca exteri mcrcatores hacc deuedac ma 
gna cum ucilitate*cum eadem deuehere facilius poflenc Nolai:!! uellet; 
id autem ab eis:ut fatisperfpedtum aliquando fuifle uidetur:ita nec fadti 
tatum unq.q^mediterraneisingeniis inficum efle credicur: humi hxrcre 
uelle potius:^ undis flucftibun^p huc atcj^ illuc morc pifciu acflitari . Agri 
culturam ucro rem magnam dignzttic^ efle:animo concicpifle Nolanos: 
illud maximc indicare poceft.fiquidem omnis ager Nolanus colicur . In 
quo qq castcra omnia Ixciflime ucniunt:duobus tamen Nolani prxfcr^ 
tim nunc indulgcnt arborctis atquc coryletis.Proindc fummum Noia^ 
norum uccftigaTcx hifce duobus capitur. Vina cnim atcj^ auellanae abun 
de colIigunt^Q^uantitas auccm uini omnc genus: quas uendi poteft:q^ 
fuperefleei:qua:ufuicuic^efl:duummilium doliorum efl. doiium aucc 
uas eft capiens.xxiiii.cados.quos bary les uocant a ponderc iufto deccn 
lacj^ humero hominis ^«s» nancp ponderofum eft.Cadus cnim uafculum 
eft Iigneum:quod qum plenum fit:fit hominis iuftum ad fercndum pon^ 
dus.equo uero tres cadi iuftam fagma farcinac|! faciunt. uenditur autem 
Nolas uini dolium:qum muftum eft:criginca argcnteis , Eft aijt argeteus 
nummus ex argento ponderis quattuor fcrupuIorum:horum finguli ui/ 
cena grana frumenti ponderant.Auellanarum autem fumma collecftio e 
ad fexaginta centenaria Nolana.cetcnarium uero triginta modios capit« 
modius auellanarum apud Nolanos menfura eft deccm 8C ocfto tumulo 
Iorum:auc duas iumenti farcinas capiens * fingula enim iumenta noue^' 
nostumulos iufte ferrc pofTunt.tumuIus uero auellanarum menfura 
eft capiens dccem SiC ocfl^o rotula cum femifle fere.nanc]^ tumulus frume/ 
d.Ix.rocula capit.rotuIum uero eft pondo triginta trium unciarium cum 
triente.uncia uero pondus eft triginta fcrupulorum . Q^uinetiam centii 
rotula pondus compIcnt:quod cantarum circnmflexa penultima uocat 
Nolani.Q^umaobrem ^ pondcra aucllanarum collcgeris:quae i uno fiit 
centenario:inuenies cencenarium capax efle centum cantarorum. hoc c 




LIBER. 

ccntcnarium cantar orum.quod fine illa adicdlionc profercntcsj ccntcna 
rium appellant.quodcp dijcaxat in auellanis intelligut.Neq^ tamen hxc 
pondera audienda funt:qum auellanaz (iccx fuerint^fed tum:qum de co> 
ryletisdomumuehuntur.Centenariumueroroenfura^quod primum a 
pondcrefumptum efl:auditur tam in ficcis antiquifc]^ q recentibus auely 
fanis.Venditur autem Nolas medius auellanarum frequentius xxiiii.ar^ 

genteis* 

ii~.^ Dc clegatia 8C gratis moribus Nolao^i, Ca.vi. 
Eruant Nolani hac etiam tempedate mores illos any 
j tiquosatc^uetuflamuiuendielegantiam.lnuibe eni 
nullaruflicitasadmiiraefl.foli.n.fabri 6Crerum uten 
filium opifices incolut atcj uiri primarii: quoi^i^^ut no 
flijmeminimus.GaudentpuIchris aedibus fumptuo*^ 
I fif^ domiciliis atc^ domus hornamentis pracfertim le 
(ftccubicuti concIauis:at9 menfs^gaudent pukhris ueflibus:annulis:ge 
mifc^.mulicrcsuerofolseaureostorquesbullasq; pulcherrimas a collo 
pendentes geflant:at(j in utraq^ manu imififa bina terna ue dextrocheria 
feudicas armillas argeteas aureasue:quas manilias uocant^Q^uaobrem 
Antonellus Capobanus uir grauis at^j ceforius faepe nuero carpere ac> 
cufarec]^ folebat Nolaos.q» nimis ipederet ueflibus &hornatu corpis.utii 
tur eqs mutabufc^ atc^ feruis.alunt canes ad uenadii atc^ ad aucupadu ac 
dpitres.hi*n. edo^i in coturnices a dno de manu imifli inuolat:capiiit: 
at(^ captas domino feruant.Gaudent quinetiam hofpitalitate.IibentilTiV 
tneqp hofpitibus domum adapcriunt:opipare lauteque illos excipiut :uc 
focdiatorcsteflefcjjhabcantliornamencorumatqj erga cuncitos innatas 
familiaricatis.Cibos ruflicorum fugiunt.Laudanc (iquid ornate didtum 
fadlum ue fenferint*(brdidos oderunt^caftigant: ut quifc]^ quantum fieri 
'pofldt cliganti honeflaeq^ uitae induIgeat.Natos quinetiam diligenter ac 
liberaliter cducant . tiecj^ hifce contenti fludent etiam in nuncupandis ft 
liis.uolut.n.8C puellis 8C pueris ftatim ortis nomina pulchra idere.Q^ua 
obrem pulchriorcs 8C uiros dC mulieres Nola gignit:q quacuis excircu^ 
pofitis focis.Ex quibus ftudiis mores placidifTimi increbruere : prjeferti 
•^■'tnutua omnium bencuolentia.fac^tiones quoc^ nefcfunt Nolani: neq; ho 
micidia:nec^ proditiones : neq^ latrocinia.lllud quoc^ mirum cft.nufq ui 
fas cffe Nolanas meretrices : nec^ medicos per alias urbes uagari . Q_uo 
rum omnium fons atc^ magiftra eft domeftica patria ue atcj pertinax ui> 
' tae elegancia atc^p cultus.Has ergo partes Nolanorum fenties loancs Fra 
cifcus Caracciolus poeta illuftris:uirc]p moribus itegerrimis ac([ut aiut) 
PetrarcaNeapoIitanus:fummoperc8Cnomina8Ccorpora 8C ingenia 8C 
CC faciliratem atrp elcgantiam Nolanam no modo mirifice laudabat:ue^ 
"^rum eciam admirabaciu magnopere;eamc^ obrem frequentifTime NoU 



TER.TIVS U 

fpaciandi gratia fe conferebat.Et louianus Pontanus noflra tcmpeflat* 
floretjflimus philofbphus SC poeta urbe SC moribus Nolanis dclcdiatus 
«(t adeo:ut peftem Neapolitana fugiturus oibus circumpofitis urbibus 
pofth;ibitis;Nolam diuerterit.ac in ca integram et aeftatcm magna cum 
uoluptate(^ut nos uidimus^contriuerit.Laurcntius quocp Valla:qui la^ 
tinac orationis ati.]; elegantiarum autor ac indagator fummus fupcriori 
tempeftatc fuit:Nolam fxpc fe conferebat delcctatus Noianorum ora> 
tionenonmodoam£enaatcpabomnirufticitatercmota:fcd et q» anti^ 
latii proprietatem fer u atam in ea uidebatur agnofccre.proinde fa;pius di 
ccrefolebat:latinauerbanecabItalisncca BarbarisrcAius g[a Nolay 
nis pronuciari.ueluti copcrtum habuimus ab AntoncIIo Pctrucio Atcl 
lano Laurentii Vallae; difcipulo atcf Philippino Bononio Laudenfi . qui 
nunc monafterii Sandti Balfiani commendatarius eft ♦ quorum utcrque 
air optimus atc^ dodiflfimus habitus eft :at(^ R.egis Fcrdinandi primi a 
fecretis extitit:loannes quinet Attaldus philofophus pracftatiflimus^q^ 
Archiepifcopus Tranenfis crat:maxima tame partcm aztatis Nolae co^ 
fumpfit , hic mortuus eft:hic quocj opertus tumuIo.Eadem ratione Au** 
relius Biennatus poeta ztc^ orator opn'mus:5C fi cpifcopus erat Martora 
ni:NoIa tamen allectus frcquentiffime ad eara fe coferebat , Annibal ec 
lanuariusuir acri ingenio ac literis oibus hornatus:8C fi SaIerni:Neapo 
lic^ multa digna poInderet:fa£pe numero tn Nolam fe ciJtuIit delccftatus 
urbe ac raoribus Nolanis, AntoiusquocbGalatheus utrocp literai^: cha 
racftere atq^ fcia omni uir maxime circialeptus Nolam Iibentiflime uc^ 
niebat:fempercj domii noftram diucrtens. is pter csetcra dicere folebat, 
Nola mihi fola Syracofias efle. Nam Syracofias uidcntur appellacae:^ 
uel inuitos hoies ots amacnitate trahat.Pctrus Grauinia Panhormita ora 
tor ati^ poeta illuftris uirc^ uitx elegatioris diligentiflimus aliquot an.i' 
nos Nola: fuauiflimc uixit.Q_uinet Raimundu Vrfinia NoIac:Sarni: Sa 
lerni:multori4cp alio^: loco^: principe Nola fola potuit trahcre: delcdta 
tc:ac p oe uit^e curriculu detinerc.Vrfum Vrfinii quoc^ uirii grauiflimit 
adeo Nola oble<ftabat:ut crebrerrimc Neapoli dC a regis latere Noladi 
fcedere cogcrct^^.Getilis pater tuus tatopc Nola gaudebat: ut femper tri 
ftis ab ea proficifceretur:ad cam ucro rcucrterc^latiffimus . Necj miru 
id fit.fi cade et tii:qii iniuriis Syllae laccfllta fra<fta(j iaceret: potuit Atu 
gufti4 alliccrc detinere(j:atc^ Ti.CIaudiu excire : ut in Capania Nolac^ 
crebro acccderet.MuItos pterco aIios:ne multos rcccnfea Nolanas codi 
tionis amatores.Hsec infup in caufa eft:qur multi c Nolanis pcregre dia 
uiuerc:atc^ cxtra patria incolere ncqueant:fed q cclerrimc fieri pot : ubi 
exierint:domii reuerti pcupiant.non.n.inueniuntin exteris mo^fuorum 
dulccdine:gbus domi cducati alitic^ fiicrc.quarc afpcritate quanda offen 
deates ab ea uc a coacrano hofteue repelluac^ ad faos«Vnde fadii e No^ 

l M» 




T! r tlBER ;" 

1« ueluti pf oiicrbiu.NoIanu capanariu:in cosjqui non longius tolerant 
aut manere:aut proficifci:^ unde capanariC fpedtare quirincXaurentius 
Bulinus nepos iam adolefcens qij triduo peregre mecia fortc p Sanium 
ueniiTct^adeo offenfus e moribus externis:ut reuerfus Nola:n6 prius por 
taSamuelitana ingredi uoluit:q equo deOliens antas ofcularet^^^qd faepi 
usintercquitandu uouerat:fi cico Nola reucrterct^fcd huius Felicitacis 
fortuna q(i inuidailla:q exilluuioneiadiVtaortaapcllilentia mulrum 
re Nolana afFlixit:at<j no magnii mo hoium numeru fuflulit: ucruetiam 
xliuiciasimefas exhaufit.quaobre acqua rone caztera quac^ diminutapdi 
ca<j clTe cjuo^ oporterc:c6pertii eft, 

DeMagiftratibusNoIanis. Ca.vifi 

Olani magiftratus fiit hi.Pra^tor: Auditor.EIc<fli.pfe(fti edu 
lio^i.pfec^tus mefuraru. Aedilis. Q^ua^ftor urbis . Magifter 
nundinarii.Q^uacftor reguli.pfed:us arcis.Hoi^iplurimi co 
ftituun^a rcgulo:pauci a populo.R.cgulusptore quotan^ 
nis in urbe pponit:quc Capitaneia uocat:atc^ eu:que ei lu^ 
beat.is tiiuir externus e frequetiflirae:n6 ciuis Nolanus.cotrouerfias oes 
ciuiii primii iudicat»Sontesq; quofciicj punit.Na lices: q faccrdotii fi5t: 
epifcopi e coponcre.ubi uero foru agit domus eft c6du(ititia:q circa me> 
diii urbis ^peqj Porticij ee folet.falariti ptori ftatutii e a Rcgulo cui quo 
c^ licetno nulias paruaspecunia^ exa(fliocs facere.Naq^ fonciij muldrae 
in azrariu fifci defcrunt^uerii ptori qlicucj If aru giic fuerit redimitus auc 
If is carueric:femp adhibe^ ali^s iurepcricus:que afteiTore uocant : cuius 
ct ofFiciii e cotrouerfias dirimere.iudicia.n.q ab hoc ipfo ferunt'': ea ptor 
fccifrc^cxiftimat^ide placrucj ex ciuibus Nolanis atqj a rcgulo quotannis 
c6ft{tuit':a quo et falariii delegat''. Regulus et Audicore ptore fuperiore 
c6fticuit.g n6 mo ptoris urbani:fed caetcro^i et oppido^i^q Nolac fubdita 
funt:caufas afTumit^fiqii in his aliq male trafigant^.is.n.q iniuria litc ceci 
difTc credit:appellatAuditore.Eft aut audicor frequetius Nolanus ciuis: 
fo^t couentucj iuridicii domi fua: het.pmia quoc^ ftatuta a rcgulo capit, 
tepus aiit magiftratus:annus eft.Elccftura uero fenos hoies excipit:quos 
elciftos uocat.q» qrto quoc^ mefe a pplb eligut terni de primariis: toudc 
cj^ de plcbcis.ho^: fiima urbis poteftascft.de unaquacj.n.re uerba facerc 
piit^atc^p re pu.itcrcedere regi:rcgulo:ptori atc^ cacteris magiftratibus: 
atc]pciieaautoritaterepu.gubernat.Exercet aCit magiftratii fuii clecfti 
n5 ftipedio inunere Ue c6du(fti:fed orfus gratuiti ac ca charitate eociucs 
SMcnpIe<5tuni^:q patrcs filios^fecunt .pfe<fti ucro edulio^i a pplb et ftatu.» 
unt^^iquos catapancs uocat:debentcs dicere catapan.hoc e pfe(fli catapa 
id cft circa oe cdulio^ genus.nihil.h.cfculcnti ucndi in Urbe p6t:nif i indi 
^O^lecIatatoc^ abeis pciotfiqui finc ergo:^ re pluris uendidenc;auc iniu4i>, 



TEILTIV5 !,',• 

iloponderetnenfurauetautre uiciatamadulterataniueniab illis pecu/ 
nia muId;antur.con(cribuntur autem hi a populo altero quo(^ raenfe ac 
que bini^fccl alter ex primariis ex plebeis alter.pro prxmio uero his mut 
«ft« conceduntur:quasab iis:qui cum fraude uendidere:exegerint. Vc> 
tum qum acriores fumendis pcenis funt^ab Eledtis refrenatur.Q^ueftor 
autem urbis:quem Syndicum Grascouerbo appeilant:populi magiftra 
tus eft.is enim fyndicus eft:ad quem communia a popuio pubiicata de/t 
feruntur.q? ea iufte recipit.ergo pecuniam exigit a Pubiicanis populi: aC 
<]ue a conciuibus fecundum pubiicatam a popuio Eled^ifc]^ formuiam» 
Eligitur autem quotannis atq^ unus a popuio Elecftifc^.cui pra^mia quae 
dam foiuuntur^q? laborcs muitos fubit in eo ofticio:iliaq^ ex pecunia pit 
blicafiimit.Aedilisuero magiftratus a reguiopronunciatur.ucrum is 
quoad uixerit:rem tradtat.prasfedius eft uiarum:arearum tam in urbe ^ 
extraurbem:ftiiiicidiorumdCadha£cfped:antium.idem foius unus eft. 
eic^ nuiia ftipendia foIuuntur.Nanqj muidla£:quas a tranfgreflbribus exi 
git:illi conceduntur.Pr^fedlus uero menfurarum etiam unus eft : att^ a 
reguio deciaratur:ei curas funt menfurac:ftaterac:trutinae 8C c^tera id ge^ 
nus:mul(fta uero:qu£E ex iniufte his utentibus exigitur : ftipendia pbet, 
foietidem femper iu magiftratu efle.PrJCter hofce qua:ftor reguii: quem 
serarium uocant:a reguio eligicur cum annuo faiario:fed ad incerta tem^ 
pora.is colligit omnem reguli pecuniam.uerum quocannis quaterni ho^ 
mines de piebe urbana paganifc^ deligutur:quibus ilie ut ii^oribus (em 
per prxfentibus utitur.horii unus ex plebc Nolana iubetur:aiter de pa^ 
ganis:qui a Vicanciana porta funt.Tertius de paganis:qui a Cortefelia/ 
na func plaga.quartus de paganis:quos Samueiis porta excipit ♦ linguii 
quinetiam horum bacuium tanquam infigne aflldue ferunr, unde Bamii 
funt appeliati:uei q? Aerario baiuiant;hoc eft ferendo:quod ueiit: ferui> 
unc.Habent hi baiuli forum^controuerdasc^ minutulas cognofcunt.pras 
fertim eas:qux oriuntur ex damnis illatis in agris, uerum q> literis caret: 
iudex eis datus eft ex ciuibus Nolanis:qui literas exerceat. poenafq; pc.^ 
cuniarias duntaxat exigunt.Prxfe(flus uero arcis a regulo ftatuitur: qui 
ut cuftos eft arcis:ita nemini obnoxius eft iudici nifi uni Regulo. ftatmV 
turautemadinterminacatempora.Magifterautem nundinarum etiam 
a reguio conftituitur.fed ex primariis Nolanis.fit quotannis quidem: uc 
fum ocflonum dierum imperium habet.quibus nundinaj dC CaerimoniaB 
Beati Paulvaguntur:ut fuperius dicflum eft.Licet enim tum omnibus ii^ 
bere impuneq; in urbe publiceq^ efle:uei fi aiios magiftracus fugerint. tvi 
enim omnium magiftratuij poteftas intcrdicfla coticefcit Jicuti oia ueOii 
galia (ublata fut.Q^uaobre ab externis populis mercatores q piurimi ad 
urbe fe coferut. cu mercim5iis inumeris:uc uendat ematqj abftj folutioe 
uedigailiu ac portorio^.Huic itacg couetu QCtomerino magfatij pefls 



^i^ ^tlBER. 

oportet.utcontroacrlix copcfcan^q inter ncgocjantcs folentcxcitaff» 

is ergo prima die magnum imperium oftentat.Nam a Regia fumpto uc 

xillo raagno rrguli exiens ordine longo pcr urbem totam procedic . pri.^ 

mum.n.omnis multitudo pagano]^^ pedes progreditur arma gerentiumi. 

quac turmam peditum in aciem defcendentium prjefefert.hosfecutur tu 

bicines Tibicineft^ at<^ tympaniftae equo feden tes.ac uexillum prajce^» 

cedentes Jequitur hofce uexilliger.is iuuenis ualidus cft at^ cx equeftri 

ordine deIe<5lus:cquo fedet pulcherrimo.quem nunc in hoc nunc in altc 

rum latus agitans:geftat uexillum eredtum:qum dextra ac cubito cxer/ 

to illud fixericubi genu premic equm:atc^ dederit:ut eius uelum aflTidue 

obuius uencus crebras in undas uerfec.Poft hiic lidlores magiftratus pc 

des fecuntur.hofce feqtur ipfe magno equo delatus hornacusqj ueftibus: 

gemmis 8C auro.fceptrumc]^ dexcera tenens. comitantur omnes Nolani 

ciues:qui equo fequi poftunt.tande fad:a luftracioe ad Porticum: quac p 

cos dies auleis ac frodibus hornatur:deuenitur.hic uexillum erigitur fu^ 

perPorticusfaftigio.MagiftcrucrofoIioaltofedens iura cundtis dicit» 

Sepcimo uero die ac pridie feftum beaci Paulini alcera fit luftratio . pri^ 

mum.n.agricultorescumfalcibnsproceduntfequcntestanquexillii co 

rumjingentem utcolumnam facem accefam:(picifqj triticeisredimitam, 

hxc adeo magna eftiut pondus iniuftum fit hoi ferenti.quare in capulo 

quodam ered:a praefertur a pluribus.ex cpllata pecunia agriculco^ con 

fecfla eft.atq? quotannis augetur non folum reficitur id:quod in luftratio 

he incendicur.quod caereum tfocant.fimiiiterfaxalia conficitur ab aliis. 

quam in hac pompa fuam quic^ prjemiccences fecuntur.deinde ergo feq^ 

tur fax holicorum cepis alliisq^ corollaca:quam fecijcur holicores.ac de^ 

inceps reliqua^ faces opificum.Poft hofce incedunc ordines ccenobica^:: 

ac ordines facerdocum clericorum.quorum ultimus epifcopus eft : feres 

fnanu reliquias apoftoIorum:ac ligni crucis:quorudam(j martyrum : aa 

diui Paulini:eafq; in manu argencea claufas.Epifcopum comitatur regu> 

lus:atq5 magifter nundinarum:deinde primarii urbis:at(^ plebs reliqua: 

omnes uidelicet pedes incedentes.Poftrema uero die nundinarum:quae 

fefta diui eft: praemia curforibus exponuntur in ipfa portieu pendentia. 

qux tria funt.Primum militares ueftes:alterum ^corpio cum pharetrar 

tertium enfis . conueniunt ergo undique : qui curfu prajftant . curricuy 

lum eft miHc 6C quincentorum pafluum. curritur per portam Vicanci> 

um.carcercs funt extra urbem ad Candicios:meta cft ad Porticum. cur** 

^Dres nudi ac reuind;is capillis certant. horum primo uincenti primum: 

iequenti alterum :tertio tertium pr^mium datur.Poft hoc currendf 

ccrtamen primores adolefcentuIi:qui duodecim annis natu non fucrint 

maiores.equo infidentes curfu altero certanc haftulas geftantes . curri^ 

tureademuia pcrtreccntospafttis.carcercsfuntextra potcam Vican^ 




TERTIVS Ifff 

cium.meta ad porcicum.hic enim m media uiarum feAioe orbis auracu$ 
pendec amplus:quem hallula fub axilla dextra firmata dirediac^ incurre 
tes tranffigunt.TranfTigentibus crumenac fericac donantur. Hajc omnia 
gradum facere uidencur ad mih'tarem artem non folum ad pompam in<^ 
Itruuntur.tef^atur que apud ueteres horum fped;aculorum autores ma 
gnam curam fuifle reimilitarismon modo diuini cultus.Q^uibus(^ expc 
dicis magifler abdicac fe magiflracuidomuc]^ fe conferc priuaca fa^urus« 

De Tributis 8C VeAigalibus:q in urbe pplbc]^ Nolano Guc. Ca.viiu 
N urbe Nola cum publica pecunia exigicuncij priuaca.pu^' 
blicam exigic populus Nolanus.priuaca uero regulus ac(j 
ciuis. Verum ea:qua£ publica e Nolanorum eciam in priua 
cam mucatur.tranifertur enim in tributa regia. a rege nanc]^ 
^ iuiTa efl: anniuerfaria pecunia prx numero xdmmtqvLxSiC in 
urbefunttacc^ in jpagis uillisc^ Molanis palancur.ica^uc pro fingulis £tdi 
bus populus iuflus fit denos quinos argeteos foluere.ac^ pter hofce f in 
gula^ £edes iuHW funt accipere ab eo modios fingulos falis.modius.n.hics 
qui SC tumulus dicitur:pondo efl centum ac decem librarum.atc]^ pro fa/ 
lcdeftributoexigunturargenteiquinicum femilTein fingulos modios. 
quamobrem xdes fmgulac^quos focos appellac.uicenos argenteos cum 
femiiTefoluerecenencur.Nolanxueroacdes cumurbanas cum paganas 
qum uf(^ ad millenarium numerum cenfeancur:fic uc fingulos annos po^ 
Nolanus cribucum uicies centenum quinquagcnumc^ aureum regi pen 
deac.VerumcamenSifi populus numerum pro numero a^dium penfurus 
e:non cii ea ceflera pecunia colligit:uc pauperes forces aequas locuplecio 
ribus foluancfed rem cuic^ ica imparcicur:uc fuu cuiufc^ peculium ac ce/ 
fus eft.Q^uineciam ne omnis ea fumma hauriacur a ciuibus:idixic annue 
te rege at<^ regulo quaccuor uecftigallia rebus quibufdam: a\xx publice 
uenduncur • quas gabellas appellanc uolences dicere capiellas a capien/ 
do.Eorum unum efl: fuper farina:qux in emporio uendicur . in quo em> 
pcor folummodo foluic iti (ingulos cumulos memoraci ponderis obolos 
quofda : qux argencei decima eft pars. Alterum uediigal indicftum c fu> 
per uino:quod duntaxac in cabernis diuerforiis uendicur.Caupo.n* in (in 
gula dolia aureos quacernos foluic.Tercium eft fuper uifcere roculacim 
uendendo.Ianius.n.pro boue uiculoue:auc porco:auc cxterorum quoli> 
bet foluit habita rone eque ac rotulati libratimue fierec foIutio.Q_uarcu 
eft fuper eis:qu£e falemacerancur:incer qax ec recences pifcesaudiun^. 
in quo.uendicor folum foluic ptx nuero rotulo^.oium ho^ uecftigalium 
at(^:diftributi falis pecuniam Syndicus dC quxftor urbis coIIigic:ideque 
ex ea cribucum regi nomine Nolanorum pendicRwegulus autem priua^ 
tapecuniaexcipit nmul per ue^igalia quasdam^qu^fupermeicacura 



n ^ LIBER. 



temminiecfVaruntifimuIper redditusagrorumat<^£edium tC taberna^ 
ruroiquaspoffidet.Ved:igah'afexfunt.unumeft fuper ftatera , nam pro 
omnibus rebus:quae publice fummatim uenduntur pondere:qum ftate^ 
ra fmt librand£E:foIutio fit libratori a ueditore.Alterum eft fuper anima^ 
tibus:quas uenduntur.fbiuitur pro prxcio animantis uenditae.folutio fic 
ab emptore atqt par a uerditore.quo uedtigali foluti funt Nolani ta eme 
do q uendendo.Tertium eft:qua2 Grafla nuncupatur.Nanc]^ pra: abfpor 
tandis rebus ab urbe aut tranligendis per urbem agrum ue Nolania por 
torium foluitur a rerum domino. Necj huic ue<n:igali obnoxius eft No 
lanus ciuis.Q^uartum eft fuper iugulandis animalibus : quorum uifcus 
diuenditur.quod Lanius etiam foluit prae magnitudine animalis : quod 
juguIat.Q^uintum eftfuper menfurisfrumento^i dC Ieguminum:at<]^ fru 
d:uum:qui in Mercato uenduntur:cui Nolanus ciuisfi emptor fucrit no 
manet obnoxius.uenditor uero frumentimetras prac nuero mcnfurarum 
foluit.Sextura fuper pannis:in quo aduena:fi in urbe uendiderinpras ue^ 
ditorum precio pannorum facit folutionem . Collecftio igitur regulinas 
pecunia::quas in agris urbe<^ Nola quotannis fit : excrefcit ad bilmilley 
nos at(j quingcntenos aureos.Pecunia autem priuata ciuibus exigituri. 
partima feudis:partimabagroi^fru<ftibus.feudum enimcft ius quod 
dam regium:quod habetur in pl^erifc^ aut acdibus aut tabernis aut agrist 
auc omnibus his:quorum feudatarii tenentur quotannis tributula quac> 
dam pendere feudi domino.Q^uod ius nufquadiuiditur:fed integriji fcm 
per uenit ad hairedcm eum:qui natu fuerit primus.ciues autem: qui feu 
da non poflident:ex agris tabernis ue aut domibus ufum frud:ufc^ capie 
tcs:uc<n:igalia faciunt . ncmo tame ciuis Nolanus cft uel cum feudo uel 
fine fcudo:qui practcr impenfas fa<ftas in agris:tantum pecuniarum exi# 
gere poteft.qu od excedere ualeac trecencos aureos* 

DeMatrimoniisKdotibus. Ca.viiii. 

Atrimonia Nolani contrahunt primum per occulta paAai 
deide anteq fide dent fponil: referiJtur ad prasfulcm: at(j in 
epifcopio audiete populo publicant^uc fi q3 force coiugiul 
occulto fuiflet patratum:detegcretur.ne ue duo coiugia c6 
iungeren^.atcj ubi c5pertii fit: nulla adeflc fraude:illud:dc 
quo agiY:paucos poft dies data fide coplere^.ln quo mulier dote fert ui 
ro.Cotra uero uir dono mulicre ^feq^. Nanc]^ ob fumptCi primu ofculii 
ille tnulieri de pecunia fua tantii largitur:quanta eft dotis decima.Q^iuL»» 
etiam prac honere prolis coIlendaKquanta eft dotis quarta.Dos autem (i 
parua aut mediocris fuerit:frequenter ex crience utcnfilia funt:e befle ue 
ro nummi:aut domus auc ager:qui aummis Oc ceufu patt fi uero magna: 




TERTIVS i;f{f 

t fextante utenfilia funtte dextante uero nummi aat prxdia.urr uero ue# 
luti accaptx fummxiqux fitex dote conftituta dC quarta Si decima me^f 
moratis:obnoxias dC obligatas facit ponreHioes fuas^pracfertim domos ^. 
agros adeo ut lUarum ufus ipflus fit^mulieris uero hypotheca feu primu 
lus.Manet aut fponta domi paternx ahquot menfesanterdum ufc^ ad an 
num uirginitatc feruata.exado uero tempore mancndi ftatuto ad epifco 

!>ium deducitur a parente cum pompa & fonis.atc^ illic idem fumpta fio 
iolacmanu:eamuirotradit:dedit:at(]^addicit.atis cum accazpta fponfa 
ad aram accedit ducente facerdote:6C ad;is iliic oratioibus accacptac]^ be 
nedi(fli6e domum uiri:pueila cum eadem pompa deducitur.atcp iihc tu 
die tum biduo:interdum triduo nuptix ceiebrantur inter {bnos 8C tripu 
dia 8i choreas SC cantus SC opipara amplac^ conuiuia.Nam ^ plurimi ad 
conuiuia inuitantur:ad tripudia uero dL choreas cuiq^ accedere 8C intra^ 
re licet.hoc padlo Nolani ante prolem gignendampr£eiudijt:ut fummo 
honore QC ia^tita eos excipiant:quibus funt fened:utem grauem commif^^ 
furi.fumma uero dos adufc^ feptingetenos aureosexcrelcere : minima ue 
ro non infra quinquagenos minui 6C tenuari foiet.Q_uamobrem ubi can 
cum auri cum puella traniferri uideretur:autore R.aimundo Vrdno No 
Ix regulo cautum eft:edidtumc^ fa(flum:ac a po. Noiano iureiurado fan 
citum:quod hoc pacfto habet.Noiano homini a coterminis popuiis uxo 
re ducere Iiceto:in uxorem uero Noianam pueiiam muiierem ue ad ex^ 
ternos popuios mittere non liceto.quod muitis annis feruatum eft *no/ 
ftra uero tempeftate prope antiquatum, i 

De fpedaculis hiftrionii atc^ ludo equeftri* Ca.x, 
Vanq per haec tempora nulla extant amphitheatra^nec^ uc 
ftigia aiiqua uidentur eorum:qu£e extare potuiftent poft il^* 
ia duo:qux in urbe antiqua(|didlum eft^^manfifte. fpe<^acu 
ia tamen quodam modo aguntur:quae (imiiitudinem 8C fpe 
ciemfaciuntiliorumludorum antiquo^.dquado nuncfpe 
iflacula redduntur tum perfonatorum:tum etiam iuuenum ueris armis 
certantium.atc]^ illi pedes:hi uero equo fedentcs rem agunt.Verumtame 
perfonatorum fpciftacula qna^dam luntad oftendenda myfteria religio^ 
nis*ueluti qum reprxfentat'' refurrecftio Domini Iefu:aut qii Reges tres 
fteila monftrante uiam : uifere natum lefum.quac omnia in bafilicis 'olec 
agi.In quibus reddendis peritores extiterunt atflores Paulus monachus: 
Baptifta Tangus:Bernardinus Miranda:Bernardus Gratianus 8£ Anto/ 
nius frater eius:Ioannes Monfortes:Ioanes MofcareIius:Petrus Paulus 
eius fiiiu5:atc^ Caruiucius Tangus.Q_uacdam uero ad uoiuptate appa> 
rantur:qux quot^ maxime uaria funt.ne(^ ipfa hxc in tempHs:in areis ur 
bismagnisadtitan^uelutiinforo frumecario:utiarea ea:c| eantebafiii/ 
ca diui Fracifci.atc^ ance Porcicu;auc ec uagado p utbem*lji his ^ maxi/ 







tnc comoedia AteHarta introducTta ee uidetanoftinia.n.ucl choreas SCtti 
pudia capiunt:uel iocos dC fales habentia:rifum crebrcrrimo mouent.Pc 
ritioresg^ plurimi etiam in his apparuere hiftriones.fed praeftatiflimi om 
nium tres.IoannesGratianus cognomento Rofta.roftam.n4dicunt fru> 
ftulum aftiim carnis.crat.n.illius corpufculum roft^ per^ (imile. Damia 
nus Capuanus.atcj Angelus Maflellus Saflius.Is adco facetus fuit:ut nc 
moriens quidem iocorum oblitus fit.qum.n.rogarecunquo nam in tem«!» 
plo placeret humari:uoce faneq tcnui refpondir: in fand;o Apoftolo : ut 
ficuti uiuus bene bibi:ita morcuus bibam aflidue.erat.n. uini amatiflim'- 
jn fand:o uero Apoftolo pauimcntum adeo humi depreflum eft : ut pai^ 
ru abfit ab aqua. Proinde qui illic fepulti funt:ferefemper aqua madenti 
Eorum uero qui equo fedent:(pe<ftaculum tanquam equitum certamen 
eft . finguli.n.armantur ubi primum calcaria fuerint calciati:ocreis a ta./ 
lis ad ufc^ inguina:quarum fcinerios:quibus tibiaL: arnifios uero: quibus 
cox£eteguncur:appelIat.item faIeris:quasacinguloadufc^ genua pendc 
tes ambiunt clunes accoxas;quafc]pfaIdasuocat.<Tertio femilorica uel 
femitunica:quas d^ brachia 6C cxterum corpus:quod a coUo ad cingulii 
cft: operit.quod fiancale appellant.ueru tam faleraeqfemilorica tela qo» 
dam eft ex folis annulis fcrreis tcxcilis.Item thorace:manicis:caflide: at> 
^ buccula:quam baueram appellant.Q^uinethumero finiftro ueluti q^ 
dam aIa:quod fpallarolum uocant:adiedta eft:qu£C tcgit ufquequa^ ha 
merumaxillamcjatqjfcapulam.habetf^anterius eaala ueluti paruum 
fcutum:quo3C axilla 6C pe<a:oris pars finiftra tuaus armantur . Q_uinSt 
adiicitur foemorale.hoc.n.eft tegmen^quod a cingulo pendens tuet^^alui 
finiftram partem at^ coxam.Ieua.n.uaiidius armant^.q, leuo latere idtus 
lioftis excipiuntur.futaut ha^c arma prctcr faleras at(^ femitunicam fox 
iido dupliciq^ ferro conftantia:terfaqj:ac ueluti fpeculum fulgentia. cafll 
di quoq? fempcr aflldet crifta aliqua aurea argentea uc:ut equitis fert li^' 
bido.het is eques armatus in conflidlu turbinatam haftam longam pedi 
bus quattuordecim.cuius citra capulum cauda eft longa trium pedum: 
crafla uero tantum:quantum apte ab axilla aftringi poflit . ultra capulij 
uero turbinis arobitus eft duum pedum.in cufpide ucro fumma ambitus 
cft digito^ fex.quinetiam ultra capulum ftatim affixus cft orbis furrciiS 
magnus ac nitidus:qui ubi haftac cauda fub axilla tcnctur:tegit dC manu 
SC axillam tcnentis.quod fchifum uocant.in cufpidc ucro haftac fpiculii 
nullum.ea.n.fecfla eft folummodo. Neq^ tam longa magnaq? hafta : ubi i 
clinata in hoftem fucrit:poflec tencri ab axilla atc]p dcxtera manu: nifi ct 
exerd:us a thoracc eet ferreus ueluti dens porcinus.hocn. ta^ unco ma 
tuloue hafta qmaximcfuftinetur.qucm dcntem reftam appcllant » Afcc 
ditita^ isarmatus cqum magnu ac ualidum.atc^ cij cxeijte quattuor iu 
oenes etiam equo redentes antecedut:quo]^ finguli fingulas haftas : qlcs 



TERTIVS Iv 

diximusjgerunt crccHiastatcj cum comitibus aliis ad curnculum fped;a/ 
culumc^ graui incelTu deuenit.locorum ucto certaminis huius aker ex> 
cra urbem ell in foro Boario:aIter itra urbem atc^ in ea uia : qux a facely 
lo Paulini uerfus turre Scrignario^i procurrit^eft enim ampla:re<aa:pla 
mc^icams folum non coenolum eft:ne(]^ filice ftratum« Sed tame ut i fo^ 
ro Boario rariflime fit confli(5tus:ita hoc in loco frequentifllme agitur, 
In hac autem uia media fepes extruitur altitudinis fexpedum:Iongitudi 
nisueropafluum.xxxontexta experticis tenuibus uiridibusc]^ at^ fron 
dodsprimum quidem pedatim humi flxis deinde altera iclinatis . quam 
telamappellant.conflidtusuerofitautqumduococurruntuterc^ ab ai 
tero telac cornu ita:ut concurrentes tela fola mutuo dirigat atcj difcrimi 
net:aut qum eorum alter id:um excipit expecflans in altero cornu telse: 
alter uero abaltero impetum facit.Sacpius tame eodem i fped:acuIo ide 
altercj focius omnes incurrentes expe^ando excipiunt.expedtantes ta*« 
bulerii nuncupantur.qui duo interdum funt:ut unus eorum femper iit ia 
(pedlaculo.licet autem fingulis quaterna incurrere:c^ quaternaL haftas fe 
runtur a {ingulis*at^ q^ in eo numero omnis uis 8C equi 8C equitisexperi 
tur.Ne(]^ fingula paria certantium in fingulis fpecHracuIis^fed deinceps ^ 
plurima numerantur.accidit itaqi in eo confli(5tu haftarum c6fla(5tio auc 
omnium aut plurium.uerum qui omnes eas fragit feriendo: is pramiiare 
fert.ni fuerit:qui hoftis caflidem eiuf<^ frontem feriat;is enim prxfertuc 
cu(fl]s:ubi nemo hoftem ab equo feriendo detruferit Nam hic ante om^^ 
nesdignushabituseft.acciditcafus:acciditconfra(5l:io aut brachii aut 
tibiasautcarpitis.acciduntuulnera obfurculos frufta^ fra(^arum hafta 
rum:qua^ per c5mifta arma infiguntur ab impetu.acciait iterdum etiam 
mors tam a uulnere ^ a cafu^Prazmium uero aliquando tela ferica eft:alt 
quando pannus:aIiquando annulus aureus.Ne(]^ in confli(5lum huc No 
lanum milites difcendunt:fed iuuenes:qui militarera artem inire cupiijt 
parantur(^.appellantautem hunc confli^ftum gioftram debentes dicerc 
cloftram.quippe ^in loco ueluti claufo id genus certaminis agitur . Ex 
quibus licet uidere ueluti quafdam umbras antiquarum inftitutionum; 
quibus populus oble^ftabatur 8C difcebat in amphitheatris . at^ quibus 
iuuenes ad ingenium pugnandi erudicbantur.Namc^ ficut in fcholis pri 
mum adolefcentes declamando docentur orare:ut in foro concione ue 
appofite dicendo fuadere ualerent.Ita in fpe(5taculis iuucnes SC equos QC 
hafta regere at(^ arma tolerare ut difcutitaanuefcut:nein pugna uerio 
re ab ignorantia QC nouitate faifli tardarctur * Verumenimuero mos hic 
uicj^ ad noftra tepora fematus:finon per fe degenerauit:caspit tamen coc 
riipi a more aIio:qui nupcr i Italia furtim idu(5tus ee uidetur hoc pa(fto 
fe habens.In eode enim currf culo funis e tranfuerib tcnditur.a cuius me 
dio pendet bacillus ultimo annulum ferreum continens no maiorem eot 




"LIBER. 
quem medius digituS inducrct.quam quintanam uoclt. Curmur igJtur 
ab equite inermi atqj cum haftula tenui ad tranffiigedum eum annulum. 
traniFigenti cui^ datur ped;en:aut fpeculum^aut crumena:aut mufcariii 
fetaceum:ei uero qui equo decidft:na(^ hoc etia contingit:utriculus qui 
dam mittitur.currunt hic equo fedentes tam perfonati q non perfonati, 
ata in curriculo nulla his tela fepes ue erigftur. 

De cofuctidine quada facerdotum pfulem uenerantiu* Cap.xi. 
n Ntiqus mos Nolae icrebruit is.feptimo enim quoc]^ Kf.Ma 
iasomnesfacerdotesepifcopales:quosprefbyteros uocat: 
tam qui in urbe q qui in contermmis oppidis imorantur; 
j ad urbem epifcopumc^ fe conferunt.oppida uero . qux fub 
' prxfulatu Nolano funt:fuperius enumerauimus . uerunta^ 
men non licet clericis urbem intrare nifi coronatis:at(]p ordine canentiy 
bus cum plufculis tibicinibus.cantusfuntdei ac fancfto:^ hymni.corolla: 
uero contextae funt e rofis floribufc]^ citreis aliifqj : (i quos pulcherrimos 
ca dies producere folet.manu quoc^ feretibus fafciculos rofaru affabrc 
cotextos ac apte diftin<5tps.eo ita^ mo hornati facerdotes urbem tem-<' 
plumc^ epifcopi ingrediunt^fingulac uero turm x eorii a fingulis oppidis 
aduentanteStDeindc ubi omnes in choro cogregati funt:fingulatim uoy 
caturad epifcopum.Is uero tum fedetin foho quodam alto : quod fuum 
cftfubparua teftudme.teftudo aute ha^c inter maiorem cellam atq; mu 
tiore leuam erec^a a duabus celumeilis atc^ pariete tribus arcubus pary 
tiis interiacentibus fuftentatur.quacc^ per folia atqj imagines quafda fa/ 
ftigiatur.Sed hoc folium:quod in cella maiore effe deberet : expofitura 
cft eo pa(flo:quo didtum eft.uocatus igitur facerdos de ordine ac turma 
fua folus ab xde ad cella 8C a choro ad epifcopij accedit coronatus atqt 
floribus redimitus.deinde folium afcedit ac genu flexo extradlac^ capiti 
corolla Epifcopum ueneratur^corollac^ ac fafciculos florii oes illi largi 
tur«5C exofculata prxfulis manu receditad fuos.atc]^ eodemodo cxteto^ 
ru finguli uocati accedunt:f1oridacj munufcula ferentes donant.Epifco 
pus uero ubi plufculas cerolla: fuerint colIe<fl^a^ : dono e«s mittit ad pnV 
marias urbis matronas.Populus enim ois ad hunc ueluti triuphu fpeda 
dum colIe<ftus eft.Inter hofce uero (acerdotes unus a Stabiis mittit :qui 
agnu baiulo portante coducit.agnus eft magnus cadidufq^ atc^ cu corni 
bus auratis.qu^ ille dono ad praefule ducit:ut alii ferta rofaf^ largiCitur, 
fa(fto itac^ eo pacfbo cenfu facerdotii;cum comuni oium eoriJi catu facra: 
f ogationes finiunt^domuc^ cundli fua hilares reuertunt^Ea res arc]^ cle^ 
tico:^ quaG cefus ufum bafilicac antiqii aucoritatec]^ oftedit.ptor enim tu 
in cella alco loco fedens iura dicebat populo colIe<fto in a:de . No lano^ 
quoque antiqii imperiu incircumpofitaoppida:quodfupcrius mon^* 
dratum eft ; ceft:atur . Q^uinetiAm caerimonias quafdam louis indicare 



TER.TIVS Ivf 

indetur;quas Nolsin tq>Io eius cotermini populi quotanis fadicabat* 
in quibus agnus albus cum auratis cornibus a ftabianis madVabatur. au 
ratum enim agnum loui madrari cecinic Apollonius Rhodius in fecun^ 
do Argonauticorum abiisrquibusinprofugiendo luppiter prjEfuiflct, 
Proinde uidere licec quocj ex hisjNoIanum epifcopium non modo cem 
plum acfj celeberrimum louis extici{Te:fed eciam louis Profugii ac<^ Fce 
dericii.Stabianofcj aliquando profugifle ad Nolanoswccj Nolanis dedi 
tos foedus diditionis percufliiTe.Nam apud Homerum.iii.IIiados a Mex 
tielao Graecifqj ducibus loui macflatur agnus albus:qui feruatores foedc 
rum iuuaret:male contra puniret corum trafgreflbres atcj ruptores, Ro 
farum aucem accj florum ferca:fafciculi QC glomi lacticiam ac hilaricatem 
ubicjceftariuoluncfloresenimfunc ueluci gaudia 6C l*Ecicia2 ftiirpium. 
Sunc enim apercioes pulcherrimas acc^ gratilTimaE. Ac uero qui ad domi 
num pracfulemc]^ fuum ueneracuri accedunc:eos primum benignos hila^ 
rcs Ixto^cj^ efle accj gaudia animi praefeferre decec.quaobrem ad illud ma 
ximum iudicium Paridis legicur iiffe Venus non folum Horis 8C Gratiis 
redimita fed etiam rofas manu ferens:ob quas ca Iseta grataq^ uifa efl iu> 
dici:ut pro rofis palmam reportarit.Seueritas contra atcj triftitia & fu/' 
perciliorum corrugacio icem uacuiemanusSCinhornacum capuc:quan/ 
aam animi auerfionem acc^ deceftacionem oftendicfiC arguic . quac rcs ^ 
plurimum ab officio uenerancis repucacur aliena* . » 

Dealcerafacerdocumconfuetudine. Ca.xii* 

Onfuetudofacerdotumalteraita habet.Paucis enim poft 
memoratam diem coronarum fertorumq; ptericis^accj cum: 
qum dies illuxic:quod pofca rofarum appellacur. Bafilicam 
epifcopium fronde acc^ floribus fpargunc hornanc^ faccr> 
doces.acincerfacriflcandumexeis unus uafculo ardtiflimi 
orificii rofexcj femipleno fingulos accedens irroracexacflis deinde roga 
tiSibusfacrisinfpedtacuIumeriguncpopuliihocpacflo.a cemplo enim 
pendetporceIlauiua:raagna:ualida:praccepfqueacque tota fepo illita: 
cuius poftcriores pedes ligatur fune du(5tario:qui per trocleam templo 
alligacam fluicac.Nam alceram funis parcem crahecibus porcella ftacim 
excoIIicur:eifdemque laxancibus SC illa humum uerfus celerrime ruiccra 
hences aucem no humi:fupra fornicem minoris cellac dexcrac firmantur» 
Super trabibus ciculi quineciam coaflacio quasdam aflerum contabula^ 
adeo:ut certa contignatio uideaturjn qua paratur copia maxima aquac: 
acingecescumuIifafciumurcicarum:ftupeorumque glomorum magna 
tnulttcudo.ut iifce rapcores porcellas defendan^.Contra uero ad raptan 
dam porcellam datur iis;qui in pauimeco funt;libertas aditus.iccirco ad 

k ii 




LIBER. 

camcapicndam accingunturiuucnesualiclifli^ifufticrfj nudi brachiis 
coxis 8d cruribus:quorum capita ccruicalibus contcguntur.quibus non 
liccc acccdcre pluribus q[ quincj aut fex:crahetibus uero uno altcro uc li 
. cct pluribus eflc.pcrmittunc igitur fupcriores porcclla paulatim dcfluc 
te ufcj ad capita ipfam aggredientium.hi ucro primum manu(^ut lubet) 
:j)edcsauresueiliius pra:henfant:fed qum tenercabduccreq^ arbitrant"^: 
illatim temporc a fupcrioribusretradia c manibus tcncncium dilabitur. 
•idcm uero faltando fecuntur afccndcntcm:itcrumcj capiunt detrahuntcg 
:fcnfim ctiam fincntibus fuperioribus.deindc itcrum cogentibus extolliat 
camqfacillimcdilabcntem.intereaacontignatione aqua infunditur in 
raptorcs maior omni pluuia omni nimbo 8C imbri:Neqj qui fundunt: ui 
. deri pofTunc ab eis:qui in pauimento manent.illinc quoque raptorcs fcy 
riuntur fafcibus urticarumratcp glomis ftupeis inflammatis uftulatur ta 
aptc iadlis:uc fulminibus uidcantur cfle percufli.raptorcs uero tolerant 
hafce ucluti coeli iniurias maxinias:incenti fummopere ut porcella potia 
tur.crebri rifus primum cun<5to fiunt popuIo:deinde cachinni : dcmum 
cciam conclamationcs nunc hofce:nunc illos horcanri. ccrcanccs autcm 
tam fupcrni qua inferni non ampiius de porcella contcndere: fed de ro/ 
bore honoreque:quem populus exclamas poUiceri fe uincentibus:ofle/ 
dit:acccnduutur.Q_uarc uis omnis utrinc^ colligitur adhibcturq^^pugna 
^ uehementifllima redintegratur.rapcorumc^ cernuncur alcerfuper alcc 
rius dorfo humerifc]^ fcanderciac faspc eorum duo fuper cribus fefe fum • 
mictencibusextareita:utcumuIuscxeisueIucimons cx montibus ere> 
<ftus efle uideatununde porcellam facillime caperc fperanc . ueruncamc 
quo fe alcius aggeranc:co acrius feriuncur: facilius(^ ueluci uafla moles 
quaflaca praccipicancur.hoc icacj pado per horam ccrtacur:ac incerdum 
uicftoria horum eft^.rupco:incifo:autfoIuco fune:inccrdu fupcrno^i , Sed 
tn fuperni uincenccs demum porcellam fmunt raptoribus prsdari: ubi 
multum afflicftacos ce fenferinc.fpedaculumc^ foIuicur.Huius quinimo 
fimile Neapoli fa<flicacur atquc in bafllica archicpifcopali.quod a plaerif 
cj uicio magno datum cft.Q^uorum unus eft louianus P6canus.is enim 
inCharontefcripfic.idcra(ftariabiis:quiut porci luto gaudent . Nobis 
uero aliccr uifum eft:ccnfcncibus cum morem uccuftifljmarum cxtimo^ 
m'arum racioncm rctinere:bellumquc co illud reprjEfencari:quod gigan 
tes cum loue diifqucquondam aufi funcgererc.ut a poetis ficftum eft.In 
quo raptores ualidi rufticique pro gigancibus inducuncur.porcella uc*" 
ro illis obie(fla eft:uc in eam faciant impecum * quarc dcmonftracur gi> 
gantcs:ubi opinantur aggredi coelum louemc^ atcj^ deos:in abiedtiflima 
atcj fcediffimam quadrupede inuehi.ucluti Sophoclcus Aiax: qui qum 
contemnerec deos:acc^ aggredi obcruncarec]^ Agamemnona:V lixem: ac 
cxteros Hxroas Graccos:uc pararat:crederet:in boucs ztietesc^ ipccum 



TERTIVS Ivii' 

fcciffc ducitur.aut porcdla (Tgnificat cupfditatcm ab oi ratiSc rcmotam; 
quas in gigantibiis fmpcrare crcdit^hanc igitur fccuti gigantcs in calum 
impctu faccrcpraefentanrur^dum iuuenes porcellam mfukarc ccrnun^. 
percufli funt gigantcs iaculis coelo miflis:fuIminc:hymbre:aeftu:frigore» 
pro quibus in fpedtaculo funt ignefcentes gIobi:aqua:6C urticae a conti^ 
gnatioe in torta^.dcmum ut luuenibus faneq attriris afBidlifc^ fordidum 
aial folijimodo lucro eft prascj manibus habet^ita gigantibus fpc fruftra 
tis prerq q^ poenas maximas dedcrc:inufta etia eft temere appetendi tur 
pitudo at(^ infamia.cuius fa(fli fimile oibus iis cuenirc foIet:qui nimia ac 
que ca:qu« fupra captum hois funt:confcqui:animum inducunt. Nancp 
pro rebus magnis appetitis abiedliflimas ac indecoras folumodo nanci/ 
fcuntur.Q^uamobrem fpe<ftaculum eiufmodiin honoreIouis:ac oppro 
brium gigantii facftitatum efle xtatc illa prifca crcdendu eft.idc^ inteplo 
ipfo louidicato maximacp diligentia SCparatum 8C adum , Q uinetiam 
bafjlicam ipfam epifcopi teplum louis fuifTe^uel hoc fpeAacuIum indi/ 
cio maximo eft.Chriftiana uero pofteritas:cuifempcr placuiflc uidetur 
corrigendo feruare uctufta omnia(^ad ufum bonum fan(ftumc^ quatum 
Iicuit:tranffcrre:minus id fpecftaculu turbauiffc.fed potius ut conuenien 
tiffimumrctigioniacpopuIoconfuctii&gratiireliquifle.Eocnimfigni^ 
fica^^dcusoptimusmaximusultortummalo:^ pra^fcrtim fuperborum 
hoium:aciniufteraptarehonefta nitenteu:tum eo^:quiirato furcnticg 
aio cogitant in ccslos atq^ dei fazuirc maieftatem.Iouianus ncro non om 
nino abrc rem uicio dedit.Nancj illud fcripfit:dum Neapolitanum fpe/ 
Aaculum ccrneret.In quo non folum eajquas di«5ta funt:luperni iaculan 
tur iti raptorcs : fed etiam Iotium:excrementa:faeces:SC omnia quascunx 
quc potuerunt fuggercrc putulenta; 

Dc more quodam adolefccntium NoIanorG, Ca.xiiu 
Vac facerdotum cofuctudines fint:cxplicatum iam eft.nunc 
dc quodam adolcfccntulorum urbanorum morc tranfigcn^ 
dum.alanuariisigiturKalendisadufc^ Kalcndas Martias 
bellum quoddam ciuile Nolani adolefcentes geriit:fcilicet 
quoufcj dies abftinendi a uifcere cdedo:aderint.quac Q ua/ 
dragefima nuncupatur.Trcs igitur porta: funt urbis:quibus adolefccn/ 
tes fui cuiufcp addicfli bellum gcriit Vicantius:CortcfeIIa:Samuclis.Na 
interdum Vicanciani cum CortefcIlanispugnant:interdum hi cum Sa«^ 
muelitanis.aliquando uero Vicanciani cum Samuelitanis . Locus uero 
pugnandi Vicancianis 8C Cortefellanis totus agger cft:qui inter utrafc^ 
eorum portas cxtcnditur.Cortcfellani uero dC Samuelitani pugnant in 
aggere itericdio iter co^ portas. At locus pugnaj Vicacianis ac Samae 
litanis no extra urbe ztc^ in aggere:in urbe ac uia ipfa Vicanciana eft^p^^ 
fertim fub ipfa porticu:quae in media urbe ercifta eft,Pugnatur in aggere 




/■ 



nU LIBER. 

(cmminus quidem g!ebis:cefpitibus:ac lutc:intctdumjqi! irntantur utri 
que animi:etiam iapidibus.Comminus uero pugnis:cxfl:u:!nuolatu ;im 
pulfu ut dc aggere hoftem defendat alrerutro aut in fofifam aut in hortii. 
item raptu:nam adiedta manu aut capillos aut coUare capientes rapiunt 
hoftem in humum.Nec^ filendo manus eiufmodi conferunt:fed cum cla 
more pugnantes magno:fuosque quiquc hortantes.aliquando uero pu^ 
gna aequo marte foluitur:placrijcj ab altera uidloria eft . Sed tum uideny 
tur fugientium cadentia multa corpora:at(^ pafiim alia fuper alia corrue 
tia.aliquiquineciam capiuntunin quos atc^ proftratos pugnis quantum 
Iubet:faEuitur.Intcrdum fugientes refe^fta acie additoc^ animo conuertu 
tur aduerfum uincentestam acriter:ut illorum impetum fuftineant:per^ 
fringant:cogantcp cos etiam terga dare atc^ reddere uicem poene ♦ intcr> 
dum uidis nuUa fpes reficiedi aciem reftat.Q^uarc quanto maximo cur 
fupo(runt:fugiunt:ui<n:or uero acriter inftat fequendo adufquc pory 
tam aduerfam:quam claudere quoc^ aliquando coguntur:qui uiAi funt, 
Vidtores uero tum uerba cantant incontemptum fugietium ic\u(oTuc^» 
Sed tamen hoc non diu licet agcre.Nanque omnes uiciniac tum coIligiH 
tur:ac aperta porta in pauciores incurrunt:quos fuperant:profligant: ac 
in fugam retrouertunt:infecuntur fugatos adufcj portam aduerfum . Ea 
proreraro uincentes adufcj portam fugientem infecuntur. In hifce cery 
taminibusfrequenterpugnantadolefcentes natu quindecim annorum 
pluriumque mc^ ad.xx. Verumtamen utrinque ueniuntfpedtatum q plu 
rimi natu maiores.quorum quifque fuis fauet:at(^ qum rem inclinata ui 
dent:ineuntpugnam.in quoadeoturgefcuntinterdum fpe<5tantium ahi 
mi:ut etiam fenes nihil pudeat:in aciem eam defcendere:ac fe pugnis uc 
hementer contunderc. Hora uero pugnas poftmeridiana datur . Neque 
omnesadolefcentesciuesueadhanc femper pugnam defcendunt . fed 
frequentiflime plebei:interdum etiam primarii . Longc autem frequen*' 
tius i aggere pugnatur:q in urbe.atque ut rarifllme certatur inter Corte 
fellanos Samuelitanosque:ita creberrimas maxim^que pugn^ commit 
tuntur inter Vicancianos 8C Cortefellanos.In quo illud maxime mirum 
Iicetfped:are.nanquc & fi uefpere pugna maxima pugnatum fit:pofte** 
ra omnes amici confuetudinem agunt:qui hefterna tanquam hoftes in> 
ter fe concurrerant:fimulque ridentes egregie fafta recenfent: ac ualidio 
res laudantunuidi uerc sequo animo fortunam ferunt.Hic ipfe mos ab 
antiqua profed:us efle uidetur inftituticne.Prifca enim illa aitas omni ra 
ti5e:qua potuiiret:conata iuuenes ad bella ac pugnas euocabat:parabat: 
inftruebat.Ha:c enim imago prseludiumque quoddam eft illius: qax ar 
'tnis pugna certa ccmmittitur.Ex quo (ides quoque nobis maior fumi^ 
tur:non paruam fuifle curam artis militaris apud prifcos Nolanos: uelu 
ti fuperioribus fa^pe lam monftratii etiam eft» 



TEBLTIVS Iviif 




De Vindemia Sl more quodapagano^ qum uindemiafaciue* Ca»3diu« 

Rboreta omnia non uineta Nolana e({e fuperioribus di 
(flum ed^eam obrem uindemia fit fcalis longiHimis plu*' 
ribusqj arbori admotis.undique enim rami ueluti pro^ 
mifla brachia exerti funKquibus malleoli flagellac]^ cum 
racemis plurimis deorfum luxuriantes fuiletantur, qua/ 
ternae quina: ue fcalx fmgulis arboribus admouetur. On 
gulis uero fcalis (inguli racemorum decerptores: quos uidemiatores uo 
cantmtuntur.Turba uero horum uaria ed.Nam aliquando quindecim 
decerptorum eft:aIiquando uiginti;5C,xxv.ac.xxx.fcrt quif<j furfum ci.* 
ftam turbinatam cuius bafis conus eft.fuprema pars ampla ac uirgulata, 
amplitudo eft dece palmorum:aItitudo pauco minor brachio.habet ca/ 
pulum quod uimen in femicirculum fiexum fupra os utrinc^ afRxum eftf 
cui longus funis atc^ uncus ligneus alligantur . hxc fifcina nuncupatut 
a findendo.nanc]^ qum plena defcendit luo cono uites ac ramufculos im^ 
plicatos findit.aut([ut ait Varro^a ferendo:aut q, contexta uiminibus to 
ta eft fiffilis.fifcinam ergo racemorum plenam manu ueluti facfla troclea 
per dudrarium finem demittit ab alta arbore uindemiator: atc^ altauoce 
affidue clamat nuncians fifcinac defcenfum.humi uero pueri funt:quos £1 
fcinarios uocant:qui demiifas fifcinas capientes in folium inuertunt ex^ 
templo.raccmofc^ de fifcina in illud excutiijt.folium uero cupellum a cu 
po dC capacicate uocant:ueI Graccum nomen feruantes kuttiaaoi' na hoc 
eft calicis pars:qux humore impletur.folium autem tres fifcinas capit:fi 
fcinam uero euacuatam uindemiator furfum iterum per eundem funem 
pauIatimretrahit.CupellaiinguIatimcapitiimpofita defert ad currum 
mulier una:uel altera qua cophinariam appellant.currui.n.magnu foliii 
fuperpofitum eft. quod redle uocant labellum Nolani. eft em'm labruni 
Si labellum uinarium.curru deinde labellum plenum uuaru conculcata 
rum ad lacum conuehitur.hazc eft Nolana uindemia. /\t uero uindemia 
tores ea die:qua pro quoquam uindemiam faciunt:atc]^ per totij uinde^ 
mia: tempus Baccho deo pleni efte^ac furere prorfus uidentur.Tria.n. p 
teroem confuetudinemodijc^fadl;itant.efum:ulndemia:clamorem lafci 
uientium.(inguli.n.tantii comeduntuna dietidcj^ ter:quantum alias quac 
tuor hominibus fatis eftet.qnetiam celerrimam uindemiam:ac rem oem 
agunt ridentes: faltantes:currentes(]^:qum humi funt.fcalas quoc^ alifti^ 
mas erecftasc^ altera manu de arbore ad arbore allidue facilliraec]^ traffc 
rut.CIamor uero captij oem hois fuperat.atc^ q uix audientibus crcdi^* 
Na oino furentiu eft.In agro quinet in quo uindemiant:femp pudibuda 
uinderaiado iclamat:obfcenaf(]^ qf^ ptes fuis noibus^nCiciates.uenereS 
uel obfcceninimas fe optare exclamat;eas iac^atiminitaot^id^ oibus iiss 



^»''' ^tlBER. 



S 



tiiKamf rtinttarc^ dbhajcdidaetfam nfitantatcjcachTnnatuf.Q^uocII 
agri dominum dominam ue autdomefticos horum fpedtarint : Nan(^ 
lota familia ad agrum uindemiacj fe conferre folet:tum ueluti crabroes 
irfitatifimul omnes exclamant:atq; certatim efflant:quod cuiqj uenereii 
lubet.reliquos uero aduenientes ad agrum aut forte pertranfeuntes no 
modo his ipfis uerbis excipiunt:fed ctiam omni genere conuiciorum la#* 
ceflire gaudenr.quod fi in itinere obuii fuerint uel ciuibus ucl hofpitibus, 
tum conuicia auditu mirabilia inueniunt:at(^ contorquent in eos pracx 
ter inic<5tas omne genus uencres^Nec parcut reguiis:magifl:ratibus:aliis: 
liefummis uiris.Saccrdotibus quo^^pracfertim coenobitis.omniu furia> 
rum furcntiflimi eadem male ohfcixnecj^ didta incutiunt:(icubi uiderint, 
Nc^ ob hjEc pocnas ullas foIuunt:more loci eos abfolutos ferente. Mo/ 
nentem ucro:(iquis eos caftigare uelit:derident:ac exerta lingua contem 
nunt.orecjipfo in eum oppedunt:pudornulIus:reuerentia omnis deleta 
cft in eis.loquendi fumma licentia at<^ arrogantia in promptu eft. demij- 
non homines uidentur fed Satyri ac Bacchi facerdotes petulantes:iniuy^^ 
rii:Iafciuientes:Iuxuriatcs.Poftq uero uindemia exadta eft : omnia fanat: 
obliuioni^ omnem illam obfcoenitatem mandant.modeftiam amant:ea> 
dcmcj temperantur.pudor eos regir.uerba omnia(^ut decet^ob omni ob 
fccenitatc purgata proferuntur.quafi exhalarit infania.eundem enim fpc 
<^are eft honeftc uiuentem:qui no ita pridem fuerat maximis correptus 
infaniis.Verumtamenhuncipfum morem inoleuiflc paganis Nolanis 
ab orgfisBacchicis atc^ trietericis.ueluti Bacchuro ipfum nafcente quoC 
annis atcp uindemia ipfa cclebratibus.quamobrem modo quodam faccr 
habitus efle uidetur mos ifce.Ex quo nobis coniedtari licet: prifco^i No 
lanorum diligentiam fummam atq; ftudium magnum in re agraria extitif 
re.Nanc]^ ficuti rufticis xqao animo tantam libertatem concedentes: ui^ 
dentur uoluifle Bacchum per fua facra coIi:excipi at(j doliis codi. Ita ui 
tes.arbores:arboreta9 fumma cura atc^ diligentia coIuiflTe^credutur. At 
uero Enrice princeps eo iam(^ut uides jreuerfi fumus: unde principfum 
facicntes fuimus progrefli.ab agro enim aufpicati in eundem cuncftis : q 
adurbem Nolampatriamq^ noftram fped:arent pertracftatis^rediimus, 
Q^uod nili eadem iterum recenfere uelimus: fas eft ; modum hic atc^ fix 
nem faciamus. 
"r' FINIS. 



\H' 






•iVAV -- JUfc;jiiiHi.M_*.,.,*u-^i;.;.;:4i'{ti«w,':v :iii;jqo ji-ifij^. ..,ol;ii> 



LTBRI PRIMI 

INDEX.OMNTVM.EOR.VMjC^VAaPASSIMJN 
HOC.OPER.E.CONTINENTVR, 

Hacc in pfatiSe haben€'. mons f.nii.f.i 

Qjix fufcipim^ a pria fo. ii.felide.i De torretibus Vcfuuinis {AiiiSAi 
Q ur patria cariffima fo.ii.fel.i Q_ua cxtedit^^Vefuuius f.iiii.f.ii 
Hominu ftudia SC conatus crga pa Q^ uae mirada fcripferit Dio de con 

triam f.ii.fe.i flagrationibus Vefuuii (,iiii,Ui 

AlfonfusfccudusaplificauitSCmoe Popeios ac Heraclea oppida a con 

nib^ Parthenope circudedit (.iiS.i flagratione V cfuuii cobufta f. v.f.i 
Q^uac fit mes ac^ppofitii huius ope Q_uod hac tepeftatc no fit cxti(flus 

ris f.ii.f.f ignis in Vcfuuio f.v.fa 

Q^UJE (it^prietas imaginis f.ii.f.ii Dc uaporariis i cacumfnc Vcfuuii: 
ProprietasSC utilitas hiftoriaf.ii.f.ii ad (| afcedijit malcualetes f.v.f.i 
Vtilitas huius opis f.ii.fe.ii VcuiiHcorruptiiuerbu f.v.f.i 

Q^uantumpftet oririipatria clara Vefuuiushetlapidesnigros f.y.f.i 

^obfcura f.ii.fe.ii Vefuuiu no tollerare niucs f.y.fi 

Q^uatope cofcrat ciuibus nobilftas Abella feruarc niucs ppctuas f y.f.i 

patric f.iii.fc.i Fcrdinandum Regcm ufum eflTe in 

ImagoorfetaIisCapaf«:(|psCapa menfis nf ue Abellana fy.fi 

niaepulcherrima e. f.iii.f.fi Vefuuiiicfrem5teficcum f.v.fi 

CDHasc i capite prio cotincn^. Dc Scbcto fluuio QC eif ortu dC quo 

Q_ujbus limitibus terminc^ Nola mo p urbe Ncapoli diuida^ f. y.f. i 

nus ager SC quo fitu e i Campania Q 3 paludes Ncapolitanae ortfi ha 

orientali f.iiii.fc.i betapaludibus Abellanis f.y.f.i 

Hirpini populi SiSanites fut Capa Ab Abclla monte plurimas aquas 

nisc6fines.Hirpiniabortu.Sam oriri f.y.f.ii 

nitesabarcflo. f.iiii.fc.i Vcfuuiii nullos uetos gignere Abcl 

Nolanus ager que afpccH^u het ad fo la Aqloem ac fjeuiffimii atcp Abcl 

leoccidente. (,iiiiXe,i lanis SC accolis iniqftimu f.y.f.ii 

Q uo coueniat XdifFerat Vefuuius Dc Vite q appcllata e iganauentii 

8C Abella montcs f.iiii.f.i qua muItiJ utun^AbcIlani f.y.Cii 

Dc Mcphiti Nolana tiiii.fA Q_ur mons Abella 8C oppidij ca ac 

FontesClanii fluuiiSC nocumcnta ca^peritappellatione f.y.f.ii 

Claniiipiius f.iiii.fi Vcmuium uina SC frudtus oprimos 

Vbi fucrit SeiTuIa oppfdum 8£ qur produccrc:AbeIIam in utrifc^ eftc 

deferta ab oppidanis f.iiii.f.i ineptum f.yi.Ci 

De torretc exteporaneo Abcllano Vefuuiii ncfcire cicadas:AbeIIam 

dC quo mo rcfrcnatus e a prouide multasgignerc f.yi.fa 

tiadiuina f.iiii,f.i Q_urucrnotemporeaugcfcataqua 

Q^uaplagaextenfusncAbellsv inputeisNoIaQJs f.vitCi 



Q uo tno collcs Gccal» & Vcfcia/ tio tnutatois ucrbi Nola;!! muta^ 

tucolligatvt aquasnontnfuftine/ tumdc f.yiifJ 

ant.fed fundant f.vi.f.i. Oem agrurg Vcfeuio uicinus e:pin 

VndcfiatiHuuioesiagroNoIaoSC gue&feraceenTe f.viiiXi 

dc pen;iletia:q ab eis ori£ f.vi*f«i Interpcatio carminis.8! quos male^ 
Magnas illuuiones rariHime or/ fcras dcfprcflat mcenia Abcllac. un 

tas f.vi^f.i dc liquet. no fuiHe mutatu uerbu 

Campum Nolanum carere flumi/ Nola nec occultu f.viii.f.i 

nc omne pcnus f.yi.f.ii Sertula campana nobilitauit agru 

De riuulo Abellao SC aqdudu : q a NoIanum.SC locus Diofcoridis fu 

LaurinioNoIaduccba^ f.vi.f.ii percare f.viii.f.ii 

Vbi loco^j fit Lauriniii f.vi.f.ii CCHaec.iii.capite continen^, 
Gapii Nolanii ee acquabile f.vi-f.ii De pofitu urbis Nola: dec^ Nolana 
Nolanos folu aquas puteorum ha-" natioe:urbif<j coditoriM £^yiiiS,ii 

bcrc&cjsuti f.vi.L ii Varia fcriptorumdi(fta de originc 

DcbonitateSd^bationcaquaEq a Nolanorum f.viii.f.ii 

putcis Nolanis hauri^ f.vi.f.ii Plures C halcidcs fuifle^quarum Eu 

Laudes panis Nolani f.vi.f.ii boea pracftantiffima LviiiiS.i^ 

CTHazc in.ii.capitc cotinent''. Chalcidefes fuiflTe Athcnie. f.ixXi 

Q_uae boa SC egrcgia:ca fepiri a ma Nolanos SC A thenienfes dC Roma 

lisSCnoxiis f.vi.f.ii nosfuifle f.ix.f.i 

Nolanii agrii carccre lapidibus 8C ITHacc capite.iiii.cotinent''. 

arena f.vi.f.ii Vii urbs appellata e Nola LixS,i 

De Topho uno in agro Nolano:un Explicat'' ratio copofitiois nois No 

dc Tophinu diAij eft f.vi.f.ii la 8C ^prietas ucrbi f.ix.f.i 

Vbi fint lapidicina: Nolanacf. vi.f^ii Scriptores locunf^et fec undu uerbi 
Q_uaduIcisficagcrNoIan'Y.vii.f.i intcrprxtationem f.ix.f.i 

De mediocritate uicj agri Nolai 8C iLHaEC capite.v.cotincnt^ 

de caufis illa gignentibus f.vii.Li De coditoe fit^ urbis Nolas f.ix.f.ii 
Omnia abiide gigni QL nafci in agro Q_ua comodus fit cranfitus per ur> 

Nolano f.Vii«f.i bem Nolam f.ix.f.ii 

Carmina Marois; qbus exprimicur Situs No\x urbis ad occafionesbei 

bonitas agri Nolani (.yiiS.ii li comodiifimus f.ix.Cii 

Arguun^ medacia eius q dixit. peti iUHxc capitc.vi.cotin cn^» 

taaquaNolanosncgauiflTc Vcrgi Dcincrementoac potentia Nola-^ 

lio f.viii.f.i. norum f.yiiii.f.ii 

Arguit' mendax:q dixit petitum ho Saniticii bellij fuilTe ante Auguftu 

. fpitiii ncgacum efle Maroni a No clxx.anno f ix.f.ii 

^ilanis f. yiii.Li Excrcitus*NoIanorum miflus con 

Intcrprxtatio carminis. fiC uicina traPal^poIim {,ix.Qi 

VefeuosOra lugo* unde habe^ ra Vbi locorum fueric Pala^polis mo^ 



LIBRI PRIMI 

ftratuif f.ix.f.ii ftratur f.xi;f.ii ' 

Nolanos cu Samnitibus gcfliiTe co CUH^c.viii.capite haben^, 

fociaarma f.ix.f.ii Decis antiquac Nolae reliquiis:<| 

DecxercituNoIano^imiflusi Hir nuncapparent f.xii.f.i 

pino^i regione f.ix.f.ii De duoboaphitheatris at^ de mar 

Q^ur oppidum in Hirpinis didtum morei extirpatione f xii.f J 

fitMirabella f.x.Ci CertafleNoIanosciaCapanisiasdi 

Bellu Saniticum non cum Samni/ ficado amphitheatro f.xii.f.i 

ribusfolisfedetiamcumNoIanis Q_ur amphitheatru marmoreu ap 

gefl:ufuifle f.x.f.i pellatu fit caftellij ruptii f.xii.f.ii 

Teplum Vidoriac dicatum a Nola Q^uothoim capita poteracfpeAatu 

nis re magna fuifTe f.xXi excipe fingula aphitheatra f.xii.f.ii 

Q^uando trequeter fuifle Nola ha De tumulis <^ fuc ad porta;8C uia an 

bitatii adeo ut fuburbia codi opor tiq Neapolitana f.xii.f.ii 

tuiflet ^ f.x.f.i De uia Lauriniana f.xii.f.ii 

Q_ii Nolai defiuerut aedificare fub Vbierattemplum Vi(3:oria:.8Cte^ 

urbia 8i quaobre f.x.f.i plulouis fxiii.f.i 

Magnanima of o Haerenii Bafli pri Vbifuittepliifuatoris f.xiii.f.i 

marii Nolai ad Annibale f.x.f.i Vbi teplii Augufti f.xiiiXi 

ArgumetiH magni roboris militum Vbi teplu Mercurif f,xiiu(,i 

Nolanorum f.x.f.i VbiportafiCuiaVefuuii f.xiii.f.i 

Q^d Nolani foli potuiflcntagro pel Vbi uia SC porta Sarni f.xiii.f.i 

lereAnnibale fx.f.ii Vbi loco^ Nolano^ipugnatum efl: 

DuoamphitheatraNoIana f.x.f.i ciaAnnibale fixiii.Ci 

Q_uam facile atcj breui potiut fe in CTHacc capite.ix.continen^, 

rtaurare Nolana ciuitas f.x.f.ii Quomodourbsferuatafitin illu> 
Q^uibusilocisappareat antiqmo uionibus f.xiii.f.ii 

numenta Nolano^i fx.f.ii Enarratio mcnfulx per qua fiunt il 

Mfca marmora icifa Ifis elegati fcri luiones Nolanas f.xiii.f.ii 

ptura Nolae repta f.x.f.ii FoITx monftrant^^pcr quas excipie/ 

Multa tepla i urbe edita potetia SC bantur illuuioes fixiiiXii 

magnaimitate ciuiia arguef f,x.f.ii De Lagyno Nolano f,xiii»f.i 

Imago urbis Nola: antiquae ac^ aH CCHaEc capite.x.continen^. 

quarii rcliquiarii f.xi.f.i Q_uoufque protenfus (ic Nolanus 

CHaic i capite.vii.habent''. agger f.xiiii.f.i 

De ambitu anciqux urbis at(^ por Enarrantur metas SCHmites Nolani 

tariinumero f.xi.f.ii agriantiqui f.xiiii.fa 

Pafluse od:opedij f.xi.f.ii Lis definibus agrorum cumNeapo 

CoiligJt^^diametriquantitasq erat litanis f.xiiiiXii 

anc iquac urbis fcxi.f.ii Refert^ uafru iudiciii.Q_.Fabii La^ 

Inuecio abitus urbis antiq f.xi.f.ii beonis arbitri NoIanorumSC Nca 
Porcasuibisfuifle duodecim mon policano^ f.xiiii.f.ii 

A ii 



LIBRI PRIMI 

Q^uf diAOe cap'' R.oanus f.xiiii,f.ij Pr ouerbiu Icsbizirc & alceru fesbis 
Q^dcaiuga Vcfuuii quergunt^ad digna ^ f.xvi.f.ii 

ar^um tuerc intra Nolanam pof.^ Besbicos nome^priu pclafgicu.itc 

fcflioncm f.xiiii.fii nome ^priii gigaBtis t.xvi.fii 

Pompeii erant ubi nunc eft fandtus Q^ua copofitione Vcfuuius cft ucr 

Pctrus fcaphatac f.xiiii.f.ii bumlatinum f.xyi.f.ii 

De 0<ftauiano oppido in mote Vc CCHacc f .xii.capite cotincn^^ 

fuuio dCcius appellatioe f.xiiii.f.ii Dc ftudio 6C bencuoletia diuinaer 
Turris Martiani fiit cofinia Nolao gaNoiam f.xvii.f.i 

rij SC Laurinienfium f.xiiii.f.ii Annibale primii ucrtiiTc tcrgahofti 
Q uae oppida q nuc fiat circa Nola apud Nola f!xvii.f i 

luere pagi Nolani f.xv.f i Annibal apd Nola minimo abfuit 

Popeianti Nolanii dcm a Ciceroe e ut occidere^ a Marcello f.xvii.f.i 

qd hodie dr PomilianiJ f.xv.f i De Cynipe Annibalis puero apud 
Q_ua rone oppida i| fijt circa Nola Nolaobtruncato f.xyii,f,i 

fubie^fla (ut nolais magf atib^^f.xv.f i Auguftii Nolae mortuii ce eicj^ No 
A Stabiis ad pracfulem Nolanum \x teplii cre(S:i5 f.xyii.f.i 

quotannis agnus albus cum corni De Sertula Capana:cx qua folebac 

bus auratis midiitur f.xy.f.ii regcscoronari f.xyii.f.ii 

fHHsec i capicci xi. cotincntf . Scrtula Capana ditfVa e q? circa No 

Vbiloco^Stabiaefuerint 6C undc la optima oritur f.xyii.f.ii 

nomeclatura Vcfuuii f.xy.f.ii Arabes fecuti latinos dixere fertula 
Lo cus tranflatus ex.yicurato rias ar elcilelmelica fxyii.f.ii 

ris.inquoGalenusdocuitdeSta/ Etia hac tepeftate Nolac feruariut 

biisacVesbio f.xy.f.ii cx Sertula fiat corollac f.xyii.fai 

De mote Gauro 8C oppido fxy.Cii Capanas ee Nolae iuetas ac inde iic 
Monftran^fedesStabianae qnunc appellatas f.xyii.f.ii 

Turris nunciatae diciic f.xyi.f.i Scdes Nolanas facras ce f.xvii.f.ii 
O uaeturrisgraccinucappelat^^erat CTHxc. xiii, capite habcn^. . 

Heraclea uel Herculaneia f.xyi.f.i De Nolano^i fidc:femel(j incaepta 
Q_uo mo Stabiac fint celebres fon/" amicitia ac femp feruata f.xyii,f.ii. 

cibusautflatibusuccecinit Colu Fides a Nolanis feruata Samniti^ 

mclla f.xyi.f.i bus £xvii.f.ii. 

GraStabianaSCHcrcuIaeaobafli Fides a Nolanis fcruata Romay 

duas placidafc^ auras faluberrima nis f.xviii Xi 

efiCamxnifiima f.xyi.f.i Tcr aggreffus cft Annibal No/ 

DelaAeVefuuioetlaudatoaGa/ lam f.xviiixf,£ 

lcno ^ rrm*-> i.- f.xyi.f,i Nolanos a Romanis cxclufcrfit ho 

Q_d Vefuuius diccba^ Lesbius dC ftes:fed exclufi Samnium uaftarc 

ciustrafmutatiouerbi f.xyi.fii potuere f.xyiii.Ci 

Lcsbii infamantur ob orationis tur Nan fi plebscrat ihfidajiccirco No 

pitudinem £xyi,ftii lani faere infidi £xyiii,f4 



LIBR.I PRIMf 

Qjax Cit ciaicas:dC unde dcbcat iu> citatc Nolanorum Cxxi.fa 

aicari f.xyiii Xi De moribus ac oracione priTcoruni 

Fidcs feruata a L.Bantio f.xviii.f,i Nolanorum f.xxi.f.i« 

Q_uodcs Nola capta uc fidem fcry Hoiem 8£ aii ortii 8£ pof^|[ natus fit 

uarcc» f.xviii.fi expoftulare uitae cultfi f,xxi,f.ii 

Obfidione.xy iii.mefiS tulifle Nola Fortunatum eHe qui nafcitur in ur^ 

nosucNicolafcruarent fcxviiiif.i beillultri £xxi.f.ii 

A Nolanis feruatii efle RaimundCi Q^ur iter rufticos multa eturpita' 

Vrfinum regulum f.xviii.f.ii doiurbib^^ueroilluftribopulcritu 

Q^uatuconacifintNoIaiutiuuaret do f.xxi,f.ii 

regulos a Gallis captos (.XYiiiS,ii L I B R LS E C V N D h 
Q^uamaletracflet''^ Nolanis ^ fu 

dem fregifle infama^ f.xyiii.f.ii CTCapireprimo haec cotineif» 

Inter Nolaos amicitia icrebrefccre In eifde:in ^bus prius : erat fedibus 

no ipe lucri fed idea ipfa f x viii.f.ii Nolam pracfente ftare f.xxii.f.i 

• ' ' CCapitc.xiiii, ha:c habentur. Nolanos nijg[belloaffli<flatosadeo 

De ftudiis Nolanorum f.xviii.fii fuifle : ut coad;i finc mutare fedes 

Q_uincj ftudio^j genera ee in oi re/ QC lares f.xxii.fa 

pu.rede fundata £.xviiiS.ii CTCapitc.ii. hxc continentur. 

Oftcnducur multa templa antiqua De figura dC ambitu piicis urbis 8C 

fuilTeNolx f.xix.f.i qtominorfithaec g antiqua dcc^ 

DeCoemeterio Nolano quod ofte numero aedium att^ ciuium urbis 

diturfuiflietemplum ApoIIinisfu utriufcj f.xxiiXii 

tura praediccntis i^xixSM Nola prasfens fimilis eft ueftigii hu 

Q^uod in adionibus rhetorii infit raani dimidiati f.xxii.f.ii 

philofophia oftendic'' f.xx.f.i Detrafformatioc piitisfigurae No 

Poetica fimul ci4 philofophia eft 8C lana: in orbem fadVa f.xxii.f.ii 

poetamcephilofophu f.xx.Ci Coparatioareae antiquxcum area 

Qur antiqua philofophia folis poc pracfentis f.xxiii.f.i 

tistra(5tabatur ftxx.f.i Demoftratiogcometricaeiuscopa 

Quosiuuataudire fabulas ide il^* rationis f.xxiii.f.i 

las componcrc uolunc fxx.f.i Figurae demonftrationis f.xxiii.fJi 

Atella cft Aucria f.xx.f.i Prjefentcm Nolam cfle duodecima 

Dc comoediis Atellanis fxx.f.i partcm antiquae f.xxiiii.f.i 

Q_ui gcnere Graeci : eos cfTe fcien/ quot aedcs fint i urbc piite (iXx.iiiiS,i 

tiarum ftudiofos f.xx^f.i In atiq urbe fuifl*e aediu lexmih'a:ci 

Romanos fecifle uillas in agro No uiia uero fexagintamilia f xxiiii.f.i 

lano ztcj^ nome dcdifle f.xxi.f.i CCCapite.iii.haec continentun 

Mcmmiu Percenniii Nolanii fcri> Definibusat^figura Nolaniagri 

pfifledereruftica f.xxi.f.i pracfentis fxxiiii.ni 

CTCapitc.xv. haec cotinentur. Oftenduntur limitics Nolani agri 

Deelcgantiauicoec^cultaac^feli/ praefentis f,xxiiii«Ui 



LIBR.I SECVNDI 

'^ .^ ^CzpiteSiiuhxc hiihetitm, Q^ur porta Vincacius ita 
Q_UK partes fint Nolani agf i:g[ pla didla fit f,xxyiii,Ci 

nus eft:8C ea^i quis ufus atcjj quo/ De cacterarum portarunj appella> 

»u pofiTeflio.SC de aucupio R.egio tionc f.xxviii.fa 

atc^uiniuarietate f.xxiiiiXii Q^uid fellia ap5 Nolaos f.xxviii.f.i 

Q^ualiter fe habeat capus qui e ad Defcriptio murorum SC turriu prin 

occafum aftiuum f.xxy.f.i cipalium f.xxyiii,fa 

Q^uarr:g[ adortii hybemu f.xxv.f.i Q_uid fit Barbacanis f,xxyiii.fj« 
Q^nr planii Palmac dcin fit f .xxvXi D efcriptio foflk urbis SC 
Defcriptio aucupii rapaciij auium: aggeris f.xxix.f.i 

quod Rcges fpedauere f.xxy.f.i CTCapitc.viii.hxc continen/. 

Q_uae pars agri fuBt arborcta 8C q DeArceNoIana f.xxix,f.i 

coryleta f.xxy.f.ii DefcriptioturriiiSCfemiturris^qux 

DefcriptoauellajBarborisf.xxv.fii umboeft f.xxixXi 

Q_ur in coryletis nec fementis nec De pracfecfto Arcis f,xxix,f,i 

uindemia fit f.xxv.f,ii CirCapite»ix,haec continentur. 

Arbojrcta pter arbores uiciu fuftra^ De regia f.xxix,f,ii 

tatricesetiainterantcsfru(5tifcras 5ftru<aurapictismamorcif.xxix.f.ii 

aUas continent f.xxv.f. ii Multitudo magna qdrato^: lapidii: 

M^ CuCapitcv. haec continentur. qeratinamphithcatro £xxix,f,ii 
De collibus Gecalae deq^ noie ipfo Q_u^ partes regiae funt finitje qu£c 

atcj^Vcfciano colle 8C op.f.xxyi.Ci inchoatae f.xxx.f.i 

Defcriptio colliii Gecalae f.xxvi.f.i Dc aEgritudic 8C morteVrfi f.xxx.Ci 
Gratise colhu Gecalae f.xxyi.Cii CLCapite.x.haeccontincntur, 

In agro nolao n ee cicadas f.xxyi.f.ii De Porticu Nolana atc^ uiis 
VndeditftafitGecala f,xxvi.f.ii urbis f,xxx.f,i 

Explicatio Vefciai originis atc^ no Defcriptio Portic'' Nolaas f.xxx.ff 

minis i.f.ij.. ,. f.xxvi.f.ii Defcriptlo uiaru Vicacianas 8C cor 
CE*Capite.vi»hacc habcntur, tefellanac f,xxx.f,i' 

De oppido pagifcj atc^ castcris.q in Q^uod Vicanciana uia eft 

agrotSIolanoered:a fiit f.xxyiXii nobilior f.xxx.fa, 

Gecala ee coloia nolaoi^i f.xxvii.f.i Dc uiis non principalibus Megal/ 
De libcro SC Libcris 8C Bardis pa^ dina 8C Scrignariana f.xxx.f.i. 

gis f.xxvii.f.i VbiCtCafalenouum f.xxx.Cii 

Q^uid cacfcum f.xxvii.f.i V bi fit fca Maria noua 8£ fciis Paai 

Decryptaporticuquaei radicibus lin^&CoIlcgiijuirginiJi f,xxx,f.ii 

Gccalac f.xxvii. f.i De l'ertia uia non principe:q Por/i 

Lapidicia tnafo^i nolana f.xxyii.f.i tellanacft f.xxx.fai 

ImagopntisurbisNola:f.xxvii,f.ii Q^uid Docana 8C ubi fit lo 

lCCapite.vii. hacc continetur» ci urbis f,xxx,f.ii 

De muris:pomcEriis: DmuraliifoiTa : Vbi loci fit Felix in Platea f,xxx.f.ii 

potis{§Caggepiiusurbisf,xxyiii,f,i VbifitmaceUum .;..... f,xxx,f,ii; 



■ UBRI PRIMI 

Qjixuix^ntfilice Rtztx fixxxi.f.i ftolorum f.xjbciii.Cf 

VbificCIaraflella f.xxxiXi DercriptiobaniicaedfuiIoanisBa^' 

CCCapitc.xi.h«c continentur* ptift» f.xxxiii,f,i 

Debafilicaurbis principe dC Epi^ CuiusntpoiTeinoinfulx 

fcopio f.xxxi,f.i ^txdi&x f.xxxiii,f,ii 

Defcriptioinfulasinqua eD: bafiliy De Vefpillonibus 8C eoru nsunere 

caprinceps fxxxi.f.i &fratraria fxxxiii.Cii 

Q^ur bafilica appelletur Defcriptio faccijqucm induunt uc^ 

Epifcopium f.xxxiJ.ii fpillones f.xxxiii.fJi 

De duplici pronunciatione uerbi inCapice..xii.haec habentur* 

cpifcopium f.xxxi.fii De bafilica SC Epio atiquo de^ rcli 

Q^uod tempore diui Paulini Deus quiis diuoy:q i ibi erat f,xxxiii,Cii 

uocabac'' Dominedius f.xxxi.f.ii De perpetua dedicatione infulac p/ 
Q ur epifcopium efl ceplum SC Ba> didlas ad myfleria QC ^ ueneranda 

mica f.xxxi;f.ii 8Ctimendafit f.xxxii.f.ii 

Q^uid Bafilica f.xxxi.Gii Diuum Paulinu fuifTc eptn Fundo^» 

Bafilicaj quod cpifcopium efl: fepte rij at(^ poftea Nolse f,xxxii.f Ji 

funtpartcs f.xxxi.fii DefcriptioBafiUcasantiq diui Pau 

Q^uasnauis.qusalaiquastitulus q liui f.xxxiiii.fii 

ceIIa;quod hemicyclum quod tri In ufu frcqueti fuiife (Irucre Bafili^ 

bunal £xxxi.f.ii casjqorietefped:aret f.xxxiu'i.f.i 

Q_uod caput 8C pes:8C frons 8C occi Q^uo m5 ex duab^ bafilicis Felicis 

putBafilicx f.xxxiXii 8C epii fca e una bafilicaf,xxxiiii.f.i 

Defcriptio chori 8C fcdium ordi/ QuotanisPaulinusfuit pofterior 

num fxxxii.f.i Felice iuniorc f.xxxiiii,f,i 

Q^uaobre chorus chorhofpitas SC Dcmonftratio locorum in quibus 

chorhofpitauocent' f.xxxiiXi fuerat bafilicx illae Fclicis 8C Pau 
Q^uaspsnauisfitjpchor^fxxxii.f.ii lini tiaadiiiSd 

Defcriptio facelli fubcerranei diui Q^uando St qua rone eredtu eft fa^ 

Felicis (,xxx.iiSAi nu fandio^i aplb^ f,xxxiiii.f.ii 

De puteo in quo eft corpus diui Fc Q_uod Bafilica Felicis fuit templii 

licis:8Cdemannaeiusdiui:8C quo louis f.xxxiiii.f.ii 

modo colligitur f.xxxii.f.ii Carmina.D*PauIini de coiuncftioe 

Q^urhocfacclliiappelletiufijcor^ dnarum bafilicariJi f.xxxiiii.fJi 

pus 8C de uerbo iulum f.xxxii.f.ii Q_uom6 accidit in duabus eis bafil 
De Lcone Prxfedlo fabrica: bafili<^ licis fpecies diatrita f.xxxv*f«> 

cac8CeiusIaudibus {,xxxiiS,ii Q_uodteporePaulininoerac cam 
VbilocicftMercatus f.xxxii,f,ii panariaturris:ne(^campanama^ 
Defcriptioturriscampa/ gna>inuenta f.xxxy.f.i 

narias f.xxxiii.f.i Dcreliqisfco^irebufcjfacrisqerat 

Defcriptio bafilicas fanAoraui apo in bafilicis t^e Paulini l,xxxyXii 



.. .,^ LIB* SECVN. 
* Q^^urfanufanAoi^i Apoftolo^ifuit Q.uodfanu Felicisiplateaeratuc 
crea:iiubiefl:nunc.8Cdenomina/ ipillonii holpitatiu et medicos.SC 
tioneipfafani f.xxxv.f.ii utrifcjeiedisjpofleflioeftfacerdo 

Q_uodinreIiquiisNoIaniseftpars tisunius f.xxxviJ.ii 

ligni crucis f xxxy.f.ii Hiftoria de pluribus Felicibus di^ 

Qjaod reliquiac martyru 8C apofto uis f.xxxvi.fii 

' lorti atcj Paulini funt cu ligni cru QL"o mo aProbo uiro Nolao felix 

cis pte i manu argetea q i ^crario iunior Nola dudus fit f.xxxyii.f.i 

Nola nuc fcruatur f xxxy.f.ii In quo coemcteriu eft fiiiflc templu 

Q ur manus epi benedicetis popu ApoIIinis ubi futura dC occulta di 

Iij:het mediii K indice digitos erc cebantur a uatibus f xxxvii.Ci 

AosKreliquoscIaufosf.xxxv.f.ii Mx iunior oftedit fallaces Apol 

Q^uid fitbenedidio f.xxxyXii linis uates fxxxvii.fa 

CCCapite.xiii.hac continent". Templu ApoIIinis ob Felice muta 

Dcreliqsurbisbafilicis f.xxxyi.f.i tum ee in coemeterium 8C templu 

Defcriptiofani diuo Francifco diy chriftianorum f.xxxvii.f.i 

cati £xxxyi.f.i De morte 8C fepultura Felicis iu/ 

Defcriptiocaua?dii:quodinmonay nioris f.xxxyii.f.i 

(lerioefandiFracifciquoduocat Quod epifcopium fuit templum 

incloftrum f.xxxvi.f.i louis f.xxxvii.fa' 

Defcriptio bafillicac cum coenobio Vbi fit corp^^Felicis iuniorisubi lo 

fancflaeCIara: f.xxxvi.f.i ci fit corp-^Felicis mar, f.xxxyi.f.i 

Defcriptio Bafilicae 8C coenobii qd Q uas magnac cacrimonias fiant in 

collegiii appellatur f.xxxyi.fii Ccemetetio.xiiii.Feb. f.xxxyii.f.ii 

De origine coenobii San(5Vi SpinV Agitur de fano diui Felicisi platea; 

tus •^ * f.xxxyi.fii ut cui fit Felici dicatu f.xxxyii.f.i 

De bafilica Pauli 8C hofpiti medico De pid:ura:q in atrio fani Felicis ii 

m illi^^.qd mutatu e i coenobiii fa/ platea eft f .xxxvii.f.ii 

cerdotu Auguftinefiii fixxxyi.f.ii NuUu c diuis Felicibus genere No 

Q^ur Paulinus Aphrica nauigauit lanum fuifle iTxxxyii.nii 

i feruicia.atc^ qur foIutus.SC de re Defcriptio fani diii lefu f.xxxvii.f.ii 

ditu in epium Nolaqj f.xxxvi.f.ii Mores excipicndi mendicos Nola: 

De p6pa:8C laEtitia:quibus Nolani ortos efle a Felice iuniore 8C Pau>» 

cxcacperc redeunte Paulinum ab lino f.xxxvii.f,ii 

Aphrica f.xxxyi.f,ii CTCapitc. xiiVu hsLC cotinetur, 

Q^uod cacrimoniac QC nundinae fifjt Q_ua rone i urbc pfente Cnt fubtcr^» 

inmcmoriaredditus diuieius ab ranea caua ue facella f.xxxviii.f.i 

Ahrica potius q ob mortem eius Q_uo mo audu eft folu i urbe ite (o 

& orium f xxxyi.f.ii li5 i agris Nolanis f.xxxviii.Ci 

Defcriptio fani diiplicis diui Felicis Aqs certis tpo^: iteruallis fluere i 

fnplatea iiiii«/.^i!3^' f.xxxviXii aItioreaIueo|[prius f.xxxviii.f.i 



LIBR.I SECVNDI 

Padu in alciore fundo flucrc q fit fo CrCapicc.xv»f«ha:c contmcn^-^ 

lum tcrras f.xxxyhi.fA Q^usc fora 86 gbus in locis pateanc 

Q_ur Nola: folia cauow fano§i pay atc^ q rcs i cis tradtcn^ f.xl.f.ii 

ru abfic ab ags ondit f.xxxyiii.fi Ordo dic^: appcUatorii nominibus 

Vbi folii nijc depflTum e 8C cauu ali planctarii f.xl.f.ii 

cuius ba(ilicx:fana prifcis teporfy De trabc marmorea 8C in ca excaua 

bus excitifTe moftrant'' f.xxxviii«ni tis rerii menfuris f.xl.f.ii 

CTCapite.xv. hasc habcntur. Dc modo quoda puniendi fontes ci 

Q^uacfiitfiguraacdiupritisurbis:8C tra corpis dolore f.xl^f.ii 

cjfr ea^i ptes fe heant f.xxxviii.f.i Q^uo in loco coceffum e Nolac mc 

Singulas fere aedes Nolanas habc/ retrlcibus ^ftituere fc f.xl.f,ii 

recauajdium i,xxxyiiiSAi 

Defcfiptio atrii dC por^ LIBELITER.TIL 

ticus f.xxxviii.f.ii 

Vbi loci Nolani excauentur pumi CTCapitc prlo haec habcn^. 

culi .T.iiiiL: f.xxxviii.f.ii Dc facris initiatis 8C dignicatibus ac 

Lithoftratum ex qua materia confi ouentu co^intcm de ocginis 8£ uc 

ciatur f.xxxviii.f.ii fpillonibus Nolanis ficli.f.i 

Q^ur ualles Gccalanjc no fuftincat Qui canonici 8C ^ numerales fint i 

aquas indicatur f.xxxviiiSM cpifcopio f.xli.f.i 

Defcriptio equilis 8C ccl/ Canoico^: qttuor dignitatcs f.xliXi 

larii Dua 3x)iij;^.i f.xxxviii.f.ii Dcqftoribus8Cfacrario f.xli.f.i 

Defcriptiodolii f.xxxviii.f.ii Q uo conueniat aureus 8C argeteus 

Vn doliu didii e bottc f.xxxviii.nii niimus 8C quo differant.undc(]p de 

Q^uodconclaueeftfala a faltando catus fit did:us. f.xli.Cii 

dicla .' f.xxxix.f.i De tribus gencribus coenobitarum 

Defcriptio conclauis 8C mafcuIoruroi-i£ Ebn^cltrl f.xli.f,ii 

cubiculi f.xxxix.f.I Dccacnobitisfceminis f.xli.f.ii 




iptio porticus fupioris 8C W Q_u 

giettas f.xxxix.fi CTCapite.ii.haec habcntur» 

Q_uiIocusfitmegaccni58Cqur ita Pe facclbs fcpulchrifcj priuis : de<j 

did:us f.xxxix.f.ii funeribus atc^ cis: q circa funcra 

Numerus aedium quac in urbe nuc traAan^a Nolais - .iiii. f.xIiiXi 

cxtant f.xxxix.f.ii Defcriptio incauato^ fepulchro^: 

Q_ur jedes Nolanoy femotas funt a fub mote ita ftrudo^iut ciuitas dc 

locis tabernarum f.xxxix.f.ii fundto^i uideatur f.xlii.f.i 

CrCapitc.xvi.hsc continetur, Defcrlptlo facellijquae Capclla uo/ 

Q^ui fuerintrq acdificado benemeri catur f.xliiXii 

tifuntdeurbeNoIa f*xxxix.f.ii De0gno:^econauocat f.xlii.f.ii 



1 LrB* TER.TII 

T>£ ordinc pulfatarum campanam puella N olana ucnuftiflima f.il.f.i 

in funcribus f.xlii.f.ii CTHasc continentf capite.iiii. 

Defcriptio funeris fixliii,f.i Dc Iuda£is:g[NoIac faeculo nfo hita 

De officiis uxoris dcfu(fli i ipo func uere:ac eoy eiedtione f.il.fa 

re ac alia^i mulicru , ■ f.xliii.f.i Q_uoto anno ludasi coepcrint inco 
Dcfcriptio Caftellaminu:inter quas lere Nolas f.il.f.i. 

defundius collocat'' in bafilica an/ Dc ufura:g ludxi Nolas fadiitauef . 

tchumatione f.xliii.f.i undcditimmicuaferijt f.il.f.ii 

De fcpulturis quorucilcj dcfuncflo Q_uot annos ludasi habitaucre No 

rum i.xlinS.ii \x f.il.f.ii 

Vbi fcpclliantur occifi 6C quo moy- Q^uo tpe fuerc eie6ti ludaei: quoc^ 

do {,x\iiiSAi boisoib^cxtcrniscxpoliati f.iLf.ii 

Q_uid agit is:g priuu faccllii fibi pa fCCapite.v.haec haben^. 

rarcuult f.xliii.f.ii Dc ftudiis Nolao^i piitiii f.il.f.ii 

Dcreliqisdefuri<flo]5^:qcxcauataci Q^d hodierna dic Nolais adeft ma 

foffis (aceIIof|iiid ccenofa uia^^loca gna matetia mercaturse agendxdC 

atq^cxtraurbeeiiciunt'' f.xliii.f.ii uia facillima fil.f.iC 

De couiuio quod domi fit defun<fli Q^ui mercati fut fru<fl9 Nolanos et 

poft cius humatione f.xliii.f. ii hi ipi breui effecfli fut diuitcs f l.f.i 
Munera co^^^qui pro defan^flo in lu De ingenio hoium mcditcrraneo^ 

diufunt j-nTVDs-^fnip f^xliiii.f.i crga nauigatione f.I.f.i 

Q^uid.gramijSCgramalia f.xliiii.f.i Nolanos duobus enixe nuc idulgc 
>n- CCCapite. iii.haec habent''. re.arborctis 8C corvletis f.l.f.i 

De familiis praefentis urbis egre/ DcquantitateuiniNolaniqquot^ 
* giis f.xliiii.f.i annis uedi pot f.l.f,i 

Procemiatur de quibus familiis fiit Dc capacitate doIii.8C quid barylis 

mentio habenda atque confutan^ 8C cadus f,l.f.£ 

tur qdam cxtrcma f.xliiii.Ci Q^uati fit argetcus nijmus f.l.f.i 

Q^ua ronc dc fingulis cgregiis fami Dc pondere fcrupuli filif.i 

„; i his hic fiat mentio f.xliiii.f.ii SiimacoIIedtioaucIIanaruq aNo 

Diuifio totius utbis in qttuor ptes lanis fiit in cory letis f.I.f.i 

ueluti tribus f.xliiiiif.ii De cetenario 8C cataro 8C ac modio 

i^Q^uacfamiliaEfuntinregione Por.^ auellanarii & tumulo f.I.f.i 

itellana .•jpiai-); . {.xliiiiSSi Deuncia8CrotuIopoderibus£l.f.i 

Q_uae famili^E funt in tribu Samuc Q^uatiuedat^^NoIacdohuuininoui 

litano xly.f.i quaticj modius auellana^ f.I,f.iii 

Q ua2 familiae funt in plaga Cortex CCHaec capite.vi.habcn^. 
"iellana fxlv.f.ii DccIcgantiaSCgratismoribusNo 

Q_uae familia: funt in angulo Vica> lanorum f.I.f.ii 

iciano;' f.xlvii.fii Q^uales homines in urbc Nola in^ 

Breuishiftoriade Diua Beatrice colunc. ,1 i f.I.f.ii 



Q_uld dcxtrochcrium f.I/.ii cquofcdetiuccftatninc f.Iii.f.u 

De magna dC liberali Nolanorum Q^ ua ob cam ea certamma Nolas fi 

hofpitalitate £Lf.if untferuatac^^funt f.Iiii.Ct 

Q_uatopercNoIanimutuofecorri CEXapite.viii.haeccotinen^. 

gunt at(^ colunt f.Lf.ii Detributis6Cued;igaIibus^iurbe. 

Nolanosne^fadiofosnc^homici ppfocj Nolano fiut f.IiiiXi 

dasnecj proditoresnecj latrones Q_ua:recipit a Rcgcqusec^ foluit 

necj^ mendicantes fl.f.ii regi Nolana ciuitas fliii.f,i 

Meretrices Nolanas nufqua uifas Q^uo modo Nolani colligunt pe/> 

tffe fj.f.ii cuniarcgiquotannistribucndsudC 

Nolscpulchriores hofes nafciqin qquatitaseiusefl: f.Iiii.f.i 

drcQpofiitis locis f.I.f.ii De quattuor ueAigalibus Nolano 

Q^uatopere a magnis uiris externis ri5:8C Gabellis f.Iiii.fi 

conditio afFedtusque Nolanorum Quo mo B^egulus fua in urbc No 

amati funt f Lf.ii la pecunia colligit at(^ qux quan 

Latinorum uerborum Nolanapro utaseiusefl f.IiiLfi 

nunciatio a Laurcntio Valla pro^ A qbus rebus ciues ucAigalia cra> 

bata f.Ii.f.i hunt fliii.fa 

Q_urNoIanipercgrcdiuuiuercnc De feudo 6C cius^prictatc f.Iiii.foi 

qucunt £Ii«f.i CTCapite. ix. hsec habeni^. 

Prouerbium:NoIanum campana^ DemrimoniisSCdotibus f.Iiii.f.ii 

fium f.Ii.f.ii Q_uomodoconiugia faciunt No> 

(TCapitCivii.haec continenf'. lani f.Iiii.f.ii 

Dc magiftratibusNoIais f.Ii.fii Q uidfertfponfauiro:qttidfponfac 

De ptore SC ptoria poteftate 8C afTef (ponfus donat f.Iiii.fJi 

fore:SCauditore f.Ii.Lii Q^uo modo fponfa ad uiri domum 

De. Elediis dCeo^ autoritate f .Ii.f.ii accedit f.Iiiii.f J 

DePrajfedtiseduIioy f.Ii.f.ii EdiAii Nolano^i in accipienda aut 

De Syndico.i.qftorc urbis flii.Li mittenda ad extcrnos in uxorcm 
Dc Aedili SC Prxfedto menfura/ muliere f.Iiiii.f.i 

rura f.Iii.f.i CDCapitc.x.hacc cotincn^. 

De qftore rcguli dC xrario 5C baiu/ Dc fpedaculis hifhrionii atc^ ludo 

lisdCho^foro f.Iii.f.i equeftri f>Iiiii.f.i 

DcArcisPrasfcdlo f.Iii,f.i Atellanam comocdiam 5trodu<ftam 

DcMagiftroNundinarum SC eius uideri in fpciftaculis quibufdam 

luftratione flii.f.ii Nolanis f.b'iii.f.ii 

Luftratio casrcorii; qax in honore Defcribi^ milcs armatusSC (ingulae 

diui Paulini fit ' - > - " " '■' fclii.f.ii cius armaturx partcs fignifican^ 
Dccertaminc curfbrum ac eorum tur f.Iiiii.f.ii 

prasmiis f lii.f.ii Defcriptio confIi(ftas 8C haftiW ^* 

De adolefcetulorum primariorum dii *--..>k: f.lY»f«^ 

B ti 



LrBi TERTII 

O uaslocafunt deftinatahafl:ilu> DcSophocleoAiacc f.Ivr.f.ii 

diis f.Iv.Ci Q^uicl(ignificetporcelIainfpe(fla> 

Q U2C fit cloftra f.lv.fi culoeiusbelli f.lvii.f.i 




Qji epium fuit tcpli 
De nouo idu<fto haftiliidio qua: gn Q d eode fpedaculo fignificat'' de' 

tanauoca^ flv.f.i ultormalo^^acfupbo^iSCeoijiqi 

CITCapitc. xi, haec habend". dei maieftate fsuir cogitatf Iviiw.i 

Dc cofuetudine quada facerdotii p Q^ 5 louianus Potanus no abre fpc 

fule uencrantiu f.lVifii (^aculij pocella: accufauit f.IviiXi' 

• In ccnfu facerdotii faccrdotes accc CCCapitc.xiii.hasc c5tinen£', . 

dercfloribusredimitos flv.f.ii De morc quoda adolefcetuloy No 
Q_uo mo fiat clcrico^j cefusf Iv-f.ii lano^i belligeratiu f.lvii.f i 

Q_5 cefus cKco^ioftedit ufum bafili Defcriptio pugnae g[ faciiit adolefce 

fcaeantiq SCiperiiiantiqii Nolano tesaduab''portiscxcutesf.IviiXii 

rii icircupoiita oppida f.Iv.f.ii Q_dciufmodi pugnac 8C bellaifti/ 
Q_d agnus auratu s q a Stabiais ad tuta fijt ab antiqs Nolaisiquo^ino 

pfule fert^adicatantiqs ca^rimoias paruafuifte cura rei militaris indi 

louis^fugiiatcj^foedericii flvi.fi catur. f.lvii.f.ii 

Q_5StabianiaIiqrifededere Nola CirCapitc.xiiii,hacc cotincn^, 

nisadeos^fugientes f.Iyi.f.i Dcuindemia8Cmorequodapaga<^ 
Q^c! flores laetitia Si hilaritate tefta noi^^tqij uindemia faciiJt f 1 viii.f.i 

ri ubi(5^ uolunt f.lvi.f.i Defcriptio fifcinac 8C cthvmoW 

Q_dqueneraturiacccdi5tadalique gia f.Iviii'f.i 

eos oportet la^tos acccdef f.Ivi.'f»i Defcriptio uidemiae 8C noia uafo^c 
Venus iiffe ad iudicium Paridis ro 8C feruientiii in uidemia flviii.Ci 

fisredimitaab quaslactia tC grata DefcribiYfuriaSCobfcoenitas^C pc 

uifaeft f,lvi.f.i tulantia uindcmiato^i f.lviii.fi 

Q^dfeucritas8C trifticia 8C uacuae Q^obfccenitas8Cfuria uindemia 

manus SC ihornatt] caput ueneran to:^ inoluit ob ucncratione q anti 

cis alicnatione animi idica t £1 vi.f.i qtas ^fecuta e Bacchii f.I viii.fi 

j.K (TCapiteixii.haEc contincn^. Libcrtas ta magna: pctulaciae 8C ob 
Dc altera facerdotum confuctu^ fccenx oronis: q uindcmiatoribus 

dinc f.Ivi.f.i coce{raeftindiciumfacit:agricuIy 

Pefcriptio fpcAaculi porcellaE q3 turam prifcis Nolanis curx maxi 

in epifcopiofit -!* t f.lvi.f.i masfuiflc • nr f.lviii.f.ii 

Spcdraculij porcellae rephefumee Peroratiooperisat^apta monitio 

jalouianoPontano f.Ivi.f.ii f atioi^ perorationis f*lYiii,f4i 

Q_c!fpcAacuIiiporcelIaE6tepfenta :i.i 

jtiobclligigatei f.lyi,nii /..ijioh^f.-FinisIndicis. .3:oi;-.sa 



CORRIGENDAJN.HOCOPERE.SVNT,HAEC. 

Charta.mfelicle.ii.iprcfTutxienirece (lente.Iegeexidunt* . 

pticiijege.recazpticii Charta.xv.relideai.ipre(rum cft; co/' 

Charta.iiii.feiide.ii.iprenumefl:rey rupteileg.corrupte. 

cepti legc recaeptij Charta.xvi.reIide.ii.Tprefrum c Hc 

Charta.y.felide.i.iprcnum eft caepc tacleenfis.Ieg .HeracIecBfes,item 

rint.Icge ccEperit*ac excep tis leg. Galcuus.Icg.Galenus.Itera fada t 

exc£eptis.SC excepta leg.excaspta; lcg.f cedat.Item,ne particula . iege 

Char.yrJcIide.ii.ipreiTum e paenus. uc particula* ^ 

Icg.pen*.Ite caeperit.Icg.cceperit. Charta.xvii.felide.i.ipreflum c ma/ 

Charta.vi.fclide.i.ipreflum efl: quo xima clade.Icge.maxime clade. ' 

rumlegequarum.Itemprefertim Charta.xvii.felide.ii.imprefrum efl 

Icgxpraefcrtim. fedcrc.Ieg.foedere.Item acccrfcen 

Charta.vi.fclide.ii.ipreflumetnm« dumlcgeaccerfcndum, 

Icgcitum. Charta.xviii.felide*i.impreflum eft 

Charta.vii^fclide.i.impreflum e fae/ eggregie.Iege.egrcgie^ 

cunditas lcgc.fcecunditas item cx Charta.xviii. felidcai. impreflum € 

lo.Iegc cceloi recepti.Ieg.recacpti.Iteipreflum c 

Charta.vii.felide.iiumpreflum c f c Gallos audercnt.lege.addendo uc 

diculum lege ridiculum. Gallos auderent.Duces uero paa 

Charta.viii*icltde.i<ipreflum efl; px cos pofl: dies fbluti cuafere. 

nas.lcgc.poenas Charta.xix.felide.ijpreflumen: re^ 

Gharta.viii.felide.ii.iprcfltim cfl: ciS tentioris.Iege.rccentioris. 

didionc Nolae.legc cum diAionc Charta.xix.folide.ii. iprcflum e rc# 

Nolac ^eu Bellaj j Item impreflum prcfentatur.Ieg.repracfentatur. - 

eftfuifletlege fuiflcj Hif/.L, Charta.xx,fclide.i.ipreflumcfl:ab<^ 

Charta.x.fcliae.ii.impreflum efl: bc Icge abfcj.Item aluifli Icg.aluiflc. 

iiiuolentia.leg.beneuolentia Item multo.legc.multos. 

Charta.xii.felide.i.ipreflum edxdi Charta.xx.fclide.ii.impreflum eft 

tum.Ieg.editumi IIS.C VLp^Je. HS • CVt 33 -J 

Charta.xii/clidc.ii.iprcflum efl: fa/ ItcDccurionib^.Ieg.Dccuriobus. 

dta Vi(ftoria.leg,fan(aa VicJtoriai Charta.xxi.felide.i.ipreflrum eft prc 

Chatta.xiii*ielide.ii.impreflum eft ter.lege.practer. 

^ubfc^ fubiucrir.Ieg.quoufc^fubi^' Charta.xxiii.felide.i.impreflum cft 

4ierit.Ite.queabaggere.Iege«qux occafam legc.occafum. 

ab aggere: Charta.xxiiii.fclide.i.impreflum cft 

Charta.xiiii.felide«i. impreflum eft feruis connumeratione.lcgc feruts 

protenfis.Icg.prot6fus.Item pluc/ a connumeratione.Item quantam 

?cs,lege.plurcs. iin^ir-i ^lcgcquantum.Itemfigura NaljM 

ChatUtxy .felidcuimpreflom t exi nitlcge^figura Nolaoi» 



aiib't« f^.«4 



Chaf ta,5acv.feriac.K impfcGTum cfl: Cliaita-5batvn.rcrifle.fi.fpfefl*amcrr 

felius lege filius.icem uidenenc lc xyi.KI.Iege.xyii.KI. 

gcuidiflcnti Gharta.xxxviii.relidc.i.iprcflumcft 

CIurta.xxvi. fedile j.iprcOrum c lu cos tum.Ieg.eo tum. 

thca.lcge lutca. Charta jcxxix. felidc^i. ipreflum eft 

Charta.xxvi.fcdilc.ii.impreflum cft duplof^.lege.duplo ^; 

mcnlio.lcge manfioi Charta eade felide.ii.iprcflum c fti/ 

Charta jQcviii.fedilc.ii Jmprcffum e pedas.Iege ftipandas.Ite interpraB 

quofcj.Iegc quoufc]^ tan^.Iege fntcrprctan^ ite ccemc 

Charta.xxix.felidc.i. imprcfTum cft tis.Iege caemetisjte iprefTum fcr> 

tcftitudinc lege teftudine uauit.Ieg.ferauit. ite ipreflum ope 

Charta cade fedilcii,ipreflu e hor/ rc pcium.Iege opcrac preciu. 

tis lungi^ lege hortis cingit^ite cri Gharta.xl.felide.ii.ipreflum eft dix 

gcre agreffus eJege crigerc aggref legc die . Ite ipreflum cft eiafdem 

lus cft.itc tcphacei Icg.tophacei co§i..Iege eiufde cornu.Ice iprefTii 
Charta-xxx.felidci.impreflum e^^ lignoru rudcra.Iege lignorum ru/ 

tedens.Icg.proccdes.Item tcftitu/ dera uenduntur. 
• diaibus lcg.teftudinibus» Charta.xli.felidc.i.imprcfrum eft in 

Charta.xxxi.fcIide.i.imprefTum eft chorofpitis..Icgc in chorhofpitis* 

Vincanciana.Icg. Vicanciana. Ire Ite iprciTum cft Thcfaurius . lcgc 

pCEmcrium.Ieg.pomoeriu. Ite altc Thefaurarius. 

rdfc(n:ione.IcgcaItcrafcdtione.ite Gharta.xlii.felidc.i.lprefrum eft ini 

clandit.lcge.clauditj x.aifc.iD ciatoru.Icge.initiatorij. 
Charta eade felidc.ii.impreflum^ cft Charta cade fclidc.ii.iprcfrum eft fo 
j>refcntant.Iege.prjEfentant.. : j fet,Ics;e.foIet.Ite iprcfTum.faEmina 
Cfharta.xxxii.felidc.i.iprefrum c.At lcge toemina; 
' iiipraminorcsianuasringulscfunt Gharta.xliii,felide.ii.iprcflumeft in 
.tti^u ibricacii : folu uero lichoftra qua cadauer.Icge in qua cadauer* 

t(j.e.fcncftrae oblogx illis:quas di Ite ^cdito facello.Ieg.cdito facello 
:'ximusminorcs:fupraqsfemifafti itcmfternuunt.Icgcftcrnunt. 

giii erigi^ilcg. At fupra miores ia> Gharta.xliiji.felidc.ii.impreirum cft 
, nuas finpulae fut fcneflxa: oblogac beate.Icgc beatac.Itcm iu tcmplo» 
',illis:qsdixim^minores:fupraquas lcge in templo. 

femifaftigiu crigif.teAii imbricay Gharta.xlviifelide.i.ipreflrum c. Da 

tum:fo}Ci ucrb. lithoftratum eft. tes mercatura cxerces.Iegc adden 
Charta.xxxiiitfelide.i.iprcfrum eft do utDantcsmercatura exerces. 
/fupra calijnas.Iegc fiipra coliinasi Atc^ alter Felix mcrcaturac indul/ 
..Charta. xxxv» felide.i. ipreflum eft gens.ac Alexandcr eiiis fratcnqui • 
, r pertenditur.Iegc protenditur* armis incumbit.ite iprciTum e. Itl 

.Ch9rta.^pcxvi.felidc«ii. iprefTum cft Hierardus litcris .iniignitus . iege 

nataliciie dietleg4^talmum diem* i his addedo uuiti Hierardus lite> ' 



ris infignitUs.Q^uinet loancs at<]^ Charta.I.fcIidc.f.iprcfrutn e circnm 

A ntonius eif filius fenatores boni. flexa lege.circumflexa» 
Charta.xIviii.felide.iJprenum e p^ Charta eade felide.ii.imprefiTum eft 

didlus lege pditus.ite iprefliim cft: foc(flatores.lege.fed:atorcs. 

Ferdericus lcge Federicus.Ite im Charta.lii.(elide.i.imprcflum cft fa 

prcflum.Ioa.Iege.Toannes. medis pcenis.leg.i fumedis pcenis, 

Charta cade felide.ii.iprcflum e. ite Charta eade feliac.ii.impreflum eft 

Angelus dC C5taren'\lcg.his adde auleis.legc.aulasis. 

do ut.ice Angclus 8CCocarenus ar Charca.Iiii.felide.i Jpreflum cft ue/ 

ma exercucrc-ac Petrus mufica p <ftigallia.lcgeue«5tigalia. 

ftans.Ite ipreffum cft fuit ftudio^ Charta.liiii.fclidc.ii.ipreflum e pf c 

fifTimus.his addcatqj Mirabilis fc tcr.Iege praster.Item ipreflum eft 

nator bonus.Ite iprcflum eft.pfta cxcrjnrus.Icgc cxertus. 

ti exccllit.addc his.atc^ Gafpar ; ^ Charta,Iv»felide.i. iprcflum eft cae^ 

optime mercatura fettatur. pit.Iege ccepit. 

Charta.il.felidc.i.impteflum eft lu/ Charta.Iyi.felidc.ii.ipreffum cft ac 

dei.Iege ludaei. ccnduuntur.Iegc acceduntur. 

Charta cade felidc.ii.iprcflum e lu/ C harta.I viii.felide.ii.impreflum eft 

deii.Iegeludaeu.iteludei.lcgc. lu aliflimas.Icge aluflimas. 

daei.ite ipreflum e longo bcUo ha 

bito.Icge.Iongo^ bello gcfto. Finis corrigcndorum. 

CCIncuflum cfthocopus opcra diligentiac^ Probi uiri loannis Rubri 
VcrccIIani.Vcnctiis Anno Salutis.M.D.XlIII.Scptcmbrisucro dic 
IIII.fub Leonardo Lauredano Duce Sapientiflimo. 

Rcgiftrum/ 

i. b* c. d. e. f. g. h. u Omnesfuntterniocs. Ic. A. B. ueroduernioesi 

tpVnulquIf^jmonitusfitthocopusimprcflum e([e cum priuilegio flC 

gratia pcr deccnnium concefla ab illuftriflimo Dominatu Ve^ 

neco.Ncmo audeat iigitur aliquo padro ipfum imprfme 

te;(i mul(fbam cupiuerit euitare:quas con/ 

tumacibus illic eft fndi^a* 



■'ij i 



.muioL,' 



■1 A 






.23oi«-njjboiou J-. 



.-j^iiihicznu..O .1 .13 .^p. ,> 



soV uitmmc .■)ro'> mmnu3:*3b 

ornhqrrti mii! ; i o lir:'' oupiJc ii. " .ui: oni:)V.,t)r. 

• iftfoibm fl^ sin . ' ..r,rno3 



"ni 



■$ 



f:'