(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Desturi za Wasua·heli na khabari za desturi za sheri‘a za Wasua·heli, [gesammelt]"

ULI SOCIAL CUSTOMS 
C, Veiten 




brary 



esturi za Wasuaheli 



von 



Dr. C Veiten 



| 
i 



»r#i 








# 






■S 



»i*i 





V«. 



• •• 








^KIM 








K* 



■*•*, 




9 



*$* 



»•< 



•#* 



&* 



'•* 



V« 




üf 



$** 



*Jwd£Jl>c, 



Desturi za Wasuaheli 

na 

khabari za desturi za sheri'a 

za Wasuaheli 

0a*r Sl ^ J~JL' 



Dr. C. Veiten, 

\\ i 

Lehrer des Suaheli 
am Seminar für Orientalische Sprachen. 




Duquesne University Library 
African Coilection 



(Böttincjen. 

Dan&enfyoecf & Kuprecfyt. 
1903. 



«Hl?* 



^7 2.<?6 7 -4~ 



*fr 



ton 



Eine deutsche Uebersetzung erscheint gleichzeitig. 



"Vorwort. 

Die vorliegenden „Desturi za Wasuaheli" (Sitten und 
Gebräuche der Suaheli) bildeten ursprünglich eine Sammlung 
von Berichten , die Eingeborene während meines Aufenthaltes 
in Ostafrika auf meine Veranlassung in arabischer Schrift 
aufgezeichnet hatten. Ich habe diese Berichte mit dem der- 
zeitigen Lektor am Orientalischen Seminar Mtoro bin -^wenvj 
Bakari aus Bagamoyo durchgesehen und dabeT von ihm noch 
manches darin nicht Erwähnte, bisher Unbekannte erfahren. 
Einmal auf den richtigen Weg hingewiesen, hat Mtoro bei 
der weiteren Ausarbeitung dieses Werkes durch eigene Auf- 
zeichnungen sehr dazu beigetragen, daß es das Wesentlichste 
von den Sitten und Gebräuchen der Suaheli birgt, was für 
uns von Interesse und Nutzen ist. 

Bei der Auswahl meiner Gewährsmänner , deren Namen 
hier alle zu erwähnen zu weit führen würde, bin ich stets 
darauf bedacht gewesen, mich nur an reine Suaheli-Leute zu 
wenden. Man kommt, wie es wahrscheinlich schon geschehen 
ist, sehr leicht in Versuchung, sich an den intelligenteren, eher 
zugänglichen, weniger mißtrauischen und mitteilsameren Araber 
zu halten, um über die Sitten der Suaheli Aufklärung zu er- 
halten , das ist jedoch falsch. Man wird dabei mehr einen 
Einblick in die Gebräuche der mit der ostafrikauischen Küsten- 
bevölkerung in enger Verbindung stehenden Araber erhalteu 
als in die der Suaheli. Wenn auch letztere Vieles im Laufe 
der Zeit von diesen angenommen haben , so kommt es uns 
doch in der Hauptsache auf ihre ureigensten Gebräuche an. 



APR 12 197f 



VI 

Die im Anhang gegebenen „khabari za desturi za sheri'a 
za Wasuaheli" (Rechtsanschauungen der Suaheli) stammen 
sämtlich von dem verstorbenen Mw'allim Baraka bin Shomari 
aus Kondutschi bei Darcssalam , die derselbe im Jahre 1895 
in meinem Auftrage niederschrieb. Sie geben uns ein getreues 
Bild von den juristischen Kenntnissen eines gebildeten Suaheli 
und zeigen uns, soweit dies vom Standpunkt eines Eingeborenen 
und Laien möglich ist, aufs eingehendste die Vereinigung 
des muhammedanischen Rechts mit dem Gewohnheitsrecht der 
Suaheli , wie es im Lande der Suaheli unter den früheren 
Machthabern ausgeübt wurde. 

Ich hoffe mit dieser Veröffentlichung folgende Zwecke zu 
erreichen : Die vorliegende Suaheli-Ausgabe soll eine weitere 
Bereicherung der noch in den Kinderschuhen steckenden Suaheli- 
Literatur werden. Ferner ist es mein Wunsch , daß die des 
Suaheli Kundigen, sogenannten „alten Afrikaner," wie die am 
Orientalischen Seminar sich auf den Kolonialdienst vorbereitenden 
jungen Kolonialleute darin eine angenehme und zugleich be- 
lehrende Lektüre finden mögen. Schliesslich soll die deutsche 
Ausgabe dieses Buches vor allem den zum ersten Mal , auch 
ohne Sprachkenntnisse, in die Kolonie Kommenden ein Mittel 
an die Hand geben, unsere schwarzen Schutzbefohlenen von 
vornherein richtig verstehen und sie auch danach richtig be- 
handeln zu können. 

Die Transkription des Suaheli ist die allgemein eingeführte 
englische , welche auch in unseren Schulen in Ostafrika in 
Gebrauch ist. Ich habe außerdem noch in meinen bisher 
erschienenen Arbeiten und auch hier , mit Rücksicht auf die 
arabische Schreibweise des Suaheli , die aus dem Arabischen 
ins Suaheli übernommenen Wörter in ihrer suahelisierten 
Form mit den in der arabischen Transkription üblichen unter- 
scheidenden Merkmalen versehen, die es dem Studierenden auf 
diese Weise leicht ermöglichen , auch das in einem arabisch 
geschriebeneu Suaheli-Text stehende arabische Wort sofort zu 
erkennen. Man mag diese Einführung für überflüssig halten, 



VII 

wie jede mit zu vielen unterscheidenden Zeichen versehene 
Schreibweise für den praktischen Gebrauch kaum Anwendung 
finden kann; ich habe es jedoch in diesem Punkte bei meiner 
praktischen Erfahrung in Ostafrika und bei meinem sieben- 
jährigen Unterricht am Orientalischen Seminar als eine Not- 
wendigkeit empfunden, die, solange wir es mit einer arabischen 
Schrift des Suaheli zu tun haben, auch beizubehalten ist. Ich 
habe dies ausführlicher in der Einleitung zu meinen „Märchen 
und Erzählungen der Suaheli," Band XVIII der Lehrbücher 
des Orientalischen Seminars besprochen. 

Das Nähere in betreff der Schreibweise ist aus meiner 
„Praktischen Anleitung zur Erlernung der Schrift der Suaheli" 
(Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1901) zu ersehen. 

Die Erklärungen in den Fußnoten sind zuweilen in 
"Wiederholung der im Kapitel vorher gegebenen Anmerkungen 
gemacht, und zwar deshalb , damit der Leser jedes beliebige 
Kapitel zu seinem Studium herausgreifen kann. 

Die Interpunktion des Suaheli - Textes habe ich derart 
gestaltet, dass jeder Leser sich sofort in der Konstruktion der 
Sätze zurechtfinden kann. 

Berlin, im April 1903. 

Dr. 0. Veiten. 



Orda ya khabari zilizomo zote. 

Seite 

inwanzo wa maiieno 1 

desturi za Wasuaheli qabla ya kuzaliwa mtoto 3 

kuzaliwa kwake mtoto na desturi ba'ada ya kuzaliwa kwake . 8 

michezo ya watoto 27 

khabari ya chuo 39 

khabari ya mw'alliniu 49 

desturi za adabu 52 

kbabari ya kuamkiana kwa Wasuaheli 62 

khabari ya kumtia mtoto kumbini 67 

desturi za wari 81 



khabari ya hirizi 88 

khabari ya kuoa 93 

khabari ya ngoma za furaha 122 

khabari ya pepo 144 

ngoma za pepo 149 

kazi ya waanawake 168 

kazi ya waanaume 177 

desturi katika kazi ya kulima 187 

khabari ya taläqa 193 

khabari ya maradi na dawa zao 198 

khabari ya nrtu kuzikwa 213 

khabari za majumbe 222 

khabari ya 'ushuru 230 

kusafiri kwao Wasuaheli 236 

khabari ya usare kwa Wasuaheli 251 

khabari ya utumwa 253 

khabari ya ukarimu 266 

khabari ya näziri 271 

khabari ya vyapo 273 

mifano ya Wasuaheli wanavothanni mambo aliyoumba inuungu . 278 

khabari ya siku kuu 285 

nianeno ya fuinbo 289 

khabari za desturi za sheri'a za Wasuaheli. 

vifungo vyetu vya zamani 297 

desturi ya sheri'a ya uwizi 302 

khabari ya nrwenyi kumpiga ao kunvwua mwenziwe 305 

desturi ya sheri'a ya deni 310 

desturi ya sheri'a ya kudämini , 313 

khabari ya desturi ya be'i 315 

khabari ya kuweka rahani 318 

khabari ya kuokota kitu njiani 321 

desturi ya sheri'a ya amäna 324 

khabari ya shirka 326 

desturi ya sheri'a ya shähidi na ya yamini 327 

desturi ya sheri'a ya kuoa 331 

desturi ya sheri'a ya taläqa 335 

desturi ya sheri'a ya kuzini 339 

khabari ya mali ya mtoto yatima 342 

khabari ya desturi ya wasiya 344 

khabari ya urithi 354 



mwanzo wa maneno. 

desturi l ) za Wasuaheli , ma'ana watu wa mri- 
ma , jumla *) ya desturi zao ni moja toka Amu 3 ) 
hatta Mvita 4 ), na mwanzo wa mrima wa kideutschi 
tangu bandari ya Tanga hatta mgau r ') Lindi. lakini 
mna tafauti 6 ) kidogo za mila 7 ) kama mfano wa h'a- 
rusi 8 ) na kuzikana na kulea watoto • — hufanyiziwa 
labda desturi nyingine kidogo, lakini mno huwa sawa, 
kama dini 9 ) yao ni moja vilevile tangu Amu hatta 
mgau Lindi. na desturi ya majirani 10 ) zao kidogo 
wametafautiana katika mila. na hao majirani zao 
watu wa Tanga majirani zao Wadigo na Wasegeju, 
na watu wa Pangani jirani zao Wazigua na Wabondei, 
watu wa Sa'adani jirani zao Wadoe, na watu wa Ba- 
gamoyo jirani zao Wazaramu, watu wa Kilwa jirani 
zao Wangindo, na watu wa Lindi jirani zao Wahiyao. 
na desturi za watu hao jumla zimefanana na desturi 
za Wasuaheli, illa mna tafauti kidogo ndani yake. na 
mtu anayejua desturi za Wasuaheli, humwelea na desturi 
hizo , na desturi nyingi za watu wa barra vilevile. 

amma mtu kutaka kujua desturi za Wasuaheli, ni 
kumpata mzee mwanamume ao mwanamke kumwuliza 
khabari, sababu wao ndio wanaojua khabari zote, nao 

1) Sitten u. Gebräuche. — 2) Summe. — 3) Lamu. — 4) Mom- 
basa. — 5) Bezirk, Gebiet. — 6) Unterschied. — 7) Sitten. — 
8) Hochzeit. — 9) Religion. — 10) Nachbar. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 1 



— 2 — 

hnfuata desturi za kizamani, zayidi ya hawa vijana 
wa sasa. desturi za kizamani wengi wameziwacha, na 
haba wanazifuata. na wao vijana, killa ikiingia desturi, 
iliyo mpya, ikiwapendeza, liuifuata. kama zamani wa- 
lifuata desturi ya Wa'arabu, na maneno yao kati wa- 
likuwa wakitia ki'arabu. tenna wakatazama desturi 
za Wahindi, na wengine, waliwozipenda, wakazishika. 
wa amma sasa, tangu imekuja desturi ya Wazungu, 
desturi za ki'arabu na za kihindi nyingi wamezi- 
wacha, wanapenda kushika hü desturi mpya. wakiona 
desturi ya Wazungu, ikiwapendeza, huifuata, na batta 
katika maneno, wakisema, hutia neno la kizungu ndani 
yake. lakini hao vijana — desturi hizo wanazishika 
zamani za ujana wao, wakipata fahamu 1 ), wanareje'a 
katika desturi za wahenga ä ) wao , kama walivoonye- 
shwa na wazee wao. 



1) Verständnis. — 2) Vorfahren. 



desturi za Wasuaheli qabla ya 
kuzaliwa mtoto. 

khabari ya kumhota *) mwaiiaiuke iwapo si mzazi. 

Msuaheli iwapo hakupata mtoto, hutafuta mganga 
kimibota yule mwanamke , apate knzaa. na ma c ana 
mwanamke kukosa kuzaa — buwa na mwemimba a ), 
ndio anayemkosesba kuzaa. bassi mwanamume ata- 
kwenda kwa mganga, akampe kbabari : „nataka ukam- 
hote mke wangu." wakesba patana, atakwenda mwituni, 
akachimbe mizizi yake ya dawa, ampelekee yule mwa- 
namke. marra atataka kuku, na unga wa mtama, na 
chooko, na künde, na mcbele. mcbele bupikwa na dawa 
namna nyingine, na unga wa mtama bupikwa na dawa 
namna nyingine. zikesha wiva zile dawa, atakuja mume 
na mkewe, wale pamoja, na yule mganga naye bula. 
wakesba kula, yule mwanamke huzibambika 3 ) zile dawa 
katika maji, ikawa ndio maji yake ya kunywa mudda 
wa siku saba c . nayo bufanyiziwa zamani anapokuwa 
katika l.iecji 4 ). liatta bedi ikesba , na siku saba c zime- 
kwisba — marra mwanamume bumwendea mkewe, mu- 
ungu anapopenda — yule mwanamke marra busbika 
mimba 5 ). 



1) dawa machen. — 2) Fehler, Krankheit, auch shango genannt. 
3) verbinden, hineinlegen. — 4) Menstruation. — j"B) Schwanger- 



schaft. 



khabari ya kutezamia dalili 1 ) za mimlba. 

na mwanamke iwapo siku zimekwisha, na damu 2 ) 
hakuiona, moyo wake huwa na khofu, kama anaclmkua 
mimba, buenenda kwa wa'allimu kutezamia. naye 
mw'allim bumwandikia kombe la za'afrani 3 ) ao la wino 
wa mchele sura ya „araaita," 4 ) ao „inna a'ateinaka," 5 ) 
kisba buosba lile kombe zile sura zilizoandikwa, akampa 
kunywa. naye läzima kunywa siku saba c . na ba c ad 
ya zile siku saba e kama he<Ji haikuja, buandikiwa jin- 
gine. ao buenda kwa waanawake wazee ao waganga, 
wapungao 6 ) pepo. humwambia : „pepo wako ndiye 
aliyekuzuia damu." hupewa mizizi ya kunywa na 
mafusho kujifukiza. ba'ada ya bapo bujulikana kuwa 
ana pepo ao ni mimba. 

khabari ya ucliimgu 7 ) wa uzazi. 

mwanamke usiku anaposbikwa na uchungu wa uzazi, 
naye kijana, anazaa mtoto wa kwanza, bajui kizazi, 
bupelekwa nyumbani kwa wazee wake, buwa yeye pa- 
moja na wazee waanawake , mama zake na bibi zake, 
kazälika na kungwi 8 ) lake wa kumzalisba. na huyu 
kungwi buwa na mwanamke mwingine wa kumpokea 
yule mtoto anapozaliwa, na jina lake mpokezi ao mpo- 
keaji. iwapo anakawia kuzaa, marra butuma mtu kwenda 
kwitwa mumewe. anapokuja bumwambia: „tumekwita 
umwage mebele," ma'ana kuomba muungu apate kuji- 
fungua upesi. yule mume marra bupewa mebele, naye 
husema: „mirni namwaga mchele, iwapo mtoto buyu 



1) Anzeichen. — 2) Blut. — 3) mit Safran einen Teller be- 
schreiben. — 4) Sure 107, 1. — 5) Sure 108, 1. — 6) punga pepo 
Teufel austreiben. — 7) Wehen. — 8) Lehrmeisterin, die bei den 
Suaheli-Mädchen sehr oft eine grössere Rolle im Leben des Mädchens 
spielt als die eigene Mutter. 



wangu, mke wangu ajifungue mavi na mikojo 1 ), na 
kama mtoto si wangu — na akae, aje baba yake mwin- 
gine, amwage mchele." wa kazäli ka mume husema: 
„iwapo tumegomba mimi na mke wangu — kitumbe 
cha kuragongo a ), mimi namwaga mchele, na moyo wangu ., 
u radi 3 ), mke wangu ajifungue. " bassi iwapo muungu { 
amempokea maneno yake, marra yule mwanamke hu- 
jifungua kabisa kondo 4 ) zote , ma'ana mtoto kutoka, 
na damu ya uzazi kumwaika. 

khabari ya knkawia uzazi. 

iwapo mwanamke anakawia kuzaa, hnitwa mw'allimu 
kuandikiwa kombe 5 ) yule mwanamke, apate kujifungua. 
na kombe lake hutwaa sahani 6 ) nyeupe na wino wa 
mchele. na huo wino wa mchele hutwaliwa mchele 
mkavu, ukakaangwa hatta ukaungua, tenna husagwa, 
makaa yake huchujwa , ukachanganywa na manimani 7 ) 
na gundi s ) kidogo, tenna huanikwa juani hatta ugande, 
tenna hutiwa katika chupa, umekuwa wino. 

bassi na wino huu mw'allimu huandika aya za 
qorani 9 ), ma'ana „ayati el-kursi," 10 ) na „wa qul jaa el- 
haqqu wa za haqa al-bätilu inna el-bätilu kana za hüqa," 11 ) 
na mwisho wake huandika „wala haula wala quwwata 
illa billahi el- c aliyyi el-'athim." '-) na kati ya sahani 
huandika waqfu 13 ) kama huu : 



1) Excremente und Uriu , d.h. dass sie von allem entbunden 
werde. — 2) Die Kleinigkeit wollen wir auf den Rücken (über die 
Schulter) werfen, d. h. vergessen. — 3) zufrieden. — 4) Streit, 
Kampf, d. h. aus allen Wehen. - 5) Teller. — 6) Teller. — 
7) schwarze Erd-Frucht aus Indien. — 8) Leim. — 9) Sprüche aus 
dem Koran. — 10) Sure 2,256. — 11) Sure 17,83. — 12) und es 
giebt keine Kraft und keine Macht ausser in Gott. — 13) Auf- 
stellung, Figur. 






V 



L-J 



ma'ana haya maneno ni majina ya mitume *) na 
malaika 2 ). husoma : 

kyaf ha ya c ain sad 

ha mim e ain sin qaf 

taha 

yasin 

muzammil 

jebril 

isräfil 

inikail 

'izräil 3 ). 
majina mawili ya kwanza ma'ana yake kiapo, ali- 
choapa mimngu, na majina matatu yanayokuja — ma- 
jina ya mitume, na majina manne ya mwisho malaika 
makubwa. ba c ada ya kwisha kuandikwa kombe hili, 
huoshwa kwa maji, likatiwa ndani ya chupa kupelekewa 
yule mwanamke kunywa. naye hunywa marra aki- 
pewa chupa, hunywa kidogo, na lililosalia hunywa wa- 
qati 4 ) mwingine, akitaka maji — hatta ajifungue. 

1) Propheten. — 2) Engel. — 3) Bei einem geschriebenen waqfu 
laufen die Striche auf der rechten und linken S<ite durch die Buch- 
staben. Im Druck ist dies hier nur angedeutet. — 4) Zeit. 



— 7 - 

kama hakujifungua, hufanyiziwa kombe jengine ya 
aya nyingine na waqfu mwingine , kama zilizoandikwa 
ndani ya vitabu vyenyi maneno ya uzazi wa mwa- 
namke , matkali kama kitabu cha „majärabadi ed- 
deribi." 

ao mw'allimu humwandikia na hirizi *) iliyo yote. 
na hirizi hufungwa jun ya mkono , hatta ajifungue, 
khalafu hufunguliwa ile hirizi , sababu shughli -) yake 
imekwisha. lakini mwanamke atakapo kuivaa — ana- 
weza — lnrizi haimgluru 3 ), na akitaka kuivua — khiyari 4 ) 
yake mwanamke. 

ao iwapo mwanamke amekawia kuzaa na kuji- 
fungua kabisa, ma c ana kutokwa na vitu vilivobaqi 5 ) 
kama cbupa 6 ) — bassi huandikiwa hirizi na mw'allim 
„sura ya tabäraka" 7 ) mwanzo hatta mwisho, hufungwa 
ile hirizi tumboni. iwapo bakhti 8 ) — hujifungua , na 
ile hirizi hufunguliwa. lakini atakapo kuivaa , aweza 
kuivaa, lakini haifungwi tumboni, hujifunga pahali pen- 
gine atakapo. 

ao iwapo hakujifungua kwa ile hirizi, hufanyiziwa 
hirizi nyingine kwa sura nyingine, mfano „wa '1-mur- 
salati c orfan." 9 ) ao huyu mw'allim kuandika hirizi pa- 
moja na waqfu wa abjed 10 ). 

ao iwapo hawakwenda kwa mw'allimu, huitwa wa- 
anawake makungwi wengine , waliwo wazee , sababu 
wale wa kwanza wameshindwa, kumtezama hali 11 ) yake 
na kumfanzia dawa 12 ) ya miti shamba. hupikwa ile 
mizizi kwa kuku na künde, akanywa maji ile yule mzazi. 



1) Amulett. — 2) Geschäft, Wirkung. — 3) schaden. — 
4) Wunsch. — 5) übrig bleiben. — 6) Nachgeburt. — 7) Sure 25 
oder 67. — 8) Glück. — 9) Sure 77. — 10) wie sie in dem kitabu 
cha abjed stehen. — 11) Zustand. — 12) Arznei. 



kuzaliwa kwake mtoto na desturi 
ba'ada ya kuzaliwa kwake. 

marra kama mzazi amejifungua, hupelekewa kha- 
bari ') mume — ya kama: „mkeo amejifungua." naye 
atakuja, watampa rukhsa *) ya kuingia ndani, atauliza 
„baba ao mama" ma'ana mtoto mwanamume ao mwa- 
namke? watamjibu. atasema: „nipeni mwanangu ni- 
mwone." makungwi watataka e ada 3 ) zao, ndipo wampe 
mtoto wake. akiwa mtoto mwanaTnke — atatoa rupia 
mbili awape, na akiwa mtoto mwanamume — atatoa 
rupia nne. jina lake hizo „kipokeo." marra mume 
atakwenda dukani, akanunue kancla la mtama, na deb« 
la asali ya miwa, na manni moja pilipili mtama 4 jTTa 
tangawizi 5 ), kama ana fed(Ja 6 ), na kama hana — ata- 
kopa dukani. na huko kukopa ndio desturi yetu, kitu 
ajapokuwä nacbo — hupenda kukopa. akesha nunua vitu, 
tulivovitaja, mtama hutwangwa, mchele 7 ) wake hupi- 
kiwa uji wa fuga mgonjwa, uliwo mkali, pilipili nyingi 
na asali, killa"~~as-subuhi. na mchele wa mtama hu- 
p'ikwa chakula ubwa bwa, kitoweo chake kuku ao papa 

1) Nachricht. — 2) Erlaubnis. — 3) übliche Geschenk. — 4) pilipili 
mtama genannt, weil die Pfefferkörner wie mtama-Körner aussehen. 
— 5) Ingwer. — 6) Geld. — 7) jede enthülste Kornfrucht wird 
mchele genannt, meist versteht man aber unter mchele enthülsten 
Reis. 



' 



— 9 



Yf*-0^ 



mbichi mchanga mudda wa siku saba'. na unga ndiwo 
uji wake mtoto hupikwa na sukari 8 ). 

turejee kunako khabari ya wale wazee. makungwi 
ba c ada ya kumpokea yule mtoto, humvua nguo zile, 
alizotoka nazo katika tumbo la mama yake, huitwa 
„nguo" ao „kunga ya uzazi." 2 ) tenna hukatwa na ki- 
tovu, na khalafu bufimgwa kile kitovu na uzi, na ule 
uzi hufungwa yule mtoto shingoni, hatta kitovu ki- 
kauke. ba'ada ya siku saba c labda huanguka kile ki- 
pande cba kitovu. 

ba'ada ya kuanguka kile kitovu, huletwa bua kukuu 
la mtama, lililopata mwaka, huchomwa lue bua hatta 
likaungua. tenna husagwa, yale makaa yake hupakazwa 
yule mtoto juu ya kitovu. ndio dawa yake. 

na vitu hivo nguo ya mtoto na kipande cha ki- 
tovu huvizika uani, wakaweka c alama 3 ). na ba'ad ya 
siku saba c mtoto akisha nyolevva, nywele zake na kucha 
zake huzikwa pamoja. kisha hupandwa mnazi. na 
mnazi hupewa yule mtoto. na akikua, huonyesha wen- 
ziwe — ya kama : „mnazi huu ndio kitovu changu." 
na wanapoupanda ule mnazi husema: „huu mnazi tu- 
naoupanda — muungu amkuze mwanetu 4 ), aje aunywe 
maji mnazi huu." 

khabari ya kiiazziniwa 5 ) mtoto. 

mtoto akizaliwa , ikiwa usiku , as-subuhi huenda 
aketwa mw'allim kuja mwazzinia yule mtoto. na ku- 
mwazzinia kwake humshika shikio la kuume , husema : 
„allähu 6 ) akbar, allähu akbar, allähu akbar, allähu 
akbar. ashhadu an lä iläha illä 'Uähu , ashhadu anna 
Muhammadan rasülu 'llähi. haiya c alä 's-saläti , haiya 



1) Zucker. — 2) Nachgeburt. — 3) Zeichen. — 4) mwana 
wetu. — 5) zum Gebet rufen, d. h. Aufnahme in den Islam. — 
6) siehe Uebersetzung. 



— 10 — 

e alä 's-saläti, haiya 'alä el-falähi, haiya e alä el-falahi. 
allähu akbaru, allähu akbaru, lä iläha illä 'llähu." 

na ma c ana mtoto kuazziniwa, kujulishwa, } r a kwamba 
huyu mtoto wa kiislamu, ya kama amesbika sasa mila x ) 
ya kiislamu. 

khabari ya kumweua 2 ) inzazi. 

na ba c ada ya siku arba'ini atakuja tenna mw e allimu, 
amweue mzazi , ma'ana kumwosba na kumtabarisha 3 ) 
na aya za qorani 4 ) na du e a 5 ). marra hunyolewa yule 
mzazi , akavaa nguo nyingine mpya. zile nguo , ali- 
zotoka nazo nzazini, huwapa makungwi. naA 7 e bawam- 
qubalisbi G ) kutembea mwanamke, atokaye ndani ya 
nzazi, qabla kutimia siku arba'ini. 

khabari ya kumwonyesha jua na mviia mtoto. 

ba c ada ya siku saba c ynle mtoto wanapotaka kum- 
toa nje kumwonyesba jua, mkubwa wa makungwi bu- 
mpa kbabari baba yake — ya kama: „kesbo tafuta 
jogoo na mcbele, tupike „kisingizi." 7 ) ma c ana ya kwitwa 
kisingizi — wale makungwi bawakulala usiku kucba 
kumlinda yule mwanamke siku aliyozaa. na mtu akiwa 
mweza 8 ), bucbinsba mbuzi , ukapikwa wali , watu wa- 
kala. mume na mke hupewa pekeyao wakala. 

na katika khabari ya kuonyesbwa jua siku ya 
saba c , hutandika nguo cbini ya kizingiti 9 ) , ao bumpa- 
kata mtu, akaja mwanamke mzee, akasbika mcbi, hu- 
sema na yule mtoto : „muungu amekuleta juu ya ulim- 
wengu, sbindia moyo wako, na vitu vya watu usiwe 



1) Sitten u. Gebräuche. — 2) religiöse Waschung ausführen, 
reinigen. — 3) rein machen. — 4) Vers, Abschnitt des Koran. — 
5) Anrufung. — 6) erlauben. — 7) Einschläferuugs-Essen. — 8) ver- 
mögend. — 9) Türschwelle. 



— 11 — 

mtama'ni 1 ). umekuja juu ya ulimwengu, ziba mashikio 
yako, usisikilize maneno ya watu. umekuja juu ya 
ulimwengu, ukapewa kitu chema — kikae tumboni, 
kibaya — kitoke. umekuja juu ya ulimwengu, usiwe 
mgomvi, ukagombanisha watu, sababu wahenga wame- 
sema : 

„lifa'alo kueleza lieleze, 
lisilofa'a limeze." 
umekuja juu ya ulimwengu , usipite nyumba zenyi 
wake wa watu , utapoteza roho yako. muungu ame- 
kuleta juu ya ulimwengu, sbindia moyo wako na amana 
za watu. muungu amekuleta katika dunya, ukae kwa 
heshma na watu, sababu wahenga wamesema: 
; ,mwiza mwiza 2 ) 
si utumwa." 

na ma'ana ya kushika ule mchi , kuwekwa juu ya 
kifua cha mtoto, ni 'alama ya kuonyesbwa moyo wake 
uwe mzito kama ule mchi , sababu acbelee mali za 
watu na mambo mengine tuliyotangulia kuyasema. 

na ba'ada ya maneno baya kuambiwa mtoto , hu- 
tolewa uanjani, akadakwa marra saba c , bambiwa „te- 
zama jua." khalafu hurejeshwa ndani. 

tenna walipomtoa nje mtoto, mtu mmoja humpa- 
kata , na mmoja akatia maji katika ungo , kisba liu- 
mwitia kwa mkono, husema „mvua mvua mvua" ma'ana 
jua ameliona, na hü ndio mvua. 

wakesha, yule mume atataka rukhsa kwenda zake, 
watamjibu : „kam wage mkweo." 3 ) na mkwewe atam- 
jibu : „sasa nimequbali, kama wewe mkwe 4 ) wangu, na 
sasa umenipatia mchumba/ - ma'ana kama amezaliwa 



1) Begehrer. — 2) d.h. zu Befehl, zu Befehl zu sagen ist 
keine Sklaverei, damit ist man noch kein Sklave, mwiza = he 
waliah. — a) Schwiegervater. — 4) Schwiegersohn. 



— 12 — 

mtoto mwanamke. marra atamgonga konzi ] ) katika 
kickwa, ma'ana furaka. na kama amezaliwa mtoto mwa- 
namume, kumwita „mume mwenzangu," ma'ana mke 
wao ni moja, kumwita wote wawili „bibi." 2 ) 

ba c ada ya kumwonyesba mtoto jua na mvua, mwa- 
namume atakwenda zake, na jioni watampelekea mkewe. 
ma'ana yule mzazi amepelekwa kwa wazee wake, aki- 
sbikwa na uzazi. 

iko desturi nyingine iliyoläzima kutajwa : katika 
nyumba nyingine , anapokaa mzazi , iko desturi siku 
atakayozaliwa yule mtoto — huzima moto, wakawaska 
mwingine mpya. ule moto mpya hautoki nje. wala wa 
nje hauingii mwingine ndani, katta kutoka mtoto marra 
ya kwanza ba'ada ya siku saba c . 

kliabari ya mke na munie ba'ada ya knzaliwa mtoto. 

mamie b ) mtoto mama zake na makungwi zake 
humkataza — ya kama: „mumeo akitaka kulala nawe 
— kataa, sababu mtoto wako ataugua." na kulea mtoto 
wake mudda wa mwaka — hajui mwanamume. na sa- 
babu ya mwanamke kukatazwa kulala na mumewe — 
huchelea mtoto asivunjike. na kuvunjika kwake kuugua 
maraijli 4 ) ya nyogea 5 ), hawezi kusimama wala hawezi 
kwenda, ajapokuwa mtoto wa miaka miwili. naye 
amekonda, mwili wake mafupa na mishipa bassi. na 
watu wakimwona, hujua kusema: „huyu mtoto ame- 
vunjwa na mama yake na baba yake." na watu mji 
mzima huwasema, ya kama wana nyege 6 ) sana. 



1) Knuff geben. — 2) bibi, Frau und Grossmutter. — 3) mama 
yake. — 4) Krankheit. — 5) Rachitis. — 6) Kitzel. 



— 13 - 

khahari ya siku ya kuzaliwa. 

mtoto akizaliwa siku ya el-juma ei ), huambiwa 
mtoto huyu amezaliwa siku ya kkeri 2 ) , sababu siku 
el-juma c ni kama siku kuu. akiwa mwanamume, hupewa 
jina la Juma c , akiwa mwanamke huitwa Maajuma', 
ma'ana mwana juma\ na akizaliwa mtoto juma e ya 
nne, kusema : „amezaliwa siku mbaya mtoto huyu," 
ma c ana ni siku nzito, nuhsi 3 ) huitwa. 

khabari ya inaulidi 4 ). 

mtu akijiweza. akipata mtoto, akitaka kumnyoa 
baada ya siku saba c ao baada ya siku arbanri, ku- 
mnyoa kwa maulidi. na kama maskini humnyoa pasipo 
maulidi. 

na anapotaka kuyasoma hayo maulidi, huenda kwa 
mw'allim mkubwa wa mji, naye anaw'arrifu wa'allimu 
wenziwe, ao yeye mwenyi maulidi huenda, akawa'arrifu 
wa'allim kama awatakao. hu arrifu na jama'a zake na 
marafiqi zake na majirani zake, waje kuitikia maulidi. 
na hao wa'allim wanapokuja, huja na waanafunzi wao 
na vitabu vya maulidi na matari 5 ) ya kutikilia 6 ) vipo- 
keo 7 ). na bao wa'allimu hukaa chumba kimoja na 
hawä watu waanaume walioalikwa, wa'allimu hukaa 
juu mikeka na mito, na watu wengine katika majamvi. 
na katika chumba cha pili hukaa waanawake na mtoto, 
hunyamaza wote kinvya kusikiliza. na mbele yao wale 
wa'allimu zimewekwa sinia 8 ). juu ya sinia pana chupa 
za mirashi 9 ) na visahani vya sukari ya mawe 10 ) na 
ya mchanga n ) na tangawizi u ) na vvetezo 13 ) vya e üdi u ) 



1) Freitag. — 2) Glückstag. — 3) Unglückstag. — 4) Tauf- 
fest. _ 5) kleine Handtrommel. — 6) relat. Form von itikia. — 
7) Refrain. — b) Tablett. — 9) Roseuwasser. - 10) Würfelzucker. 
— 11) Streuzucker. — 12) Ingwer. — 13) Raucherschale. - 14) Aloe. 



— 14 — 

na ubani 1 ). ma'ana sukari na tangawizi, mtu anaye- 
sinzia hutwaa kidonge cha sukari, akala na tangawizi. 

tenna huanzwa maulidi mwanzo wa sa'a ya nne 
ya usiku hatta al-fajiri 2 ). nao katika wa'allim hutoa 
moja kipokeo mudda wa robo' sa'a, khalafu lmtoa 
mw'allimu mwingine kipokeo. kikesha kipokeo wana- 
funzi na watu wengine waliopo huitikia kwa umoja, 
na hao wanafunzi hupiga matari, kufuata kile kipokeo, 
huimba „ke alläb he alläh." 

hatta waqati wa al-fajiri husema wa'allimu: „tu- 
nataka kuyasalisha maulidi, fanyeni tayyari." huletwa 
yule mtoto, wakatia tibu s ) katika bakuli, tenna liusi- 
mama watu wote pia. hutolewa kipokeo cha uzazi: 
„ya nabiyu salämun 'aleika, ya rasülu salämun c aleika, 
ya habibi salämun 'aleika, salawätu 'llähi "aleika." 4 ) 
na watu huitikia vilevile. na mtoto ameshikwa mko- 
noni na baba yake ao na mw'allimu. hupakwa tibu 
juu ya kichwa na shingoni yule mtoto. na waqati 
buu babiye mtoto na jama c a zake buja wakawatunza ma- 
pesa wa'allimu toka pesa kumi na tano hatta rupia. 
na tibu iliyobaqi killa mtu kushika kidogo mkononi, 
hupakaa mikono. na marashi humwagiwa wale watu 
waliopo waanaume na waanawake , na c üdi hufukizwa. 

hatta kipokeo kikesha, watu hukaa kitako, hu- 
malizwa maulidi, na mwisho wake ndio fätiha 5 ). watu 
huenenda mskitini kusali, na waanawake hutengeneza 
vyakula, hupikwa wali wa pilau^) ao wa nazi. wa- 
kirudi mskitini, huandikiwa vyakula, wakala , kisba 
huagana na mwenyi maulidi, humwombea: „muungu am- 
kuze mtoto wako, nawe akupe fäolila 7 ) nyingi." naye 
huitikia „amin." 8 ) bassi watu huenenda zao. 

1) Weihrauch. — 2) Morgengrauen. — 3) Wohlgerüche. — 
4) vergl. Uebersctzung. — 5) erste Sure. — 6) gewürztes Reis- 
gericht. — 7) Güte. — 8) Amen. 



— 15 — 

na maulidi kayä yanasömwa mwezi mfunguo sitta 
siku ya mwezi kumi na moja jioni kuamkia kumi na 
mbili — killa mwaka. na ma'ana kusomwa mfunguo 
sitta kaya maulidi — ndio siku aliyozaliwa mtume 
Muhammadi mwezi kumi na mbili na juma c ya tatu 
waqati wa al-fajiri, ndio ma'ana kufuata tabi'a 1 ) hü. 
ao kusomwa siku ya k'arusi kuingia ndani, ao kusomwa 
watuto wakitoka kumbini *), ma'ana ni furaha. 

na namna za maulidi kayo mbili : kuna maulidi 
ya barzanji 3 ), mno husoma "VWarabu, kuna na maulidi 
ya sharafa el-anämi 4 ), lnvyo busoma Wasuaheli. 

khabari ya 'aqiqa 5 ). 

khabari kii ya c aqiqa asili 6 ) yake inatoka kwa 
Wa'arabu, zamani Wasuaheli kawakuwa nayo, lakini 
sasa wengino wanafanyiza. mtoto akipata siku saba c , 
hufanyiziwa /aqiqa. na kiyo c aqiqa kuja mw c allim ku- 
soma maulidi ao du'a nyingine. huchinshwa mbuzi 
wawili, iwapo mtoto mwanamume. mbuzi mmoja ku- 
kaangwa, ikafanywa kitoweo cka wali, na mbuzi wa 
pili kuckomwa miskikaki 7 ), ikanunuliwa asali ya nyuki, 
ndio kitoweo ckake. tenna kualikwa watu wakala. na 
mafupa yake kayavunjwi , kuckimbwa skimo yaka- 
zikwa, ma'ana yake katika hadithi 8 ) zimeandikwa — 
siku ya qiyama 9 ) yale mafupa mwenye'zimgu 10 ) hum- 
fanyia ngamia yule mtoto kupanda katika pepo 11 ). 

na ikiwa mtoto mwanamke, huckinskwa mbuzi 
mmoja, ikafanyizwa karamu 12 ) vilevile. 

1) Charakter, doch wird tabi'a oft im Sinne von „Sitte" ge- 
braucht. — 2) aus dem Versteck, d.i. Beschneidung. — 3) Ge- 
burtstag des Heiligen aus der Stadt Barzanj — 4) Geburtstag des 
Fürsten der Menschheit. — 5) Sühnopfer, auch Fest der ersten 
Haarschur genannt. — 6) Ursprung. — 7) am Spiess. — 8) Ge- 
schichte. — 9) Tag der Auferstehung. — 10) mwenyi 'ezi muuugu, 
Gott der Allmächtige. — 11) Paradies. — 12) Fest. 



— 16 — 

na hiyo 'aqiqa, mtoto iwapo ni mdogo, läzima juu 
ya wazee wake kumfanyia. akipata miaka kumi na 
mitano, naye ni mweza, analäzima kujifanyia mwenyewe. 

ao mtoto akifa hufanyiziwa c aqiqa, shurti *) zake 
vilevile kama tulizotangulia kuzisema , ma'ana mtoto 
hasomewi khitima 2 ), ndio sababu hufanyiwa e aqiqa. 



1) Bedingung. — 2) Koranlesung. 

khabari ya chakula cha nitoto. 

mtoto bulisbwa mtama, na mtama hutwangwa unga, 
hukatiwa katika mitungi, usipate vumbi na mclianga. 
na kulla as-subuhi huteka qadri ya chakula cha mtoto, 
ukapikwa na sukari, akalisbwa mtoto. na kulisba 
kwao butia uji katika kikungu kidogo, ukapozwa hatta 
ukapoa, tenna butiwa katika kisahani. mama yake 
akampakata mtoto, butia uji katika kiganja, akamlisha 
mtoto na kidole. na mtoto humeza. akisba kula bumpa 
maji, ao humnyonyesba ziwa. tenna bulala yule mtoto. 
na kama mtoto bataki kulala, humcbucbia katika 
' kitanda , ao humbeba mongoni , akamwimbia mwimbo. 
na mamaye bumwimbia: 

„silie 1 ) mama 2 ) silie, 
silie wangu mtoto, 
mtoto mtotototo 3 ), 
mla ubwabwa wa moto, 
kitumbo kifuke moto." 



1) usilie. — 2) mama — als Kosename für mtoto. — 3) ganz 
kleines Kindchen. 

ao huimba: 

o a 1 ) mtoto 

nyamaa 2 ) mwanangu mtoto, 

1) Ausdruck der Liebkosung. — 2) sei still, ruhig. 



— 17 — 

mwana nionee ') uchungu 
pekeyangu na muungu 2 ) 
mimi na mkunga 3 ) wangu. 
nyamaa kulia mtoto, 
nyamaa 
6ä mtoto." 



1) du Kindchen, das mir Schmerz bereitet hat. — 2) weiss es. 
3) Hebamme. 

ao huimba: 

„maji yakanza kujaa, kujaa kinyelenyele *), 
yakafika mwambani, kofi na vigelegele. 
humtumaje mtoto, tonge 2 ) usimwegee?" 3 ) 



1) langsam. — 2) Bissen. — 3) gönnen. Der Sinn ist folgender: 
Wenn Mann und Weib freien, gehen sie bedächtig vor (geben sich 
nicht wie sie sind), sind sie verheiratet, dann gihts Zank und 
Schläge. Warum zankst du mit der Frau und liebkost nicht mit 
ihr? 

ao huimba : 

„silie 1 ) mama silie, 
ukalia waniliza, 
wanikumbusha makiwa 2 ), 
makiwa ya baba na mama. 
baba na mama watende 3 ), 
wanioza dume kongwe 4 ), 
halisafiri ft ) halendi, 
kazi kumega matonge." 6 ) 



1) usilie. — 2) Trauer. — 3) wollten (Gutes) thun. — 4) mume 
mzee. — 5) auf dume bezüglich. — G) Bissen zurechtmachen. 

ao huimba : 

„kile nini kile nini, kilicho ngambo ya mto ? x ) 
nikakita hakitiki, kazi kunipa majuto." 



1) eine Frau sehnt sich nach einem Mann, der auf dem andern 
Ufer des Flusses steht, sie ruft ihn, aber er hört nicht. 
Veiten, Desturi za Wasuaheli. 2 



- 18 — 

ao huimba : 

„nalikwenda matembezi 

upande wa Mangapwani a ), 

hakuta papa upanga 2 ), 

hamwuliza „wenda wapi?" 
„nenda kuhani matanga." 
„aliyekufa ni nani?" 
„mkuu wetu Kipanga 3 ). 

tambuu niwatafunaje 4 ), 

popoo zingali clianga?" 

1) Ortsname. — 2) Haifischsorte; gemeint ist ein hübsches 
junges Mädchen. — 3) kipanga, eigentlich Name eines Vogels, hier 
ein Mann gemeint. — 4) Das Mädchen sagt zu dem Mann, der ihr 
begegnet ist und ihr nun nachstellt: „Wie wollt ihr den Betel 
kauen, wenn die Nuss noch nicht reif ist , d. h. ich bin noch viel 
zu jung, als dass ein Manu mir nachstellen könnte. 

ao huimba : 

„ukenda nisallimie *), kwa jina usinitaje. 
mlangoni pana watu -), kidege kitapitaje? 
ukenda nikonyezee s ), jioni mwambie aje." 

1) eine Frau schickt einem Mann eine Liebesbotschaft durch 
ein Sklavenmädchen. — 2) nachdem der Mann ihr hat sagen lassen 
zu kommen, antwortet sie dem Boten: „an der Thür stehen immer 
Leute, wie soll da das Vögelchen vorbei." — 3) Wink geben. 

ba'ada ya kuamka mtoto, huoshwa uso wake, hu- 
pakazwa wanja 1 ) usoni. tenna hnsagwa muru 2 ), na 
buo muru akapewa kunywa, na mwingine wakampaka 
maungo mazima , ma c ana dawa ya watoto kwa vi- 
chango 3 ). nao huuza Wahindi na Waskikiri. na iwapo 
mtoto hapati choo, killa marra humpikia mamungunye 4 ) 



1) Antimonpulver. — 2) ein indisches Gewürz , ähnlich wie 
Pfeilwurz. — 3) chango Bandwurm, kichango kleine Würmer, die 
Kinder häufig haben. — 4) Flaschenkürbis. 



— 19 — 

ya maji, yasiyo sukari wala asali, ao hutia nazi. na 
kama hakupata ckoo, humramba mkundu yule mtoto, 
hupata choo. na desturi yao mtoto akenda choo, hum- 
pangusa kwa makumbi ya mnazi, tenna humwosha na 
maji. 

na akilala kumwekea kisu chini ya mchago x ) na 
mikono yake na miguu kufungwa mvuje 2 ) kuckelea 
na kuinamiwa na dege 3 ) ; na nyumba yenyi mtoto 
mdogo juu ya paa hutundikwa kaa 4 ) juu ya mti kati- 
kati ya mwamba kuckelea yule mtoto asipatikane na 
dege. ma'ana dege juu ya mtoto maradi mabaya. 
asili yake ndege mkubwa, bupita usiku killa nyumba 
yenyi mtoto , bukunjua mabawa yake , akakuriguta 5 ). 
nyumba yenyi mtoto — akasikia mabawa ya dege, 
ajapokuwa amelala , atasituka 6 ) , as-subuhi atashikwa 
na homa. sherti apatikane mtu^ ajuaye dawa ya babu 7 ). 
kama hakupatikana, mtoto atakufa. na ikawa bakhti 8 ), 
yule mtoto kama hakufa , ataugua siku nyingi , na 
mwisho wake macho yake yatakuwa na majlfengeza 9 ). 

na huyu 10 ), ajaye na dawa ya babu, hupatana kum- 
zindika 11 ), ma'ana kumfunga dawa yule mtoto, ma'ana 
yake kuchelea, yule mtoto asivunjike mwili wake kwa 
wale watu, waliwolala nje na waanawake , na watu 
kumtazama kwa macho maovu yule mtoto. tenna ku- 
leta jimbo 12 ) likatiwa katika jungu, maji yake ndiyo 
anayokoshewa mtoto as-subuhi na jioni. wasipofanyiza 
hivo, mtoto, watu waliwolala vibaya, wakimshika, huwa 



1) Kissen. — 2) Teufelsdreck. — 3) grosser Vogel d. h. she- 
tani. — 4) Krabbe. — 5) sieb schütteln. — 6) erschreckt werden. 

— 7) Grossvater, gemeint ist der Vx>gel oder Teufel. — 8) Glück. 

— 9) schielen. — 10) mganga. — 11) Zauber legen, der bösen Zau- 
ber unschädlich macht. — 12) Kräutermedizin. — 13) Kinderkrank- 
heit, Rachitis. 



vctrfTA^,; 






— 20 — 

khabari ya nguo za mtoto. 

nguo za'rntoto mdogo hutungwa ushanga mweupe 
na mwekundu na mweusi pamoja. mapana yake nya- 
nda l ) nne , jina lake shegele. humfunga kiunoni , bu- 
tunga pamoja na ushanga wa utunda, wakamvika kiu- 
noni. akipata e omri 2 ) wa miaka miwili, havai shegele, 
humvua , wakamvika kanzu na suruali 3 ) , kichwani ki- 
lotia 4 ). miguuni humvika vikuku vya fedda , na miko- 
noni kazälika. na shingoni humvika mkufu utanda 5 ) 
moja. 

na mtoto mwanamume mavazi yake kanzu na su- 
ruali na kilojtia, lakini namna mbali mavazi ya kiume 
na ya kike. mashikioni mwa mtoto mwanamume hutiwa 
pete za fedda. 

majina ya watoto. 

watoto wakiwa wadogo , hawana majina , hupewa 
majina ya mchezo, huitwa „panya/' (; ) ao „buku," 7 ) 
mashavu 8 ), sanura u ). kifimbo, kinyenyere 10 ), kidagaa' 1 ), 
mapengo 1 -), tukwa 13 ), kibarrabarra u ), babu 15 ). haya 
majina, wanayopewa watoto waanaume na watoto wa- 
anawake. 

na wengine huwapa watoto wao majina yao ya 
killa siku ba'ada ya siku saba c kuzaliwa, wengine ba'ada 
ya siku arba c ini , na wengine ba c ada ya mwaka. na 
majina hayo yanatoka katika majina ya wajomba zao, 
na wakiwa waanawake majina ya mashangazi zao. 

wako watu wengine, wanaoweka naziri 16 ), qabla ya 
mwanamke kupata mimba , husema : „mimi nikipata 



KtUti 



1) Fingerdicke. — 2) Alter. — 3) Hose. — 4) Kindermütze. 

— 5) Schnur. — 6) Maus. — 7) Ratte. — 8) Backe. — 9) Katze. 

— 10) kleine Ameise. — 11) kleiner Fisch. — 12) Zahnlücke. — 
lb) Ichneumon. — 14) kleiner Schelm. — 15) Grossvater. — 16) Ge- 
lübde. 



— 21 — 

mtoto mwanamke ao mwanamume , ntampa jina kaza 
wa kaza '). akizaliwa yule mtoto — läzima kupewa 
lile jina alilonaziriwa. 

na wengine~mno lmitwa „mtoro" ba'ad ya siku 
saba c ya kuzaliwa. na ma f ana yake mama yake akipata 
watoto wawili — wamekufa — mtoto wa tatu kuitwa 
mtoro. na kwitwa kwake jina hilo hufungwa kamba 
shingoni hatta kiunoni , ndio 'alama 2 ) ya mtoro , naye 
asitoroke kama walivotoroka nclnguze 3 ). 

ao „mtoro" — iwapo mtoto hutoroka chuoni, ao 
mtumwa hutoroka, naye kuambiwa „mtoro," lakini si 
jina lake mtoro. 

na jina kili la ba e ada ya siku saba e ao arba'ini ao 
la mwaka bukaä nalo, hatta akenda kumbini 4 ). akitoka 
kumbini, hupewa jina jingine. naye hukaa na jina bilo 
hatta kufa kwake, lakini iwapo änataka kutawalli 5 ) 
kama jurnbe, hutwaa lile jina, alilotawalli baba yake. 

watu wengine hujigeuza majina nafsi ) zao. iwapo, 
mji aliwokaa, amefanya qissa 7 ) kiovu, amekwenda mji 
mwingine — hujita jina jingine. ao mtumwa ame- 
toroka kwao, amekwenda mji wa ugeni, hubadili jina 
jingine, watu wasimjue. ao wengine hujigeuza jina 
jingine, sababu lile jina halipendi. 

khabari ya kuota ineiio. 

aida 8 ) mtoto akiwa qaribu ya kuota meno, hufan- 
yiwa „dawa za fungo," ma'ana ya kufunga meno, ya- 
siote vibaya, yasitangulie meno ya juu. na dawa hiyo 
hufanya wazee waanaume ao waanawake, huchimba mizizi 
ya ndago , akatungiwa hirizi kuvaa shingoni , hatta 
meno yamwote. 

1) soundso. — 2) Zeichen. — 3) ndugu zake. — 4) Be- 
schneidung. — 5) Amt antreten. — 6) Seele. — 7) Sache. — 
8) ferner. 






22 — 



na meno yakikawia kuota , kukotwa ') yule mtoto 
na waganga , ma'ana kufanyiziwa dawa , kupewa ma- 
jimbo 2 ) ya koga na ya kupakaa. tenna hucbumvva 
koza 3 ), ma'ana majani mengine ya mwitu, akapakwa 
yule mtoto. ba'ada ya siku cbacke kutoka meno yule 
mtoto. 

na iwapo mtoto ameota meno ya juu, zamani ba- 
wamlei mtoto, na hatta sasa wengine kawapendi. wen- 
gine husema : „siwezi kuitupa damu yangu, nitailea." 
na wengine wanalca, lakini bawana furaha naye mtoto. 
na mtoto buyu huitwa kibi 4 ), ma'ana yake „mbaya," 
lakini khalafu kupewa jina kama desturi ya watoto 
wengine. na watu wengine bufanyiza kbofu 5 ) kumpa 
mkono mtoto kuyu, sababu buckelea kufa ao kuugua. 

ao mtoto akizaliwa , akitanguliza kutoa miguu 
mbele, huitwa vilevile kibi. hawamlei, watamwua, ao 
kumpeleka mskitini , wakamwacka ndani ya mskiti. 
watu, wanaokuja kusali al-fajiri, wakimwona — kujua, 
ya kama mtoto huyu amezaliwa vibaya. hutokea mtu, 
akackukua kumlea , humfanya mwanawe , sababu ya 
kukatäa kumlea huogopa kufa. desturi hiyo kwa Wa- 
suaheli imeshikana na Wazaramu. 

khabari ya mtoto iwapo akiugua na kuzinguliwa 6 ) 
kwake. 

mtoto akiugua, wazee wake huenda kwa mw'allimu 
kutazamia. mw'allimu hutoa vitabu vyake na ubao 
wa ramli 7 ) , husema yule mw c allimu „amepatikana 8 ) 
huyu mtoto," ao „hawezi tu." humwuliza yule mw'al- 



1) mit Zauber bebaudelt werden. — 2) Kräutermedizin. — 
3) Medizin. — 4) -bi oder -wi als adjectiv im früheren Suaheli 
„schlecht, böse." — 5) Angst. — 6) zingua von einer Krankheit 
befreien. — 7) Zauberbrett. — 8) na uchawi. 



uJW W* ^U^vvU^ 



— 23 — 

limu: „tufanyize nini sasa?" hujibu: „mzingueni." „zin- 
guo lake linataka nini?" hujibu: „kwanza mkate, na 
nazi, na kuku wa mawaa *) mawili , na kombe 2 ) saba c , 
na mbegu saba c , na komwe 3 ) moja , na zira'a 4 ) saba c 
bafta 5 ) ao doti ya mrekani )." kuenda wakavitafuta 
vitu kivo. 

marra humwita mw'allimu, naye huja na waana- 
funzi wake, killa mtu ana msahafu 7 ). mw'allimu hu- 
sema: „wewe soma sura kii, nawe soma sura hü." na 
watu wawili hushika ungo wenye vile vitu. huzun- 
gusha ule ungo. na kombe huwashwa, ma'ana hutiwa 
inafuta ya uto na utambi wake pamba. wanapokwisna 
kusoma mw f allim na waanafunzi wake , kombe zote zi- 
mezimika. na chini pana jungu la maji, hutoa kombe, 
akatia ndani ya jungu la maji, hatta kombe saba' zishe. 
kisha hutoa nazi, akaizibua maji, akamwosha yule mtoto 
kichwani , kisha huivunja kizingitini. yule mtu aliye- 
shika mtoto huondoka, watoto huokota vipande vya nazi 
wakasikua 8 ) , wakawacha vifuu 9 ). hutiwa katika lile 
junga la maji, husema : „as-subuhi lipelekeni njia pan- 
da 10 ) mkaliwache." naye mw'allimu humpa kitu kama 
watakacho. mkate na bissi na nazi hupewa wale wa- 
toto wa chuoni wakala. 

kazälika mkubwa akiugua, huzinguliwa kama hivi 
tulivosema. 

khabari ya chale za malole 11 ). 

ba'ada ya mwaka moja yule mtoto huchanshwa 
kichwani pembe ya mashikio chale mbili za malole, ndio 

1) zweifarbig. — 2) Muschel. — 3) eine Frucht. — 4) Ellen. 

— 5) weisser Baumwollstoff. — 6) amerikani roher Baumwollstoff. 

— 7) geschriebener Koran. — 8) Fleisch aus der Kokosnuss holen. 

— 9) Schale. — 10) Kreuzweg. — 11) Narben des Erkennens = 
Stammesabzeichen, lala sehen. 



— 24 — 

desturi yao Wasuaheli, ajulikane huyu ni mwana wa 
kiungwana. 

zamani za kwanza mtoto akitaka kuchanshwa, 

— -* sherti kwa siwa *) na zmnari 2 ) na ngoma kuu kama 

mfano wa h'arusi. hü khabari ya kizamani imekwiska. 

wk Kaw khabari ya mtoto wa mazeru 3 ). 

asili 4 ) yake mrima kuna watoto , liutokea weupe 
sana , wazee wao weasi. nao wanasadiqi 5 ) , ya kama 
mtoto huyu amebadiliwa na mtoto wa shetani 6 ). mama 
yake katika siku saba c za kwanza aliondoka usiku 
kwenda chooni , akamwacha pekeyake , chini ya mto 
hakuweka koja 7 ) ao kisu, ao mkononi hakufungwa 
mvuje 8 ) — shetani ameona mtoto pekeyake — amem- 
badili, amewacha mtoto wa shetani, amechukua wa bin 
Adam 9 ). 

ao wengine husema : mama yake alipokuwa na 
mimba, amenamiwa !0 ) na shetani , ndipo akazaa mtoto 
mweupe. ndio ma'ana Wasuaheli, watoto wao wakiwa 
wadogo , wanawafunga mvuje mikononi. na mvuje 
c arufu n ) mbaya, ma c ana shetani mvuje hapatani nao. 

na watoto hao , Wasuaheli wakiwaona, husituka 12 ) 
sana, wala hawawapendi. wengine huwapenda kuwaua. 
na wakiwalea , wakiwa wakubwa, hawapeani mikono 
na watu , kama mfano wa mwenyi mabaranga 13 ) ao 
ukoma 14 ). hü khabari ya watoto wa kimazeru. 

khabari ya kulea mtoto aliycfiwa na mamakc 15 ). 

mtu iwapo ameoa mke , amepata mtoto , mkewe 
amekufa, na mtoto mchanga 16 ), akiwa na wazee wake 

1) Hörn aus einem hohlen Baumstamm gefertigt. — 2) Flöte. 

— 3) Albino, zeru = eupe. — 4) Ursprung. — 5) glauben. — 
6) Teufel. — 7) Halskette. — - 8),Teufelsdreck. — 9) Menschenkind. 

— 10) ameinamiwa. — 11) Geruch. — 12) erschreckt werden. — 
13) Hautkrankheit. — 14) Krebs. — 15) mama yake. — 16) Säugling. 



— 25 — 

yule murne ao mke , watamtwaa mtoto wamlee. na 
ikiwa hao hawapo , na tenna akiwa hana ndugu , ata- 
patana na mwanamke mwingine kulea mtoto wake. na 
gliarama ! ) yake zamani ilikuwa si nyingi. kulea mtoto 
hatta kunyanyiia miguu 2 ) — mlezi kupewa riale tatu, 
lakini sasa riale kumi na mbili; ao beina yao mapatano. 

akiwa na mtoto mwanamke yule mwanamke mlezi, 
na yule anayemlea mwanamume — hawaoani , wala 
wakikutana njiani kawazini. beina yao udugu kwa 
siku zote. wala yule mwanamke aliyemnyonyeska 
kamwoi, ni mama yake. juu yake haräm 3 ) kumwoa. 

na iwapo watutu hao wamelelewa katika mji moja, 
kkalafu wakasafiri miji mingine, wakakutana, wakaoana, 
ma'ana kawakujuana, kuwackishwa , ma'ana beina yao 
ni udugu, ni ndugu wa ziwa 4 ) jma lake. ^> 



khabari ya mwanamke mwenyi kisukumi 5 ). 

wa kazälika mwanamke iwapo mzazi, anapata wa- 
toto, läkin liawakui, marra wanakufa , ao anaolewa na 
mume, mume hana ma c isha °) mengi, anakufa, mwanamke 
kuyu waanaume humwogopa, huitwa mwanamke mwenyi 
kisukumi. iwapo kisukumi chake cha kuua watoto, hu- 
tafutwa wazee waanawake waganga. na yule mume 
huwapa mashauri wazee wa yule mwanamke — ya 
kama: „mke wangu mgonjwa, nataka kumfanyizia dawa." 
wazee wake hujibu: „sisi tu radi." 7 ) bassi wale wazee 
waganga kumtwaa yule mwanamke, wakampeleka uani, 
marra liumvua nguo, wakamfunua ma go 8 ). na äsili ya 
yule mwanamke kuzaa watoto wasikue — kuwa na 
kinyama kimeota ckini ya pembe ya kisimi 9 ). kinyama 
hicho ndicho kinackoua watoto, jina lake kigwaru cha 

1) Kosten. — 2) Beine strecken. — 3) verboten. — 4) Milch- 
bruder. — 5) von sukuma zurückstossen. — 6) Leben. — 7) zu- 
frieden. — ü) die Scheßkel auseinanderspreizen. — 9) Kitzler. 






'.'• 



- 26 - 

kuma. bassi wale waanawake wazee hukitafuta killa 
pembe, hatta wakakipata, marra hukikata, lakini huona 
uckungu yule mwanamke. waanawake waliwooga, ku- 
kataa kukatwa. wakesha mkata, marra kumtia dawa, 
naye kawi na donda, uchungu wake wa marra moja. 
siku ya pili mumewe akimtaka , huweza kulala naye. 
bassi akeska katwa kinyama kicho , muungu iwapo 
amewapa mtoto kwa baraka 1 ) zake, atakua mtoto. ya- 
mekwisjia maneno kaya. 

kliabari ya mrima watn kukosa kizazi kingi. 

ma'ana yake Wasuaheli kukosa uzazi mwingi , sa- 
babu wanaanza ujana kutwaana. hatta wakaoa, ska- 
hawa a ) katika mwili imewakauka. iwapo ni mzazi, 
kupata mtoto mmoja ao wawili, kana skahawa tenna 
illa povu 3 ). lakini zamani walikuwa na kizazi, sababu 
wazee wa zamani walikuwa wakiwakataza watoto wao 
kuolewa mapema na kutwaa waanawake mapema. 

alikuwa jumbe mmoja Ukami jina lake Skenekambi, 
amezaa watoto miteni, lakini si kwa mwanamke mmuja, 
alikuwa na wake wengi na masuria wengi, killa mwa- 
namke moja amezaa watoto kumi ao zayidi. 

na katika barra sasa kupatikana mtu mwenyi wa- 
toto watano ao sitta , lakini katika mji wa mrima 
hapana. 

na ma c ana nyingine ya mrima kuto' kuwa 4 ) na 
kizazi kingi — wao waanawake, wakisbika mimba, kulia- 
ribu 5 ) , ma'ana ya kuharibu kukataa kizazi , kusema : 
„nikizaa mtoto ntackakaa 6 ), sitatakwa na mwanamume 
tenna, afatjlali 7 ), nikae kama ujane 8 ). 

1) Segen. — 2) Same. — 3) Schaum. — 4) kutoa kuwa nicht 
zu sein. — 5) zerstören. — 6) altern. — 7) es ist besser. — 8) un- 
verheiratet, Witweuschaft. 



micliezo ya watoto. 

mchezo \va geli. 



J(a^ o£» 



geli kipande cha mti 1 ), lmchimba kiskimo , waka- 
weka kile kijiti. mkononi liushika fimbo, marra huruska 
kile kipande , akakipiga na fimbo , nacho huruka , ki- 
kenda mbali. na knie cbendako, kuna watoto wanakin- 
goja, kikafika — hukidaka kwa mikono, ao hukipiga na 
fimbo. 3'ule aliyecheza mudda wake umekwisha , ata- 
ckeza mwingine. na mchezo huu hugawana , wakiwa 
watano — wawili huku na watatu huku. hufanya na 
mknbwa wao , jina lake mwingizaji 2 ) , huanza watoto 
kucheza, mwisho hncheza yeye. akikosä, huja wale 
wengine, wanaokuwa upande mwingine. na wanapo- 
kirusha, husema „hiyo," ma'ana kinakuja kipande, na 
wengine huitikia „na ije." 

nao hnfanya ulalamishi 3 ) katika kubesabu 4 ). he- 
sabu yake tangu moja liatta kumi , lakini huhesabu 
vingine — moja, mbili, tatu, pumbu la mazeru ligeuka 5 ), 
nane, kenda , kumi — marra watagomba. watatukana 
wakitaka kwenda zao : 

„tumecheza na wazoga 6 ) 
wamekimbia, wamekimbia kwa oga." 



1) 20 cm. langes fingerdickes Hölzchen. — 2) Einführer, Lehr- 
meister des Spiels. — 3) Streit. — 4) zählen. — 5) die Hoden des 
Albino werden umgewandelt. — 6) Cadaver, Aas. 




28 - 



mchczo wa tiyyara 1 ). 

tiyyara qarfasi 2 ). mwanzo wake wanafunga mabapa 3 ) 
ya miwale 4 ) kwa uzi , kiska wanapika uwanga 5 ) , hu- 
bandika juu ya mwale , kesha huweka juu ya qartasi 
hatta ikauke. kesha hufunga na kinanda 6 ), hutia na 
mkia. marra huifunga uzi , huenenda pwani , wakai- 
ruska. na ikiwa juu — huvuma. na zikiwa mbili, 
hupiganislia , moja huskika yake , na moja akasbika 
yake. 

ao bufanya kishadda 7 ). kishadda kama tiyyara, 
lakini mwale mmoja kati. ao bufanyiza mwewe s ). 
mwewe kana kishadda, lakini hana mkia, 

mchezo wa nyama mlindi. 

nyama mlindi mchezo wake wanasuka kambaa la 
nguo, kisha humlaza mtoto chini, akasimama mtu mmoja 
kumlinda, naye husbika kambaa. tenna bnamru watoto 
kumpiga yule aliyelala, naye huwavizia wale watoto 
wampigao. akimpata mmoja — humpiga na kambaa, 
läzima yeye aliyopigwa atalala. na akiwa mlalamishi 
h3- humfuktiza. 

mchezo wa kitangayangaya. 

hujikusanya watoto, husema: „nani tumtangaize?" 
moja atasema: „mimi/' na kumtangaiza humshika juu 
ya kichwa — husema: 



1) Drache. — 2) Papier. — 3) schmale Streifen. — 4) Raphia- 
palme. — 5) Stärkemehl. — 6) eigentlich Musikinstrument. Hier 
— schmaler Papierstreifen, einmal der Länge nach gefaltet, der 
beim Durchschneiden der Luft einen summenden Ton gibt. — 
7) Strauss von zusammengebundenen Papierstreiftu. — 8) Habicht. 



- 29 — 

„kitangayangaya 1 ), 
babiye Mgaya*), 
mwenyi ndevu mbili, 
kitumbo baridi 3 ), 
mwenyi pembe 4 ) 
ndiye mkaidi 5 ), siye." 
tenna humwambia : „ukasikia »kuru kuru« njoo." 
wakeska, watoto wote hukimbiä kwendä kujificha. 
wakesba, humwita „kuru," naye huenda kuwatafuta. 
atakayempata, liumfunya 6 ) ukuclia, yeye atatangaizwa. 

mchezo wa bui 7 ). / / 

bui mchezo wake kama kitangayangaya , lakin 
humshika mtoto mmoja, akafungwa kitambaa machoni, 
kisha humwuliza: „bui?" huitikia: „na'am." 8 ) „watoka 
wapi?" hujibu: „natoka Maskati." „umekula nini?" 
hujibu: „nimekula tende." „kitoweo nini?" hujibu: 
„nazi mbovu." humwambia : „umpataye — mfunye 
kucka." hukimbiä watoto , naye kuwatafuta. ataka- 
yempata, atafungwa yeye kitambaa. 

mchezo wa kibafute. ^ l ■ $ -G^h^ 

kibafute — watoto hunuuna mhindi mbichi waka- 
choma. mwingine wanatafuna, na mwingine wanachezea 
kibafute. na kucheza kwake — hupukucha punje 9 ), 
akatia mkononi mathalan 10 ) mbili , kisha hufumba ki- 
ganja 11 ), humwambia mwenziwe : „kibafute." naye aki- 
jibu „mbili fute," zikiwa mbili, humpa. zikiwa zäyidi, 



1) Du bist der Sucher. — 2) Du bist iu Nöthen wie der baba 
Mgaya. — 3) d. h. hungrig. — 4) Name für den Sucher. — 5) un- 
gezogen , widerspenstig. — ü) zwicken. — 7) Spinne. — 8) ja. — 
9) Körner herausnehmen. — 10) z.B. — 11) Handfläche. 



— 30 — 

atamwambia nne, atalipa yule aliyosema mbili — ata- 
lipa mbili. 

mchezo wa lalalalalala. 

huchezwa vilevile kwa muhindi. mtoto humwambia 
mwenziwe, wakitaka kula muhindi pamoja: „sema lala- 
lalala, na mimi ntasema gumgumgum." ma'ana yule, 
asemaye lalalala, bawezi kutafuna muhindi, na huyu, 
asemaye gumgum, anaweza kutafuna. 

na mchezo huu huchezewa mtoto na wazee wake, 
anapokuwa na choyo 1 ). mathali baba yake , ameshika 
muhindi yule mtoto, ao kitu kingine kinacholiwa, hum- 
wambia „baba 2 ) nigawie nami," na yule mtoto hampi, 
bassi humtaka kwa ujanja 3 ), humwambia: „tucheze 
mchezo wa lalalala." 



1) Geiz. — 2) Kosename für das Kind. — 3) Schelmerei, List. 

mchezo wa i>emöea *). 

pembea watoto hufunga kamba kätika nguzo za' 
nyumba. kesha mtu hukaa juu ya ile kamba, mtoto 
mwingine humsukuma, naye huimba mwimbo: 
„pembea, iyo ~), pembea, 

pembea, iyo, pembea, 

wewe Maasiti 3 ), pembea, 

kalaga hasi 4 ), pembea. 

mtama ukigwa 5 ), pembea 

tule tuta 6 ), pembea, 

tuta kaya 7 ), pembea, 

ya mgambo 8 ), pembea." 

1) Schaukel. — 2) Ausruf der Freude. — 3) Name eines Mäd- 
chens, welches der auf der Schaukel stehende Junge einladet zu 
ihm auf die Schaukel zu steigen. — 4) Altsuaheli = kaa kitako. 
— 5) gwa fallen; wenn die Hirse geerntet wird, d. h. wenn das 
Mädchen herangereift ist, wollen wir heiraten. — 6) kaum gereiftes 
mtama. — 7) Ort, Stadt. — 8) Freude. 



— 31 — 

mwimbo huu wa pembea huimba katika pembea 
ya kamba, ao hujikusanya watoto waanaume na waana- 
wake pamoja, husimama wima , nao hushikana mikono, 
akemba mmoja, na wote huitikia. anapotaja jina la 
mwanamke , yule kijana hukaa kitako chini, ao anaye- 
kwimba kijana mwanamke, akitaja jina lä mwanamume, 
yule kijana mwanamume hukaa chini naye. 
ao huimba: ,k/v*^aW«" yvhiy]/*L 

„watoto mnara '), mnara "war-njiay — 
baba akija, iiaja kumwambia ., 

»kitanda chako kitabangiwa 2 ).« K v ^^ ^cü^^. 

^iHMOajxJIo lrka^uma na livume 3 ) — shindo likaingia 4 ), 
mwambani tega." 5 ) 

1) gemeint ist „ein Mann." — 2) kimeharibiwa d. h. dein Bett 
ist missbraucht worden. — 3) auf shindo bezüglich. — 4) ich bin 
des Gerüchtes sicher. — 5) an der Klippe (d. h. von dem Kinde 
selbst) ist es gefangen. 

Wie mir mein Gewährsmann mitteilte, haben die Kinder diese 
Lieder von den Alten gehört , ohne jedoch ihren eigentlichen Sinn 
zu verstehen. 

ao hucheza: 

„mama kanambia »winga 1 ) kuku,« 
nami siwezi kuwinga kuku, 
nimejikalia kiwetewete 2 ), 
mpunga wa mama waliwa na ndege, 
ish ish." 
na wakisema „ish ish," hao wasio katika pembea, 
huruka. 



1) fortjagen. — 2) ohne Fiisse. 

ao huimba: 

nalialia oyi! 

namlilila kitoto changu, 

kitoto changu katwaliwa 



— 32 — 

na watu wa Makonde. 
„watoto ni wangapi?" 
„saba e he, 

Kitunguja l ) 

katwaliwa 

na watu wa Makonde." 2 ) 



1) Name des Kindes. — 2) eine Frau beweint ihren Mann, der 
von einer Frau der Makonde entfuhrt worden. Eine andere Frau 
fragt sie, wieviel Männer sie noch habe, darauf antwortet sie 
„sieben," aber der Kitunguja fehlt mir. 

mchezo wa kutega ndege. 

kwanza hugonga urinibo ') wa mcbongoma *) , wa- 
kaupika kwa mafuta. ukawiva — huupaka juu ya 
vijiti. tenna huenda masbamba, wakatezama tua linalo 
ndege wengi, wakaweka vijiti vya urimbo. ndege wa- 
kafika juu ya vijiti — wananasa. na akinasa ndege, 
husema „kibawa," 3 ) bukioibia mbio kwenda kumtoa 
yule ndege. 

na wengine wanatega kwa tanzi 4 ), buweka nyenze 5 ) 
cbini ya tanzi, nyenze akilia — kwamba wakiona nye- 
nze — bushuka chini ya tanzi — marra amenasa. 

wengine wanatega kwa matundu c ) , butia ndege 
ndani ya tundu, anayelia sana — ckiriku ''). butia na 
mawele 8 ) ndani ya tundu , wakaliweka lue tundu juu 
ya mti. na mitego °) wameiwacba wazi. yule cbiriku 
hulia, na cbiriku aliye nje, akisikia mwenziwe analia, 
hukaa juu ya mtego , na ule mtego bufiatuka 10 ), 
amenasa ndege. kbabari ya wale watoto: ndege waki- 
wapata — wanawacbinsba , buwacboma kwa cbumvi, 



1) Vogelleim. — 2) Baum. — 3) Flügelchen. - 4) Schlinge. — 
5) ein Insekt. — G) Käfig. — 7) Vogel. — 8) Hirseart. — 9) Fallen, 
das sind kleine Seitenbehälter am Käfig. — 10) zuklappen. 



— 33 - 

wakala. na wakipata ndege wakubwa — wanawauza. 
na kao chiriku — hawaliwi, hufugwa tu ndani ya ma- 
tundu. kuu mckezo wa kutega ndege. 

uichezo wa kueleza 1 ) mashua. 

maskua zao kuunda miwale *) , ao wanaangua ma- y 
kararaj). ya mnazi. kislia kufanya raatanga na mlingoti. 
maji yakapwa 4 ), huenda pwani kueleza mashua zao. ^ 
nao hushindana, mashua ya nani inakwenda mbio, hu-' i 
kaa pwani hatta maji yakajaa. maji kujaa wanavua 
nguo, wanakoga na kuugelea. na koga kwao hupigana 
mikambi 5 ), hujigawa , watano huku na watano huku. 
na huo mkambi mtu huzama , kisha hunyanyua mguu 
juu, marra hupiga mkambi, hufikia juu ya kichwa ao 
mongoni. ao hushindana mbizi 6 ) , humwambia mtoto : 
„sisi tutazama, nawe ututafute, utakayempata mfunye 7 ) 
ukucha, yeye ndiye atakäyetutafuta." wakesha ckeza 
mchezo wao , wakitoka nje , wengine nguo zao zimei- 
biwa , wanakwenda uchi majumbani , nao hulia kwa 
kuogopa wazee wao. wakifika nyumbani, hutukanwa, 
sababu wanakatazwa koga pwani, ma e ana kuna kka- 
tari 8 ) — chunusi 9 ). ao marra nyingine maji hujaa, na 
watoto wamekaa juu ya fungu 10 ), wanacheza, hawana 
khabari , kama maji yanajaa , wakikumbuka kwenda 
ufukoni, maji yamejaa, asiyejua kogelea atakufa. ndio 
sababu wazee wao huwakataza koga pwani. 

mchezo wa kibuzi. 

kibuzi hujikusanya watoto, hunyosha miguu katika 
safu u ) moja , na moja hukaa kitako , ndiye anayeanza 
kwimba mwimbo : 



1) schwimmen lassen. — 2) Palmrippen. — 3) holzige Bluten- 
scheide. — 4) pwa ebben. — 5) Rad schlagen. — 6) tauchen. — 
7) zwicken. — 8) Gefahr. — 9) Seeungeheuer, das Leute tötet. — 
10) Sandbank. — 11) Reihe. 

Veiten, Desturi za Wasnaheli. 3 



— 34 — 

„kibuzi *) kibuzi" 
wototo huitikia: 

„mememe mememe"*) 
yeye huimba : 

„mwana mbuzi kajamba" 3 ) 
watoto liuitikia : 

„kajambile 4 ) mchunga" 
yeye huimba : 

„clekedeke 5 ) malenga 6 ) >' -k * Ä&^ft 
- /^ mkono shindika 

uende 7 ) Manga 
ukatwae fumo 8 ) na upanga" 
wote huitikia: „kuku," ao „tutu." 



yeye huimba: 

„simba kalegea" 9 ) 
watoto huitikia : 

„kalegea köngwe 10 ) 
köngwe la mwana mzee" 
yeye huimba : 

„täte n ) haligonile 12 ) 
ligona 13 ) kwa mke mbuya 14 ) 
na matikiti na matango 15 ) 
kumi na mbili." 



1) er ist wie eiiie kleine Ziege. - 2) ruft mä mä mä. — 
3) kajiamba. — 4) kajianibile = ainemjambia. — 5) ich habe be- 
reut . — G) Wasser. — 7) auf mkono bezüglich. — 8) Speer. — 
9) regea. — 10) alt. — 11) Vater. — 12) gona schlafen; haligonile 
er hat nicht geschlafen. — 13) er schlief. — 14) Geliebte. — 
15) mit Wassermelonen und Gurken; mein Gewährsmann teilte mir 
mit, es bedeute „Nacht und Tag" und zwar 12 im Ganzen. 

Der Sinn soll folgender sein : Ein Mann hat sich um eine 
zweite Frau beworben und viel darüber geredet, ist aber abgewiesen 
und nun klein und reumütig zu seiner ersten Frau zurückgekehrt. 



- 35 — 

ao watoto wakinyosha miguu hivo, huimba moja : 

„hiki ') cha nani?" 
mwingine hujibu: 

„cha baba" 
huimba tenna yule wa kwanza : 

„hiki cha nani?'' 
mwingine hujibu: 

„cha mama." 



1) nämlich kiguu, indem der eine auf des anderen Bein zeigt. 

nickezo wa kongoti 1 ). (/T^ 

kongoti watoto hufunga mabua yakawa marefu, 
kisha huyavika kanzu , wakafanyiza mkia na mikono, 
kisha huingia mtu ndani, akenda na lile kongoti hu- 
enda. nalo huwa refu sana , ndio ma'ana ya kwitwa 
kongoti. mtu akiona hujituka*). khassa a ) watoto wa- 
dogo. watoto walio watundu 4 ), likipita kongoti, huam- 
biwa : „na wewe ukiwa mtundu, kongoti litakuchukua. 
wale watoto , waliwo nyuma ya kongoti , wote ni 
watoto watundu, kongoti hupita likiwachukua." 

na mwimbo wao, wanapozungusha kongoti, moja 
husema : 

„kongoti he leo 5 ), 
kongoti" 
na wengine huitikia: 
„na mkia wake 
nyumbani mwenu 
hamna mwanamke 
mwenyi kibiongo?" 



I) Storch. — 2) erschreckt werden. — 3) besonders. — 4) un- 
artig. — 5) das kongoti kommt. 



- 36 - 

mchezo wa konya 1 ). 

watoto wakitakana urafiqi, hupingana 2 ) na konya, 
ma'ana ya hiyo konya hupingana vidole vya mwisho, 
huja na mtoto skahidi 3 ) kukata vile vidole, humwambia : 
„skuhudia mimi, napigana na fulani konya." na yule 
skakidi kukata vidole vyao. konya kupinga urafiqi. 

urafiqi kuo wakeska pingana, mmoja wapo akiwa 
na kitu — kofia mpya ao kitu kingine, wakikutana 
njiani, mmoja kusema „konya — kofia yako," bassi 
marra avue ampe. na akiwa rafiqi mwema — kum- 
rudisbia kofia yake, kuckelea wazee wake wasimgom- 
beze, illa kitu kidogo huckukua. ao ukimwona rafiqi 
anakuja, marra useme : „mbembembe kofia yangu" — 
kawezi kuckukua. 



1) Freundschaft. — 2) mit dem kleinen Finger in einander 
haken. — 3) Zeuge. 

mchezo wa kinyuri. 

watoto kuweka mikono juu , kiska bufunyana *) 
makucka, kesha kuimba mwimbo : 






aasJM<) - „kinyuri 2 ) nyurika 

IroirciQ nnpiin mKili 3 ) 



kavaa nguo mbili 3 ) 
na milango miwili 4 ) 
mkakasi 5 ) na urembo wake, 
aliye juu na aruke." 
ukeska mwimbo , ule mkono ulio juu , kuondoa 
mtoto. 



1) zupfen, mit zwei Fingerspitzen die obere Handfläche der 
Hand des Mitspielenden. — 2) dessen Hand oben ist. — 3) kikoi 
na kanzu oder shiti mbili. — 4) von zwei verschiedenen Farben. 
— 5) Dose mit Wohlgerüchen. 



— 37 - 

uichezo wa kilipemoe ao kitikiti. 

ma'ana ya kilipembe husimama watoto wawili, 
wakashikana mabega, kisha huja mtoto wa tatu, akakaa 
juu ya mikono ya mwenziwe, nao humnyanyua juu, 
tenna huimba mwimbo: 

„kitikiti cha mfaume 
mwana wa nani? mwana wa jumbe 
akipatapo akikalia, 
tumchukue kijuujuu 
tumchukue kijuujuu." 

mcliezo wa nyoka. 

nyoka — bufanyiza dimba 1 ) katika mchanga. tenna 
katikati hukaa kitako watoto. na mtoto mmoja hu- 
simama nje ya dimba, naye husema maneno „nyoka 
huyö nyoka," na wale watoto buitikia „na apite." 
tenna husema „yuko Gongoni," buitikia vilevile „na 
apite." „yuko Mengesani," buitikia „na apite." tenna 
husema „büyo nyoka yupo miguuni," marra watoto 
wote husimama wakakimbia. anayekawia husimama, 
humzomea' 2 ), husema wakapiga makofi: 
„fulani kaliwa na nyoka 
fulani kaliwa na nyoka." 



1) Kreis. — 2) auslachen. 

niickezo ya watu wazima na watoto. 

na watu wazima bufanyiza michezo mingi na 
watoto, mathalan huwambia maneno yaliyo magumu, 
mfano wa: 

„kikuku kike, kaka l ), kwako kiko?" 



wi&JLr m^fÜC '*&**- /**Za Wx*v*fa- 



— 38 - 

na maneno hayo mtu hawezi kuyataja kwa upesi, 
huyachanganya pamoja. 
ao husema: 

„Jana sili 1 ) mananasi 
sivo nikopokagavyo." 2 ) 



1) kinyume für nimekula. — 2) kopoka wund machen. . 

ao husema: 

„wauawo 1 ) wawe wao 2 ) 
waua wewe — wauawa." 



1) wanaoua. — 2) wafalme. 

ao husema: 

„nanena x ) nane ngapi ? 
mtoto hujibu kumi na sitta, si kumi na sitta, asili 
yake nane. 



1) Wortspiel zwischen nanena und nane na. 



khabari ya chuo 1 ). 

khabari ya mtoto kwenda ckuoni. 

mw'allimu -) anapoanza chuo kusomesha , huja mtu 
na mtoto wake, humwambia mw'allimu: „nataka uniso- 
meshee mwanangu." lramwuliza : „ijara 8 ) yako qiäsi 4 ) 
gani?" atajibu: „reale kumi ao kumi na tano." wakesha y 
patana, atamwambia: „kesho kaanga bisi na nazi, um- 
lete mtoto chuoni." 

as-subuhi atampeleka , atachukua na rupia mbili, 
rupia hizo jina lake „ufito" ao „ubati." na mwanzo 
wa kusoma mtoto kwanza huandikiwa juu ya ubao. 
yule mtoto akisliika ubao, akikumbuka mchezo wa geli 5 ) 
na tiyyära 6 ) — uinempita — marra hulia. kulla aki- 
mwona mw'allimu mbele yake, ajiona kama yu pamoja 
na 'Izraili 7 ). 

kwanza huandikiwa : „a'uzu bi'llähi mina 'esh-shei- 
täni 'r-rajimi. rabbi yassir walä tu'assir 'aunaka. yä 
rabbi yä mu'inu yä latifu yä alläh." 8 ) akijua , huan- 
dika alif, be 9 ) hatta mwisho. na anapoandikiwa sura 10 ) 



1) Schule. — 2) Lehrer. — 3) Lohn. — 4) Maß d. h. wie 
teuer ? — 5) u. 6) Kinderspiele. — 7) der nach Ansicht der Sua- 
heli auf Befehl Gottes den Menschen von der Erde abruft und die 
Seele an sich nimmt. — 8) Ich nehme meine Zuflucht zu Allah 
vor dem verfluchten Satan. mein Herr, laß deine Hilfe eintreten 
und versage sie nicht. mein Herr, o Helfer o Huldreicber, 
o Gott. — 9) Alphabet. — 10) Suren des Korans. 



— 40 — 

nyingine , akasoina hatta akajua. as-subuhi huenda 
mbele ya mw'allim, hushika ubao wake , husoma sura 
aliyoandika kwa moyo billa kutezama. hatta akijua, 
mw'aDimu humpa rukhsa kwenda pwani kufuta ubao 
wake. akisha futa ule ubao, butia jasi 1 ). na bilo jasi 
udongo mweupe mfano wake kama cbaki. ma'ana yake 
kutiwa jasi — wino waqti wa kufuta ule ubao marra 
utoke. nao bukatazwa waanafunzi kufuta mbao kwa 
miguu , ma'ana haramu 2 ). na asiyejua ubao wake ku- 
safisha 8 ), hapewi rukhsa kwenda kwao. 

kazälika watoto wakifika pwani kufuta hizo mbao, 
huvua nguo wakoga na kupigana. na wengine kupi- 
gana kwa mbao, wakenda cbuoni — hawana mbao, 
zimevunjika. hukimbia, huogopa kupigwa na mw'allimu. 

na wale wenyi mbao, zilizo nzima, wakifika chuoni, 
mw'allimu huwaandikisba. na kuwaandikisba kwake 
husbika msahafu 4 ) mw'allimu, akasoma aya 5 ) ya qorani, 
humwambia yule mwanafunzi, naye huandika. na ana- 
potamka yule mw'allimu , mwanafunzi sberti c ) atamke 
vilevile. nao buogopa watoto kuandikisbwa na mw c al- 
limu. pakiwa na mtoto , aliyekbitimu 7 ) , yeye hupata 
rukhsa kwa mw'allimu kuandikisha wenziwe , lakini 
yule mtoto wenziwe bumpa kao yake , ma'ana pesa 
moja ao mbili, kama bawakumpa — hawaandikishi. 

desturi ya watoto kwenda cbuoni killa as-subuhi, 
sa'a kumi na mbili läzima watoto wawekwe chuoni, 
atakayekawilia akifika chuoni , hupigwa. na desturi 
yao wanafunzi wakafika chuoni as-subuhi, humwamkia 
mw'allimu. na kumwamkia kwake bumpa mkono, wa- 
kambusu 8 ). na waqati wa jioni kazälika wakipewa 



1) Bimstein. — 2) verboten. — 3) reinigen. — 4) geschriebenes 
Exemplar des Korans. — 5) Verse des Korans. — 6) Bedingung. 
— 7) Schulzeit beeudigt haben. — 8) küssen. 



— 41 — 

rukhsa. na jioni wanapopewa rukhsa, humwombea 
muungu mw'allimu wao, husema mtu moja „zikru 'lläh," 1 ) 
na waanafonzi huitikia : „lä iläha illä 'lläku wa Mu- 
bammadun rasülu 'lläk. mw'allimna, mw'allimna , ja- 
zäka 'lläh kheiran wa ba c adu '1-kkeiri wa ba e adu '1- 
kbeiri jennatan na'ima." *) Mimpa mkono , tenna hu- 
enda zao. 

fi ada 3 ) za ehuoni. 

killa al-kkamisi 4 ) c ada pesa mbili kulla mtoto hu- 
peleka kwa mw'allimu, hatta mtoto akbitimu. na kulla 
ramadani ikiandama , bupewa mfungo wake mw'allimu 
pesa nane, kumi, ao sitta'sbara. na kulla siku kuu 5 ) 
mw'allimu hupewa siku kuu yake vilevile kama katika 
ramadani. na wanafunzi bupewa rukhsa siku tatu 
kucbeza. na mtoto akaingia sura, inayohitaji 6 ) e ada 
kutolewa, kwanza mtoto akifika „qul buwa 'lläbu" 7 ) — 
butoa kuku kupeleka kwa mw'allimu ao mapesa. sura 
ya pili „lam yakuni" 8 ) akifika — butoa mzigo wa 
kuni ao mapesa. sura ya tatu „wa 's-samäi zäti 
'1-burüji" 9 ) bnpikwa uji na maandazi , mw'allimu na 
waanafunzi wake na watu wcngine huja wakanywa, ao 
butoa mapesa kumpa mw'allimu. sura ya nne akafika 
»j uzu ya e ama" bupikwa mkate, buletewa na reale, 
akapewa mw'allimu. ma'ana yake afikapo c ama, huam- 
biwa amefungua hija 10 ), ma'ana anajua kusoma pekeyake 
na kuandika pekeyake. na akafika ;; yä sin," ") bupele- 
kewa e ada yake rupia ao robo c . na e ada ya mwisbo 

1) Lobpreis Gottes. — 2) Es gibt keinen Gott außer dem 
einen Gott und Muhammed ist der Sendbote Gottes. Unser Lehrer, 
unser Lehrer , möge Gott dir Gutes vergelten und nach dem Guten 
und nach dem Guten ein wonniges Paradies. — 3) übliches Ge- 
schenk. — 4) Donnerstag. — 5) Feiertag. — 6) wünschen, fordern. 
— 7) Sure 112. — 8) S. 98. — 9) S. 85. — 10) Alphabet. - 
11) S. 36. 



— 42 — 

ni ile siku ya kwanza endayo chuoni mwanafunzi ku- 
pelekwa rupia mbili na mkate na nazi na bisi. na 
akakkitimu , hupewa ijara yake mw'allimu kama wali- 
vopatana. 

na desturi hizi, na 'ada tulizozitaja. zimepita kwa 
waanafunzi wa zamani na wa'allimu wa zamani. wa'allimu 
wa sasa shidda 1 ) kupatikana mambo haya yote, sababu 
huwarusha wale wa'allimu , liuwambia ,.kesko , kesho 
kutwa." 

adalm *) ya mw'allim na mwanafunzi wake. 

kwanza : ukiwa kwa mw'allini wako , slierti uwe 
kama mtumwa. kama kazi, atakayokutuma mw'allim 
wako, läzima uiqubali 3 ). 

adabu ya pili : mwanafunzi as-subuhi na jioni 
kwenda kwa mw'allim wake kuamza 4 ) na kutwesha 5 ). 

adabu ya tatu : mke wa mw'allim wako umfanye 
kama mama yako, ajapokuwa ni kijana. 

adabu ya nne : ukamwona mw'allimu wako katika 
njia amechukua kitu, läzima umpokee. 

adabu ya tano : kama umefuatana na mw'allim 
wako, wewe usiwe mbele, mw'allim akawa nyuma. 

ya sitta: mw'allimu iwapo amesafiri, akirudi katika 
mji, marra uende ukamwamkie. 

ya saba' : ikiwa anazungnmza na watu , usimkate 
maneno yake mbele za watu. 

adabu ya nane : mtu aliye rnw'allimu , asiyekuwa 
mw'allimu wako, sherti umheshimu 6 ). 

adabu ya tisa': rafiqi wa mw'allim wako, umpe 
heshima 7 ) kama mw'allim wako. 

adabu ya kumi: kikao anachokaa mw'allim wako, 



1) selten. — 2) Anstand. — 3) einwilligen. — 4) guten Morgen 
wünschen. — 5) gute Nacht wünschen. — 6) ehren. — 7) Respekt. 



— 43 — 

usikikalie, illa iwapo hayupo, amekuachia chuo kuso- 
mesha. 

adabu ya hed'ashara : mw'allimu wako akipita, 
panapo watu , akitoa saläm , uitikie kwa heshima na 
kusimama. 

adabu ya then'ashara : usikae katika barza, ukam- 
teta mw'allim wako. 

flmbo na 'azabu 1 ) nyinginc wanazopigiwa wanafnnzi. 

mw'allimu husuka kambaa, na hilo kambaa ncha 
za miyaa 2 ) , husukwa ncha mbili ao ncha tatu, ao hu- 
ambiwa wanafunzi kwenda mwituni kukata fito za 
mwafu 3 ). na fito hizo leini 4 ), nazo ndefu kama kambaa. 
ao mw'allimu hununua khenzerani 5 ) dukani. ndizo wa- 
nazorudiwa waanafunzi chuoni. 

na mw c allimu akisahau ufito wake ao kambaa lake, 
waanafunzi wakiona huiba, wakachoma moto. as-subuhi 
wakiulizwa, killa mtu huapa kiapo „mimi sikuona, mimi 
sikuona." 

na c azabu wanayotiwa watoto chuoni, iwapo mtoto 
mtnndu 6 ) , anakawia kuja chuoni, mw'allimu humnyima 
rukhsa 7 ) kwenda kwao. na chakula huletewa chuoni 
na wazee wake. na siku ya el-juma c hapati rukhsa, 
hukaa chuoni. 

na akendelea utundu — hupigwa, ao hukaa kitako, 
akanyosha miguu, akafungwa kamba, na mikono vilevile 
hufungwa kamba katika nguzo ya nyumba. lakini 
watu wakiondoka, yeye mwenyewe hufungua na meno 
— akakimbia. 

na iwapo ni mtundu sana , hutiwa gogo s ) mguuni 



1) Strafe. — 2) Dumpalme. — 3) wilder Jasmiu. — 4) ge- 
schmeidig, biegsam. — 5) spanisches Rohr. — 6) unartig. — 7) Ur- 
laub verweigern. — 8) Holzklotz. 



— 44 — 

na kipande cha mnyoo 1 ). akakaa chuoni, kiska kusoma, 
na watoto wengine wameondoka, hushika gogo lake, 
akenda zake. hukaa na gogo siku mbili ao siku tatu, 
kisha huja rafiqi ya yule mw'allim kumwombea yule 
mtoto. 

mw'allim akialikwa karamu 2 ) shamba pamoja na 
waanafunzi , hufurahi sana wale waanafunzi , sababu 
hucheza njiani na kuangua matunda , embe , mapera, 
hukata mananasi, na wengine hupigana. hatta wakafika 
shamba, waliloalikwa, mw'allimu huletewa mashitaka 3 ), 
mambo waliyotenda waanafunzi wake, hupewa 'azabuyao. 

desturi ya waanafunzi wakifanya vitendo , visivo 
adabu, maneno liupelekewa mw'allimu wao. naye hu- 
warudi 4 ) kuwapiga. asipowarudi , watu humtukana 
yule mw'allimu kwa siri 5 ), husema : „mw'allimu fulani 
waanafunzi wake kawana adabu." na ma c ana ya kuto' 
kuwa (i ) na adabu — yeye hana adabu. na waanafunzi 
watundu sana, hawaogopi mtu illa mw'allimu wao. 

na mw'allimu wao, akiwa rakali, humpa jina ,,ki- 
paramoto," 7 ) ao akiwa mfupi, liumwita „nyundo," 8 ) na 
akiwa mrefu, humwita „kongoti" 9 ) ao „korongo," 10 ) 
na akiwa na ndevu ndefu, humwita „kibeberu." n ) 

nao wanafunzi huwa marra nyingi watundu mno. 
na mw'allimu akikaa barazani , kama hataki kuondoka, 
nao wanataka kucheza — hawapati, mwanafunzi mrnoja 
humwambia mw'allimu : „amekuja mtu fulani kukuuliza, 
ataka uende kwake." nayo si kweli — uwongo. ata- 
ondoka mw'allim, wakapata kucheza. 

häifai kucheza na watoto wa chuoni kama iliyoan- 
dikwa katika khabari ya zamani: 



1) Kette. — 2) Fest. — 3) Klagen. — 4) eigentl. ruddi zu- 
rechtweisen. — 5) im Geheimen. — 6) verneinter Infinitiv. — 
7) von paa; Feuergeber. — 8) Hammer. — 9) Kranich. — 10) Storch. 
— 11) Ziegenbart. 



— 45 — 

haditlii 1 ) ya watoto wa chiioni na shetäni 2 ). 

shetäni alizaa watoto saba e , mtoto wa saba e jina 
lake Wasiwasi. mama yao akawausia 3 ) watoto wake 

— ya kama: „wanangu 4 ), mkitaka ra<Ji yangu, umsickeze 
na watoto wa chuoni, sababu watundu sana," watoto 
sitta wakasikia wasia 5 ) wa mama yao, yule wa saba e 
asiusbike. 

siku moja yule shetäni, jina lake Wasiwasi, ame- 
jigeuza punda, akenda njia panda, akalala, hatta watoto 
walipolikizwa chuoni. walipofika pale njia panda 6 ), 
wakamwona punda amelala, wakafurahi watoto wote, 
wasende majumbani kwao kula. killa mtu akatafuta 
ufito, wakampiga yule punda. na yule punda asisimame. 
watoto wakatafuta pilipili bobo 7 ), wakasaga, wakamtia 
ukunduni 8 ). akaondoka kwa ile pilipili kumwasha 
ukunduni , akenda mbio. nao wanamfuata , na huko 
wanampiga. naye buwapiga mateke 9 ), nao wanamfuata, 
wakamta'abiska 10 ) punda mchana kutwa. hatta jioni 
watoto wakamwacha punda. 

alipofika kwao, yule punda akatoa qissa 11 ) kilichom- 
pata. mamayakeakamwambia: „nimekwambiam wanangu, 
usicheze na watoto wa chuoni, leo wametaka kukuua." 

khabari ya mtoto mwanamke. 

mtoto mwanamke huitwa kigori mwanzo wa miaka 
saba c , hatta akipata miaka kumi na mitano huitwa 
mwari. qa c ida ya watoto hao hukaa nyumbani. kwanza 
hutogwa 1 ") mashikio kwa miba. na siku ya kutoga 
hufanya furaha 13 ) naye kama h'arusi u ). naye mtoto 

1) Geschichte. — 2) Teufel. — 3) vermachen, ans Herz legen. 

— 4) waana wangu. — 5) Testament, Ermahnung. — 6) Kreuzweg. 

— 7) roter Pfeffer. — 8) After. — 9) Fußtritte. — 10) quälen. 

— 11) Sache. — 12) Ohrlöcher stechen. — 13) Freude. — 14) Hoch- 
zeit. 



— 46 - 

hufimdishwa killa adabu ya nyumba , huosha vyombo, 
sahani na mabakuli. na akeska, kupewa, chanzo cha 
ukili 1 ) kusuka 2 ). killa siku kazi yake kusuka mikeka 
na kufundishwa kupika. 

naye hana rukhsa ya kutoka nje, illa usiku kwenda 
kumtazama watu waliomkhussi 3 ), naye hendi 4 ) pekeyake, 
hufuatana na kijakazi ao mwanamke mzee. na iwapo 
mtembezi, killa pahali huenda. hupigwa na wazee wake. 
naye" shidda 5 ) kupata mume mwema, ma'ana wata hu- 
sema: „mtoto wa fulani mtembezi, anajua killa pahali. a 

kazälika iwapo yumo katika nyumba, na mlangoni 
anakuja mgeni, mwanamke ao mwanamme, nao hawajui 
— läzima ajificbe katika chumba kingine, asizungumze 
nao. wazee wake wakimsikia , huragomba sana , hu- 
mwambia: „ukisikia hodi, unachungulia uso wako, watu 
wote wakuone?" na watu wakisikia, ya kama uso 
wake hajifichi, humsema katika mji: „mtoto wa fulani 
uso wake umemkauka — hana haya 6 ) , si mwanamke 
wa kuolewa." hupata labda mume, lakini hukawia. 

na mtoto mwanamke akipata miaka kumi , huja 
mwanamke moja, ndio kungwi 7 ) lake, akamvika utunda 8 ) 
kiunoni. huyu ndio somo 9 ) yake ya siku zote , na 
ma'ana ya huo utunda ni pendo, ili kumtia hamu 10 ) 
mwanamume kumtaka mwanamke. mwanamke asiye- 
kuwa na utunda, watu husema kiuno chake kimepooza. 

khabari ya waanafunzi wasomayo 4 iliuu u ). 

waanafunzi hao — wakubwa, 'omri 1 -) wao tangu 
miaka c esherini hatta khamso c esherini. watu hao 

1) Matteustreifeu. — 2) flechteu. — 3) nahestehen. — 4) ha- 
endi. — 5) selten. — G) Scham. — 7) Lehrmeisterin ; von kunga 
verhehlen, verheimlichen. — 8) Hiiftschnur aus weißen Perleu, die 
von allen Suaheli -Frauen und Mädchen auf dem bloßen Leib ge- 
tragen wird. — 9) Freundin. — 10) Verlangen. — 11) Wissenschaft, 
Auslegung des Korans. — 12) Alter. 



- 47 - 

ba c ada ya kujua qoräni, huenda kwa shekhe 1 ), kusoma 
e ilmu, kujifundisha*sherti 2 ) zinazowäjibu 3 ) juu ya sala 4 ), 
na sherti za mke kuoa na kuacha, na hokumu 5 ) za 
kuuza na kununua , na jami'ei 6 ) ya sheri'a 7 ). lakini 
watu hao mbele ya skekhe wao hawafanyizi upuuzi 
kama waanafunzi wadogo , humheshimu 8 ) sana shekhe 
wao. 

na desturi ya watu, wendao katika darsa 9 ), waka- 
fika, iwapo shekhe bado kuanza kusomesha, humwamkia 
„subalkheri" 10 ) ao humpa mkono wakambusu n ). na 
iwapo anasomesha. si adabu kumwamkia, illa ba'ada ya 
kusomesha. na watu walio katika darsa ya e ilmu, wa- 
anafunzi na watu wengine, wanaosikiliza, si adabu ku- 
zungumza maneno mengine, illa humsikiliza yule shekhe 
fasiri n ) atoayo. na kulla mtu huchukua kitabu, en- 
dapo katika darsa. na killa kitabu namna mbali, wen- 
gine huchukua „nahau," 13 ) wengine „min hajji," 14 ) wen- 
gine „tefsiri ya qoräni," 15 ) vitabu vya c ilmu namna 
nyingi. na desturi ya yule shekhe akesha somesha, 
hupiga fätiha 1 ''), na watu walio barazani huitikia amin 17 ). 
kulla mtu huomba du e a 18 ) atakayo. wengine huomba : 
„muungu anipe c afya 19 ), aniondolee maradi," -°) wengine 
huomba „muungu anipe fahamu 21 ), nijue c ilmu," wen- 
gine huomba „muungu anisamehe 22 ) zambi 23 ) zangu, 
anistiri 24 ) c aibu'- 5 ) yangu," huomba mtu kama atakavo. 

na hiyo darsa husomeshwa as - subuhi na jioni. 
wengine husomesha as-subuhi tu. mashekhe. wengine 



1) Gelehrter, Alter. — 2) Bedingung. — 3) sich beziehen (ver- 
pflichten). — 4) Gebet. — 5) Gesetz. — 6) Gesamtheit. — 7) Gesetz. 

— 8) ehren. — 9) Schule. — 10) subh al-kher guten Morgen. — 
11) küssen. — 12) Erklärung. — 13) Grammatik. — 14) Pilgerreise. 

— 15) Erläuterung des Korans. — 16) erste Sure. — 17) Amen. — 
18) Anrufung. — 19) Gesundheit. — 20) Krankheit. — 21) Verstand. 

— 22) verzeihen. — 23) Sünde. — 24) bedecken. — 25) Schande. 



— 48 — 

husomeshea majumbani kwao , na wengine husomeshea 
meskitini. desturi ya Wasuaheli mtu, ajuayo qoräni 
na c ilmu, humpenda sana. iwapo mgeni, naye anataka 
kukaa katika mji, akitaka mke kuposa, marra hupewa, 
killa mwenyi mtoto wake hufurahi yule mwana chuoni 
kumwoa, ajapokuwa maskini. 

lakini ikiwa mtu anatoka mbali , akaja katika mji 
mwingine, kukaa kule kama mw'allimu, akanena „mimi 
mw'allimu, nimesoma qoräni na c ilmu," na watu ha- 
wamjui, humwandikia soali 1 ). anapozijibu zile soali, 
huqubaliwa 2 ) , ya kuwa haqiqa 3 ) yeye ndio mw c allimu. 



1) Frage. — 2) zustimmen. — 3) Wahrheit. 



khabari ya mw'allimu. 

kuna mw'allimu aliyechukuliwa na mkubwa wa 
mji, kama iliyokuwa zamani. naye lmpewa mshahara x ) 
kulla mwezi kbamso'asherin rupia. mw'allimu huyu 
hukaa meskitini kusalisha na kuangalia khabari za mes- 
kiti. naye hupewa katika sadaqa 2 ) zinazokwenda mes- 
kitini. na jumla 3 ) ya watu katika mji hupigwa mbiu 4 ), 
ya kama mtu, anayetaka kuoa, bana rukhsa ya kuoa 
kwa mw'allimu mwingine illa mw'allimu huyu. naye 
hupata kwa killa mtu , anayetaka kuoa , ijara 5 ) rupia 
mbili. naye mw'allimu hupewa nyumba ya kukaa na 
watu wa mji. 

kuna mw'allimu mwingine, huajiriwa 6 ) na watu, 
kusomesha watoto wao majumbani kwao, hupatana naye 
killa mwezi kumpa mshahara rupia kunii ao khamust/a- 
shara. killa as-subuhi huenda marra moja akasomesha, 
na jioni vilevile, illa el-juma c a na siku za siku kuu. 
na kulla c ada 7 ) zinazohitajia 8 ) — hupewa, mfano wa 
ramacjani na siku kuu zake, lakini watoto wakikhitimu 9 ), 
hana ijara tenna, illa hupewa kilemba. nao hawapatani 
kwa mwezi ao kwa miaka , hupatana watakäpokhitimu 



1) Monatslobu. — 2) Almosen. — 3) Summe. — 4) Büffelhoru, 
eigentl. das Hörn blasen d. i. bekanntmachen. — 5) Lohn, Zahlung. 
— 6) in Lohn nehmen. — 7) Geschenk. — 8) erforderlich sein. — 
9) die Schule verlassen. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 4 



— 50 — 

watoto, ikawa mwaka moja ao miaka miwili, ndio ma- 
patano yao. 

kazi ya hao wa'allimu kazi nyingi billa ya kuso- 
mesha. ba c ada ya kureje'a meskitini kusali as-subuhi, 
kushika msahafu , akasoma qoräni , ao huvuta auradi *), 
na huo auradi majina ya muungu, huyataja kwa wingi. 
akisha vuta auradi, huja mtu, akamwambia: „tafaddali 2 ), 
nataka unisomee kkitima 3 ) za wazee wangu mbili ao 
tatu." ao huja mtu anataka kigwe 4 ) cha mtoto , ao 
mtu anataka kujenga nyumba, mwanzo ataka asomewe 
„yä sini" 5 ) juu ya kiwanja chake. bassi mw'allimu 
huchukua msahafu, akenda pale kiwanjani. ao huja 
mtu anataka kuoza ao kuozwa. bassi hufanyiza kha- 
bari hiyo mw'allimu , nao humpa kitu kama wanacko- 
ja'aliwa 6 ). kazälika iwapo yeye ni imämu 7 ) katika 
mskiti, na ule mskiti una kkeri 8 ), shamba ao nyumba, 
dukhüli 9 ) ipatika nayo katika shamba, sehemu 10 ) kubwa 
huwekwa sababu ya mskiti, ukivunjika — fedda }ake 
hujengwa, na sehemu moja mw'allimu na mwazzini !1 ) 
na mteka 12 ) maji hugawiwa. 

ao amekuja mtu , ametoka barra , anataka kuwa 
islämu, huenda kwa mw'alliinu , husema — ya kama: 
„mimi nataka kuwa islämu." humwambia: „nenda ukafue 
nguo zako, na nywele uzinyoe, ukesha oge, tenna njoo 
kwangu." kisha atakuja, atamfundisha yule mw'allim, 
atasema: „sema — ashhadu an lä iläha illä 'llähu, wa 
ashhadu anna Muhammed rasülu 'llahi. " 13 ) ma c ana ashhadu 
„nimepokea kwa moyo wangu, nimebaini M ) kwa ulimi 
— hapana muungu mwingine illa yeye moja. nime- 



1) Rosenkranz. — 2) bitte. — 3) Koranlesung. — 4) Amulett- 
schnur. — 5) Sure 36. — 6) bestimmen. — 7) Vorbeter. — 8) Gut. 
9) Einkommen. — 10) Anteil. — 11) Rufer zum Gebet. — 12) Wasser- 
schöpfer. — 13) muhamedanisches Glaubensbekenntnis. — 14) aus- 
sprecbeu. 



— 51 — 

pokea tenna kwa moyo wangu, nimebaini kwa ulimi, 
ya kwamba Muhammadi ni mjumbe wake muungu , si 
mtoto wake." yule mtu akiska sema maneno haya, naye 
ameqirri ') kwa moyo wake, amekuwa islämu. 

tenna hufundishwa kufnnga ramadani*), na kusali 3 ), 
kulla namna ya sala 4 ) huonyeshwa, na kwenda mskitini 
killa waqti wa sala mcbana kutwa marra tano , na 
kufundishwa kuelekea qibla 5 ) zamani za kusali. naye 
kuuliza neno gani la haläli b ) . neno gani Ja harämu 7 ), 
atajibiwa kama lifa'alo. huyo mtu , atokayo barra, 
hutaka mwenyewe kwa radi b ) zake , kaambiwi kwa 
nguvu. hutaka na kufundishwa kuchinsha nyama, mbuzi 
na ngombe, mwanzo wake husema „bismillähi." ") 

aida 10 ) na khabari ya watoto kusomesha — ta'abu 11 ) 
kubwa , pato lake dogo , sababu watoto wakikhitimu, 
fedda yake mw'allimu hapati yote. wengi wanasoma 
burre sasa kuliko wanaotoa ijara, ma'ana mwanzo hu- 
patana kutoa fedda, na mtoto akikhitimu, humzungusha 
mw'allimu, hawampi kitu. 



1) anerkennen. — 2) fasten im Ramasanmonat. — 3) beten. — 
4) Gebet. — 5) Ricbtung nach Mekka — G) erlaubt. — 7) ver- 
boten. — 8) Zufriedenheit. — 9) im Namen Gottes. — 10) ferner. 
— 11) Mühe. 



desturi za adabu 1 ). 

adabu za watoto. 

mtoto wanapomlea, kkassa-) akipata e omri wamiaka 
sitta ao saba c , humfundisha mno adabu. naye läzima 
kusikiliza sana amri ya wazee wake. iwapo wamcm- 
kataza neno , läzima asikilize. na kama akafanyiza 
kwa amri yake — nana adabu. 

aida humfundisha kuwaamkia watu , kkassa 
akimwona mtu mkubwa, anajuana na wazee wake, 

amwamkie. ^^f^tUt. 

tenna hufundishwa kuwasogelea watu wakubwa 
kwa heskima 3 ) na adabu. na akiwa mju.vi, anatukana 
watu — humpiga. 

ao akiwa killa mtu, apitaye njia, humwomba pesa 
— hupigwa. 

aitja mtoto akikaa pamoja na watu wazima, asikae 
kitako qabla ya watu wakubwa havvajakaa kitako. 
akifanya — huambiwa mtoto huyu hana adabur 

kazälika iwapo amekaa mbele za watu , si desturi 
kusema maneno haya na haya, humsema watu „mtoto 
wa fulani hana adabu." 

aida kijana iwapo amekwenda na mzee wake katika 
hadara 4 ) ya k'arusi 5 ) ao karamu 6 ), naye amekaa pa- 



1) Anstand. — 2) besonders. — 3) Achtung. — 4) Anwesen- 
heit, Gesellschaft. — 5) Hochzeit. — G) Fest. 



kJdU fL W^\ *ܻu! 



— 53 — 

moja nao wanazungumza — wäjibu 1 ) wake kunyamaza 
kimya kusikiliza amri watakäyomwambia. si adabu 
marra kuclieka na huyu, marra kucheka na huyu. watu 
watamwambia „kijana huyu hana adabu , wala haifai 
kumchukua katika vikao vya watu." illa iwapo yeye 
amekaa na vijana wenziwe tu, kuweza kuzungumza na 
kuclieka na kufanya kelele atakavyo. 

tenna mtöto humfunza asiwe na kibri 2 ) mbole ya 
watu. 

na iwapo amefuatana na baba yake , si läzima 
mtoto kutangulia mbele , illa baba buwa mbele. ao 
amefuatana na mw'allimu wake, kazälika atakuwa mbele. 
na asipofanya hivo. amemtukanisha mzee wake na 
mw'allimu wake , naye mwenyewe amejitukana, sababu 
watu watamwuliza: „baba yako hakukufundislia adabu, 
wala mw'allim wako hakukufundislia adabu , ndio ma- 
c ana usishike adabu?"' 

kazälika mtoto si läzima kutoa c aibu 3 ) za watu, 

^mathal 4 ) „fulani mkewe hupika /makula kibicbi," ao 

„leo wamelala na njaa, hawana cbakula . nyumba ya 

kiza, baina taa." mtoto akisema maneno kama haya, 

watu hujua, ya kama hana adabu. 

wa kazälika mtoto liuambiwa marra nyingi na 
wazee wake: „kulla ukaambiwa maneno ya sirri s ), lä- 
zima uyafiche , si läzima kumwambia huyu na huyu. 
ufanyapo kama liivo , hukwambia watu „kijana huyu 
hana adabu, wala usimpe neno la sirri." 

na iwapo wamekuja wageni katika nyumba, wana- 
kula chakula pamoja, mtoto liuambiwa, asitangulie ku- 
nawa mikono yake qabla wakubwa hawajanawa. na 
kama katika nyumba hapana mtu wa kuandikia, mtoto 



1) Pflicht. — 2) Stolz. — 3) Schande. — 4) z. B. — 5) Ge- 
heimnis. 



- 54 — 

hushika birika 1 )., akanawya watu. ijapokuwa wame- 
kwenda katika ugeni , waliupo wote wakubwa , yeye 
ataandikia.- 9^»^-^ 

na iwapo wanakula , si adabu killa marra kutwaa 
nyama , illa wampe rukhsa — kula nyama. na iwapo 
anakula, killa tonge 2 ) ya cbakula butwaa chinyango 3 ) 
ya nyama, watu wote humtezama, khalafu huscma: 
„kijana huyu hana adabu, siku nyingine usimchukue 
katika hadara, anatia fedeha." 4 ) 

aida na akala, si desturi mbele za watu kula clia- 
kula akatafuna kama mbwa, hukatazwa sana na wazee 
wake. 

iwapo mtoto adabu, alizofundishwa na wazee wake, 
hakuzisbika , amefanyiza neno katika mtaa , mätkali 
ainetukana mtu, ao amemwambia mtu mkubwa „wewe 
mwongo ," yule aliyemtukana atakwenda kwa wazee 
wake , akawatukane , wakimwona killa siku mtundu — - 
hufanya mashauri ya kumpeleka kumbini 5 ) , ma'ana 
huko endako kumbini hufundishwa sana adabu na ma- 
kungwi 6 ) zao. 

kulla mtoto läzima kusikiliza amri za watu watatu, 
iwapo anataka radi 7 ) ya muungu: auwali 8 ) amri ya 
mfalme, na ya pili ya wazee wake wawili, na ya tatu 
ya mw'allimu wake. amri hizo tatu läzima azisikilize 
sana. na kama akazizarau 9 ) amri hizo , amekhalifu 10 ) 
amri ya muungu. 

khabari ya miayo u ). 

mtoto akenda miayo , killa marra huulizwa „una 
njaa ao umeclioka?" naye hukatazwa kufunua mdomo 

1) Wassergefäß. — 2) Bissen. — 3) Stückchen. — 4) Schande. 
— 5) ins Versteck d. i. zur Beschneidung. — 6) Lehrmeister. — 
7) Zufriedenheit. — 8) zuerst. — 9) mißachten. — 10) sich auf- 
lehnen. — 11) Gähnen. 



— 55 — 

zama za kwenda miayo. na akiwa mtoto hana fahamu 1 ), 
akenda miayo, mama yake humfumba kiny wa , sababu 
huchelea inzi kumwingia kinywani. na akiwa na fa- 
hamu, ni Vtibu J ) , humwambia: „ukiwa mbele za watu, 
ukenda miayo — kinywa kifumbe, usiwache wazi kama 
kinywa cha mamba." sababu mamba, akiwa na njaa, 
hukaa juu ya fungu ya mto, akacha kinywa wazi, inzi 
wakaingia ndani ya kinywa, kesha kufumba kinywa 
chake. ndio sababu humwambia: „nawe usiwe kama 
mamba. " 

khabari ya kwenda jßliafya 3 ). 

kazalika mtoto hufundiskwa, akenda chafya baba 
yake ao mama yake, kumwamkia kusema „shikamo." 4 ) 
na mzee wake huitikia ,.marhaba/' 5 ) ao kusema „mwi- 
nyi," v na mzee wake hujibu „mwinyi wangu sayyidi." 6 ) 
na akiwa mtoto mwanamke , kujibu „mwana wangu 
sayyidi. " 

na ikiwa mtoto amekwenda chafya mbele ya wazee 
wake, humwambia: 

kua, uwe tindi 1 ), 

utindi male 2 ), 

ukalie kiti 

cha mkungo 3 ), ulingane 

na ulanga 4 ). 



1) uwe mrefu kama ncha ya mti. — 2) utindi uishe, ma'ana 
'omri wako uwe mkubwa. — 3) kiti cha inkungo (eine Art Eben- 
holz) haben meist nur die pazi. — 4) = mbingu d. h. ulingane 
mulki wote uwe wako. 

kisha humwambia: „shukuru 7 ) , sema al-hamdu 
lfflähi.« 8 ) 

1) Verstand. — 2) Schande. — 3) Niesen. — 4) nashika miguu 
yako. — 5) willkommen, danke. — 6) mein Herr. — 7) 
8) Lob sei Gott. 



— 56 — 

khabari ya mbweo 1 ). 

mtoto akenda mbweo, wengine huwakataza, husema: 
„usizoee mno kwenda mbweo." wengine hawawakatazi 
mbweo — illa chafya mbele ya chakula humwambia 
„unakwenda chafya kama mbuzi aliyefungwa juu ya 
kigwingwi?" 2 ) 

na kwenda mbweo, kwetn si c aibu, ni kama ku- 
mwonyesha yule aliyo mkirimu 3 ) , ya kwamba chakula 
chake kizuri, naye ameshiba. 

desturi za adalni za watu wazima. 

mtu anapokwenda katika nyumba ya mwenziwe, 
atapiga „hodi." nao walivvo ndani , wataitikia .,hodi," 
tenna watamwambia „qaribu." naye atakaa barazani, 
khalafu atatoka nje mwanamume yule mwenyi nyumba, 
atamwambia mkewe : „binti mwenyi lete jelba." 4 ) 
akiwa mtafuni 5 ), watatafuna tambuu 6 ), na kuulizana 
hali 7 ): „kina 8 ) mwana hawajambo na kina mwinyi 
wote? ,Y atajibu: ; .hawajambo, watoto wanakushikamö, 
wakubwa wanakusallimu." 9 ) iwapo mgeni wa kuzun- 
gumza, marra moja atakwenda zake, akiwa wa kulala, 
atahimiziwa 10 ) chakula na pahali pa kulala. 

adabu ya pili — mtu akenda katika nyumba ya 
rafiqi yake ao ndugu yake, atapiga hodi, na wasipoitikia, 
husimama mudda 11 ) kidogo , hapana mtu aliyemjibu, 
atakwenda zake. 

kazälika akaingia ndani ya nyumba, kama haku- 
bisha hodi, ao kubisha hodi, marra akaingia ndani — 
si adabu. illa ukibisha hodi, usimame mlangoni kusi- 



1) Rülpsen. — 2) Pfahl. — 3) Gastgeber. — 4) Beteldose. — 
5) Betelkaner. — 6) Betel. — 7) Zustand. — 8) Geschlecht, Familie. 
— 9) grüßen. — 10) beeilen. — 11) Zeitraum. 



- 57 — 

kiliza majibn, sababu watu, wakiwa ndani, wana mam- 
bo mengi, hutokea ngno hawakuvaa venia, ndio ma e ana 
ya kusikiliza majibu ya hodi. 

na wanapomjibu watamwambia „qaribu, pitandani." 
waqati wa kungia ndani , akiwakuta wamekaa mtu na 
mkewe ukumbini — haiduru 1 ), mtakaa pamoja mzun- 
gumze. na kama nmewakuta wako cbumbani wanaongea, 
nawe umepita ukumbini , umeona wako cbumbani , si 
adabu kabisa kuingia chumbani. 

ao umekwenda katika lryumba ya rafiqi yako. 
umepjga bodi , umemkuta mwanamke pekeyake , na 
mnme hayuko . usikae ukaweka maongezi , rafiqi yako 
akija ataqasirika. illa iwapo yule mwanamke amepata 
rukhsa „fuiani akija mwache aningoje." ao iwapo ume- 
fuatana na rafiqi yako , msiwe mmekwenda pamoja, 
ukapata panapo nyumba ya mama yako ao yako, ukan- 
gia ndani, rafiqi ukamwacha nje pekeyake, si adabu. 

adabu nyingine — nyumba ya jirani 2 ) }'ako, naye 
ana mke , na mkewe bäsherati 3 ) — usiwe na baja 4 ) 
kwenda nyumbani kule. wakikupata khabari watu, ya 
kama unakwenda nyumba kwa fuiani, busema anazini 
na mke wa jirani yako — si adabu. 

iwapo umekwenda kwa rafiqi yako kumtezama, 
naye huknmkuta, illa yuko mkewe pekeyake, mwanamke 
si adabu kukuqaribisha 5 ) ndani , wala wewe si adabu 
kuingia ndani. uende zako ao umngojee barazani, 
hatta aje rafiqi yako. 

ao aniekuta katika nyumba kijana mwana mwari, 
na watu wote wametoka , akipiga bodi , mwana mwari 
kuja mlangoni, yule mtu atauliza 7; baba yako yuko" 
— atajibu kwa makofi 6 ) , hasemi naye kwa maneno. 



1) schaden. — 2) Nachbar. — 3) Herumtreiberin. — 4) Wunsch. 
5) näher treten heißen. — 6) ia-drä-ftä- mle klat 3ebetfr A \f /**tl/^ 



va-4itr~tt?cr mc klat ge h e rt ^ - ß /. 



^^A^ 



— 58 - 

abisema, mtoto mwana mwari humsema — hana adabu, 
mama yake atamtukana sana. 

clesturi ya Wasuaheli — ukawaona wamekaa pa- 
hali watu watatu ao wanne , wanafanyiza maskauri 
yao , nawe ikawa unapita , hawaknkwita — afadali 
uende zako , usikae kusikiliza manono yao. na kama 
utasikiliza , watakuuliza: „unataka nini kapa?" ao 
watasema : „nani aliyokwita katika maneno haya ? a 
watakufukuza , watakwambia ,.huna adabu." na kama 
, wana mstahi , hawawezi kukufukuza - - wataondoka 
wao, watafute pahali pengine wakae. 

adabu ya Wasuaheli — mwanamume akenda kwa 
rafiqi yake wakaletewa cbakula , nacho kimefunikwa 
nakawa 1 ), yule rafiqi mgeni si adabu kufunua, ajapompa 
rukksa ya kufunua,, lakini hafunui. 
7f**~ Jkazälika wakiletewa jelba , ndani mna tambuu, 
mgeni hafunui. killa kitu kilichofunikwa , mgeni si 
adabu kukifnnua. afunuaye ni yule mume mwenyi 
nyumba yake, afanyapo hivi mgeni, kwa desturi ya ki- 
suaheli — hana adabu. 

kazälika waanawake hawafunuliani vyungu ao kitu 
kingine kilichofunikwa. mwanamke kama amekwenda 
kwa shoga yake , akaona ^ßhungu kimefunikwa , naye 
akakifunua — utakuwa ugonwi. ma'ana humwambia: 
„wewe msungo 2 ), kungwi 3 ) lako hakukufunza mizungu 4 ) 
miomboni 5 ). na ma'ana ya kuqasirika ni kama aliyem- 
funua nguo kumwacha uchi. ndio ma'ana Wasuaheli 
hawafunuliani vitu. 

Wasuaheli hawawachi kuambana, kama walivosema 
wahenga 6 ) wetu : 



1) tadellos, ordentlich. — 2) die nichts versteht. — 3) Lehr- 
meistern]. — 4) Verstand. — 5) unter dem mwombo-Baum. — 
6) Vorfahren. 



— 59 — 

„watu — nyamba 1 ) 
wasiposema 2 ) — huamba. " 3 ) 

mathali ni kama mtu knpata fedda, akasema „mwaka 
huu nimepata bi'ashara" — watu humteta , .husema 
„fulani akipata kitu kidogo. hujitangisha 4 ) mji mzima." 
ao kama hana kitu , akasema „mwaka huu ni katika 
shidda 5 ) na masbakka" (i ) — watu bumsema vilevile, / tMM/M , » 
busema „fulani ana moyo wa kibua, akikosa — buenda 
akajifedehi 7 ) killa pabali." na hiyo si adabu, mtu ku- 
jishitakia kali 8 ) yake mbele za watu. 

desturi nyingine za adabu : mtu akafanyiza/makula 
kumwita rafiqi yake , bassi mkewe iwapo siku mo ja 
amepika cbakula kimetokea kibichi , ao nyama mbichi, 
yule mwanamke bumwambia mumewe : „bana , leo eha- 
kula si kizuri, tafaddali usimwite rafiqi yako." mume 
bujibu: „baiduru, wewe bukuqusudia 9 ) kupika kibichi. 
iwapo amekuja yule rafiqi, watakula, atamwuliza: „ki- 
mekupendeza cbakala biki?" atajibu: „kizuri, u ijapo- 
kuwa bakikumpendeza, sababu si adabu. 

na akiondoka kwenda katika barza za watu, si adabu 
kusema • — ya kama: nimekwitwa na fulani, nimekula 
cbakula — cbumvi nyingi, ao nyama mbicbi." watu . 
wakijua, fulani ndio tabi'a 10 ) yake, anakasliifu n ) ma- 
jumba ya watu , wakiwa na karamu , bawamwambii, 
wala marafiqi zake bawamwiti. kazalika na akiposa 
mke, hupata, lakini kwa shidda 12 ), illa apate mtu maa- 
rufu 13 ) wa kumsemea uposa wake. 

kazalika rafiqi akiwa mgeni , mke wa rafiqi yake 



1) nyamba vom Verb amba = mtesi oder mwambaji Schwätzer. 
— 2) sema offen reden. — 3) amba heimlich reden. — 4) sich 
breitmachen. — 5) Elend. — 6) Zweifel. — 7) sich beklagen. — 
8) sich über seinen Zustand beklagen. — 9) beabsichtigen. — 
10) Charakter. — 11) schlecht machen. — 12) selten. — 13) ange- 
sehen. 



— 60 — 

marra moja hamwoni, illa atamwonyesha mama yake 
na ndugu yake mwanamke, lakini akiwa kijana harawo- 
nyeshi. wala nao hawaji, wakijua, ndugu yao anazun- 
gumza na mtu mgeni. humsema: „kijana fulani uso 
umemkauka." 

kazälika urafiqi wa kisualieli ajapo rafiqi kumte- 
zama rafiqi yake , akikaa mwezi , khasara ') humläzimu 
yule rafiqi mwenyeji. na sikn ya kuondoka akimpa 
kitu — hapokei. illa iwapo ameondoka amefika katika 
mji wake, amletee zawadi 2 ). 

na rafiqi yake wakikopana, hawawiani. illa mwe- 
nyewe rafiqi hufanyiza nazari 3 ) — imeniläzimu kulipa. 
lakini mambo kayo hufanya wale waliwo wema, watu 
wabaya huleta da e awa 4 ) na kutukanana , na urafiqi 
uishe. na akikopa kwa mtu, asiyekuwa rafiqi, hulipa 
kwa ta c abu 5 ), wazito wa kulipa, husema : 
„kukopa h'arusi 
kulipa matanga." 

magomyi ya mtoto na wazce wake na mapatano yao. 

mtoto akikosana na wazee wake, akikaa sik>i lryi- 
ngi billa ya kusema nao , mji mzima Humsema „kijana 
fulani hana adabu." iwapo maneno mengi katika mji, 
hutuma mtu humwambia: „tafaddali, nataka ukasnne 
na wazee wangu , wawe radi." yule mtu atakwenda, 
aweleze khabari kama iliyotoka kwa mtoto wao. \va- 
kikataa, mshenga 6 ) kuwabembeleza: „msifanye maehungu 
mengi , mtoto mbaya huwa naye , na mwema ukawa 
naye." tenna husema: „kiganja, aliclioir^ia mwana, 
huosliwa — kakikatwi." ^ 

bassi wakiwa radi wale wazee, mshenga atarudi 



1) Schaden. — 2) Geschenk. — 3) Gelühde. — 4) Klage. — 
5) Mühe. — 6) Bote. 



— 61 — 

kwa yule mtoio, atamwambia: „wazee wako wamekuwa 
radi, lakini kaa kwa adabu, usifanyize ujuvi. na sasa 
chukua ckangukia miguu tukawape." atachukua kitambi 
na kanzu ao kitu kingine. vitu hivo jina lake „takar- 
radi," 1 ) ao „changukia miguu," sababu desturi ya Wa- 
suaheli, mtoto akigomba na wazee wake ao mkwewe, 
akipatana nao, hutoa kitu kuwapa. 

turejee kwa yule mshenga. akisha chukua vitu 
hivo, atapeleka kwa wale wazee. atasema : „nimemleta 
mwanenu , mambo aliyoyatenda ataka mumsamehe 2 ) 
ma'ana „vikombe vikawa pamoja — haviwacbi kugon- 
gana." tenna yule msbenga atasema: „mwamkie baba 
yako , umpe na mkono." atamwamkia , babiye mtu 
atatikia, kisha amwombee muungu mwanawe: „yaliyo- 
pita — yamepita, yaliyosalia — kitumbe cha mongo. " 3 ) 
hayo ndio magomvi ya Wasuaheli na mapatano yao. 



1) Zufriedenstelluug. — 2) verzeihen. — ■ 3) nyuma ya mgongo. 



khabari ya kuamkiana kwa Wasuaheli. 

zaniani watu wakikutana as-subuhi kuamkiana. iwapo 
kijana amekutana na jumbe ao mtu mkubwa kuliko yeye 
— humwambia „chelewa," ma'ana „umeamka vizuri ki- 
tandani?"' naye kuitikia „äye," ina c ana yake „aksante" 
ao „vizuri." tenna kumwambia „mwinyi," *) kuitikia 
„mwinyi wangu sayyid." 2 ) 

naye mwenyi kuamkia akimwamkia jumbe, kusema 
maneno yaleyale, na kofia na vyatu kuvua, akimkuta 
nje ao ndani. na iwapo waziri ao skaba 3 ) ao mwinyi 
mkuu iwapo anamwamkia jumbe ■ — vilevile kofia 
huvua. lakini mtu akimwamkia waziri ao skaka — 
havui kofia, iwapo ni mungwana, mtumwa kuvua. 

na vijana kuamkiana kwao ni namna moja, illa 
kofia kawavuliani. 

na watu hao iwapo wanajuana, kuulizana khabari 
za nyumbani. na kuulizana kwao: „mmelalaje nyum- 
bani?" kujibu: „batujambo al-hamdu lilläk." 4 ) „kina 5 ) 
mwana 6 ) kawajambo na watoto?" kujibu: „kawajambo, 
illa mpwao ao mjukuuo mwanamke Jana kakulala, ali- 
kuwa na koma, läkin leo hajambo." kujibu: „muungu 
amwondolee jambo." naye kusema : „nanyi mu kali gani 

1) eigentl. Besitzer, dann Herr. — 2) Herr. — 3) Nach dem 
jumben kommt dem Range nach als nächster der shaha, dann wa- 
ziri, dann mwinyi mkuu. — 4) Lob sei Gott. — 5) Geschlecht, Fa- 
milie. — 6) unter mwana wird häufig wie hier die Frau des Hauses 
gemeint. 



— 63 — 

nyumbani? kina mwana wote hawajambo?" hujibu: 
„hawajambo." „ukenda nyumbani, nishikiemo *) kina 
mwana wakubwa, na watoto nisallimie." naye hujibu: 
„nawe nisallimie watoto wako, na kina mwana nishi- 
kiemo, na mwanao niskikie shikio." ma'ana akifika 
nyumbani, bumshika shikio yule mtoto, humwambia: 
„mjomba wako fulani akushika shikio." 

na iwapo mwanamke mzee ameona watu wamekaa 
barazani, naye anapita njiani, ao anataka kuingia ndani 
katika ile nyumba, waliyokaa watu — huvua ushungi, 
akawamkia watu barazani, naye husema: ; .mchewa 
kina mwinyi," ma'ana „mmeamka vizuri kitandani?" 
hujibu: „äye, tuchewa mwana, mwinyi mwana mwinyi 
mwana." huitikia: „mwinyi wangu sayyid, mwinyi 
wangu sayyid." ao humwamkia: „shikamö mwana." 
huitikia: „marhaba 2 ), marhaba kina mwinyi." 

na akiingia ndani, husema: „kwetu?" huitikia wa- 
anawake: „tuwamo." ao husema vilevile : „mwinyi 
mwinyi" — waanawake huitikia: „ tuwamo." 

na zamani mtu, akipiga „hodi" katika nyumba ya 
kimrima, humkataza, humwambia: „si desturi ya kimrima 
„hodi," nyumba za „hodi" ni nyumba za Wa'arabu.« 

na mtoto kumwamkia baba ao mama ao mtu mzee 
as-subuhi, humwambia: „kuckewa" ao „chelewa?" hujibu: 
„nichewa." humwuliza: „hujambo?" naye hujibu: „si- 
jambo." kisha humwamkia baba yake „shikamö," naye 
huitikia „marhaba." ao humwambia „mwinyi," huitikia 
„mwinyi wangu sayyid." na kuamkiana kwa watoto 
sasa vilevile kama zamani. 

na mtoto akimwamkia baba yake ao mama yake, 
iwapo mchana, humwambia: „za mtana?" 3 ) naye hui- 
tikia: „njema." tenna humwamkia, 

1) uishikie miguu. — 2) willkommen, danke. — 3) khabari za 
mchana. 



— 64 - 

na iwapo jioni — humwambia „za jioni?" 1 ) hujibu 
„njema," tenna humwamkia. 

na watu wazima vilevile kama wakikutana marra ya 
pili mchana ao jioni, husema: „za mtana?" ao „za jioni?" 

namtoto, akitaka kulala, kwanza huenda kuwatwesha 
wazee wake, kusema: ,,nakutweska — shikamö." nao 
humwambia : „kalale unono, lala na nguvu zako, uamke 
na nguvu zako, lala uli 2 ) simba, uamke uli ndovu." 

na watoto wadogo wakiamkiana , huwambiana za- 
mani na sasa : „lmjambo?" „sijambo." tenna huulizana : 
; .unakwenda wapi," ao „twende knckeza." 

na mtu akimwona mpenzi wake, humwambia: „hu- 
jambo?" hujibu: „sijambo." „kama lulu?" hujibu: ; .kama 
lulu." 

„kama marijani?-' 3 ) hujibu: „kama marijani." 
„kama fe<Jdaluku ? u 4 ) hujibu: „kama feddaluku." na 
kuamkiana huku kwa mpenzi wake ao kwa mtoto mdogo 
tu, ma'ana e alama ya mapendano . lakini sasa shidda 
kuamkiana kama hivi. 

kama mtu amekwenda mtazama rafiqi yake mgo- 
njwa, humwuliza: „je rafiqi hujambo?" hujibu: „sijambo." 
„umelalaje leo ugonjwa wako?" humwambia: „ya leo si 
ya Jana," ma'ana magonjwa, niliyoyaona leo, siyo nili- 
yoyaona Jana, humwambia: „muungu atakondolea 5 ) 
jambo." huitikia: „amin." 6 ) 

hio ndio desturi ya kuamkiana zamani katika 
mrima, na sasa wanaamkiana vilevile katika nyumba 
za watu wazima wazima, lakini kwa vijana wanapenda 
kuamkiana kwa ki c arabu. kama mfano wa as-subuhi 
wakikutana, huambiana: „subal-kheri," 7 ) na mwingine 
hujibu: „'lläh bi'1-kheri." 8 ) „umelalaje?" „sijambo al- 

1) khabari za jioni. — 2) du bist. — 3) Korallen. — 4) rote 
Korallen. — 5) atakuondolea. — G) Amen. — 7) subb al-kber 
Morgen des Guten. — 8) Allah mit dem Guten (gewähre Gutes). 



- 65 — 

liamdu lilläh." „nawe umelalaje?" Imjibu vilevile: „si- 
jambo al-hamdu lilläh." na iwapo siku nyingi hawa- 
kuonana, humwuliza: „za *) siku nyingi?" hujibu: „njema." 
;; za siku nyingi nawe?" hujibu vilevile: „njema." 

na wakikutana mchana na usiku, husema: „msa 
'1-kheri," 2 ) huitikia ,,'lläh bi'1-kher." 

na watu wakikaa barazani, na mtu anapita njiani, 
huwambia wale waliwokaa kitako: „saläm c aleikum," 
nao huitikia „'aleikum saläm — qaribu." naye hujibu: 
„starehe," 3 ) ao hujibu: „kaeni tafaddalini katika ma- 
kazi yenu," kama akija ao anakwenda zake. 

khabari ya kuagana. 

zamani ba'ada ya kwisha kuzungumza, humtwesha 
humwambia: „nakutwesha." naye hujibu: „äye." tenna 
humwamkia „mwinyi" akiwa mkubwa, akiwa ni kijana 
tu humwambia: „nakwenda nyumbani." 

illa sasa mno huagana „kwa heri," naye hujibu: 
7 ,kwa heri ya kuonana." arnma humzidishia maneno : 
„nenda ukaja , waliwokwenda wako wapi ? nenda na 
njaazako." hujibu: ,,äh, nimeshiba al-hamdu lilläh kule 
kuonana nawe." 

maamkiano ya makntano ya njiani. 

mtu akisafiri, watu humwambia: „saläma uendako,, 
urudi salimini." naye hujibu: „amina." ao huambiwa: 
„ndege njema, uenende ukale na vipofu." hujibu vilevile 
„amina." 

na mtu akirudi katika safari, humwamkia: „po.n- 
gezi" ao „hqngea," ma'ana „umerudi saläma?" naye 
hujibu „tumeuya," ma'ana „nimerudi saläma." i0L4Wt 

na iwapo mtu anapita, na watu wanafanya kazi, 

1) khabari za. — 2) Abend des Guten. — 3) laß dich nicht 
stören. 

Veiten, Deeturi za Wasnaheli. 



ttAstvvdbwl? 4j\ ^frvysC*^ 



— 66 — 

kazi iliyoyote, huwambia: „kazi mafundi?" huitikia: 
„auwali mnungu," 1 ) na khalafu huamkiana kama desturi. 

na mtu akimkuta mwenziwe katika shamba kulima, 
humwambia: „fulani konde konde?" naye mwenyi kulima 
huitikia: „ya kulima na mvua moja konde ndio mchawi." 

na mvuvi akirudi baharini, watu humwambia : „ma- 
vuvi?" naye hujibu: „ya mshipi na samaki," ma'ana 
yake „mshipi umekamata samaki." 

na watu wengine katika mrima wakimwamkia 
mvuvi akirudi, humwambia: „fulani sayo?" 2 ) akitikia : 
„zama gayogayo 3 ) 
mvuvi huanga 4 ) na payo." 5 ) 

na mwinda akirudi porini, watu humwamkia : „nya- 
ma?" naye hujibu ,,wa porini," tenna kumwuliza khabari. 

na watu wakipita njiani, akiona mtu anavuna, hu- 
mwambia: „mavuno?" naye hujibu: „ya mpunga 4 ao 
„ya mtama." 

na mwanamke akitoka ndani ya uzazi, huja waana- 
wake wenziwe kumhongeza 6 ), nao humwambia : „hongea 
mwari," husema: „al-hamdu lilläh." tenna humwanTBla: 
„ndiwo ukubwa huo, umepata bibi ao babu? 7 ) hujibu: 
„bibi." 



1) aliyeanza killa kazi d. h. er ist der größte Meister, der 
alles geschaffen, womit wir arbeiten. — 2) khabari ya baharini? — 

3) ein länglicher Fisch, gewöhnlich gayogayo nichauga genannt. — 

4) anga = hangaika. — 5) Unruhe. — G) begrüßen, Glückwünschen. — 
7) scherzweise für Mädchen oder Junge. 



khabari ya kumtia mtoto kumbini 1 ), 

matengenezo. 

wengine hupeleka watoto wao c omri 2 ) wa miaka 
mitano , wengine huwapeleka kwa c omri wa miaka 
saba c , na wengine wakisba soma kwa c omri wa miaka 
tisa e . 

na babaye mtoto, akitaka kumpeleka mtoto kum- 
bini, hualika kwanza jama'a 3 ) zake usiku qabla ya 
kutahiriwa 4 ) kucbeza m anya go 5 ). na al-'asiri 6 ) wana- 
kwenda baba na jama'a zake maqaburini ? ) kufyagia 8 ). 
na wakifika kule maqaburini, hufyagia yale maqaburi 
na kumwagia tibu na dalia. na huku wanasema: „tu- 
mekuja kwenu wazee wetu , mtoto wenn na mjukuu 
wenu tunampeleka kumbini leo , muungu amja c alie H ) 
salama. ninyi mmekufa , lakini vivuli vyenu vizima, 
asiugue buyu mtoto kumbini. na akipona, tutakuja 
wafyagilia tenna." bassi hufyagia lile qaburi, pakiwa 
na majani hungoa, pakiwa na taka huziondoa. nao 
huchukua ubani 10 ) ndani ya chetezo 11 ). wakesha fyagia, 
kile chetezo hukiweka chini ya kichwa cba qaburi. 
ma'ana kufukiza qaburi billa ya kutia ubani katika 
chetezo — haifai. na kulla marra mtu akitaka ku- 



1) ins Versteck schicken d. i. Iieschneiduug. — 2) Alter. — 
3) Verwandtschaft. — 4) tahiri beschneiden. — 5) Tanz. — 6) Nach- 
mittag. — 7) zu den Gräbern. — 8) fegen, reinigen. — 9) be- 
stimmen. — 10) Weihrauch. — 11) Räucherschale. 

5* 



— 68 — 

mwombea muungu, kutia ubani katika moto ndani ya 
cketezo. 

na usiku kuja jama c a zake tenna na watu wengine, 
kukusanyika kucbeza manyago. na manyägo ni jina 
la ngoma. na äsili ya kwitwa manyago — waqati ') 
wa al-fajiri kufanyiza vituko 2 ), mfano kufanyiza ma- 
jani ao miti huyafungafunga, kkalafu kuingia mtu ndani 
akackeza. kuwa labda kama ngamia , ao tembo , ao 
mbwa ao nyama mwingine, ndio sababu kwitwa vinyago 3 ). 

na desturi ya zamani kupikwa pombe, watu waka- 
nywa usiku ule waqti wa kucbeza manyago, sasa hutezama 
wale watu, waliu wakubwa, tenna waliomkkussi 4 ) yule 
mwenyi manyago, hufanyiziwa cbakula. na buyu nga- 
riba 5 ) ao muwinzi G ) kuwapo katika manyago, bucheza 
pamoja na watu. buwalika wawinzi wenziwe katika 
manyago. kuja nao wakacbeza vilevile. na wa'ana 
kualikwa wawinzi wenziwe ni heskima 7 ). 

khahari ya kutahiriwa. 

na al-fajiri manyago yakivunjika, ngariba huingia 
ndani ya banda, lililowekwa tangu usiku wale watoto, 
wanaotaka takiriwa. ma'ana wao kawana rukksa kutoka 
kwenda katika manyago. na bilo banda kuitwa banda 
la „kumbi," ma c ana banda la kujificka, nalo limejengwa 
ndani ya mwitu. kapana rukhsa waanawake kwenda, 
hatta waanawaume, wasiwotakiriwa, kawendi. 

tenna kuingia ngariba, na wale wari h ) wote huwa 
ucki. na ngariba kuwa na kijembe, kinackokwitwa 
kirimbo. akifika, kumwita mwari moja, jina lake kuitwa 



1) Zeit. — 2) Schreckgespenst. — 8) kinyago = sanamu Bild. — 
4) nabestebeu. — 5) Beschueider. — 6) Beschueider. — 7) Höflich- 
keit. — 8) mwari wird gewöhnlich das junge Mädchen genannt, 
das zum ersten Mal die Menstruation hat, alier auch die sich der 
Besclmeidung unterziehenden Knaben werden wie hier so benannt. — 



— 69 — 

kiranja, *) naye ni mtumwa. naye kiranja huwekwa 
juu ya tego , ma'ana kibao cka kukaa mtu moja tu. 
naye hushikwa na mtu. yule amskikaye kuitwa jina 
lake shuwali. tenna kuyu ngariba kumpuna 2 ) kidogo 
mboo 3 ) yake , tennä humtähiri kwa kile kijembe. na 
wengine kushikwa ile mboo kwa mbano 4 ) wa kijiti 
kidogo , kkalafu humkata. wengine Euvumilia 5 ), wen- 
gine kawawezi kuvumilia, sababu inapokatwa ngozi ya 
ndani , mtu huona uchungu sana. na wengine waki- 
mwona mwenzao analia, banda kama halikujengwa kwa 
nguvu, kulivunja akatoka akakimbia. 

na yule ngariba iwapo wapo mangariba wenziwe, 
aliowaalika yeye , kuwapa keskima , killa mtu kumpa 
wari wawili kutakiri. 

kliabari ya dawa. 

ba c ada ya kwisha kukatwa, wale watoto hupikiwa 
uji, ao kuletewa madafu kunywa, sababu wapate kuji- 
hongeza, ma'ana yake wakojoe. tenna kutiwa dawa. 
na hiyo dawa ni unga wa mti , wengine husagiwa 
mkumbi 6 ). wakapaka juu ya kile kidonda, kufunga na 
kitambaa. na wengine bawafanzi hivo, wao kutia kwanza 
kitambaa na mafuta 7 ) ya kizungu, kumwagia juu ya 
kile kitambaa. na desturi hiyo imekuja sasa zayidi 
kama ile ya zamani. 

tenna killa as-subuki kuja kungwi lake , ndio jina 
lake anayemwoska na kumtazama. naye hufungua kile 
kitambaa kilickofungwa siku ya kwanza, kuosha kwa 
maji ya moto, katta patakate pale palipokatwa. tenna 
hutiwa dawa marra ya pili, ma c ana unga wa mti. ha- 
tiwi tenna mafuta ya ulaya illa siku ya kwanza. 



1) Anfänger, vnn anza. — 2) hin- und herscbieben. — 3) penis. 
4) Klammer. — 5) aushalten. — 6) Baum. — 7) Petroleum. 



- 70 — 

kisha hufungwa terma kitambaa, hufanya desturi hiyo 
killa as-subuhi mudda wa siku sitta. 

siku ya saba e huambiwa wazee wao : „siku sitta 
__ N zimekwisha, kesho watoto wanakwenda mogo." 1 ) na 
huo mogo , iwapo wamealikiwa masbamba ya mbali, 
liupelekwa katika mto wakoga. na iwapo mashamba 
ya qaribu , hupelekwa pwani koga. nao hutolewa al- 
fajiri kupelekwa pwani. wanapokwenda huimbiwa mwi- 
mbo na kungwi lao : 
^(ä^kWx „lawa 2 ) lawa tilgende" 3 ) 
nao huitikia vilevile: 

„lawa lawa tugende." 
na kule pwani huenda, wakoga mwili wote, tenna hu- 
pakwa dawa nyingine, burudi kumbini. 

wazee wao wakijua, watoto wamerudi pwani, jioni 
husaga tui 4 ) la nazi na pamba. butia ndani ya tui, na 
lile tui hutiwa ndani ya kikombe, hupelekwa hatta 
kumbini. wale makungwi wakiwaona waanawake, hu- 
wapokea vile vikombe, buvipeleka kumbini , kama wa- 
nawopokea killa siku vyakula , wanavoleta wazee wao, 
kuwaletea watoto wao. na chakula kikija , kungwi, 
akipokea kuwapelekea wale wari, huimba : 

„cha 5 ) jumbe 
chano cba jumbe." 6 ) 
nao huitikia vilevile : 

„cha jumbe 
chano cha jumbe." 
bassi kungwi akisha peleka kile kikombe chenyi tui, 
huja shuwali na kungwi kuwapaka lile tui na kubandika 
pamba juu yake. na katika kazi ile huimba mwimbo : 



1) von oga baden. — 2) herausgehen. — 3) twende laßt uns 
gehen. — 4) ölige Saft aus dem Fleisch der Kokosnuß. — 5) chano. 
— 6) kommt mit guten Speisen. 



71 



„nigemapo x ) tembo 2 ) 
moyo wanitetema 
nigemapo tembo 
moyo wanitetema." 



1) gema zapfen. — 2) Falmwein. 
wari huitikia vilevile : 
„nigemapo tembo 
moyo wanitetema." 
ba ada ya kwisha kupaka pamba na lile tui, huuguza 
wale wari madonda yao. na kulla as-subuhi wakesba 
oska, hupakwa dawa, ma'ana gome *) la mti limesagwa, 
unga wake ndiwo wanaopakwa. 

saba ya pili *) hupelekwa tenna pwani koga. wa- 
napokwenda pwani , kupakazwa mzimu 3 ) katika nyuso 
zao. na huo mzimu udongo mweupe, watoka ndani 
ya inchi. na kupakwa kule ni c alama 4 ) kujulikana, 
ya kwamba wale wanaokwenda pwani ni wari. na 
wakireje'a pwani hawapakwi tenna tui la nazi, sababu 
wengine wamepona, illa wasiwopona , hupakwa dawa 
zao zilezile za killa siku. 

na kama mtoto moja mlalafi 5 ), killa marra hujigonga 
akilala , kidonda cbake hakiponi , bupikiwa mafuta ya 
kondoo yakawa moto. na hayo mafuta yanatoka ndani 
ya mkia wa kondoo. kupakwa kwake hupakwa kwa 
pamba, iliyofungwa juu ya kijiti. ba'ada ya haya 
hupona yule kijana. mno watoto hupona ba ada ya 
saba' mbili, na wengine hupona kwa saba ya tatu. 

khabari zinazofuiidishwa wari kumbini na nyimbo zao. 

na hao wari, wanapolala, kuamshwa kwao as-subuhi 
kungwi huwaimbia mwimbo : 

1) Rinde. — 2) in der zweiten Woche. — 3) weißer Lebm. — 
4) Zeichen. — 5) unruhiger Schläfer. 



— 72 : 

, kwere kwerekweche 
kwere kwerekweche 
mramba kalia 






kwere kwerekweche." 



1) der mramba -Vogel zeigt durch seinen Gesang kwere kwere 
kwecbe = kule knie kumekucha den Sonnenaufgang an. 

ao huimbiwa: 

„wari ramka 1 ) 
nyumba ya zimwi." 2 ) 






1) amkeni. — 2) kumbi 

nao huitikia: 

„wari ramka 
nyumba ya zimwi." 

na kungwi na shuwali hukaa siku zote kumbini 
na wale wari, lakini huyu ngariba huja as-subuhi marra 
moja kuwatezama madonda yao. na anapokuja, hu- 
wamkia watoto „wari mbukwa," ') nao hujibu „mbukwa 
ngariba." tenna wale wari huenenda uchi mbele ya 
ngariba kuwatezama madonda yao. 

na wale watoto kule kumbini hufundishwa adabu 2 ) 
na makungwi zao, mfano kuwatezama vema wazee 
wao, na kumchelea hakimu 3 ), na kumcha mw'allim wao, 
na kuheshimu watu wapita njia, na kukaa na wake 
vema majumbani, na jamie'i 4 ) ya adabu hufundishwa 
kule kumbini. na tenna hufundishwa nyimbo, na katika 
nyimbo hizo mna fumbo 5 ). ukesha imbwa mwimbo, 
huulizwa mtoto ma'ana yake. asipojua hupigwa, tenna 
huambiwa ma'ana yake. 

makungwi huimba: 



1) wie gi'bt's, guten Morgen. — 2) Anstand. — 3) Herrscher. 
— 4) all. — 5) versteckter Sinn. 



73 



/£***" 



£~~ 



Uff*ir 



jfa*z*~-*\ 



. 



1. „nende na mwamu ') 
shamba kulima. 
shamba kulima? 
namba 2 ) tashinda. 

:^Uw^C 2 - shinde papano 
tege mgono 3 ) 
tege* mgono 
pugu 4 ) kaingia 5 ). 
3) pugu kaingia, 
nyama wa mwitu 
nyama wa mwitu 
nyoka kanduma 6 ). 

4. nyoka kanduma 
sungu ') handika 
sungu handika 
henda hilia 8 ). 7 ^/^ 

5. henda hilia **■ 
kinjia njia, 
nikuta na mke 
masusi matombo 9 ). 

6. matombo manpie 
msitu mkuu 10 ) wa kisima manga u ) 
mali maliya n ) 
mali ya rigombe." 13 ) 

1) Schwager. — 2J amba sprechen. — 3) Falle. — 4) Vogel. 
— 5) ich habe mich um ein hübsches Mädchen beworben, sie 
hat eingewilligt. — 6) ein anderer hat sie mir weggenommen. — 
7) uchuugii. — 8) nikaenda nikilia. — 9) maziwa yaliyojaa. — 
10) kuma kubwa. — 11) wie ein arab. Brunnen. — 12) imeliwa. — 
13) ich besitze nichts mebr, sonst würde ich der hübschen wieder 
nachgehen. 

ao iwapo wanacheza kumbini , na kutukanana na 
kupigana, kungwi lao huimba mwimbo wa kuwata c abisha : 









|üa4-) 



tyl<_ 






— 74 

,,kwa mkono, 
tuguye nyenzi *) 
kwa mkono." 













1) tukamate nyinzi. 

tenna hukamata inzi kwa mkono na kwimba mwimbo 
kuu. 

ao iwapo wamecheka, na kungwi amewaona wame- 
cheka, huimba mwimbo kungwi kwa kuqasirika, sababu 
husema „mnanicheka mimi ?" huimba : 
„utete utete, chanda na pete, 
chanda na pete, kinoo na wembe, 
kinoo na wembe, ulimi na mate, 
ulimi na mate, wanicheke wanicheke, 
wanamba l ) mlimo 



1) wanasema. — 2) Arbeit. — 3) mäuya nicht wissen. 

ao kungwi huimba jua liwapo limekuchwa : 
„shundi 1 ) likalia zua liswa 2 ) i 
mwana ndege kalia kalegeza 
shundi likalia zua liswa." 



1) Vogel, auch tipitipi oder dudumizi genannt, giebt durch 
seinen Gesang „tipitipi" den Sonnenuntergang an. — 2) jua lime- 
kuchwa. 

ao kungwi ao ngariba ao shuwali anataka kitu 
kwa mamaze wari huimba: 



„hamna nyemi *) 
hamna nyemi? i 






mkanipa kido 2 ) 
hemba 3 ) nyimbo." 



1) Mitleid. — 2) kidogo. — 3) nikaimba. 
ao huimba mwimbo: 






— 75 — 

„baba nipe mundu 
hakate miaa 
hakate miaa, 
nisuke mabambo 
nisuke mabambo, 
nende mkumbi l ) 
hauze kwarara 2 ) 
nipone njaa ya masika." 



1) Hinterland von Mbueni. — 2) Fruchte fies Waldes, die zur 
Zeit der Hungersnot gegessen werden, 
ao huimba : 

„kantia kantia 
ndani ya shimu x ) 
nami simo 2 ) 



1) gemeint ist kumbi. — 2) ich habe nicht hin gewollt. 

ao huimba: 

„kule lilawako *) jua 
na kule lendako jua 2 ), 
balangulu 3 ) kule lilawako 
liswa *) lili jekundu." 






1) lawa = toka. — 2) von Sonnenaufgang bis Sonnenuntergang 
habe ich Hunger. — 3) Heuschrecken. — 4) Sonne, 
ao huimba: 

„baba nipe mshipi 
havulie shemnungwi x ), 
shemnungwi nitende chambo 
havulie kakaguu *), 
kakaguu nilemea 3 ) kulipaa 4 ) 
nilipike na magamba." 5 ) 



1) Fisch. — 2) Fisch. — 3) ich kann nicht. — 4) abschuppen. 
— 5) Der Sinn ist folgender: Vater gib mir Geld, damit ich mir 
eine suria kaufen kann. Wenn wir uns nicht vertragen, verkaufe 
ich sie, und heirate eine Frau. Vertragen auch wir uns nicht, 
so gebe ich der die Scheidung. 



— 76 — 

ao buimba: 

„pweza ') mwana mataraza 2 ), 
akaapo hucharaza 3 ), 
kakaa cbini ya jiwe 
panapo mtanga 4 ) na taza 5 ). 
mchokozi 6 ) si mjinga, 
mwerevu kamwegeleza. " 7 ) 



1) Fisch. — 2) mcheza. — 3) tanzen. — 4) mchanga. — 
5) Muschel. — 6) Anfänger. — 7) dumm macheu. — Sinu vergl. 
Uebersetzung. 

ao huimba : 

„ngara ') ngarumbwe 2 ), ngarumbwe mnazi 
ngarawa mbili, moja ifa 3 ) maji 
moja ikiri J ), ipakie pamba 
na mpilipili mlingote fedda 
nanga ya zahabu, pita mkunguni 5 ) 
na kulolosa." 6 ) 



1) ngalawa. — 2) Name des Bootes. — 3) imekufa. — 4) ime- 
fika. — 5) in den Hafen. — 6) kuotesha. 

ao huimbä : 

„kisiki ') kimile 2 ) pa 3 ) mlarigu 
nipe mundu 4 ) sesengule." 5 ) 



1) kisimi. — 2) alte Form für kimekaa. — 3) mbele ya. 
4) Sichel, hier mboo gemeint. — 5) seseugula = kata. 

ao huimba : 

msituni l ) kuna mti 
mashina manne pamoja, 
tambi kumi na mbili, 
tunda zake urembo urembo 2 ). 



1) mwituni. — 2) Sinn: Am Sternenhimmel sind 4 Sterne um- 
)en von 12 andern, die alle sehr leuchten. Das Sternbild kilimia 1 



gemeint. 






^-^f^?c-wt* 



77 — 



ao huimba: 

„kuanguka mti chini ya iwe ') 
tambi simile, sina lingoa 2 ) 
mwenye kuuchimba, ndiye mwenyewe." 3 ) 



1) jiwe. — 2) ngoa, lingoa Zweifel. — 3) Sinn: Ein König ist 
gestorben und begraben worden. Seine Kinder (die Aeste) sind 
zerstreut. Er der das Land geschaffen , war auch der Eigentümer. 

ao huimba: 
„naliona mata'ajjabu kuku 1 ) kuvaa vyatu 
kanyoosha shingo yake, ikapata zira'a tatu. 
„unakwitwa Masikati kwa Rashidi' 2 ) mla watu." 



1) geraeint ist ein Sklave. — 2) der seine Sklaven sehr ge- 
schlagen Laben soll. 

na kama hao mamaze wari wakipika chakula ki- 
bichi, huimba mwimbo wale makungwi kumbini : 
„mamiye rawari 
kapika matebetebe *) 
kaleta, 

anapopika — moyo 
wamwaka moto." 2 ) 



1) wässerige Speisen. — 2) brennt ihr das Herz wie Feuer 
(nämlich vor Verlangen spazieren zu gehen). 

ngariba akija kuwatazama wari huimba: 
„kidau ') changu cha mwale 
kijile *) kikielea, 
msukosuko 3 ) wa wimbi 
chegama 4 ) pa ufuko, 
nisikia mfu 5 ) maji 
nizile 6 ) kuwalola. " 7 ) 



1) gemeint das kumbi. - 2) kimekuja. — 3) Schaukeln. — 
4) kimcegama. — 5) kimekufa. — 6) nimekuja. — 7) kuwatazama. 



— 78 — 

na wari wakitaka kupumzika huimba: 
„ngariba tu wanao 
tuleke ') tutuletule." L ') 



1) leka lassen. — 2) von tua niederlegen. 

na wari wakiwa na njaa, na chakula khnekuja, 
kawajapata rukhsa ya kukila, huimba: 
„paku 1 ), nya 2 ) paku, 
njoo utupakulie." 

1) Name des Kalfaktors im kumbi; von pakua auftragen. — 
2) enyi besitzend. 

wakesha kula, buulizwa na kungwi : 
„kula mlile *) ndege, 
mwenda wapi kunywa maji?" 

1) mmekula. 

nao bujibu : 

„ckura cbalialia 
mtanda 1 ) hauna maji." 



1) Teich. 

na wakitaka kushukuru, huimba: 
„kula tulile *) 
hamdu, hamdu lilläh, hamdu. 



1) tumekula. 

kurejesliwa kwa wari majumb.uii Invao. 

hatta siku zinapokwisha kule kumbini , ngariba 
huwaletea khabari wazee wa wari — ya kama: „wa- 
toto wamekwisha pona." na wao wazee wao wame- 
kuwa tayyari 1 ) kuwanunulia mavazi watoto wao, sababu 
kulla mtoto, akitoka kumbini, hutoka na nguo mpya. na 

1) bereit. 



— 79 — 

siku wanayolalia kutoka *) bucbezwa manyago usiku 
kucha kama marra ya kwanza kule qaribu ya kumbini. 
hatta as-sububi bunyolewa wale watoto. na baba zao 
na ndugu zao wapo pale, lakini bawasemi nao. kunyo- 
lewa kwao hupigiwa siwa 2 ) na zumari 3 ) , nao huwa 
wamekaa juu ya viti. wakesba nyolewa, bupelekwa 
vyooni kuosbwa. wakirudi, buvikwa mavazi mapya. 
na zile nguo kukuu , na mikeka, waliyolalia , bupewa 
makungwi, ndio c ada 4 ) yao. na wakesba vaa, bufungwa 
ukingo 5 ) , na wale watoto butiwa ndani ya ukingo, 
wasionekane na watu. tenna bupelekwa mjini. na 
wanapopelekwa, buimbiwa mwimbo na ngariba: 
„siwalile *) wana wenu 

siwalile wana wenu 

siwalile bä wana wenu 

siwalile." 



1) sikuwala. 

na wata buitikia ule mwimbo, waanawake bupiga 
vigelegele 6 ) na kumwaga mcbele kuwafurabia watoto 
wao. wakifika majumbani , huwapa mikono mama zao 
na masbangazi zao, nao butoa tunza kuwapa — tangu 
pesa kumi batta pesa tano. na kama wasipowafichua 
mama zao, watoto bawana rukbsa kusema nao , sababu 
makungwi wamewakataza , ma e ana yale mapesa huga- 
wana makungwi na ngariba na sbuwali. tenna khalafu 
bufanziwa chakula cba watoto , ndio karamu yao. sa- 
babu iwapo ni watoto kumi — nyumba zote kumi 
bufanyizwa cbakula , na nyumba zote kumi huzenda 
makungwi na wari wao wakala. mudda wa siku tatu 



1) am Abend bevor sie das kumbi verlassen. — 2) großes 
Hörn. — 3) Flöte. — 4) Geschenk. — 5) Art Baldachin, verbängtes 
Zelt. — 0) Freudengeschrei. 



lmtembezwa katika nyumba zile na nyumba nyingine 
za jama'a zao. nao popote katika zile nyumba hupewa 
mapesa kidogo kuwapa makungwi zao. 

khabari ya vijana wa kisnahcli. 

iwapo kijana mboo yake ndugo , huzungumza kwa 
mganga — ya kama: „mimi mboo yangu ndogo, vijana 
waanawake wananicheka. " mganga hujibu: „nipe mchele 
wangu, nikufanyie dawa , itakuwa qiäsi ') utakacko." 
wakesha patana , kufuatana kwenda shamba kutafuta 
miegea *) , arnbao ndio kwanza unazaa. nayo miegea 
matunda yake marefu, nayo manene, wala hayaliwi. 
wakiupata, hukaa chini wote wawili. yale mganga 
hushika wembe kumchanja 3 ) , humwuliza : „unataka 
ukubwa upi, morta 4 ) ao sbubiri?" 5 ) husema: „nataka 
shubiri." atamckanja. kisha acbanje na lile yegea ), 
atatwaa utomvu 7 ) wa yegea, na damu ya mboo achan- 
ganye pamoja. kisha atamwambia: „litezame sana hili 
yegea, mudda wa siku saba c uje ulikate hili yegea, 
sababu usipolikata — mboo yako utazidi kuwa ndefu 
mno." ba'ada ya siku saba c huenda akalikata. 



1) Maß. — 2) Baum. — 3) ritzeu. — 4) Spanne zwischen 
Daumen und Zeigefinger. — 5) Spanne zwischen Damnen und 
kleinem Kinger. — 6) Frucht. — 7) Saft. 



desturi za wari 1 ). 

kliabari ya uitoto mwari kuvuirja ungo. 

mtoto wa miaka saba e mwanamke kuitwa kigori 2 ). 
hatta akipata miaka kumi na mitatu, watu husema, 
kigori fulani amekuwa mwari. na ma'ana ya kwitwa 
mwari , ni kutokwa na damu 3 ) marra ya kwanza. 
damu hiyo ikimtoka , yule kijana hulia , asiyoslie wala 
asipanguze pekeyake. wazee wake wakimwona ana 
damu yake, marra kupelekewa kkabari kungwi 4 ) lake, 
ya kama kigori leo amekuwa mwari. kungwi lake 
huja kule kwa wazee wake yule kijana. naye lmmbeba 
kumpeleka nyumbani kwake kwenda kumwalika 5 ). na 
killa as-subuhi humpeleka chooni kumwosba kwa maji 
ya baridi sana, na kumfundisha mambo ya ile damu, 
inapomtokea tenna 

na ma'ana ya kutokwa na ile damu wanasema 
„huu ndio uzima wa mwanamke," mwanamke asiyekuwa 
na damu — mgonjwa. na Liyo damu inawaanza wa- 
toto waanawake mwanzo wa miaka kumi na mitatu 
hatta kumi na minne. na ikikawia , bufanywa dawa 

yule mtotö. hubadiliwa miko 6 ) , ma r ana kama t zamani 

. 

1) mwari pl. wari wird jedes Mädchen von seiner ersten Men- 
struation gewöhnlich bis zu seiner Verheiratung genannt. — 2) bis 
zur ersten Menstruation. — 3) Blut. — 4) Lehrmeisterin. — 5) in 
Behandlung nehmen. — 6) es wird der Löffel gewechselt d. h. 
andere Diät vorschreiben. 

Veiten, Desturi za Wasnaheli. 6 



— 82 - 

amekatazwa asile kuku, huambiwa „sasa mwaeheni ale 
kuku," tenna humpa miko mengine. kupikiwa na dawa 
ya mizizi na kuku mudda wa siku saba c hupikwa, 
mchuzi akanywa. naye läzima kuckukua mwana sesere 1 ) 
wake killa endapo, akilala, akipika, akitwanga, akenda 
cliooni — mwana sesere huwa mikonnni mwake ao 
humbeba, hatta damu imtokee. 

na yule kungwi mwari wake humpa kitambaa, jina 
lake kitambaa hicho sodo, kufunika ile damu inapokuja. 
nacho liufungwa juu ya utunda 2 ). na mwanamke ha- 
mwonyeshi mtu kitambaa hicho , mama yake wala 
mumewe hamwonyeshi, illa kungwi lake pale anapo- 
kuwa kwa kungwi lake. 

na tenna humpa jiwe la msio 3 ). na ma'ana ya 
msio ni vilevile kama msingo , ma c ana kujisinga 4 ). na 
hilo jiwe ni jiwe la tumbawe 5 ), linalotoka pwani juu 
ya mwamba. huchongwa na fundi, hatta likawa leini 6 ) 
na duwara 7 ). waanawake hununua, themani 8 ) yake 
rupia moja ao rupia u nussu. na katika kulla mji hu- 
tokea mtu, awezaye kuchonga mawe haya. 

na matumizi ya jiwe hilo : kijana mwanamke aki- 
vunja ungo , hupewa na kungwi lake kusagia viungo 9 ) 
kama tibu 10 ), dalia, mana maulidi, na kulla manukato 
kujisinga yule mwari mwenj^ewe. na pahali pa pili 
jiwe hili linatumika siku ya mtu kuolewa mwanamke. 
husagiwa viungo vilevile juu yake kama tulivotaugulia 
kuyasema. na jiwe hilo likichukuliwa katika h'arusi 11 ), 
ao mwanamke amekwenda kwa shoga yake kuliazima 11 ) 
— halichukuliwi wazi, hufunikwa nguo, watu wasilione. 



1) Puppe. — 2) Perlsclmur (weiß) um die Hüften auf dem 
bloßen Leib getragen , die nie abgelegt wird. — 3) Stein der 
Salbung. — 4) sich salben. — 5) Korallenfels. — 6) glatt. — 
7) rund. — 8) Preis. — 9) Gewürze. — 10) Woblgerüche. — 
11) Hochzeit. — 12) leihen. 



— 83 — 

lakini iwapo limewekwa nyumbani ba'atla ya matumizi 
yake ■ — halifunikwi, kulla mtu aweza kuliona. 

na siku anazokuwa katika damu huvaa kaniki 1 ), 
ma'ana yake kuficha ile damu , isionekane , inapomtoka 
kwa wingi. na tenna hana rukhsa kusuka nywele zake, 
illa siku saba c kwisha. na desturi hiyo hushika vile- 
vile killa damu ikimjia. 

naye buyo mwari baonekani na watu wengine, 
waliwo wageni , illa kungwi lake na jama'a 2 ) zake. 
naye mwari hukaa kwa kungwi lake miezi sitta ao 
mwaka mzima. na wengine kukaa mwezi moja tu, 
khalafu burejVa kwa wazee wake. na kule kwa 
kungwi lake hufundiskwa kupika, na kusuka mikeka, 
na kukaa venia na watu kuwahesnimu 3 ), na anapoolewa 
kukaa venia na mumewe. 

khabari za wari katika kuiubi lao. 

batta waqti ukesha wa kukaa kule kwa kungwi 
lake, huwambia wazee wake — ya kama: „liuyu kijana 
twataka kumpeleka muyomboni." 4 ) na wazee wake 
bupika pombe na togwa. na buko muyomboni buku- 
sanyika waanawake wengi, na wari wengine buja. 
marra nyingine buingia ndani ya nyumba yenyi nafasi 5 ) 
kule sbamba, marra nyingine bujenga banda. nao bao 
wari bupelekwa usiku, watu wasiwaone. tenna bubebwa 
na waanawake. ma'ana huyu kungwi ana wari wake, 
waliotangulia zamani, labda watu sitta — saba\ bu- 
waalika — ya kama: „kesbo tunakwenda muyomboni, 
njooni mumcbukue mwenzenu." nao läzima kabisa waje, 
sababu mwari bawacbi amri ya kungwi lake. busikiliza 
sana amri ya kungwi lake kuliko ya mama yake. 



1) dunkelblauer Baumwollstoff. — 2) Familie. — 3) ehren. — 
4) unter den muyombo-Baum. — 5) Raum. 

6* 



— 84 — 

wakisha mpeleka yule mwari hatta kumbini, ku- 
chezewa ngoma jina lake unyago. na hapo panapo 
unyago, hupigwa ngoma, waanawake wengine wakatiki- 
tiza kuwaonyesha wale wari, na wao watikitize kama 
walivotikitiza wale wakubwa. na wasipojua huwafun- 
disha. nao huimba: 

„mkifickaficha vyuno vyenu, 
njooni mwone changu mgeni." *) 

1) ich eure kungwi drehe meine Hüfte so, als ob sie nicht zu 
mir zu gehören scheint, 
ao huimba : 

„mwalilia kuti 1 ) kuwa 2 ) 
mwalilia. " 3 ) 

1) kutikitiza. — 2) zugegen sein. — 3) Sinn: njooni sasa 
mtikitize. 

ao huimba: 

„kiiidua 1 ) — fidua mbele, 
nyuma kwa wajinga." 
1) fidua = tikitiza. 
ao huimba :^#t 

„kisaga cha msaga mea 1 ), 
nisage sembe 2 ) unga 
na wari wangu." 






1) Keim. — 2) = chembe Körnchen. 
ao huimba: 

„fagia uga *), mgeni aingie." 
1) der Hof d. h. kuma nacb der Menstruation. 
ao hutolewa mwimbo wa mzungu (Verstand): 
„ngunguru 1 ) katora 2 ) 
katora 
atorire 3 ) na mromo." 4 ) 

1) das Begehrte. — 2) tora == twaa. — 3) ametwaa. — 
4) = mdomo Mund, Lippe. 



— 85 — 

na huyu mwari huwekewa kitu nyuma ya mongo 
wake , akakitwaa kile kitu kwa mdomo kujiinamia 
nyuma. na huku anatikitiza , ikapigwa ngoma na 
kwimba mwimbo huo. 

ao hutolewa mwimbo wa mzungu mwingine: 
„sage sage, 
nisagie mume, 
gomberenga." x ) 



1) Ort. Gemeint ist: der Mann, der noch in Gomberenga ist, 
den sie noch nicht besitzt. 

ao huimba : 

„kuki 1 ) lambamba 2 ) 
lanilemela." 3 ) 



1) mkuki. — 2) layumbayumba schwankt hin und her. — 
3) drückt zu schwer auf mich, 
ao huimba : 

„mwezi uzengwa x ) mtala 2 ) 
nalala 3 ) si heza." 4 ) 



1) umejengwa. — 2) auf allen Seiten. — 3) sagt der Mann. 
4) ich will keinen Beischlaf. 

ao huimba: 

„zoka 1 ) kulu 2 ) la mlali 3 ) 
la pingapinga." 4 ) 



1) nyoka. — 2) kubwa. — 3) ein Ort. — 4) sich hin und her- 
drehen. 

na wakesha kwimba wale makungwi, naye mwari 
hawezi kutambua ma'ana ya mwimbo , ao akiwekewa 
mzungu , hakuweza kuutwaa — hupigwa yule mwari, 
tenna huambiwa ma'ana yake hivi. akijua ule mzungu, 
waanawake wote husema na sauti 1 ) kubwa „chereko 



1) Stimme. 



— 86 — 

chereko," ma'ana „kizazi kizazi kizazi changu kizuri." 
na wari wasipoweza mizungu kuitwaa — kuimbiwa: 
„kazongo he leo 
kazongo, kuna luliizo." 
ma'ana yake : ta'abu ') leo ta'abu, kunä leo ta'abu. 
tenna huwapiga, wasiojua mzungu, na kbalafu kuwaon- 
yesha. 

khabari ya wari knpelekwa inuyomboiii na knrndi 
kwao. 

na siku ya saba c ba c ada ya kuingia kumbini na 
kwisha kucheza ngoma zao , hupelekwa wari wote mu- 
yomboni, na huo muyombo mti. hukaa wote makangwi 
na wari, wakapiga tenna ngoma na kucheza, na pakiwa 
na pombe hunywa pombe. nao hukaa mchana kutwa 
kwimba nyimbo , kama tulizotangulia kuzitaja. hatta 
jioni hunyolewa wale wari, wengine huchegwa sekini 2 ) 
usoni. wakapakwa na wanja, na vichwani walivonyo- 
lewa hupakwa dalia. kisha huvikwa mavazi map}^a, na 
kupambwa vyombo vya fedda. hatta jioni hiüetwa 
mjini, hawana nyimbo wanapoletwa. watoto wa kiun- 
gwana huiichuliwa nyumbani na jama c a zao, knlla kitu 
huwaletea nyumbani. wengine huwapa mkeka, wengine 
huwapa timbi 3 ) , wengine huwapa pete 4 ) , na wengine 
huwapa mapesa. na vijakazi hutembezwa katika mji. 
nao wamepambwa kama walivopambwa wari waungwana, 
hutembezwa na makungwi zao waanawake. wakiona 
mwanamume , wanayomjua , humpa mkono , naye hutoa 
mapesa kumpa fichuo 5 ) lake. na wakiona mwanamke, 
wanayemjua, humwangukia miguu, ndio kuamkia kwake. 
naye hutoa kitu akawapa. nao hawana rukhsa ya ku- 



1) Mühe. — 2) die Stirnhaare ausrasieren. — 3) Armband. — 
4) Ring. — 5) Wiederentdeckung. 



-Ai 



— 87 — • 

sema na watu , lila mtu aliyemfichua. hutembezwa 
mudda wa siku tatu. tenna yale mapambo huvuliwa, 
wakapewa mavazi ya killa siku kuvaa. 

makosa 1 ) ya kijaiia mwanamkc. 

kijana mwanamke kama kajaolewa, akapata mtu 
je kumbikiri 2 ), mji mzima kumclieka. khassa 3 ) akipata 
mimba 4 ), humwambia watu: „ameuza bikira 5 ) kwa uta- 
mani 6 ) mwingi." na akiwa na mimba liumjua wazee 
wake kwa kutaka vitu hiki na hiki, liutaka sana ndimu 
na ndizi , ao mua , sukari , ao matunda yaliyo mazuri. 
wazee wake lmmjua marra, humwuliza : „kwa nini 
weye unataka hiki na hiki?" hasemi. na katika nyum- 
ba pakiwa mtumwaname ao mwanamke — humchu- 
kia, na kifua chake maziwa humjaa , na kipanda uso. 
huwa na nuru 7 ), na neno la mwisho damu humwisha — 
wale wazee humvua nguo, wakamtazama, huona kitovu 
kimemtoka nje, hujua, ya kama huyu ameshika mimba. 

watamwuliza: „nani aliyekufanya mambo kaya?" 
hawezi kuficha, atasema: „fulani amenibikiri.* watate- 
zama, wakiona mambo yanafa'a kutoka nje, watapeleka 
maneno kwa wazee wa yule mwanamume. wakipatana 
- — ataoa, lakini, mtoto huyu akizaliwa , si mtoto wa 
haläli s ). lakini Wasuaheli wanasema : „ninalialalisha 9 ) 
mimba." 

kazälika akiwa aliyebikiri mtumwa , na c aibu 10 ) 
yao hawataki waitoe nje , humpa dawa ya kuharibu n ) 
mimba. hupewa baruti u ) , akany wa na maji pamoja, 
ao hupewa dawa za mwituni. mudda wa siku saba c 
kunywa, hatta mimba iharibike. 

1) Fehltritt. — 2) entjungfern. — 3) besonders. — 4) Schwanger- 
schaft. — 5) Jungfernschaft. — 6) Sehnsucht. — 7) Helligkeit 
d. h. helle Flecken. — 8) erlaubt. — 9) erlaubt machen. — 
10) Schande. — 11) zerstören, dawa ya kuharibu Abtreibemittel. 
— 12) Pulver. 



khabari ya hirizi 1 ). 

hirizi ya zamani. 

zamani Wasual.ieli hawakujua kusoma, wakitaka 
hirizi ya mtoto ao ya mkubwa, kuenda kwa mganga, 
akawapa hirizi. naye mganga, iwapo anataka kufanya 
hirizi ya mtoto , huchimba mzizi mbali , na hirizi ya 
wakubwa mizizi mbali. ya mtoto — ba c ada ya ku- 
chimba mzizi , hukata vipande saba c vya ule mzizi. 
kisha hutwaa tumba ' i ). na hiyo tumba ni kibnyu ki- 
dogo cha muunye 3 ). ndani yake mna mafuta ya nyonyo 
na asali ya nyuki. hutoa kipande cha qartäsi 4 ), aka- 
paka yale mafuta ya nyonyo , hutia na usira 5 ). na 
usira ni ngozi ya nyoka aliyekufa, huichoma hatta 
ikaungua. makaa yake ndio usira. huchanganya pa- 
moja na ile mizizi. tenna hutiwa kitambaa cheusi. 
akaishona. na juu ya kitambaa husbona kwa uzi 
mweupe , hatta kitambaa kisionekane. tenna huvikwa 
mtoto shingoni, ma'ana yake asiugue marra kwa marra. 

ao hufanyizwa kigwe 6 ) cha mafundo saba c , na 



1) Amulett, das Suaheliwort ist kinga. — 2) kleine Kalabasse 
für allerlei dawa (Medizinmittel), Ricinusöl und Honig ist immer 
dariu. — 3) muunye oder mungunye Flaschenkürbis. — 4) Papier. 
— 5) zu Asche geröstete Schlangenhaut. — 6) Schnur mit Amulett 
darin. 



— 89 — 

katikati ya mafundo haya hutiwa vipande vya mizizi, 
kama tulivosema katika kkabari ya hirizi. 

kazälika hirizi za wakubwa, mizizi yake namna 
mbali. sababu mtu, akenda kwa mganga, husema: 
;j mirni nataka lnrizi ya safari 1 ), njiani simba asiniduru." 2 ) 
ao husema: „nataka lnrizi ya bi'ashara 3 ) , duka langu 
kutoka upesi." ao hutaka hirizi „waanawake wampende 
sana," ao „hutaka hirizi ya vita." mganga hujua 
mwenyewe namna ya mizizi ya kuchimba kwa hirizi 
aliyotaka. iwapo lnrizi ya safari, asidurike na simba, 
hutwaa kitambaa cheusi na usira 4 ) wa simba , ma'ana 
uso wake simba huchomwa. mazizi yake hufanyizwa 
hirizi. nayo vilevile huchanganywa na mafuta ya nyo- 
nyo na asali ya nyuki , hupaka kitambaa , ndio kuan- 
dikwa kwake. na iwapo anataka hirizi ya neno jen- 
gine, hufanyizwa kama hivi , lakini miti ndio mbali- 
mbali. 

waganga wengine mno hushona kwa makucha ya 
simba ao ya ckui, lakini hirizi hizo mno wanaziuza 
ghali, wengine hawawezi kuzinunua. na thamani yake 
tangu rupia moja hatta rupia tano. killa hirizi kwa 
thamani yake. 

hirizi za sasa. 

sasa wanatumia hirizi za „miti shamba" na „za 
qorani." watu wa mashamba wengine wanataka lnrizi 
za qorani, na watu wa mji wengine wanataka hirizi za 
miti shamba. 

na hizo hirizi za qorani, iwapo hirizi ya mtoto, akiwa 
mtoto wa siku saba c , hufanyiziwa kigwe cha yä sini 5 ). 
na hicho kigwe tamvua 6 ) jeusi, hulisokota mw'allimu. 



1) Reise. — 2) schaden. — 3) Handel. — 4) zu Asche geröstete 
Stirnhaare eines Löwen. — 5) Sure 36. — 6) Schnur, Band. 



- 90 — 

kisba lrasoma yä sini, kulla yä sini kesha hupiga fundo, 
hatta mafundo saba c yeshe na yä sini saba c zimekwislia. 
kupewa mtoto kuvaa shingoni, ina'ana yake kumlea 
kile kigwe. 

na akipata c omri *) wa miezi sitta , hufanyiziwa 
hirizi ya jicho la watu. na hirizi yake huandikwa 
„yä sin," ao „qul kuwa 'llähu ahadu," 2 ) ao „qul a e üzu 
bi-rabbi el-falaqi, " 3 ) ao „qul a'iizu bi-rabbi en-näsi," 4 ) 
ao „äyat el-kursi." ft ) kisha hufukizwa kwa ubani 6 ), 
ikasbonwa kwa kitambaa cheusi ao cheupe, kuvikwa 
mtoto shingoni. ma'ana ya kwitwa lnrizi ya jiclio, 
watu ma'adui 7 ) wakimtezama kwa jiclio la uhäsidi 8 ) — 
asidurike, ao asipatwe na magonjwa killa marra. 

kazälika lnrizi za wakubwa huandikwa „yä sin," 
ao „tähä mä anzelna," °) ao „süra äla c imrän." l0 ) nui- 
radi 11 ) hutazamwa yule mtu namna ya hirizi aliyotaka, 
ikiwa ya safari ao ya bi'ashara ao ya vita. 

na katika hirizi kubwa sana huitwa „jaubari el- 
qoräni," '-) ao „anthurüni," 13 ) ao seifu 'llähu el-qate'i'' 1 ). 
na jauhari el-qoräni na anthurüni na „seifu 'llähi el- 
qate c i" ni du'a za qorani. ma c ana ya kuwa hirizi hizi 
kubwa, watu wameziqubali, ya kwamba zina nguvu 
sana. mtu akichukua, moyo wake huingiwa na tama'a 15 ) 
ya kuto' durika 16 ) na kitu, illa qudra 17 ) ya muungu — 
haizuiliki. na hirizi hizi ni ghali sana. mwenyi mali, 
akitaka hirizi moja kama hü, läzima atoe tangu rupia 
c esherini hatta zäyidi. na maskini za muungu hununua 
hirizi ya rupia moja hatta tano. 



1) Alter. — 2) Sure 112,1. —3) Sure 118,1. — 4) Sure 114,1. 

— 5) Sure 2, 25G. — 6) Weihrauch. — 7) Feinde. — 8) Feindschaft. 

— 9) Sure 20,1. - 10) Sure 3. — 11) Wille. — 12) Juwel des 
Korans. — 13) Schaut mich an. — 14) das Schwert Gottes das 
schneidige. — 15) Verlangen. — 16) verneinter Infinitiv. — 17) Wille. 



— 91 — 

na hizo hirizi tulizozitaja „jaukar el-qoräni," ao 
„anthuruni," ao „seifu 'llähi el-qate'i" kuandikwa kwake 
zina sherti 1 ) nyingi. yataka mtn awe tahara 2 ) maungo 
yake, na waqti 3 ) wa kuandika kwanza asali 4 ) „raka'a- 
teini" 5 ) kuomba muungu. na ikisha, hufukizwa ile 
hirizi na ubani B ) na c üdi 7 ) na uvumba 8 ). 

na mtu mathal 9 ) akitaka kwenda safari ao vitani, 
inapokuwa amevaa ile hirizi, kwanza huifukiza kwa 
ubani na 'üdi na uvumba, husema maneno kama atakayo. 
mäthalan 9 ) kama anakwenda katika bi'ashara, husema : 
„muungu anifungulie milango ya kheri 10 ), nende marra, 
nirejee marra." ao anakwenda vitani husema: „mimi 
nnakwenda katika vita, nende saläma, nirudi salimini, 
na ma'adui zetu tuwashinde." 

na sherti zake kuivaa hiyo hirizi — mtu akenda 
chooni — huivua. na akilala na mwanamke — huivua. 
na iwapo mwanamke yumo katika damu — hana 
rukhsa kuishika hirizi yo yote. 

watu wengine hununua „kitabu cha ahl badrin," 11 ) 
hukitia kitambaa, akakishona, tenna huvaa shingoni, 
kitabu kikawa ubavuni. na namna ya hirizi hü watu 
huvaa zamani za safari ao panapo vita. 

na hirizi iwapo mtoto amefungvva shingoni mwake, 
liufungwa sana, huchelea yule mtoto asiivue akaitupa, 
ao asije mtu mbaya kumvua , akenda kuiuza paliali 
pengine, ao ampelekee mtoto wake. sababu wengine 
hawawezi kununua hirizi kuwapa watoto wao. na yule 
mtu aliyoiba, anaweza kuitumia ile hirizi, sababu nguvu 
za ile hirizi hazipotei. 



1) Bedingung. — 2) religiös rein. — 3) Zeit. — 4) beten. — 
5) Rumpfbeugen beim Gebet. — 6) Weibrauch. — 7) Aloe. — 
8) wohlriechendes Harz. — 9) z. B. — 10) Glück. — 11) das Buch 
der Leute von Bedr. 



— 92 — 

na katika lniizi nyingine mfano wa katika hirizi 
ya „yä sin" huandikwa mwanzo wake ao mwisho wake 
waqfu 1 ) kama hivi: 



V 9 

X 


V 


► 


> \ 




> \ 


f* 


1 












<J> 


1 












K 


1 












i 


1 












i u 


1 












t'n^\ 


V 


^ . 


r K 


L 

t V 


f 


T 


u k 



ma'ana yake: 
,qul huwa 'llähu ahadu 'llähu 's-samadu lam yelid wa- 
lam yülad wa-lam yakun lahu kufuwan ahadu." 8 ) 



1) Figur. — 2) Sprich, er ist Gott, ein einziger; Gott ist der 
Ewige; nicht gebar er und nicht wurde er geboren und keiner war 
ihm gleich. Sure 112. 



khabari ya kuoa. 

kliabari ya kuposa. 

mtu akitaka kuoa , kwanza kuposa , ndio ma e ana 
mwenyi kuoa huitwa mposaji. na uposa wake hutuma 
mtu, jama'a wa yule mwanamke, kupeleka maneno kwa 
baba yake yule mchumba. naye mwenyi kupelekwa 
kuitwa mshenga 1 ) ao mjumbe. akisikia, ataridi 2 ) ma- 
neno yake, atasema: „nataka kiatu changu." atamwu- 
liza : „qiasi gani kiatu cbako?" watapatana tangu 
riale hatta riale u nussu. na wengine hufanyiza kwa 
ehsani 8 ) tu. na wengine bumpeleka mshenga kumsemea 
maneno babaye mchumba , na wengine kuandika barua. 
wakisba patana mposaji na mshenga , hujibu mshenga : 
„nipe leso niandike barua." marra yule mchumba mume 
hutoa leso, na mshenga huandika barua — ya kama: 

„mvele wangu fulani bin fulani — naku'arrifu 4 ), 
amekuja mtoto wa fulani anataka binti 5 ) wako kumwoa. 
na hayo ni mambo ya kheri 6 ). na mtoto mwanamke 
bida'a 7 ) mbovu kama baruti na moto , ao kama pamba 
na moto, ao kama kitunguu. lafaddali ukasoma barua 
— nataka majibu, nawe niwie radi 8 ) sana." 

ikesha ile barua , bakhsha 9 ) yake ile leso , ma'ana 
ndio heshima 10 ) kubwa. na mshenga akapewa barua, 

1) Bote. — 2) einwilligen. — 3) Güte, Gefälligkeit. — 4) mit- 
teilen. — 5) Tochter. — 6) Gute. — 7) Ware. — 8) zufrieden. — 
9) Kuvert. — 10) Achtung. 



— 94 — 

apeleke kunako uchumba. babiye mtu, akiska soma, 
ataweta jama c a zake, wake na waume, kuwapa skauri. 
wengine wataqubali 1 ), wengine watakataa. wanaokataa 
■ — wanataka kitu kidogo wapewe na mcliumba mume. 
yule mchumba mwanamume akisikia — ya kama „uposa 
wako una magomvi," atatoa kitu awape wale wenye 
ugomvi. watasema sasa „maneno yamekwisha, kuyu 
ndiye mume." 

atajibu babiye mtu : „barua yako imefika fnlani 
bin fulani kutaka binti wangu, tumeridi wote." naye 
mshenga atamw'arrifu maneno, yaliyotoka kwa wakwewe. 
tenna yule mcliumba killa tunu 2 ) atanunua kumpelekea 
mchumbawe 3 ) kama nguo nzuri ao matunda mema ya- 
nayowiva sasa, lakini hawaonani tangu siku ya kupe- 
leka fedda hatta siku ya kuoa, ikiwa mudda wa mwezi 
ao mwaka. 

ba'ada ya kurejVa mshenga na majibu , ya kama 
wamequbali, liumtuma marra kauliza: „qiasi gani ki- 
lemba 4 ) chake," ao „vitu vyao qiasi gani?" hureje'a 
tenna msbenga kuuliza: ,.qiasi gani kilemba chenu, na 
mahari 5 ) yenu?" babiye mtu hujibu: „kilemba changu 
ao vitu vyetu riale saba'ini." ma'ana wengine hutaka 
rupia settini , wengine themanini , wengine hatta mia. 
tenna husema : „na mahari yake mwanamke riale ar- 
ba'ini," sababu mahari ya mwanamke mungwana riale 
'esherini kama ameolewa marra ya kwanza, ameachwa, 
ao amefiwa, na reale arba'ini mwanamke bikra. 

akisha sikia maneno yale mshenga, hurudi kwake, 
akamwita mchumba , humpa khabari zile zinazotoka 
kwa wakweze °). naye akiqubali , na fedda anazo — 
marra humhasibia ') yule mshenga fedda ya uposa 

1) einwilligen. — 2) Kostbarkeit, Seltenheit. — 3) mchumba 
wake. — 4) Turban d. i. Ehrengeschenk. — 5) Heiratsgut, Morgen- 
gabe. — 6) wakwe zake oder wake. — 7) vorzählen. 



- 95 - 

kumpa kupeleka kwa mkwewe. na kama mkwewe 
amekufa, hupewa nduguye ao babu yake. na kama 
hawapo kao — hutazama watu waliomkhussi x ) yule 
mwanamke katika nyumba yao , lakini aliye mwana- 
mume. na kama hapana kabisa — hupewa mwenyewe 
mwanamke. 

tureje'e kwa baba. akiska pewa fedda , huweta 
jama'a zake wote kuwaonyesha fedda. tenna kugawana. 
mama hupewa uweleko *) wake rupia kumi, na kondawi 3 ) 
lake rupia tano. na iwapo yupo shangazi — hupewa 
kidogo, na akiwapo bibi — hupewa. na akiwapo babo 
mdogo — hupewa kidogo, knlla mtu wa jama'a hupewa 
kidogo kidogo, ma'ana heskima. naye baba fedda yote 
iliyobaqia huchukua yeyQ. nao fedda hiyo hawaitumii, 
hununua vitu siku ya h'arusi kumletea mtoto wao. 

na iwapo mwenyi kuposa hana fedda yote ya ku- 
toa, ametoa mäthali 4 ) rupia kumi tu katika rupia sa- 
ba'ini, fedda hiyo huambiwa „kifunga mlango" ao „ki- 
funga uchumba," sababu yule mchumba asiposwe na 
mtu mwingine. na kama ametoa nussu ya uposa — 
huambiwa „fulani ameposa, ]akini ametoa fedda nussiv' 

na iwapo yametokea magomvi — mumc hawamtaki, 
humrejeshca fedda yake. 

na ikisha toka fedda ya uposa, maneno yamekwisha, 
hatta akitaja siku ya h'arusi „nataka kuoa," humwam- 
bia : „tumesikia maneno yako , lakini twataka mahari 
yake mwanamke." mume husema „sina mahari sasa 
hivi, khalafu ntampa, tupatane mudda , kama mudda 
wa mwaka ao zayidi." wao watasema: „tumequbali 



1) nahesteheu. — 2) Tuch, in welchem die kleinen Kinder auf 
dem Rücken getragen werden d. i. hier Ehrengeschenk. — 3) Binde 
der Wöchnerinnen um den Leib, gleichfalls hier Geschenk bedeutend. 
— 4) z. B. 






, 



— 96 — 

mudda kama utakao, lakini tuandikie khatti 1 ) tushike." 
naye mume ataandika katika hiyo khatti: 

„mimi fulani bin fulani namwandikia fulani binti 
fulani, nna mahari yake riale settini kwa mudda wa 
mwaka kumpa haqqi yake. nimeqirri 2 ) kwa iqrari 8 ) 
yangu. shähidi 4 ) fulani na wa pili fulani." 

ba'ada ya kwisha kbabari hü , ba'ada ya siku 
chache mume hutaka mkewe, liumwambia mshenga wake: 
„mwezi mwandamo nataka kuoa." mshenga hupeleka 
khabari kwa mkwewe. nao hujibu: „vema, sisi tu 
tayyari." 5 ) tenna babiye mke hu'arrifu kama watu 
waliomkhussi — ya kama: „siku fulani nna kikombe 
cha qahawa." neno hili läzima juu ya babiye ) mke, 
na kama hawezi , kama maskini , hufanya mume , kama 
y&yQ mweza. 

khabari ya kikombe clia qahawa 7 ). 

nayo haipik wi qahawa, ni jina tu, hufanyizwa ma- 
andazi 8 ) na vyakula vingenevo. mume akaalika watu, 
walio rafiki zake , na watu wengineo , kwenda kwake. 
hula vile vyakula. 

al- e asiri hupigwa täri la njia 9 ). vijana wote huvaa 
majambia na panga mikononi hucheza. na waanawake 
wamechukua maua na mashadcla 10 ) , waliyonunua kwa 
mapesa yao. khassa hununua yasmini , wakazitunga 
hatta likawa shadda. tenna waanawake huwapa waa- 
naume wanapocheza — husema: 
„cheza bwana cheza." 

ao husema : 

„ringa bwana ringa." 



1) Schuldschein. — 2) anerkennen. — 3) Anerkennung. — 
4) Zeuge. — 5) bereit. — 6) baba yake. — 7) Kaffee. — 8) Kuchen. 
— 9) ngoma. — 10) Blumeustränßchen. 



— 97 — 

na waanaume huimba kipokeo cha täri: 
„yä rabbi e aunaka 
lä maula siwä 'lläh." 1 ) 
ao huiinba: 

„allähu alläh rabbunä 
allähu alläh hasbunä 
allähu latifun." 2 ) 
nao hucheza polepole. wakiondoka al-'asiri — 
hufika nyumbani pa h'arusi sa c a kumi na mbili, napo si 
mbali — mwendo wa robo c sa c a. wakifika — waana- 
wake hupiga kigelegele. inoja husema: 

„hiyo bwana, hiyo bwana, hiyo bwana." 
na wengine huitikia : 

„hiyöö bwana." 
wakifika nyumbani humwagiwa marashi 3 ) wote wa- 
anawake^ na waanaume. lmpewa tambuu 4 ) kutafuna, 
na wengine wanavuta sigaretti. ma ana mshenga lm- 
pewa upatu 5 ) wa tambuu , na hiyo tambuu imekwisha 
ungwa, ma c ana ya kuungwa imetiwa popoo G ) na tum- 
baku 7 ) na chokaa 8 ) na c iliki ü ) na mdalasini 10 ) na mkun- 
gumanga 11 ) — kufungwa pamoja , ikatiwa ndani ya 
upatu. mshenga huwapa watu walio barazani kutafuna, 
tenna huambiwa watu „tafagMalini siku fulani saa 
ya tatu tunataka mtutokee, ma c ana ndio siku ya karamu, 
ma e ana siku ya k'arusi." na maneno haya anasema 
ndugu yake ao rafiqi yake mume wa h'arusi. 

hatta ile siku ikafika, huainrishwa kijumbe 1 ') ku- 
pita majumbani kuwa e arrifu watu hawa. na kuwa'arrifu 
kwake huchukua ngoma yule kijumbe, inakwitwa mrun- 

1) siehe Uebersetzung. — 2) siehe Uebersetzung. — 3) Rosen- 
wasser. - 4) Betel. - 5) Tablett. - 6) Betelnuß. - 7) Tabak. 
- 8) Kalk. — 9) Kardamom. - 10) Zimt. — 11) Muskatnuß — 
12) Bote. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 7 



— 98 — 

gura, huenda akapiga killa ny umba , tenna liuwambia : 
„sa'a tatu mkutano h e arusini. Ä 

hawa watu walioalikwa kikombe cha qahawa, 
ba'ada ya kuckeza täri la njia — hucheza usiku täri 
la kudiriji v ). nalo liuchezwa kama täri la njia, illa 
huchezewa pahali pamoja. waanavvake kukaa juu ya 
viti na waanaume kuckeza. nao hucheza watu wawili 
kwa panga. na ratibu 2 ) ndiye anayediriji 3 ), hushika 
kitabu na täri mkononi , akemba zile nyimbo , watu 
wakaitikia, na mkononi mwake täri anapiga. na nyimbo 
zake namna moja na täri la njia. mno huimba nyimbo 
za ki'arabu, shidda kuimba nyimbo za kisuaheli katika 
täri la njia ao täri la kudiriji. 
nao huimba 1 ): 

„mwana mamba *) alia mno, 
mwana mamba alia mno, 
nipeni mwanangu, nende he, 
nipeni mwanangu, nende he, 
kunako mayungi kule." b ) 
1) Klage einer Mutter. — 2) ihr Kind. — 3) da wo es mayungi- 
Blumen gibt d. h. wo es Ruhe und Freude findet. 
ao huimba : 

„watoto jäha ] ), jäha he 
alläh watoto jäha, jäha he." 
1) Freude, 
ao huimba: 

„usinitie wasiwasi 1 ), 
ibilisi 2 ) nondokea ! 
ya rabbi mola mkwasi 
apendalo mola bassi." 



1) Eine Freundin teilt einer Frau mit, daß ihr Mann zu einer 
andern geht, darauf gibt diese ihr obige Antwort. — 2) Teufel d. h. 
die Angeberin. 

1) ngoma. — 2) Vorsänger. — 3) leiten. 



— 99 — 

ao huimba: 
„rabbi nipo mlangoni, mja da'ifu 
nimile 1 ) na babu 2 ) muzinibu 3 ) nimewaqifu 4 ) 
kwa mikono, vidole nyanda kumi, zitile 5 ) safu 6 ), 
naomba kombo 7 ) makomboyo 8 ) kwa takhaffifu 9 ) 
kwa baraka 10 ) zako Ahmadi 11 ) mutaqaddamu." 12 ) 



1) alte Form für nimesimama. — 2) Tür. — 3) Sünder. — 
4) stehen. — 5) altes Verb ita machen ; zitile Perfekt-Form für 
zimeita = zimefanya. — 6) Reihe. — 7) Gahe d. h. Vergebung 
meiner Sünden. — 8) makombo yako. — 9) schnell. — 10) Sorgen. 
— 11) Muhammed. — 12) der vorausgegangen. 

ao huimba : 

„yä khäliqa el-makhlüqi 

jalla wa- c alä fasubhäna 

'lläh rabbuna el- c aälamina. u x ) 
ao huimba : 

„yä rabbi yä 'lläh 

he yä 'lläh he yä 'lläh 

alläh yä rabbi alläh 

he yä 'lläh he." 2 ) 
ao huimba: 

as-salätu wa's-salämu 

c ala shefTei 

c alä en-nabiyi 

alläh alläh 3 ). 



1) siehe Uebersetzung. — 2) siehe Uebersetzung. — 3) siehe 
Uebersetzung. 

na kama huyu mwenyi h'arusi ana kitu, huchezwa 
täri hili siku nne hatta tano. kama hana kitu — siku 
moja tu, sababu gharama ') nyingi. as-subul.ii na jioni 
maandazi na vyakula na marashi na tambuu na siga- 

1) Kosten. 

7* 



— 100 - 

retti, sababu hawaji watu kumi ao c efeherini — liuja 
watu thalatha mia ao zäyidi. 

khafcari ya kutazamia 1 ) nyiiniba. 

siku za kuwa qaribu ya kuoa babiye mke humwam- 
bia mchumba mume kwenda kwa mw'allimu kutazamia 
nyumba. naye huenda kwa mw'allimu. mw'allimu 
humwuliza: „jina lako nani, na mwanamke jina lake 
nani?" kesha mw'allim kutoa kibao, akayapima majina 
yao wote wawili mke na mume kwa hesabu "-) kutezama 
nyumba kuwa njema. maana wa'allim wengine majina 
hayo huyapima kwa kitabu cha „abjed," na wengine 
hawana läzima kitabu ■ — lmskika kibao, akaandika 
liesabu ya yale majina kwa 'aqili yake. kwanza butwaa 
kipande cha mpingo 3 ) kimeandikwa „abjed ,Y kwa harufu 4 ) 
mbalimbali, maana alif mbali, na be mbali, na jim 
mbali, na dal mbali, kulla harufu moja upande moja. 
hutupa kile kipande , na akiona harufu juu ya kipande 
mnamo jina lake — hutazama katika „kitabu cha abjed" 
chini ya harufu, ilryosimama juu ya kipande, ataona 
hesabu ya harufu ya jina lake. na kupatikana hesabu 
za harufu nyingine za jina lake — hutupa vilevile 
kipande kile hatta jina lake lishe. na kama haoni 
marra ya kwanza, akitupa kipande, harufu ya jina 
lake — hamna , hutazama katika kitabu chini ya ha- 
rufu ileile. 

ba'ada ya kujilikana hesabu zote za jina — hu- 
jumlisha. mathalan mwanamume jina lake Muhammadi, 
mwanamke jina lake Fatuma — mw'allimu atafanya 
hesabu ya harufu. jina la Muhammadi „mim — nne, 
he — tisa c , mim tenna — saba c , dal — tano. 



1) Prüfung des Hauses (1. h. der Heirat. — 2) Zahl, Zahlenwert. 
3) Würfel aus Ebenholz. — 4) Buchstabe. 



- 101 — 

m h m d 

4 9 7 5 

imetokea jumla khamso wa 'esherini. katika khamso 
c esherini zimeanguka thelit c ashara, baqi x ) then'ashara. 

na jina la mwanamke Fatuma: fe — sitta, te — 
tatu, wau — moja, na mim — nane 

f t u m 

6 3 18 

imetokea jumla themint'ashara , zimeanguka tisa c , 
baqi tisa c . hili jina la mwanamke liko chini, la mwa- 
namme liko juu, kuweza kumwoa mwanamke huyu, sa- 
babu nyota 2 ) yao moja , mlango wao umetokea moja, 
na mapatano yao ni mamoja katika nyumba. 

na ikatokea jina la mwanamke liko juu , na mwa- 
namume cliini — wengine bukataa kumwoa mwanamke 
huyu. ao wengine hubadili jina, ma'ana huyu mw'allim 
husema ..tumhasibu huyu mwanamke na jina jengine 
lenye mapatano nawe , mathalan kama jina la Fatuma 
halikufa e a — huitwa Mwana Hadija. likifa'a jina hili 
— huenda zake yule mchumba. 

naye humpa khabari babiye mke, kama iliyotoka 
kwa mw'allim, ya kama jina hili halifai kumwolea. 
lakini huyu mtoto mwanamke haambiwi neno. na siku 
ya kuoa mbele ya mw'allim huenda babiye mtu kwa 
mw'allim na mashähidi mawili na huyu mchumba mume. 
mwanamke hendi , huwa nyumbani. tenna babiye mtu 
hutoa amri kumpa mw'allimu kumwoza mke, lakini 
huozwa kwa jina lile jipya. yule mtoto mwanamke 
hajui, kama amebadiliwa jina. 

ma c ana ya kutezamia majina, wasioane billa kute- 
zamia, nyumba itokeapo mbaya — si nzuri kama ma- 
neno yaliyosemwa ndani ya sha'iri 3 ): 



1) Rest. — 2) Stern des Glücks. — 3) Gedicht. 



— 102 — 

1. nanze 1 ) jina la illähi 2 ), 
auwali 3 ) bismilläki 4 ), 
peke 5 ) asiye shabihi 6 ) 
subhäna 7 ) wa ta'äla 8 ). 

2. nanze hadithi 9 ) katiti 10 ) 
ina masemo baidi u ), 
penyi wino hatafiti 12 ) 
na qartasi 13 ) pamoja. 

3. hafuta wino kuandika 
nyote mpate pulika 14 ), 
nyoyo msitie shakka 15 ) 
nimesafi 16 ) tawambia. 

4. kwani wametakallamu 17 j 
rnaskekhe 1S ) na wa'allimu, 
qusudi * 9 ) myafakamu 
mambo matatu sikia. 

5. kwanza ni ufalume 
una nguvu na turne -°) 
na ra c ia 21 ) msikimwe 
ifuateni skeri'a 22 ). 

6. na la pili ni safari 
yataka mtu basiri 23 ), 
atazame na qamari 24 ) 
jumba aliyokukaa. 

7. na la tatu ni zuaji 25 ), 
yataka mtu mbuji 26 ) 



1) nianze. — 2) Name Gottes. — 3) zuerst. — 4) im Namen 
Gottes. — 5) pekeyake. — 6) Aehnlichkeit. — 7) Lobpreisung. — 
8) Erhabene. — 9) Erzählung. — 10) klein. — 11) verschieden. — 
12) des Reimes wegen für tafuta. — 13) Papier. — 14) hören. — 
15) Zweifel. — 16) d. h. mein Herz ist rein. — 17) reden. — 
18) Gelehrten. — 19) Absicht. — 20) Befehl. — 21) Untertan. — 
22) Gesetz. — 23) Einsicht, Erkenntnis. — 24) Mond. — 25) Heirat. 
— 26) klug. 



— 103 — 

wa kupata faraji *) 
hatta ikatengeneä. 

8. na sifa 2 ) zake zatoa 
tazidi kupambanua, 
kulla mtu atajua 
ma'ana yatainwelea. 

9. nyumba mlango wa kwanza, 
rohoni mwangu huwaza, 
ina utesi 3 ) na kiza, 

hiyo si njema kuoa. 

10. nyumba mlango wa pili 
ya matanda 4 ) na milele 5 ) 
ndio beti 6 ) el-mali 

na watu kuyawandaa. 

11. nyumba mlango wa tatu 
hutunda 7 ) hupata vitu, 
illa mke hawi mtu 
huwa baa akipoa 8 ). 

12. nyumba mlango wa nne 
ndugu hawatangamani 9 ) 
wazazi hawapatani, 

hü si njema kuoa. 

13. nyumba mlango wa tano 
ya mke huzaa mno, 

illa mmoja hapono 10 ) 
hufa akatangulia. 

14. nyumba mlango wa sitta 
mume hencli n ) vita, 



1) Glück. - 2) Lob. - 3) Zank und Streit. — 4) Kleider. — 
5) ewig. — 6) Haus. — 7) pflücken d. k. auf Verdienst ausgehen. 
— 8) wegnehmen. — 9) sich vertragen. — 10) haponi. — 11) haifai 
kwenda. 



— 104 — 

akenda — hurudi uta, 
na maradi humwingia. 

15. nyumba mlango wa saba c 
wa makonde ! ) na mahaba 2 ) 
kulla kibaba kibaba 3 ) 
kisua cha kuvutia. 

16. nyumba mlango wa nane 
ndiyo mbi 4 ), usinene, 

ya rnke raajongonene 5 ) 
na mume kujipania 6 ). 

17. nyumba mlango wa kenda 
wa kusafiri na kwenda, 
kulla ambalo watenda 
mola huwatukulia 7 ). 

18. nyumba mlango wa kumi 
mke buwa na ulimi, 
akauzwa 8 ) haungami 9 ), 
husingizia 10 ) wa 11 ) mitaa. 

19. mlango wa kumi na moja 
ndiyo beti el-haja 12 ), 

na kilicho mbali huja, 
na mtima ,3 ) hutangaa 14 ). 

20. mlango wa kumi na mbili 
masbakka 15 ) nyote wawili 
wazaa na tahalili 16 ) 

na watu kuwazumia 17 ). 



1) Faust. — 2) Liebe. — 3) sie haben immer nur eine kibaba. 

— 4) schlecht. — 5) jongonene ist eigentlich eine grobgenähte Naht, 
d. h. die Frau hat geflickte Kleider. — 6) hochschürzen. — 7) chu- 
kulia. — 8) ulizwa. — 9) die Wahrheit sagen. — 10) verdächtigen. 

— 11) watu. — 12) Sehnsucht. — 13) Herz. — 14) sich freuen. 

— 15) Zweifel, Sorgen. — 16) Grabgesang. — 17) zumia = lia 
weinen; zumo = kelele. 



— 105 — 

khabari ya kupiga pamba. 

siku nne ao tano ba'ada ya watu kunywa kikombe 
cha qahawa, hualikwa tenna waanawake na waanaume 
na mshenga kwenda kupiga pamba. wapigao pamba 
ni waanawake, na waanaume huwa barazani, hucbeza 
bao 1 ), karata 2 ) , ao mazungnmzo mengine. na waana- 
wake katika kazi yao ya kupiga pamba huimba nyimbo 
za h'arusi : 

„nna usingizi *), wanienga ~) mato 3 ), 
kanitandikie kitanda na mto, 
tusowere nacho 5 ) cha feruzi 6 ) kito." 

1) nämlich die Braut. — 2) enga = tazama; der mir in die 
Augen sieht d. h. der mir in die Augen sticht. — 3) macho. — 
4) sowa = cheza. — 5) auf kito bezüglich. — 6) Kleinod. 

ao huimba : 

„kibarikinya ') cha moshi 
kimekuja, 

waanawake vaeni makoti, 
tumwendee bana balozi 2 ), 
asimamishe mlingoti." 3 ) 



1) Schiff, gemeint ist der Bräutigam. — 2) Konsul, d. h. hier 
der Bräutigam. Wir wollen uns so schmücken , daß er uns haben 
möchte. — 3) Mast d. i. penis. 

ao huimba : 

„sikununa *), najaribu pendo, 
maneno matupu, wala si vitendo, 
pangokapo jino, hapakosi pengo." 

1) nuna sich ärgern. 

na wakisha kupiga pamba yote, hupewa chakula 
ndizi kwa nyama na muhogo pamoja, na uji, khalafu hu- 
enda zao. 



1) Brettspiel. — 2) Karten. 



— 106 — 

ba'ada ya siku mbili ao tatu watu walewale hu'ar- 
rifiwa tenna na msbenga. naye huenda killa nyumba 
huwambia : „kina mwana na kina bwana mnakwitwa 
kwa babiye h'arusi kushona godoro 1 ) na mito." na 
liilo godoro hushona mafundi na mito vilevile, na watu 
husa'idia 2 ) kutia ile pamba katika mifuko. nao wa- 
anawake lmimba nyimbo zao. wale mafundi hupewa 
ijara 3 ) yao linapokwisha. tenna hupelekwa ndani, li- 
katandikwa katika cliumba cha h'arusi mwanamke, na 
juu ya lue godoro hufunikwa nguo , tenna hupangwa 
mito, mito mitatu. ikisha watu kuenda zao. 

khauari ya matengenczo niengiiie kwa siku ya h'arusi. 

siku chaclie ba c ada ya pamba kisba kupigwa na 
godoro na mito kuskonwa, tenna mume anataka kuoa. 
watu walio mbali hupelekewa msbenga kuambiwa : 
„siku ya el-juma c a h'arnsi 4 ) anaingia nyumbani." na 
waliwo qaribu hujua wenyewe, buja pekeyao katika 
'h'arusi. 

na babiye mke atanunua mchele na unga wa ngano 
na samli, hufanyizia maandazi na vitumbua na kulla 
andazi la h'arusi. anunue na mbuzi kitoweo cba ka- 
ramu kuliska watu. biyo jina lake „kombe la h'arusi." 
na yale maandazi huliwa siku saba c za fungate 5 ), hula 
wale ma'arusi 6 ) na watu wengine, wanaokuja waarnkia 
ma'arusi. 

na h'arusi mno hufanyizwa katika nyumba ya 
wazee wa h'arusi mwanamke, hatta siku saba' zishe. 
na as-subuhi ya h'arusi hupambwa nyumba ya h'arusi, 
husafidiwa kwa vikombe na viti na vyoo na kufukizwa 
kwa 'üdi 7 ) na chupa za mirashi 8 ). 

1) Matratze. — 2) helfen. — 3) Lohn. — 4) Bräutigam. — 
5) sieben d. h. die sieben Tage nach der Hochzeit. — 6) Brautleute. 
— 7) Aloe. — 8) Rosenwasser. 



— 107 — 

khalmri ya mw'allimu anavooza. 

siku ya mume anapotaka kuoa huenenda babiye 
mtu kwa mw'allimu na mume na mashahidi mawili , ao 
mashahidi hupatikana katika barza aliyopo mw'allim. 
akifika babiye mtu, lmmwambia mw'allimu: „nimekupa 
amri, huyu mume umwoze mwanangu." tenna hukaa 
kitako wote. mw'allimu huuliza: ,.m;ihari yake qiasi 
gani?" husema kama walivopatana. 

na katika hädara ') biyo hununuliwa lialwa 2 ) kula, 
waliopo katika hadara hiyo, ba c ada kwiska kuoa. 

na kuoza kwake mw'allimu kwanza hupiga fätiha 3 ), 
watu baitikia. tenna yule h c arusi bumqabili 4 ) uso wake 
mw'allimu . humpa mkono , na mw'allim busoma khii- 
tuba 5 ) 3^a nikaha ü ), kama aya zilizomo katika qoräni. 

ba'ada ya kwisba ile khütuba, mw'allimu humwita 
yule h'arusi kwa jina lake „'Abdallah," buitikia „la- 
beka." „umequbali kumwoa Mwana c Asha binti Faqihi 
kwa mahari yake riale kkamsini?" naye bujibu : „naara, 
nimequbali." huitwa namna bii marra tatu. marra ya 
tatu huulizwa babiye mtu : „umemwoza 'Abdallah binti 
wako kwa mäbari yake riale khamsini?" bujibu babiye 
mtu: „na'am, nimemwoza." na mw'allim husema: „na 
mimi nimekuoza." tenna mw'allim bupiga fätiha, na 
watu huitikia , na kuwaombea muungu waliooana mke 
na mume. husema: „muungu awaja'ali 7 ) unyumba wenu 
uwe wa kheri 8 ), su'udi 9 ) na baraka 10 ) na mapendano, 
mpate na kizazi kwa fadili n ) zake muungu rabbi el- 
c aälamina." n ) 

na ijara yake kuoza yule mw'allim — yule k'arusi 
hutoa rupia mbili kumpa mw'allimu , iwapo mwanamke 



1) Gesellschaft. — 2) süße Speise. — 3) erste Sure. — 4) nä- 
hern. — 5) Predigt. — 6) Ehe. — 7) hestinimen. — 8) Glück. — 
9) Hülfe. — 10) Segen. — 11) Güte. — 12) Herr der Welten. 



— 108 - 

kijana. iwapo ameolewa ckuo clia kwanza — ameachwa 
— ijara yake rupia. ba'ada ya kutoa zile rupia kuenda 
zao. 

khabari ya siku ya h'arnsi. 

mwanzo wa al- c asiri huja waanawake skoga zake 
na wengine wa k c arusi mwanamke kumsafidi 1 ). kumpe- 
leka ckooni, wakamwoska na kuckanwa nywele, na ku- 
singwa kwa tibu 2 ) mwili wote, tenna kufukizwa, km- 
suka nywele na kumchega, ma'ana kukata zile nywele 
kidogü usoni, kuitwa denge. akiska ckegwa, kubadiliwa 
nguo nyingine kuvaa. tenna kumtoja wanja 3 ) maclioni 
na uso kidogo. na kuko wanakwimba waanawake : 
„mwengeenge 4 ) kama kioo 5 ), 
raume nduguyo, 
mwengeenge kama kioo." 
ao kuimba : 

„ukipamba mke, mume kujipamba ni sunna l ), 
usipojipamba, watu kukwambia mtumwa. 
ackimba ndago 2 ), ke nana 3 ). 
ackimba ndago kwa Silima?" 4 ) 



1) arab. = vizuri. — 2) Unkraut. — 3) Einschiebsel — ohne 
Bedeutung des Reimes wegen, sog. kipokeo. — 4) männlicher Eigen- 
name. 

ao kuimba: 

„anatangatanga 1 ) kwa killa kibanda kungia -), 

ni kama nakkoza, aliyekosa bakaria, 

kilo ni juya 3 ) ke nana 

kwa killa samaki kuingia." 



1) umherlaufen. — 2) ein Mädchen will nicht heiraten, sondern 
treibt sich lieber in allen Hütten herum. — 3) Fischnetz. 



1) putzen. — 2) Wohlgerüche. — 3) Antimonpulver. — 4) enga 
tazama. — 5) kama unavotazama katika kioo. 



— 109 — 

ba'ada ya uzuri huu kwisha mslmko wa c isha *) hu- 
letwa mwanamume nyumbani kwa mkewe na rafiqi zake 
kwa shangwe na furaha. wengine humpeleka mume 
kwa täri hatta lifike nyumbani kwa h'arusi. naye ame- 
jifanya uzuri mwenyewe kwa kanzu, na joho*), na ki- 
lemba, na vyatu, na janibia labda, na upanga, ao ba- 
köra mkononi. 

hatta akifika nyumba ya h c arusi , mume akitaka 
kuingia, waanawake humziwia mlangoni, hutaka kingia 3 ) 
chao, bnmwambia: „tunataka kingia cketu." na nilango 
wameufunga waanawake. naye hutoa tangu rupia moja 
hatta rupia tano. ao yeye hutaka kuvvadanganya hao 
waanawake, huwambia: „nipeni rukhsa, nikamwone mke 
wangu, kisha ntawapa kingia chenu." waanawake ha- 
waqubali. 

akisha ingia ndani, wale makungwi humpa mkewe. 
naye humpa mkono, akamwamkia. na hapo ndipo wa- 
napoonana marra ya kwanza. na mwanamke hasemi 
na mumewe, illa atoe kono 4 ) na kipakasa 5 ) na fichuo G ). 
kono ma c ana ni vile alivompa mkono, anataka ijara ya 
mkono wake kumshika mwanamke mpya. na kipakasa 
ni kule kupakatwa. na fichuo ni kule kusema naye, 
sababu zamani hakuona uso wake , wala sauti 7 ) yake 
hakumsikia, ndio ma'ana kutakwa c ada s ) hizi. na yule 
mume hutoa. mäthalan kumpa pete kono lake, ao timbi 
kipakasa chake, na mkufu fichuo ]ake. ao humpa fetjda 
qadiri awezavyo — rupia tano kono lake, rupia tano 
kipakasa chake, na rupia tano fichuo lake. wengine 
hutoa zayidi, na wengine haba. 

ba'ada ya kwisha toa c ada hizo, mume huenda ukum- 
bini, na mkewe hukaa chumbani mwake. naye h'arusi 

1) Abendgebet. — 2) arabischer schwarzer Mantel. — 3) Eintritt. 
— 4) Handgeld, Erklärung folgt. — 5) Betastung, Erklärung folgt. — 
6) Entdeckung, Erklärung folgt. — 7) Stimme. — 8) übliche Geschenke. 



- 110 — 

huenda kula kombe la h'arusi, naye humega wali, hutia 
ndani ya sal.iani na nyama, hupelekewa mkewe kula, 
unakwitwa „wali wa c ada." 

waqati kuu vijana waanawake liupiga matäri yao 
na matuwazi, huimba na nyimbo zao za h'arusi, mathalan 
mwanamke anamwambia mumewe : 

„pendo la mashiti?" 1 ) nhalitakiani 2 ), 
nunua mtumwa, utie nyumbani :1 ). 
naona muhindi makanda makanda, 
mtwanzi ni nani? ; ' 
mwanamume hujibu : 

„mtwanzi ni wewe, uliye nyumbani 4 ). 
wataka mtumwa ? safiri barrani 5 ). 
butwangi muhindi makanda makanda ? 
kwa ubora gani?" 

1) deine Liebe reicht nur für einen sliiti-Stoff. — 2) silitaki 
mimi. — 3) damit ich sehe du liebst mich. — 4) der ich dich wie 
einen Sklaven in mein Haus gekauft habe. — 5) such dir selbst einen. 

ao huimba : 

„tazama waraqa *), niliokuletea, 
na mola jalali, akinija c lia, 
ni mgeni wako, takuwasilia. " 

1) ein junger Mann an seine Geliebte, 
ao huimba: 

„naliona pendo 1 ), likinidangana, 
nikithanni wewe, mwingine hapana. 
wewe mwana maji, wakimbia wimbi? 
limekubandama. " 



1) ein Mädchen klagt ihren ungetreuen Liebhaber an, der sie 
mit einem Kinde im Stich gelassen hat. 
ao huimba ') : 

1) ein Mann, der eine schöne Frau hat und eifersüchtig ist, 
gibt der Sklavin Mwana Kombo den Auftrag, auf sie aufzupassen. 



— 111 - 

„kijakazi Mwana Kombo bibi nyumbani akwita, 
uende ukateke maji, hatta ujaze birika." *) 

„kisimani maji tele 2 ), wala si ya kulimbika 3 ). 
alindwani 4 ) ? kilindo — hulindwa, 
ndege — mke mzuri halindwa." 



1) bleibe so lange zu Hause und mach dir zu tun bis ich wieder 
zurückkehre. — 2) antwortet das Sklavenmädchen. — 3) = ngoja. — 
4) alindwa nini. 

ao huimba : 
„mkanye *) mumeo, kwangu sikumwita, 
sikutega tanzi, wala sikuvuta, 
alipiga hodi usiku wa kiza, 
hamqaribisha. " 2 ) 

1) kanya = kataza. — 2) sagt eine Frau zur andern, um sie 
zu ärgern. 

ao huimba: 

„kijaluba changu kimenipotea." J ) 
„na nyumbani mwako, sina mazoea 2 ), 
ukilia wivu — utajikondea." 

1) eine Frau sagt zur andern „mein Mann ist mir verloren ge- 
gangen." — 2) erwidert die andere die sich getroffen fühlt. 

ao huimba x ) : 

„wataka nitinde 2 ) — kwa kisu kikali 3 ), 
wala sinitinde kwa hili na hili 4 ). 
nambiwa napendwa, sioni dalili." 

1 ) eine Frau glaubt , daß ihr Mann eine andere liebt. — 
2) tinda = chinsba. — 3) so sei es mit scharfem Messer d. h. sage 
es mir unumwunden. — 4) indem du mir dies und jenes vorlügst, 
ao huimba : 

„masikini bwana 1 ) kajisafiria, 
kajendea kwao, alikozaliwa, 
ningekuwa ndege, ningemwandamia. " 
1) der Liebhaber. 



— 112 — 

ao huimba ] ) : 

„nasikia shindo, ni khabari gani? 
haya si vitendo vya kudanganyana ! 
nachie inwenyewe *), nikuonye ma'ana." 3 ) 



1) eine geschiedene Frau, deren Mann eine andere geheiratet hat. 
— 2) üherlaß ihn mir wieder. — 3) denn ich kenne seine Ange- 
legenheiten hesser als du. 

ao huimba : 

„nacma vishindo ') vya nakhoza kutweka 2 ), 
ukingia ndani 3 ), hamna mkeka 4 ). 
chura 5 ) mpumbavu, alinda kisima 6 ), 
na maji yatekwa." 5 ) 



1) eine Frau hat erfahren, daß ihr Mann eine zweite Frau ins 
Haus nehmen will. — 2) Du (der Mann) bist so unruhig, du bleibst 
ja kaum zu Hause. — 3) zum Hause der anderen. — 4) so arm ist 
s j e _ _ 5) der Mann. — 6) die Frau. — 7) sie wird ihm seine Un- 
treue durch Gleiches heimzahlen. 

ao huimba: 

„skadda la rehani 1 ) lanisikitisha, 
kiugia 2 ) nyumbani, matozi yanosha 3 ), 
chema hakidumu 4 ), hakina ma'isha." 



1) gemeint sind die Reize einer schönen Frau. — 2) nikingia. 
3) machozi yaniosha. — 4) dumu lange währen. 

ao huimba : 

1. kinyunya ') cha sumu 2 ), kina laza 3 ) mno, 
pale ukilapo, usikaze meno, 

kalia demani 4 ), sende joshi 5 ) mno. 

2. maji birikani, yameingia panya 6 ), 
hayafai tenna, illa kutawanywa 7 ). 
sijaona sumu kuf'anywa kinyunya. 



1) Kuchenteig (gemeint ist der weibliche Geschlechtsteil). — 
2) Gift. — 3) Geschmack. — 4) rechts. — 5) links. — 6) penis. — 
7) ausgegossen werden. 



— 113 - 

ao huimba: 
maji ya ziwa 1 ) ya tainu, hayashindi ya kisima, 
ukataka kuyateka, uyateke kwa heshima. 
jike lisilo rnababa*) kama nguo kuazima 3 ). 



1) weibl. Geschlechtsteil. — 2) Liebe. — 3) ist nichts wert. 
na watu wakesba kula ; .kombe la h'arusi," wata- 
soma fätiha. na khalafu waanaume na waanawake hu- 
waombea muungu mke na mume, nao husema: 

„muungu awaja'ali unyumba mwema kusema na 
kusikiliza, awazidie cbumo jingi, awaondolee magonjwa 
katika nyumba yenu , awape kizazi kike na kiume. 
muungu awakingie l ) mabasidi -), ambaye siye yeye na 
muungu wake, kwa fätjili 3 ) zake muungu." 

ba'ada ya kwisba kula na kusoma fätiha, yule h c a- 
rusi mavazi yake huyavua, buvaa visutu viwili, sababu 
anataka kosbwa miguu. kisutu kiraoja buvaa cbini, na 
kimoja bujifunika. naye bukaa juu ya kiti, na miguu 
yake ndani ya sinia ao cbanu. kungwi wa yule mkewe 
atamwosba miguu , na kijakazi kimeshika birika ya 
maji. marra kungwi atakwimba mwimbo, waanawake 
waitikie : 

„tumwosbe mou 1 ) bwana 
kwa maji ya zämzäm 2 ) 
tumwosbe mou bwana 

kwa maji ya zämzäm." 

1) miguu. — 2) maji inayotoka Makka. 
ao huimba : 

„upatu wa masogora x ) 
nawingie mbilimbili 
upatu wa masogora 
nawingie mbilimbili." 



1) werden die an der Waschung teilnehmenden Männer genannt, 
sogora = hodari. 



1) beschützen vor jd. — 2) Feinde. — 3) Güte. 

Veiten, Uesturi za Wasuaheli. 8 



— 114 — 

ao huimba : 

„na utiwe marupia 
upatu wa Wasuaheli." 

wale vijana wakasikia mwimbo huo, killa mtu hu- 
fanya shauri kitu cha kutia katika upatu. mwingine 
rupia amma rupia mbili amma tatu , killa mtu kwa 
uweza wake. na asiyo kitu — hendi panapo upatu, huona 
häya 1 ). watu wote wakesha pita, yule kungwi atahesabu 2 ) 
fedda iliyopatikana. kisha ataweta wazee wa yule 
mwanamke, wazigawe fed(Ja mafungu matatu. fungu 
moja la kungwi, la pili watapewa wazazi, la tatu wa- 
tapewa ma'arusi, mke na mume, fea"(Ja waliyockukua 
makungwi na wazazi hawaitumii, watanunua matumizi 
ya fungate, hatta ishe fungate. 

ba'ada ya kwisha kula kombe la h'arusi na kosha 
miguu, mume atapanda kitandani. na kungwi ataleta 
kitambaa cha bafta, atakiweka chini ya matako ya yule 
mwanamke — jina lake kisarawanda. mume atalala naye 
mkewe, na i]e damu ya kizinda 3 ) itaingia katika kitam- 
baa kile cheupe. akisha kazi yake mume, marra aon- 
doke, atakuja kungwi, achukue kitambaa kumwonyeska 
mama yake ao bibi yake ao shangazi usiku uleule. 

kazälika kbabari ya makungwi : humpima yule kijana 
mwanamke qabla ya kuolewa, kama ana kizinda ao hana. na 
kumpima kwake humtia mkufu katika uchi wake, uka- 
ingia mkufu — hana bikra, makungwi hujua sasa, ya kama 
hana bikra. akiolewa na mume, kungwi hukamata kuku 
mdogo, wakamchinsha, damu huitia katika kisarawanda, 
na kile kitambaa huweka chini yake. 

hatta wakitaka kulala, kitakuja kijakazi na manu- 
kato — dalia na tibu na mkakasi wa c udi, yule mume ata- 
lala juu ya kitanda, na kijakazi kisinge kwa yale manu- 
kato maungo mazima, illa uchi hana rukhsa kuushika. 

1) Scham. — 2) zahlen. — 3) = hikra Jungfernschaft. 



— 115 — 

marra kijakazi atapata rukhsa, ende zake, kisha ( inke 
atamskika mumewe amsinge. 

turejee kbabari ya kile kisarawanda. damu iliyo- 
onekana ya bikra — kungwi as-sububi tenna atawaonyesba 
waanawake jama'a wa yule mke, na baba hupewa kba- 
bari na rnama. nao watafurahi sana , watajikusanya 
kundi zima, watembeze sbangwe 1 ) killa pabali, wembe 
mwimbo wa sbangwe: 

„kiongoö x ) ongoa -) njia, 
babiye h'arusi atembeza ukingo. 



1) kirongozi. — 2) zeigen. 

sababu watu wasipoiona damu — hawasadiqi 2 ), ya 

kama mtoto wa fulani ameonekana bikra. baba yake 

na mama yake, wakiwa na vitu, watampa jeuo 3 ) lake, 

ikawa nyumba ao sbamba, ao kitu cba feg\la mkufu ao 

,/v- mtali. ,kazälika mume naye, akiwa na kitu, atampa jeuo 

" mkewe kama kitu alicbonacbo. na kama nana bikra — 

bapati kitu kwa wazee wake wala kwa mume wake. 

a^^^ju^ kazälika yule mume f iwapo khanitbi 4 ), hamwezi yule 

mwanamke kumvunja bikra — makungwi killa siku wa- 

namwuliza mwari: „wamwonaje huyu mume? jissi gani? 

siku zimekuwa nyingi ! u na yule mume huulizwa naye, 

kama walivomwuliza mwari, na watani zake bumfanyizia 

cbeko, humwambia: „anapiga mateke? twambie." ao 

bumwambia: ,,bwana mwari kaumbwa." na waanawake 

wengine buimba mwimbo : 

„buyo mwanamume kamanya 1 ) kula 

na kugona 2 ) badodo 3 ) bamlemela 4 ) 

6i! 5 ) badodo bamlemela." 

1) manya = jua. — 2) gona = lala. - 3) kitu kidogo. - 4) 
= shinda. — 5) Ausdruck des Erstaunens. 



1) Freude. — 2) glauben.— 3) Morgengabe, auch jezwa (arab.) 
genannt. — 4) impotent. 

8* 



— 116 — 

naye mume atajitahidi *) kwenda kwa waganga 
kutafuta dawa. ikiwa bakkti -) yake atapata mganga am- 
tibu 3 ). kazälika na hiyo dawa mzizi wa mwitu, hu- 
pikwa na kuku pamoja. na kama hafai, atakaa naye 
mwanamke miezi sitta, ikisha — naye hakumbikiri, she- 
ri c a 4 ) itamwachisha , na mähari nussu atatoa, mwa- 
namke aolewe na mume mwingine. imekwisha kha- 
bari hü. 

khabari ya fungate. 

zile siku ba'ada yä siku ya h'arusi zile siku sitta 
zilizobaqi — zinakwitwa ; ,fungate." na hiyo fungate 
haina karamu tenna, illa hufanywa maandazi tu. killa 
as-subuki buja watu waanaume na waanawake billa 
kualikwa , buwaamkia ma'arusi , ma'ana waanaume hu- 
mwamkia h'arusi mwanamume na waanawake humwamkia 
h'arusi mwanamke , illa ndugu waanawaume huenda 
ndani kumwamkia da da yao h'arusi. 

na kuamkia kwao watu hao humwambia 'arusi mwa- 
namume „subalkheri h c arusi," na yule h'arusi mwa- 
namke huamkiwa ,. hali gani h'arusi?" nayo huitikia 
kwa ndani „sijambo." khalafu humwuliza khabari 
„jinsi alivolala." na mwanamke hana rukhsa ya kutoka 
illa kwa haja 5 ), lakini mumewe huweza kutoka ukum- 
bini, wakija watu kumwamkia. 

na watu vijana hucheza al-'asiri kiuinbizi, ma'ana 
ngoma ya fimbo, na h'arusi huenda labda kucheza kium- 
bizi. na usiku vijana hucheza tari la diriji kama tuli- 
yotangulia kusema katika khabari za tari. 

khabari ya inwislio wa ha'rnsi. 

ba'ada ya fungate kwiska, ma'ana zile siku saba c 
walizokaa katika nyumba ya h'arusi, yule mke hupe- 

1) sich bemühen. — 2) Glück. — 3) in Behandlung nehmen. 
— 4) Gesetz. — 5) Wunsch, Bedürfnis. 



— 117 — 

lekwa kwa mumewe. naye hufanyiwa ukingo, na huo 
ukingo ni msutu. kufanywa pazia, lililo kubwa, huingia 
ndani h'arusi na waanawake wengine. na majakazi 
hushika matuwazi, na wengine wana mbiu, huenda wa- 
kemba nyimbo : 

„bana ende *) kwao, 
ende kwa wazee wake 
wa mzaze 2 ) yeo 3 )." 

1) aende. — 2) waliomzaa. — 3) leo, bezüglich auf ende, 
ao huimba: 

„iyo iyo kaolewa, 
ukitaka tembo utaletewa." 
wakampeleka mwanamke hatta nyurabani kwa mu- 
mewe. na ma'ana ya kumficha kuyu mwanamke — asi- 
onekane na watu. 

akifika nyumbani, mwanamume hualika watu wa- 
zima waanawake, jama'a za yule mume ao za mke, kuo- 
nyeshwa jiko yule mwanamke. na kuonyeshwa kwake 
hufanyizwa chakula kingi, akaalika watu, kama awa- 
takao, kula kile chakula, lmitwa „mwonyo wa jiko." 

ba e ada ya hilo baifanyizwi tenna karamu, ndio/nwisho 
wa h e arusi. 

khabari ya inume na mkewe nyumbani. 

kama mtu ana mkewe nyumbani, huyu mke bana 
rukhsa kufanya neno lo lote — illa kwa fzini ya mu- 
mewe, iwapo amkataza neno kaza — sitaki — bassi. 
iwapo amefanya, huambiwa 'aili l ) mwanamke , sababu 
hakufuata ta'a-) ya mumewe. 

na mwanamke mungwana hana rukhsa kutembea 
mcbana billa e uzuru 3 ) — illa kwa haja. naye lazima 
kujifunika ushungi 4 ). kama anataka kwenda kuzungumza 

1) ungehorsam. -* 2) Gehorsam. — 3) Erlaubnis. — 4) Kopf- 
tuch. 



— 118 — 

kwa rafiqi yake, läzirna kwenda usiku ba'ada ya sa e a 
moja hatta sa'a ya tatu. tenna läzirna kijakazi ckake 
aluatane na}'e pamoja. 

na mke iwapo amekhalifu 1 ) amri ya mumewe — 
raclda 2 ) juu ya mumewe, illa makosa makubwa hum- 
peleka kwa hakim 3 ) akarudiwa. 

kha1)ari ya kupata pendo kwa limine. 

mwanamke asipopendwa na mumewe ao mwandani 4 ) 
wake, kuenenda kwa mganga, humpa khabari ya kwamba : 
„nnataka dawa ya pendo." yule mganga kutoa tumba 5 ) 
na weinbe, humchansha chale ndogo sana juu ya uso 
wake, humpaka mafutaya nyonyo 6 ) yaliyo ndani ya tumba. 

ao humpa mizizi ya dawa, humwambia: „ukipika 
cbakula, mizizi kii tia ndani, umpe cbakula ale, lakini 
asiione mizizi." hufanyiza yule mwanamke. 

ao humchansha chale ya sirri 7 ) mfano wakinenani 8 ), 
humwambia : leo mwambie mumeo akutwae , utapata 
pendo." 

wengine huandikiwa hirizi 8 ) na waganga. mume 
akiiona, humwuliza „hirizi ya nini hü," hujibu „ya ma- 
radi 9 ) tu." 

destnri ya mtu mwenyi wake wawili. 

mwenyi wake wawili yu katika mashakka lü ). kwanza 
aweze kuapa maneno ya uwongo killa siku, wasigombe, 
sababu mwanamke na mke mwenziwe haweshi n ) mago- 
mvi kwa uwivu. mwanamume akinunua kitu, akafika 
nynmbani, asingie katika nyumba na kile kitu. iwapo 
anataka kugawa — agawie nje, killa mtu ampelekee fungu 
lake. akigawia ndani, itakuwa ugomvi. 

1) sich widersetzen. — 2) Zurechtweisung. — 3) Herrscher, Rich- 
ter. — 4) Liebhaber. — 5) Medizintasche. — 6) Rizinusöl. — 7) Ge- 
heimnis. — 8) Schwätzerin, d. i. weibl. Geschlechtsteil. — 8) Amulett. 
— 9) Krankheit. — 10) Zweifel. — 11) hawaishi. 



— 119 — 

kazälika chakula — killa nyuniba haifai kula hattä 
askibe. ukenda nyumba ya pili, kama hukula chakula — 
ugomvi. 

kazälika ngono *) — sherti agawe sawasawa — siku 
tatu huku na siku tatu huku. na kulla nyumba utaka- 
yolala, sherti mwanamke ulale naye. ukimlala mwa- 
namke mmoja — as-subuhi ugomvi, atasbitaki mwa- 
namke kwa wazee wake, atasema: „huyu mwanamume 
hana ngono nami." 

kazälika mume akitaka kuoa mke wa tatu, sherti 
wale wake wa kwanza awatake radi 2 ), atoe kitu kuwa- 
pa, jina lake „mwago." 

na akanunua suria — asimgawie ngono sawa kama 
wake, kwa mke akilala siku tatu, kwa suria siku moja. 
kazälika akinunua nguo kuwapa, suria asimpe namna 
ya wakewe, wataqasirika sana. lakini juu ya ku- 
fanyiza wema kama huo , ugomvi kwa mtu mwenyi 
wake wawili hawishi, sababu mmoja anataka hivi, na 
mmoja anataka hivi. na wakikaa nyumba moja — hawa- 
patani. khassa usiku, mume anapotwesha, kwenda ku- 
lala kwa mke wa pili, na ngono si zake, tenna usiku 
awasikie mke na mume wanazungumza na kucheka — 
as-subuhi ugomvi. 

na wanapogomba, ni khatari b ) kubwa mno, hu- 
umana kwa meno, ao hupigana kwa fimbo. wake wa- 
wili haifai kuweka nyumba moja. wengine wanapatana, 
lakini si kwa kweli. na desturi ya wake wawili — 
sherti yule mume afundishwe sana, ao asome katika 
vitabu — adabu ya wake wawili. asipojua, itakuwa 
killa siku magomvi. 

khabari ya mwanamke mfiwa. 

ba c ada ya kufa mume wake, hukaa r eda*) miezi 
minne na siku kumi. ikesha e eda kwa miezi ile, atokeapo 

1) Beischlaf. — 2) zufrieden. — 3) Gefahr. — 4) Wartezeit. 



— 120 — 

mume kutaka kumwoa, haqubali, sababu ana masikitiko 
ya mumewe mudda mwaka uishe. na hiyo c eda mwa- 
namke hukaa ndani ya nyumba, naye huvaa mavazi 
meupe ao meusi , lakini slierti yule mwanamke awe 
mweza ao mumewe awe mweza. asipokuwa, bakai f eda, 
ma e ana miezi minne yataka matumizi. wengine c eda zao 
wanazikalia nje, wanasema : „mimi kuku, naclmmia 
mdomo wangu." 

kazälika mke mfiwa katika c eda hana rukhsa ku- 
f'anya urembo *), manukato, ao nguo zilizo nzuri, illa 
nguo zile, anazovaa katika c eda, zikiwa chafu kufuliwa, 
na maungo yake ana rukhsa koga, lakini ngomani hendi. 

na ma'ana ya c eda ya mwanamke mfiwa — kuji- 
tezama nafsi") yake kwamba bana mimba, bii ndio 
ma'ana kukaa e eda kuto' kuolewa 3 ). na tenna kwa 
mwanamke mfiwa c eda ndio sababu ya masikitiko ya 
mumewe. 

na mwanamke mfiwa huweka c ada 4 ). killa al-kha- 
misi bupeleka mafuta mskitini, ao hufanyiza chakula, 
akaweta watu kumrehemu 5 ) mumewe kwa fätiha 6 ). na 
kulla mwaka husoma khitima 7 ) qaburini 8 ) ao nyum- 
bani, na kulla mfunguo tatu hununua manukato — e udi, 
tibu, dalia — kupeleka qaburini. 

ba c ada ya mwaka akitokea mume kumposa, atape- 
leka shauri kwa ndugu za mumewe: „mimi nimeposwa." 
wakiridi — ataolewa. kama bawakuridi, atatokea ndugu 
mume wa yule ndugu aliyekufa amwoe. huyu jina lake 
mume mwingilizi. 

kazälika h'arusi yao haiwi na furaha nyingi, illa 
mume buoa, marra akaingia ndani. akampa mkewe 
mkono, hawafanzi magoma na shereke 9 ). 



1) Gesicbtsbemalung. — 2) Seele. — 3) verneinter Infinitiv — 
4) herkömmliche Abgabe. — 5) barmherzig sein. — 6) erste Sure. 
7) Koranlesung. — 8) am Grabe. — 9) Freudenfest. 



kliabari ya knlrasn '). 

zamani sana wahenga wetu hawakujua labda kha- 
bari ya kujibusu, lakini sasa wameona Wa'arabu kubusu 
wake wao na watoto — nao wamefuata. Wasuaheli 
wakiwa ndani na wake wao, wanajibusu katika vinywa. 
na kutakana kwao husema mwanamme ao mwanamke 
„kitoto nibusu" ao „ninonee." nao hubusu vilevile mtoto 
wao mdogo, lakini akipata miaka saba c mtoto mwa- 
namume — mama yake ao skangazi 2 ) lake ao dada 3 ) 
yake ao mkwewe 3 ) — kawambusu, si desturi , lakini 
babake akitaka kumbusu — haiduru 4 ). na akiwa mtoto 
mwanamke hailai kumbusu baba yake wala ndugu yake 
mwanamume. 

kazälika mtoto mdogo wa mwaka mmoja ao miwili, 
kama amekuja bibi yake ao skangazi ao mwanamke 
mwingine, huambiwa yule mtoto „mchobee 5 ) sbangazi 
lako." naye huenda akamchobea. tenna humwambia 
„mbusu." kumbusu. tenna huambiwa na mama yake: 
„mpe tumbaku shangazi lako." hunyanyua juu nguo, 
akamwonyesha mboo 6 ) yule skangazi lake, naye hu- 
vuta ile, mboo, kisha hunusa, kisha huenda chafya 7 ), 
tenna husema: „a, tumbaku kali sana!" humwambia: 
,.ficha tumbaku yetu." na kama wako waanawake 
wanne ao watano — wote watamnusa, nao hufurahi, 
tenna hucheka sana. 

na kubusu namna ya pili — sherifu 8 ), ukakutana 
naye njiani. ao mw'allimu anasalisha katika meskiti, 
ao anasomesha darasa 9 ), ukafika darasani, humbusu. na 
kubusu kwake — humbusu mkono sherifu na mw'allim, 
si katika kinywa. 



1) küssen. — 2) Tante. — 3) Schwester. — 4) Schwieger- 
mutter. — 4) schaden. — 5) chohea lieb halten. — G) penis. — 
7) niesen. — 8) Nachkomme Muhammeds. — 9) Schule. 



khabari za ngoma za furaha 1 ). 



ngoma za zainani. 

desturi ya Wasuaheli tangu zamani furaha yao 
kubwa katika h'arusi, na pasipo h'arusi, furaha kubwa 
ya ngoma. na wakiwa na mashindano 2 ) , wakackeza 
na ngoma. nao wanapenda sana machezo ya ngoma 
tangu wahenga 3 ) wao hatta vijana wa sasa. zamani 
wakicheza ngoma — hatta majumbe hucheza ngoma, sa- 
babu wanavoipenda wote. 

ngoma kun. 

asili 4 ) yake ndio ngoma ya ujumbe. kupigwa kwake 
huwekwa ngoma mbili kubwa uwanjani, nazo huwa 
juu ya vitanda. na kupigwa kwake kwa fito mbili. 
na anayepiga, iwapo si jumbe, huvua kofia na vyatu. 
na mpiga zumari 5 ) , iwapo mtumwa , huvua kofia , na 
mpiga siwa 6 ) vilevile huvua kofia. akiwa mungwana, 
havui kofia. 

na ba'ada ya zile ngoma kuu husimamishwa goma 
kuu la tatu juu ya mti, huitwa goma hilo mkuwiro, 
ndilo lenyi c ezi 7 ) katika ngoma kuu. bassi zikipigwa 
zile ngoma, watu hucheza, nao hucheza watu wawili 



1) Freudentänze. — 2) Wettstreit zwischen den einzelnen Par- 
teien, Cliquen. — 3) Vorfahren. — 4) Ursprung. — 5) Flöte. — 
6) Jumben-Horn. — 7) Macht. 



— 123 — 

tu. na wachezao sherti wawe waungwana, watumwa 
si desturi kuckeza ngoma kuu. na hawa waimgwana 
wanapocheza, huvua kofia na vyatu, na majumbe wa- 
kicheza, hawavui kofia wala vyatu. lakini skaha *) ao 
waziri, akicheza na jumbe, huvua kilemba, kofia kavui. 
na liao wanaockeza busbika panga mikononi, ndizo 
wanazochezea, na jumbe akicheza, huwa na wapambe 
wawili vijakazi wazalia , ndiwo wanaozunguka naye 
yule jumbe. na machezo hayo hayana nyimbo. 

ngoma ya s endemre. 

na mno zamani machezo yao, wakiwa na mashin- 
dano, huchezwa „sendemre." na hilo sendemre buwe- 
kwa ngoma uwanjani, iliyo kubwa, na chapuo 2 ) mbili na 
mrungura 8 ) na zumari na upatu 4 ). na hü ngoma kubwa 
hutundikwa juu ya panda ya mti, nayo hupig wa kwa 
vipande viwili vya mti. na mpiga zumari hujengewa 
dungu juu ya mti. na hilo dungu hufungwa na ma- 
jamvi — mfano wa nyumba. naye huwekewa kitanda 
juu , hufanyizwa na mwavuli wa matawi ya tambuu. 
hupiga zumari na mwimbo katika ile zumari, na watu 
wako chini wanaitikia kwa maneno, mathali kama: 
„tulikuwa sawa, sasa In vi tuwaj) mbalimbali, 
mwalia-) mikungu, niajumbani hamna sahani, 
tulishone fumba mtondoo 3 ) tulitose pwani." 

1) wir sind. — 2) essen aus. — 3) die mtondoo-Leute. Bei 
den masbindano stehen sich immer 2 feindlich gesinnte Gruppen 
gegenüber. 

ao huimba: 
„sitirihali 1 ) watumwa, simameni tuwatume, 
mwenyi mara^i makuu haonani na mtume." 
1) die sitirihali-Leute. 



1) shaha und waziri kommen ihrem Range nach gleich nach 
dem Jumben. — 2) Trommel. — 3) Trommel. — -4) Blechinstrument 



— 124 — 

* ao huimba : 

usinichokoze kwimba 
Amri '), utalia, 
nduguyo kajenga nyumba 2 ) 
Unyanyembe ameikimbia. 



1) Name. — 2) Haushalt. 

na kucheza kwao waanawaume liushika vitara mi- 
kononi ao panga ao bakora. na waanawake huclieza 
vilevile , na mikononi huskika masbadda ya tambuu *). 
na kucheza kwao huzunguka ule uwanja. na marra 
moja hutoka mwanamume pahali aliposimama , humqa- 
bili 2 ) mwanamke uso kwa uso , wakackeza pamoja. na 
macbezo hayo huchezwa siku ya siku kuu, ao siku ya 
h'arusi, ao furaha tu, ao kwa masbindano, lakini sasa 
hayako machezo hayo. 

khabari ya mashindano. 

zamani mrima kulikuwa na mashindano mengi. 
mashindano yao husema: „t ufanve chama 3 ) cha umoja 
beina ya mtaa kaza wa kaza na mtaa kaza wa kaza." 
huchagua mkuu wao, na waziri mmoja, na hal-mashauri 4 ) 
na kijumbe. huyo mkubwa killa neno juu yake, akifa 
mtu, ao mtu ataka kuoa, ao mtu amefiwa, mambo yote 
huyafanya yeye mkuu. na waziri kazi yake, likitokea 
neno katika mji, hupewa shauri waziri, naye hupeleka 
khabari kwa mkuu. na hal-mashauri kazi yake hu- 
shauriwa neno litokeapo. na mjumbe huwalika watu, 
ma c ana huenda kuwambia watu „kesho mkutano kwa 
mkuu, amekufa mtu," ao „tunataka kwenda kuzika," 
ao „twataka kwenda kuhani." 5 ) hupeleka khabari killa 



1) Betelsträußchen. — 2) sich nähern. — 3) Vereinigung. 
4) hali yake kushauriwa. — 5) an der Trauerfeier teilnehmen. 



— 125 — 

nyumba, „tukutane kesho sa c a ya tatu." hushikana chama 
hicho kwa umoja. na likitokea neno mjini, mkuu wao 
halikumpendeza , watu wote hufuata maneno yake. 
ikiwa mtu amemqasiri mkuu wao karamuni , karamu 
itavunjika. 

kazälika katika mashindano hayo hutokea machezo 
ya ngoma kukesha usiku kucka , siku sitta ao saba e 
wanackeza ngoma tu. wanatumia fedda nyingi, ma'ana 
watu wa chama moja wakickinsha mbuzi wawili wen- 
gine kuckinska mbuzi wanne. siku ya mwisho wa 
ngoma kufanya karamu, hu'arrifiwa watu wageni na 
wenyeji. na kufanyiza maandazi killa nyumba. killa 
nyumba hupelekwa piski tatu za mckele, na piski moja 
unga wa ngano na samli na sukari kuandaa , ma e ana 
isipokuwa kivo — kikao kimoja kimefedeheka. 
na huo ni mwimbo wao wa mashindano: 
„mwenyi fulani hojaji 1 ) zache, 
kesho h'arusi kesTuTkutwa fungate, 
utafilisika. gongoni 2 ) nyache." a ) 
na chama cha pili huimba: 

„sisi twaomba saläma maji yapite, 
kolekole 4 ) na koana 4 ) wajifiche, 
panapo c adui yako usipite." 
kii ndio khabari ya mashindano yao , lakini sasa 
hawayafanyi mno kama zamani, ma'ana „mikono mitupu 
hairambwi, ikarambwa — ina punje." 



ngoma ya chando. 

huwekwa chapuo (ngoma) moja na vumi moja 
(ngoma) na mganda (ngoma) na zumari. na kuchezwa 



1) Gerede. — 2) Stadtviertel Bagamoyos. — 3) mit den Gon- 
goni-Leuten könnt ihr euch nicht messen. — 4) kleine Fische, ge- 
meint sind die Gegner. 



— 126 — 

kwake huchezewa uwanjani, waanawaume na waanawake. 

nao hucheza, tenna hupiga magoti wanapocheza, nao 

huimba mwirnbo : 

„chando we ndio ngoma, 
mtoto mdogo wajuaje kwanga? 1 ) 
chando ndio ngoma." 



1) umhertreiben (von Mädchen Nachts) 

ao huimba: 

tujile *) kutia moto na watoto, 

tujile kutia moto na watoto, 

na wenyewe ni walele 3 ), si wa mato 3 ), 

fungua mlango nipite." 



1) tumekuja. — 2) wamelala. — 3) macho. 

na ngoma hü ni ya zamani, lakini sasa hupata siku 
wakacheza. 

ngoma ya kigoma. 

asili yake kigoma hupigwa panapo h'arusi ao fu- 
raha tu. nayo hualikwa waanawake na waanawaume. 
waanawake wakijua, leo kuna kigoma , hujitengeneza 
mavazi mazuri na manukato kujitia. na kuchezwa 
kwake huchezwa nyumba yenyi ukumbi mkubwa. wa- 
anawake hukaa juu ya dari . hushika mbiu kupiga , na 
waanaume hukaa chini. mmoja huimba , naye huitwa 
sogora '), na watu wawili hupiga chapuo , na moja hu- 
piga vumi, na mtu moja upatu, na moja hupiga zumari. 

tenna ngoma ikianza, hutoka vijana waanawaume, 
nao wamevaa mavazi mazuri , na mikononi wameshika 
vileso. tenna yule sogora huimba mwirnbo: 
hao hao — hao we." 



1) Vorsänger. 



— 127 — 

hucheza tenna wale vijana watu wawili. wakichoka 
wawili hao , huja wawili huitwa tira yao. na wale 
waanawake, wakiona waanaume wanacheza, kupiga vi- 
gelegele juu ya dari, hufunga na mikufu katika visutu, 
ao timbi, ao pete, kuwapa waanawaume, wanaocheza, 
ma'ana ni tunza zao. 

naye sogora huimba tenna : 

„fulani wa bwana fulani 
anacheza na nduguye." 
na wale waanawake na waanaume huitikia: 
r yöyo bwana, yoyo bwana, 
anacheza na nduguye." 
ao huimba: 

„kalale bwana kalale 
uleleko J ) Jana na leo kalale. Ä 



1) ulipolala. 

ao huimba: 

„kama wewe kama wewe kama wewe he 
kama wewe kama wewe kama wewe he 
tutampata mwenzio kama wewe." 
ao huimba: 

„mwendo wa kenge, kenge mwendoe, 
killa apitapo, kenge mwendoe, 
mwendo wa kenge." 
na mwisho wake zile tunza, waanawake walizowapa 
waanaume, ngoma ikivunjika, hupewa wenyewe waana- 
wake vile vitu. wenyewe wale waanaume huuliza : 
„mkufu huu wa nani?" ao „pete hü ya nani?" mwen- 
yewe mwanamke hutambua, akaja kuchukua. na yule 
mwanamume, akimpenda mwanamke yule mwenyi mkufu, 
hupatana naye, akawa rafiqi yake. 

lakini yale maua , yaliyofungwa katika visutu, 



— 128 — 

lmchukua waanawaume , huitwa „vikuba." mno kutun- 
gwa mkadi 1 ) na rihani 2 ), kutia na mafuta ya manu- 
katu. 

nacko kigoma kuckezwa tangu siku tatu katta siku 
saba', kakina karamu. na mckezo wake kuanzwa al- 
'asiri na usiku. 

ngoina ya tinge. 

asili yake imetoka barra. mckezo wake kuckeza 
waanaume watupu. na mackezo yake kupigwa makofi, 
hapana ngoma. nao lmjipanga safu 3 ) , wengine upande 
huu, na wengine upande kuu. na mckezo wao kupiga 
skindo mguu wa kulia. marra hunyanyua ule mguu 
wa kulia juu. na mwenyi mguu mwepesi, akinyanyua 
juu upesi, akiskuska upesi, wa pili akikawia kunyanyua 
katika ule upande wa pili — amefungwa — ■ kuja 
upande huu. na nyimbo zao kuimba: 
„ajaye hamna 1 ) we 
ajaye hamna." 

1) wer kommt, wird geschlagen. 

ao huimba : 

„pomboo ! ) akiinama akinuka." 



1) Fisch. 

ao kuimba: 

„somo *) we, somo, 



lubelege *) ke somo. 



1) Freund. — 2) lu auf lugulu (mguu) bezüglich; belega 
peleka. 

ao huimba: 

„mnyanya upandapo huota." 



1) Pandaue. — 2) Basiliumkraut. — 3) Reihe. 



— 129 — 

ao huimba: 

„endaye Pemba, endaye Pemba, 
salämu kwa Mbaruku — kisomanga.' 

ao huimba: 

„hapa pana moja, na moja tenna 
mcheza katinge kanyamaa *). 
hapa pana mbili na mbili tenna 
mcheza katinge kanyamaa. 
hapa pana tatu na tatu tenna 
mcheza katinge kanyamaa. 
hapa pana nne na nne tenna 
mcheza katinge kanyamaa." 



1) Der tinge-Spieler ist geschlagen. 

huimba kama hivi hatta kutimia kumi. khalafu hu- 
imba: 

„hapa patupu, hapa patupu." 
upande utakaoshindwa, huwapiga msokole, husema: 

„sökole *) sökole iyoö." 



1) mmechoka. 

huitikia wote pia, khalafu hucheza hivo hatta waki- 
choka. 

ngoma ya kiumbizi. 

asili ya machezo hayo ugomvi. hupigwa ngoma 
chapuo na vumi na upatu na zumari. na machezo 
hayo huanzwa al- c asiri katika sa'a ya kumi hatta sa'a 
kumi na mbili. nao hucheza chini ya mti kama mwembe, 
uliwo mkubwa, wenyi kivuli cbema. huja vijana, wa- 
mevaa kanzu nzuri, na mpiga zumari hupiga zumari 
yake: 

„shetäni njoo, shetäni njoo, 
tumpake chokaa." 

Veiten, Desturi za Wasnaheli. iJ 



K 



— 130 — 

vijana hutupiana fimbo , na ma'ana ya kumtupia 
fimbo , anamwita, waje waeheze pamoja. na mchezo 
wao lracheza kwa fimbo. kvvanza hucheza vizuri kwa 
majivuno , na zile fimbo hugongana , iwapo hawana 
ugomvi. na iwapo yule anayecheza naye c adui yake, 
amemtwalia mwanamke wake, ao wametukanana tangu 
zamani, machungu yao hutoleana kiumbizini. na desturi 
yake hicho kiumbizi waqati wa el-maghribi *) kinapotaka 
kuvunjwa, hupigwa msbindo wa bondogea 2 ), hucbezwa 
kwa fimbo nyembamba, bupigana kwa fimbo bizo. ao 
huwapa watoto wadogo fimbo nyembamba, hujifundisha 
kucheza kiumbizi, ao nao bupigana wale watoto. 

na kiumbizi huchezwa panapo h'arusi sasa, na 
zamani wamecbeza killa siku. 

ngoma ya kidatu ao msoma. 

ngoma hü hucheza vijana waanawake vigori na 
wari na waliwoolewa. nayo huchezwa usiku. na ku- 
chezewa kwake huchezwa uwanjani, hujikusanya waa- 
nawake, na waanaume huenda wakatezama. nao waa- 
nawake hupiga makofi, wakemba na nyimbo : 
„nache *) we nache, 
Ramadani nache, 
usinivumbue mti 
kwa kipande cha fenesi." 2 ) 

1) niache. — 2) Yakfrucht. 

ao huimba : 

„ e ilimu ') mwaisoma c ilimu, 
qoräni na wivu haikusilimu. " 



1) Wissenschaft. 



1) Sonnenuntergang. — 2) besonderer Trommelschlag. 



— 131 — 

ao huimba : 

„kigori kapewa mimba, 
upande mwana mwari — upande. u x ) 



1) zu ergänzen kigori. 

ao huimba : 

„ kalalama *) he leo kalalama, 
>ni ngali 2 ) mwari« 



1) schreien. — 2) noch. 

ao huimba : 

„nache nitwae mimi ') 
nache nitwae mimi 
kutwaliwa ku uchungu. 



1) Klage eines Mannes, der Ehebruch begangen und von seiner 
Frau hört, daß sie dasselbe getan. 

ao huimba: 

„si kwetu si kwetu, Mkwaja 1 ) si kwetu, 
kula ngano yako, nile chachu yetu." 2 ) 



1) Ort. — 2) ein Mädchen weist ihren Bewerber ab. 

ao huimba : 

„Bori 1 ) kaponzwa -) na kalima 3 ), 
macheche 4 ) ya moto — mzinga u nyuma, 
Bori kaponzwa ni kalima/' 

1) Mann aus Saadani, der in Folge seiner bösen Redereien über 
andere ermordet wurde. — 2) in Gefahr geraten. — 3) Worte. — 
4) Funken. 

ao huimba: 

„kaudundu x ) unga kaubwi." 2 ) 

■'■'■■-\ 
1) dunda = twanga. — 2) bwia = ramba. 

9* 



— 132 — 

ao huimba: 

„wa 1 ) e isha wa c isha, mshuko wa 'isha, 
radi ya kungwile -) yamhangaisha. " 8 ) 



1) mshuko. — 2) kungwi lake. — 3) in Unruhe versetzen. 
ao huimba: 

„Mwanakere kukataa, nyorryo *) uzia we, 
Mparango kaitia moto mrima we." 



1) Busen, hier Frau gemeint. 

na mchezo wao hucheza waanawake wawili wawili 
pamoja, wakesba wale, huja wengine wawili. nao hucho- 
beana, ma'ana hupeana chambi, huzunguka mduwara. 

marra nyingine hualika mpiga zumari , nao humpa 
mapesa, ao huwapigia burre, lakini ngoma hapana. 

ngonia ya nidnrengc. 

kuchezwa kwake cbapuo mbili na vumi moja na 
upatu na mpiga zumari. nao hucheza watu wawili 
wawili mwanamke na mwanamume, hushikana mabega, 
wakazunguka katika uwanja. na mpiga zumari huimba 
mwimbo : 

„mwandani *) wa somo 2 ) ananipenda, 
>pesa moja twaa« — ananipenda 
»pesa mbili twaa< — ananipenda." 
1) Geliebte. — 2) Freundin, 
ao huimba: 

„ukizinga 1 ), ukipata 
mwenyi babu -) — sina shakka." 



I) zini. — 2) ein Kind, 
ao huimba: 

„wawili wawili J ) utawatendani, 

moja Mwavi moja Shangani? 

tuutie moto upande wa pwani.' 



1) waanawake zu ergänzen. 



— 133 — 

ngoma ya bondogea. 

asili yake ni ngoma ya wazalia. nayo huchezwa 
hatta sasa Unguja na mrima. na mpigo wake ckapuo 
na vumi na upatu na zumari , na waanawake kushika 
mbiu mikononi. na waanaume hushika panga ao fimbo. 
na kucheza kwake hucheza duwara. lakini marra moja 
hutoka mtu moja, akaingia kati ya uwanja kucheza. 
akiondoka, huja wa pili. waanawake hawachezi. wen- 
gine hupiga mbiu , wengine hutazama tu. na mpiga 
zumari huimba mwimbo : 

„Nasoro naye namtafuta, 
kanibie pesa langu la mafuta/' 
ao huimba: 

„iyö, kachupa kavunja chupa." 

ngoma ya sopai. 

ma'ana ya sopai — walipokuja mapolisi 1 ) ya ki- 
hindi Unguja, wakafanyiza ngoma ya sopai. na mpigo 
wake sopai chapuo mbili na dogori moja na upatu na 
mpiga zumari. na kucheza kwake waanawaume hushika 
fimbo, na waanawake wengine hushika fimbo. na waa- 
naume, wanapocheza, hupania -) nguo. na mchezo wao 
hutazamana usoni mke na mume. nao hucheza kwa 
shingo, huzunguka duwara. na mwimbo wao : 
„sopai amelala nje 
sopai amelala nje 
kwa kukosa mke." 
ao huimba : . 

„kanitwalia shoga langu we 
leo Mazengo." x ) 

1) Name. 






1) vom engl, police. — 2) hochschürzen. 



— 134 — 

ao huimba : 

„nalikwambia usende 
kwa Mtambalika x ), 
una nini bata ? 
una nini bata?" 



1) Name eines Mannes. 

ao huimba : 

„khabari ya Zinjibari kuna mbu na usubi, 
masopai wamepigwa na wachezao kinubi." 
ao huimba: 

„hapana ugonjwa mbaya, buba na upele, 
ajapokuwa mkweo, mkono u mbele." 

ngoma ya msanja. 

ngoma yake hupigwa uwanjani ao katika nyumba, 
haina zumari. huwekwa dog_ori moja na upatu na 
chapuo. na waanawake hushika mbiu. huzunguka 
wote waanaume na waanawake duwara uwanjani. na 
mghani 1 ) husimama kati, huimba nyimbo: 

„Salimu wajivuna, kama mtoto wa bwana." 
wale waanawake huitikia : 

„he walläh" ao „he nana." 1 ) 



1) des Reimes wegen, ohne Bedeutung. 

mghani huimba tenna : 

„tashona kanzu yangu ya marefu na mapana, 
tezama uwembamba wake, kama mnara wa bwana 1 ), 
nguo mbili, bwana, sabuni ya kuombea." 



1) Leuchtturm des Sultans. 



1) Vorsänger. 



— 135 — 

ao huimba: 
„mwendo wa Mushti 1 ) Mäthiyu*) watu wanautama'ni, 
khassa avae makoti, akimbilie bandani, 
khassa atwae tambuu, aitafune kinywani, 
khassa nguo za hariri, kwake hazina thamani, 
kicheko chamwenye mwanya, mwenye pengo achekani?" 3 ) 

1) vom engl, mister. — 2) Matthews, ein Engländer, der lange 
Jahre General der Truppen der Sultane von Zanzibar war. — 
3) anacheka nini. 

ao huimba : 
„njia ya rigambo l ), njia ya ngambo, naipitia utumwa, 
nikenda chooni, birika rubele na nyuma, 
sikutaki wewe, nataka mwenyi watumwa. " 2 ) 

1) Negerviertel Zanzibars. — 2) Klage einer Frau, die einen 
armen Mann hat, aber gern einen mit vielen Sklaven haben möchte. 

ao huimba : 

„qitimiri *) tiba 2 } kina mazoea, 
fundi wa mahaba ni yupi? nambia. 
fundi wa mahaba ni moyo kupenda." 

1) ein pepo. — 2) mein Gewährsmann gab mir an, daß qitimiri 
tiba bedeute „Liebe, mein Liebling." 

ao huimba: 

„nina masäibu 1 ), nami nayaona, 
naona harubu 2 ), moyo raha s ) sina, 
bana nimetubu 4 ), sitatenda tenna." 



1) Schlechtigkeiten. — 2) Krieg, Streit. - 3) Ruhe. — 4) be- 
reuen. 

ao huimba: 

;; bana wanipenda, t wende zetu Makka, 
twende tnkazuru *), turudi haraka 2 ). 
umeniqasiri 3 ), nimeqasirika." 

1) beten. — 2) Eile. — 3) weil du es abgelehnt hast. 



— 136 — 

ngoma ya dandaro. 

huchezwa uwanjani. na ngoma yake dogori moja 
na upatu na chapuo na mpiga zumari. na machezo 
yake waanawake na waanaume. waanawake huvaa 
mbugi miguuni, na waanaume hushika bakora. na ku- 
ckeza kwao huzunguka na kupiga mguu mmoja mmoja 
chini. na nyimbo zao hupokeana, sogora wao huimba, 
na atakayo yoyote huimba. 
na nyimbo zao ni bizo : 

„kutoka — natoka kwako, kurudi naona shemu 1 ), 
nitapita njia gani, katta nitokee kwenu? 
sitamwacha ubwa 2 ) wangu, mwenyi mali kemkemu." 8 ) 

1) Scham. — 2) Liebling. — 3) viel. 

ao huimba : 
„mbaramwezi *) rawarawa 2 ) tupakie Wabarawa, 
teremkia bondeni, maua yamechanua, 
usinione mdogo, naweza kukucbukua." 



1) Mondschein, hier menses gemeint. — 2) lawa = toka. 

ao huimba : 
„nime'asi kwetu, sababu nakuja kwako, 
sikutaki wewe, nataka mwenyi majoho." 
ao huimba: 
„Somangara 1 ), wenzio wanakusema, 
Somangara kachukua mabuyu, kwenda kugema, 
■ na uche, dandaro naona shemu." 



1) Name eines Mzegeju. 

ao huimba: 
„bwana kanunua ndege l ), mlio wa kakatua 2 ), 
utumwa wa bwana Sefn mpaka jua kutua." 



1) eine Frau. — 2) ein Vogel. 



— 137 — 

ngoma ya kasangwa. 

machezo yake hupigwa ngoma nne , cbapuo mbili 
na dogori la tatu na mrungura moja, na, tenna zumari 
na upatu. nayo kuchezwa kwake hujipanga watu mdu- 
wara, wa amma waanawake upande wao mbali na waa- - ' 
naume upande wao mbali. na mchezo wao ni kuchupa- 
chupa. hutoka mmuja, akampa chambi mwenziwe, kisha 
burudi, huja wengine kufanya vilevile. 
na mwimbo wao: 

„kitanda cka msichana *) 
hakina mkeka, 
kweli we sorehsaa— ■ 



kitanda cha msichana 
hakina mkeka." 



1) junges Mädchen. — 2) du bist doch so eitel. 

ngoma ya mbenda. 

mpigo wake dogori tatu, hupigwa na mtu moja, 
na chapuo ya nne na upatu wa tano na zumari ya 
sitta. na mchezo wake huchezwa na waanaume tu. 
nao huvaa mavazi ya kike , vitambi buraa, na kaya za 
dismali , na vyombo vya fedda mikononi. na mchezo 
wao hucheza kwa shingo. 
nao huimba nyimbo: 

„la Mlali 1 ) joka kuu la Mlali, 
fungeni milango, mzuie wana wari. 
kazi imekwisha, gobore 2 ) keba mtali." 



1) Ort. — 2) vergl. folgendes Kapitel „ngoma za sasa." 

ngoma ya goma. 

mpigo wake chapuo mbili na mpiga zumari. na 
mchezo wake waanaume pekeyao, waanawake hutezama 



— 138 - 

tu. nao hucheza kwa bakora. mpiga zumari hutoa 
mwimbo, nao huitikia pamoja. 

huimba: .m^o 

kafungwa na ukole 2 ) 
kisekeseke." 



1) Vogel , gemeint eine Frau die sich gern herumtreibt. 
2) Strick. 

ao huimba: 

„Mbarangashi *) simama dede 2 ) 
ähe sina mwana, tambeba nani?" 



1) Name eines Kindes. — 2) aufrecht. 

nao huzunguka duwara. na marra nyingi husomea 
kwa umoja , husema : „sökole sökole" *) na wengine 
huitikia: „iyöo." 



1) wir sind müde. 



ngoma ya sasa. 

ngoma ya banji. 

banji watu hufanyiza chama mashindano vikao vi- 
wili. kikao kimoja huitwa ,.goboreni," cha pili huitwa 
„seneda." mchezo wao hujenga banda. na banda lake 
hununuliwa jora za merikani, likashonwa tanga, kina- 
kwitwa chendarua. husimamisha kwa miti. na kati 
ya hicho chendarua hutia bendera. wakesha lifunga 
hilo banda, huweka viti. wakaalikwa waanawake na 
waanaume. kualikwa kwake hupigwa mrungura killa 



— 139 — 

nyumba, huambiwa „leo banji." nao huwa na mkuu 
wao na waziri wao mmoja na kijumbe. na waanawake 
vilevile hutawallishwa l ) mkuu mwanamke na waziri na 
kijumbe. na kutawallishwa kwake hao mawaziri na 
wakuu, hutoa fedda. na inapotoka kiyo fedda, hupigwa 
banji. wakenda wanaotaka kutawalli -) na watu wote 
wanachama na watu wengine, hutolewa ile fedda. hu- 
simama mtu juu ya kiti, na yule anayetaka kutawalli, 
hukaa juu ya kiti. yule aliyosimama, husema : „muungu 
amtawalli mkuu." na watu wote huitikia: „äye." na 
yule aliyesimama juu ya kiti husema: „amekuja fulani 
kwetu, anataka machezo, naye ameleta fedda kaza wa kaza, 
anatawalli ukuu, mnamtaka?" na watu wote huitikia: 
„tunamtaka." akesha tawalli, hupewa jina — ya kwamba: 
„huyu ni mkuu fulani jina lake." akisha tawallishwa hu- 
tiwa juu 3'a kiti, watu hushika kile kiti, wakakinya- 
nyua juu na yeye pamoja, humzungusha katika lile 
banda la banji. waanawake hupiga kigelegele, hupigwa 
na mrungura nyuma yake. na ile fedda hugawiwa 
wanachama na wakuu na mawaziri, waliomtangulia yule, 
aliyotawalli leo. tenna hupigwa banji , ikiwa usiku 
kucha ao sa c a tatu ao nne. 

na machezo hayo hupata siku, wakenda viungani, 
wakapika karamu, hualika watu wa mji na wenyewe. 
huenenda hushinda kutwa kiungani, hula vyakula na 
kucheza, hatta jioni hureje'a mjini na shangwe. 

na mchezo wao waanawake wengine hukaa juu ya 
viti — wale wakuu na mawaziri na wakuu waanaume, 
na wanachama kucheza. na kucheza kwao hupangana 
waanawake na waanaume , huzunguka duwara, huimba 
na nyimbo : 



1) in ein Amt einsetzen. — 2) ein Amt antreten. 



— 140 — 

„msafiri we, naomba saläma, 
mfa maji we, hachi kulalama." 
ao huimba: 

„mwambie mama, nakuta mashakka, 
rnwambie mama, nakuta mäshakka. 
tumewadanganya nyabwa *), 
tumewadanganya nyabwa." 



1) Hund. 

ao huimba: 

„mchagua jembe, wala si mkulima, 
nachezea khiyari, banji si utumwa." 

ao huimba: 

tumekula ngombe saba c u thelatha mia 1 ) 
simtaki huyu Matende 2 ) kumshuhudia. 



1) sagt die eine Partei. — 2) Name. 

ao huimba: 

„njoo bwana, njoo, 
bwana wangu, unipoze moyo." 
ao huimba : 

nipe mbili nende. nipe mbili nende, 
kama hukunipa, sileti mshindo wa bwende. 
ao huimba: 

„huyu binti Simba meno kama ngwe '), 
kazi yake zina*) na kulala nje. 
Maguru Kutimba inzi kawawinge." 



1) Flußpferd. — 2) Ehebruch. 

ao huimba: 

„safinati nuhu J ) tutainunua, 



1) Name eines Schiffes. 



— 141 — 

tutawapakia, maseneda *) wawe baharia, 
wakavute kamba, na kutupikia." 



1) Name. — 2) lockern. 

ao huimba: 

„msambe 1 ) msambe 
watoto 2 ) nimewadanganya. 



1) glaubt nicht. — 2) die Leute der eigenen Partei. 

ao huimba : 

„wambiwa wazinga 1 ) kukai kitako, 
nakwambia kweli, mwenzangu, 
tunza moyo wako, ukae kitako, 
lataka 2 ) kwambiwa 
Ksilo nathari." 3 ) 






1) die seneda-Leute. 

ao huimba: 

„kanitende kanitende, 
kanibia kipande changu, 
panya kanitende." 
ao huimba: 

„njaa mbaya, njaa mbaya, 
Manga *) kavaa jambia 
limempwaya." 2 ) 



1) ehebrechen. — 2) auf shoga Freundin bezüglich. — 3) Verstand. 

ao huimba: 
„nataka kwimba, kijana, niimbe na nani?" J ) 
„takwimba na wewe kibibi, uliye nyumbani." *) 
„kwanza una ckongo 3 ) na kibiongo 4 ), 



1) sagt ein junges Mädchen. — 2) sagt ein Mann. — 3) Ant- 
wort des Mädchens: du bist einäugig. — 4) Buckel. 



— 142 — 

pili una tende l ) na käsende." s ) 
gobo 3 ) lache lende." 4 ). 



1) Elephantiasis. — 2) Syphilis. — 3) goboreni - Mann. 
4) laß sie in Ruh. 

ao huimba: 

„anguruma kama simba kana mama 
ähe ukasliindwa bassi." 
ao huimba: 

1. „usinitie wasiwasi, 

kama hunitaki — bassi, 
songa 1 ), songa, 
songa unipe nafasi*). 

2. unyumba wa makelele 
siutaki, nenda mbele, 
songa, songa, 

songa unipe nafasi." 



1) gehe. — 2) laß mich allein. 

desturi ya wavikao — likaingia neno katika mji, 
lililo geni, ao mtu amefanya neno la c aibu '), naye mki- 
kao, humwimba katika machezo c aibu aliyoifanyiza. 

na hü ngoma ya goboreni na seneda ndio inayo- 
chezwa sasa killa siku. pakiwa na h e arusi ao kwa furaha 
tu. na zile ngoma za zamani hazichezwi mno, illa hu- 
tokea siku moja, wakitaka ngoma ya chando, ao ngoma 
ya kiumbizi, ao waanawake wakitaka kidatu, ao waki- 
taka sopai, ao vijana wana Farusi ao furaha tu, waki- 
taka ngoma ya goma — huchezwa namna ya zamani. 
lakini hizi ngoma nyingine za zamani tulizozitaja — 
zote hazichezwi sana. 

na Wamanyema sasa wanacheza killa siku ngoma 



1) Schande. 



— 143 — 

zao katika mrima, na Wasuaheli kuenda kutazama. na 
mchezo wao huwekwa dogori, likapigwa pasipo upatu 
wala zumari. na mchezo wao hucheza waanawake na 
waanaume. nao hutikitiza vyuno, huimba na nyimbo: 
„Lubangula 1 ) usimwite bwana." 
huitikia: 

„kahonga maboga." -') 
songora : 

„ukamwita bwana, 
kichwa kitamvimba. " 
huitikia : 

„kahonga maboga." 



1) Name einer Frau. — 2) sie hat ihm nur Gemüse gekocht. 



khabari ya pepo 1 ). 



Wasuaheli wameshiriki 2 ) pepo waanaume na wa- 
anawake. mwanamke akiwa na homa siku tatu kujitia 
pepo kutaka kupungwa, kkassa 3 ) akijua mwanamume ana 
kitu. killa siku ugonjwa unazidi, kitandani haondoki. 
na wazee wake yule mwanamke, wakimwona mtoto wao 
mgonjwa, kumwambia: ,.mkeo pepo wa bibi 4 ) yake 
amemrithi 5 ), ndiye anayemwuguza. sababu alipokuwa 
mdogo , tulimpandiska kichwani bibi yake pepo wake, 
tukasema naye „mlee huyu mtoto hatta akikua, akipata 
mume, tutakupa chano 6 ) cliako. na sasa bibi yake 
amekufa, pepo anataka chano chake, amemshika mju- 
kuwe." 7 ) na ynle mume kama hakuyashika maneno ya 
wakwewe, wote watamteta, husema: „mwanamume huyu 
ana choyo." 8 ) humpa jina la fumbo 9 ) „chuma hamegwa." 
na iwapo amequbali ,0 ) maneno yao, ya kama kweli mke 
wangu ana pepo, sasa nataka kumpunga, wazee wake 
watafurahi sana, watasema: „mtoto wetu amepata mume 
ampendaye/' na mwanamke ataqubali, mume wangu 
ananipenda. marra atamwita mganga, atazamie ubao ' x ) 
„nini kinamwuguza mke wangu?" atajibu: „hana kitu 
illa pepo bassi." atajibu mume : „nataka umfanyie dawa." 

1) böse Geister. - 2) Teil haben — 3) besonders. — 4) Groß- 
mutter. — 5) erben. — 6) Mulde mit Geschenken für den bösen 
Geist. — 7) mjukuu wake. — 8) Geiz. — 9) versteckter Name, 
Spitzname. — 10) einwilligen. — 11) auf dem Zauberbrett nach- 



— 145 - 

mganga atajibu : „kwanza tuinfunulie nyungu 1 ), tum- 
tezame liali yake." na hiyo nyungu namna mbili, kuna 
nyungu ya mawe na nyungu ya mvuke 2 ). 

nyungu ya mawe huokotwa vidurazi 3 ), ni madongo 
makubwa makubwa, huchimbwa juu ya hivo vilima vya 
vidurazi. huleta mawe saba\ wakafanya moto. na yale 
mawe huungua. tenna hujenga banda la jamvi. akaja 
yule mgonjwa, hukaa juu ya kiti, likackimbwa shimo. 
kisha huja mtungi wa maji, akafunikwa uso, yakazimwa 
yale mawe na maji ndani ya shimo, moshi wake hum- 
pata yule mgonjwa, hutoka na jasho. hü nyungu ya 
mawe. 

na nyungu ya mvuke huchuma majani ya mvuke, 
yakapikwa katika mtungi hatta yakawiva. moshi wake 
huinamia yule mgonjwa, akatokwa na jasho. na maji 
mengine ya ule mvuke humpaka maungo mazima. hii 
ndio nyungu ya mvuke. 

mudda wa siku saba c killä siku jua linapotua hatta 
jua kutua hufanya nyungu, hukaa sa c a moja ndani ya 
ile nyungu. na yule mwanamke hufurahi nyungu inapo- 
kwisha, sababu qaribu atapungwa 4 ). ikesha nyungu, 
hufanya mashauri ya kumpunga, humwambia yule 
mganga: „kuyu ndiye mteja 5 ) wako, wapashe khabari 
wateja wako, twataka kufanya ngoma.* mume huenda 
dukani kununua mavazi ya pepo — bendera 6 ), kaniki 7 ), 
bafta 8 ).^ hushonwa na suruali 9 ) moja bafta na bendera| 
marra litajengwa banda, ikiwa shamba ao mjini. jina 
lake banda hilo kilinge. 

jioni mwanamke yule hupelekwa kilingeni , napo 
kilingeni kupambwa chano. katika chano hutiwa ndizi, 

1) jd. den Topf aufdecken d. h. jd. mit Dampf behandeln. — 
2) Baum. - 3) Termitenhügel. - 4) punga den pepo austreiben. — 
5) Klient. - 6) rotes Tuch. — 7) dunkelblauer Baumwollstoff. - 
8) weißes Baumwollzeug. — 9) Hose. 

Veiten, Deaturi za WasuaLeli. JQ 



— 146 — 

sukari, mua, mayayi mabichi, mkate, na kulla kitu clia 
tama. mwanzo wa c eisha ') kurembwa -) uso yule 
mwenyi pepo, humtona madoa madoa meusi na meupe 
na mekundu. marra huanza mwimbo wa kumcbucbia 3 ) 
yule pepo, apande juu ya kicbwa. na watu wanapiga 
ngoma. na mwimbo wao wa kumcbucbia: 
„naomba yä rabbi ') 

he yä rabbi 

nifungua zangu pingu 2 ) 

he yä rabbi." 

1) mein Gott. — 2) Fessel. 

na watu huitikia, huimba labda mudda wa sa c a 
nzima. akipanda pepo, kujitingisha 4 ) maungo mazima. 
marra yule mganga hutaranya, maana busema na yule 
pepo. na maneno bayo bajui mtu, illa yule mganga na 
mwele & ) wake. fundi') ataamru ngoma kupigwa sana. 
pepo marra atasimama kucbeza. na watu wote waliwo 
wanacbama 7 ) wanacheza, na mshindo wa ngoma uka- 
wapata, wengine wanaanguka kilingeni, wakenda ma- 
jumbani kwao wagonjwa, wanataka kupungwa nao. 

na mtu endaye kilingeni, adabu yake panapo ki- 
linge , akiwa mganga ao mtu ma'arufu 8 ) katika mji 
amekwenda kilingeni kutezama ngoma, hupewa mchele 
kikombeni kumwaga katika kilinge, ma e ana ni heskma 9 ) 
ya yule mganga, kama mfano wa kuamkiana. na kofia 
buvua, tenna hupewa kiti kukaa kitako. 

na mudda wake hiyo ngoma siku saba e . usiku na 
mchana kucheza. na yule pepo anapokuwa hodari 10 ) 
kucheza, hupata tunza n ) kwa watu, lakini tunza hizo si 
zake, mwenyewe mganga na wapiga ngoma na zumari. 



1) Abendgebet. — 2) bemalen. — 3) locken. — 4) sieb schütteln. 
— 5) Kranke. — 6) cl. b. der mganga 7) die früher von dem mganga 
bebandelt wurden. — 8) angesehen. — 9) Höflichkeit, Achtung. — 10) 
tüchtig. — 11) Geschenke. 



- 147 - 

sababu killa ajaye kutezama ngoma, bucbukua mapesa, 
si läzima kuchukua mapesa , illa mtu atakaye. killa 
ukapigwa msbindo wa ngoma, pepo akacbeza, watu 
bumweka mapesa juu ya kicbwa. 

hatta siku ya sitta ndio siku ya kutaja jina lake 
la yule pepo, ndio siku ya fecleha 1 ) kujulikana yeye 
pepo ao si pepo. ma'ana butaja jina la kijini 2 ), bapana 
mtu alijuaye. akisba taja, watu bufurabi sana. 

siku ya saba c ndio ya kukomoa 3 ). bucbinshwa mbuzi • 
pwani, bukusanyika na pepo wote kunywa damu ya 
yule mbuzi. na asiyokunywa damu biyo — bana pepo. 
na wasiwo pepo kicbwani, wakiona wenzao wanakunywa 
damu, wote pepo huwapanda kicbwani. wakesba ku- 
nywa damu, pepo atabebwa, apelekwe nyumbani kwake, 
amekuwa mzima. 

nao waanawake wa kisuabeli na wengine wa 
waananme wanasadiqi 4 ), ya kama kweli pepo yuko. 
mtu akiwa na pepo, läzima kupungwa. na mwanamke 
akiwa mgonjwa, bumwambia mumewe „nipunge." asi- 
pompunga — magomvi bayesbi nyumbani, na kulla 
siku kukonda. na waanaume wanajipunga wenyewe, 
wanapokuwa na pepo. wengine wanafanya upuuzi. 

zamani moja naliugua mbavu na maungo yote. aka- 

alikwa mganga kunifanyia dawa. akaniletea mivuke 

ya dungumaro siku saba c , kesba akawambia wazee 

wangu — ya kama: „Mtoro amepatikana na dungumaro. 

sasa msimpe rukbsa kula nyama ya kondoo, wala nya- 

ma iliyokaangwa na vitunguu." wazee wangu wakaya- 

sadiqi maneno yale. siku moja amesema: „sasa bali 

yake njema, lakini tumpunge, pepo apate kumtuliza." 

maneno yale ya mganga wakayaqirri wazee wangu. 

mw'allimu wangu aliposikia maneno yale ya kutaka 

kupungwa, akanikataza, akanambia: „wewe buna baya? 



1) Enthüllung. — 2) Geistername. — 3) befreien. — 4) glauben. 

10* 



— 148 — 

utacheza katika uwanja, watu wote wakuone?"' nikata- 
khayyari 1 ) kwa maneno yake, nikawajibu wazee — ya 
kama: „mimi sitaki kupungwa." mama yangu akafanya 
kliofu ya kukataa kupungwa. na yule mganga alipo- 
sikia, akanipigia marufuqu 2 ) kondoo nisile, akasema : 
„iwapo atakula kondoo — Mtoro ataknfa." 

siku moja mw'allimu wangu amealikwa karamu na 
mimi pamoja. na yule Mw e arabu alicliinslia kondoo. 
mw'allimu akanambia : „hiinyamaya kondoo — utakula?" 
nikamjibu „sijui." akanambia „tawakkali 3 ) muungu, ha- 
kuna pepo, upuuzi." nikala nyama ya kondoo. nili- 
pofika nyumbani , nikamwambia mama : „leo nimeknla 
kondoo." moyo wake akasituka sana, akanambia: ;; sababu 
umekula kondoo, kutaki roho yako?" bassi nikakaa 
yapata siku tano ao sitta — sikuumwa na kicliwa wala 
mguu, na hatta leo nipo hapo Berlin. 

1) das Gute wählen. — 2) verbieten. — 3) vertrauen. " 



ngoma za pepo. 

pepo wa kinyamkera. 

na katika namna za pepo namna nyingi. pepo wa 
kwanza kinyamkera, ndiye mkubwa wa pepo wote. na 
asili *) yake pepo wa kislienzi. wanasadiqi 2 ) bukaa 
juu ya vilima. na anapomjia mtu, kwanza kuwa mgonjwa, 
huwa na kickwa b ), ao huwa na maeko, ao kuwa na 
tumbo. naye kupewa dawa za kichwa ao za macko ao 
za tumbo. zisipomfa'a dawa kizo, hupewa dawa za 
kinyamkera, ma'ana mafasho ya kinyamkera. na hayo 
mafuskö ni majani ya mti yaliyokauka makavu. na kulla 
pepo ana mafusko namna yake, lakini asili yake yote 
ni majani. nayo kutiwa katika kigaye 4 ) na moto, ku- 
fukizwa yule mgonjwa, moski wake humwingia katika 
maungo ya yule mgonjwa. kayo ndiyo mafusho. aki- 
pona, ndipo anapojulikana, ya kwamba kuyu alipatikana 
na pepo wa kinyamkera. 

akisha pona, yule mume humwambia yule mganga 
— ya kama: „mskike skikio mwele 5 ) wako, tuckume 
nguvu, mwakani tutampunga."' 6 ) na yule mganga hu- 
sema naye yule pepo, kumpa mudda katta mwakani. 

kbabari ya kupungwa kwake kinyamkera: mganga 
anapotaka kupunga, kuwalika wateja 7 ) wake waanawake, 

1) Ursprung. — 2) glauben. — 3) d. h. Kopfschmerzen. — 4) 
Scherben. — 5) Kranke. — 6) pepo austreiben. — 7) die früher 
wegen pepo in Behandlung waren. 

v - 



— 150 — 

hualika na wapiga ngoma — ya kama: „siku fulani nna- 
punga paliali fulani, ckukueni ngoma." 

na hao wateja ni waanawake, waliwokuwa na pepo 
zamani, wamefanyiwa dawa, pepo wametoka juu ya 
kicliwa. lakini wanapokwenda kilingeni, ikapigwa ngoma, 
pepo huwapanda kickwani. ao akiwa nyumbani mwake, 
naye amtaka pepo wake aje, hnjifukiza mafusko, ku- 
panda juu ya kickwa, akiwa na neno — husema yule pepo, 
na watu waliopo kusikia. anapomtoka yule pepo, watu 
kumwambia „pepo wako amekuja leo, amesema jinsi 1 ) 
kaza wa kaza" 2 ), sababu mwenyewe hajui. 

na kuyu murae kununua c ada 3 ) za kinyamkera — 
ndizi na mua na mayayi. hatta usiku kupelekwa yule 
mwanamke skamba, na wale wapiga ngoma wamekuwa 
tayyari. na ngoma za madogori ya kinyamkera — 
saba c , ma'ana virungura vitatu, kuwekwa pakali pa- 
moja, kupigwa kwa fito nyembamba, na apigaye mtu 
mmoja. na ngoma ya nne ni dogori kubwa, na ya tano 
upatu, na ya sitta cbäpuo na ya saba c ckapuo, ma'ana 
ckapuo ni ngoma ya kubinda 1 ). na wale wapiga wa- 
kiwa tayyari, na kuyu mwenyi pepo kwanza kunyolewa 
kickwa, tenna kupakwa masizi 5 ) kickwani, na uso wake 
burembwa 6 ) kwa ngeu 7 ) na jasi 8 ) na masizi, kurembwa 
matone matone uso wote. /"»■» 

na kapo panapo ngoma kizo, kuwekwa gogo la mti, 
kuckomwa moto, likawaka usiku kucba. na ikiwa mckana, 
gogo hilo huwapo vilevile, ma'ana yake ule moto ku- 
kaangiwa zile ngoma. ma'ana killa sa c a moja hupigwa 
mskindo 9 ) moja, tenna kukaangwa zile ngoma, ma'ana 
zimelegea, na wapiga ngoma wakiziqaribiska zile ngoma 



1) Art. — 2) soundso. — 3) Geschenk. — 4) mit zwei 
Trommelfellen. — 5) Asche, Ruß. — 6) bemalen. — 7) rote Farbe. 
— 8) weiße Farbe. — 9) derselbe Trommelschlag. 



— 151 — 

panapo moto, huzidi kukazana. na zikapigwa, sauti 1 ) 
yake husikiwa mbali. 

tenna hucheza yule mgonjwa na watu wengine kwa 
mudda 2 ) waliwopeana, ikiwa siku tatu ao saba'. naye 
mganga kuimba katika nyimbo zake : 
„mwari 1 ) we, 
turatwange kitututu." 2 ) 

1) mwenyi pepo gemeint. — 2) wir wollen dir tututu auf den 
Trommeln schlagen. 

nao watu huitikia vilevile. na kulla sa e a hupigwa 
rnskindo wa namna nyingine, hugeuza na nyimbo nyi- 
ngine, kama mfano wa mwimbo huu : 
„kinyanihunga x ) 
baye gwe-) 
kinyamhunga." 

1) kizaramu-Name für kinyamkera; auch die folgenden Worte 
sind kizaramu. — 2) keiner wie du (d. h. der mich krank gemacht hat), 
hatta magodori yanapokwisha, wakitaka kukomoa 3 ) , 
hufanyiza vikate saba' vya mtama na vikate sitta vya 
majivu na vipande vya mua na mayaji' na kuku mdogo 
na bisi ya mtama. tenna yule mgonjwa hushika ki- 
tunga kichwani kitupu, akenda mbio, hatta kunako 
komoo 4 ) yake chini ya mbuyu. na watu humfuata, 
mganga na watu wengine, na vile vitu kuvichukua. 
akifika — huanguka, hupiga kelele. mganga humshika ki- 
fua mwele wake, tenna mganga huimba mwimbo wa 
komoo: 

„sengwa 1 ) lawa." 2 ) 
1) Name für kinyamkera. — 2) toka. 
na wale watu huitikia: 

„sengwa lawa, 6 lawa, 
6 na lawe 6." 
1 ) Klang. — 2) Zeitraum — 3) hefreien. — 4) Befreiung. 



— 152 — 

naye mgonjwa kupiga kelele kwa sauti kubwa, anapo- 
taka kutoka yule pepo. akiska komoka yule pepo, yule 
kuku huchinshwa, na vile vikate vya mtama na vikate 
vya majivu huwekwa panapo njia panda 1 ). na ile bisi 
humwagwa kidogo panapo njia panda, husema: „liiki 
ndicho chakula chao vinyamkera." 

khalafu yule mgonjwa humpeleka nyambani. hatta 
as-subuhi huoga maungo yake na uso wake, na yule 
mganga hupewa ujira 2 ) wake qadiri 3 ) ya riale ao riale 
u nussu, na wapiga ngoma hupewa wote pamoja riale. 

pepo wa kilima. 

na pepo wa pili jina lake kilima, ma'ana ya kwitwa 
kilima wanasema anatoka Kilimanjaro. 

ikionekana mtu, amepatikana na pepo, nao hawajui 
pepo aliyo naye, hupewa dawa za kulla pepo. ile dawa 
inayomtibu 4 ), ndiyo wanayosadiqi pepo' aliye naye. 

na mgonjwa akijulikana, ya kama ana pepo wa ki- 
lima, hupatana na mganga kutaka kuinpunga. na 
mganga hualika waganga wenziwe na wapiga ngoma na 
mpiga zumari. tenna hujengwa banda la kilinge. na 
hilo banda hutandikwa majamvi chini, tenna huletwa 
kitanda cha kukalia wapiga ngoma. na ngoma huletwa 
chapuo mbili, moja ya kudunda 5 ) na moja ya kugeu- 
kiza 6 ), tenna na vumo moja, na upatu moja hutiwa juu 
ya chano, ma'ana ndipo unapokuwa na sauti kubwa. 
na mpiga zumari husimama juu ya sanduqu 7 ) ao juu ya 
kinu. 

wakiwa tayyari, huletwa mgonjwa. akifika, hufu- 
kizwa na mafusho, tenna yule mganga huimba mwimbo 
kumpandisha pepo kichwani : 



1) Kreuzweg. — 2) Lohn. — 3) ungefähr. — 4) heilen, wirken. 
5) auf einer Seite zu schlagen. — G) auf zwei Seiten zu schlagen. 
— 7) Kiste. 



— 153 — 

,mtitimo mtitimo *)] 
mtitimo oya he, 
kilimanjaro ajapo 
aja na mtitimo." 



1) von tetema, weil der pepo Zittern und Schüttelfrost mit sich 
Dringt. 

ao huimba: 

„kiserere 1 ). mguvu akija 
'mnyonge hondoka 
ugeuke rumbi 2 ) mwenda polepole, 
hamjamba 3 ) he?" 



1) Name für pepo. — 2) Schlange. — 3) amba sagen. 

ao huimba : 

„nimechoka kutwangia ndugu, 
nipeni mchele niombe muungu." 

na wateja husliika mbugi l ) mikononi , huitikia 
mwimbo, alioimba mganga. na yule mpiga zumari vi- 
levile hufuata mwimbo katika zumari yake. 

na mgonjwa anapojiwa na pepo kickwani, kufungwa 
kileso kifuani, huckeza. na wateja wengine wakijiwa, 
hufungwa nao vileso. na wanapockeza, mikononi hu- 
sbika usinga 2 ) na rungu 3 ) mkononi. na ile rungu ime- 
tiwa njumu 4 ) juu ya kichwa, ndio uzuri wa wale pepo 
wanapockeza. tenna kufungwa mbugi miguuni, na wa- 
kicheza kulia zile mbugi. 

namna kii ndivo wanavocheza wenyi pepo siku tano. 
siku ya sitta ndio siku ya kutaja jina. nayo mganga 
humwambia mume — ya kama : „mkeo leo anataja jina 
pepo wake, tunataka e ada zetu. " butoa riale kumpa 
mganga. bufanyizwa na mkate wa kumimina 5 ), ku- 



1) Schelle. — 2) Pferde- oder Ochsenschwanz. — 3) Knüttel. 
— 4) kleine Messingknöpfe. — 5) aus mchele, sukari, samli, iliki, 
kungumanga, mdalasini. 

1 1 '. 



JtwtWjJte - ÖN^*^ 'ty* 







- 154 - 

pambwa tenna kile chano na ndizi, na vipande vya miwa, 
na mayayi, na sukari. kikesha pambwa chano, yule 
pepo hupigwa kilemba cha bafta na bendera. na hicho 
kilemba hawa na pembe mbili, ni 'alama 1 ) ya kilemba 
cha sketani 2 ). ba'ada yake ile riale iliyotoka ya c ada 
ya mganga, mganga humwamrisha kijumbe kuwajulisba 
W atu — ya kwamba: „fulani ametoa c ada riale mkewe 
kutaja jina leo." akisha sema maneno yale kijumbe, 
watu hupiga kigelegele ) cha furaha, tenna hupigwa 
ngoma wakacheza wote wateja. khalafu hukaa kitako 
juu ya viti, ndipo anapoulizwa yule pepo jina lake, na 
anakotoka — ya kama: „mimi fulani bin fulani" — 
kwa maneno ya kipepo. na kilima alichotoka hutaja. 
watu wote hufurahi, anapotaja jina. na asipotaja jina, 
hulishwa panjo, ma'ana huchanshwa ulimi kidogo, aka- 
pewa dawa jina lake panjo. tenna hutaja jina lake 
pepo. na asipotaja sasa pepo, watu husema: „fulani 
hana pepo, sababu hakutaja jina." 

hupiga tenna ngoma siku ile ya sitta mchana na 
usiku. hatta siku ya saba c jioni huenda pwani kwenda 
kunywa mbuzi. wakifika, marra mbuzi huchinshwa, ki- 
kaletwa chano kukingwa 4 ) damu ya mbuzi. tenna wale 
pepo hunywa ile damu, lakini kwanza hunywa yule 
mwenyi ngoma yake. naye yule pepo, akichinshwa yule 
mbuzi, hawezi kungoja hatta damu kukingwa katika 
chano, marra huanguka juu ya shingo ya mbuzi ku- 
nywa ile damu. na watu wakiona hivo, hufurahi sana, 
ndipo wanaposadiqi, kwamba ana pepo. 

wakesha kunywa damu, mbuzi huchukua mganga, 
hugawana na wapiga ngoma na wapiga zumari. na 
mkate na vitu vingine vya chano hugawana mganga na 



1) Zeichen. — 2) Teufel. — 3) Freudengeschrei. — 4) auf- 
fangen. 



— 155 - 

wapiga ngoma na mpiga zumari na wateja waliwo ki- 
lingeni, ma'ana ni e ada. 

tenna hukaa pale kilingeni usiku kucha, hatta as- 
subuhi mgonjwa hupelekwa kwake. tenna mganga hu- 
pewa baqqi yake kama walivopatana. 

l)epo wa dnngumaro. 

ikionekana mtu ana pepo wa clungumaro kupungwa. 
na kupungwa kwake hujengwa banda, ikiwa mjini ao 
skamba, na hilo banda kufungwa majamvi juu na chini, 
na majamvi mengine butandikwa cbini. buwekwa na 
viti, tenna buwekwa na vitanda na kinu kimoja. vi- 
tancla vya kukalia wapiga ngoma, na kinu husimama 
mpiga zumari. na banda buzindikwa 1 ) kwa dawa, ku- 
cbelea waganga wengine wasije kuliroga-) lile banda, 
wakaugua wateja waliomo. 

tenna huanzwa kupiga ngoma. na hiyo ngoma cha- 
puo mbili, na dogori moja, na upatu. na zile cbapuo 
mpigo wake bulia „utumbo wa paka 3 )." na wanapoanza 
kucheza, mganga humchuehia 4 ) pepo, ma'ana kumwita 
aje kicbwani, na cbucbio zake ni nyimbo : 
„hache *) lolo 2 ) 

milongo yabinda 3 ) — kaye 4 ), 

hache lolo 

milongo yabinda kaye, 

kutwaa mwana kumtambalisha 5 ), 

uchungu wangu he, 

hache lolo 

milongo yabinda — kaye." 

1) acha. — 2) Name für pepo. — 3) siku zimekwisha. — 4) 
Stadt. — 5) krank machen. 



1) Zauber legen. — 2) bezaubern. — 3) d. h. Trommelschlag 
als ob man sagt utümbo wa päka. — 4) locken. 



- 156 — 

ao huimba : 

„hache lolo, he lolo, 
hache lolo, he lolo, 
täte x ) dungumalo 
keza 2 ) mkilalu 8 ) 
ashebukwa 4 ) na matindingala. a 5 ) 



1) Vater. — 2) iza kommen. — 3) kumtezama. — 4) ame- 
furahi. — 5) Wasserblumen. 

ao huimba: 

„taileni x ) tai 2 ) nyie 3 ), 
taileni waganga he, 
nipeni kishambo 4 ) ckangu, 
nimwelekee 5 ) mwanangu. " 

1) loben. — 2) Lob. — 3) ninyi. — 4) ubeleko Tuch, in dem 
kleine Kinder getragen werden. — 5) auf dem Rücken tragen. 

ao huimba: 

„wanimenya 1 ), lelo wanimenya, 
simbamwene mazi 2 ) wanimenya, 
tatu 8 ) tumtatule 4 ) tatu, 
sholozi 5 ) wanimenya, 
kwetu kuna bene 6 ) kulu 7 ) lya mgu s ) 
simbamwene mazi wanimenya, 
täte 9 ) — kaya 10 ) — lya mgu." 

1) Klagelied des pepo; menya schlagen. — 2) Name, liier Schwur 
des Kranken. — 3) Name. — 4) wir wollen dem Kranken Beine 
geben, daß er gesund werde. — 5) Name für pepo-Kranken. — 
6) Ziege. — 7) groß. — 8) wunderbar. — 9) Vater. — 10) Stadt. 

na pepo akisha chuchiwa kwa nyimbo hizi, hu- 
panda kichwani, tenna hupigwa ngoma na zumari aka- 
cheza. na wateja wengine humsa'idia x ) kucheza naye. 
nao hufungwa vileso vifuani, na miguuni mbugi, na 

na 



1) helfen. 



— 157 — 

usoni mwake amerembwa wanja 1 ). hucheza kama siku 
walizoagana. na kama hawana kitu, hucheza siku moja 
ao mbili, pasipo kutaja jina na kwenda pwani kunywa 
mbuzi. lakini hupewa c ähadi 2 ) yule pepo — ya kwamba : 
„usimwuguze kiti 3 ) chako, mwakani tutakupa c ada yako 
mbuzi, na mumewe apate uchumi, ma e ana ndiye ataka- 
yekupa mbuzi." tenna hukomolewa yule pepo, na mganga 
hupawa e ada zake. 

na iwapo pepo wa kunywa mbuzi, siku ya tano hu- 
fungwa bene, ma'ana hutwaliwa mkeka mpya, ukatiwa 
mtama kidogo ndani, kisha hufungwa ule mkeka, hu- 
wekwa nyuma ya mgongo wa yule mgonjwa, ndiwo 
mto 4 ) wake wa kuchegamia 5 ) hatta siku ya kutaja jina. 

na siku ya sitta pepo akitaka kutaja jina, hutiwa 
maji katika chungu na dawa, yanakwitwa maji ya u- 
shombwe, huwekwa mbele ya mganga. tenna huja wale 
pepo mikono yao nyuma, hupiga magoti panapo lile 
jungu la ushombwe, tenna kunywa yale maji. tenna 
hupewa c ada yake mganga riale, naye hujulisha watu 
ile riale — ya kwamba: „hü riale ya jina imetoka." 
watu wote hushangilia. tenna hupigwa mshindo wa 
ngoma kupigwa kilemba. na kilemba chake bafta na 
bendera na kaniki, nacho huwa na pembe mbili vilevile. 
hatta siku ya saba' huenda pwäni kunywa damu ya mbuzi. 

pepo wa kigala. 

na pepo wa kigala tafauti 6 ) yake si kubwa na 
pepo wa dungumalo, illa kigala hupigwa kwa matari 7 ), 
hapana ngoma wala zumari. na kifuani hufungwa vile- 
vile kileso huyu mgonjwa na wateja. na mkononi hu- 

1) das ist entweder Lampenruß oder schwarz gebrannter mchele 
gerieben, mit Sesamöl angefeuchtet und noch einmal auf dem Feuer 
geröstet. — 2) versprechen. — 3) d. h. der Kranke selbst. — 4) 
Kissen. — 5) anlehnen. — 6) Unterschied. — 7) kleine Handtrommel, 
Tamburin. 



— 158 — 

shika shoka ao mkuki na usinga yule mgonjwa. na ile 
skoka imetiwa njumu, na mkuki hufungwa udodi. naye 
pepo kuchuckiwa vilevile kwa nyimbo : 
„allähu yä müle 1 ) wa maule 1 ) 
akulaye nawe mle wa maule." 2 ) 

1) mola. — 2) wer dir Böses tut, dem tue wieder Böses. 

ao huimba : 

„yä maüläna 1 ), skela 2 ), 
yä maüläna ! 
kama u mganga 3 ) 
inama uokote pembe ya ngombe." 



1) o unser Herr. — 2) skei '11 'lläh nichts außer Gott. 
3) zum pepo gesagt. 

ao kuimba: 

„njema njema ya mckana njema, 
nipeni kibao nikae kitako, 
njema njema ya mckana njema." 
hatta siku ya sitta hutaja jina vilevile , na siku 
ya saba c huenenda pwani kunywa damu ya mbuzi. 

pepo wa sliamngombe. 

kujnlikana kwake mtu ana pepo shamngombe , — 
kujulikana ba'ada ya kufanyiziwa dawa ya shamngombe, 
akapona, ndipo anapojulikana kwa zile dawa zilizom- 
ponya. tenna yule mganga knmwambia; „wewe una 
pepo wa skamngombe, nyama ya ngombe usile." tenna 
watu hujua, akenda makali, kimefanyizwa ckakula kwa 
nyama ya ngombe — kali, watu kujua, yä kama kuyu 
ana shamngombe. pepo wa dnngumaro bukatazwa nya- 
ma ya kondoo, pepo wa kinyamkera bukatazwa vya- 
kula vipya billa ya mavumba. 

na kupungwa kwake pepo wa shamngombe hupungwa 
kama pepo tuliwowataja. mwanzo wake hupigwa na 






— 159 — 

ngoma, chapuo mbili na vumi moja na upatu na znmari,' 
vilevile kama ngoma ya dungumaro. watu husema 
dungumaro na shamngombe jama'a moja wanakotoka. 
na mgonjwa akickuchiwa, huiinba : 

;; bwana Kisiki 1 ) na bwana Manoru 2 ) 
nimechoka kutwangia ndugu 3 ), 
nipeni mcliele, niombe muungu 
nimechoka kutwangia ndugu. " 



1) und 2) der pepo shamngornbe gemeint. — 3) für den Freund 
zu bitten. 

mudda wa siku tano hutaja jina , siku ya saba e 
kupelekwa pwani kunywa mbuzi. 

na mambo wafanyayo kama tuliyotangulia kuya- 
sema mbele. 

pepo wa lewa. 

pepo wa lewa kupungwa kwake kujengwa banda, 
hutandikwa majamvi juu na chini. tenna huzindikwa lile 
banda , na kuzindikwa kwake hufukizwa dawa lile 
banda kulla pembe hatta pembe nne zishe. na vilevile 
kama wakicbeza katika jumba, namo wamejenga banda, 
hnlizindika. killa ngoma ya pepo banda ao nyumba 
kwanza huzindikwa kwa dawa ya mafusho , ma'ana 
majani ya mti. na sababu ya kuzindikwa, wanachelea 
waganga wengine wa.sije kuliroga lile banda, wateja 
wakaugua. ma'ana waganga wengine, wakimwona mwen- 
zao anapunga, wao huwa na kijicho 1 ), sababu atapata 
fedda. 

na kuchezwa kwake huletwa ngoma tatu, moja 
chapuo ya „utümbo wa paka," na moja ya kugeukiza, 
na mrungura moja, na mpiga zumari. 

na kuchezwa kwake huchezwa kwa iimbo. akijiwa 



1) eifersüchtig sein. 



— 160 — 

mgonjwa, hufungwa nguo kiunoni, kuziwiwa nguo ali- 
zovaa zisimvuke. akapewa fiinbo yule mgonjwa, na 
mwanamme moja hushika fimbo, wakazunguka pamoja. 
khalafu hugongana kwa zile fimbo marra moja, waka- 
zunguka tenna kucheza. killa marra wanafanya kama 
hivo, ndio machezo yao. na mwanamume moja akichoka 
kucheza na yule pepo, huja mwanamume mwingine ao 
mwanamke kucheza naye. 

na mwimbo wake mganga huimba: 

1. hala hala 1 ) mtelehi 2 )! 

mbnzi yuno 8 ) ni mkulu 4 ) mno 

hala hala mtelehi! 

mkeza 5 ) kutinda 6 ) mwikeni 7 ) mwanangu 

hala hala mtelehi! 

2. hala hala mtelehi ! 

mkate uno & ) ni mkulu mno 
hala hala mtelehi! 
mkeza kukata mwikeni mwanangu 
hala hala mtelehi ! " 



1) allah allah, in der pepo-Sprache hala. — 2) Name des Sohnes 
des pepo-Kranken. — 3) huyu. — 4) mkubwa. — 5) mkija. — 
6) kuchinsha. — 7) mpeni. — 8) huu. 

ao huimba : 

; ,nna lidia J ), sija 2 ) künde 
haja 3 ) künde, msusi 4 ) navuata 5 ), 
nna ridia, sija künde." 



1) nda Bauch. — 2) sili ich esse nicht. — 3) nikila. — 
4) mchuzi. — 5) nakunywa. 

asili ya mwimbo huu wa kizigua. 
ao huimba : 

„Majuma* kaolewa 
tutafune mpunga wa lewa." 
nao hucheza siku tano ao saba c . na siku ya komoo 



— 161 — 

liupelekwa mgonjwa chini ya mti wakamkomoa. na 
komoo yake hupikwa kande ya rnubindi , na nazi hu- 
vunja, wakatafuna pamoja na mahindi wote waliopo. 
tenna mgonjwa kupelekwa nyumbani kwake. katika 
ngoma kii haina desturi ya kuckinshwa mbuzi. 

pepo wa täri. 

kupungwa kwake hupungwa kwa matäri bassi. na 
cbucbiwa zake hucbuckiwa kwa vipokeo vya maulidi, 
kama mfano wa pepo wa kigala : 

„ allähu ya müle wa maule. u *) 
ao buimha: 

;7 yä maüläna shela 
ya maüläna. " l ) 
na mgonjwa akicbeza , mkononi mwake hushika 
upanga, na mno butafuna tambuu 2 ). na maji yake 
anayokunywa — buandikiwa kombe kwa sahani 3 ) nye- 
upe, na bilo kombe huandikwa na za'afrani 4 ), huoshwa 
kwa marashi 5 ). na anapojiwa, hupiga ukelele, husema 
kwa sauti 6 ) kubwa : 

„salämu c aleikum." 
na watu buitikia : 

,/aleikum saläm." 
tenna buwapa mikono watu, kusimama akacheza. 

naye hupig wa kilemba ckeupe , na juu ya kilemba 
huchomeka 7 ) mayungiyungi 8 ) namkadi 9 ) kutaka c arufu 10 ) 
nzuri. 

hucheza kama siku walizoagana. na juu ya cbano 
cbake huwekwa vitu vizuri kama mfano wa mkate na 
mayayi na halwa 11 ), sukari ya mawe, ndizi, miwa, 



1) siehe Uebersetzung. — 2) Betel. — 3) Teller. — 4) Safran- 
— 5) Eosenwasser. — 6) Stimme. — 7) eingesteckt werden. — 
8) Wasserrosen. — 9) Pandane. — 10) Geruch. — 11) süße Speise. 

Veiten, Desturi za Wasnaheli. 11 



— 162 — 

kungumanga l ) , 'iliki 1 ), mdalasini b ) , na tambuu. na 
yeye mgonjwa hula sana tambuu, na biyo tambuu hu- 
tiwa vyungo kama kungumanga na c iliki na mdalasini. 
na chakula anachokula ni halwa na mayayi, na vitu 
vingine bula waliopo kilingeni. 

hatta siku walizoagana zikesba , butaja jina, kisba 
akakomolewa. naye bucbinskiwa njiwa. na wengine 
hucbinsba mbuzi, lakini karamu yake kubwa — njiwa. 

na anapopelekwa pwani kukomolewa, lmfanyiziwa 
dau la mkarara wa mnazi ao la mwale. dau bilo bu- 
tiwa tanga na mlingoti, wakatia na vyakula ndizi, mua 
kidogo, sukari kidogo, na kipande cba mkate. ba'ada 
ya kwisha kumkomoa yule pepo, buliwacba babarini 
lue dau, ina'ana wanamsafirisba anakotoka yule pepo 
babarini. 

pepo wa qitimiri. 

pepo wa qitimiri na pepo wa täri ni pepo wa ki- 
c arabu. watu wanasadiqi pepo hao wanatoka babarini. 
na pepo bao wa kisuabeli watu wanasadiqi wanatoka 
barra juu ya vilima ao juu ya miti, iliyo mikubwa, 
mfano wa mibuyu. 

na pepo wa qitimiri anapoanza mganga kutaka ku- 
punga , kwanza buvuta ubao , akatczamia siku njema 
ya kupunga. na buo ubao bupiga ramli 4 ) , ma'ana 
buchoracbora 5 ) mwanzo wa ubao batta kati ya ubao. 
tenna buandika makoo 6 ),- kuzalisba ile ramli, na ndani 
ya makoo baya manne buandikwa liesabu 7 ). tenna 
hujua yule mganga siku njema ya kufanyia ngoma 
yake na siku mbaya. 

na biyo ngoma bucbezwa ndani ya nyumba, nayo 



1) Muskatnuß. — 2) Kardamom. — 3) Zimt. — 4) Zauber. — 
5) kleine Stricke (wie Komma) macken. — G) rundlicke Figuren. — 
7) Zakl. 



— 163 — 

nyumba imezindikwa kwa clawa. na ngoma zake ni 
mbili, moja ngoma ya kugeukiza na vumi moja, na 
tenna upatu na mpiga zumari. na mchezo wake ni 
namna nyingine kuliko raackezo tuliyoyataja. macliezo 
yake huenda kimbelembele hnrudi kinyumenyume, naye 
mgonjwa akichoka , hukaa juu ya kiti. na desturi ya 
qitimiri kidogo mbali kuliko ngoma nyingine , lakini 
siku ya saba c hnnywa mbuzi vilevile. 

pcpo wa pungwa. 

ngoma hü kuckezwa sana Kilwa na Unguja. na 
mchezo wake huchezewa ugani. nayo haina zumari, 
illa ehapuo mbili na vumi moja na debe. na hapo 
uwanjani hutandikwa jamvi, waanawake hukaa kitako, 
mganga huimba nyimbo na waanawake huitikia. na 
nyimbo zake : 

„utikiti we na utango 1 ) 
na utambaye 2 ), mrima una mambo. 
kwenda kuni na maji 



kero hilo la mume. 



1) ufitina na u'adwi. — 2) sich ausbreiten, 
ao huimba : 



„pita huko we, nipite huku we 1 ). 



OA*-^ 



tukasimamepi ? 2 ) ku msagawi 3 ) 
nimwene 4 ) ngwese 5 ) kajinamia 
angojea ninga") za ku dari." 7 ) 



1) Mann und Frau kommen so überein. — 2) tutasimama (ku- 
tana) wapi. — 3) Ort. — 4) nimeona. — 5) paka. — 6) Mäuse. 
— 7) Dach. 

ao huimba: 

„kuna maganga meupe 
mengine matiriyanga 1 ). 

1) Sinn: Es giebt Männer, die Mitleid mit der Frau haben 
andere nicht. 

11* 




— 164 — 

tuinbueni *) mbolembole 2 ), 
ndui ngazina uganga 



kero hili la mume.' 



1) zu ergänzen ndui. — 2) polepole. 

ao huimba: 

„za lipi *) we 

zikalilima za mwamba 2 ) he ? 
Billali 3 ) we 
utakufa na jambia." 



1) ziko wapi pepo. — 2) zilizovuma katika mwamba. — 3) Name 
eines Mannes; zu ergänzen hier tulizana. 

ao huimba: 

r kilingondo *) kilingondo kilawa 2 ) Malimba 3 ) 
mwana mwari wakukana? 4 ) 
na kitu ulile 5 ) we Mashamanda?" 6 ) 

1) vita d. h. der Mann. — 2) lawa = toka. — 3) Ort. — 
4) unakataa. — 5) umekula. — 6) Name der mwari. 

ao huimba : 

„mwita 1 ) kimya usambe 2 ) ninyamaa, 
wana mama mwasusia 3 ) imwe 4 ), 
uzingwi 5 ) umenizingia. " c ) 



1) ita machen. — 2) glaube nicht. — 3) ihr tut mir weh. — 
4) ihr (ninyi). — 5) Verdrehung. — G) zinga drehen. 

na mgonjwa anapojiwa , huinuka akacheza. na 
mchezo wake upande moja waanawaume , upande moja 
waanawake. na komoo yake siku ya saba c huenenda 
baharini, wakajitosa pamoja na mgonjwa. tenna hure- 
jeshwa mgonjwa nyumbani. 

l>epo wa nikasia. 

na ngoma ya mkasia huchezwa sana Unguja kwa 
Wahadimu na Watumbatu. na kuchezwa kwake hu- 



— 165 — 

chimbwa shimo uwanjani, ukasimamishwa mti, na nie 
mti huziwiwa na mawe usianguke. nao ule mti hufun- 
gwa kamba kumi na mbili. na zile kamba kuziskika 
wale wachezao kuzivuta na kuzunguka duwara, nao 
wamepiga magoti 1 ), na mganga wao liuwimbia mwimbo: 
„na makasia tieni 

na makasia 

tanga likiwa mtini 1 ) 

na makasia tieni." 



1) d. k. pepo 


likiwa kickwani. 


ao huimba 




1. 


muundao vyombo 




mtie na pondo, 




na makasia we, 




na makasia we he. 




hamjamba ') we ? 


2. 


mwamba wa Kitame 2 ) 




uvundao vyombo 




na makasia we 




na makasia we. 




hamjamba we ? 


3. 


tambale 3 ) tamba 4 ) 




nifike mwamba wa Kitame 




na makasia we 




na makasia we. 




tangu Jana we." 


1) hamjasema 


, d. h. habt ihr euch noch nicht geärgert? (ich 


niclit). — 2) Ort. 


— 3) nitambae. — 4) langsam. 


ao huimba 




„Mwana Makame ufilepi *) mai?" 2 ) 


nifile 5 


') Malindi mtoni Singwaya, 


1) umefia wapi. — 2) maji. — 3) nimefia. 



1) knieen. 



- 166 — 

mtoni Singwaya, mtoni Singwaya, 
nifile Malindi mtoni Singwaya." 
ao huimba : 

„yanakuelea we habäbe 1 ), 
magome yanakuelea 
kapewa mti kuskika 2 ) 
magome yanakuelea." 



1) Geliebter. — 2) nämlich der Hüter. 

ao huimba: 

„walindao we habäbe 
tuwaole *) walindao, 
wapewa mti kulinda, 
tuwaole walindao." 



I) ola = tazama. 
ao huimba : 

„ondoka ukasali, 
kusali si kusali, 
ukatia nguo maji ') 
kushongo ukali." 2 ) 
„nilelee mwanangu 3 ) 
mkasia hoya." 



1) du hast nur die Kleider ins Wasser gesteckt, anstatt die 
richtige religiöse Waschung vorzunehmen. — 2) das ist der reine 
Unsinn. — 3) sagt der Kranke zum pepo , damit das Kind nicht 
krank werde. 

na ngoma ya mkasia haina zumari wala ngoma, 
illa huimba nyimbo, wakaitikia watu. wala siku ya 
komoo haina mbuzi. hupika kande za muhindi na nazi 
kutafuna, ndio chakula chao. na ngoma hü huisha 
siku moja. sa c a ya nne ya usiku hukomolewa. na 
kukomolewa kwake hushikwa na mganga kifua chake 
yule mgonjwa , akamchua ') mkono wake wa kuume, 

1) pressen, quetschen. 



— 167 — 

tenna yule pepo humtoka. na namna hiyo hukomolewa 
hufanyizwa killa pepo tuliwowataja kama liivi, hufan- 
yizwa ba'ada ya kunywa damu ya mbuzi. 

pepo wa kizungu. 

pepo huyu watu kusadiqi anatoka baharini Ulaya. 
na ngoma yake hupigwa cliapuo raoja na vumi na zu- 
mari na upatu. na mganga anapomclmcliia , huimba 



mw 



imbo 



nna mambo meupe *) we, 
nna mambo meupe, 
mkikaa barazani waanaume, 
mwasengenya 2 ) waanawake, 
mmeziwia vyenu 3 ) kina bana, 
mwataka vyetu tuwape." 



1) hell, hellsehend. — 2) verächtlich reden. — 3) vitu vyenu 
nämlich Geld. 

na} 7 e mgonjwa na wateja liucheza kama siku wali- 
zoagana. na cliakula ni mkate wa bisi na bisknti ] ) na 
yayi na dafu na embe na machungwa na ndizi. akila 
vyakula hivo, hufurahi yule pepo. liatta siku ya ku- 
taja jina hukomolewa yule , naye hanywi damu ya 
mbuzi , illa husbikwa kifua na mkono , akaja mganga 
kumkomoa, pepo hutoka akenda zake. 



1) Biskuit. 



kazi za waanawake. 

kazi katika nyuinha. 

waanawake majumbani wanapika, na cliakula kike- 
sha humwandikia mumewe. na kuosha vyombo vya 
nyumba, na nguo zake mwenyewe kufua, na nguo za 
mumewe huzifaa, na nyumba yake kuifyagia, na kisimani 
kwenda kuteka maji kama hana mtumwa. na usiku 
kumtandikia mumewe kitanda, na kumsinga na kumpaka 
mafuta miguuni, na kumpapasa liatta alale. na mcbana 
akisba kula, hutwaa chanzo cba ukili kusuka mkeka. 

wengine bufanya vitumbua . ao kufanya ladu '), 
humpa mtoto kwenda kuuza. ao huchansha kuni ku- 
weka mafungu kuza. wengine wanauza unga wa mhogo 
na wa mtama, na wengine wananunua samaki wabicbi, 
wakawakaanga kwa mafuta ya uto 2 ) na pilipili hoho 3 ), 
wanauza moja pesa, wakiwa ghali — moja pesa mbili 
ao tatu. 

na wengine wanapika pombe. pombe wanapotaka 
kupika, wanatwanga muhogo, kisha huchunga 4 ) unga, 
khalafu huroweka 5 ) mtama mudda wa siku saba e . 
khalafu huutwanga, tenna hupika ule unga wa mhogo 
siku mbili, khalafu yake hutoa kimea cha mtama, 
wakachanganya pamoja na ule unga wa mhogo , hu- 



1) runde Pfeiferkuchen. — 2) Sesamöl. — 3) roter Pfeffer. 
4) sieben. — 5) mit Wasser angefeuchtet sein. 



- 169 — 

pikwa marra ya pili siku moja. khalafu huwacha, 
ikapoa ile pombe, tenna huiekuja *) kuitoa makapi. 

na togwa kazälika kama inavopikwa pombe, lakini 
mukogo si mwingi. sana kupikwa kwa mtama tu, 
ndipo linapokuwa zuri. 

Mnyamwezi anaposhuka , anapenda kunywa pombe 
sana. wanapata matumizi waanawake katika hiyo pombe, 
sababu wanauzo kibaba pesa. na Wasuaheli wengine 
wanakunywa pombe. 

na wengine wanauza tembo kali na tamu , lakini 
tamu si mno kutoka. waanawake wanapatana na Wa- 
segeju, wanaogema tembo katika minazi. killa siku 
mwanamke huenda kwa mgema , kutwaa mtungi wa 
tembo, kuleta mjini kuuza. wengine wanauza mashamba, 
sababu walewi wengi kuliko mjini , ma'ana mashamba 
wakilewa, wanafanya kelele nyingi kwimba na kucheza, 
mjini hawana rukksa. 

nao hao walewi wana nyimbo zao wanazokwimba 
wanapiga kinanda, wakaimba mwimbo huu : 
„teremkia *) njia ya Kizingo 2 ) 
ulikute zoga 3 ) lenyi pengo, 
ulikate vinyango vinyango, 
ulitie jungu lenyi pengo. 
mpikaji sharti mwenyi chongo 
na mlaji mwenyi kibiongo. 
- mambo 4 ) Maua." 5 ) 



1) hinuntergehen. — 2) Ort. — 3) Aas. — 4) das sind Sachen 
d. h. gute Getränke. — 5) Name der pomhe-Verkäuferin. Sinn des 
Ganzen vgl. Uebersetzung. 

ao huimba: 

„'Abdallah mtoto alia, 
mamaye amejizalia, 



1) durchseihen. 



— 170 — 

kiunoni kafungwa jambia 
thamanie riale mia, 
bakumbuka mzuri *) — nalia. u 



1) nämlich die Mutter des 'Abdallah. 

ao huimba : 

„adunda 1 ) adunda, mcbawi adunda, 
mcbawi adunda, mcbawi adunda, 
kitumbaku dawa." 



1) dunda eigentlich „mit dem Stampfer stoßen," hier „zaubern" 
gemeint. 

turejee kwa wagema wa tembo. na hao Wasegeju 
wakiamka, hupanda juu ya mnazi, lakini ukope hawezi 
kufunua, tembo limecbelewa kichwani, marra nyingi 
Wasegeju buanguka juu ya mnazi kwa ulewi, sababu 
wanalewa kama cbozi *). 

namna ya kusukana nywele. 

mwanamke anapokwisba siku zake kutoka katika 
miezi, ao anataka kusukwa nywele nyingine, bufunua 
nywele zake, akazitana kwa sbanua 2 ) , tenna buziosba 
kwa maji ya moto , hatta taka zote zitoke. tenna 
butia mafuta ya kufukiza ndani ya kikombe, buenda 
kwa msusi 3 ) , bumw T ambia : „nimekuja kwako sboga, 
nataka unisuke nywe]e zangu." msusi bumwuliza: „wa- 
taka nywele gani? mardufu 4 ) ao za kufundika 4 ) ao 
nywele nyembamba?" 4 ) atamjibu namna ya nywele 
azitakazo. kisba atakaa juu ya kiti msusi, naye ana- 
yesukwa cbini, anamsuka na kuzungumza. kuzungumza 
kwao kuzungumza kbabari zote za katika mji. mazun- 



1) Vogel, der gern Palmwein trinkt. — 2) großer hölzerner 
Kamm. — 3) Haarflechterin. — 4) verschiedene Haartrachten. 



— 171 — 

gurnzo yao hayaeslii liatta nywele zishe. ao huimba 
mwimbo : 

„Sitahamili we wiwu wache, 
mwanamume ku mgongo kama kenge?" 
ao liuimba : 

„tuli wawili tukipendana, 
na moyo kama mtana 1 ), utaniua kijana." 2 ) 



1) mchana. -- 2) wenn du eine andere lieben wolltest. 

ao huimba : 

„ndizi kisukari 1 ) zinauzwa ghali, 
limenipotea yayi la johali." 2 ) 



1) d.h. guter hübscher Mann. — 2) johali Edelstein, Juwel; 
gemeint ist der Mann, den sie verloren hat. 

ao huimba : 

„kwetu imekuja khatti 
yatoka bendari Nuri 
bwana Salehe na Hamadi 
wamezidi kwa uzuri." 

khabari ya kusugua meno. 

meno yao wanasugua na mswaki i ). na miswaki 
yao ni tawi la mti ao mzizi wa mti, jina lake mswaki. 
nao hukata kipande kidogo cha mti, wakakitafuna ka- 
tika ncha , huwa kama mfano wa brashi 2 ) , nayo huwa 
na richaricha 3 ) zinazochomachoma katika meno kuyasa- 
fisha. 

na iwapo mtu meno yake hayatakati, yameharibika 
kwa tambuu, ao ndilo umbo lake, hayana takaso, hu- 
choma maganda ya popoo, kisha huyasaga, makaa yake 



1) Hölzchen des mswaki-Baumes , die als Zahnbürste benutzt 
werden. — 2) engl, brush. — 3) Spitzchen. 



— 172 — 

ndiyo anayosugulia meno. ao hutwaa makaa ya moto, 
akayasaga, maivu yake ndiyo anayosugulia meno hatta 
yatakate. 

uzuri wa waanawake. 

siku anayaqusudia kufanyiza uzuri, humwatnbia mu- 
mewe ao mwanamume wake — ya kama: „nataka ma- 
pesa kutumia." kumpa rupia moja ao rupia u tkumni. 
marra atanunua mafuta ya kufukiza, kisha atakwenda 
kwa msusi, akamsuke nywele zilizo nzuri, atampa ususi 
wake pesa 'asherini ao nuss rupia. kiska atanunua 
e udi l ) na maraski 2 ) na tibu 3 ) na dalia 4 ) na jamie'i ya 
manukato, ataingia chumbani, arawite skoga yake, am- 
singe maungo mazima. kiska atatia moto katika cke- 
tezo, atie na c udi katika moto, avae mavazi mengine, 
tenna atajifukiza. kiska ajimwagie maraski. na kama 
kuna yasmini nje — atanunua, amwagie juu ya kitanda, 
nyingine azitunge atie juu ya mkufu. marra atatwaa 
tunda 5 ) zake, atunge nyingine avae kiunoni. 

kazälika manukato aliyonunua, usiku wanapotaka 
kulala, kupika maji ya moto, mumewe akipanda kitan- 
dani, skerti amshike miguu kwa maji ya moto, ma'ana 
kumwoska miguu, kumpangusa vumbi la mckana. akiska 
mwoska, kumpaka mafuta. 

na desturi ya mwanamke anapomskika mume miguu, 
skerti amwamkie, kusema „skikamo," ndipo amskike. 
naye mume kutikia „markaba." kumwuliza: ,,wataka 
nikusinge?" akiqubali, atatia tibu katika kikombe, na 
maji katika kakuli, marra atamsinga mumewe, katta 
mwili wote ukeska. 



1) Aloeholz. — 2) Rosenwasser. — 3) aromatische Salhe. — 
4) Pulver, das durch Zerreihen von Stückchen des mdalia - Baumes 
gewonnen wird. — 5) Hüftenperlschnur. 



— 173 — 

khabari za uiaimkato. 

manukato makubwa ni c üdi. na huo c udi kijiti cha 
mti, cliatoka barra ya Maskati, kinapikwa na sukari 
na mafuta niazuri. hujifukiza watu katika mrima, 
khassawaanawake. mwanamke akitaka kutembea, ba'ada 
ya koslia nywele zake, hujifukiza , akeska huvaa nguo 
nyingine. na akinuka e üdi, mwanamume hufurahi. 

nukato la pili uvumba. nao uvumba mchanga, wa- 
toka barra el- Hindi na barra ya c Arabu. nao hupikwa 
na manukato mengine. matumizi yake, mtu akiwa na 
homa, ao amepigwa na mvua, anaona baridi, hujifukiza 
uvumba, baridi ao homa humtoka. 

nukato la tatu tibu. na hiyo tibu mna manukato 
mengi. kwanza kipande cha mti, jina lake sandali 1 ), 
husagwa juu ya jiwe, linakwitwa jiwe manga. husaga 
hiyo sandali, hatta ikawa leini. huchanganya pamoja 
na maua maulidi -) na qarafuu 3 ). tenna hutia ndani ya 
kikombe akaanika. manukato hayo ya kusingana usiku. 

kazälika manukato mengine miski 4 ) na za'afarani 5 ), 
hutuinika mahali pamoja. 

nukato la rihani 6 ) manfa'a yake kikuba 7 ). hutungwa 
hicho kikuba rihani na mkadi 8 ) , hufunga mwanamke 
juu ya mkufu kunukiza. na wengine huuza vikuba, 
waanawake hununua. 

nukato la yasmini manfa'a yake hutiwa katika 
nguo, ao humwagwa katika kitanda, ao hutunga shadda 9 ) 
la yasmini kumnukiza ampendaye. 

mafuta hal r üdi — hayo ni bora ya manukato ku- 
liko yote tuliyutaja. mwanamke mrembo 10 ) hutumia 
katika nguo zake. kazälika halwardi 11 ) na haliyasmin 1 * 2 ) 

1) Sandelholz. — 2) Rosenknospen. — 3) Nelken. — 4) Moschus. 
— 5) Safran. — 6) Basiliumkraut. — 7) Blumensträußchen. — 
8) Pandane. — 9) Strauß. — 10) die sich gern schmückt. — 
11) Rosenöl. — 12) Jasminöl. 



— 174 - 

na halstambül 1 ) na halsandal 2 ) yote hutimiwa katika 
nguo. 

kazälika marashi na c üdi hutumika katika halbadri, 
ma'ana mtu akipotelewa na kitu, lrnenda kwa mw'allinm 
kutaka halbadri ya kuonekana kitu chake. ikesha soma 
halbadri, marashi liumwagiwa watu na c üdi kufukizwa. 
ao hutumika yale marashi katika h'arusi. kazälika ka- 
tika uzishi hutumika marashi na c üdi. ba'ada ya ku- 
shona sanda, hufukizwa ile sanda, ikamwagiwa marashi. 
yaliyosalia — humwagiwa watu walio barazani. 

kazi ya mkeka. 

äsili ya mkeka watu wanakata ukindu 3 ) kokoni 4 ), 
na huo ukindu mti, una majani kama makuti ya mtende. 
hayo makuti huanikwa, yakikauka, huleta mjini kuuza, 
kicha 5 ) kimoja pesa. na mwingine hupakiwa Unguja 
ao mrima mwingine. waanawake wakiupata, huuchana 
chane 6 ) nyembamba, kesha husuka ukili "') namna mbili 
— mweusi na mweupe. na huo mkeka namna mbili 
nao , kuna mkeka mweupe na mkeka wa kazi. mkeka 
mweupe ndiwo unawoshonewa sanda, mtu akifa, na 
mkeka wa kazi ndio wa kulalia, ao hutandika vyum- 
bani, ao hupelekwa miskitini. 

kazälika huo mkeka wa kazi äsili yake ukindu, 
hupika waanawake kwa rangi. na rangi yake mdaa. 
na mdaa mti wa mwitu, mizizi yake meusi. watu wa 
mashamba huchimba, wakaleta mjini kuuza. waanawake 
hununua kicha pesa. wakesha pika ukindu, hugeuka, 
ukawa mweusi kwa ile rangi ya mdaa. 

rangi ya pili ukindu hurowekwa katika maji, ika- 



1) türkisches Oel. — 2) Sandelöl. — 3) Blätter der Phönix- 
palme. — 4) im Busch. — 5) Bündel. — 6) Streifen. — 7) Matten- 
streifen. 



— 175 — 

tiwa shabbu J ) na ukindu pamoja. mudda wa siku nne 
ukindu kugeuka, nussu mweupe nussu manjano. 

rangi ya tatu fuwa' 2 ), wanauza Wahindi, umbo 
lake mizizi midogo midogo. nao bupikwa upindu na 
hiyo fuwa pamoja, hugeuka upindu, ukawa rangi ya 
fuwa. 

rangi ya nne mkumbi 3 ). na huo mkumbi magome 
ya mti rangi yake manjano. nao hupikwa na ukingu. 

mwanamke akitaka kusuka cbanzo 4 ) , kwanza ku- 
suka ukili mweupe pima thalathini, kisha husuka mweusi 
pima thalathini, tenna husuka ukili wa kazi. na ukili 
wa kazi chanzo chake hukusanya namna ya ukindu 
alivopika — mweusi , mwekundn , manjano — hushika 
mkono moja, akapanga chanzo akitakacho. tenna hu- 
fikiri mwenyewe „nitasuka mwezi ao nyota ao kanga." 

kazälika na kazi ya kili majina yake mengi sana. 
iko kazi jina lake qarafuu , sababu rangi yake kama 
qarafuu. aida iko kazi jina lake gongo , sababu nye- 
kundu imechangamana na kimanjano. yuko ndege jina 
lake gongo, ndiye mwenyi rangi hü. iko kazi nyingine 
kito cha pete , ma'ana kama kito cha pete. ao ndege, 
ma e ana kama manyoya ya ndege yoyote. ao nzi, 
mfano wa inzi. ao dema, ma'ana ndani ya ukili mna 
tundutundu kama ndani ya dema ya kuvulia samaki. 
ao puleki nyekundu, mfano kama uzuri wa zari wa 
waanawake wa Wahindi, wanowotia katika nguo zao. 
ao koja la mle , ma'ana hufanyiza vidongevidonge. 
namna za kili nyingi sana. nyingine huitwa bomba 
ao upeto, ao mahaba, ao timbi, ao marjani, ao barra- 
barra, ao mboni, ao mjusi. 

na kulla ukili pima 'esherin. kesha hukusanya 



1) Alaun. — 2) Färberrüte rubia tinctorum. — 3) Kopalbaum. 
4) Anfang der Matte. 



— 176 - 

mweupe na mweusi — kushona pamoja. kesha kuskona 
mweusi na mwekundu. tenna hutia katika eheo , aka- 
shona, hatta mkeka ujae. na ukesha, hukata mapande, 
tenna huupinda, umekwiska mkeka. 

na msala 1 ) namna yake kama kivo, illa unashonwa 
duwara 2 ). 

jamvi asili yake muyaa 3 ). watu hukata muyaa, 
wakaanika. ukikauka, kuchana ckane, akasuka bambo 4 ), 
likatimia pima khamsini, kaanza jamvi kushona ndani 
ya cheo, hatta likajaa hulipinda. namna yake moja tu. 

na matumizi yake pakiwa na h'arusi , ao amekufa 
mtu , hutandikwa jamvi lililo kubwa, na juu yake hu- 
wekwa mikeka, watu wakakaa juu ya mikeka. 



1) Gebetsmatte. — 2) rund. — 3) Dumpalme. — 4) Streifen. 



kazi ya waanaume. 



khabari ya ucliuuzi 1 ) wao Wasuaheli. 

bi'ashara *) zao — kuna watu wengine wazito wa 
kusafiri barra. ajapotokea täjiri 3 ) kumwambia „nita- 
kupa bicja'a 4 ), uencle ukachume" — hataki. watu hao 
bi c ashara zao wanachuuza mjini, wanauza vitu vya reja- 
reja 5 ). wananunua nazi, na mahindi, na miwa, njugu, 
vyazi, muliogo mkavu na mbichi , macbungwa , ndizi, 
mafenesi, na vitu vingine , bassi buweka fungufungu. 
wakauza tangu fungu la pesa moja hatta pesa c esberini. 
nao bawapati kitu ndani yake, illa matumizi yake na 
mkewe. apate mapesa ya mafuta na tanibuu, yanam- 
tosha matumizi hayo. 

sababu mwanamke katika nyumba, ikawa kiza, 
wala tambuu hana katika jelba yake, huqasirika. na 
kiza husema: „leo tutalala kama madudu?" sababu 
Wasuaheli hulala usiku kucha na taa , na khofu yao 
wanaogopa usiku kutokea nyoka, ao kuumwa na tandu 6 ), 
ao nge 7 ). 

kazälika mtu akimwambia „sababu nini wewe hu- 
safiri," bujibu: „mimi sitaki kuwa täjiri, nataka chun- 
gu meko, täjiri atakufa na mkiwa 8 ) atakufa, sote 9 ) 



ron. 



1) Kleinhandel. — 2) Handel. — 3) Kaufmann. — 4) War 
■ 5) stückweise. — 6) Hundertfuß. — 7) Skorpion. — 8) Armer. 
9) sisi zu ergänzen. 

Volten, Desturi za Wasuaheli. 12 



— 178 — 

sawasawa. ya nini kwenda barra kusumbua roho yangu 
katika nyika? na kulla kkataii 1 ) juu yangu! mali ya 
watu yakipotea — nipate ta c abu 2 ), ao roho yangu ipotee. 
nimekhiyari 3 ) kula muliogo wa kuchoma na roho yangu 
imesbuka. " 

kazälika wachuuzi wengine hungoja Wanyamwezi, 
wanaposhuka na ngombe na mbuzi. hao kazi zao hu- 
nunua ngombe kwa Wanyamwezi, nao buuza kwa Wa- 
hindi ao Wasbibiri. na kama hawana tbemani ngombe, 
buwacbinsba , wakauza nyama. nyingine bucboma 
msbkaki 4 ), msbkaki moja pesa. 

na wasio feokla ya kununua ngombe kufanyiza bi- 
e ashara, bupatana na Wahindi ao Washikiri. mapatano 
yao husema: „wewe tafuta ngombe kambini, ukipata 
— bida c a kwangu. na kulla ngombe ukaleta — ijara 5 ) 
yako rupia mbili ao nne." yule mtu huqubali. 

khabari ya kimia samaki. 

kazälika wengine wavuvi wa ngarawa. hulala 
hatta al-fajiri wanakwenda tanga na tanga na kafi 6 ) 
na upo "') na sukani b ) na mishipi 9 ). wakifika pwani, 
marra bushua ngarawa, hatta ikafika majini, wanafun- 
gafunga, marra wanatweka. na uvuvi wao wanavulia 
mbali, ma'ana wanakwenda kunako madindi lü ) makubwa 
yenyi papa 11 ) na samaki wakubwa. wakifika butosa 
nanga, butia mishipi vyambo, wakatupa baharini kuvua. 
hatta upepo wa kusi ukavuma, wanatweka ngarawa 
zao kureje'a, wengine wamepata , wengine wanarudi 



1) Gefahr. — 2) Mühe, Beschwerde. — 3) wünschen. — 4) am 
Spieß braten. Der Spieß besteht aus Holz, nämlich aus vijiti vya 
ukuti. — 5) Lohn, Verdienst. — 6) Schaufelruder. — 7) Eimer 
zum Wasser ausschöpfen. — S) Steuer. — 9) Fischangel. — 10) Un- 
tiefe. — 11) Haifisch. 



— 179 — 

na ngarawa tupu. waliwokosa, wakiulizwa „umepata?" 
liujibu : 

„maji mafu 1 ) 
na mvuvi kaf u. " 2 ) 

1) Nippflut. — 2) ist tot. 

na inapokuwa skuwali 1 ), hapana upepo , hupiga 
makasia ao kafi, huimba nyimbo : 
„na makasia tieni, 

na makasia tieni, 

tangu likiwa mtini, 

na makasia tieni." 
na wengine wavuvi wa madema r ). watu hao hu- 
suka madema ya miti , maji yanapokupwa, hupeleka 
madema mwambani, wakayatosa, hutia vyambo. vya- 
mbo vyao hutia mwani 3 ) ao vichwa vya nguu 4 ). ma- 
c ana ya mwani — majani yatokayo baharini. wakesha 
tega , hulala hatta as-subuhi , wakenda kutazama ma- 
dema yao , huyapandisba juu ya mitumbwi , hukamata 
samaki. 

na Wa'arabu na Wadigo wanavua kwa juya 5 ). 
Wadigo wanapokwenda baharini, al- f asiri wanaporudi 
katika mitumbwi yao, hupiga ngoma, ma c ana wana'arrifu 
watu, wajue, kama Wadigo wamerudi. nao Wadigo 
wavuvi mno, hukaa katika miji yote ya mrima. watu 
wa mashamba wakisikia, killa mtu anakuja na pesa 
zake , sababu samaki wanauzwa rakhisi. na kulla 
namna ya samaki huingia katika juya la Wadigo. nao 
wanauza samaki yao jumla, na wavuvi wa ngarawa na 
madema wanauza vilevile jumla. wananunua wachuuzi 
wa samaki. marra huwatia katika mibano 6 ) waka- 



1) ruhige See, Windstille. — 2) Fischreuse. — 3) Schlingpflanze. 
4) Seebarhe. — 5) Schleppnetz. — ß) Klammer. 

12* 



— 180 — 

wachoma, sababu wasivunde. wasipofanya hivo, samaki 
huoza upesi. nao huuza samaki moja tangu pesa tatu 
hatta pesa kumi , na wakickelewa, huwapa watoto, ku- 
watia ndani ya tundn, ao katika mibano, kuwateinbeza. 
samaki waqati wa maji mafu ghali, amma maji makuu 
rakhisi. 

kazälika uvuvi wa waanawake. maji yanapokupwa, 
wanakwenda baharini kutanda ushimba *) na dagaa *). 
na kutanda kwao hushona nguo kaniki na shuka tatu 
ao nne pamoja , qiasi ya nguo ndefu , kiska hucbukua 
kapu, wakenda pwani, maji ya kifua ao ya magoti. 
marra buona madagaa ao ushimba, husema: „namisba 
upindo." -) watu wawili busbika upindo , na mmoja 
kuchunga dagaa , liingie ndani }^a upindo. likaingia, 
buinua juu upindo , ndani mna dagaa na ushimba , hu- 
chota, wakatia ndani ya kapu. nao wanapata jingi, 
hatta samaki wanapata wakubwawakubwa. lakini 
khatari, na khatari yake nyenga. na huyo nyenga 
mtoto wa taa, bukaa katika pango ya mwamba. aki- 
sikia kelele za watu, hutoka ndani ya pango. na kha- 
tari ya nyenga huchoma mguuni, lakini wenyewe waa- 
nawake wanaijna dawa yake. na mwanamke akicho- 
mwa na nyenga, huja mwingine, akamtemea mate pale 
alipochomwa na nyenga. akifika nyumbani, hufanyiziwa 
dawa ya mizizi. asipopata dawa , donda huendelea, 
huwa donda ndugu, haliponi. 

wakipata dagaa , wanauza fungu pesa na ushimba 
vilevile. na mwingine wanaanika, hupeleka masbamba 
kubadili kwa muhogo , sababu watu waliwo masbamba 
wa katika ta'abu ya vitoweo. 

kazälika na usiku, mwezi ukiwa mpevu 3 ), vijana 



1) kleine Fischsorten. — 2) das Tuch herunter. — 3) Voll- 
mond. 



— 181 — 

waanawake huenda pwani, kuokota nyambua 1 ) na vi- 
jino 1 ), kupeleka majumbani. wakatia ndani ya ma- 
jungu, kiska kuckemska. yakiwiva, kuckokoä 2 ) zile 
nyama. 

na wengine kazi yao kungoja maji kupwa, wakenda 
pwani kupiga kaa, na kuckokoä pweza 3 ) na kombe 4 ). 
nayo ni kazi ya kkatari kwa mkunga 5 ), maji yakipwa 
mwambani, mikunga inatembea, mfano wa kao mikunga, 
kama nyoka urcfu wake, wengine wanakula, wengine 
kawali. 

liyiinbo za mabaharia. 

na watu wakienda bakarini na vyombo vyao ao 
maskua zao, kuimba nyimbo kizi : 
„kasikazi 1 ) vuma, 
na umande 2 ) vuma, 
tukokote dau la bwana, 
lisirudi nyuma." 



1) Nordwind. — 2) Frühnebel. 

ao kuimba: 

„kiko? kiwa mwambani, 
kiko? kiwa mwambani." 

ao kuimba: 

„ckombo ckamenyamenya *), 
ckombo ckamenyamenya, 
nakkoza nenda joski 2 ), 
ckombo ckamenyamenya." 



1) hin und herschwanken. — 2) nach rechts halten. 



1) kleine Fischchen. — 2) herausnehmen, hervorziehen. — 
3) Fisch. — 4) Muschel. — 5) Aal. 



— 182 — 

ao huimba: 

„namtakä Zaina, nicheze naye," 
„mwenyi dodo kaja *), mkumbatie." 2 ) 



1) sagt Zaina. — 2) umarmen. 

ao huimba: 

„napenda we, napenda we 
moyoni mwangu kabisa 
siku ya kuzaliwa 
ya mama na baba 
napenda we, napenda we 
moyoni mwangu kabisa." 
ao huimba: 

„nampenda sana, nampenda sana 
kibibi mdogo, mzuri kijana." 
ao huimba: 

„nipe mbili *) — nende 
kama hukunipa 
sileti mshindo wa bwende. " 2 ) 



1) zu ergänzen kanga. — 2) ich werde dich nicht durch Bei- 
schlaf erfreuen. 

ao huimba: 

„njoo bwana, njoo, bwana njoo, 
bwana wangu unipose moyo." 
ao huimba : 

„msiba wa nini? 
Hamadi hakwiba, 
kafungiwa nini?" 
ao huimba: 

„na kidau changu nisafiri Pemba, 
meli ya Hijjaji imekwisha kwenda, 
ahsante Sefu Sefu uliyonitenda, 
ahsante Sefu Sefu uliyonitenda." J ) 



1 ) Klage eines Mädchens, das gern eine Pilgerreise mitgemacht hätte. 



— 183 — 

ao huimba: 

„nna ubwa 1 ) wangu, mwembamba nrweupe 
nampenda macho na nyeusi na kope, 
nakupenda wewe, chako usinipe." 



1) Liebling. 

kliabari ya kuunda jaliazi. 

kwanza mafundi huenda kokoni *) kupasua mbau 
na kutafuta mkuku 2 ) na mikimili b ) na mataruma 4 ) 
yenyi nguvu. wakiyapata, kuleta mjini, wakamwita 
mtu mzee fundi wao na mw'allimu kuwatilia ubani, 
waanze kazi yao, ipate kuongoka. 

na mwanzo wake jaliazi kuanza mkuku na mata- 
ruma na mbele omo 5 ) na nyuma tezi 6 ) , na ubau wa 
maliki 7 ). na mbau wanagongomea kwa misumari, na 
katika msumari kutiwa pamba na mafuta ya nazi — 
msumari usliike sana. jahazi inapokwisha, wanaunda 
sitaha 8 ) ya mbele na ya nyuma. tenna wanakarafati 9 ). 
ma'ana ya kukarafati zinazibwa tundu zilizo wazi kwa 
pamba na mafuta, wakesha wanadeheni 10 ) kwa sifa, ' na 
kuijaza maji tele ile jahazi mudda wa siku saba c ao 
arbaYashara , kutezama maji yanavuja ao hayavuji. 
kisha wanaunda sukani n ). ikesba sukani , w T anashona 
tanga na kutafuta mlingoti na desturi 12 ) na foromali 13 ) 
na nanga. tenna husokota kamba za kutwekea na za 
kutilia nanga, jahazi ikatua. 

khabari ya kushua jahazi: inapokwisha, hu'arrifiwa 
watu: „kesho jahazi kaza wa kaza inashuliwa u ), mku- 
tano pwani as-subuhi." hukutanika Wanyamwezi na 



1) Busch. — 2) Kiel. — 3) Binderippen. — 4) Spanten. — 
5) Bug. — 6) Heck. — 7) Beplankung. — 8) Deck. — 9) kalfatern. 
— 10) ölen, firnissen. — 11) Steuer. — 12) Bugspriet. — 13) 
stange. — 14) vom Stapel gelassen werden. 



— 184 — 

waungwana. Wanyamwezi wanashua kwa ijara, waun- 
gwana burre. nao huimba mwimbo wanaposhua: 
„mkono kwa mkono 
salla c ala." *) 



1) Friede auf = Friede bei Gott. 

huimba hatta jahazi ingie majini. 

mudda wa siku tatu itasafiri, kujaribiwa tanga na 
mlingoti. huingia na watu , lakini bawana nauli 1 ). 
huenda mchana kutwa, jioni hureje'a. 

tenna hutiwa nanga ile jahazi , mafundi wataka 
bakhashishi 2 ) yao kwa yule mwenyi jahazi. huwapa, 
ma'ana c ada. 

na mwirnbo wao masermala 3 ) , wakiunda jahazi, 
wanakwimba : 

„mwambie niama, aombe, 
nami niombe, 

mwombwa yeye rabbana." 
ao huimba : 

„pasua mbau, tuunde, 
pasua mbau, tuunde, 
masermala, pasua mbau, tuunde." 
na mwimbo wa kutweka jahazi : 

„hod ya 'llah, hod ya 'llah." 1 ) 



1) ihn o Gott. 

ao husema: 

„tumtweke kinyamwezi x ) ngombe 2 ) 
tumtweke kinyamwezi ngombe." 



1) mit der Kraft eines Mnyamwezi. — 2) das Segel gemeint. 



1) Fahrgeld. — 2) Belohnung. — 3) Zimmerleute. 



— 185 — 

nyimbo zinazokwimbwa katika kazi. 

waf'anya kazi hupenda kwimba, nao huimba: 
„kwanza he leo, kwanza he, 
as-subuhi na mapema leo, 
kwanza tuombe muungu." 
ao huimba : 

„kijakazi kina meno, chauma, 
sikitaki tenna, kipeleke shamba, 
kikalime." 
ao huimba: 

,.kwa *) mama Yaya, 
leo kwa mama Yaya, 
muhogo %i ) kwa tembo tamu 
kwa mama Yaya." 



1) zu ergänzen twende. — 2) zu ergänzen tulcale. 

ao huimba : 

„nipande wangu mkunde 
nnataka kuachwa 
jina la mume — jambo." 
ao huimba: 

„Sitahamili ') uwiwu wache, 
mwanamume ku mgongo kama kenge? Ä2 ) 



1) Name einer Frau. — 2) die gewöhnlich auf einander hocken, 
ao huimba: 

„suria mtumwa, 

leo suria mtumwa, 

usione kulalia godoro J ), 

suria mtumwa." 



1) zu ergänzen „daß du eine Freie vor dir habest.' 

ao huimba: 

„palia, palia, 
binti Hemedi 



— 186 — 

kaupiga jembe mqaraftra, 

palia, palia." 
ao huimba: 

„muhogo mchungu 

Magwangwara hiyö! 

ukasikia toba 
7 ,lä iläha illä 'lläh." 

Feruzi kauawa. 
ao huimba : 

,. shungia mgeni yoyö, 

shungia mgeni yöyo, 

ndio kwanza kuja, 

shungia mgeni yoyo." 



desturi katika kazi ya kulima. 

mtu akianza kufiega ') mwitu kntaka kulima , hu- 
omba muungu: ..rabbi'-), nipe uzima kulala na nguvu 
kuamka na nguvu ya kufiega shamba yangu, nipande, 
nije niile, nisipokula mimi, wale wanangu." 

akisha, huchenga 3 ) mwitu , akakata magogo , kisha 
huyapiga moto. hatta mvua inapokunya, kwanza bu- 
pancla chooko na mbindi na künde na matango, sababu 
vyakula bivo vyepesi kuota na kumponya mtu njaa. 
batta wingu 4 ) la pili hupanda mbogo na mbegu nyin- 
gine. 

na mwanzo wa kupanda mti, matunda yake yana- 
yoliwa kama mdizi ao mnazi, husema: „nnapanda mti 
buu , muungu anipe uzima , niule , kama sikuja c aliwa 5 ) 
mimi, wale wanangu." tenna buipanda ile mbegu. na 
atakapo kupanda, sherti kwa mkumbi. na huo mkumbi 
Wazaramu ndio waliwo nawo. ikawa qaribu ya mpando, 
huenda Zaramu kutaka mkumbi, nao huchanganya pa- 
moja na mbegu. wanasadiqi, shamba ikapandwa na 
mkumbi, waqati wa kuvuna huwa na baraka 6 ). nao 
mkumbi magome ya mti, rangi yake kama manjano. 
na anapovuna, humpa c ada yake yule mwenyi mkumbi 
pishi mbili ao tatu. 



1) urbar machen. — 2) Herr, Gott. — 3) abholzen. — 4) Saat. 
— 5) bestimmt sein. — G) Segen. 



— 188 — 

na vyakula vya sharnba vikianza kuwiva, huamia 
ndege. na kuamia kwao wanajenga dungu. na liilo 
dungu miti mitatu. na juu lmweka miti qädiri ya nitu 
kuweza kusimama knie juu. na mwamizi huzuka kum- 
beo *) na mawe ya madongo , macho yake kutezama 
ndege, wasitue juu ya mtama. na wakitua, huamia 
kwa kumbeo, husema : 

„ääah haööö ndege." 
hupiga dongo la kumbeo. 

na wanaoamia huimba mwimbo : 

„ndege usile mpungangwa 1 ) 
ntachinshwa." 



1) mpunga wangu. 

ao huimba : 

„kufa kiüküi 1 ), 
mwanetu kapewa ndege kuamia. 



1) König der Vögel. 

asili ya mwimbo huu umetoka katika hadithi ya 
wazee wetu, ndio sababu watu hupenda kwimba katika 
kuamia. 

khabari ya kuyuiia. 

huenda watu na miundu , waanawaume , kukata 
chini ya mashina ya mtama shamba yote. hawauchukui 
marra majumbani , wanauacha mudda wa siku tatu, 
ndipo wanapoleta makapu kuchukua. tenna huuputa <2 ). 
na kuputa kwake wanatandika jamvi, killa mtu hushika 
ufito, wakapiga ule mtama, hupukutika punje. wakesha 
wanapeta 3 ), mtama wake hutia katika vikanda. 

na iwapo amekuja rafiqi kumtazama, humvunjia 



1) Schleuder. — 2) dreschen. — 3) sieben. 



— 189 - 

shuke 1 ) la mtama, ukaputwa, hutiwa katika kisahani, 
akapewa kula. na anapoondoka, humvunjia mapute 2 ) 
matatu kumpa zawadi 3 ) yake. 

kazälika mavuno ya mpunga kama hivo. vilevile 
akija rafiqi, huvunjwa shuke la mpunga, mwanamke 
hukaanga, akaletewa rafiqi yake kula. na akiondoka, 
kupewa mashuke matatu vilevile zawadi. 

na mtu akipata mtama ao mpunga mwingi, hutoa 
sädaqa 4 ) kuwapa maskini. 

nao hawali vyaknla vipya illa kwa mavumba 5 ). 
wengi wana pepo ya kinyamkera, dungumaro, sham- 
ngombe, na killa namna ya pepo. Wasuaheli haba 
sana, wasiwo pepo. watu hurithi ü ) mali, wao wanaritki 
pepo. na mtu mwenyi pepo akila billa ya mavumba, 
jioni atapata l.ioma ao ugonjwa mwingine. 

kazälika mavuno ya mubogo — ukipata miezi sitta, 
mtu akiwa na njaa, aweza kuhgoa shina la muhogo ku- 
pika akala. na anapotaka kuulenga 7 ), illa upate e omri 
wa mwaka, ndipo unaporigolewa. tenna humenywa, 
ukaanikwa siku tatu ao nne. unapokauka, hutiwa ka- 
tika magunia ao makanda. 

na mubogo namna mbili, kuna mubogo mcbungu 
na mubogo mtamu. mchungu unaitwa nangwa — bau- 
tai'uniki, ukiwa mbicbi , illa ukikauka , bupikwa ugali 
— bulika. 

na mubogo, uliotambaliwa na nyoka, hauliki kwa 
ugali, unateleza, illa hupikiwa pombe. 

sbamba ya mubogo Wasuaheli wanaipenda, sababu 
manfa'a 8 ) yake mengi, na chakula chake wanakipenda. 



1) Achre. — 2) Aehrc. — 3) Geschenk. — 4) Opfer. — 5) be- 
stimmtes Mehl. — 6) erben. — 7) lunger im Feld lassen. — 
8) Ertrag. 



— 190 — 

kkabaii ya mnazi kiipandwa kwake na matumizi 
yakc. 

auwali ya mnazi mbegu yake nazi yenyi makumbi. 
huwekwa nyumbani , hatta ikawa kavu , hupelekwa 
shamba kupandwa. nao hupanda kitako mnazi, iwapo 
wanataka ule mnazi usiwe mrefu sana. na wataka 
uwe mrefu — kuchutama. na mwanzo wa kupanda 
siku ya kunya mvua, tenna sherti ckini pawe na mnye- 
vu x ). na sherti yake mwezi arba c t e ashara , uwapo ki- 
tanga tele, na mudda wake miezi sitta ao mwaka 
kutoa mche'-). ba'ada ya miaka mitatu unatoa makuti. 
miaka mitano unatoa kigogo. mwaka wa saba c una- 
anza kuzaa. 

na kuzaa kwake kwanza huanza karara 3 ), ndilo 
linalockukua vidaka 1 ). ndani yake vinapata tkalatliini 
karara moja, lakini Impukutika 5 ) vyote mwezi mmoja, 
hutoka vidaka vingine. ba'ada ya vidaka huja vitale 6 ), 
vitale mtu akiwa na kiu, aweza kunywa maji, na kifuu 7 ) 
aweza kukila, lakin bamna nyama. ba c ada ya kitale 
huja dafu la ukomba fe ), nalo hamna kitu ndani , kama 
mcliuzi mzito. ba c ada yake huja dafu, na kifuu chake 
kipevu. tenna huja koroma 9 ), nussu dafu, nussu nazi. 
lakini mtn hawezi kula jingi. ulapo jingi, kama hali- 
kupendi, tumbo hukusokota. ba'ada ya koroma huja 
nazi, ndio mwisho wa uzazi wa nazi. 

tunasema matumizi yake nazi: matumizi yake wa- 
anawake hupikia vyakula, mehuzi, mboga. killa cha- 
kula cha kisuaheli sherti kiwe na nazi. na kupikia 



1) nyevu naß, hier mchanga zu ergänzen. — 2) Seliüßling, 
Steckling. — 3) holzige Blutenhülle. — 4) kleine saftlose Nuß. — 
5) ahfallen. — 6) unreife Nuß mit Wasser ohne Kern. — 7) Schale. 

— 8) auch kukomha, Nuß mit weichem beginnendem Fruchtfleisch. 

— 9) fast reife Nuß. 



— 191 — 

kwake nazi inakunwa, tui 1 ) lake ndilo wanalopikia. 
tumio la pili — hupikiwa mafuta. mafuta yake dawa 
kwa mtu mwenyi upele. kuoshwa upele wake, mafuta 
yakachanganywa na chokaa akapakwa. ao hukaangia 
vitumbua, na kuwashia taa. manfa'a ya tatu kufanyiza 
inbata 2 ). na hizo mbata nazi husikuliwa, kutolewa 
vifuu. kisha huanikwa hatta zikawa kavu b ). hutiwa 
ndani ya magunia, hupelekwa killa inchi kuuzwa liatta 
barra el-Hindi na Maskati. matumizi ya kifuu clia 
nazi — mwanamke kana hana pesa ya kuni, kufanya 
vifuo vya nazi — ndio kuni. 

turejee manfa'a yake ule mnazi. auwali kigogo 
cha mnazi hufanyizwa vizingiti vya milango, wengine 
hawawezi kununua vizingiti vya mbao. 

kazälika tembo latoka katika mnazi. wagema 4 ) 
huugema mnazi , na kugema kwao bukata kilele 5 ) cha 
mnazi, kisha hufunga vibuyu. machozi yatokayo katika 
kilele ndilo tembo. 

tumizi jengine siki. siki yatoka katika tembo kali. 
likipata siku tatu, hawezi mtu kulinywa kwa ukali, 
hulitia katika chupa , wakalifanya siki. na siki yake 
dawa kwa ingonjwa mwenyi baridi yabisi 6 ). ma'ana 
hupikiwa katika kitoweo , ndicho kiungo chake. kama 
kakupata kitoweo , hutowea ile siki tu. nayo khassa 
ikikaa mwaka ni nzuri sana. 

matumizi mengine shale '). mnazi ukianguka, shale 
watu wanakula. ma'ana wa shale ule moyo wa mnazi, 
hupatikana katika kilele. na watu hula billa ya ku- 
pikwa, hula bichi. 



1) die aus dem frisch geschabten Kern der Nuß ausgepreßte 
ölige Milch. — 2) trockene ganz reife Nuß ohne Wasser. — 3) nazi 
kavu Cöpra. — 4) Zapfer. — 5) Herz der Spitze. — 6) Rheuma- 
tismus. — 7) Spitze der Palme. 



— 192 — 

matumizi mengine makuti. wanaezekea majumba, 
na kuti zake wanachomea mishikaki ya nyama. 

manfa'a ya makumbi wanatumia waanawake wafi- 
nyanzi wa vyungu, na watu wafanyao kamba. ma'ana 
ya kutumia waanawake ndizo kuni za kuokea vile vyu- 
ngu. na wafanyao kamba, huchuna yale makumbi, 
keska wakayagonga, hatta yakawa leini, tenna husokota 
kamba. Im ndio sifa inayotoka katika mnazi. 

thamani yake mnazi riali , na thamani ya dafu 
moja pesa. na nazi kazälika moja pesa. illa wacbuuzi 
kukata nazi, wakauza kipande pesa. na zikiwa rakhisi 
masbamba — mbili kwa pesa. 

aida mwanguzi wa nazi — ujira wake killa mnazi, 
atakaopanda — nazi moja. kama walivosema Wasuaheli: 
„mfa jua ya mnazi — kaponzwa na tama c a zake." na 
waanawake wameimba : 

„ya mkwezi moja, 
akilewalewa 
ya mkwezi moja." 



kliabari ya taläqa 1 ). 



niwanzo wa taläqa. 

mwanzo wa taläqa mke na mume buanza magomvi. 
magomvi yao — mwanamke huwa mtembezi ao mume. 
mume akimkanya mkewe „tulia nyumbani," mwanamke 
hujibu „wataka univundike kamandizi? ukinitaka mimi 
— sberti nitembee , na kama hutaki — tafuta mke 
mtawa." 2 ) mume humwuzi majibu yale. iwapo hataki 
kugomba naye, atakwenda kwa wazee wa yule mwa- 
namke , atashitaki A ) , kama mambo afanyayo mkewe. 
nao watamwita, watamgomba sana, watawapatanisha. 
mudda wa siku chache watareje'a tenna ugomvi. na 
ma'ana ya kufanya hivo — mwanamume hampendi, 
amepata mwingine nje. 

na mambo bayo mwanamke kijana hayajui, illa 
hupata shoga, ndiye anayemfunza mambo ya nje. bu- 
sema „mume moja hajazi kitunga," 4 ) ao humwambia 
„ukalima sbamba, sberti uwe na gunda." 5 ) mashikio 
yake huinzibuka yule kijana. kazälika akilala , bam- 
singi 6 ), wala hamwoshi miguu. na biyo fedeha 7 ) kubwa 
kwa mke na mume. iwapo hawapatani, mume atamwu- 
liza: „wataka, tukae wewe nami, ao butaki?" mwa- 
namke atajibu: „nataka unache." atamwuliza: „ume- 



1) Scheidung. — 2) fromm. — 3) klagen. — 4) Korb. 
5) Pflanzung. — 6) salben. — 7) Schande. 

Veiten, Desturi za Wasnaheli. 13 



— 194 — 

burai 1 ) mahari?" 2 ) atajilu: „nimeburai/'' ataandika 
khatti 3 ) — ya kama: „fulani binti fulani iwapo ame- 
burai mäbari, yaliyo juu yangu, nami nimemwacba 
taläqa tatu." 

marra mwanamke atafunga vyungu na mikeka na 
kulla kilicho chake , atatoka , atakwenda kwao. ata- 
wambia wazee wake: „mume wangu amenacha." nao 
watak wenda m wuliza : „ saliihi 4 ) mke wako umemwacha ? u 
atajibu: „na c am 5 ), nimemwacba/' wazee wake wata- 
mwita kungwi lake, aje am-woshe. osbo 6 ) buo ni osho 
wa kule kuacbwa, sababu ataolewa na mume mwingine, 
na baa 7 ) la kule limtoke. 

atakaa c eda s ) miezi mitatu na siku kumi, bäna 
rukbsa ya kuolewa illa c eda isbe. tenna ataolewa na 
mume mwingine. na iwapo beina v ) yao ilikuwa ma- 
gomvi na yule mume, hufanyiza sbangwe kubwa na 
nyimbo , maqsudi 10 ) kumkirihisha u ) yule mume. biyo 
ndio khabari ya kuackana kwao. 

nanina ya kutamka 12 ) taläqa. 

matamko 13 ) ya taläqa namna mbili. kwanza namna ya 
sarelie 14 ). sarelie ni kumwambia mwanamke „fulani nime- 
kutalleqi 15 ) taläqa tatu ao moja," ao kumwambia „fulani 
nimekusarelie," ma'ana umekuwa wazi, buna kitu kili- 
cbokuzuia. ao kumwambia mwanamke „färaqtuki," 16 ) 
ma'ana nimekuiäriqi, wewe si pamoja na mimi. maneno 
matatu baya matamko yake yanakwitwa taläqa ya 
sarelie, ma'ana mume akasema kumwambia mke , bailii- 



1) verzichten. — 2) Morgengabe. — 3) Schriftstück. — 4) richtig. 
— 5) ja. — 6) Waschung. — 7) Schmutz. — 8) Wartezeit. — 
9) zwischen. — 10) Absicht. — 11) ärgern. — 12) ankündigen, 
eigentl. aussprechen. — 13) Ankündigung. — 14) klare Auseinander- 
setzung. — 15) Scheidung geben. — 16) ich habe mich von dir ge- 
trennt. 



— 195 — 

taji 1 ) kuulizwa yule mume damiri '") yake, hujulikana, 
kwamba maneno haya taläqa. 

amma hiyo taläqa ya kinäya 3 ) ni kumwambia mwa- 
namke „anti khaliyati," 4 ) ma'ana unamwambia mwa- 
namke „wewe umekuwa mtupu." ao kumwambia mwa- 
namke „istabrai rahmuki ," ma'ana umekuwa mbali 
uchi wako na mimi. ao ni kumwambia „alhiqi bi aha- 
liki," 5 ) ma'ana ni kumwambia „nenda kwenu." maneno 
haya, asemapo mtu, ni matamko ya taläqa, lakini mke 
hajaachika, illa kurejewa, yule mume kuulizwa, ma'ana 
ya kusema maneno haya ya kumwambia mke „nenda 
kwenu." asili 6 ) yake maneno ya taläqa, lakini yame- 
ingia kifungo ? ). iwapo yule mume amekifungua kifungo 
— kwamba „nimesema maneno haya — huyu mwanamke 
nimemwacha" — bassi ameachika. 

barua ya taläqa. 

„mimi Ramatjani wadi 8 ) Khamisi nimetundika taläqa 
kwa Mäsiti binti 9 ) Mwenyi Bakari. iwapo amesamehe 
mahari 10 ) , yaliyo katika shingo yangu — nami nime- 
mwacha taläqa mbili, si mtu mke wangu. 

shähidi 11 ) Mwenyi Aflaha bin Mumbi , wa pili 
'Abdurrahmani , katabaku 12 ) Ramaolani wadi Kkamisi." 

kliabari ya taläqa mluli na taläqa tatu. 

mwanamke akiachwa taläqa mbili, mume aweza 
kumrejVa. lakini atafute mashähidi moja ao wawili, 
atawambia: „twendeni mkashuhudie, nataka kumreje c a 



1) es ist nicht nötig. — 2) Wunsch. — 3) versteckte Hin- 
weisung. — 4) Du bist frei. — 5) arab. ilhaqi bi-ahliki begib dich 
zu deiner Familie. — 6) Ursprung. — 7) kifungo == kinaya. — 
8) Sohn. — 9) Tochter. — 10) auf die Morgengabe verzichten. — 
11) Zeuge. — 12) geschrieben hat er. 

13* 



— 196 — 

mke wangu." lakini skeiti mwanamke awe c eda yake 
haijesha. atamwambia : „fulani binti fulani niinekureje c a 
kuwa mke wangu katika nikalia 1 ) yangu, na mähari 
yale ya kwanza." mwanamke na wazee wake, kama 
kawakutaki , mädäm 2 ) mume ametamka maneno hayo, 
mwanamke wala wazee wake hawana njia ya kukataa. 
kulla skeri e a 3 ) , mume atakayokwenda , atawashinda. 
illa kama kakujua matamko ya kumreje'a, na c eda yake 
imekwiska — hampati kumreje'a, illa ampose vengine 
na mähari mengine, ndipo awe mkewe, na kama kataki 
— bassi. 

na katika taläqa tatu, ma'ana mume akimpa mkewe 
matamko ya taläqa marra tatu kwa maneno tuliyo- 
tangulia kuyataja , mume hawezi kumrejVa yule mwa- 
namke, ameachika kabisa. 

lakini iwapo yule mwanamke anaolewa na mume 
mwingine , na yule mume amwacke , akae c eda miezi 
mitatu na siku kumi — ndio yule mume wa kwanza, 
akitaka kumreje'a, amrejee. 

na mtumwa taläqa zake mbili bassi. akimwacha 
mwanamke taläqa mbili , hana rukhsa kumreje'a , illa 
taläqa moja akimwacha, anaweza kumreje'a. 

desturi mwanainimie kumwacha inkc. 

mwanamume humwambia mkewe „ukaingia katika 
nyumba ya binti Feruzi, mwanamke wewe, nami nime- 
kuwacha, si mtu mke wangu" — na mwanamke akain- 
gia katika nyumba aliyokatazwa, mwanamke huyu ame- 
achika, si mkewe tenna. 

ao mtu kumwambia mkewe mathali 4 ) katika mfun- 
guo tatu: „mfunguo sitta ukija — mwanamke wewe 
umeachika." na yule mke atahesabu 5 ) miezi, ukatimia 



1) Ehe. — 2) während. — 3) Gesetz. — 4) z. B. — 5) zählen. 



— 197 — 

mfunguo sitta, läzima mwanamke atoke. kwa shurti 
hü mwanamume kuachika mwanamke pasipo sababu, 
lakini kuweza kumreje'a. 

ao mtu kusema „nikikuona umesimama na mwana- 
mume fulani, mwanamke wewe umeackika" — naye 
mwanamke akasimama na yule mwanamume, mwanamke 
huyu huachika. 

ao mwanamke iwapo nyumbani mvivu, kafanyizi 
kazi, yule mnuie anayo njia ya kumwacha mwanamke. 

ao kama mwanamke ni mtembezi , ameshiriki ') 
ngoma, mwanamume anayo njia ya kumwacha atakapo. 

harämu'-) mume kumwambia mkewe : „wewe nakuona 
kama uti b ) wa mongo wa mama yangu." mume asemapo 
hivo , mke hakuachika , lakini hana rukhsa kulala naye 
mkewe, illa atoe kafära 4 ) kuandikia mtumwa hurru. 

kazälika haramu kumwacha mke , naye yu katika 
miezi 5 ) , ma'ana yu katika damu 6 ). ma c ana yake uli- 
pomwoa, alikuwa mzima, naye akireje'a kwao sasa — 
vilevile awe mzima. 



1) teilnehmen. — 2) verboten. — 3) Rückgrat. — 4) Buße, 
Sühne. — 5) Menstruation. — 6) Blut. 



khabari ya maradi 1 ) na dawa 2 ) zao. 

maradi ya lionia 3 ). 

homa namna mbili. kuna homa ya bardi 4 ) na 
homa ya hari 5 ). amma lioma ya bardi asili 6 ) yake 
yatoka katika mvua. inyapo mvua , na mtu ametoka 
nje, na mvua ikampata, akifika nyumbani, maungo yake 
huwa na bardi na kutetemeka. dawa yake homa ya 
bardi hupikiwa chayi ya moto, akanywa, na kujifukiza 
uvumba 7 ) mbichi , moshi umwingie maungoni. kisba 
marra ajifunike nguo. hatta jasho limtoke. 

amma homa ya hari, jua likiwa kali sana, na mtu 
alikuwa nje, jua limempata, huingiwa na homa. naye 
huona fukuto 8 ) maungo yake, marra huona jasho marra 
huona bardi, na kichwa kumgonga. dawa yake husu- 
guliwa maungo yake yote kwa dalia 9 ) ya maji , na 
nyingine hupakwa jua ya kipanda uso. hatta ikikauka 
ile dalia maungoni , mwili wake hubaridika , hupata 
hujambo. 

mtoto akiwa na homa, huandikiwa „mafusho" 10 ) 
saba c na mw'allimu katika qartäsi 11 ). nayo huandikwa 



1) Krankheit. — 2) Heilmittel. — 3) Fieber. — 4) Fieber in 
Folge Kälte. — 5) Fieber in Folge Hitze. — 6) Ursprung. — 
7) ßenzoe. — 8) Schüttelfrost. — 9) ein Pulver, das durch Zerreiben 
von mdalia-Holz gewonnen wird, mdalia ist ein indischer Baum 
und dalia wird wie uvumba von indischen Händlern verkauft. — 
10) Räucherwerk. — 11) Papier. 



— 199 — 

majina baya „alitam faskaz," 1 ) kisha hutiwa katika 
mafuta ya uto 2 ). ukaletwa moto , yakatiwa mafusko 
ndani ya moto, kufukizwa yule mtoto, katta jasho 
limtoke. 

kazälika mkubwa akiwa na koma, kufanyiziwa ma- 
fusko kama kivi. 

na iwapo mtu ana koma nyingi, na watu wake 
kutkanni 3 ) kickwa kimempungua , kusema „tumpime 
kickwa." kunyolewa kickwa, kiska kutwaliwa siagi 4 ), 
na tui 5 ) la nazi. tui la nazi kubandikwa juu ya pamba, 
akawekwa juu ya utosi. na ile siagi busuguliwa kile 
kickwa katta povu kumtoka. tenna kufungwa kitambaa 
ckeusi. kufanyiwa kivo mudda wa siku tatu. kujuli- 
kana kickwa kimempungua ao kakikumpungua. 

ugonjwa wa ndui 6 ). 

ndui kazina dawa. dawa yake moto. ba'ada ya 
siku saba\ ndui zikawiva, kutumbuliwä 7 ). kiska ku- 
twaliwa kitambaa na mckanga uliwo moto, akackomwa 
yule mwele 8 ) wa ndui. na kama kawezi kuvumilia 
moto , knlemaa 9 ) maungo yote. ao zikimpata nyingi 
usoni, naye moto anaogopa, macko kupofuka 10 ). na 
mudda wake saba c mbili , na killa siku kutiwa moto 
mvunguni 11 ). 

kazälika macko yake, kama kawezi kuyafunna, sa- 
babu ndui nyingi, kutiwa mkojo 12 ) wa mtoto mackoni, 
mtoto wa miaka sitta ao saba', kuckelea asipofuke. 

naye mgonjwa wa ndui kaonekani na killa mtu, 
illa yule amwuguzaye. wala mtu aliyelala na mwa- 



1) Namen von pepo. — 2) Sesamül. — 3) glauben. — 4) Butter. 
— 5) öliger Saft aus dem Kern der Kokosnuß ausgepreßt. — 
6) Pocken. — 7) aufstechen. — 8) Kranker. — 9) entstellen. — 
10) blind werden. — 11) Raum unter dem Bett. — 12) Urin. 



— 200 — 

namke, ao mwanamke amelala na mwanamume, akitaka 
kuonana na mgonjwa wa ndui , hana rukhsa, sababu 
kuchelea yule mgonjwa asicjkirike l ). na mzio 2 ) wake 
samaki, hatta apone, mudda wa miezi miwili ao mitatu 
ana rukhsa ya kula samaki. 

na mwanzo wa ugonjwa wa ndui buanza buumwa 
na maungo, tenna homa. waanawake wazee wakimwona 
mtu ana homa na kiuno kamwuma, wanajua atatokewa 
na ndui. marra hupikiwa muhindi wa kutokosa 3 ), 
akala. 

na ndui namna tatu. kuna „ndui za mbindi," na 
„ndui za mtama," na „ndui za ufuta." za ufuta zikam- 
pata mtu — kupona bakbti 4 ) yake. zinakuja kwa ubaya 
sana. 

na waanawake hupenda kwimba mwimbo huu : 
„kutoka *) — natoka kwako, 

kurudi naona shemu 2 ), 

nalitokewa na ndui 

za mbindi na mtama, 

ulithanni ntakufa 

upate kunila nyama, 

sasa nimeondokea 3 ) 

kwa nguvu za maulana. " 4 ) 



1) verlassen. — 2) ■ Scham. — 3) gesund hervorgehen. — 
4) unser Gott. 

mai ad i ya bul)a 5 ). 

buba maratji mabaya. mno hukaa puani , ao kwa-. 
pani, ao mikononi. na umbo lake kama pesa. mtu 
akitokewa na buba, sberti awe na watu wa kumtazama. 



1) schädlich sein. — 2) Verhot. — 3) im Wasser kochen, sieden. 
4) Glück. — 5) krebsartige Hautkrankheit. 



— 201 — 

na kama hana watu, asiwe mchafu. na hao watu bum- 
peleka pwani, kumwosha na kumsugua kwa mabunzi 1 ) 
ya mbindi, hatta ivuje 2 ) maji. kisha atiwe dawa, jina 
lake mrututu 3 ) , unafukuta 4 ) sana. akitiwa as-sububi, 
maji kujaa 5 ), bainyamazi dawa mpaka jioni maji kujaa. 
na kama mtu, ametokewa na buba, bana wa kumtunza, 
itamlemaza ( ') mikono , atavunjika , atakuwa kiwete 7 ). 
nayo inanuka. kazälika inakaa pacbipacbi ya ukundu 8 ). 
mtu akenda, bumwagua, watu bumjua, ya kama buyu 
ana buba. 

maradi ya ukonia 9 ). 

haya ndio maradi yaliyokataliwa na watu. mtu 
mwenyi ukoma, wote bawampendi kula naye, wala 
kukaa naye. tenna bapana dawa katika mrima pwani 
wala barra ya mwenyi ukoma. na mwanzo wake ma- 
ungo buwa na mabumbuza 10 ) na vyoa 11 ). tenna bu- 
wiva vile vyoa, bufanya madonda maungo yote. batta 
yakipevuka, bukatika vynngo, vidole, ao miguu. watu 
bumwita kiratu 12 ), ma'ana busema: „wewe si mwenzetu 
tenna, wewe na nyama sawa, makazi yako mwituni." 
akisikia buqasirika sana. majibu yake busema: „kiratu 
— mamayo na babayo." 

maradi ya upele 13 ). 

upele namna mbili — upele mnene na ukurutu. 
amma upele mnene dawa yake killa siku kuoshwa kwa 
maji ya moto ao maji baridi, batta utoke maji. kisba 
bupakaa mafuta ya nazi, ao mafuta ya nazi na cbokaa. 
"lakini baifai koga maji cbumvi. na ukurutu dawa yake 



1) leere Maiskolben. — 2) i auf buba bezüglich. — 3) Kupfer- 
vitriol. — 4) brennen. — 5) Flut. — 6) lähmen. — 7) lahm. — 
8) am Afterring. — 9) Krebs. — 10) Bläschen. — 11) Flecken. 
— 12) Schuh. — 13) Krätze. 



— 202 - 

ni kama biyo. lakini maradi yake ni mabaya sana. 
na upele wake mdogomdogo kama punje 1 ) za mchanga, 
hujikuna mtu mchana kutwa. 

maradi ya mti 2 ). 

kwanza mtu huumwa maungo mazima, tenna bu- 
tembea killa kiungo. na dawa zake bucbnliwa 3 ) kwa 
mafuta ya nyonyo 4 ) , na kukandwa 5 ) kwa kaziki ü ) na 
mafuta. ikiwa mtu bakbti 7 ) yake — kupona. kama 
hana Imkkti, hutokwa na kibiongo b ), ao bulemaa mkono 
ao mguu ao buwa na kiharusi 9 ). na mti c ila 10 ) yake 
unavunja pua. 

maradi ya mshipa 11 ). 

msbipa mtu buzaliwa nao. kama baba yake ali- 
kuwa na mshipa, na mtoto hupata. na wengine wanau- 
pata ukubwani kwa kutwaa mno waanawake. na ma- 
radi bayo fedelia 1 -) sana. bucbekana "Wasuaheli — 
mtu akiwa na msbipa. bumwuliza : „lini mvua itaku- 
nya?" bujibu: „kwani, miini nna msbipa? nenda kwa 
fulani mwenyi kitongo 13 ), atakupa kbabari ya mvua/' 
ma'ana ya kitonga ni buo msbipa. na fedeba ya ma- 
radi baya — mtu akikaa barazani na watu, na nje 
kuna mawingu, marra pumbu 14 ) yake italia kama vyura 
vimo ndani. watu wakisikia , mtu mwenyi baya 15 ), 
akijua pumbu zangu zinaanza kulia — buondoka. mwenyi 
msbipa mbaya utamtuna 16 ) upande kama chungu, jina 



1) Sandkörner. — 2) skrofuläre Geschwüre. — 3) chua in 
streichender Weise massieren. — 4) Rizinusöl. — 5) in drückender 
Weise massieren. — 6) rauhe Fläche eines irdenen Topfes. — 
7) Glück. - 8) Buckel. — 9) Krampf. — 10) Höhe. — 11) Hoden- 
bruch, eigentlich Ader, Blutgefäß, Nerv, Muskel. — 12) Schande. 
— 13) Hodenschwellung, Bruch. — 14) Hoden. — 15) Scham. — 
16) anschwellen. 



— 203 — 

lake unakwitwa „mshipa wangiri." 1 ) kuna na „mshipa 
wa ngombe," huo si mbaya. 

watoto wengine, waliwozaliwa na mshipa, wana- 
pikiwa dawa wakizaliwa. na mshipa hupikwa kwa 
dawa zake kuku na mzizi wa mwitu. 

kazälika Wanyamwezi na Wasukuma, wakiwa wa - 
zima, huupenda mshipa, wanaita lurigombe. kwao mtu 
mwenyi mshipa, hupata keshima 2 ), sahabu ana pumbu. 
lakini wao wanajua dawa zake. 

maraeli ya tego 3 ) na kisonono 4 ). 

maradi ya tego yakimpata mwanamke ao kisonono, 
hafai kutwaliwa na mtu. akimwendea mwanamume 
yatampata magonjwa vilevile. tenna kujulikana kwake 
mwanamke mwenyi tego ukimtwaa — husituka, kama 
walivoimba : 

„upande wa kusi usende, 
upande wa kusi usende, 

wanitonesha 5 ) käsende 6 ), ^^^m4i^ 

wanitonesha käsende." ^_, - 
na dawa zake hilo tego mvuke 7 ), huchuma majani, 
akapikiwa nyungu, hukaa juu ya, kiti, na moshi ule 
humwingia katika uchi 8 ). na akafanyiza oga , hawezi 
kuhimili 9 ) moshi, uchi utamkatika ote; ugonjwa wa 
tego mbaya. afadali kisonono. 

dawa ya kisonono mzizi wa papaye dume 10 ) na 
ubani mweupe, hutokoswa na maji, kisha hupewa mgon- 
jwa kunywa mudda wa siku saba c . kikiwa kisonono 
cha damu hukatika, akapata nafu'u 11 ). hü ndio khabari 
ya dawa ya kisonono na tego. 

1) Warzenschwein. — 2) Respekt. — 3) Syphilis. — 4) Tripper. 
— 5) tropfen machen. — 6) käsende oder kaswende Syphilis. — 
7) Baum. — 8) Blöße. — 9) aushalten. — 10) Payaye, die keine 
Früchte trägt. — 11) Gesundheit. 



— 204 — 

maradi ya pumu 1 ) na kifua kikuu 2 ). 

pumu maradi yake hushikwa na kifua kukohoa 3 ), 
na pumuzi 4 ) zake huwa juu kwa jun, wala hawezi ku- 
sema kwa sauti 6 ) kubwa. wala mgonjwa wa pumu 
hana nguvu, wala hawezi kwenda mbio , mwili wake 
mkavu kama samaki wa ngonda ü ), hupumuzika kama 
paka. na maradi yake mno humjia waqati 7 ) wa mvua. 
khatari 8 ). akinywa maji, kumsazia mtu, na kitu alicho- 
kitia kinywani mwake. hayana dawa maradi hayo. 

kazalika kifua kikuu. vilevile mwanzo wake ku- 
kohoa. na akila kitu hutapika !) ). na kinapoqaribia ku- 
wiva , hukohoa hatta akajamba 10 ), na kifua kumlia kana 
ngoma. akiwa katika nyumba, mpita njia kujua, mna 
mtu ana kifua kikuu. na makohoo n ) yake hutoka damu. 
khatari kuyakanyaga 1 ") makohoo hayo, sababu hupata 
maradi yaleyale yule mwenyi kukanyaga. kazalika naye 
kitu, alichokula, haifai kula mtu mwingine. 

maradi mawili haya yakampata mtu, hapana dawa 
illa jembe 13 ) na kiunza li ), ma'ana qabri 15 ). yafa'a mtu 
kujilinda na watu wenyi maradi haya. 

maradi ya mdudu 16 ). 

mwanz o wake kidole huvimba ndani ya ukucha pa- 
sipo sababu. mtu akijua kidole kinaniuma, hujua mdudu. 
dawa yake hutia sifa 17 ) ya papa kidole chote, ao hukata 
tunguja 18 ). ukisha kata, huvika kile kidole. mudda wa 
siku tano ao sitta huwiva kile kidole, nacho huuma mno, 
hawezi kulala mtu. hatta kikesha wiva, usiku hupa- 

1) Schwiudsuclit. — 2) Asthma. — 3) husten. — 4) Atem. — 
5) Stimme. — 6) getrockneter Fisch. — 7) Zeit. — 8) Gefahr. — 
9) erhrechen. — 10) furzen. — 11) Husten. — 12) auf etwas treten. 
— 13) Hacke. — 14) Totenhrett. — 15) Grah. — 16) Wurm. — 
17) Haifischöl. — 18) nicht eßhare Frucht des Waldes, auch tura 
genannt, die in der Mitte durchgeschnitten über den Finger gestülpt 
wird. 



— 205 — 

suka pekeyake, kutoka usaha 1 ) mwingi. keska kupaka 
tenna sifa, ma'ana yake usibaqi usaha ndani, tenna hui- 
ondoa ile tunguja. 

Ibardi yaMs 2 ). 

mwanzo wake mtu hukonda, na uso wake kauwi 
na nuru 3 ), wala hana nguvu za kwenda mbio, na moyo 
wake kumpiga shindo ao kingita 4 ). na akenda choo — 
kaipati, na akipata choo . — kigumu kama mavi ya 
mbuzi, naye huona uckungu sana. dawa yake huambi- 
wa: „kula vyakula vyarutba 5 ) kama nyama ya mafuta, 
ao kunywa maziwa ya mgandisho." 6 ) kukatazwa kunywa 
mtindi 7 ), na kulla vitu vilivo vikavu, mfano wa nyama 
isiyonona, ao wali usio samli s ). ao kuambiwa „kula 
zabibu 9 ) safi," khassa 10 ) wali wa mtama kuambiwa kula 
sana, na mboga kulla siku. mudda wa mwezi mmoja 
hali yake hurejYa njema. 



"•\ 



maradi ya bardi ya rutba 11 ). 

mtu kuvimba miguu, akavimba na mashavu u ). iwapo 
mtu mweusi, uso wake huwa kimanjano 13 ) na mikono 
humvimba, ikawa minene. naye kazälika kawezi kwenda 
mbio. mzio 14 ) wake kukatazwa kula nyama za mafuta 
ao samli. iwapo afanyiwa dawa, hula wali wa mtama — 
kitoweo papa mckanga 15 ), hupikwa na siki ya mnazi — 
mudda wa siku saba'. na chakula ckake hakitiwi ckumvi 
nyingi — huzicli kuvimba, naye hukatazwa kukaa ki- 
kao kimoja, huambiwa kutembea. na kulla kitu kili- 
ckonona hakili, vitu vinono kama mfano embe mbivu ao 
ndizi mbivu ao wali wenyi samli nyingi. 

1) Eiter. — 2) Rheumatismus. — 3) hat keine Farbe. — 4) 
beides — Herzklopfen. — 5) saftig, fett. — 6) Milch mit Sahne. 
— 7) Buttermilch. — 8) Fett. — 9) Rosinen. — 10) besonders. — 
11) feuchte Kälte. — 12) Wange. — 13) gelb. — 14) Verbot. — 
15) junger Haifisch. 



— 206 — 

maradi ya tainbazi. 

tambazi maradi yake bnmwingia mtu tumboni, ba- 
yatoki nje. watu wajuao, kama ana tambazi, hnnunua 
mkaa 1 ), wakansaga katika mkungu, bumpa akany wa. nao 
mcbungu sana. mudda wa siku tatu butokea nje yale 
maradi, bujulikana toki 2 ) ao uvimbe 3 ). buugua yule 
mtu, hatta utumbuke pekeyake. bumsagia dawa 
kumpaka palipotumbuka — mfano wa moshi 4 ) wa nyu- 
mba , ao busaga dalia akapakwa. butezama kama 
dawa inayomfa e a. na mwanzo wa maradi yake bayo. 
kama hawakusaga mkaa kumpa kunywa, maradi yaka- 
kaa tumboni, bufa mtu. 

maradi ya tende 5 ). 

tende asili yake buvimba miguu, ikawa mfano wa 
kinu. na maradi bayo bayana dawa, bayawivi, wala 
bayatumbuki. na mwinyi tende bawezi kwenda upesi. 
wengine buwa na tende mguu mmoja, wengine yote 
miwili. na "VVasuaheli wanasadiqi tende äsili yake ma- 
tenzo 6 ), amefanyiziwa kitu, kimewekwa njiani, naye 
amekikanyaga ndipo miguu ikamvimba. ndio maana 
kwitwa tende, ma'ana ametendewa kitendo. 

maradi ya safra 7 ). 

mwanzo wake mtu buvimba maungo yote batta 
macbo, na rangi yake buwa kimanjano 8 ). ma'ana yake 
maungo yake hana damu 9 ) illa usaha 10 ). ukimgnsa bu- 
bonyea 11 ). dawa yake butwaliwa makaa ya cbuma u ), bu- 
twangwa, unga wake bupikwa na asali ya miwa 13 ), killa 
as-subuhi bupewa kidogo kuramba u ) mudda wa siku 

1) llinde eines Baumes aus Indien. — 2) Ausbruch. — 3) 
Schwellung. — 4) Ruß. — 5) Elephantiasis. — 6) von tenda han- 
deln, jemand etwas antun, matenzo also böser Zauber. — 7) Gelb- 
sucht. — 8) gelb. — 9) Blut. — 10) Eiter. — 11) einsinken. — 
12) Eisenspäne. — 13) Zuckerrohrsyrup. — 14) lecken. 



— 207 — 

saba c . na chakula chake wali wa mtama, na kitoweo 
ckake ni mboga ya mchiclia x ) ao papa mchänga 2 ) ao 
siki 3 ) mudda wa siku saba c . 

maradi ya jongo 4 ). 

asili yake mskipa h ) kujikunja 6 ) mahali pamoja. iwapo 
nmejikunja juu ya mguu, huchuliwa kwa mafuta ya 
nyonyo. na kilo jongo hutanibaa maungo 7 ) yote. na 
iwapo limcfika juu ya mongo 8 ), huchuliwa vilevile kwa 
mafuta ya nyonyo, na kuwekewa kitu kilicho kizito 
juu ya mongo wake ao kifuani hatta apone. 

maradi ya choa 9 ). 

choa maradi yake hutunga vipele ,0 ) vidogovidogo 
maungoni na kufanya mabumbuza u ). dawa yake husaga 
pesa, maji ya pesa hupakazwa juu ya vile vipele. na 
asipopona, maradi yakipevuka, hutokewa na ukoma. 

maradi ya harara 12 ). 

hupatikana waqti wa kasikazi 13 ) kwa sababu jasho 
jingi ndani ya maungo. maradi yake mtu hututusika u ) 
maungo yote. dawa yake husagwa dalia ya maji, aka- 
pakwa maungo yote. tenna maungo yake huwa baridi, 
ikikauka dalia, nay r e amepona. 

maradi ya kifafa 15 ). 

asili yake mtu hupitiwa na kitu mbele yake usiku, 
akikiona — kusituka 10 ). ba c ada ya kusituka hutokewa 
na homa, mwisho wa homa — yanapoanza hayo ma- 
radi ya kifafa huanguka. kulla mwezi huanguka. na 



1) Spinat. — 2) junger Haifisch. — 3) Essig. — 4) Gicht. — 
5) Ader. — 6) Knoten bilden. — 7) Körper. — 8) Rücken. — 
9) Ringwurm. — 10) Pickel.— 11) Bläschen. — 1 2) roter Hund. — 
13) heiße Jahreszeit, — 14) ausbrechen. — 15) Fallsucht. — 16) 
rschreckt werden. 



— 208 — 

anapoanguka, butokwa na povu *) kinywani mfano wa 
frasi. nayo haina dawa maradi kaya. na akila kitu, 
ao akinywa maji, kaifai mtu mwingine kunywa. anywa- 
po, hupata maradi yake. 



maradi ya cliumjua 2 ). 

asili yake liuota kipele 3 ) maungoni , nacko kina 
mdomo. na kinapoota kicko kipele, dawa yake hukatwa 
kwa wembe, tenna kupakwa taka 4 ) za mwili palepale 
palipokatwa, marra kukauka. 

asili ya yilcma 5 ). 

mtu akiwa na makeng'eza 6 ), mama yake alipokuwa 
na mimba pevu 7 ), akitezama mwezi sana, ao akatezama 
mtu mwenyi makengeza . akizaa mtoto , naye kupata 
makeng'eza. nayo kayana dawa. 

amma mtu mwenyi ckongo 8 ) asili yake kuugua 
macko, ao kngomba na mtu, akampiga fimbo ya jicko, 
likapofuka jicko. na bayo maradi ya macbo kuambiwa 
mtu koska macko yake kwa maji ya umande 9 ) killa as- 
subuki. ao kuckuma majani ya mbazi 10 ), yakasagwa 11 ), 
maji yake kukamuliwa 12 ) jichoni. ao kusagwa njano 13 ), 
maji yake kutiwa pamba iliyo safi, akabandikwa juu 
ya macko. ao kuckumwa majani ya mwingajini 14 ), ma- 
jani yake kusagwa vilevile, maji kukamuliwa jickoni. 
ao majani ya mqabliskemsi 15 ) yakafanyizwa vilevile. na 
mwanzo wake kutiwa lile jicko zima kwanza, kkalafu 
likatiwa la pili. 



1) Schaum. — 2) Warze. — 3) Tickel. — 4) Schmutz des Kör- 
pers. — 5) körperliche Gebrechen. — 6) schielen. — 7) reife 
Schwangerschaft. — 8) einäugig. — 9) Tau. — 10) indischer Bohnen- 
strauch. — 11) saga mahlen. — 12) kamua pressen. — 13) Gelb- 
wurz. — 14) Baum. — 15) Baum. 



— 209 — 

äsili ya kiziwi ') — mtu liuingiwa na mdudu 2 ) shiki- 
oni, akafa yule mdudu asitoke. mtu huugua shikio, 
hufanyiziwa dawa. mwanzo wake hutiwa maji shikioni, 
kisha huinama, maji yatoke, hutoka na yule mdudu vile- 
vile. na kama mdudu hakutoka, liufanyiza dawa nyin- 
gine. 

äsili ya bubu 3 ) — mtu huzaliwa nao ububu, na ki- 
tembe 4 ) na kigugumizi 5 ) vilevile. hayana dawa maradi 
hayo. 

wa amma maradi ya kicliaa 6 ) äsili yake mtu ame- 
kuwa na mali — yakampotea, ao ni kufiwa na mke, 
ampendaye. mwanzo wake kusema pekeyake, watu wa- 
kimsikia humcheka, naye huqasirika. tenna bufanyiwa 
dawa, na dawa yake hutiwa katika chumba chenyi kiza, 
naye mwenyi hajijui mimi nipo wapi, wala hajui, kwamba 
watu wananifanyia dawa. hukaa mudda wa mwezi 
nclani, hutolewa nje kutazamwa c aqili ') yake. amma 
dawa ya pili kuchinsliiwa nyama ya mbwa, naye mgonjwa 
hajui kama nyama ya mbwa, hupewa pamoja na cha- 
kula akala. hupewa marra moja, khalafu hutezamwa 
— c aqili yake itnerudi ao haikurudi. 

khabari ya nzige 8 ). 

mwaka, walioshuka nzige katika mrima, yalikuwa 
ta'abu 9 ) kubwa na maradi mengi. 

kwanza yaliingia maradi ya tumbo. mtu akasema 
„nna tumbo linaniuma" — akiwa na jama'a yake, hu- 
enda kwa Mhindi kununua sanda 10 ) tayyari 11 ), hatta as- 
subuhi amekufa. 



1) Taubheit. — 2) Wurm, Insekt. — 3) stumm. — 4) anstoßen 
mit der Zunge. — 5) Stottern. — 6) Verrücktheit, ana kichaa, ana 
wazimu oder ana mahoka werden gleichbedeutend gebraucht für „er 
ist verrückt". — 7) Verstand. — 8) Heuschrecken. — 9) Not. — 
10) Leichentuch. — 11) fertig. 

Veiten, Desturi za Wasuajjeli. 14 



- 210 — 

tenna akaingia maradi ya ndui. mtu akasema „leo 
siwezi, nna homa," atalala — liatta as-subulii ndui zi- 
memtoka maungo yote. mudda wake siku sitta, ya 
saba c amekufa. walikuwa wakizikana — hatta kbalafu 
waanawake bucbukua maiti 1 ), wakenda wakazika. 

ba c ada ya kayo ikaingia njaa 2 ) kubwa. mimea killa 
ikapandwa — baiji juu, sababu ya nzige, walivosbuka 
wengi. bamkuwa na kitu masbamba — mubogo wala 
vyazi wala mpunga wala kitu kinacboliwa. kazälika 
makuti ya minazi — yote yalikwisha, sababu wa- 
naposbuka bao nzige, busbuka juu ya minazi ao ya 
miembe kula yale makuti. na mtu akataka kutembea 
njiani, afumbe mdomo, asimeze nzige. 

na bao Wanyamwezi- na Wasukuma, waliokuwako 
katika mrima waqati huo, walikuwa wakenda sbamba 
kukamata nzige. buwatia katika magunia, huwaleta 
katika mji kuuza kwa Mabulusbi na Wasbibiri. nao 
buwakaanga, wakatia cbuinvi, kesba buanika, waka- 
wapakia kuwapeleka barra e Arabu na Makarani zawadi. 
nao wanawapenda sana kula kama Wanyamwezi. na 
Wasuabeli wengine wanakula nzige, wengine hawataki. 

nainna ya pili ya bawa nzige wadogowadogo, wa- 
nakwitwa vimatu. wakaingia katika sliamba la miwa 
ao la ndizi ao mpunga, wakalala usiku kucba liatta as- 
subulii — bapana kitu. na mate yao mabaya. kitu wali- 
cbokisaza kama mua ao mubogo ao vyazi, mtu akala, 
huona cbungu sana. ukiwa mua — umepooza, ukiwa 
mubogo — mcbungu , ukiwa mpunga — wali wake 
mbaya. 

na kuwafukuza kwao wanaposbuka, bupiga madebe 
ao hufanya maputo 3 ) kuwapiga, lakini bawaondoki. 



1) Leichnam. — 2) Hungersnot. — 3) von puta schlagen ; puto 
einige Zweige mit Blattwerk daran. 



- 211 — 

afadali mvua inapokunya, wengi wanakufa, liatta mayayi 
yao hayazai watoto. 

na mwaka uleule, ba'ada ya nzige kuondoka, likaja 
baa la jua kuwa kali kushinda baa la nzige, vitu vyote 
vikakauka mashamba. na baa likawashukia jua kuwa 
kali, ao maradi mengi katika mji — husema „muungu 
ametuqasirikia, sababu tuna mambo maovu, tuliyofanyiza, " 
husema „wäjibu wetu tulete toba." ] ) na toba yao wa- 
napokwenda kusali, huomba du c a 2 ) kwa muungu ya ku- 
taka samaha 3 ), awaondolee baa, lililowaslmkia, husema: 
„yä rabbi, wewe ndiwe unayoona yote, tufanyayo, la- 
kini wewe huonekani, tupokelee du c a zetu, utuondolee 
maradi na shidda 4 ) uliyotuletea kwa fadila 5 ) zako." 

khabari ya funza 6 ). 

mrima wameingia wadudu, jina lake funza. wadudu 
hao wabaya sana. nao wadogo kama punje ya mchanga. 
na äsili yake wametoka kep 7 ), wameletwa na wapagazi 
katika mizigo, wameenea mirima yote. na uda'ifu 8 ) wao 
anapoingia katika mguu, mtu hajui, illa huona unye- 
nyefu 9 ) mguuni — amekwisha ingia. mudda wa siku 
tatu amekuwa kama punje ya mtama ao muhindi. naye 
huingia killa pahali mkononi ao mguuni ao pahali 
pengine. 

na kutolewa kwake kwa shinclano. na atoaye, 
sherti yataka mtu anayejua, asiyejua kumtoa, akim- 
tumbua yule mdudu, hufanya kidonda, läzima amtoe 
mzima. na hao wanaotoa vibaya wadudu, watu wengi 
wameharibika miguu na kukatika vidole, sababu mate 
yao ni mabaya, hufanya usaha. na mtu miguu yake 



1) Reue. — 2) Anrufung. — 3) Verzeihung. — 4) Unglück. 
5) Güte. — 6) Sandflob. — 7) Capland. — 8) Schlechtigkeit. 
9) Kitzel. 

14* 



— 212 — 

iwapo michafu , kufanya ndio nyumba , hawaondoki. 
yaliitaji killa as-subuhi na jionj miguu kuiosha kwa 
maji ya moto. na anapotolewa yule rndudu, kuoshwa 
kwa maji ya moto, ijapo wataingia — si wengi. na 
namna yao wadudu hao kama mfano wa viroboto *) 
vilivo vidogo. na 'azabu 2 ) kubwa wangiapo 3 ) katika 
miguu ya watoto wadogo, wasipotezamwa, kuharibika 
miguu yao. 

1) Floh. — 2) Strafe. — 3) waingiapo. 



khabari ya mtu kuzikwa. 

kuzikwa kwake mtu akifa , ukiwa usiku , hutoka 
mtu kupeleka khabari kwa ndugu za yule aliyekufa. 
wakifika , wataamru kuckimba ufuo. nao bucbimba 
chini ya kitanda, alipo yule mtu aliyekufa. ma'ana 
mtu aliyekufa läzima kutendewa mambo manne, la 
kwanza akifa huoshwa , la pili hukafiniwa sanda , la 
tatu husaliwa kwa dini yake , la rme huzikwa katika 
qaburi. 

watu wanaomwosha maiti *) watu watatu. mmoja 
„msliika kata" humtia maji yule maiti, na maji haya 
buingia katika ule ufuo uliocbirnbwa cbini. na „mkan- 
gama" humfinya mavi, na „mwegamu" bumzuia maiti. na 
kuosba kwetu buosba kwa maji ya majani ya mkunazi 2 ). 
na mwisbo humwaliza kwa garafuu maiti 3 ). kisba hum- 
funika mfuniko mpya. bawalali tenna usiku kucba, 
wake na waume wanalia. 

as-sububi watapeleka kbabari killa paliali, ambapo 
yule maiti pamernpasba — masbamba ao mjini. wata- 
kuja, kulla mtu amecbukua sanda 4 ) — fedda ao bafta. 
wale watu waliofika, bupelekwa katika cbumba, alicbomo 
yule maiti. killa mtu bummiminia kata tatu za maji 
kicbwani hatta miguuni. 



1) Leiche. — 2) Brustbeerbaum. — 3) Kampfer. — 4) hier 
Beitrag zum Leichentuch. 



— 214 - 

marra hutumwa mtu kuitwa mw'allimu na majumbe. 
na iwapo aliyekufa kijana wa mji, yule mwenyi maiti 
yake atawapa shauri majumbe : „tunataka kuzika." 
watajibu: „qaburi imechimbwa?" kama bado, watauliza 
wale majumbe: „mtainzika wapi, Kingani ao Nunge ao 
Pangapanga?" ma'ana katika mrima killa mtu ana 
pahali pake pa kuzikwa. Wapangapanga sherti wende 
huko , kama hawakufanyiza hivo — beina yao wata- 
gomba , ao nussu ya watu wataondoka katika maziko. 
na sababu ya killa mtu ana pahali pake pa kuzikwa 

— sababu yake katika uzazi wa mrima , hutezama 
qabila 1 ). qabila ya kina fulani ndio inayofa c a kuzikwa 
Pangapanga, na qabila ya kina fulani kuzikwa Nunge. 
lakini wageni , watu wa Unguja, bawazikwi maqaburi 
hayo, wala watumwa hawendi maqaburi hayo. hio ndio 
ma'ana ya kuzikwa katika pahali mbalimbali. killa 
mji wa mrima una maqaburi kama hivo, tulivotaja Ba- 
gamoyo, na majina yake ya maqaburi. 

watu wakipatana, watakwenda chimba qaburi upande 
walioelekezana. majumbe watatoa amri kushonwa sanda, 
watoe na ta'arifu ya mtu aliyekufa. marra atakwitwa 
kabiri, ma'ana mpiga zumari, atasimama mlangoni na 
shaha mmoja , atasema shaha : „kina mwana , pokeni 
ta'arifu , fulani bin fulani amefariqi dunya." 2 ) yule 
mpiga zumari marra atapiga zumari , na uwanjani zi- 
pigwe ngoma kuu. waanawake wanalia ndani, na waa- 
naume wanashona sanda. 

na sanda ya mwanamume nguo tatu , na kanzu na 
kilemba, na mwanamke saba c , majamvi matano, na nguo 
ya kujifunika, na ukaya. na katika sanda kushonwa 

— watani 3 ) wanataka c ada zao. wakesha shona, watatia 
ile sanda dalia na marashi, wafukize na ubani. 



1) Familienstamm. — 2) sich von der Welt trennen. — 3) 
Stammesgenossen, Vetternschaft. 



- 215 — 

wataingia ndani watu watatu , iwapo aliyekufa 
mwanamume, wamvike ile sanda waifunge maiti katika 
mkeka. kiska wamtie katika jeneza *) , waitambuske 
kizingitini -) , kuganga marra tatu ile jeneza. keska 
wataskika watu wanne , wawili mbele wawili nyuma, 
wanyanyue , kusema : „lä iläka illä 'Hak , lä iläka illä 
'lläk, lä illä 'Hak illä 'lläh, Muhammed er-rasülu 'lläki." 3 ) 
na wanaofuata jeneza kuitikia, katta wanke mskitini. 
wakifika, wataitia ndani jeneza, waingie na watu wen- 
gine, asaliwe yule maiti. keska watakwenda qaburini, 
azikwe maiti. 

na kuzikwa kwao qaburi kufunikwa juu na nguo, 
kukaa watu watatu katika qaburi kupokea yule maiti. 
akifika maiti, mtu mmoja hu'azzini 4 ). keska kumlaza 
yule maiti ndani ya mwana wa ndani 5 ), wakaweka ubao 
wa kiunza juu ya yule maiti, keska kufukia lile qaburi. 

na kawa watu watatu, waliockimba qaburi, kawa- 
ondoki katika qaburi , katta lijae , lakini bawafukii 
pekej-ao , wote kuwasa'idia. na wakiwa watani , na 
utani wao kawakupata, kawampi rukksa maiti kuzikwa, 
katta wapate e ada yao. 

wakesha, kuleta mtungi wa maji, akakaa mw'allimu 
juu ya kickwa cka qaburi , akafukua tundu , akasoma 
talaqini 6 ), akatia maji ya shakada, ma'ana yake ni 
kuwa yeye muslim. tenna kuzika mibono 7 ) pembe zote 
nne, miti midogo , kkalafu yake kukua ile miti, ndio 
uskahidi kwa watu kujua , ya kama kii ni qaburi. 
tenna kusoma fätika watu, kuenda nyumbani. na yule 
mfiwa läzima kulia kiwimawima. 



1) Bahre. — 2) Türscliwelle. — 3) inubaniedanisches Glaubens- 
bekenntnis, siebe Uebersetzung. — 4) zum Gebet rufen. — 5) 
Nische unten im Grabe. — 6) Belehrung, Anrede an den Toten. — 
7) Bizinussträuche. 



— 216 — 

kkahari ya kuhani 1 ). 

watu waliotoka qaburini , wote huenda kule nyu- 
mbani kumhani mfiwa. nao humwambia: „makiwa." ") 
naye hujibu: „yangali yakija," 3 ) ao husema „yamepita." 
ao humwambia: „ahsana 'lkiku c azzaka," 4 ) hujibu: al- 
lähu al-bäqa," 5 ) ma c ana muungu ndiye atakayebaqi. 

khatoari ya matanga 6 ). 

kesha kuhani, watu watauliza: „pana tanga ao 
hapana?" atajibu : „lipo." watamuliza: „lini utaweka 
tanga?" atajibu: „sa'a ya tatu ya usiku." sa c a ya 
tatu killa mtu atachukua mkeka wake na mto kwenda 
lala tangani, na waanawake vilevile. usiku hufanyiza 
hadithi 7 ) ndani, na waanaume hufanya hadithi vilevile. 
na wengine wanacheza karata. liatta al-fajiri huja 
mpiga zumari, akapiga mlangoni zumari, waanawake 
hulia na waanaume wengine hulia. na wengine huenda 
meskitini. 

jua likapata sa'a ya tatu, hukutana tenna waanaume 
na waanawake kufanyizwa mashauri ya kwenda koshwa 
mashambizo. wakesha kutana, waanawake hufukia ule 
ufuo, tenna hutwaa nguo, alizooshewa yule maiti, ndio 
mashambizo. na mashambizo hutiwa katika chano. 
wakafan^'iza ukingo , ma c ana ukingo hufungwa nguo, 
zikawa ndefu, mfano wa chendarua, na watu huwa 
ndani, qadiri ya waanawake wanne ao saba c . na waa- 
nawake watatu huchukua yale mashambizo juu ya 
kichwa kwenda pwani kuyaosha. na mpiga zumari 
nyuma yao huimba mwimbo : 



1) Beileid bezeugen. — 2) traurige Sache (ist vorbei). — 3) es 
wird noch mehr Trauer über uns kommen. — 4) möge Gott dein 
Ansehen schön machen d. h. möge er deine Trauer zum Guten 
wenden. — 5) Gott ist der Ewige. — 6) Trauerfeier. — 7) Er- 
zählungen. 



— 217 — 

„mwajeje huo 1 ) leo 
yö mwajeje yö leo?" 



1) mwaonaje huo msiba. 

l.iatta wakifika pwani , hujitosa katika maji koga. 
na wasiwokoga , wenzao buwambia : „kwa nini ninyi 
bamwogi?" bufumbiana fumbo , husema : „wengine 
wana vijani vya mbaazi , bawataki kuonekana." wa- 
kesba osba masbambizo, hureje'a mjini, vilevile kama 
walivokuja , ma'ana buwa ndani ya ukingo. wakifika 
tangani, yale masbambizo buyagawa, lakini bapati mtu 
ovyo , illa aliyemkhussi yule maiti , ma'ana ni e ada 
kubwa kwao — kumkumbuka yule aliyekufa. 

na killa mtu akija kuzikani , hucbukua kitu kama 
alicbonacbo, mathali kama riale ao rupia ao mapesa ao 
kitu kinginecbo. siku ya kuondoa tanga, ba'ada ya 
siku saba e labda, vitu vile bufanyiziwa sädaqa ya yule 
maiti katika nynmba yake , ma c ana busomwa kbitima, 
wakafanya karamu , wakaalikwa watu kuja kula. na 
buyu mfiwa buwa na masikitiko mengi sana, hulia kwa 
kurombokeza : ) — ya kama: „fulani umenitupa , ume- 
nacba pekeyangu. watu watanitia vidole vya macho — 
bapana wa kuniuliza." marra buja mtu kumnyamaza, 
bumwambia : „nyamaza , usilie , baya ndio mambo ya 
dunya, mwanzo kuzaliwa mwisbo kufa, si yako wewe 
pekeyako, killa mtu yatampata." 

na kama mwenyi kufiwa bana kitu, kbitima yake 
busoma mwakani, hungoja batta apate fedda kidogo. 
na ba c ada ya siku arba'ini bufanyiza sadaqa, jina lake 
j/arba'ini ya maiti." 

na kule tangani wazee waanawake bujifunga vi- 
tambaa kicbwani. zamani tangani wazee waanawake 



1) in weinerlich singendem Ton wehklagen. 



— 218 — 

wengine walikuwa na khatari, sababu wanapotanga — 
huja wanga x ), hucheza usiku kucha. 

zamani moja alikufa mwanamke knie Bagomoyo. 
alipokufa, watu wamezika, usiku wamelala watu tan- 
gani, akaja mwarga, jina lake Mamie Ibrabimu, akaanga 
tangani. nao wanga asili huenda ucbi. yule Mamie 
Ibrahimu alijifunga pweza -) kumani, sababu ndio nguo 
zao wanga. 

liatta al-fajiri anarudi kwake , akakutana na mtu 
jina lake Bwana Mzee. akamkamata, akamwanibia: 
„tafaddali nisitiri 3 ) e aibu 4 ) yangu, nitakupa kitu uta- 
kacho." Bwana Mzee akasema : ; .sikuacbi, wewe mtu 
c adui sana, umeangamiza roho za watu nyingi." akam- 
peleka kuyu mwanamke hatta tangani , watu wote 
wakamwona ucbi. 

liatta as-subuhi kulivokucha , wakamfunga mapa- 
kacba mwili wote pia, wakamtembeza mji mzima. watu 
wote wakamwona, wakamwuliza: „utareje'a kazi yako 
ya wanga?" akasema: „sifanyi tenna." wakamwam- 
bia : „tutakupa yamini , ukafanya marra ya pili — 
ufe." akaqubali , akapewa yamini. ba'ada ya miezi 
micbacke akareje'a kazi yake kwa sirri. muungu 
akampa maradi ya wazimu, hutembea uchi katika njia, 
na kutukana watu, na mvua ikanya, hujitia tope ki- 
cbwani. c omri wake ukawa mcbache — akafa. 

na khabari ya kukamata mebawi, yataka mtu awe 
mpevu. kijana hawezi kumkamata, ma'ana ana khofu 
atadurika , ao ataugua. na iwapo umemwona mebawi 
mbali anakuanga — sumu yake mpige ndimu, akikwam- 
bia ; ,piga marra ya pili" — usimpige, marra nenda ukam- 
kamate. imekwisha kbabari ya kubani pamoja na 
wanga. 



1) zaubern. — 2) Fisch. — 3) bedecken. — 4) Schande. 



— 219 — 

khabari ya tanzia 1 ). 

mtu akiwa amefia mbali, huletwa ta'arifu katika 
mji kwa ndugu zake — ya kama : 
„wa ba e adu twawa'arrif u , ndugu yenu fulani amefariqi 
dunya. innä lillähi wa innä ileihi räj'eüna, haza sebil 
ed-dunya wa tariq el-äkhera 2 ). ao husema: umetupitia 
msiba 3 ) wa fulani, amekufa, hü dunya ni njia na njia 
ya mwisho. maradi alikuwa na ndui za mhindi siku 
tano, ya sitta amekufa." 

wakisikia ndugu zake ile barua — bulia , huam- 
risbwa na ngoma kuwekwa uwanjani, iwapo ni mtu 
amezaliwa juu ya ngoma, ma'ana baba yake na mama 
yake wana daraja ya ngoma. 

khabari ya knfa kwake jumbe. 

aliyekufa, iwapo jumbe, as-subuhi watu wakipata 
khabari, jumbe fulani amekufa, watu hukusanyika ma- 
zikoni. marra hutolewa ta'arrifu ya ta'azia, ya kama: 
„tunawa'arrifu, jumbe fulani ametoka juu ya ulimwengu." 
watu wote huvua kofia na kanzu na vyatu, wakabaqi 
killa mtu nguo moja. 

ua iwapo aliyekufa shaha ao waziri, watu wa mji 
hawavui kanzu, illa vyatu na kofia huvua. na ma- 
jumbe huvua vilemba. 

na mtu wa kimrima akikataa kuvua kwa zamani 
za kwanza — hupigwa , lakini sasa watu wengine wa- 
namkhasimu 4 ), sababu daula 5 ) imekuwa nyingine. 

kazälika kuzikwa kwake jumbe : waqati wa koshwa 
hana rukhsa mtu mwingine kumwosha illa shaha. na 
iwapo hapana shaha — mtoto wa shaha. na waqati 

1) das arab. ta'aziye. — 2) siehe Uebersetzung. — 3) Unglück, 
Trauer. — 4) feindlich gesinnt sein. — 5) Regierung. 



— 220 — 

wa kuzika sherti majumbe wote wakatanike tangani. 
na waanawake wengine wanapiga ngoma uani, wengine 
wanalia. ngoma hiyo jina lake mwanamama. na uwan- 
jani ngoma kuu na siwa na zumari zinalia. na mshindo 
unaopigwa jina lake kibagaja. kuondoka majumbe ma- 
wili wakacheza. na killa mtu amechukua sanda yake. 
na sanda anayozikiwa — iliyotoka katika fedda yake, 
na zile zilizokuja na watu wengine — Jiupewa c ada 
za watani na wachimba qaburi na wacliimba ufuo na 
wa'allimu, waliopo katika hadara. 

ikesba sanda, ataingia ndani slialia, akamkafini, 
ma'ana kuvikwa sanda. kisha atatiwa katika jeneza, 
apelekwe qaburini kuzikwa. 

na tanga lake siku kumi na nne ao siku saba e , 
iwapo hana kitu. na kulla al- e asiri huja watu tangani, 
hucheza karata na ngoma kuu , na waanawake hucheza 
mwanamama. liatta siku ya kuondoka tanga kununua 
ng'ombe. na huyo ligombe , anayochinsliwa , ana e ada 
nyingi sana. majumbe hupewa nundu, na masbaha hu- 
pewa mkono pamoja na mawaziri, na kiuno cha ligombe 
nyama yake bupelekwa wa c allimu, nyama iliyobaqi hu- 
pikiwa' karamu. 

zamani mtu akafanyiza karamu, amecbinsha ngombe 
— majumbe kama hawakupewa nundu na masbaha ha- 
wakupewa e ada yao — karamu biyo bapana mtu ata- 
kayekwenda, sababu husema fulani hana adabu, khasara 
yake aliyoifanya, ma c ana majumbe wameqasirika wote. 
läzimu awaangukie yule mwenyi karamu yake , atoe 
fedda. 

kazälika desturi ya majumbe wanapokula, hawali 
barazani pamoja na watu, hutandikiwa cbumbani, baingii 
mtu illa mwandazi , wakitaka kitu , humwambia yule 
mwandazi. wanapokula, hupigwa siwa na zumari. 



— 221 — 

kazälika iwapo jumbe ni moja, hapana mwingine, 
lakini katika baraza yupo sberifu, ao mw'allimu, ata- 
amru kwitwa moja wapo sherifu ao mw'allimu , lakini 
mtu mwingine hali naye, illa iwapo nyumbani kwake 
kaina si karamu. 

kazälika yule mw'allimu huvua kofia, illa sherifu 
havui. ao mw'allimu hupata rukhsa kwa jumbe — ya 
kama : „wewe mw'allimu haifai kuvua kofia , ukila na 
mimi. u 

kliafoari ya kuhallilia 1 ) nibwe. 

mtu aliyekufa, ba'ada ya kuzikwa zikapata siku 
tatu ao saba' , wenyi maiti wao hutafuta mbwe. na 
hizo mbwe mawe madogomadogo , ni magumu sana. 
kiska kuyaoska kwa maji , hatta yakawa tahara. kka- 
lafu huenda wakaweta wa'allimu watano ao saba\ wa- 
takapokuja, hutandikiwa mikeka, wakakaa kitako. tenna 
liuletwa mbwe mbele zao wa'allimu , wakazihallilia. 
ma'ana ya kuhallilia : husliika killa mw'allim mbwe 
moja, husema : „lä iläha illa 'llähu." 2 ) na c idadi 3 ) ya 
hizo mbwe hupata elfu, nao husema killa mtu: „lä iläha 
illa 'llähu" — marra elf, nao hawasemi na mtu, illa 
kwisha. na wanapokwisha, hutwaliwa zile mbwe, zi- 
katiwa katika kitambaa, hupelekwa qaburini, zikawekwa 
juu ya qabri. na wale wa'allim hufanyiwa karamu 
kula. kisha hupiga fätiha kumrehemu maiti aliyekufa. 
nao hupewa ijara yao ya kuhallilia mbwe, kama wali- 
vopatana toka riale tano hatta khamst'ashara. 



1) hallil = taja jina la muungu. — 2) siehe Uebersetzung. 
— 3) Zahl. 



khabari za majumbe. 

khabari ya jumbe kntawalli 1 ). 

mtu mwenyi kuzaliwa katika ujumbe, na baba yake 
jumbe, naye amekufa, ba c ada ya kuchuma akipata, hu- 
wapa khabari majumbe waliwomtangulia : „mimi nataka 
kutawalla." nao hujibu: „vema, lakini twataka 'ada 1 ') 
zetu." atawapa c ada zao, ma'ana nguo ao mapesa, naye 
buwapa mashaka a ), ndiwo wanawopeleka. kisha hutoa 
c ada mashaha na mawaziri na vijana wa mji. sababu 
wasipopata, yule jumbe akitawalli — kawamwamkii, 
illa ndugu zake na watumwa wake. 

na siku zake zikiwa qaribu, bado siku saba' ana- 
taka kutawalla, hukutanika majumbe wote, jumbe mmoja 
husema: „twataka katoa ta'arifu, siku fulani Mwenyi 
kaza wa kaza anatawalli, jina lake jumbe fulani." marra 
buitwa mpiga biu, akazunguka na mbiu mji mzima, naye 
husema: 

„mbiu 4 ) ya mgambo 5 ) — ikalia baina jambo 6 ) — 
mbiu ya shomvi 7 ) na arba e ini 8 ) — mpumbuji °) na 
mjumbe l0 ) — mbiu ya pazi 11 ) na wana wa pazi — na 

1) Amt antreten. — 2) übliche Geschenk. — 3) der zunächst 
unter dem jumben Stehende. — 4) Büft'elhorn. Bei dem Worte mbiu 
schlägt der Ausrufer jedes Mal mit einem Stock an das Hörn. — 5) 
Bekanntmachung. — 6) es gibt nichts zu verheimlichen. — 7) jumbe. 
— 8) Leute der Stadt. — 9) Die shaha und waziri. — 10) die wa- 
zalia. — 11) Herrscher. 



— 223 — 

wasengere *) na wamganda 2 ) — mbiu ya Makame ya 
Shani 3 ) na wangwana wa "Winde — Uqasimu 4 ) na 
waungwana wa Shanga — mbiu ya shomvi anawa'arrifu 
— ya kama siku ya juma c a tatu — kishina 5 ) na 
mwanamama 5 ) — siku ya al-khamisi — Mwenyi fulani 
anatawalla — jina lake sasa jumbe Mkomatembo." 

marra usiku waanawake na waanaume kukutanika 
ndani ya nyumba, kucheza ngoma usiku kucka liatta 
as-subuhi. nao huimba: 

„yaliyo mumo — ya mumo x ) 
wende kutanda uskimba 2 ) 
mtu na mkwe we. " 3 ) 
1) was drinnen ist , laß drinnen bleiben d. b. ein Geheimnis 
plaudere nicht aus. — 2) Fische fangen mit Tüchern. — 3) Schwieger- 
mutter. 

ao huimba: 

„utembezi x ) haulei mwana." 

1) eine Mutter die viel spazieren geht. 

hatta as-subuhi hucheza ngoma kuu. na majumbe 
wanapoeheza, killa jumbe ana wapambe 6 ) wawili, na kulla 
mpambe ana upepeo 7 ), humpepea yule jumbe. na yule 
jumbe mpyayumo ndani, anapigwa kilemba liatta akiska, 
hutiwa katika kilili 8 ) na mwanamke pamoja jau ya ki- 
lili, naye kuyu mwanamke huwa mzalia, ameshika mwa- 
vuli katika mkono wake. na watu huckukua kilili juu 
ya mabega kumtembeza mji mzima. liatta wakirudi nyu- 
mbani, yule jumbe mpya atacheza naye. kesba hukaa 
barazani na majumbe wenziwe. naye hukalia kikuto 9 ) 
cha mkeka. hucbeza killa ngoma za furalia siku sitta 
ao saba c kama wanavoweza. 



1) wazalia. — 2) watumwa. — 3) jumbe von Winde. — 4) jumbe 
von Shanga, — 5) ngoma. — 6) geschmückte Sklavin. — 7) Fächer. 
— 8) Bettstelle. — 9) zusammengelegte Matte. 



— 224 — 

kazälika jumbe si destnri kwenda katika njia kickwa 
wazi, wala katika nyumba yake kakai kickwa wazi. 
iwapo hapana mtu atakayemwona, kukaa kickwa wazi. 
wala juu ya kilemba, alicko nacko, si desturi kuweka 
nguo nyingine. afanyapo mambo hayo , wakimwona 
mashaka, watamtoza kokumu 1 ), amefanya mambo siyo 
desturi. naye kafanyi ukaidi 8 ), atatoa kama watakacko 
awape. 

qissa 3 ) cha jumbe Simbambili. 

ilikuwa qabla ya miaka minne alikufa jumbe Ko- 
randi. wakaja watu kutaka kumzika. akatokea jumbe 
Simbambili, akamwita mnyozi, akamwambia: „ninyoe 
nywele zangu." akamtengeneza nywele. alipokwisha, 
akenda tangani. majumbe walipomwona, wakamwuliza: 
„sababu nini umekuja tangani umenyoa?" akasema: 
„mtaniliokumu na kickwa cbangu?" wakamjibu : „ume- 
fanya mambo si ya desturi ya kimrima." akasema: 
mimi nimenyoa, nakulla mwenyi nywele zake na anyoe." 
wakamkhasimu 4 ) majumbe wote. wakafanya mkutano 
majumbe, wakawambia vijana: „msimwamkie Simbam- 
bili." killa njia apitayo, wanamsema — ya kama: 
„jumbe kuyu ndiye aliyemroga 5 ) jumbe Korandi, sababu 
amekwenda tangani amefanya uzuri." 

siku moja as-subuki ametoka nje kana kilemba. 
watu wakamwuliza: „sababu jumbe kuna kilemba?" 
akajibu: „mimi si jumbe, siutaki ujumbe, sababu mji 
wote kawaniamkii." ndugu zake wakasema naye: „si 
venia jumbe, kuji'uzulu 6 ) kiyo ni fedeka 7 ) kubwa." aka- 
vaa kofia na kilemba, lakini watu wazima katika mji 



1) Urteil, Geldstrafe. — 2) Widersetzlichkeit. — 3) Erzählung. 
4) feindlich sein. — 5) hezauhern. — 6) Kopfbedeckung abnehmen. 
7) Schande. 



— 225 — 

wanasema — ya kama: „jumbe huyu hatakuwa na 
ma'isha 1 ) mengi." 

ba'ada ya miezi mitatu akasafiri kwenda Khutu, 
ma'ana ndiko kwao. akakaa miezi miwili, akapata 
ugonjwa wa mshipa. wakamrejesha pwani. akafikia 
shambani kwake, akakaa siku saba c , ya nane aketa*) 
ndugu zake, kuwapa buriani 3 ), hatta usiku akafa. wa- 
kamleta rajini kumzika, majumbe na vijana wakakataa 
kumzika. akazikwa na jama'a zake, hakupata hatbthi*) 
ya maziko ya ujumbe. 

desturi ya jumbe ya zamani. 

zamani jumbe cbini yake alikuwa na mashaha na 
waziri na mwenyi mkuu na amiri. huyu amiri alikuwa 
ndio mkuu wa vijana. likitokea jawabu katika mji, 
jumbe bumpasha khabari amiri, na amiri huwa'arrifu 
vijana wote. mathali imekuja barua katika mji, yatoka 
mji mwingine, amekufa mtu, wanataka kwenda hani, 
amiri buwambia vijana : „nendeni majumbani mkaage, 
kesbo tunakwencla inchi kaza wa kaza kuhani." na 
kwenda kwao kuhani huenda waanawake na waanaume. 
na jumbe huchukua wapambe wawili ao watatu. na 
wapambe vijakazi vizalia. hatta as-subuhi huja maka- 
bili 5 ) wawili, mpiga zumari na siwa. jumbe hutangulia 
mbele pamoja na shaha na waziri, ndio anawoongea 
nao. na siwa na zumari inalia, hatta wakitoka nje ya 
mji siwa hunyamazwa. illa wanapofika qaribu ya mji, 
hupigwa tenna siwa. na majumbe wa ule mji huja ku- 
wahongeza njiani. ikiwa kushinda — watashinda, ao 
watalala. hatta as-subuhi huenda mji mwingine. hatta 
wakiqurubia mji wendao, hutolewa mtu, kupeleka kha- 
bari, ya kwamba jumbe fulani anakuja. na ule mji hu- 

1) Leben. — 2) akaita. — 3) Abschied nehmeu. — 4) Glück. 
— 5) Musikanten. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 15 



— 226 - 

tengezwa majumba ya kufikia wageni. watakuja na 
majumbe, wenyeji wa ule mji, kumhongeza jumbe mwen- 
zao na kuingia naye mjini pamoja. nao huingia kwa 
siwa na zumari. na wale majmnbe huja kwa siwa na 
zumari. nao iwapo aliyekufa ni jumbe, yule jumbe 
mgeni bu c uzulu yeye na watu wake. tenna huingia ka- 
tika mji, huonyeshwa majumba ya kufikia. al- c asiri 
huenda tangani, wakifika hupigwa ngoma kuu. majumbe 
wageni na wenyeji huckeza. nao kukaa katta tanga 
liondoke. 

na iwapo jumbe aliyokufa ni mweza, waliwokuja 
hani, si desturi kununua vyakula na kulipa qo'di ya 
majumba kama siku watakazokaa hatta warudi. hio 
ndio qa c ida ya kuhani kwa zamani. 

amma desturi ya sasa — jumbe hana shauri na vi- 
jana wala masbaha. na mawaziri hawana shauri na 
vijana. shauri yao wameweka vikao *). katika hivo vi- 
kao mna wakuu waanaume na waanawake. litokeapo 
neno katika mji, kama tuliyotangulia kusema, jumbe 
hupelekewa barua yake ya heshma, na vijana huletewa 
barua yao, lakini huandikwa jina la mkuu wao. naye 
akisha soma barua, humwita kijumbe kupiga mrungura -) 
killa nyumba. wakisikia mrungura, huuliza : „mrungura 
wa nini?" kijumbe huwambia: „mnakwitwa kwa mkuu." 
wakifika, huwapa khabari kama iliyomfikia. 

amri za zamani zilizokuwa juu ya jumbe. 

zamani amri zao walikuwa na inchi na mashamba. 
na hayo mashamba mwitu, hamna mwembe wala mnazi. 
ajapo mgeni, Muhindi ao Mw'arabu ao Msuaheli, ana- 
taka shamba kulima, humwambia jumbe , humwuliza : 
„wataka kununua ao kupanga?" husema yule mtakaji 



1) Partei, Klique. — 2) Trommel. 



— 227 — 

kama atakavo. iwapo kupanga, kumwambia : „nipe ubani 
wangu rupia tano ao sitta." wakeska patana, ku- 
mwonyeska skamba atakayo. ao kupatana kulinunua. 
tenna kumwandikia kkatti. 

na katika mji walikuwa na viwanja. mtu akitaka 
nyumba kujenga , kuenda kwa junibe kumpa kkabari, 
kupatana naye kwa kupanga ao kununua. 

amri ya pili wageni wakiingia mjini, nao wame- 
fikia katika majumba yao majumbe , bi'askara wana- 
yochukua — kawana rukksa kuuza pekeyao illa kwa 
amri ya majumbe. 

kazälika Wanyamwezi safari zao pembe walizocku- 
kua — ngombe, Wakindi, Wasbikiri, na wackuuzi wengine 
kawana rukksa kununua pekeyao. na kulla anayonunua 
mbuzi kutoa tkumni, na ngombe kutoa riali. na Mhindi 
akinunua pembe, bi e askara ikiska, beina yake mapatano 
na yule jumbe. 

amma amri kizo sasa zimewaondokea, sababu ka- 
wana yale maskamba ya kupangiska na viwanja vya 
kuuza, na katika safari kawapati kitu. 

'ada za majumbe. 

c ada ya kwanza katika mji, mtu akicbinska ngombe, 
akiwa wa kuuza ao karamu, jumbe kupelekewa c ada 
yake nundu. na asipopewa, kuqasirika. na iwapo ame- 
qasirika, kupewa takarracli J ) yake kitu kidogo. 

c ada ya pili mvuvi akivua papa bakarini, ao nguva, 
ao nya,ma aliye mkubwa, kuletewa jumbe kidogo, kuitwa 
kii „mboni." 

na iwapo kimeokotwa kitu bakarini, ao jakaziimevun- 
da, ndani yake mna bida'a. ile bioVa itakayopatikana, ku- 
pelekwa kwa jumbe. mwenyi jakazi akipata kkabari, 



1) zufriedenstellen. 

15* 



— 228 - 

huenda kwake jumbe kutaka mali zake. naye hupewa 
uokozi wake, ni hijo mboni. 

ao mtumwa wa mtu ametoroka, amefika katika 
mkono wa jumbe, humziwia, hatta mwenyeji aje. na 
kama hana mwenyewe, huwa mtumwa wa mboni, hum- 
ziwia jumbe. 

na atokeapo mwenyewe, huuzwa yule mtumwa. 
akapewa mboni yake jumbe, na kilickobaqi hutwaa 
mwenyi mtumwa wake. 

e ada ya tatu: kule Bagamoyo pana pahali, jina 
lake Nunge, qaribu ya Kingani. napo ni jangwani ') 
ndani ya koko nyuma ya maqaburi ya wahenga. pa- 
hali hapo killa mwaka huota mlima wa chumvi ya 
genge 2 ). zamani wavuvi waanawake wakiona ule mlima 
wa chumvi, wakifika mjini, huwambia majumbe na 
mashaha, ya kwamba Kingani genge limeota. waki- 
pata khabari majumbe, hukutanika kufanya shauri ya 
kwenda kuvunjwa huo mlima. wakesha shauri lao, hu- 
tambika 3 ) „tambiko ya ukuu genzi. " 4 ). na wengine hu- 
tambika gombo 4 ) usiku kucba, sababu si desturi kwenda 
billa ya' tambiko. kwa desturi ya zamani wendapo billa 
ya tambiko, wakafika qaribu ya hilo genge. hukuta vi- 
tuko njiani, mfano wa majoka makubwa ao nyuki hu- 
wafukuza, warejee mjini, ao mwituni hulia simba ao 
chui. bassi wakesha tambika, as-subuhi huenenda ma- 
qaburini kufyagilia. wakesha fyagia , siku ya tatu 
usiku wanakwenda majumbe na watoto wao waanawake 
na waanaume na wazalia wao kunako chumvi, kwenda 
kuivunja. na kwenda kwao huenda kwa siwa na zu- 
mari. hatta wakifika panapo huo mlima, huamrishwa 
kuvunjwa, kutwaliwa ile chumvi. na c ada itokayo ka- 



1) wüste Niederung. — 2) Korallenfels. — 3) Geister der Ver- 
storbenen anrufen. — 4) Name der Anrufung. 



— 229 — 

tika hiyo chumvi — nundu vilevile hupewa majumbe, na 
nussu ya ule mlima ni sehemu yao na ya mashaha na 
mawaziri. siku ya sitta ndipo wanapopata rukhsa 
watu wa mji kwenda ckukua ki} r o chuinvi. nao hu- 
fuatana na wenyeji kwenda kutwaa kiyo chumvi. 

amma sasa unapoota huo mlima , wanakwenda ku- 
twaa hiyo chumvi billa ya tambiko, illa humpa kha- 
bari serkali tangu mapema, apate jua, ya kwamba 
watu wanakwenda chukua chumvi Nunge , sababu 
ghazia huwa nyingi. 



khabari ya 'ushimi 1 ). 

khafoari za zamani za 'nshuru. 

zamani hutozwa e ushuru katika mrima, nä wenyi 
kutoza 'ushuru ndio majumbe. mathali wamekuja wa- 
geni kama Wanyamwezi na pembe kufanya bfasbara 
katika inchi za mrima, wakafikia kwa jumbe moja, zile 
pembe hupigwa chapa 2 ) kwa amri ya sirkali. zikesba 
pigwa cbapa, kulla fräsila 3 ) imeläzimu kutoa riale nane 
kwa seyyid 4 ) na riale moja ya „yamvi," jumla riale 
tisa', akipawa jumbe mwenyi mgeni wake, hiyo desturi. 

aida qabla ya Mnyamwezi bajaingia katika mji, 
imemläzimu jumbe kumpelekea mali, akampa, kwa sa- 
babu ndio qa'ida 5 ), na jina lake ndio „magubiko." 
mkubwa wa safari na waanawake wake, na walio chini 
yake, wasagira wake , bassi hao wamelazimiwa na ku- 
pawa kisua. aida na wanapotangulia katika safari 
kazälika nao hupawa kisua. 

ba'ada ya kuingia mjini , mwenyi safari akapanga. 
akesba panga, naye imemläzimu kutoa „pembe ya nti" 6 ) 
kumpa mwenyewe incbi, ya'ani yule jumbe aliyemfikia, 
ndipo afanye bi'asbara yake. 

na isbapo bi'asbara zake, imemläzimu jumbe kutoa 
kitu „agano," akampe yule Mnyamwezi kuagana naye, 
ndipo asafiri. 

1) Zoll. — 2) stempeln. — 3) 35 Pfund engl. — 4) Sultan 
von Zanzibar. — 5) Gewohnheit, Sitte. — 0) inchi. 



— 231 — 

akesha safiri yule, huenenda jumbe, akatwaa kulla 
frasila riale tatu, ndio „nrrabaha," imeläzimu kupawa 
kwa amri ya seyyidi. zikiwa frasila mia, jumbe hu- 
pewa riale tbalatha mia katika pembe zile za mgeni 
wake. 

Banyani na Wabindi kazälika, wanapokuja katika 
mji na mali zao kufanya bi'ashara na kuweka maduka, 
hufikia kwanza kwa jumbe, sababu ndio mkubwa wa 
mji. akiwatakia majnmba , akiwapangisba , wakesha 
panga majumba , bupawa khabari ya desturi katika 
inti yote wakijua. aida ba'ada ya bayo kulla nyumba 
ya täjiri imeläzimu mwaka riale kumi na mbili, hutoa, 
akipawa jumbe, mwenyi mji — läzima, biyo ndio desturi 
ya mambo ya asili. wa kazälika na kisua na vitu 
vingine bupawa, qadiri awezavo täjiri. 

na majumbe 'usburu waliwo wakitoza — safari 
ikaingia mjini, nao wameebukua ngombe na mbuzi na 
kondoo — ndani ya nyama bao ndimo majumbe waki- 
toza e usburu. na kutoza kwao mtu akinunua ngombe, 
läzima apeleke riali moja kwa jumbe , na akinunua 
mbuzi mmoja, läzima kupeleka tbumni kwa jumbe. 

na Mubindi ao Mw'arabu akitaka wapagazi, mtu 
atakayempelekea Muhindi ao Mw'arabu , hupewa rupia 
kwa kulla mpagazi c ushuru wake jumbe. na c usburu 
huo haupelekewi jumbe mmoja tu, illa jumbe aliyefikiwa 
na safari yake. 

na majumbe wa barra 'ushuru wao ilikuwa hongo. 
mtu akifika katika mji, akitoka pwani, läzima atoe vi- 
tambi kama watakavopatana. na akitoka barra, atatoa 
vitu vya barra. 

khabari za 'ushuru wa sasa. 

lakin sasa katika sirkali ya kideutscbi imeweka 
desturi ya kutoza 'usburu katika majumba, na tenna 



— 232 — 

katika watu wawekao maduka, mfano wa Wahindi na 
Mabanyani na Wa'arabu na kulla awekaye duka. mä- 
tkali nyumba za Wasuaheli nyumba ya mapaa manne 
analäzima mwaka kulipa rupia then'ashara, na nyumba 
ya mgongo 1 ) analäzima mwaka rupia sitta, na nyumba 
ya mawe ghorfa 2 ) moja mwaka rupia saba c u nuss. 
na mtu mwinyi duka hutezama thamani ya duka lake, 
likiwa kubwa — c ushuru wake mwingi,- likiwa dogo — 
'ushuru wake haba. 

na wengi wa Wasuaheli wamethanni, sirkali inataka 
kula fedda hü, lakini fedda hii sirkali hataki kuitumia, 
lakini inafanyizwa manfa'a 3 ) ya watu wa mji kama 
kutengenezwa miji na njia. zamani zalikuwa njia ndogo 
katika mji na barra, lakin sasa njia pana. na mambo 
haya yametengenezwa kwa fedda. 

manfa'a ya pili : watu wamelala katika majumba 
yao , na usiku polisi wanawalinda. na wenyi maduka 
yao wamelala, polisi wanapita kulla waqti kutazama 
maduka. na mapolisi wanataka mshahara, na msbahara 
fedda, sirkali analipa. 

manfa'a ya tatu : mtu amepigwa vita , mali yake 
amenyanganywa, ao ameuliwa ndugu yake, marra ana- 
kwenda kwa sirkali kushitaki, sirkali marra anafanyiza 
vita kwenda kumtakia haqqi yake. 

manfa'a ya nne : visima vya mrima. zamani vili- 
kuwa vibaya, lakini sasa sirkali amejenga visima vizuri 
tenna safi. sirkali amelipa fedda katika 'ushuru. 

kazälika ametengeneza daraja 4 ) popote katika mito 
midogo, na mto mkubwa ameweka mashua 5 ), safari zi- 
navuka — hapana khatari 6 ). kwanza marra mtumbwi 
umepinduka, watu wamezama, ao biaVa 7 ) zimezama. 



1) Haus mit zweiseitigem Dach. — 2) Oberstock. — 3) Nutzen. 
— 4) Brücken. — 5) Boote, Fähre. — 6) Gefahr. — 7) Waren. 



— 233 — 

kazälika watu wengi zamani walikawa hawana 
kazi, sasa sirkali amewapa kazi. na watu kao hawa- 
tumiki burre kwa sirkali — wanapata fedda kwa sir- 
kali. 

ndio ma'ana sirkali anataka c ushuru. juu ya fedda, 
inayotoka katika e ushuru kuo, haimtoshi sirkali. sirkali 
ya Ulaya anapeleka fedda nyingi kulla mwaka katika 
mrima kujaliza katika fe(Jda ipatikanayo mrima, kuten- 
geneza incbi na kuwasa'idia *) watu. 

khabari za intoza 'nsliuru katika mrima. 

katika majumba ya Afrika ya mrima nyumba zote 
zimeandikwa namba 2 ) na jina la mwenyi nyumba. la- 
kini desturi za Wasuaheli nzito, mambo yao ya mtego. 
mtu wa sirkali akipita kuuliza nyumba kuziandika, 
marra nyingi watu kawamwambii maneno ya kweli, 
sababu wengine wanaogopa majina yao kutiwa ndani 
ya daftari 3 ). na kuuliza kiJla marra: ,/isbara 4 ) yake 
nini sirkali inaandika majumba yetu na majina yetu?" 
sababu watu wengi bawajui ma e ana ya c ushuru, sababu 
gani sirkali inataka c ushuru. wengi hutkanni sirkali 
inataka kula mapesa ya watu. na watu wengine hu- 
sema: „labda mfalme ameleta khabari kutaka kujua 
majina ya mrima." na wengine husema: „wanaandika 
sababu ya e ushuru, khalafu labda watataka kuja." killa 
mtu husema neno lake. na waanawake wazee wakim- 
wona mwandishi wa sirkali anakuja kuandika majumba 
— hukimbia, wakaacha nyumba, husema: „mimi nataka 
salama ya roho yangu, wakitaka nyumba — na wa- 
chukue." 

na siku hizi iwapo Mzungu anauliza „nyumba hii 
ya nani," na mwenyewe hayupo, lakini mtu mwingine 



1) helfen. — 2) engl, number. — 3) Heft. — 4) Vorzeichen. 



— 234 — 

akijibu , na mwenyewe akasikia „alikuwapo Mzungu 
hapa pamoja na fulani , ameuliza nyumba hii ya nani, 
fulani amemwambia" — wakionana watagomba, husema 
„fulani ndio kazi yake fitna." 1 ) 

tenna wakikutana na Mzungu , kuwauliza majina 
yao , ao katika wawili akimwuliza mnioja „ jina lako 
nani," mwenziwe akijibu upesi ,.jina lake fulani" — 
watakwenda zao, njiani watagomba. 

kazälika khabari ya kutoza qo'di 2 ) katika mrima 
ina matata mengi , sababu kuna wengine hulipa na 
wengine bawalipi. hukusanya qo c di ya miezi mitatu 
ya mwanzo na ya mwisho, huwa juu yake deni nyingi. 
sirkali akiona katika deftari, watu wengi hawajalipa, 
huweta wote, wakaja katika nyumba ya shauri, killa 
mtu humwuliza: „iwapi qo'di yako?" hujibu: „nimempa 
fulani." mawazo yake — ile qo'di iliyopita, ya mwisho 
amesahau. sirkali humwambia: „zimefika, lakini kwako 
bado rupia tatu." naye husema: „nimesikia bwana, 
nataka nikatafute." akaondoka husema: „watoza qo'di 
wanatudanganya. " sababu tarikhi 3 ) ya miezi hawaijui, 
na desturi ya qo'di hawaijui. 

nalikuwa nikitumwa na sirkali kwenda katika ma- 
jumba yote kupokea c ushuru, hufuatana na 'askari wa- 
wili, sababu mna watu wengine wagumu kulipa 'ushuru. 
na katika hokumu ya nyumba zilizo mashamba killa 
miezi minne rupia moja. lakini kazi ya c ushuru wa 
mashamba nalikuwa nikipata killa rupia ujira wangu 
rupia tano, amma kazi ya mjini sikuwa nikipata kitu, 
illa mshahara wangu. na watu wote wakanichukia. 

siku moja nimekwenda shamba kutaka c ushuru, 
nikamkuta mtu nyumbani pake, killa siku hunizun- 
gusha , halipi 'ushuru. siku hiyo nikamshika kwa 



1) Intrige. — 2) Miete, Steuer. — 3) Datum. 



- 235 — 

ngnvu kutaka e ushuru wa sirkali, akanijibu: „sina, 
nenda zako." nikaqasirika, alivonambia maneno yale. 
naye akaqasirika. akashika shoka katika mkono wake, 
akataka kunipiga. nalifuatana na mtumwa wangu, 
Serenge jina lake, akamkamata mkono na shoka yake. 
siku hiyo sikuwa na c askari. nikataka knmpeleka Ba- 
gamoyo. wakaja watu wakanibembeleza na kuniskika 
miguu kumwachia. nikamwacha, akaingia ndani, aka- 
nipa rupia. 



kusafiri kwao Wasuaheli. 

desturi yao qabla ya kusafiri. 

desturi ya Wasuaheli — kama anataka kusafiri 
ao kwenda kukopa, akenda njiani, akakuta mtu mmoja 
anayekuja , kurudi , husema: „safari yangu mbaya." 
safari hiyo hana furaha nayo , kama ataka kwenda. 
ao atagheiri *) , arejee nyumbani kwake, hatta siku ya 
pili ndipo asafiri. na akiwa na haraka a ), atangoja 
hatta nussu sa'a ipate, ndipo asafiri. 

kazälika iwapo atasafiri, akenda katika njia, aka- 
kuta watu wawili wanakuja — husema: „hü ndege 
njema 3 )." khassa iwapo ni waanawake, nao wamechukua 
vitu katika mikono yao — huzidi kufurahi , husema : 
„hü ndege njema kabisa." 

ao akitaka kwenda safari , ao katika shamba , ao 
kwa Muhindi kukopa, akikutana na mtu mwenyi chon- 
go 4 ), ma'ana jicho moja, husema: ,. safari yangu mbaya, 
nimeona kisilani." 5 ) vilevile hnreje'a nyumbani. 

ao anakwenda safari ya barra, ao shamba, akiku- 
tana nyoka wanapigana, husema : „nendako — nitakuta 
magomvi, ao tutakutana na vita." ikiwa ni safari 



1) verändern, andern Sinnes werden. — 2) Eile. — 3) Glücks- 
vogel (Glücksstern). — 4) einäugig. — 5) dasselbe wie ndege mbaya 
(böse Vorbedeutung). 



— 237 — 

kubwa, wanakwenda kwa nathari 1 ) ya kuclielea yata- 
kayowapata njiani. 

ao akikuta mwanamke mzee pekeyake , husema : 
„nimekutana na kisirani, kama namwendea mtu kum- 
tezama, simkuti nyumbani, ao kama nakwenda kopa — 
sipati." vilevile hureje'a. 

kazälika na mwinda akitoka nyumbani mwake, 
akikuta njiani mwanamke mzee, ao mtu mmoja — kendi 
uwinda wake , moyo wake huwa na oga kukhasiriwa 
na mnyama , ao kwenda burre kupoteza baruti yake, 
na kitu asipate. 

tenna ukienda njiani, akikuona* kima — bassi reje e a, 
usiende safari hiyo, haifai, utaona vibaya. 

aida ukienda njiani, ukamwona nyoka, aliye na 
vidoa viwili, kwetu kuitwa pito jina lake huyu nyoka, 
naye mbaya, ukimwona joka, utapata khabari mbaya 
sana. 

na iwapo umekwenda safari, ukakutana na cbungu 
njiani, nao wamecbukua punje ao vitu vingine — hu- 
sema: „safari yangu nzuri," na iwapo umewakuta ha- 
wana kitu, husema: „safari hü mbaya." 

mtu akitoka nyumbani mwake , akitaka kwenda 
paliali, akajikwaa na kisiki 2 ) , mguu wa kuume akaji- 
chubua, husema: „nendako kubaya, nitakuta magomvi, 
ao ntakutana na mtu , mbaya wangu , sababu ndege 
mbaya nnayokwendea." na kule Lindi watu husema, 
wakijipiga kisiki, wakijiumiza: „mke wangu amezini." 

na mtu akijikwaa mguu wa shoto, pasipo kujichu- 
bua — husema: „ndege yangu nzuri." 

ao iwapo ndege amekulilia juu ya mti „kwape 
kwape" — safari nzuri. 



1) Blick, Vorsicht. — 2) anstoßen, kujipiga kisiki oder kukwaa 
na kisiki. 



— 238 — 

na iwapo mvua nyingi imekunya, akilia ndege huyu, 
wasafiri liusema „mvua imekwisha." 

tuongeze khabari nyingine kama hü, wanazosadiqi 
Wasuaheli : 

ao iwapo katika mashamba akatua bundi ') jim ya 
mti, akafuuliza 2 ) kulia — atakufa mtu katika mji. na 
kule mgau 3 ) kuna ndege, buitwa matonohi, mlio wake 
e ajabu, hulia „hiimhum." akilia ndege buyu qaribu ya 
mji — hufa mtu mkubwa. 

na akilia sborwe juu ya mti, uliwo qaribu ya nyum- 
ba — atakuja mgeni. 

na kule mgau husema, ukimwona mbwa kiuno cbake 
anakokota chini — atakuja mgeni katika mjini. 

ao mtoto akifyagia uwanja, liusema „atakuja mgeni." 
ao kuku wakinongonezana, husema „atakuja mgeni." 

desturi ya Wanyamwezi : kama anapita katika njia, 
na mtu akasimama akashika bakora, akafanya mpaka 
katikati ya njia — Mnyamwezi njia hiyo haipiti , ata- 
geuza njia nyingine apite, nawe akutukane. ma'ana 
yake anasadiqi, „huyu ameniapiza, nendako nisifike," 
ndio ma'ana kukataa kupita. 

mapatano ya tajiri na uisafiri. 

Msuaheli akitaka safari, huenda kusema na Muhindi 
tajiri yake, humwambia : „nimekuja kwako Mukki, na- 
taka bida'a unikopeshe, sababu nataka kusafiri." tajiri 
atamjibu: „mimi sikatai, lakini kalete mtu ma c arnfu 4 ), 
aje akudamini 5 ), khalafu ntakupa bida'a." yule mtu 
atajibu : „mimi sina mtu wa kunidcimini, illa mimi nafsi 
yangu, wewe tawakkali 6 ) utoe mali yako kwa nia safi, 
wala usiwe na kinyongo 7 ), mambo yute mtenzi muungu, 



1) Vogel. — 2) fortfahren etwas zu tun. — 3) im Süden (Lindi, 
IVIikindani). — 4) angesehen. — 5) bürgen. — 6) Kisiko übernehmen. 
— 7) überlege es dir nicht so lange, mache nicht so viele Umstände. 



— 239 — 

inshallähu ta'äla nikareje'a utafurahi." täjiri atamjibu: 
„vema, maneno yako nimeyasikia, lakin nafanyiza sha- 
uri na moyo wangu." wataagana. atamwambia: ; ,lini 
nije kusikiliza majibu?" atamjibu: „mudda wa siku 
saba c njoo." siku saba* zikisha, atakwenda kwa täjiri 
atamwambia: „nimekuja kukusikiliza täjiri." atamwu- 
liza : „nini ras il-mali *) yako ? una shamba ao nyumba?" 
atamjibu: „mimi sina ras il-mali, mimi nakwambia mwa- 
mini 2 ) muungu, liaqqi yako, nikiwa kai 3 ), inshalläh ta- 
"ala, nitakupa." täjiri atajibu : nimesikia, lakin nataka 
sherti uniandikie kliatti ya sirkali." atamjibu: „nime- 
qubali kukuandikia kliatti." täjiri atamjibu: „unataka 
bi(Ja c a ya qiasi gani?" atasema: nataka riale elfu." 
atamwuliza: „mudda miezi mingapi?" atasema: „miaka 
miwili." atamwambia: „mingi, fanya mwaka mmoja." 
ataqubali mwaka mmoja. 

wakesha mapatano yao , watakwenda sirkalini ku- 
andika kliatti ya riale elfu, na sirkali atatia sahihi 4 ) 
yake. watakwenda dukani. atamwuliza: „wataka bida'a 
gani?" atamwambia: „nataka jora c esherini membei na 
jora thalathini za sün, na jora kumi na tano majigam, 
na jora kumi gamti — hizo ndizo bida c a nyeupe." atam- 
wambia : „nataka na visua vitambi." atamwuliza : „namna 
gani?" akasema: „nataka kitambi kareati, na kitambi 
buraa na kitambi reliani, na kitambi sturbacli na bara- 
waji na kikoi mzinga, na kitambi pasua moyo, na pipa 
moja la ushanga, na magunia manne viwangwa 5 ), na sanduqu 
saba c sukari, na kata 6 ) sitta zeiigenge 7 ), na khema moja." 

akesha kumhasibia vitu hivo, atataka nagharama 8 ) 
ya wapagazi, atapatana na wapagazi qädiri ya mizigo 



1) Kapitalvermögen. — 2) Vertrauensmann. — 3) lebend. — 
4) richtig. — 5) flache Muschel, die als Halsschmuck von den Wa- 
nyamwezi getragen werden. — 6) Drahtlast. — 7) Messingdraht. — 
8) Kosten. 



— 240 — 

yake, na kulla mpagazi atainpa upagazi wake, killa mtu 
nussu ya upagazi. wapagazi wakeska pokea upagazi 
wao, läzima kufnnga mitumba. wanapokwisha wapagazi 
kazi ya kufunga mizigo, atakwenda kwa täjiri yake 
kumwaga. na täjiri atamjibu: „kwa heri, saläma." 
yule msafiri atakwenda zake. 

kkalafu buenda kwa wazee wake kuwaaga na ku- 
waombea muungu. na kuaga kwake huwapa kitu. na 
akiwa na mke, humpa masurufu J ), lakini wengine bawa- 
fanyi, sababu waume zao wakiondoka, wanajua kufanya 
uharibivu 2 ). 

na iwapo wazee wake wamekufa, hucbukua ubani 3 ), 
akenda qaburini, husenia katika qaburi maneno yale- 
yale kama wazee wake wa hai — husema: „wazee 
wangu, nimekuja kuwaaga. nimekopa mali ya watu, 
nnataka safari. na ninyi mmekufa, lakini vivuli vizima. 
muungu anipeleke salama na mali ya watu, nirudi sa- 
limini, nilipe mali ya watu. na nikapata, ntakuja ka- 
wakumbuka kwa sädaqa 4 ) na khitima 5 )." tenna lm- 
fyagia juu ya qaburi, kana pana majani kungoa, paki- 
wa na taka huondoa, kama ameckukua tibu humwaga. 
huko ndiko kuaga kwa Wasuabeli katika maqaburi wa- 
naposafiri. 

na mwanamume akisafari , waanawake lmimba 
mwimbo : 

„Mradi 1 ) Mradi wangu, ondoka ule, 
mume wangu kayuko, ondoka ule, 
amekwenenda masbamba, ondoka ule, 
kusimamia watumwa, ondoka ule, 
na mtumwa ali yeve, ondoka ule." 



1) der Liebhaber der Frau. 



1) Ausgaben, Kosten (für Lebensunterhalt). — 2) Schlechtig- 
keiten. — 3) Weihrauch. — 4) Opfer. — 5) Koranlesung. 



— 241 — 

wakisha agana na wazee wake na mkewe, huwam- 
bia buriani *) ndugu zake. na mkewe kumfanyia mkate, 
naye hufanya karamu 2 ) kuwakirimu watu. wakesha 
kula, humwamru mtongi wake kupeleka safari shamba. 
naye atalala mjini, as-subulri afuatie safari yake. 

desturi ya safari huwa na kirongozi, ba c ada ya 
kirongozi mpiga mganda, ba'ada ya mpiga mganda 
mshika kome. 

killa safari läzima kuwa na mwongozi; ma'ana ya 
kwitwa mwongozi, sababu anajua njia. na iwapo yeye 
ametangulia, na nyuma kuna watu, ambao wasiwojua 
njia, killa akafika mahala panapo njia panda 3 ), läzima 
aweke c aläma 4 ), watu waliwo nyuma wapate kujua. na 
hiyo r aläma -- njia ikiwa mkono wa shoto, ataweka 
c aläma yake, ataweka majani mabichi ao makavu, ao 
hucbimba chini upande wa mkono. waliwo nyuma, waka- 
ona majani mabichi ao makavu yamewekwa katika njia, 
kujua, ya kama kunako majani — siyo njia. 

kirongozi akitika panapo maji mengi ao panapo 
kambi ya kuterekeza, läzima apige mganda. waliwo 
nyuma wakasikia mganda wa kirongozi — aliyochoka 
hupata nguvu. ao aliyeshikwa na kiu ya maji, aki- 
sikia mganda, roho yake kufurahi. na aliyetua, marra 
huchukua mzigo wake, bukimbilia pahali panapo maji 
ao hiyo kambi. na hapo katika mapori makubwa waqäti 
wa jua mna ta'abu ya maji. 

safari ikaondoka, läzima marra ya pili kirongozi 
kupiga mganda, sababu wengine wamelala, wengine wa- 
mekwenda kutembea katika miji ya pili. wakisikia 
mganda wanarudi mbio. usipolia mganda, watu wa- 
tawawacha katika mji, na hiyo si desturi ya safari. 
na mkubwa wa safari, sberti atezame sana wapagazi, 



]) Abschied. — 2) Fest. — 3) Kreuzweg. — 4) Zeichen. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 16 



— 242 — 

sababu wanakula vitu vya watu billa ya kutaka rukksa 
kwa wenyewe. 

aida hiyo kome — fimbo, lakini Wairyamwezi ndiyo 
yenyi safari yao. mfano wake kama hirizi kuwakinga 
njiani killa mambo ya khatari. 

na safari ikifika Nyanyembe, kirongozi hupiga bun- 
duqi, huja waanawake na waanaume kufurahi ndagu zao 
na kuwapokea mizigo, liuenda panapo kambi wanayotua. 
kii ndio khabari ya kutoka pwani kwenenda barra. 

khabari ya bi'askara. 

ba'ada ya kufika Nyanyembe, wapagazi wakimpa 
mizigo yake , hubaqi yeye na mizigo yake. hutafuta 
marafiqi wa kinyamwezi kumsa'idia bi'ashara. nao hu- 
peleka khabari kwa jama'a zao , amekuja mungwana, 
ana bioVa nzuri, huja na pembe na kalasha na ngombe, 
bufanya nao bfashara. na bida'a kama liaikwiska, ata- 
panda juu ya vilima kutafuta pembe. na mwisho ma- 
patano be c i haishi, illa atoe „kisbika mkono." pembe 
ikiwa nzuri, atatoa kitambi, ndio kisbika mkono. na 
usbahidi wa wanyapara — asipowapa, be c i wataitia fujo 
— ivunjike. 

desturi yao, wakanza ao wakanunua, mwisbo sherti 
wasbikane mkono, nao husema: „uguzi umemala 1 ), ndu- 
gu yangu/' ao husema „ufwe 2 )" kwa dihaka 3 ). 

naye mwenyi safari akiona bi'ashara nyingi, ataan- 
dika barua kumletea täjiri yake, na kitu alichopata, 
ikawa pembe ao mpira ao vitu vinginevo, atampa mtu 
ma c arufu pamoja na barua. na katika barua ataandika: 
„ila jenab täjiri wangu saläm sana. ba'ada ya sa- 
läm naku'arrifu, anakuwasilia fulani na barua yangu, 
nimempa amana 4 ) kukuletea frasilä tatu za pembe. zi- 



1) das Geschäft ist abgeschlossen. — 2) es ist gestorben. 
3) Scherz. — 4) Pfand. 



- 243 - 

taqabbadi *) mikononi kwake. nami nataka bida'a nyin- 
gine, kama niliyofunga kwanza. usilete namna nyin- 
gine, sababu hiyo inafa'a. uniletee kwa upesi, Wama- 
kua wamekwenda porini knpiga pembe, qaribu watakuja. 
nami nataka, wakiwasili Wamakua, na bi<Ja c a inifikie, 
alläh alläh täjiri wangu! na kuyo kijana, aliyoleta 
barua, mpe kitambi kizuri ahsante 2 ) yake, sababu ki- 
jana mwema sana, wa'-saläm." 

M'ashara ya knreje'a pwani. 

ba'ada ya kwislia nunua pembe na hivo vitu vin- 
gine, hushuka pwani. na kushuka kwake kwanza hu- 
twanga „pamba ya njiani" — unga wa mtama na wa 
mubindi. buutia katika ngozi ya mbuzi, ndio mifuko 
yao wasafiri. na katika safari kazi zote juu ya wa- 
pagazi, kujenga hema ya täjiri wao, na kutafuta maji 
kumletea, iwapo hana watu, hatta wafike pwani. 

wakiiika qaribu ya pwani, hutoa tarisbi 3 ) kupele- 
ka kwa täjiri yake na nyumbani kwake — ya kama: 
„Mwinyi fulani amefika Mpapwa, na safari yake njema, 
amepata kberi, ameagiza kwako, ataka mavazi na vitu 
kaza wa kaza." täjiri akisikia, kbassa akiwa Banyani, 
winda 4 ) bumvuka kwa furaha. marra atamfungia yule 
tarisbi vitu alivotaka. na nyumbani kwake watafanyiza 
vitu vya tunu, apelekewe hatta akiwasili mtoni. 

panapo kivuko. atatoa tarisbi wa pili, ya kama 
Mwinyi yuko mtoni, anavuka pamoja na safari. wa- 
takwenda marafiqi zake kumngoja masbamba, na kun- 
di la waanawake, ili knmbongeza. nao killa mtu ana 
mcbele katika kikombe. wakimwona , bumwagia ki- 
cbwani ule mcbele. wazee wake bumwambia „saläma 
baba! umekwenda saläma, umerudi saläma? ndiwo 

1) nimm sie in Empfang. — 2) Dank. — 3) Eilbote. — Lenden- 
schurz. 

16* 



— 244 — 

ukubwa huo, tamba uone, kama hukutamba, huna uo- 
nacho." 

kwa zamani watu hupiga bunduqi za sherehe 1 ), 
hatta safari ifike forclani. mndda wa siku mbili ao 
tatu, pembe zitapigwa chapa, zitolewe c ushuru. kisha 
mwenyi safari hupeleka pembe zote kwa täjiri wake 
kufanya hesabu naye. hü ndio kbabari ya kureje c a 
kwake pwani. 

kkakari ya M'askara na täjiri wake. 

ba'ada pembe kumqabidi *), täjiri atafanyiza hesabu, 
kitu alichoehukua, mwanzo wa bida'a na wapagazi. wa- 
kisha fanya hesabu, humwambia: „umechukuä riale kaza 
wa kaza, na ulieholeta kaza wa kaza, fäyida a ) yako ao 
khasara 4 ) yako riale kaza wa kaza. iwapo beina yao 
mapatano na täjiri wake — hawagombi. lakini marra 
nyingi hugombana, sababu täjiri anataka kuchukua 
fayida yote. kwanza huuza bida r a yake ghali, na kama 
fedda yake imekwisha fika, hutaka tenna fayida nyingi 
ya pembe. iwapo anataka safari tenna , ataandika 
khatti ampe bioVa, asafiri tenna. labda atapata fayida 
zäyidi marra hü. hizo ndizo safari za zamani za Wa- 
suaheli walivokwenda katika barra kufanya bi'ashara. 

saftui za sasa za Wasualieli. 

wale watu wa zamani hawasafiri, wanashika kazi 
ya jembe. na wasiwo mashamba, wanazunguka njiani 
kama ngombe, wasiwo wachunga, sababu hawataki sa- 
fari. illa vijana wanawoondokea sasa, ndiwo wanawo- 
safiri. na safari zao si mno kwenda Unyanyembe na 
Manyema, sababu wanapata khasara nyingi. Washenzi 
wa barra wote wameerevuka, thamani ya barra na 
ya pwani sawasawa. safari walizozishika, huenda Nguu, 

1) Freude. — 2) übergeben. — 3) Gewimi, — 4) Verlust. 



— 245 — 

kunmraa mpira na tumbaku, ao Uhehe wanapeleka bi- 
(Ja'a wakabadili kwa fedda. na Wanguu na Wakehe 
wameerevuka , lakin wanaona afadali kufanya kazi ya 
burre kama kutembea burre, kama walivosema wazee 
„mguu uliosafiri, haukosi fungu lake." 

na wengine wanapenda safari, lakin nyoyo zao 
hazina ^ mwamana , matäjiri hawawapi kitu. na bao 
wasafiri wa sasa, hawana shangwe wakirudi, sababu 
„mkono mtupu haurambwi , na ukarambwa una punje," 
ma'ana ni maneno ya fnmbo. yamekwisha maneno 
haya. 

safari za Wanyamwezi zainani. 

Wanyamwezi wakishnka kutoka barra, buchukua 
ngombe na mbuzi na pembe, meno ya viboko na mbuni. 
naye hashuki pwani, illa akiwa na rafiqi yake mjini, 
jumbe ao kijana wa mji. bumpelekea khabari: „mimi 
nimefika Usako , tengeneza nynmba yangu tayyari, na 
pombe uweke nyingi.« rafiqi yake atapanga nyumba 
yake na ya wandewa na wanyapara. hatta as-subuhi 
yule mwenyeji wa mji atawambia waanawake : „'kesho 
takamshangilie rafiqi yetu shamba." na kushangilia 
kwao husema: 

„mlo mlo 1 ), mgeni wetu apendeza." 

1) chakula. 

akifika mjini, ataingia nyumbani mwake, na pembe 
zipelekwe fordani. mudda wa siku sitta ao saba e ana- 
lewa pombe. Wahindi wanakwenda wakirudi kumwu- 
liza mdewa: „lini utafanya bi e asbara pembe zako?" 
lakini wapagazi wakifika, vitu walivochukua , wame- 
kwisba uza — mbuzi, viboko, vipussa, mikuki. ma'ana 
mdewa wao huwapa rukbsa kuuza upesi. nao hununua 



— 246 — 

vitu vya tunu kuvifunga tayyari kupelekea ndugu zao 
barra. 

ba c ada pembe kupigwa cbapa , siku ya kutaka bi- 
'asbara buenda yule Mnyamwezi mwenyi pembe zake 
pamoja na rafiqi yake batta dukani kwa Mbindi, wata- 
pangia pembe. bfasbara yao pembe moja anataka vitu 
vya duka lote, lakini Wahindi mabodari wa bfasbara 
bizo. wanaanza mwanzo wa as-subuhi batta sa c a sitta 
— pembe moja baijesba. marra anataka rangi bii, 
marra anataka rangi bii. na katika bfasbara yao 
sberti waletewe tende na nazi , hufurabi sana, busema : 
„Muhindi huyu mzuri sana, anajua kufanya bfashara." 
Mubindi busema : „nnawapa burre , bapana hesabu ka- 
tika uguzi wetu," lakini yeye Mubindi buandika katika 
daftari yake. 

kisba watarejVa maneno ya bfasbara , batta wa- 
gombane wakasema: „sasa njaa zitauma, leo tuwacbe 
uguzi , kesbo tukakuja."' siku ya pili watakwenda, 
kama hawakupatana — baitakwisba bfasbara, labda 
siku ya tatu Mubindi atapatana na yule Msuabeli: 
„sema naye rafiqi yako, bfasbara isbe." naye atampa 
maneno mazuri yule Mnyamwezi, atakata bfasbara. na 
kukata kwake atawatukana wote wawili Mnyamwezi 
na yule Mubindi, buwambia: „ninyi wajinga, bamjui 
bi c asbara." bumwuliza Mnyamwezi: „unataka nini mde- 
wa, na Mubindi nini bataki kukupa?" busema: „nataka 
rangi kaza wa kazä." bumwuliza yule Mubindi: „buna 
khasara?" bujibu: „ninayo kbasara." busema: „baiduru, 
mpe kitu atakacbo , sababu utanunua pembe nyingi 
kwake." atampa. ba'ada yake haisbi bfasbara , illa 
wanyapara , waliwo katika bfasbara , wapate besbima 
yao kitambi ao nguo nyingine. atawasbika mkono 
awapatanisbe , bfasbara imekwisba. bii ndio bfasbara 
yao Wanyamwezi. 



— 247 — 

kazi ya wapagazi. 

ba'ada ya kufika katika mji, wanalala hatta as-sububi, 
killa mtu hushika sboka, akenda kokoni kukata kuni. 
na wengine bukata fito , na wengine pau , wengine vi- 
guzo , wengine wanachuna kamba. vitu bivo vyote 
bujengewa nyumba. buleta mjini kuuza, mzigo pesa 
kumi ao kumi na sitta, ndio matumizi yao. posbo 
wanapata, lakini baliwatosbi kitu. 

na wengine wanafanyiza kazi ya mjini, wanazun- 
guka katika mji, busema: „wapi mirimo?" 1 ) watu 
huwauliza: „mirimo gani? a wanajiba: „yoyote, kuteka 
maji ao kukandika nyumba." lakin ukamwambia „kazi 
ya kucbimba cboo" — baqubali, anasema „katika cboo 
mnaingia mambo mengi." 

wengine bufanya kazi ya ukulima, hupatana na 
waanawake ao waanawaume , buwapeleka masbamba 
kuwasa'idia ngwe 2 ) zao. batta jioni bureje'a mjini, 
buwapa kama walivopatana. wengine bupatana nao 
kuwapeleka mtoni kuchnkna mizigo ya miwa. nao bu- 
wapendeza mno kazi biyo, ma'ana bupata miwa ya 
burre kutafuna. bizo ndizo kazi za wapagazi wa ki- 
nyamwezi wanazofanyiza mjini. 

khabari ya safari kureje'a barra ya kinyaiuwezi. 

ba'ada bi'asbara kwisba, Wanyamwezi buenda ko- 
koni kukata mambo. mambo zao fito za kufungia mi- 
tumba. kisba bupewa upagazi wao wa kureje'a barra. 
bununua vitu watakavo. tenna bufunga mitumba. 
mtumba mmoja ndani yake mna jora kumi na vitambi. 
na ucbukuzi wao wanacbukulia begani. nao waana- 
wake na waanaume bucbukua mizigo. na iwapo ame- 



1) Arbeit. — 2) tägliche Feldarbeit. 



- 248 — 

nunua vitakataka vingi, naye läzima kuckukua mtumba 
wa watu, na vitu vyake hufunga kiunoni. 

na furaka ya wasafiri, inapotoka mjini, wote hu- 
pewa mahia mekundu kuvaa , na wengine miguuni wa- 
navaa kengele, wakenda hulia zile kengele. na kiron- 
gozi kazälika. lakini yeye kuvaa ngara. na hiyo ngara 
manyoj^a ya killa ndege, hukusanya pamoja, akayafunga, 
kuvaa kickwani. katta safari ikiska, wakaipeleka skamba, 
mizigo kuipanga ndani ya khema, kiska kurudi mjini. 
sababu wengine wana vitu wamesabau kununua. ku- 
ckukua jora kuuza. nao wanauza kwa tkamani ndogo, 
sababu kitu kikatoka dukani kwa Mkindi, ukinunua 
rupia kumi , Mukindi atakupa tano , sababu ni vinyozi 
sana, kunyoa watu nywele zisizo maji. wakeska nunua 
vitu vyao , wanakwenda maskamba , na safari ina- 
toka. 

zamani walikuwa Wanyamwezi siku ya kulalia 
safari kuckeza tinge *) ao hutambika mapasa 2 ). na 
tambiko yao kupakaa unga usoni na kutukanana waa- 
naume na waanawake , lakini si magomvi , illa ndio 
desturi yao. tenna kuckukua unga na kijungu kipya, 
kupeleka njia panda, ndio tambiko yao, katta as-subuki 
wanasafiri. 

nyiinbo za safari. 

nao buimba katika safari : 

„mtondowo x ) siwo? mtondowo siwo ? 
Wambwera waskenzi wamekuja 
mtondowo siwo?" 2 ) 



1) mtondo huo ; mtondo Karawane. — 2) diese Lieder sind 
Gemisch von kinyamwezi und kisuaheli. 



1) ngoma. — 2) Anrufung ihrer Vorfahren, mapasa genannt. 



249 



ao huimba : 

„mayu wane 1 ), mayu wane, nahuu ! 2 ) 
walungwana kutukongola 3 ) wamaweta." 4 ) 



1) meine Mutter. — 2) horch auf. — 3) betrügen. — 4) die 
Nvohlhabenden. 

ao huimba: 

„tola 1 ) tola, mwana wane 
limhu 2 ) hami, hä ! 
tola mwana wane limhu hami." 



1) nimm. — 2) meinen Speer. 

ao huimba: 

„hongo na hongo maliro *), 
he baba maliro, 

ukagwe 2 ) nirigwe walungwana. mayu! 3 ) 
twizire 4 ) kuwalola 5 ), somo 6 ) wize 7 ), 
he mama wa mashoto 8 ), mayu! 
twizire kuwalola." 



1) inakwisha mali. — 2) ondokeni. — 3) Schwur „bei meiner 
Mutter." — 4) tumekuja. — 5) lola = tezama. — 6) Freund. — 
7) watakuja. — 8) feig. 

ao huimba : 

„ lukucha *) 1 wa nghua 2 ), 
lnkucha lwa nghua 
chimo 8 ) lya Ugogo, ähe baba ! 
lukucha lwa nghua." 



1) kucha. — 2) hua. — 3) vita. 

ba e ada ya kwimba husema: 

„mliho mliho?" 

huitikia wengine : 

„tuliho, tuliho." 



— 250 — 

ao huimba: 

„walungwana si watu 
Katate *) wammenya 2 ) chuma. " 



1) Name. — 2) menya = piga. 

marra nyingi ba'ada ya kwisha mwimbo moja husema: 
„äho hakutekerwa." *) 



1) hapo kakupikwa kizuri. 

ao huimba : 

„tuwaleke 1 ) walina 2 ) 
iwuwa 3 ) ya wakima." 4 ) 



1) leka = wacka. — 2) wana. — 3) wana uwivu. — 4) waa- 
nawake. 



khabari ya nsare 1 ) kwa Wasuaheli. 

äsilF) ya usare. 

zamani watu wa barra na wa pwani walikuwa 
wakiogopana kwa kunyanganyana. mtu wa barra akija 
pwani na bi'ashara — hunyangany wa. na watu wa pwani 
wakenda barra , hunyangany wa mali zao na kuuawa, 
ndio ma'ana kutakana udugu wa usare, kutoana khofu 3 ) 
katika nyoyo 4 ). wakifanya huo udugu, kawanyan- 
ganyani tenna, huwa mtu na nduguye. 

khabari ya usare. 

ma'ana yake mtu akataka kufanya urafiqi 5 ), kwanza 
huchinshwa kuku ao mbuzi kwa mtu anayejiweza. kha- 
lafu hutwaliwa ini la nyama, likachomwa hatta lika- 
wiva. kisha huja mtu na wembe na kinoo, jina lake 
mdumilizi, tenna huwadumiliza. katika watu wawili 
moja wapo kwa jina lake akamwambia: „Mwenyi Kondo, 
umemtaka Mwenyi Khamisi kufanya na} 7 e urafiqi, naye 
ana ndugu zake , watu hao wataingia katika nyumba 
yako , wakaona kitu chako — watachukua — usiqa- 
sirike 6 ) , ndugu wa Mwenyi Khamisi na wewe ndugu 
yako , ukiqasirika — ufe. " watu huitikia wale walio- 
shuhudia 7 ) „mwiza" ao „ndio." 

1) Blutsbruderschaft. — 2) Ursprung. — 3) Angst. — 4) moyo 
— nyoyo. — 5) Freundschaft. — 6) ärgerlich werden. — 7) be- 
zeugen. 



— 252 — 

tenna mdumilizi husema marra ya pili: „kama 
umeona vita, vyataka kumjia Mwenyi Khamisi, nawe 
wavijua, ukanyamaza, usimwambie ndugu yako — ufe." 
huitikia tenna watu „mwiza." 

„ao unakaa katika mabaraza kumteta ndugu yako 
Mwenyi Khamisi — mbaya — ufe." huitikia watu 
„mwiza." 

na waqati wa kusema maneno haya , mdumilizi 
kunoa ule wembe juu ya kichwa katika kinoo, amma 
kama hana wembe , hunoa upanga , ao sime , ao kisu. 
na ma'ana yake anawatia khofu, wakae vema mtu na 
rafiqi, usivunjike udugu. 

akiska maneno haya, huja mtu mwingine kumdu- 
miliza Mwenyi Khamisi. maneno yake kama tuliyo- 
tangulia kuyasema. na watu hao hukaa juu ya mkeka 
mpya. nao hufunikwa nguo mp}^a. hatta yatakapo- 
kwisha maneno hayo , huletwa ini *) la nyama , tenna 
huchanshwa wote wawili. damu 2 ) zao hupakwa lue 
ini, wakala wote wawili. khalafu huondolewa, killa 
mtu hukaa pahali pake. 

tenna huja watäni 3 ) kutaka utani 4 ) wao. na ma- 
shahidi 5 ) hutaka utani wao. tenna watu waliopo wata- 
taka tandula , ma'ana yake kuondolewa mkeka chini 
na kuvuliwa nguo walizojifunika. na mkeka huchukua 
mdumilizi moja, na nguo achukue mdumilizi wa pili. 

na wengine hawafanyizi usare , wanasadiqiana 
kwa nyoyo tu. hupika chakula, wakaweta watu, wakala 
chakula , wakawapigia fätiha 6 ) kuwaombea muungu, 
urafiqi wao kuwa mwema. lakini Washenzi 7 ) hawa- 
qubali , illa kwa usare , ndipo anapoqubali huyu ndio 
ndugu yangu. 



1) Leber. — 2) Blut. — 3) Stammesgenossen, Vetternschaft. 
— 4) übliches Geschenk. — 5) Zeugen. — 6) erste Sure. — 7) Leute 
aus dem Innern. 



khabari za utumwa. 

asili ya watumwa. 

asili yake mtu hufikiwa na mawähibu *) kama ku- 
pigana vita beina ya inchi hü na nyingine. katika 
vita, watu wanaopatikana mateka, kawawaui, hufungwa 
kamba, wakawackukua mjini huwambia: „ninyi kaeni 
watumwa wetu." nao kukaa, wakajioa wao kwa wao. 
wakizaa watoto, watoto wao ni watumwa vilevile. 

ao utumwa unapatikana katika dia *). mtu ameua, 
na wakwao 3 ) wote maskini , naye bana fedda , hulazi- 
misbwa kutoa dia, asipoweza, atacbukuliwa yeye, atau- 
zwa ao atakwenda kama mtumwa kunako dia. na kama 
aliyemwua mungwana , dia yake kubwa. akiwa na 
ndugu ao mjomba, atamfuata katika utumwa. 

ao mtu mcbawi ameua, naye amejulikana kwambani 
mchawi — liuuawa, ao huenda alikoua — akawa 
mtumwa. 

ao mgoni 4 ) amelala na mke wa mtu, kulazimishwa 
ugoni 5 ) kulipa, kama bana — atakuwa mtumwa. na 
ugoni zamani ulikuwa barra na pwani, batta Wasuaheli 
wakitumia ugoni. ao huingia njaa, wakauzana wenyewe 
kwa wenyewe. 



1) niambo. — 2) Blutschuld. — 3) Angehörige. — 4) Ehe- 
brecher. — 5) Ehebruch. 



— 254 — 

ao huweka rahani 1 ) mtoto , ao mpwa wake, na 
fedda ya kukomboa hana — amekuwa mtumwa. illa 
mkewe hawezi kuweka rahani, wala kuuza, ijapokuwa 
njaa kubwa. kama hawezi kumlisha — atamwacha. 

turejee maneno ya barra. mateka na rahani na 
watu waliwotoka katika ugoni, ndugu zao kama hawana 
fedda ya kuwakomboa — wamekuwa watumwa. wa- 
kenda Wa'arabu barra ao wachnuzi wengine wa wa- 
tumwa, huwanunua kuwaleta pwani. nao huwauza kwa 
watu wengine. ndio äsili ya utumwa. nao wanapoletwa 
pwani , sherti aliyewanunua , awatezame sana , ma'ana 
hutoroka. na wengine, wakifika pwani, hujida'i 2 ) wa- 
ungwana. 

zamani za Seyyid Barghashi ilikuwa njaa mrima, 
ikawa wanauzana Wazaramu na kuwekana rahani. 
Wa'arabu wakapata khabari Unguja, ya kwamba mrima 
watumwa rakhisi. wakashuka kununua watumwa wa 
kizaramu. hulala usiku kucha — Mzaramu hatta as- 
subuhi ya pili amekimbia, amekwenda kwao. na akifika 
kwao, shidda kupatikana tenna, na wanaopakiwa Un- 
guja, hukaa mwezi mmoja , mwezi wa pili hujidal: 
„mimi si mtumwa, mimi mungwana." yalikuwa ma- 
shitaka 3 ) killa siku katika barza. Seyyid Barghash 
akapata khabari, ya kwamba Wa'arabu huenda mrima 
wakinunua Wazaramu. Seyyid Barghash akawagombeza 
Wa'arabu, akasema: „atakayekwenda mrima kununua 
watoto wa kizaramu — fedda yake ametia baharini, 
naye tamfunga pingu miezi sitta." na äsili yake ha- 
wakuwa wakinunuliwa, huenda watokao mjini, huenenda 
mashamba, wakiona watoto wa kizaramu ao waanawake, 
huwakamata, wakiwatia vitambaa vya kinywa, wasipate 
kupiga kelele , tenna huwaleta mjini kuwauza kwa 
wachuuzi. 



1) Pfand. — 2) fordern. — 3) Klagen. 



— 255 — 

na wengi wa Wa'arabu husafiri barra kuwapfga 
vita Washenzi, mateka yake huwafanya watumwa. ao 
Mshenzi huenda kwa Mw'arabu, akamwambia: „nime- 
kuja kukufuata." naye huqubali Mw'arabu. na akiwa 
na jama c a zake humfuata , mwisho wake huwafanya 
watumwa. nclio sababu yake watumwa wengine wa 
barra ao wa Manyema wanaleta matata kulla siku 
pwani, wanasema: „huyu Mw'arabu hakuninunua , ni- 
memfuata tu, sasa anataka kunifanya mtumwa." 

namna ya watumwa. 

mzalia asili yake mama yake ametoka barra. ali- 
pofika pwani, akaolewa na mtumwa vilevile, akazaa 
mtoto. huyu anaitwa mzalia. mzalia namna mbili. 
kuna mzalia wa marra moja na mzalia wa marra mbili, 
hatta marra saba c . ma'ana ya marra saba c : mama yake 
amezaliwa katika mji, na baba yake kazalika — bassi 
huyu hokümu yake kama mungwana, huambiwa mtumwa 
asili tu. 

kuna na mtumwa mjinga. mjinga — aliyefika 
pwani, hajui kusema wala hajui desturi za watu, wala 
nguo hajui kufua, wala kupika chakula — huyo jina 
lake mtumwa mjinga. akiuzwa, themani yake ndogo 
kuliko mtumwa mwelewa. 

lakini mtumwa mzalia si mno kuuzwa kwa zamani, 
illa iwapo feduli 1 ), hutukana waungwana. nao hawa 
wazalia — waungwana huwaoa. ma c ana huwafanya 
kama ndugu zao. watoto wanaozaa wazalia kwa mume 
mungwana — si watumwa. 

kazi zao watumwa wajinga. 

ba c ada ya kununuliwa hupewa nguo mpya, marra 
hununuliwa jembe, hupelekwa shamba. na huko shamba 

1) anmaßend. 



— 256 — 

kuna nokoa 1 ) na msimamizi. yule bwana akifika shamba, 
humwita nokoa na msimamizi, huwambia: „nimewaletea 
mjoli." nao hujibu: „vema tumemwona." 

hatta as - subuhi nokoa na msimamizi humpeleka 
shamba kumwonyesha paliali pa kulima, hukatiwa ligwe 2 ) 
yake. akapewa na panga yake, ma'ana kipande ckake 
cha shamba kulima muhogo wake na kupanda mboga 
ao künde, kinachopatikana katika panga hiyo , si lä- 
zima bwana kumpa, illa atakapo mwenyewe. kama 
amelima mpunga ao mtama, humpa mpunga kidogo, 
humwambia : „bwana, nnakupa pepeta 3 ) zako." na 
ikiwa mtama humwambia: „bwana, nnakupa msima 4 ) 
wako." naye humpa kwa wema wake. 

na siku zao watumwa wengine wana siku tatu, 
wengine wana siku mbili zao. nao hulima mwanzo wa 
as-subuhi, hatta sa c a tano hureje'a majumbani. na al- 
c asiri huenda tenna, hatta sa'a heda'ashara huondoka. 

na mtumwa iwapo mgonjwa, hendi shamba kulima. 
humwambia bwana wake: „mjoli fulani hawezi." na 
maradi , iwapo makubwa , humtibu bwana wake , hatta 
apone. na akifa, hutoa sanda, huwambia wajoli wake 
kwenda kumzika. 

iiyimbo za watuunva kazi hiapokwisba. 

nao huimba: 

„nokoa, kazi yako isha, 
tupe kinua mgongo." 1 ) 



1) Rückenstrecker. 

ao huimba: 

„ukenda Malindi, kanzu na fulana, 
ukipata pesa, lifutike sana, 



1) Oberaufseher. — 2) tägliche Feldarbeit, kleines Stück Land. 
— 3) mpunga mbichi. — 4) mtama mbicbi. 



— 257 — 

kama Msengesi 1 ), atakutawanya." 2 ) 



1) Ein in Zanzibar als Päderast bekannter Araber. — 2) spren- 
gen, andere Ausdrücke sind fira und pasua. 

ao huimba: 

„bwana siwezi, nipeleke skamba, 
hackimbe mwafu 1 ) na mkoma Manga 2 ), 
hizi si ndui, ni tete kuwanga." 

1) wilder Jasmin. — 2) Granatbaum; Manga Arabien. 

ao huimba : 

„riale ya Shami 1 ) haisemi uwongo, 
ujapoiweka juu ya udongo 
moyo hufurahi, hauna kinyongo." 2 ) 



1) Taler von Syrien; gemeint ist der Maria-Tberesien-Taler. — 
2) Ärger. 

kazi ya wazalia. 

kazi za wazalia: hutumika nyumbani kuosha vyungu 
ao sahani, ao kufua nguo, ao kufundiskwa kupika chakula, 
na kushona mkeka. na kufyagia nyumba, na kwenda kisi- 
mani kuteka maji , na kwenda dukani kununua mchele 
ao nyama. na chakula kinapokwisha pakuliwa, kumwan- 
dikia bwana wake , na kuskika birika kumnawya , ao 
siku nyingine humwosha miguu bwana wake , na kum- 
paka mafuta, lakin kwa rukhsa ya bibi yake. ao bibi 
yake ataka kwenda sharnba ao tangani ao katika h'arusi, 
hufuatana naye pamoja. bibi yake kama ana mwavuli, 
humchukulia. 

kazälika ikiwa mzalia mwanamume, hufuatana na 
bwana wake katika safari , kumtezama akiugua. ao 
nguo zake zina taka — kuzifua, ao anataka kitu dukani 
— akamnunulie, hutumika katika killa kazi kama ata- 
kavyo bwana wake. ao hupelekwa kiwandani kufun- 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 17 



— 258 — 

dishwa kushona kanzu, kutarizi *) nguo, vyatu, kuskona 
kofia, hufundisbwa usermala, kufanyamilangoyanakshi 2 ), 
ao kujenga nyumba ya mawe ao za miti. akijua kazi 
hizo , pato lake hutumia mwenyewe , na iwapo mzalia 
mwema, humkumbuka bwana wake kwa kumpa kitu. 

adabu ya mtuinwa na bwana wake. 

mtumwa ni kusikiliza amri ya bwana wake. akia- 
mbiwa „tumika" — marra atumike. aketwa, marra 
aje upesi, kusikiliza amri. wala asiseine na bana wake 
maneno ya ujuvi. 

adabu ya mtumwa — akiona bwana wake, ameshika 
kitu, marra ampokee. kazälika akaingia cbumbani kwa 
bwana wake, avue kofia. na wakifuatana pamoja, ha- 
tangulii mbele. na wakifika paliali pana viti, hakai juu 
ya kiti. 

na killa as-subuhi na jioni kwenda kwa bwana 
wake kumwamkia na kutumika kazi iliyoko. 

mtumwa , akiamkia bwana wake , bampi mkono, 
ajapotoka katika safari. wala chumbani kwa bana 
wake haingii billa ya neno. 

adabu ya mtumwa : chakula wanacbokula maseyyidi 
zake, naye läzima kukila, lakini hali pamoja nao, illa 
mzalia hula pamoja na bana zake. 

khabari ya zamani ya watumwa. 

watumwa zamani mrima hawakuwa na hatbthi 3 ) 
mbele za waungwana. kwanza mtumwa akijulikana 
katika mavazi, ma'ana katika mavazi c omri wake bavai 
kofia, akifa jumbe ao asife. wala bavai vyatu ao kanzu, 
iliyo ndefu kufunika miguu. wala mungwana hamtaji 
jina lake, illa bumwita „mwinyi," ma'ana bana. kazä- 



1) besetzen. — 2) Schnitzwerk. — 3) Glück. 



— 259 - 

lika mwavuli njiani, mvua ikrnya, hajifuniki. illa za- 
mani walikuwa na miavuli ya miyaa 1 ), ikimpata mvua, 
kujifunika na mwavuli liuo. wala katika nyumba yake 
haweki vyatu vya mtarawanda 2 ). 

na wakenda katika karamu, hukaa upande wao, si 
pamoja na waungwana, kama iliyosemwa katika mbiu: 
„mbiu 1 ) ya mgambo 2 ) 
ikilia haina jambo, 
mbiu ya shomvi 3 ) na arba'ini 4 ) 
mpumbuji 5 ) na mjumbe 6 ) 
pazi na wana wa pazi 
wazengere 7 ) na wamganda." s ) 

1) Büffelhorn. — 2) Bekanntmachung. — 3) jurnben. — 4) junge 
freie Leute. — 5) die shaha, waziri etc. — 6) die im Lande ge- 
borenen Sklaven. — 7) = wazalia. — 8) = watumwa. 

ba'ada ya maneno haya husema maneno aliyoam- 
rishwa kusema. na watumwa waanawake, wakifuatana 
na waungwana waanawake, hawajifuniki ushungi, wala 
hawavai kaya. 

kazälika mtumwa hakai juu ya kiti cha kabesera 3 ), 
wala nyumbani mwake hakiweki. na afanyapo, husema 
„mtumwa fulani ashindana na sisi, aweka viti vya ka- 
besera ndani ya nyumba yake." 

kazälika mwanzo wa watumwa kutakabbari 4 ) — 
qabla ya miaka kumi na mitano. alikuwako jumbe 
mmoja, alikuwa na watumwa wengi. siku moja akenda 
dukani , kuwanunulia kanga na kaya vijakazi vyake, 
akawapa wakavaa. vijakazi vikata'ajjabu 5 ) sana. ma- 
jumbe mjini wakapata khabari , ya kama jumbe Ki- 
soka watumwa wake amewapa kaya. wakajifunga 
kwenda kwake kumwuliza. akajibu: „mirni nimefanyiza 



1) Dumpalme. — 2) Holzsandalen. — 8) Stuhl mit Lehne. 
4) stolz werden. — 5) sich wundern. 

17* 



— 260 - 

kufurahisha moyo wangu na watumwa wangu, na ata- 
kaye na afanyize." wakaqasirika majumbe wote. wa- 
kafanya shauri ya kutaka kumpiga vita. wengine wa- 
kasema: „haifai," ana watu wengi, naye amezalika, ana 
ndugu wengi katika mji." wakamkhasimu *) wale ma- 
jumbe. 

ba'ada ya mwaka mmoja mtaa wa Grongoni kuliku- 
wako jumbe G-ungurugwa, akasema: „nami watumwa 
nitawapa kaya na miavuli." vijana wa mji wakasema 
ndivo. akawavika kaya wazalia wake, akawapa na 
miavuli, wakatembea mjini. majumbe wengine wakaqasi- 
rika, wakasema: „hawa majumbe wana chura, wanafa- 
nya mambo — wahenga wetu bawakufanyiza. mji huu 
itaingia c ishara 2 ) ya vita. atawalli mfalme mwingine, 
ikiwa killa mwezi inakuwa namna nyingine kugeuziwa 
watumwa. marra nyingine jumbe akifa, ba'adi 3 ) ya 
mtaa wanavua kofia, wana'uzulu 4 ), na ba c adi ya mtaa 
kawa'uzulu." 

killa siku masbindano, hatta sasa hawavui kofia. 
akifa jumbe, baba kabisa wanaovua, sababu huthanni si 
läzima. kazälika watumwa kazi walizo wakifanya za- 
mani — sasa bäwafanyizi, ni ile kazi atakayo kufanya, 
na kama kataki — bafanyizi. 

na iwapo ni c asi 5 ), bana wake hawezi kumrudi, 
humpeleka katika nyumba ya sirkali, hunena — ya kama: 
„kuyu mtumwa c asi, bafanyi kazi nyumbani." sirkali 
humpa adabu. hü khabari ya watumwa ya zamani na 
ya sasa. 

nikaha 6 ) za watumwa. 

zamani mtumwa akitaka mke, humwambia bwana 
wake — ya kama: „bwana, mimi namtaka mjoli fulani 

1) feindlich sein. — 2) Anzeichen. — 3) Teil. — 4) Kopfbe- 
deckung abnehmen. — 5) ungehorsam, widerspenstig. — 6) Ehe. 



— 261 — 

kumwoa." bwana wake liuuliza: „umepatana naye?" 
hujibu: „tumekwisha patana." bumwambia mtumwa 
wake: „nipe kilemba changu riali." sababu mtumwa 
mjinga kilemba cbake hutoa riali. moja kumpa bwana 
wake, na mahari 1 ) yake mwanamke riali tano. akisba 
toa riali ya kilemba kwa desturi ya zamani — nikaha 
yao, hawendi kwa mw'allim kuwaoza, illa bwana wao 
husema : , ; nimekuoza mjoli wako fulani." naye huitikia: 
„ndio." marra huenda akaingia nyumbani kwa mkewe. 

lakini sasa wanakwenda kwa mw c allimu kuozwa 
kama desturi. na h'arusi yao hawana sherehe-) ya ku- 
fanyiziwa karamu, na kualikwa watu, na kushonwa ma- 
godoro na mito, hawafanyiziwi desturi hü. 

kazälika mtumwa, akiwa ameandikiwa uhurri, ku- 
posa kwake hamwambii bwana wake — ya kama „na- 
taka kuoa mjoli fulani," illa butafuta mwanamke am- 
takaye, wakipatana, wakisha buenda kwa bwana wake, 
kumpa kbabari — ya kama: „nataka kuoa." ma'ana 
yake heshima kumpa shauri. na bwana wake hujibu: 
„vema, khiyari 3 ) yako wewe mwenyewe." 

hatta siku ya h'arusi huja yule bwana wake kusi- 
mamia karamu, ma'ana ndiye baba yake. na huyo mtu- 
mwa khädimu 4 ) akioa, kama ana kitu — hufanyiziwa 
furaha kama mungwana — ngoma na kualikwa watu 
wengi. na mahari yake mwanamke tangu riali kumi 
hatta e esherini. na kilemba riali tano atapewa baba 
yake yule mwanamke, ao ndugu yake ; kama hana baba 
wala ndugu, hupewa mwenyewe mwanamke. nä khädim, 
ao kama Wasuaheli husema „fungu la muungu," anaoa 
fungu la muungu mwenziwe. na iwapo khädimu — 
mzalia, huoa mungwana, illa mtumwa mjinga haoi mung- 



1) Morgengabe. — 2) Art uud Weise. — 3) Wille, Wunsch. 
4) Freigelassener. 



— 262 — 

kazälika watoto wanaozaliwa mama yake mtumwa 
na baba yake mtumwa — watoto hufuata utumwa, na 
kulla kinackozaa — watumwa, na watoto wakizaliwa 
— watumwa, mungwana akioa mwanamke wa kitumwa, 
akizaa mtoto — mtumwa. illa mungwana mwanamke, 
akiolewa na mtumwa, mtoto wake hawi mtumwa, sa- 
babu ungwana umepatikana kwa mama. 

khabari ya masuria. 

suria — mtu hununua kijakazi, akakiweka nyum- 
bani, kikafundishwa kupika, na kulla desturi ya 
nyumba, hatta akiwa mwari, yule bwana humwaui- 
bia: „wewe suria yangu, kuna rukhsa ya kutembea 
nje, ukitaka kitu, wambie watu wakakununulie. " wajoli 
wake wakimwona — bwana wao amesema maneno 
yale, kumheshimu nyumbani. naye hununuliwa kitanda 
na mkeka na mito , akapewa ckumba chake kama 
mke. yule bwana akiwa na mke — siku tatu kulala 
kwa mkewe — siku moja kwa suria. na kama hana 
mke, suria ndiye mkewe. watu wengine hawataki mke, 
wanapenda suria, sababu wanasema „suria mkoba," 
ma'ana ya mkoba — akisafiri huchukna suria yake, la- 
kini mke ukisafiri — kwanzä umbembeleze, tenna uwa- 
take skauri wazee wake — ndio usafiri naye. ndio 
ma'ana kupenda suria. 

na wengine wanapenda mke, sababu wakipata mtoto, 
mtoto atasema : „baba yangu fulani, mjukuu wa fulani, 
mama yangu fulani, mjukuu wa fulani." ma e ana ana 
kuke na kuume J ), ndio ma'ana wakapenda wake. 

lakini mtoto aliyezaliwa na suria — vilevile mung- 
wana, hana rukhsa kuuzwa wala kuambiwa mtumwa, 
illa daraja yake hana kukeni. 



1) d. b. man kennt seine Vorfahren von mütterlicher und väter- 
licher Seite. — 



263 



kliabari ya mtumwa kutoroka. 

mtumwa akitoroka, iwapo umemnunua katika mji, 
huenda ulikomnunua , ukawambia: „mtumwa wangu 
ametoroka, tafaolclali mkimwona mleteni." 

ao huenda mtoni ao pwani kuwambia watu wana- 
ovusha — ya kama: „mtumwa wangu ametoroka, e ala- 
ma 1 ) yake kaza wa kaza, amevaa nguo kaza wa kaza, 
qabila yake Mganda ao Msukuma, naye mjinga, kimo 
chake mfupi, naye mweusi, mkamwona anataka kuvuka, 
msimpe rukksa, mkamateni mumlete kwangu, nami na- 
kaa Bagamoyo qaribu ya fulani, na jina langu fulani." 
bassi yule mtu atarudi mjini. 

akifika mtoni yule mtumwa, wakimwona wavushaji, 
watamwuliza : „wataka nini?" hajui maneno ya kusema. 
watamkamata, wampeleke mjini hatta nyumba ya yule 
mtu, naye läzima atawapa riali moja uokosi 2 ) wao. 

kwa zamani za kwanza bufungwa yule mtumwa 
nyumbani — chumba cha pekeyake mudda siku mbili 
ao tatu, kisha kupewa yamini 3 ), huambiwa: „ukatoroka 
marra ya pili — ufe." 

khabari ya 'azima 4 ) ya mtumwa. 

mtu akitoroka, hununuliwa kamba ya mnazi, ika- 
somewa „yä smi" 5 ) mafundo saba e na mw'allim, hupewa 
yule mwenyi mtumwa aliyetorokewa, kuichukua kwake 
ile kamba, akafika nyumbani, husimama mlangoni, ku- 
mwita yule mtumwa kwa jina ]ake marra saba\ tenna 
hutundikwa juu ya mlango ile kamba, bakhti 6 ) ikiwako 
— hureje'a yule mtumwa, ao hukamatwa na watu wa- 
kamleta. 



1) Merkmal. — 2) Finderlohn. — 3) Schwur. — 4) herbeizaubern. 
5) Sure 36. — 6) Glück. 



— 264 — 

khahari ya kumweka mtuniwa rakani 1 ). 

killa mwenyi deni aweza kumpeleka mtumwa wake 
katika rahani, na yule mtumwa akitaka ao asitake, 
mädäm 8 ) bwana wake amelazimishwa kuweka kitu 
rakani. na kuyu mtumwa ana rukksa kwenda siku 
moja kumtezama bana wake, siku ya pili arudi. 

na iwapo kuyu mtumwa ana mke, huweza kuwekwa 
rakani vilevile, hatta mkewe anaweza kuwekwa rakani. 
nao läzima wafanyize kazi kama walizo wakifanya kwa 
bana zao. na iwapo wavivu, aweza kuwarudisba ku- 
taka fe(J4a yake. 

khabari ya mtumwa kutaka kukopa. 

mtumwa bakopesbwi mali pekeyake, illa kwa amri 
ya bwana wake. iwapo täjiri amempa fedda mtumwa, 
naye anajua , kama kuyu mtumwa , akackukua fedda, 
akenda barra, akafa, ao akakimbia, asirudi pwani — 
fedda yake imeingia baharini, bawezi kwenda kwa bwana 
wake kuda'i. 

lakini ikiwa ameandikiwa, naye anataka kukopa, 
ana rukhsa kwenda pekeyake kukopa, kama fedda ata- 
kayo. sababu akipoteza , itamläzim pekeyake kulipa 
pasipo bwana wake. 

kliabari ya kuandikiwa kurru 3 ). 

mtu iwapo ana watumwa wengi, hutazama mtumwa, 
aliyekuwa katika amri yake , bumwita : „Mabruki ao 
Majuma' wewe utapata khatti ya uhurru, si mtumwa 
tenna." 

ao iwapo ana mtumwa moja tu, amekaa naye miaka 
mingi kwa vema, humwandikia hurru. akiwa na ki- 
skamba kidogo — kumpa, tenna kumfanya ndugu yake 
ao mwanawe. 



1) verpfänden. — 2) während. — 3) freischreiben. 



— 265 — 

na mno desturi ya kuandikiwa uhurru, mtu akiji- 
ona mzee, naye anataka kufanya neno la thawabu l ), 
akiwa na watoto ao bana watoto, buwambia ya kama: 
„mimi kijakazi fulani nataka kukiandikia fungu la mu- 
ungu, nikifa awe kama ndugu yenu, msimtupe." marra 
kuandikiwa kbatti, akapewa, amekuwa mungwana. na 
mtu akiandikiwa, bauzwi wala bawekwi rahani. 

khatti ya uhurru 8 ). 

mtu akitaka kumwandikia mtumwa wake hurru, 
ataandika katika kbatti yake: „nimeqirri 3 ) fulani bin 
fulani, ya kwamba nimemwandikia fulani hurru kwa 
mweny'ezimgu, mungwana ma'ana. hana mtu wa kum- 
ta'arradi 4 ), hai 5 ) yangu hatta nikifa, bapana njia ya 
kumta'arradi. na mtu mwenyi kupindua haya, niliyoyaan- 
dika katika khatti hü, atapata zambi 6 ) kwa muungu 
kwa kupindua khatti bii — mimi niliyemfanyiza mu- 
ngwana. akija mtu, akamfanyiza mtumwa juu ya khatti 
yangu — huyu atapata zambi." 

amma hio ndio aqarri kama bayo. lakini sasa wa- 
nakwenda katika nyumba ya sirkali, ikaandikwa khatti 
yake kule na kutiwa c alama ya sirkali juu. 



1) Gott gefälliges Werk. — 2) Freibrief. — 3) anerkennen. — 
4) sich entgegenstellen. — 5) Leben. — 6) Sünde, Strafe. 



khabari ya ukarimu 1 ). 

mtu akiwa na kitu, hupenda kufanya karamu 1 ), 
kuwalika watu marafiqi zake, ao wageni wa mji. hu- 
enenda kwake, wakala vyakula. 

na mtu akipata fed(Ja kidogo ao fayida 3 ) ningineyo, 
hununua mbuzi, liufanyiza chakula, aketa watu, wakala. 
hatta mpagazi, akipata npagazi wake, hufanyiza karamu 
ndogo, aketa wenziwe wakala. 

ukarimu mwingine — karimu ni kumwona mtu 
hana nguo , humpa rupia za kumtoska mavazi yake, 
tenna humwalika kuja kula. lakini yule atoaye karamu, 
iwapo ya fedda , si adabu kusema „fulani nimempa 
jinsi 4 ) kaza wa kaza." 5 ) 

karimu mwingine ni kumwona mtu hana pahali pa 
kulala, na nyumba yake nafasi 6 ), kumwita, akamwonyesba 
chumba cha kulala, billa ya kumtoza qo e di 7 ), tenna hu- 
mpa chakula. 

na mwingine huwaona maskini katika njia watano 
ao sitta, huwapeleka nyumbani kwake, humpa killa mtu 
pesa mojamoja ao zayidi, ao huwapa mpunga ao mtama. 

na kama mtu ametoka sokoni, amenunua muhindi 
ao embe, akimkuta mwenziwe, humwambia: „tafaddali 8 ) 
twaa embe moja ao muhindi kidogo." na iwapo wa- 



1) Freigebigkeit, Gastfreundschaft. — 2) Fest. — 3) Gewinn. 
— 4) Art. — 5) soundso. — 6) Raum. — 7) Miete. — 8) bitte. 



— 267 — 

mefuatana pamoja sokoni, naye anataka kmranua ma- 
tunda, kununua mafungu mawili, fungu lake na la pili 
kumpa mwenziwe. 

na iwapo moja anavuta sigaretti 1 ), äkimkuta mwenzi- 
we njiani, kumwambia: „vuta unisazie." naye kuvuta ki- 
dogo, keska kumpa, aokumwuliza: „unaitaka tenna, ao 
nickukue?" 

khabari ya ingeni. 

kazälika mgeni akifika katika mji, kana nyumba, 
kufikia mskitini '-). akimwona mtu, kumwuliza: „unatokä 
wapi?" kujibu kusema: „mimi sina pakali pa kukaa 
wala ckakula." mtu kumckukua nyumbani kwake, aka- 
mwonyeska ckumba, kumwambia; „kaa katta siku una- 
zotaka/' kamlazimiski qo'di. na ckakula kikeska, kula 
pamoja. na akiwa na wasa'a mwenyeji wake — nguo 
kumpa na akiwa si msafiri wa kuondoka, naye mtu 
mwema, kumtafutia mke, wakampa, kuwa jama'a yao. 
na iwapo hajui kazi ya kufanyiza, kumwonyeska bi- 
c askaraya mji, na akiwa mkulima, kumpeleka skamba waka- 
mwonyeska konde ya kulima, katta awe mwenyeji wa mji. 
lakini iwapo ni uvivu, kataki kazi, illa kula na 
kulala, kumtolea maneno ya fumbo — kama ; ,ikiwa 
mno ni mno." ma'ana mtu, akikaa sana, kuckukiza, kama 
iliyosemwa ndani ya „uska'iri wa mgeni." 
1. 

mgeni siku ya kwanza 

mpe mchele na panza 3 ), 

mtilie kifuuni 4 ), 

mqaribiske mgeni. 

1) Zigarette. — 2) Moschee. — 3) Rest, der in der ausge- 
schabten Kokosnuß bleibt. Es gilt als besonderes Zeichen der Liebe, 
wenn die Frau ihrem Manne oder Kinde in die Kokusnuß selbst 
etwas Reis mit dem Rest des weichen Fleisches (panza) der Kokos- 
nuß mischt und zum essen überreicht. — 4) kifuu Kokosschale. 



— 268 — 

2. 

mgeni siku ya pili 
mpe maziwa na säinli, 
mahaba 1 ) yakizidia 
mzidishie mgeni. 

3. 

mgeni siku ya tatu, 
nyumbani hamna kitu, 
mna vibaba vitatu 
pika ule na mgeni. 

4. 
mgeni sika ya nne, 
mpe jembe akalime. 
akirudi mwagane, 
ende kwao mgeni. 

5. 

mgeni siku ya tano 
mwembamba kama shindano. 
nyumbani hauishi mnongono 2 ), 
atetwa yeye mgeni. 

6. 
mgeni siku ya sitta 
mkila mkijificha, 
mwingie vipembeni, 
afichwa yeye mgeni. 

7. 

mgeni siku ya saba c 
si mgeni, ana baa, 
hatta moto mapaani 
ametia yeye mgeni 3 ). 



1) Liebe. — 2) Geflüster. — 3) d. h. wenn es irgendwo brennt, 
sagt man „das hat der Gast gethan," um ihn los zu werden. 



— 269 — 

8. 
mgeni siku ya nane 
„njoo ndani tuagane." 
akitokea nje, 
„kwa heri, nenda mgeni." 

9. 
mgeni siku ya kenda 
„enenda mwana kwenenda, 
usirudi nyuma, 
usirudi mgeni." 

10. 
mgeni siku ya kumi 
kwa mateke *) na magumi 2 ), 
hapana afukuzwaye 
afukuzwa y&y& mgeni." 

khabari ya kushangilia 3 ) mgeni mkubwa. 

kama guverneri mgeni amefika mrima, watu waki- 
pata khabari „leo anafika guverneri mgeni," wote hu- 
kutanika pwani kumtezama na kumwamkia. na wana- 
pokwenda huckukua ngoma na zumari, wakipata rukhsa 
kwa sirkali. 

hatta akishuka — marra hupigwa ngoma na zumari 
nao hufurahi r'no. shangwe 4 ) lao wanalochukulia 
mgeni : 

„yöyo 5 ) mgeni wetu, 
mwana wa s'üdi 6 ) na jäha 7 ), 
yöyo mgeni wetu, 
muungu ametuletea, 
yöyo mgeni wetu, 



1) Fußtritte. — 2) Faustschläge. — 3) empfangen. — 4) Freude, 
freudige Begrüßung. — 5) Freudengeschrei. — 6) Glück. — 7) 
Freude. 



— 270 — 

ampe chenia kikao, 

yoyö mgeni wetu, 

hatta kurejea kwao, 

yoyö mgeni wetu!" 
watampeleka na shangwe hatta wamfikize kwake, 
nao warejee. na iwapo wakipata rukhsa, liuckeza siku 
mbili ao tatu. 

kazälika desturi ya kuskangilia mgeni, alikuwako 
tangu zamani mtu wa mji, aliye ma'arufu 1 ) kama ame- 
safiri miaka mingi, akirudi — hushangiliwa. naye hu- 
toa kitu kuwapa. 

ao Mnyamwezi ameshuka, ana mali mengi, akifika, 
hushangiliwa. naye hutoa tunza kuwapa watu. lakini 
sasa desturi ya kushangiliwa Wanyamwezi imeondoka. 
hü ndio khabari ya shangwe la mgeni. 

1) angesehen. 



khabari ya näziri 1 ). 

näziri — ni kuwa mtu yuko baharini , nkatokea 
upepo, ikawa jahazi 2 ) inataka kuzama kwa upepo, wale 
waliomo katika jakazi butokea mtu, akanena: „sisi 
mweny'ezimgu 3 ) akatunusuru 4 ) saläma 5 ) , tunanäziri 
kwa sherifu 6 ) fulani kupeleka fedda kaza wa kaza. " 7 ) 
na ule upepo ukiwa umeondoka, läzima kumpa fedda 
yake yule sherifu , waliyemtaja , sababu naziri kama 
mtu aliyekopa deni 8 ), kulipa ni läzima. 

wa amma ni kuwa mtu bawezi, akanena: „mimi 
nikipoa mara^i haya, ntasoma »ahli badri.«" 9 ) läzima 
asome, iwapo amepona. 

kazälika ni kuwa bana mtoto, akanena: „mweny'e- 
zimgu akanija c ali 10 ), nikapata mtoto, ntapeleka ukaango 
wa wali katika qabri n ) ya sberifu fulani." akipata 
— läzima apeleke. 

wa amma ni kuwa mtumwa wake amempotea, aka- 
weka näziri: „nimwonapo mtumwa wangu, ninanäziri 
kuteka maji kupeleka miskitini 12 ). 

wa amma akiwa mtu bawezi, akaweka naziri, aka- 
nena : „niponapo , ntapeleka mafuta miskiti wa el- 



1) Gelübde. — 2) Fahrzeug. — 3) Gott der allmächtige. — 
4) helfen. — 5) heil, unversehrt. -- 6) Scherif, Nachkomme Mu- 
hameds. — 7) so und soviel. — 8) Schuld. — 9) Buch der Leute 
von Bedr. — 10) bestimmen. — 11) Grab. — 12) Moschee. 



— 272 — 

juma'a." *) läzima akipoa kupeleka miskiti wa el- 
juma c a, lakini sherti uwe miskiti wa el-juma'a unaosa- 
liwa 2 ). 

wa amma iwapo amenena : „nikipata sijambo — 
tapeleka mafuta miskitini," naye hakutaja kama mi- 
skiti wa el-juma c a ao si wa el-juma'a, yafa c a 3 ) kupeleka 
miskiti uliwo wote. 



1) Moschee el-juma'a (Freitag). — 2) sali beten. — 3) taugen. 



khabari ya vyapo 1 ). 

kiapo cha niundu 2 ) ao cha shoka. 

mtu iwapo amekwiba, lakini hapana mtu aliyemwona, 
watu wanamshuku 3 ) , ao mwanga 4 ) amekamatwa , ao 
wanamshuku, kana „wewe mwanga," watu hawo wali- 
wotuhumiwa 5 ) — hutaka vyapo. hualikwa mganga, 
akapewa kiapo cha mundu. na mundu chuma, huan- 
dikwa äya ya qoräni 6 ) : wa qul jaa el-haqqu wa za haqa 
el-bätilu inna el-bätilu kana za liuqa." 7 ) kesha hupepewa 
katika moto kwa kuni za mpingo 8 ) , katta chnma ki- 
wive. ao hutwaa shoka, likatiwa katika moto, hatta 
likawa jekundu. marra hupewa kuramba 9 ) yule, ana- 
yekula kiapo, kwa waqati wa as-subuhi qabla hajala 
kitu. naye husema yule anayeramba : „mimi nimesin- 
giziwa 10 ) uchawi, nami siujui kama mweusi ao mweupe. 
sasa nakula kiapo. iwapo usiku nnatoka nje kwenda 
kwanga, ao nafanya chakula kumpa mtoto wa jirani, 
apate kufa — kiapo clia liaqqi nigwie n ). la — mimi 
wala mama na baba hawaijui kazi kii, illa ninasingiziwa 
— kiapo nikongeze." marra huramba mundu na ulimi. 
akisha ramba, mganga humwambia „funua ulimi," naye 



1) Gottesurteil. — 2) Sichel. — 3) im Verdacht haben. — 
4) Zauberer. — 5) verdächtigt werden. — 6) Koranspruch. — 
7) Sure 17, 83. — 8) Ebenholz. — 9) lecken. — 10) beschuldigt 
werden. — 11) gwa fallen, gwia auf jd. fallen. 

Veiten, Deeturi za Wasnaheli. 18 



— 274 — 

humwonyesha. uwapo ulimi haukuchubuka — kiapo ki- 
memhongeza, kama amechubuka — amenasa. 

khabari ya kiapo — iwapo kimemnasa yule mtu, hum- 
suta 1 ) na wote kumsomea, ya kama fulani e adui 2 ), ndiye 
anayekwisha watu mtaani s ). humwambia: „sasa tuta- 
kupa yamini 4 ), usirejee kazi hü. naye huridia 5 ) kula 
yamini. 

iwapo kiapo kimemhongeza , yatakuwa matata ma- 
kubwa, yatamshukia yule mtu, aliyemshika uchawi, sa- 
babu yule aliyeshikwa , ba e ada ya kukongea atalia, 
ma'ana ya kulia amesingizwa uchawi. kwa desturi ya 
zamani utakuwa ugomvi, na watu wapigane, ma c ana 
uchawi neno kubwa kwa Wasuaheli. ao atoe hongezi 
kumpa , na hilo hongezi fedda , ndio ugomvi utakapo- 
kwisha. hü khabari ya mwanga na kiapo cha mundu. 

kiapo cha mchele. 

mtu iwapo amekwiba, naye anakataa — ya kama 
„sikwiba," akamtuhumu mwingine, humwambia: „kesho 
twendeni kwa mw'allimu, tukasafi 6 ) nyoyo zetu , tum- 
jue mwizi, na asiyekuwa mwizi." wakesha patana, 
watakwenda mpa khabari mw'allimu: „kesho tunakuja 
kwako." atawambia: „leteni mchele." watanunua mchele 
kidogo, watie katika sahani, wampelekee mw c allimu. 
atawambia: „njooni kesho as-subuhi, lakini msilale na 
waanaume , na waanaume msilale na waanawake." 
kesha mchele atausomea mw'allimu , ma e ana atashika 
mchele mkononi, asome äya ya qoräni. wengine wa 
wa c allim hupeleka nie mchele mskitini usiku kucha, 
as - subuhi akauleta kwake. na wengine humwacba 
nyumbani mwao. 



1) zur Rede stellen. — 2) Feind. — 3) im Stadtviertel. — ■ 
4) Eid. — 5) einwilligen. — G) reinigen. 



— 275 — 

as-subuhi watakuja wote. mtu mmoja atasema: 
„mimi nataka kuanza kuapa." mw'allimu atateka gao 
la mchele, asomee tenna äya ya qoräni, kisha ampe 
yule anayeapa. naye yule mwenyi kuapa atasema: 
„kiapo cha haqqi 1 ) — iwapo mimi nimekwiba haqqi ya 
fulani, ao nimemwona mtu mwingine amekwiba, nasi 
tumegawana — kiapo cha haqqi niskike. la — sikwiba, 
watu wananisingizia — kiapo nihongeze." marra gao 
la mchele hulitia kinywani kutafuna. na mchele huu — 
haukupikwa — mkavu. na mw'allimu husoma yä sini L ') 
hatta mwisho. kama mwizi — yä smi haiishi, marra 
yule mtu mchele umemjaa kinywani, hawezi kutafuna, 
umekuwa unga, mw'allimu husema: „kiapo kimemshika." 
na kama si mwizi — mchele atautafuna, marra ki- 
nywani hamna kitu, amehongea. 

na iwapo amehongea, watagomba , watatukanana, 
hatta wapigane. „sababu umenambia mwizi, na kiapo 
kimenihongeza?" watapatanishwa na watu. ikawa ku- 
pewa kitu — atapewa, na kama hataki kitu, atasema: 
„mimi nimesafi moyo wangu, sitaki kitu." hii ndio 
khabari ya kiapo cha mchele. 

kiapo cha uiwari 3 ). 

mwavi — iwapo mtu mchawi ao mwizi, hupikwa 
uji uliwo moto, ndani yake hutiwa dawa za mwavi. 
ukiwiva uji, huja watu, wanaotaka kuapa, mbele ya 
mganga, naye hutia uji katika kijungu, hupewa mtu 
yule anayeapa. na huo uji u moto. marra hunywa 
yule mtu, lakini asiogope. iwapo mwizi — ulimi na 
mdomo utamchubuka, kama si mwizi — haungui, ataona 
kama anakunywa maji, kiapo hicho — huwapisha mno 

1) Recht, Forderung. — 2) Sure 36. — 3) ein Baum, dessen 
Blätter oder Wurzel zur dawa-Bereitung genommen werden. 

18* 



— 276 — 

watu wa barra. na wengine wa Wasuaheli hufanya 
vilevile. hü ndio khabari ya kiapo cba mwavi. 

kiapo cha shindano *). 

kiapo hicho anaapisha mw'allimu. kuapisha kwake 
wanakuja watu, watakao kiapo, huuliza: „nani atatan- 
gulia?" mtu atajibu: „mimi." mw'allimu atashika 
shindano, aisomee äya ya qoräni. yule mwapaji 2 ) ata- 
sema: „kiapo hiki cha haqqi, kama mimi nimekwiba — 
shindano isipenye, kama sikwiba — itoke kama uzi na 
shindano." marra mw'allimu humshika shikio, akam- 
choma shindano. iwapo mwizi — shindano haipiti, naye 
huona uchungu. na kama si mwizi — shindano marra 
itapita upande wa pili, amehongea. 

kiapo cha sanga 3 ). 

asili yake kiapo cha watu wa barra, nayo shindano. 

alikuwako mzee mmoja Bagamoyo , jina lake Dogori, 

alikuwa akiapisha sanga. na kuapisha kwake hushika 

shindano, akamtiamtu katika jicho, humwimbia mwimbo : 

„sanga ndekera 4 ) 

mwanangu. " 

iwapo amekwiba, sanga haitoki upesi katika jicho, 
illa watu wembe 5 ) mwimbo huu sana, tenna itatoka. na 
kama hakwiba, shindano haikai ndani ya jicho. na 
katika kitako 6 ) cha ile shindano huwamo uzi , ndio 
anaoushika, iwapo shindano imekaa ndani ya jicho. na 
macho ya yule mwizi yote mawili huwa mekundu. na 
asipokuwa mwizi, hayamgeuki kuwa mekundu. marra 
atawambia, kiapo kimemhongeza , „nipeni c ada yangu," 



1) Nadel. — 2) der Schwürende. — 3) Nadel. — 4) leka = 
wacha ; lekera relative Form von leka ; ndekera = nilekera. — 
5) waimbe. — 6) Oese. 



— 277 — 

ma'ana yalikuwa ndio kazi yake kuapisha, na watu 
walimqubali l ) sana kiapo ckake. hü ndio khabari ya 
kiapo cha sanga. 

yyapo vya kisuaheli vya zainani. 

mtu iwapo hakutenda jambo 2 ), na mwingine amshuku 
ya kwamba v umetenda," naye hukataa, humwambia : 
„waweza kuapa?"' na vyapo vyao, iwapo anayeapa ni 
mwanamume, husema: „kana raama yangu" 3 ) — neno 
hili sikulitenda. 

ao huapa: „kama dumbu 4 ) langu Maatumu" — 
neno hili sikulitenda. ao husema: „kama shangazi 5 ) 
langu Mwana Fatima." 

na iwapo anayeapa mwanamke, huapa kama hivi, 
husema: „baba, Mwenyi Amiri/' ao „ndugu yangu 
Mwenyi Khamisi" — sikulitenda neno hili. 

ao huapa waanaume na waanawake , lakini zayidi 
waanawake: „palipolala 6 ) wazee" — sikufanyiza neno 
hili, ao „vigononi 7 ) pa wazee." 

ao husema : „mwana Makuka 8 ) anikate" 9 ) — siku- 
fanyiza neno hili. 

ao huapa: „jua likitua, nitue nalo." ao huapa: 
„dungumaro 10 ) linipinde u ). ao huapa : „pepo punda 12 ) 
linipinde." 

waanawake hatta sasa huapa vyapo hivi vya za- 
mani na watu wengine wa mashamba, lakini waanaume 
hawaapi vyapo hivi, huapa kwa jina la muungu „wal- 
lähi." 13 ) 

1) annehmen. — 2) nichts begehen. — 3) d. h. haramu kama uchi 
wa mama yangu. — 4) Schwester. — 5) Tante. — 6) d. h. Grab. 

— 7) gona schlafen. — 8) eine Frau aus Ukami, die vor langer 
Zeit in Bagamoyo gestorben. — 9) nämlich den Hals. — 10) pepo. 

— 11) spanne mir den Leib. — 12) pepo. — 13) bei Gott. 



mifano 1 ) ya Wasuaheli wanavotliaMii 2 ) 
mambo aliyoumba muungn. 

kkabari ya jna. 

dunya 3 ) hatuijui mwanzo wala mwisho, illa tunaona 
siku zinaingia zinatoka, na jna tunaliona linatoka 
likacliwa. illa sisi tunasadiqi^)-, • ya kama jua lina- 
pokucbwa qaribu ya katua, kama wabenga 5 ) wetu 
wamesema — lina msbindo mkubwa kana mzinga, liki- 
tua majini, lakini watu bawasikii, illa watoto wadogo 
na nyama. 

jua nalo tunaliona killa siku likitoka, lakini ma c a- 
rifa 6 ) yake batuyajui. na majira ya sa e a 7 ) batayajui, 
zamani hatukuwa na sa c a. ukimwuliza mtu „sa e a nga- 
pi?" atakujibu: „tezama jua." ao butezama kivuli chake, 
akapima nyayo 8 ). jua likawa kicbwani, hujua waqati 
huu sa'a kaza wa kaza. na kivuli kikawa nyayo tisa e , 
busema : „sasa sa c a tisa c ." na usiku hawajui sa c a tano 
wala sitta. na siku za mvua wanajua kwa majogoo 9 ) 
kuwika 10 ). jogoo likiwika, wanajua sa'a tano ao sitta, 
majogoo yasipowika, majira 3'amewapotea. buko ndiko 
kusadiqi kwao Wasuaheli katika jua. 



1) Gleichnisse, Vorstellungen. — 2) glauben. — 3) Welt. — 4) 
glauben. — 5) Vorfahren. — 6) Wissen, Kenntnis. — 7) Zeitrech- 
nung nach der Uhr. — 8) Fußspuren. — 9) Hahn. — 10) krähen. 



— 279 — 

khafoari ya mwezi. 

hatnjui kama ni kioo ao kitu gani, tunaona nuru *), 
ameumba muungu. lakini tunasema — mwezi unapo- 
patwa, nnakamatwa na joka 2 ). sababu umepita njia, 
iliyowekwa joka, joka likiona mwezi, linauliza : „sababu 
nini umekuja kwangu?" mwezi unajibu : „leo nimepotea 
njia." joka huumeza s ) ule mwezi, ndipo ulimwengu 
ukawa kiza. tenna desturi yetu hupiga ngoma kwa 
nyoyo zetu kuwa na khofu. na joka husema : „ wewe mwezi 
watu wanakupenda katika dunya." marra joka huuta- 
pika 4 ) ule mwezi. tenna joka husema na ule mwezi: 
„jua linaposhikwa, watu hawaliombei, killa mtu anafa- 
nya kazi yake. " hayo ndio mawazo 5 ) waliyokuwa wa- 
kiwaza 6 ) Wasuaheli. wengi sasa wanayashika, wengine 
hawayashiki. 

na mwezi ukipatwa, usiku watu huamka, wakipasha 
khabari watu waliwolala — ya kama: „mwezi ume- 
patwa, msilale sana." marra watashika madebe 7 ) ku- 
piga, na wengine waliwolala wakisikia — wote wata- 
amka. killa atokaye ndani ya nyumba, ana debe mko- 
noni ao jembe 8 ), huenda wakigonga 9 ) mji mzima. na 
siku hiyo sirkali hawakatazi , ma'ana anajua mwezi 
umepatwa. 

nao wanaimba mwimbo: 

„tuombe, tuombe, 
watumwa tuombe." 

ao huimba: 

„nipande mkunde x ) wangu 
juu ya msikiti, 

1) Bohnenstrauch; gemeint ist der Mond. 



1) Helligkeit. — 2) große Schlange. — 3) herunterschlucken. — 
4) erhrechen. — 5) Gedanken. — G) nachdenken. — 7) Blechgefäße. 
— 8) eiserne Hacke. — 9) auf einanderschlagen. 



— 280 - 

sijaula künde 1 ) 
muungu kautwaa." 



1) ich habe den Mond kaum gesehen, da hat ihn Gott wieder 
weggenommen. 

ao moja huimba: 

„yä 'llah 1 ) toba 2 )! 
yä 'lläh toba!" 

na wengine wote huitikia: 

„yä' lläh toba ! 
yä' lläh toba!" 

1) = ewe muungu o Gott. — 2) Reue. 

lakini wa'allimu wakijua mwezi umepatwa, huenda 
meskitini *), na watu wengine huwafuata. wakifika hu- 
tawädda 2 ), inarra mw'allimu hutangulia mbele ya qibla 3 ), 
akasalisha 4 ), na watu kumfuata nyuma. kesha hukhu- 
tubu 5 ), lakini sala 6 ) ya mwezi kupatwa ina mudda 7 ) 
mrefu; yule mw'allim asalishaye, sherti ajue sura ndefu 
kwa moyo 8 ). ba'ada sala inapokwisha, husoma fätiha 9 ) 
kuomba muungu, awaondolee maradi 10 ) katika mji. 

kazälika jua likapatwa, wa'allimu wanasalia, watu 
wa mji hawaombei jua. 

kliabari ya ulimwengu 11 ). 

khabari hü hawaijui Wasuakeli, hawajui umbo lake 
dunya 12 ). kwamba ni mti ao ni jiwe, illa wanajua jina 
la ulimwengu. na ma e ana ulimwengu ni „ule mawingu." l3 ) 

nao husadiqi, ya kwamba ulimwengu umeziwiwa 
na ngombe katika pembe zake. 

1) in die Moschee. — 2) religiöse Waschungen vornehmen. — 
3) Seite der Gebetsrichtung, Altar. — 4) beten lassen. — 5) pre- 
digen. — 6) Gebet. — 7) Dauer. — 8) auswendig. — 9) Eröffnerin, 
1. Sure des Korans. — 10) Krankheit. — 11) Welt. — 12) Welt. 
— 13) Ich glaube, daß ulimwengu zusammengesetzt ist aus der Vor- 
silbe u, dann limwi Sonne, Tag und enga = tazama oder anga = 
nuru. 



— 281 — 

khabari ya kitingisha 1 ). 

kazälika ba'ada ya kulla mwaka mrima hushuka 
kitingisha. mji mzima hutingishika, vikombe na sahani 
huvunjika, na watu buwa na kizungu 2 ). Wasuaheli wa- 
nasema: „ngoinbe, aliyeshika dunya, amegeuza pembe." 
hü khabari wanayosadiqi juu ya kitingisha. 

khabari ja bahari 3 ). 

äsili 4 ) yake ya baliari, inapotoka baliari, hawaijui; 
husadiqi, ya kwamba bahari imezunguka inchi yote, na 
wao wamekaa juu ya kisiwa, na kuna inchi nyingine 
vilevile visima, navyo vimezungukwa na bahari ileile. 
na ndani ya bahari mna majini 5 ), nayo majini mfano 
wake kama ngombe, lakini wakubwa kuliko ngombe wa 
dunya, nao huzamisha jahazi zinapopita, hawali watu, 
illa huwanyonya 6 ) damu 7 ). na natu aliyekufa baharini, 
mawimbi yakimleta pwani, husema: „huyu maiti damu 
yake imenyonywa na majini." 

khabari ya ra'di 8 ) na umeme 9 ). 

tangu zamani Wasuaheli wakisikia ra c di, wanasema : 
„muungu anazungumza na malaika 10 ) wake." na umeme 
ukimulika * '), wanasema: „muungu amefurahi, anacheka, 
mwaka huu utakuwa mvua nyingi na vyakula." 

kama ra'di haikunguruma 12 ), wala umeme hawa- 
kuuona kumweka 13 ), wanasema „mwaka huu muungu 
ametuqasirikia 14 ), tutakuwa na ta'abu 15 ) ya vyakula. 

kazälika ra c di ikanguruma na umeme, wanakataza 
watoto wao kuvaa nguo nyekundu, wanachelea umeme 
usiwaue. 



1) Erdbeben. — 2) Schwindel. — 3) Meer. — 4) Ursprung. — 
5) Ungeheuer. — 6) aussaugen. — 7) Blut. — 8) Donner. — 9) 
Blitz. — 10) Engel. — 11) leuchten. — 12) rollen. — 13) mweka, 
meta, metameta blitzen. — 14) sich ärgern über. — 15) Sorge. 



— 282 — 

nao Wasuaheli wanauteka umeme, wanaweka su- 
furia saba e , safuria ya rnwisko wanafunika kitambaa 
clia bafta *) na kitambaa cba bendera '), na chini buwa 
shimo, nako kuna tope. umeme unapopiga, unatoboa 
sufuria zote, hatta sufuria ya mwislio umeme unazama. 
wanajua sasa umepatikanä. lakini haushikiki umoto, 
lakini kukaa hatta siku ya saba c , huenda ukatwaliwa 
— hukuta cbuma. na chuma hicbo kighali 3 ) sana, ki- 
nakwitwa suwesi. nao bufanyizwa lhno visu ao panga, 
lakini ghali sana. 

khal)ari za nyota. 

nyota kusadiqi ni kama vijiwe 4 ), muungu ameviweka 
katika mbingu kumeta 5 ) ulimwengu. 

na iwapo zinapigana, wanasema: „mashetäni 6 ) wa- 
nataka knpanda mbinguni kusikiliza khabari kwa mu- 
ungu." malaika wakiona, masbetäni wanapandana, wa- 
nasbika vijinga 7 ) vya moto, huwapiga, wakarudi. na 
wengine wanaanguka, na wengine wanapanda. ndio 
ma c ana ya nyota kupandana. 

na umbo la masbetäni — mguu moja na jicbo moja 
na mkono moja, lakini marefu kuliko mnazi. mno ku- 
tembea kwao jioni, ndio sababu Wasuaheli jioni watoto 
wao bawawacbi kutembea njiani, wala kula cbakula 
njiani wima, buwakataza, sababu masbetäni yanatembea 
mcbana na jioni. 

kazälika nyota zinazoangnka, mtu akiiokota, aki- 
pata mtoto, butunga katika koja 8 ) la mtoto, akavaa 
yule mtoto. nalo nino ya bilo koja killa namna ya 
mbegu ya matunda. anapolala yule mtoto, buwekwa 

1) weißes Baumwollzeug. — 2) rotes Zeug. — 3) eigentlich 
ghali. - 4) kleine Steinchen. — 5) erleuchten. — 6) Teufel. — 7) 
kijinga ist ein im Feuer angebranntes Holzscheit, hier sind „Sterne" 
gemeint. — 8) Halskette. 



— 283 — 

chini ya mckago ! ) wake, na akiamka hutiwa shingoni 
mchana kutwa, mtoto asipate kuolurika 2 ). ndio kama 
lririzi 3 ) yake yule mtoto. 

khabari ya mawingu na pinde 4 ). 

asili ya mawingu Wasuaheli kawayajui mwanzo 
wake wala mwisho, kusema „mawingu yametanda, ita- 
kunya mvua." na tukiona pinde kusema „pinde lime- 
pinda, mwaka huu yatakuwa masika 5 ) makubwa." la- 
kini asili ya pinde linapotoka katulijui. 

kazälika mwezi ukifanya kitanga 6 ) tunasema vile- 
vile „mwaka huu masika makubwa." 

khabari ya kuomba mvua. 

Wasuaheli siku nyingi kama mvua hawakupata, 
maskamba yamekauka, huomba muungu. na kuomba 
]j Wao — kwanza huenda maqaburini kwa wazee wao, 
kufyagilia. na wakifika maqaburini, huvua vyatu na 
kofia na kanzu, kesba kufyagilia, husema: „tumekuja 
kwenu wavele 7 ) wetu, mwaka huu jua liinetudiqi 8 ), 
masbamba hayana kitu. tumekuja iyagia, muungu 
aturehemu 9 ) kwa fadili 10 ) zenu wazee wetu." 

na kama kaikunya mvua, huenenda kwa wa'allimu 
kuwapa kkabari: „mwaka kuu muungu ametughadibikia 11 ), 
kapana mvua, tuna maskauri gani?" wa'allimu kusema: 
„tufanyize shauri ya kununua ngombe , tufanyize sa- 
daqa la ) katika mji, ma'ana jua limekuwa jingi, na ma- 
ra$i mengi." marra watanunua ngombe mweusi ao 
mwekundu , ao ngombe wa mawaa la ) mawili , ma c ana 
ndio ngombe wa sadaqa. akipatikana, wataalikwa 14 ) 

1) Kissen. — 2) geschädigt werden. — 3) Amiüett. — 4) Wolken 
und Regenbogen. — 5) große Eegenzeit. — 6) Hof. — 7) mvele der 
Alte.— 8) in Not bringen.— 9) barmherzig sein. — 10) Güte. — 11) 
ärgerlich sein. — 12) Opfer. — 13) zweifarbig. — 14) eingeladen 
werden. 



— 284 — 

wa'allimu wa mji mzima na waanafunzi wao. watatia 
moto katika cbetezo 1 ) na ubani 2 ), wampe mtu yule 
ngombe kunishika, atangulie mbele na wa'allimu nyuma. 
huenda wakisoma „yä sini" 3 ) qadiri 4 ) killa mtu kumi, 
na wakesba, husoma „burdai" 5 ) killa mtu. nä waa- 
nafunzi husoma sura ndogondogo wanazozijua. wataanza 
mwanzo wa mji kuzunguka na ngombe hatta mwisho 
wa mji, na kupita killa panapo maqaburi, na kusomea 
fätiha yale maqaburi. wakesha, yule ngombe watam- 
chinsba, nyama yake igawiwe maskini. na kulla wa- 
naposali katika meskiti huomba du'a 6 ): „yä rabbi" 7 ), 
tushushie mvua waja 8 ) wako, utuondolee balai 9 ) la 
maraoli katika mji kwa baraka 10 ) zako illähi el- e aäla- 
mina." 11 ) 

muungu apokeapo du e a ya waja wake, siku baziwi 
nyingi — busbuka mvua. wakafurahi watu wote mjini 
na wa masbamba. bii ndio kbabari ya kuomba mvua 
kwa Wasuaheli. 



1) Räucherschale. — 2) Weihrauch. — 3) Sure 36. — 4) un- 
gefähr. — 5) Sure des Korans. — 6) Anrufung Gottes. — 7) o mein 
Herr. — 8) von kuja; mja der von Gott kommt = kiumbe Ge- 
schöpf. — 9) üebel. — 10) Segen. — 11) Gott der Welten. 



khabari ya siku kuu. 

khabari ya „koga niwaka." 1 ) 

mwaka kwa Wasuaheli siku zake zinapokwisha, 
zikibaqi 1 ) siku mbili kuingia mwaka mpya, siku hizo 
— ya kwanza inakwitwa „kibunzi," na siku ya pili 
inakwitwa ..chenda utupu." siku ya kibunzi hukaanga 
bisi 3 ) na maivu, wakamwaga ile bisi pamoja na maivu 
pembe 4 ) za nyumba. tangu zamani ni desturi yao. na 
ma'ana yake wanasadiqi 5 ) , siku ya kibunzi na chenda 
utupu mashetäni 6 ) butembea killa pahali, buwawekea 
bisi ndio kiziwio 7 ) chao. 

na siku ya chenda utupu killa nyumba, mtu ana- 
yejiweza, bupika jungu la kande yamhindi 8 ) na künde 
pamoja , zikawiva hupakua , wakatoa barazani, killa 
mtu apitaye hula kande hiyo. si desturi kulia ndani, 
imekuwa kama futari 9 ) ya ramadani. hakatazwi mtu 
kula, ni yule atakaye. 

kazälika watoto wa chuoni siku tatu wana rukksa 
siku ya kibunzi na chenda utupu na siku ya mwaka. 
lakini siku ya mwaka mbao zao huzipamba kwa rangi 
killa namna ya rangi. nao hutoka na mbao zao , nao 
huimba, mwimbo wao : 



1) Baden bei der Jahreswende. — 2) übrig bleiben. — 3) ya 
mtama. — 4) Ecke. — 5) glauben. — 6) Teufel. — 7) von zuia 
oder ziwia; kiziwio Abwehr. — 8) Topf voll in Wasser gekochter 
Kasawa. — 9) Fastenessen am Ramasan. 



— 286 — 

„si cbetu si chetu, cha mw'allimu wetu, 
upanga 1 ) na mbao na kalamu — zetu, 
tupeni kidogo tujendee zetu. 
kaina ni waume tujieni kwetu, 
tuwapondeponde 2 ) tuwasagesage. 
c aqida 'Abdallah kibebeza." 3 ) 



1) Stock hier. — 2) schlagen. — 3) läuft den Frauen nach. 

tenna huimba : 

„Magubeda, ya Magubeda, 
utumbo wa chafi 1 ) kwa kunona." 



1) Fisch. 

mwimbo huo huenda wakemba killa nyumba, husi- 
mama killa nyumba hupewa pesa. zamani walikuwa 
wakipigana siku ya mwaka beina ya chuo kiki na kin- 
gine wakikutana. 

kazälika watu wa mji killa inchi siku ya mwaka 
huamka as-subuhi sana, waanawake na waanuume, wa- 
toto na wakubwa, kwenda pwani kujitosa, ma c ana ndio 
koga mwaka. lmchukua mikeka na vitanda kwenda 
kuviosha, ma'ana yake wanaondoa baa *) lililopita ka- 
tika nafsi zao na katika vitu vyao, kutezama mwaka 
mpya uliwoingia. 

na mtu akijitosa — husema : „muungu anondolee 
maradi a ), anipe uzima, noge mwaka huu na mwakani." 
tenna hujitosa. 

kkabari ya raniadaiii 8 ). 

desturi ya Wasuaheli katika mwezi wa rama^ani: 
Wasualieli wote hufunga mwezi wa ramadani siku 
thelatliini , ma c ana mcbana bawali , -wala bawanywi 



1) Schmutz. — 2) Krankheit. — 3) Fastenmonat Eamasan. 



— 287 — 

maji, wala hawavuti tumbaku, mwanzo wa sa c a nne 
ya al-fajiri 1 ) hatta sa c a sitta ya jioni, ndipo wanapokula 
vyakula, jina lake futari. vyakula vyao uji na maan- 
dazi na tambi, ao kupika muhogo na ndizi na nyama, 
ao samaki wa kupaka. na usiku katika 'sa c a ya tatu 
wanakula daku — wali na nyama mpaka sa e a nne. 
na desturi hiyo mpaka mwezi wa ramacjani ishe. 

na unapokwisha mwezi, hufanya karamu 51 ) jina lake 
„siku kuu ndogo." watu, walio matäjiri 3 ) , huweta 4 ) 
watu wengi, wakenda wakala vyakula. na wengine 
hupika kombe la wali, akenda jirani 5 ) zake wakala. 
na mtu mwenyi mke humnunulia mavazi mapya, na 
mtoto kazälika. na watu wakubwa hnenda wakapewa 
mikono, wanaambiwa „mkono wa c eidi." 6 ) nao kutoa 
vitu kuwapa , tenna kapika na karamu kubwa kualika 
watu kula, na marashi kuwamwagia, na e üdi 7 ) kuwa- 
fukiza. 

kazälika kkabari ya waanawake katika mwezi saba e 
u 'esherim ramadani: kupika vyakula, wakapeleka kwa 
wapenzi wao. cbakula hicko huitwa „bembe," lakini 
kuwa gkarimu 8 ) sana , ma'ana hufanya maandazi na 
nyama za kukaanga, na killa tunu 9 ) iliyo nzuri. wen- 
gine kupelekea wazee wao na wackumba wao. na wale 
waliwopelekewa bembe, wakeska kula, kununua vitu, 
mavazi yaliyo raema, kurejeska lilikotoka bembe. 

na katika mwezi wa ramadani aliyulazimiskwa 
kufurga — mtu mkazi wa mji ao mzima, mgonjwa 
kana läzima kufunga, wala msafiri kana läzima, lakini 
watu kao wana läzima kuzilipa saumu 10 ) zao, mgonjwa 
anapopona, na msafiri anaporudi katika mji. 



1) Tagesanbruch. — 2) Fest. — 3) reich. - 4) huwaita. - 
5) Nachbar. — 6) Fest. — 7) Aloe. — 8) kostspielig. — 9) Selten- 
heit. — 10) Enthaltung, Fasten. 



— 288 — 

na hokumu ya waanawake: mwanamke akizaa, 
ananyonyesha, ana rukhsa kula mchana. na mwanamke, 
akiwa na mimba *) , kama hawezi kufunga, ana rukhsa 
kula mchana. nao wana läzima kuzilipa kwa siku 
nyingine, ba c ada ya mtoto kuwa anakwenda. 

na watu wazee , iwapo hawawezi kufunga , wana 
rukhsa kula mchana, lakini saumu zao hufungiwa na 
watu wengine, nao hulipa fedda. 

na watoto huamrishwa kufunga mwanzo wa miaka 
saba c , lakini hawafungi wote — si läzima kabisa. la- 
kini akipata miaka kumi na mitano, ni läzima juu yake. 

na mtu anayefunga, akilala na mkewe mchana, 
saumu yake imebatilika *) , ana läzima juu yake siku 
moja kuilipa kwa siku settini, ao kutoa kafara 3 ). 
kafara yake mtumwa huacba lmrru 4 ), ao kutoa vibaba 
settini vya mtama kuwapä maskini. 

kliabari ya 4 eidi 6 ) kubwa. 

na e eidi katika mrima marra mbili — marra ya 
kwanza mfunguo mosi, marra ya pili mfunguo tatu 
mwezi kumi, jina lake ,/eidi kubwa." na siku ya c eidi 
vijakazi hununua mua 6 ) mrefu ao mwanzi 7 ) , wakau- 
pamba. vikombe na mabaquli madogomadogo na visa- 
hani na bendera hutundika juu ya ule mua, wakatem- 
beza mji mzima mudda wa siku tatu , huimba na 
mwimbo : 

„tuyatungeja maua? 
hayana shindano maua, 
hayana shindano maua, 
tuyatungeja maua?" 
na watoto waanaume huimba mwimbo wao : 



1) Schwangerschaft. — 2) ungültig sein. — 3) Sühne. — 
4) frei. — 5) Beiramsfest. — 6) Zuckerrohr. — 7) Bambus. 



— 289 — 

„Kindu Kindu hana meno, 
pwani — for(Jani." 
ma'ana ya Kindu jina la mtu alikuwa kibogoyo x ). 

killa watoto kwa kikao*) chao, sababu miwa huwa 
miwili ao mitatu, na killa mtaa kutoka mua mmoja na 
watu wake. 

na usiku waanawake kucheza msoma 3 ). kazälika 
waqti wa al- c asiri 4 ) vijana waanaume kuvaa kanzu zao, 
wakenda chini ya mwembe, pana kivuli, hupiga kium- 
bizi 5 ) hatta wakickoka. 

1) ein Zahnloser. — 2) Partei, Klique. — 3) ngoma. — 4) Nach- 
mittag. — 5) ngoma. 



maneno ya fumbo 1 ). 



ma c ana ya maneno ya fumbo wanayasema Wasuaheli 
— mtu afanyapo neno lisilo njia, watu husema maneno 
ya fumbo, asipate kujua. akijua fumbo, butambua 
mwenyewe, na kama hajui katambui. kulla wakitaka 
maneno yao, mtu asiyajue , kusema kwa maneno ya 
fumbo, mathali a ) kama kusema : 

„tilcega 3 ) tembo, Jcunya, utapasuka mlcunda." ma'ana 
yake — kama kumwona mtu amejenga nyumba nzuri, 
nawe waitaka kama ile, lakini huna fedda ya kujengea, 
ukitaka kujenga — utakwiba, upate c izara 4 ); hii ndio 
ma'ana yake. 

ao „wa mbili b ) havai moja." ma'ana yake — aliyo- 
ja'aliwa na stara 6 ), atakufa na stara. 

„wa wh'lc hahai nyuma." ma'ana yake — mtu 
aliye mbele za watu, harejei nyuma. 



1) versteckte Redensarten, fumha zumachen, fumbo zugemachte 
versteckte Rede. — 2) z. B. — 3) iga nachahmen. — 4) Tadel, 
Zurechtweisung. — 5) mtu wa nguo mbili. — 6) Ruhe. 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 19 



— 290 — 

„mti hauend i, '4lla kwa nyenzo." 1 ) ma'ana yake — 
neno halipatikani, illa kwa kutoa kitu. 

„mpanda ngazi hushuka, usingie ujingani." ma e ana 
yake — mtu alikuwa mfalme katika inchi, akawa na 
kibri*) na watu, kisha akaondolewa katika ufalme. 

„paka akiondoka, panya hutawalla." 3 ) ma c ana yake 

— mw'allimu ameondoka, ao mfalme ameondoka katika 
mji, watu hufanyiza watakavo. 

mwezeka 4 ) vi u-i b ), mtupie nyasi." 6 ) ma'ana yake — 
c adui yako — mzidiskie . wema. 

„mwenda pole haumii miguu." ma'ana yake — mtu 
mwenyi subira 7 ), hapati liasära s ). 

ufoenga 9 ) haambiwi mwqna." ma'ana yake — maneno 
ya asili haifai kuambiwa mtoto yote. 

majuto hu ja kinyume." ma'ana yake — mtu ame- 
fanya neno la kuua, mwisho wake ataleta majuto. 

„mwana umleavyo, ndivyo dkuavyo." ma c ana — mke 
ao mtu mwingine ulivomzoeza, ndivo atakavofuata. 

„wigema akisifiwa, tembo hiäitia muß." ma'ana yake 

— mwimbaji akemba sana, na watu wakimtunza, ku- 
badili nyimbo zisizofa c a. 

„mkono huu haukati htm." ma'ana — mtu na nduguye, 
ao mtu na mtoto wake hampendelei maovu kumfikia. 

„mtoto aldlilia wembe -- mpe. u ma'ana yake — 
mtu asiyesikia neno akakatazika — mwacke ende. 

„kidole kisicho pete — huvikwa." l0 ) ma c ana yake — 
mtumwa amefanya kazi nzuri kwa bwana wake, hupewa 
ijara 11 ). 

„tangu Vembamnazi u ) hattet gogo la Mivenyi Shebani. " Vi ) 



1) Beihülfe. — 2) Stolz. — 3) herrschen. — 4) Dachdecker. 
— 5) -wi schlecht. — 6) Gras. — 7) Geduld. — 8) Schaden. — 
9) Vorzeit. — 10) nämlich pete. — 11) Lohn. — 12) Ort. — 
13) Name. 



— 291 — 

ma'ana — mwanzo wa mrima hatta mwisho wa mrima, 
ao mwanzo wa mji hatta mwisho wa mji. 

„mtaka cha mvuntjunl, slierü uiname." ma'ana yake 

— mwenyi kutakä haja 1 ), sherti awe chini ya watu. 

„ashibaye, hamjui mwenyi njaa." ma c ana — täjiri 2 ) 
hamjui maskini. 

„mrima nyarima 3 ), usipoliwa na nyani, utaliwa na 
Mma." ma c ana yake — mrima ni barra, usipoliwa na 
watu wa mji, utanyanganywa na watumwa shambani. 

„Jcendwa 4 ) hayendwa, mkenda Jcumi, hitrudi kenda." 
ma e ana — kendwa ni mrima, ukichukua mia, utarudi 
na tisa'ini, fedda ningine imechukuliwa ; ao wakienda 
watu mia, kumi hufa njaa. 

„pendo la mwana llwa b ) magoni 6 ) hm nina." 1 ) ma- 
c ana yake — mtoto hapendezi , illa mama yake kupen- 
dwa na mume. 

„uchungu iva mwana wajua meazi." ina e ana yake — 
aonaye uchungu — yule — neno lililompata, mtu mwin- 
gine hana uchungu. 

„ e azaba s ) ya qabitri' 3 ) yajüa maiti." i0 ) ma'ana — 
aonaye uchungu ni yule mgonjwa kitandani. 

„Jeher/ 11 ) kuwa mbichi Jculiko Icuimgua." ma'ana yake 

— afadali 12 ) kupata nussu kuliko kukosa kabisa. 

„ahmvingaye 13 ) hwake, hakwambii ndökea 1 *), huku- 
tendea vitendo, ambavyo vya hukuchuMa." ma'ana — 
anayekufukuza nyumbani kwake , hakwambii „nenda 
zako," hukufanyia mambo yasiyokupendeza. 

jjukichungua lö ) alacJw kuku — hutamla." ma'ana — 
ukimpeleza sana mke — hamkai sana. 

1) Wunsch. — 2) Reiche. — 3) räuherisches Land; enya rima 
hesitzend Fallgrube. — 4) Bezeichnung für die Küste (mrima). — 
5) praes. von kuwa. — 6) im Schooß. — 7) seine Mutter. — 
8) Strafe. — 9) Grab. — 10) Leiche. — 11) gut, es ist besser. — 
42) es ist besser. — 13) winga fortjagen. — 14) niondokee. — 
15) hinsehen. 

19* 



— 292 — 

„ulacho näicho chako, IcilicJiobaqi cha mchimba lindi." 1 ) 
ma c ana yake — haqqi 2 ) yake mtu atumiayo katika 
uzima, akifa — watachukua mawaritki 3 ). 

„maskini akipata, matako hwmlia mbwata." 4 ) ma'ana 

— maskini akipata, kufurahi 5 ) sana. 

„njia ya mwongo fwpi." ma'ana — mudda ü ) mdogo 
hujulikana kama ni mwongo. 

„ukungiao" 1 ) jichoni — Jmujui." ma'ana yake - 
wakikaa watu thalathini, hujui yupi mwema wangu — 
yupi e adui 8 ) wangu. 

„tnaji — faniihe 9 ) na kinyweo 10 ), matupu — yasonga 11 ) 
moyo." ma'ana yake — maji mtu hawezi kuyanywa, 
illa kupata kifungua kinywa 1 ' 2 ), ukinywa matupu, yata- 
kuumiza tumbo. 

„maneno fedda 13 ), majibu zahabu." u ) ma'ana yake 
kunena si kazi, kujibu ndio jambo kubwa. 

„moyo ni nyongo Xb ), ukigeuka udongo." ma c ana yake 

— moyo wa bin Adam 1G ) marra hugeuka hivi , marra 
ukageuka hivi. 

„mungwana asiyo'ari 11 ) — kama ngombe asiye pembe." 
ma'ana yake — mtu asiyekhofu watu — kama nyama. 

„ukiona xvciko waungua — wa mwenzio wateketea." 
ma c ana yake — ukisema mimi sina rupia tatu — mwen- 
zio hana hatta pesa tatu. 

„wewe jiwe — mimi nazi." ma'ana yake — wewe 
mfalme, mimi ra'ia 18 ), ao wewe kisu mimi kipini. 

„makaa hayakoka nyama." ma'ana — kkasära 19 ) 
mimi sikuwako kule. 



1) Gral); mchimba lindi. Totengräber. — 2) Recht. — 3) Erben. 

— 4) macht mhwambwa. — 5) sich freuen. — 6) Zeitraum. 7) uku- 
ingiao. — 8) Feind. — 9) Grund. — 10) Trinken. — 11) drücken. 

— 12) erste Morgenbissen. — 13) Silber. — 14) Gold. — 15) Galle. 

— 16) Menschenkind. — 17) fürchten, Achtung haben vor jd. — 
18) Untertan. — 19) Verlust. 



— 293 — 

„hulimbika 1 ) Iniclia — ugonjwa im Jcujitakial" ma- 
c ana yake — kuvumilia — neno la kutaka , asipotaka 
— aweza kwenda zake. 

„joJca 2 ) la mdimu halitundi 3 ) ivala halili, hitwasa 4 ) 
watunäao na walao." ma'ana yake — ni mtu c adui 5 ) 
ao fitna 6 ), akatazaye watu kupewa vitu. 

„msliare usiwo ngoya 1 ) — hauendi mbali." ma'ana 
yake — mfalme asiyo c askari hana nguvu. 

„dau la mnyonge*) halendi joshi 9 ), na likenda joshi, 
litazama." ma'ana yake — neno la mtu maskini hali- 
sikilizwi, na likisikilizwa , ikatokea jawabu — yatam- 
pata matata 10 ). 

,,ya lv ) tnkiwa 12 ) haiti 13 ), na ücata u ) hupapattL uu ) ma- 
c ana yake — bi'ashara 16 ) ya mkiwa haitii fayida 17 ) 
upesi, na ikipata fayida — imekuwa ni bakkti 18 ). 

„jongo mavunda." ma'ana yake — ni mtu e adui ao 
fitina anayegombanisha na watu. 

„mbuya 19 ) Jcaßwa , nikamhani 20 ) mbuyangu 21 ) , leo 
nibuya kafa, nikamhani nani?" ma'ana yake — rafiqi 
yangu amefiwa, nikamhani, leo rafiqi yangu amekufa, ni- 
kamhani nani ? hapana atakayenijua. 

„gombaJcwanguruwe, Jcwa walimivengu 22 ) U 23 ) uchungu." 
ma'ana yake — qasirani 24 ) ikufikie wewe, utaona uchungu, 
lakini ikinifikia mimi, huoni uchungu kama ilivokufikia 
wewe. 



1) lang werden lassen. — 2) kleine Schlange, die sich gern 
auf Zitronenbäumen aufhält. — 3) tunda = chuma ; li hier auf dimu 
bezüglich. — 4) wasa = kataza. — 5) Feind. — (3) Intrige. 7) Ge- 
fieder. — 8) Armer. — 9) nach links. — 10) Unannehmlichkeiten. 

— 11) zu ergänzen kazi oder bi'ashara. — 12) Armer. — 13) ita 
tun. — 14) ikaita. — 15) hin und hertasten. — 16) Handel. — 
17) Gewinn. — 18) Glück. — 19) Freund. — 20) Beileid bezeugen- 

— 21) mein Freund. — 22) Menschen. — 23) ist. — 24) Aerger. 



— 294 — 

„tneno pembe 1 ) liayanyimica 2 ) mchesi." 3 ) nia'ana yake 

— mimi ninacheka tu, lakini nimeqasirika 4 ). 

„umeingiwa mtl." ma'ana — mtu mkubwa mgonjwa, 
ameingiwa na maradi 5 ). 

„tembo ameanguka." ma'ana — mfalme amekufa. 

„mjengo begani." ma c ana yake — mwanamke agom- 
baye na muuiewe killa siku , nao hawatulii pahali 
pamoja , kupenda kukaa inarra nyumba hii marra 
nyumba hii. 

„Jtenda qaribu ya Tcumi." ma'ana yake — vumilia. 

„ukimpa paha utumbo , mwenyewe utakula nini?" 
ma'ana yake — afumbiwa mtu bakhili c ), asiyetoa kitu. 

„mwim 1 ) mbili — moja humwacha." ma'ana yake 

— ni mtu mwenyi tama e a s ) nyingi. 

„hämadi 9 ) Mlicho Undoni." 10 ) ma e ana yake — kitu 
kimfa'acko mtu kilichomo katika mfuko. 

„dua ya Tcukn haimpati mwewe." ma'ana yake — 
mtu anayemwapiza mwenziwe pasipo sababu, hakufanyiza 
neno, du c a yake haimpati. 

aida 11 ) desturi ya Wasuaheli — iwapo amekaa na 
jirani zake ao watu wengine kawakukaa kwa vema, 
akinunua intumwa, kumpa jina la fumbo 12 ) kuwafumbia 
majirani zake na watu wengine, kama kumwita: „mwata- 
kani," ma'ana yake mnanitaka nini ninyi walimwengu? 
ao humwita „mambo kwa muungu," ma'ana yake killa 
jambo latoka kwa muungu, kalitoki kwa waana Adamu, 
machukivu 13 ) yenu kayafai. 

1) meno kama pembe. — 2) nyima verbieten. — 3) Lacher. — 
4) ärgerlich, sein. — 5) Krankheit. — 6) geizig. — 7) von ku-iza 
kommen , mwiza tama'a mbili wer zwei Wünsche hat. — 8) Ver- 
langen. — 9) Lob , Dank. — 10) oberer Saum des Lendentuchs, 
in dem der Suaheli gewöhnlich sein Geld aufbewahrt. — 11) ferner. 

— 12) Spitznamen. — 14) Haß. 



Khabari za desturi 
za sheri'a 

za Wasuaheli. 



vifungo 1 ) vyetu vya zamani. 

khabari ya kongwa. 

zamani hatuna gereza 2 ) wala minyororo 3 ). watu 
hufungwa gogo 4 ) la rnti , jina lake kongwa. hutiwa 
katika mguu moja, nayo hufungwa killa mtu na gogo 
lake. na akitaka kwenda, anaweza kwenda kidogo, 
lakini läzima ashike kamba mkononi kuinua lile gogo, 
apate nafasi 5 ) ya kwenda. 

na iwapo watu wamelala, anaweza kufungua kwenda 
zake, lakini si desturi yao kufanyiza kivo. huchelea 
kuwaletea matata") ndugu zao. sababu desturi ya watu 
— mtu aliyefungwa akakimbia, watu watakwenda 
katika mji wao, aliwotoka, kukamata kole, ma'ana ya 
kole ni watu waliomkhussi 7 )- wakipatikana — wata- 
fungwa, hatta arudi yule mkimbizi. hü sababu hawa- 
wezi kukimbia , illa watu wasiwo mji , wakifungwa, 
hutezamwa säna. hao huvunja kongwa, wakenda zao. 
na kuvunja kwao — hutia mti katikati, akilivunja 
komeo 8 ) , marra butoa mguu wake , akenda mbio. hii 
kkabari ya vifungo vya zamani katika mrima na kwa 
watu wa barra. 



1) Haft. - 2) Gefängnis. — 3) Kettenstrafe. — 4) Klotz. — 
5) Raum. — 6) Unannehmlichkeiten. — 7) nahe stehen. — 8) Riegel. 



— 298 — 

khabari ya mbano 1 ). 

mtu iwapo mchawi, wamemwuliza „umeroga" 2 ) — 
naye anakataa, hufungwa mbano. na huo mbano ni 
mti, hufanya pembe mbili, humfunga juu ya kichwa, 
wakafunga kamba. iwapo ameona uchungu, naye kweli 
ameroga, busema: „mimi nimemroga fulani." bumfungua 
mbano, kumwuliza: „na nani tenna?" butaja kama ali- 
wowaroga. tenna humfanyizia hokumu 3 ) ya ucbawi. 
ikiwa kncboma moto ao kutoswa 4 ), ao kumpa yamini 5 ), 
asiroge tenna. hü ndio khabari ya mbano. 

ao mtu amekwibamtoto, amempeleka mbali kumwuza, 
na watu wamemwona, wamemwuliza — amekataa, hum- 
fanzia hokumu kama hiyo ya kumfunga mbano juu ya 
kichwa, apate taja. 

khabari ya magandalo 6 ). 

walipokuja maluwali 7 ) katika mirima , wakaleta 
miqatale. gandalo ndiwo mqatale. na hilo gandalo 
gogo la mti, urefu wake pima s ) nne ao tano, lililoziu- 
liwa 9 ) tundu katikati. na c idadi 10 ) ya tundu zinazo- 
ziuliwa tangu kumi hatta 'esherini. mtu akiwa ame- 
fanyiza neno la ukbalifu 11 ), hutiwa katika gandalo. 
na kufungwa kwake mtu hukaa kitako, likanyanyuliwa 
gandalo la juu, marra mtu hutia mguu wake, kesha 
hufungwa. na watu , walio katika kifungo hicho , ha- 
wakai upande mmoja, wawili upande huu na wawili 
upande huu, hatta hesabu 12 ) ya tundu zilizo katika 
gandalo zijae. 

1) Kopfklammer. — 2) jd. durch Zauber umbringen. — 3) Urteil. 

— 4) ins Wasser werfen. — 5) Eid. — 6) große Fußfessel, Be- 
schreibung folgt, gandalo ist die Suaheli-Bezeichnung, mqatale die 
arabische von mqantar (auf Bogen ruhendes Holz). — 7) die ara- 
bischen Statthalter der Sultane von Zanzibar. — 8) etwa. 2 Meter. 

— 9) ziua durchbohren. — 10) Zahl. — 11) Widersetzlichkeit. — 
12) Zahl. 



— 299 — 

nao huwa na mabawabu *), wakitaka kwenda chooni, 
humwambia bawabu, illa choo kidogo huwa na chupa 
ao kibuyu. hatta as-subuhi huenda wote pwani kumwaga 
mkojo -) wao. 

kazälika kufungwa kwake hilo gandalo — mwisho 
wa lile gandalo kuna kipande cha mti, jina lake ki- 
kwamizo. watu wakitia miguu yao yote, marra ba- 
wabu kuleta gandalo la juu na hicko kipande, akagon- 
gomea. 

kazälika zamani hawakuwa na niagereza , illa ku- 
tiwa katika chumba cbenyi kiza majumbani mwao 
wanamolala, ndio gereza lao. 

zamani moja qabla ya miaka tkalathini kulikuwa 
na jamadari 3 ) mrima, jina lake jamadari Saburi, alimleta 
Seyyidi Majid 4 ) mrima, kuwa ndiye luwali wa Wasua- 
heli. amekaa mrima, hana gereza. watu wakkalifu 
kuwatia katika gandalo, kiska huwawacka nje, amejenga 
banda. siku moja watu wote wamelala, wakaja ckui 
wawili, wakafika pale panapo watu waliofungwa, wa- 
kataka kuckukua wale watu, lakini kawackukuliki , sa- 
babu wamefungwa, ikawa wale chui wanaruka huko 
na kuko , wakatia madonda watu wengi. mtu mmoja 
alikufa, sababu alimparura sana. wale waliwofungwa, 
walipoona chui , wakalalama. wakaamka Mabulushi 5 ), 
ndio c askari wa yule jamadari. wakatoka nje, wakaona 
chui. palikuwa Bulushi moja ana mraho 6 ) , ametaka 
kumpiga chui, isimpate, ikampata Bulushi mwingine. 
palikuwa na Bulushi mwingine , naye ana mraho, huyu 
ndio aliyempiga chui akafa, lakini risasi 7 ) imepisha 
khasära 8 ), imeua mtu mwingine. 



1) Türhüter, Wächter. — 2) Uriu. — 3) Befehlshaber. — 
4) Sultan von Zanzibar. — 5) Beludschen. — G) lange Flinte der 
Araber. — 7) Blei. — 8) Schaden. 



— 300 — 

turejee kwa Seyyid Majid. alipopata khabari, ili- 
yopita mrima, akamwita jamadari, akamwuliza : „sababu 
watu unawafunga unawawacha nje?" akajibu: „mimi 
sina gereza." Seyyidi marra akapeleka watu kujenga 
gereza mrima. ndio mwanzo wa gereza katika mrima, 
na pahali palipokuwa gereza, ndio qaribu ya nyumba 
ya shauri sasa kule Bagamoyo. 

khabari ya gereza na minyororo. 

na ba'ada ya kujengwa gereza katika mirima, hao 
Wa'arabu, maluwali wa sultäni wa Unguja, ndiwo wa- 
liwoleta vifungo vya minyororo na pingu, wakafanya 
na chumba cha ukhalifu *) na cha wadeni 2 ). 

mtu mwenyi kusliitakiwa 3 ) kwa äjili 4 ) ya deni, ao 
amempiga mwenzi wake fimbo, ao amefanya neno la 
makosa, neno lile si neno kubwa sana — amma c azabu 5 ) 
yake kufungwa katika chumba cha wadeni. walakin 
si läzima kumfunga katika minyororo kabisa, ajili tu- 
kinena kayo : hiki kifungo cha minyororo ni kifungo 
kikubwa sana, nacho hakimu hiki kifungo cha minyororo 
katika desturi yote Wa'arabu na Wasuaheli yahitaji 6 ) 
mtu, aliyokhalifu amri kubwa sana. 

na akiwa mdeni, aliyofungwa katika chumba hiki, 
ikiwa yuko mtoto wake ao ndugu yake ao rafiqi 7 ) yake, 
qadiri 8 ) ya mtu anayomjua, akitaka rukhsa 9 ) kwenda 
onana naye — hupawa rukhsa, ajili labuda hutokea 
katika watu wale yumo mtu atamletea shauri ya kum- 
letea mali, alipe deni yake. 

walakin 10 ) hicho chumba cha ukhalifu hatiwi mtu, 
illa aliyokhalifu amri ya hakim, mathali kama kuua 

1) Gefängnis für schwere Verbrecher. — 2) Schuldgefängnis. 

— 3) angeklagt werden. — 4) Grund. — 5) Strafe. — 6) erfordern. 

— 7) Freund. — 8) das Maß des = ungefähr. — 9) Erlaubnis. — 
10) aber. 



— 301 — 

mtu, ao amefanya vita kupigana na hakim, ao amefanya 
shauri kupoteza milki 1 ) ya hakim — huyo ndio atiwaye 
katika ckumba kicko, naye hufungwa pingu. naye hana 
rukhsa ya kufunguliwa mlango , illa kwa kupelekewa 
chakula, wala hana rukksa ya watu kwenda mtazama 
illa siku ya el-juma'a 2 ), ndipo apatapo rukksa ya watu 
kwenda mtazama. na mlango wake kufunguliwa, ukiwa 
wazi siku hiyo el-juma e a, naye siku ile katiwi minyororo, 
illa pingu bassi. 

desturi ya zamani : bivi vifungo si namna moja, 
sababu makosa nayo kazälika si namna moja. yule mtu 
aliyokosa neno dogo — bassi na kifungo chake kazälika, 
na hokumu yake huwa kidogo, yaliitaji atiwe chumbani, 
ndio c azabu yake. 

na iwapo yule aliyofanya amri ile — mtu yule 
mtumwa — yafa'a kutiwa katika minyororo, sababu 
yule mtumwa äsili yake ni mtu wa kutumika, na iwapo 
atatiwa minyororo, atapata kutumika vilevile. na mun- 
gwana kafanyiwi kayo, illa afanyize makosa makubwa, 
walakin haiyumkini 3 ) mtu aliyoua atiwe katika minyo- 
roro, na mtu mwizi atiwe katika minyororo, na mdeni 
atiwe katika minyororo, na mtu mätbali anayemtukana 
mwenzi wake atiwe katika minyororo, na mtu aliyo- 
kkalifu amri ya hakimu atiwe katika minyororo. na 
makosa hayo kulla neno lina daraja 4 ) yake, liko neno 
kubwa na neno dogo — si sawasawa. kazälika na 
hokumu yake vilevile kaiwi sawasawa. haiyumkini 
mtu aliyoua adabu 5 ) yake ikiwa pamoja na mtu anaye- 
wiwa mali, wa amma mtu mwizi adabu yake ikiwa 
pamoja na mtu anayowiwa mali, nayo haiyumkini. 

1) Herrschaft. — 2) Freitag. — 3) es ist nicht möglich. — 
4) Stufe. — 5) adabu Anstand und 'azabu Strafe werden beide 
für Strafe gebraucht. 



I. 



desturi ya sheri'a 1 ) ya uwizi. 

maneno hayo yaliyomo humu yameandikwa katika 
vitabu vya sheri'a, lakini hao wazee wahenga wa za- 
mani hawakayaona, labuda yametendekana katika inchi 
yetu qabla ya miaka miten ao zayidi. 

iwapo mtu amekwiba, naye mwenyi kuibiwa ameona 
kweli, ya kama kile kitu kilichoibiwa ni chake, amma 
hapo ndipo alipokuwa mwizi, hokumu yake yule mwizi 
kwa desturi ya zamani — hukatwa mkono, na mkono 
wenyewe unaokatwa — wa kuume. lakini yahitaji 2 ) 
yule mwizi ni kuwa bäleghi 3 ), asiwe kijana. shuruti 4 ) 
ya pili ni kuwa yule mwizi ana c aqili 5 ) kicbwani mwake, 
asiwe ana wazimu. hapo hakatwi mkono, kwa sababu 
majununi ) bana c aqili. sburuti ya tatu ni kwiba kitu 
cba thamani 7 ) — bapo hukatwa mkono, isiwe emekwiba 
pesa mbili ao nane ao kumi ao kitu kilicbo nd^ini ya 
birizi 8 ) — hapo hakatwi mkono. amekwiba , lakini 
hokumu u ) y ake huhokumiwa ya tartibu 10 ). 

inapokuwa amekwiba marra ya pili, naye amekwisba 
katwa mkono, hokumu ysike hukatwa mguu wa kushoto 
chini. 



1) Gesetz. — 2) es ist erforderlich. — 3) mannbar. — \) Be- 
dingung. — 5) Verstand. — 6) verrückt. — 7) Wert. — 8) Amu- 
lett. — 9) Urteil. — 10) Ordnung d. i. bedächtig. 



— 303 — 

inapokuwa amekwiba marra ya tatu , hukatwa 
mkono wa kushoto. 

inapokuwa amekwiba marra ya nne, hukatwa mguu 
wa kuume. 

amekwiba tenna — hu'aziriwa *), na qaüli 2 ) nyi- 
ngine — huuawa. walakini kusaburi 3 ) zäyidi 4 ), aji- 
li 5 ) roho 6 ) ya mtu nzito kumwua mtu — zambi 7 ) kubwa 
i no za c ajabu 8 ). 

wa amma kwa mila yetu ya kisuaheli mwivi aki- 
patikana, na kitu alickokwiba anacho, hunyariganywa 
kile kitu, naye hupigwa bakora 9 ), kisha akaaswa 10 ) asi- 
tende marra ya pili. 

wa amma hokumu walizokuja nazo Wa'arabu ka- 
tika mrima, ba c ada ya kule kupigwa, hupelekwa gere- 
zani akafungwa. na akifunguliwa, huambiwa asitende 
marra ya pili. 

aida 11 ) na desturi ya zamani: mwivi akija usiku, 
akichimba nyumba, akiingia ndani qäsidi u ) yake kwiba 
mali, akiondoka mwenyewe nyumba katika usingizi, aka- 
mwua mwizi — bassi hana läzima 13 ), kwa sababu mwizi 
hapo zamani akiingia nyumbani, akimwona mwenyewe 
nyumba, desturi yao walikuwa wakaduru 14 ), humwua 
mwenyi nyumba yake, ndipo nayo anapotanabbahi 15 ) 
mwenyi nyumba, akamtangulia kumpiga mwizi akamwua. 
bassi fabamu 1G ) biyo ndiyo desturi ya zamani. 

na hokumu ya mwizi katika hü barra ya Suaheli 
mathali mwizi amekwiba shamba, ndani ya shamba ma- 
takataka mangi, naye mwizi asiende mchana, aenende 
usiku, endapo usiku akauawa — bassi hapana läzima 

1) gezüchtigt werden. — 2) Wort. — 3) Geduld haben. — 4) 
mehr. - 5) Grund. - G) Seele, Leben. — 7) Sünde. - 8) Wunder. 
9) Stockschläge. — 10) verboten werden. - 11) ferner. — 12) Ab- 
sicht. - 13) es trifft ihn keine Schuld. — 14) verletzen. - 15) 
aus dem Schlaf erwachen. - 16) verstehen. 



- 304 — 

kwa desturi ya zämani. anapokuja, ukimwona mchana, 
haifai kumwadiri 1 ), si läzima kumwua, läzima kumka- 
mata na kumpeleka mbele ya hakim. 

aida na khabari za wanyanganya njiani: iwapo 
mtu akaa njiani kuwavizia watu , wanaopita njiani, 
akawaua, lakini mali yao, akesha waua, asichukue — 
bassi mtu huyu hokumu yake kuuawa naye , kama 
alivomwua mwenziwe. ikiwa mwenziwe amempiga 
risasi 2 ) — naye atapigwa risasi , ikiwa mwenziwe ka- 
mwua kwa upanga — naye atapigwa kwa upanga, 
ikiwa amemwua kwa kisu — naye atauawa na kisu, na 
ikiwa mkuki ao mskare — vilevile alivomfanza mwenziwe. 

na anapokuwa akikaa njiani, akiona watu akiwaua, 
akatwaa na mali, kuuawa naye bassi, akeska akasulu- 
biwa 3 ), ma'ana watu wote wamwone. 

aida na ikiwa yeye kukaa njiani, akiwanyanganya 
mali ya watu, walakin kawaui wale watu, hokumu yake 
huyo hukatwa mikono yake na miguu yake. 

na akiwa yeye huwatisha watu njiani, na wale 
watu wakimkhofu 4 ), walakin liatwai mali zao , wala 
hawaui wale watu, lakini wao kukimbia tu, na vitu 
vyao walivyocbukua buvitupa, walakin hatwai yeye 
vile vitu — bassi hokumu yake mtu huyo kufungwa, 
wala hauawi wala hapigwi, lakini hu c aziriwa 5 ). na 
anapotubu ü ) yale aliyoyafanyiza, ma'ana akiletamajuto 7 ) 
rohoni 8 ) mwake — huondoka kile kifungo, akiwa hakim 
yafa'a y ) kumsamehe 10 ). 

wa kazälika mtu mwenyi kuqusudia 11 ) kutwaa mali 
yako, ukamjua, ya kama huyu anakuja nyanganj-a mali 
yangu, ao atakuja twaa roho yangu, ao ikiwa una mtoto 



1) Leid antun. — 2) Blei. — 3) ans Kreuz gehängt werden. — 
4) Angst haben. — 5) getadelt werden. — 6) bereuen. — 7) Reue. 
— 8) in seiner Seele. — 9) es taugt. — 10) verzeihen. — 11) be- 
absichtigen. 



— 305 — 

wako njiani, anataka kuja kunyanganya — bassi mwue, 
umjuapo, ya kama lmyu atakuja nyanganya ao atakuja 
niua, tangulia kumwua weye. na umwuapo — huna 
qisäsi ') kuuawa weye kwa hakim, kwa sababa alitaka 
kukunyanganya ao kukuua, nawe ukanena „afao'ali*) 
ntamwua yeye," ndipo ilipokuwa huna qisäsi. lakini 
yahitaji wawepo mashahidi 3 ) watakäyokushuhudia , ya 
kama alitaka kukuua weye. 

wa kazälika na mtu mwenyi kupanda nyama farasi 
ao punda mle njiani, akaharibu 4 ) kitu cha watu, hulipa 
yule mwenyi kupanda nyama, kwa sababu ameharibu 
kitu cha watu, ni vilevile kama kunyanganya mali yao. 



khabari ya mwenyi kumpiga ao 
kumwua mwenziwe. 

hatta wahenga 5 ) wetu wamesema zamani : „maneno 
ya mrima hayaeshi illa katika mwitu." iwapo pana 
maneno zamani, ameuawa mtu, bassi hukutana watu 
jeshi 6 ) mbili za wale watu wanao maneno, wakija kwa 
jumbe, mkubwa wa mji. na yule jumbe hupeleka zamani 
maneno yake kwa pazi , akamwambia — ya kama : 
„kwangu yako maneno ya khitilafu 7 ), walakini maneno 
hayo takupa wewe, ndio hakim, utazame maneno ^ao 
mwenyi haqqi 8 ) na batili' J », uwapatanishe watu wangu." 
na pazi humjibu jumbe, akimwambia: „nimequbali 10 ), 
kwa siku fulani, na tukutane katika uwara 11 ) fulani." 

1) Strafe, Vergeltung. — 2) es ist besser. — 3) Zeugen. — 4) 
zerstören. — 5) Vorfahren. — 6) Heer d. i. Partei. — 7) Unter- 
schied. — 8) Recht. — 9) ungültig d. i. Unrecht. — 10) einwilligen. 
— 11) freier Platz außerhalb des Ortes, wo die Gerichtssitzungen 
abgehalten wurden. — 

Veiten, Desturi za Wasuaheli. 20 



— 306 — 

bassi siku, walizopana äbadi *) kukutana, kulla mtu 
hutafuta jeshi yake katika wale watu wawili wenyewe 
maneno yao , kulla mtu na jeshi yake na silaba 2 ) zao, 
na yule pazi kazälika naye huja na jeshi yake na si- 
lalia zao. 

wakesha fika mawarani, hukaa ba'adi 3 ) tatu. ba- 
c a(Ji mbili za hasima 4 ) wawili, wanaosemezana, na ba c adi 
moja hukaa yule pazi, ndio bakim, na jeshi yake. wake- 
sha kutana, auwali bakim butaka masahafu 5 ), akaapa 
yamini 6 ): „billäbi, ya kwama katika maneno yenu ta- 
pendelea ba'adi, illa tasema maneno ya haqqi. nnenapo 
maneno ya bätili — yamini ineue, nnenapo maneno ya 
haqqi, ntaqabali yamini bii, nilayo, iwe ndio hirizi 7 ) 
yangu." 

akesha apa yamini, ndipo anapowasaili s ) ya kwama: 
„nenani maneno venu." ndipo anapotagusa kitara y ) 
pazi, akasikiliza. watasema mwanzo wa sa c a ya tatu 
illa sa c a ya kumi, kulla mtu kumpindua mwenzi wake 
kwa maneno, ili 10 ) qasidi 11 ) yamsbinde maneno yake. 
zama inapotimia sa c a ya kumi, bakim wao pazi maneno 
yao waliyoyasema yamekwisba mwelea, buwakataza, 
ndipo anapowabokumu, akawambia: „kulla mtu na ashike 
silaba yake tayyari 1 -), niwahokumu kama sheri'a." ls ) 
bassi kulla mwenyewe silaba yake hukamata, wakiwa 
tayyari akiwahokumu, nao hufuata. 

illa inapokuwa bokümu ya damu 14 ), kama bawaku- 
ona vyema wenyewe damu yao 1B ) — marra hupigana 
papo hapo, ikiwa vita vyao na basimu zao. ndio desturi 
ya zamani sana. 

1) Versprechen. — .2) Waffen. — 3.) Teil, Gruppe. — 4) feind- 
liche Partei. — 5) Koran. — 6) Eid. — 7) Amulett. — 8) fragen. 
— 9) Gerichtsverhandlung leiten. — 10) um. — 11) Absicht. — 
12) bereit. — 13) Gesetz. — 14) Blut d. h. daß jemand ermordet 
worden war. — 15) d. h. wenn sie mit dem Urteil nicht einverstanden 
waren. 



— 307 — 

ba'ada ya haya: ikiwa mtu amemwua mwenziwe, 
läzima mtu yule hakim amkamate ainfunge. naye ha- 
uawi wala hahokumiwi , illa kwa sbauri *) ya wale 
wenyi kuuliwa mtu wao. kwanza askauriwa baba ya 
maiti '-). bana baba — atasbauriwa ncluguye baba moja 
mama moja ao mama moja. na kama hawapo hao — 
atafutwa aliye afatjali 3 ) ya yule maiti. na yule hakim 
atawasaili: „ndugu yenu ameuawa, na fulani ndiye ali- 
yemwua, na sasa nimemfunga, sbauri yenu mwanenaje? 
mwataka auawe, kama alivouawa ndugu yenu, amma 
inwataka, tumtoze dia 4 ), awape fe(Jda?" bassi zama 
hiyo kbiyari 5 ) iko kwa wale wenyi ndugu zao, wanenapo 
„twataka auawe kama alivouawa ndugu yetu," hakim 
huzidi 6 ) kuwanasihi 7 ) watu wale, walakin si kwa nguvu, 
hatta waridi 8 ) dia kwa nasaha 9 ), wenyewe wawe radi 10 ). 

na wasiporidi nasaha ile ya hakim, wanenapo „sisi 
twataka qisäsi" — läzima hakim atawatolea qisäsi cbao 
wale wenyi ndugu yao, aliyouawa, naye atamwua. 

na iwapo wataridi dia watu wale, läzima atapatana 
nao tangu riale 'esherini hatta thalathini awape, na 
yule atafunguliwa. 

wa kazälika na rupia bizo za dia mafungu manne, 
moja la hakim na matatu watwae wenyewe. na katika 
matatu — mawili ya baba na moja ya mama, kama 
hana baba wala hana mama — wale nduguze baba na 
nduguze mama bugawana mafungu matatu, ndio desturi 
yetu ya zamani. 

na iwapo mtu amemwua mtuinwa wa mwenzi wake, 
läzima hakim atamtaka amfunge, apate c azabu u ) kwa 
hakim. kisba yule hakim atamtaka yule bana wake, 
anene dia ya mtumwa wake. iwapo yule, aliyouawa, 

1) Rat, Anhörung. — 2) Leiche. — 3) näher stehend. — 
4) Sühne. — 5) Wunsch. — 6) vermehren. — 7) ermahnen. — 8) ein- 
willigen. — !)) Ermahnung, Rat. — 10) zufrieden. — 11) Strafe. 



— 308 — 

ameuawa maqsüdi ! ) — bassi ile dia huwa ya gharadi 2 ), 
na iwapo si maqsüdi — bassi ile dia itakuwa mkha- 
fafu 3 ). amma hiyo ni desturi ya zamani. 

wa kazälika na watu wenyi kugombana, wambao 
waraepigana, wala wasitoane damu — amri mwenyewe 
liakim qadiri atakavofanza, kufunga siku mbili tatu — 
pia amri kwake. na iwapo amemduru" 1 ) kwa darba 5 ), 
humfunga mwenyi kupiga mwenziwe, jumbe akaweta 
nduguze na babaze, akawauliza shauri: „arnernkata, naye 
tumkate, ao tumtoze mali?" watakapo mali, atawambia 
haderina 6 ): „watu mliopo hapa, utliaminini 1 ) mkata huu, 
wapataje?" bassi wakaseina watu watatu ao wanne, 
watu wa e aqili : „ünekuwa ndio themani qadri kaza wa 
kaza. " 

na iwapo arnernkata, pua yote imeondoka, ao shikio 
lote ao jicbo limeondoka, halioni kabisa, ao mkono 
ameukata, kipande kinakunga, ao umo, lakini hauskiki, 
ao mguu ameukata kipande, enda kwa mguu mmoja, ao 
amemngoa jino, ao akimkasi 8 ), ma'ana kumkata mboo — 
vitu saba c hivi tkemani kulla kimoja tangu rupia khamso 
u 'esherin hatta tkalathin, lakini mungwana si mtumwa. 

na kwa mila yetu watu husema „mwenyi kumtoa 
mwenziwe jicho — naye hutolewa lake, na mwenyi 
kumkata shikio mwenziwe — naye hukatwa lake, na 
mwenyi kumiigoa jino — naye kungolewa lake, kulla ki- 
ungo kwa hokümu yake sawasawa. lakini mtu aten- 
dapo kama bivyo, wendapo kwa liakim wao, naye ha- 
sema: „fulani naye läzima atendwe, kama alivotenda; 
kama amemtoa mtu jicho, naye lake läzima litolewe, 
ma'ana bii ni haqqi ya muungu." lakini hawa wasemi 
waliopo bumnäsihi hakimu na mwenyi kutolewa jicho 

1) mit Absicht. — 2) Ziel, Absicht, Wunsch. — 3) gering. — 
4) verletzen. — 5) Schlag. — 6) Versammlung. — 7) abschätzen. — 
8) kastrieren. 



— 309 — 

na ndugu zake, hatta wapatane, wakiwa mashauri ma- 
moja kutoza dia. 

na iwapo mwenyi kutolewa jicho mtumwa, kimba ') 
chake ni ile themani yake, na nussu 2 ) ya themani ndio 
apewayo bana wake, akagawa mafungu matatu, mawili 
bana wake moja la mtumwa. ndio desturi ya zamani. 

na iwapo mtu amempiga mwenziwe kisu ao mkuki, 
bassi hakim humfunga kutazama donda la yule aliyo- 
pigwa. akipona, kulazimishwa themani ya donda, na 
akifa hulazimishwa dia. 

aida 3 ) ikiwa amempiga fimbo, na aliyopigwa ame- 
kufa, hulazimishwa dia, tenna ile dia itakuwa hafifu 4 ), 
kwa sababu fimbo si qasidi ya kuua, kilichokhussika 5 ) 
na kuua — chuma, ndicho kinachoqasidi ya kuua. 

1) Sühnegeld. — 2) Hälfte. — 3) ferner. — 4) gering. — 5) 
eigentümlich sein. 



IL 

desturi ya sheri'a ya deni 1 ). 

zamani sana iwapo mtu anawia 2 ), na yule mdeni 3 ) 
hataki kulipa, yule muda'i 4 ) huenenda kwa watu, aka- 
wambia — ya kama: „fulani hataki kunipa haqqi 5 ) 
yangu, nataka tafaddalini 6 ) twendeni mkanisa'idie." 7 ) 
naye hutoa kitu kuwapa tangu rupia mbili hatta kumi. 
nao hujifunga, wakenda kwa yule mdeni, humwambia: 
„mpe fulani haqqi yake." na kama hakutoa, akiwa na 
mtumwa ao kitu kingine — kukikamata. na yule mdeni 
akiwa na jama'a 8 ) na marafiqi , wakiona anaonewa — 
humsa'idia kwa maneno ao kwa mapigano, hatta watokee 
watu kuwapatanisha. 

desturi nyingine ya zamani : mtu anayowiwa deni 
na Mhindi ao Banyani, na deni ile ikiwa imempata kwa 
ajili 9 ) ya hasära 10 ) ya bfushara 11 ), mathali 1 -) ni kuwa 
kampa bi<Ja c a 13 ) kwenda barra kufanyiza bi'ushara , na 
kule barra ikijiri u ) khitilafu ya vita 15 ), ikipotea mali 
ile, ao ni kujiri khitilafu ya wezi, ile mali ikiibiwa na 
wezi , ao ni kujiri khitilafu ya moto , yale mali ikiwa 
yalikuwa katika nyumba , na ile nyumba imewaka 
moto — kama khitilafu tatu hizi zote zikimpata mtu, 

1) Schuld. — 2) fordern. — 3) Schuldner. — 4) Forderer, 
Gläubiger. — 5) Recht. — 6) bitte. — 7) helfen. — 8) Familie. — 
9) Grund. — 10) Verlust. — 11) Handel. — 12) z.B. — 13) Waren. 
— 14) sich ereignen. — 15) Kriegszustände. 



— 311 — 

aliyokopa mali liiyo — läzima atalipa mali ya watu. 
walakini kulipa — kwake. iwapo anayo mali ya ku- 
lipa — ndivo , na iwapo hana mali — bupawa mali 
mengine, akenda akifanyiza bi'ushara tenna. kile ata- 
kachopata katika fäyida ') yake , akalipa deni ile, wala 
hafungwi wala hafilisiwi-) kwa äjili ya mambo matatu 
haya. 

kazälika neno la nne ni kuwa — mtu amekopa 
mali, anakwenda fanyiza bi'usbara ya pembe ao mpira 3 ) 
ao sandarusi 4 ), na pale mjini vitu vile thamani 5 ), aka- 
ondoka kwenda barra, ili hali 6 ) ya knjua vitu hivi ki- 
moja vipo ndicho kinacho tbamani , akanunua barra 
vitu vile, hatta kbalafu anarudi, ao kulekule barra 
akapata kbabari, ya kama kitu fulani kimesbuka tha- 
mani, naye kesba nunua, akanena „sina bila 7 ), äjili ni- 
mekwisha nunua", akija nacbo kitu kile kwa täjiri 8 ) 
yake , akamwuzia kwa tbamani ya hafifu 9 ) , ikimpata 
hasära katika mali ile — läzima atampa mali nyingine, 
akafanyiza bfasbara , hatta amlipe mali yake. wa 
amma atampa mudda 10 ), kilichombaqi n ) amtafutie, wa- 
lakini haiyumkini 12 ) kumsbitaki 13 ). 

na ikimkinika 14 ) kumsbitaki kwa hakim 15 ) , na 
hakim akamsaili 16 ), akamjibu khabari kama hiyo ya 
kbabari yake ya ile hasära — läzima hakim atamwam- 
bia: „patana naye mtu wako, mpe mudda kutafutia 
mali yako, wa amma mpe mali, akafanyize bi'ashara, 
na atakachopata katika fäyida yake ujilipe." wala 
haiyumkini hakim kumfunga yule kwa äjili ya deni 
kama hiyo, amma kumfilisi yule kwa palepale kwa äjili 



1) Gewinn. — 2) bankrott erklärt werden. — 3) Kautschuk. 
— 4) Kopal. — 5) Wert. — 6) im Bewußtsein. — 7) List. — 
8) Kaufmann. — 9) gering. — 10) Frist. — 11) übrig bleiben. — 
12) es ist nicht möglich. — 13) verklagen. — 14) nötig sein. — 
15) Herrscher, Richter. — 16) fragen. 



— 312 - 

ya deni kama hijo, qabla hajapawa mudda kutafuta 
mali ile. 

iwapo watu wawili wanawiana , moja akakana, 
anena „haniwii," na yule anena „namwia" — läzima 
yule hakim amsaili yule anayowia, amwulize : „weye 
unayo baina 1 ) ya kumda'i -) huyu fulani?" na yule 
anayoda'i atamjibu hakim — ya kama „nnayo baina," 
atamwambia „lete baina." atatoa baina yake, ikiwa 
anayo kkatti 3 ) , wa arama anayo masbähidi 4 ) , waliom- 
sbubudia 5 ) yule, ya kama baqiqa 6 ) anamwia — watanena. 
na kbalafu hakim atamsaili yule, anayo wiwa, atamwam- 
bia: „baina yako ni hü." 

na yule anayoda c iwa, iwapo atakana, na yule ana- 
yoda'i mashahidi hana, läzima kwake mwenyi kuda'iwa 
aape yamini 7 ) , ndipo awe bana da'awa 8 ), ao baqiqa 
yule anayoda'iwa atanena „mimi sitaki kuapa, walakin 
na aape yeye , khalafu mimi tatoa mali ntampa" — 
läzima yule anayoda'i aape yamini ya näqala 9 ), acbukue 
mali yake. wala bawezi kumrejesba ile yamini yule 
mtu aliyomda'i. 

wa aida 10 ) mdeni hafungwi kwa ajili j^a deni , illa 
iwapo mali anayo, bataki kulipa, naye ni kuwa ame- 
sbitakiwa marra ya kwanza, akataka mudda, marra 
ya pili akitaka mudda, marra ya tatu hakim bumfunga. 
na iwapo anayo mali — atalazimishwa ") kulipa. na 
iwapo aliyo nayo machacbe 12 ) — hufilisiwa, wakilipwa 
wadeni wake. 

na äsili 13 ) ya kule kumfunga ni sababu ya kuwa 
anayo mali, naye kulla siku hunena urongo u ) kwa hakim, 



1) Beweis. — 2) fordern. — 3) Schuldschein. — 4) Zeugen. 
5) bezeugen. — 6) Wahrheit. — 7) Eid. — 8) Klage, Prozeß. 
9) Uehertragung. — 10) ferner. — 11) gezwungen werden. 
12) wenig. — 13) Ursprung. — 14) Lüge. 



— 313 — 

bassi imekuwa yeye äuwali l ) hana adabu 2 ) kwa kule 
kunena urongo kwa hakim , pili tkälim 3 ), kuwa na 
mali anaya, naye asilipe, hapo ndipo anapofungwa. 

na iwapo bana mali, hufungwa, ili kutiwa adabu 
na kutezama, kama kweli ana mali ao hana. akijuli- 
kana hana mali, kufunguliwa. 



desturi ya sheri'a 4 ) ya kudamini 5 ). 

shurti 6 ) za damäna 7 ) ni hizi: damini 8 ), na mwenyi 
kudaminiwa, na yule mwenyi mali yake, na mali yanayo- 
daminiwa yajuikane. 

haifai kudamini kitu, kisickojuikana qädiri 9 ) yake 
kile kitu cbenyewe. mäthali 10 ) ni kuwa mtu anawiwa 
fedda 11 ), ukanena „nimemdämini fulani," na zile fed$a 
zenyewe huzijui qiasi 12 ) chake, kama kumi ao c asherini 
buzijui, ikiwa utadamini tu, kwa sababu umesikia jina 
la fedda anawiwa fulani — amma hapo haifai kuda- 
mini kwako. illa ukijua kile kitu chenyewe qiasi chake, 
kama yule anawiwa fedda kaza wa kaza, udämini kwa 
neno lijualo. amma ni kuwa anawiwa watumwa kaza 
wa kaza, ao anawiwa fräsila kaza wa kaza za pembe, 
ao fräsila za mpira, ao fräsila za sandarusi 13 ), — hapo 
umejua qiasi chake, ukaweza kudamini. na ikiwa san- 
darusi — sharti ujue , ya kama unamdämini sandarusi 
ya chini ao ya juu. na usipojua qiasi cha kitu chenyewe 
— bätili 14 ) kudamini kwako. 

wa kazälika hiyo damäna yahitajia huyo mwenyi 

imini ewe mungwana, na akiwa mtumwa haifai 



1) zunächst. — 2) Anstand. — 3) Betrüger. — 4) Gesetz. — 
5) bürgen. — 6) Bedingung. — 7) Bürgschaft. — 8) Bürge. — 
9) Maß. — 10) z. B. — 11) Silber, Geld. — 12) Betrag. — 
13) Kopal, das Suaheli-Wort dafür ist mnangu (II). — 14) ungültig. 



— 314 — 

damäna yake. tenna awe na 'aqili, na akiwa ana wazimu, 
haifai naye damäna yake. tenna awe mwanamume, asiwe 
mwanamke. wala akiwa mtoto, haifai (Jamäna yake, 
läzima awe bäleghi ') , ndipo itakäpofa'a damäna j^ake. 

tenna imeläzima huyu mwenyi deni akaqubali , ya 
kama fulani amdämini fulani. 

wa kazälika imeshurutiwa, ile deni iwe deni, iliyo- 
läzima kwa kuwa sahihi *) anawiwa. utakapojua kweli 
anawiwa qadri kaza wa kaza — umdämini. 

bassi zama ufikapo mudda 3 ) , yule mda'i 4 ) ana 
kkiyari 5 ) kuda'i 6 ) kwa watu wawili , kwanza kwa 
mwenyi kudaminiwa, pili kwa mwenyi kudämini, ijapo- 
kuwa amepata nnssu 7 ) upande moja , na kilichobaqi 
atakwenda taka kwa mtu mwingine. pindi inapokuwa 
yule mwenyi kudämini liana kitu, atareje'a kwa mwenyi 
kudaminiwa, atake haqqi 8 ) yake apawe. wala haifai 
kunena yule mwenyi kudaminiwa — ya kama „mimi 
sitoi kitu. nenda kamda'i fulani aliyodämini" — kayo 
baifai. ikbiyari biyo ina yule mwenyi kutaka haqqi 
yake, popote atakapotaka atataka. 

na knatti 9 ) za kudämini ni namna mbili. namna 
ya kwanza kumdämini mtu na fedda, namna ya pili 
kumdämini mtu apoteapo ao akifa. 

khatti ya kudämini mtu na fedda huandika: 

„mimi fulani bin fulani nimemdämini fulani katika 
fedda, anayomwia fulani, riale kaza wa kaza. pindi 
asipomlipa fedda yake, läzima juu yangu mimi kulipa. 
nimeqirri 10 ) kwa haya, shähidi fulani bin fulani." 

khatti ya kudämini mtu : 

„mimi fulani bin fulani nimemdämini fulani katika 
fedda, anayowiwa na fulani, riale kaza wa kaza. pindi 

1) mannbar. — 2) richtig. — 3) Termin, Frist. — 4) GLäubiger. 
— 5) Wahl. — 6) fordern. — 7) Hälfte. — 8) Forderung. — 
9) Schriftstück. — 10) anerkennen. 



— 315 



apoteapo ao akifa — mimi läzima kulipa haqqi Mi. 
nimeqirri kwa haya. shähidi fulani bin fulani." 



khabari ya desturi ya bei 1 ). 

be e i ina shuruti 2 ) hizi: 

skurti ya kwanza — kile kinackouzwa kiwe mali 
yake, kisiwe clia mtu mwingine. mäthalan 3 ) ainepanga 
nyumba, amekuja mtu mgeni, amemwambia — ya kwa- 
mba: „nyumba hü nitakuuzia wewe kwa be e i rakhisi 4 ), 
sababu mimi msafiri." na yule mgeni atamsadiqi 5 ), 
akainunua — be'i yake bätili 6 ). 

skurti ya pili — yule mwuzaji 7 ) asiuze kitu kilicho 
kibovu, watu wasicboweza kukitumia, sababu kile kitu, 
utakackonunua, läzima kiwe na manfa'a 8 ). 

na shurti ya tatu — ni kununua kitu, kilichosifiwa 9 ) 
na yule mwenyi kitu cliake. ikiwa mtumwa ni ku- 
kwambia „mtumwa wangu mweusi, naye mrefu sana, 
na miguu yake minene," akakutajia sifa 10 ) qadiri aliyo 
nayo yule mtumwa wake. bassi kama inapokuwa ile 
sifa aliyokusifia - thäbiti 11 ) — imejüzu 1 -) be c i yake, na 
kama sifa alizokwambia zimepungua — be'i bätili. 

skurti ya nne inahitajia 13 ) yule mwenyi kuza awe 
bälegbi 14 ), asiwe kijana, tenna awe na c aqili 15 ), asiwe 
ana wazimu, tenna awe mwanamume, tenna awe mung- 
wana, asiwe mtumwa. 

akiwa mtumwa, skerti apewe izini 16 ) ya bana wake, 
haijüzu kuuza wala kununua kitu, illa kwa izini ya 
bwana wake. na iwapo ameuza kitu, amma amenunua 

1) Kauf und Verkauf. — 2) Bedingungen. — 3) z. B. — 4) 
billig. — 5) glauben. — 6) ungültig. — 7) Verkäufer. — 8) Nutzen. 
— 9) beschreiben, loben. — 10) Lob, Beschreibung. — 11) wahr, 
richtig. — 12) erlaubt, zulässig sein. — 13) erforderlich sein. — 
14) mannbar. — 15) Verstand. — 16) Erlaubnis. 



— 316 — 

kitu, ijapolmwa inali yake yule mtumwa, ajapo bwana 
wake, akakataa kule kununua kwake ao kuuza kwake 

— yajüzu be'i yake kwa sheri c a kubatilika, kwa sa- 
babu yule mtumwa mamelüki 1 ), na kile alicbo nacko 
kimemmilikiwa 2 ). 

wala haijuzu kumkopesha fecjda 3 ) mtumwa wa mtu, 
illa kwa izini ya bwana wake. umwite bwana wake, 
umwambie: „mtumwa wako anataka fedda kwangu 
nimkopesbe . nimpe ao nisimpe ?" akupe izini bwana 
wake — bassi, akwambiapo „mpe" — mpe, na akwam- 
biapo „usimpe" — usimpe. na anenapo „mpe," ijapo- 
kuwa amekufa yule mtumwa, naye anayo ras il-mali 4 ) 

— läzima atatoa bwana wake. na iwapo hakukhälifu 5 ) 
mali yule mtumwa, läzima bwana wake kulipa ile deni ß ) 
sababu yeye kama dämini 7 ) kwa mtumwa wake. 

tenna haijuzu be'i ya kughuriana 8 ). na huko kughu- 
riana ni kuondoka mtu mjini, akenda masbamba kungoja 
wasafiri, wanaosbuka na bi'ashara 9 ), akawambia: „bi c a- 
sbara hizi, mlizocbukua, sasa mjini bazifai, sababu fräsila 
ya mpira sasa mjini rupia tano, lakini mimi nitanunua 
kwenu kwa rupia sitta." na wale wageni wakayasadiqi 
maneno yake, wakamwuzia, na wakija mjini , bupata 
khabari, ya kama mpira frasila rupia kumi. wakimjua 
yule mtu, wanaweza kumshitaki 10 ), na be c i inabatilika 11 ). 

wala baijüzu be'i ya fe(Jda kwa fedda, illa kwa sburti 
tatu. sburti ya kwanza ni kama rupia kuvunja kwa riale, 
shurti ya pili ni kuwa imevunjwa ile fedda yenyewe 
mtali amma mkufu, pale inafa'a kununua kwa fedda, kwa 
sababu ni cbombo za manufa'a. sburuti ya tatu ni 
kuwa kumkopesha mtu, akakurejesha vilevile — inafa'a. 



1) Sklave. — 2) beherrscht, verwaltet werden. — 3) Silber, 
Geld. — 4) Vermögen, Kapital. — 5) hinterlassen. — 6) Schuld. — 
7) Bürge. — 8) einander betrügen. — 9) Handel. - 10) verklagen. 
— 11) ungültig sein. 



— 317 — 

imejüzu kuza zahabu 1 ) kwa fedda, kwa sababa 
imezidi ile zahabu, tbemani yake kubwa, wala haijuzu 
kuza mtama kwa mtama, illa mtama kwa mpunga, amma 
mtama kwa mhindi, kwa ma c ana namna yake ni mba- 
limbali. si moja, kulla kitu kwa tbemani yake. 

wala haijuzu kuuza nyama iliyokwisha cbinshwa 
kwa nyama mzima. 

wala haijuzu kuuza matunda yaliyo mtini kukata 
be c i mathali kama embe. kutokea mtu. naye ataka embe 
zilizo juu ya mwembe, yafa c a kupatana, walakin ha- 
mkati tbemani kabisa — haifai. 

wala haijuzu mhogo kukata themani kumwuliza 
mtu, qabla haujangolewa katika shamba — haifai. 

wala haijuzu kuuza kitu, ulichokinunua, illa uwe 
nacho mkononi mwako, ndio uze. 

wa kazälika wale watu wawili wenyi kufanza be f i, 
yule mwenyi kuza na yule mwenyi kununua, wana kki- 
yari 2 ) shurti yao mudda 3 ) wa siku tatu kama amenunua 
kitu. mathali kama mtumwa akamnunua mtu, mudda 
wa siku moja amma mbili akamwona hawezi, humre- 
jesha kwa mwenyewe mwenyi mtumwa wake, huenda 
akimwambia: „huyu mtumwa wako ana e aibu 4 ) ya ugo- 
njwa fulani." läzima kutwaa mtumwa wake. 

ndio sababu tunazo be 1 namna mbili, be 1 maqt e aä 5 ) 
na be'i khiyari 6 ). 

be 1 maqfaä ni kuuza kitu, mtu akanunua, marra 
akatoa fedda, akachukua kitu chake, akenda zake. 

na be 1 khiyari — mtu ni kuuza kitu, na mwenyi 
kununua akapatana naye mudda siku tatu, kitokeapo 
e aibu — kitu alichokinunua kukirejesha kwa khiyari 
ya wote wawili, na fedda kureje'a. 

1) Gold. — 2) Wunsch. — 3) Frist. — 4) Schande, Fehler. — 
5) endgültiger Kauf. — G) Kauf unter Vorbehalt. 



— 318 — 

khabari ya kuweka rahani. 

hü khabari ya rahani — kulla kilichojüzu 2 ) kuuz- 
wa na kununuliwa, imejüzu kuwekwa rahani, kama 
shamba, ao nyumba, ao nguo, arnma chombo, ao kitu 
cha fedda cha kuvaa, ao mtumwa — kilicho chute qa- 
diri kifa'acko kuuzwa na kununuliwa yafa e a kuwekwa 
rahani. kumweka mtumwa rahani sheri'a imeziwia, la- 
kini kwa desturi ya mila watu wanafanya. bassi na 
hiyo rahani huweka mtu kwa ndia s ) mbili. ndia ya 
kwanza anawiwa, naye hana cha kulipa, yaf'a'a kuweka 
rahani mali yake, alipe ile deni anayowiwa. hiyo lä- 
zima, iwapo ile deni yenyewe anayowiwa ya tbäbiti 4 ) 

— huweka rahani kitu chake. 

ndia ya pili huweka rahani haqqi 5 ) yake kwä diqi 6 ). 
iwapo emedikika, hana chakula cha nafsi 7 ) yake ao ku- 
walisha alio nao watoto wake ao watumwa wake ao 
mkewe, na hao läzima kuwapa chakula, naye anaye 
tama'a 8 ) kama siku moja mbili ao mwezi ntapata fedda, 
mathali yake kama mtu anakaa mshahara makala, na 
mwezi haujafika kupata mshahara wake, na yule ana- 
yokaa kwake kwa mshahara Jbataki kumpa fedda, illa 
utimu 9 ) mwezi wake, na kungojea hawezi kwa siku 
hizo, kwa sababu hana kitu nyumbani — läzima aweke 
rahani, apate fedda ao chakula, ale na watu wake. iki- 
pata mudda wa mshahara w T ake, arejeske fedda ya 
watu. 

na ikiwa hana taratibu lü ) ya kupata fedda , hakai 
mshahara, wala hana mtu, anayomwia, kama atamlipa 
fedda, wala hakusafirisha, kama itakuja safari yake — 
hapo yafa'a alicho nacho kuuza. 

1) Pfand geben. — 2) erlaubt sein. — 3) njia. — 4) wirklich. 

— 5) Recht. — 6) Not, Hunger. — 7) Seele. — 8) Sehnsucht, Aus- 
sicht. — 9) zu Ende sein. — 10) Ordnung, Gelegenheit. 



— 319 — 

wa kazälika na yule mwenyi kuweka rabani ya- 
bitajia ') awe mtu mzima, asiwe kijana. amma hnyu 
kijana , ijapokuwa nialiyake, mädäm 2 ) kijana, kaja- 
bälegbi 3 ) — baijüzu rabani yake. 

tenna asiwe mwanamke yule mwenyi kuweka ra- 
bani. na akiwa mwanamke, yahitaji kushuhudia ma- 
waliyi 4 ) zake wawili vile anavoweka rabani. 

na yule mwenyi kuwekewa rabani yabitajia awe 
mwanamume, asiwe mwanamke. na akiwa mwanamke, 
yabitajia wasbubudie mawalii zake, anavotwaa rabani. 
tenna na yule mwenyi kuwekewa rabani yabitajia awe 
mtu mzima, asiwe kijana. 

tenna imemläzimu mwenyi kuweka rabani awe na 
c aqili, asiwe mwenda wazimu, ote watu wawili — mwenyi 
kuweka na mwenyi kuwekewa. 

wa kazälika ajapokuwa ana "aqili, asiwe mbaziri 5 ), 
sbugbuli u ) yake butwaa mali zake akiweka rabani kwa 
ajili ya ulevi — baifai rabani yake. 

tenna mgonjwa bawezi kitandani bana c aqili — 
baifai rabani yake. 

na mtumwa, asiyopewa izini ya bwana wake — 
baifai rabani yake. 

wa kazälika na kile kinacbowekwa rabani yabitajia 
iwe mali yake yule mwenyi kuweka rabani, isiwe mali 
ya watu, hapo baifai kuweka rabani. 

wala isiwe mtoto kaweka mali ya babaye rahani, 
si tbäbiti rabani yake, ma'ana mtoto bana rukbsa ya 
kuza ao kuweka rabani haqqi ya babaye, mädäm bajafa, 
yu hai 7 ) dunyani 8 ). na ikiwa ameweka rabani haqqi 
ya babaye iliyo yote, akija mwenyewe babaye, ikiwa 
bakuridi 9 ) — läzima atatwaa haqqi yake. 

1) erforderlich sein. — 2) während. — 3) erwachsen sein. — 
4) männliche Anverwandte. — 5) Verschwender. — 6) Arbeit. — 
7) lebend. — 8) in der Welt. — 9) einwilligen. 



— 320 - 

amma babaye mtu, aonapo mtum^a wa mwanawe, 
akimweka rahani — yafa'a rahani yake, haibatiliki, kwa 
sababu yule mtoto na baba yake — mameluki mtoto, 
na mädam amemilikiwa mtoto, na alicho naeho kimem- 
milikiwa. 

amma mtoto haifai kuwekvva rahani. illa ameridi 
mwenyewe kuwekwa rabani. hapo mbali, babaye ana 
rukhsa ya kumweka, sababu ametoa rukhsa mwenyewe. 

rabani bukaa hatta deni imelipa kwa mwenyi fedda, 
hokümu yake kama mtumwa wa bana wake. ajapo- 
kuwa mungwana — butumika killa kazi kama mtumwa. 
kutumika kwake ndio fayida ') ya yule mwenyi fedda. 
naye ana rukhsa kutazama bana wake ao kama ni mun- 
gwana kutazama wazee wake ao ndugu zake siku moja, 
kisha hurejVa. mudda wao akikombolewa — hurejVa 
kwao, huwa mungwana kama zamani. 

na yule, aliyepewa mtu rabani. bana rukhsa ya 
kuuza rabani ile, ijapokuwa fedda imekawia kuja. 

kazälika rahani ya nyumba hupatana : „mimi nita- 
shika nyumba yako rahani, lakini ukae kwa qo'di 2 ), 
killa mwezi unipe riale tatu ao nne, ndio fayida yangu." 
na rahani ya shamba kazälika hupatana: „kaa katika 
shamba yako, lakini i katika mikono yangu, huna rukhsa 
kuuza illa kwa amri yangu." 

ikawa yule mtu hawezi kukomboa, na mudda ume- 
kwisha, hutaka fedda yake, shamba hutiwa mnadani n ). 
ikawa deni nyingi , kilichobaqi 4 ) atalazimishwa kulipa. 
iwapo deni haba, kilichobaqi mwenyi shamba lake. 

aida kama mtu amepewa rahani mtumwa. ameto- 
roka yule mtumwa, ao amekufa yule mtumwa, ao ame- 
pewa farasi ao punda, ikiwa wamekufa ao wamekimbia 
— halipi mwenyi kuwekewa. haifai kusema „mtumwa 



1) Gewinn. — 2) Miete. — 3) zur Versteigerung. — 4) übrig- 
bleiben. 



- 321 — 

wangu amekufa — „mlipe," ao „amekimbia — mlipe. a 
walakin hulipa, iwapo amempiga yule mtumwa, akatoro- 
ka yule mtumwa kwa uckungu ya fimbo zilizompata — 
hapo läzima atalipa, ma c ana amemtorosha. lakini kule 
kumpiga kwake yahitajia wawepo na mashahidi, wa- 
mwone anavompiga — ndipo itakäpokuwa läzima kulipa. 

na pili ni kumkamia ') yule mtumwa — akimwam- 
bia „weye ikifika usiku, ntakupiga, amma ntakuua" — 
akatoroka yule mtumwa kwa kbofu 2 ) ya maneno aliyo- 
mwambia, na pale aliponena ikiwa mashahidi wapo wa- 
namsbubudia kule kunena kwake — läzima atalipa. 

na watu wakiweka rabani, wanaandikiana kbatti 3 ) 
kwa mudda. na biyo kbatti: 

„mimi fulani nimetwaa fedcla kwa fulani riale kaza wa 
kaza. nimempa sbamba yangu rabani katika mikono 
yake kwa mudda wa miezi kaza wa kaza. jirani ya bilo 
sbamba kusi fulani, na kaskazi fulani. sbäbidi fulani." 



khabari ya kuokota kitu njiani. 

desturi ya zamani : mtu aliyookota kitu njiani, wä- 
jibu 4 ) kitu kile, kikiwa cha mali, apeleke kwa hakim 5 ). 
na bakim atampa amri ya kukitembeza 6 ) kile kitu killa 
panapo njia panda na panapo soko , hatta apatikane 
mwenyewe, akampe mbele ya bakim. ao hakim ataweka 
kitu- kile, zama atokeapo mwenyewe, akitafuta kitu 
cbake, läzim yule hakim atamsaili ') : „kitu cbako namna 
gani? kimekupotea siku gani '? mahalagani?" ni iwapo 
ni fedda, atamsaili: „riale ngapi?" iwapo yule mtu 
haqiqa") amepotelewa, atamjibu hakim: „riale kaza 
wa kaza, nazo zilikuwa katika kitambaa, na kita- 

1) drohen. — 2) Furcht. — 3) Schriftstück. — 4) Pflicht. — 
5) Herrscher. — 6) öffentlich bekanntgeben. — 7) fragen. — 8) 
Wahrheit. 

Velton, Dotituri za Wasuaheli. 21 



— 322 — 

mbaa hicho namna yake cheupe ao cheusi ao chekundu. 
na iwapo yale maneno anenayo ni kweli, läzima apawe 
haqqi 1 ) yake. 

na isipokuwa maneno anenayo si kweli, mathali 
kama kunena „mali yangu riale settin," na ile fedda 
iliyookotwa ni riale arba'm ao nakhis 2 ), hutazamwa 
bassi katika ma'arifa 3 ) kwanza, li äjili 4 ) labuda yu- 
mkini 5 ) yule aliyookota ameficha kitu, khitilafu 6 ) ile 
imekuja kwa äjili } 7 ule aliyookota, huangaliwa, naye 
iwapo anayo dalili 7 ) na baina 8 ), bassi maneno ya yule 
aliyopotelewa sahihi 9 ) — läzima apewe haqqi yake. 

na iwapo yule aliyookota ni mtu sälihi 10 ), naye 
akitazamwa hana dalili ile, imekuwa maneno ya yule 
khitilafu, huzuiwa haqqi hii kwanza. 

na kama hakuonekana mwenyewe, nacho ni kitu cha 
mali, hakim ätakizuia. na kama hakina thamani 11 ) 
kubwa, hakim atampa mwenyi kukiokota. 

ao iwapo mtu ameokota kitu kidogo — hukinadi 12 ), 
na kukinadi kwake huenenda katika mskiti 13 ), mno ka- 
tika mskiti wa el-juma' 14 ) , sababu huja watu wengi 
kule, tenna huuliza: „hapana mtu aliyopotelewa?" na 
iwapo yupo mtu, aliyopotelewa, akanena: „ni mimi, ki- 
menipotea kitu kaza wa kaza." iwapo sahihi, atampa 
mwenyewe. na iwapo sicho — hampi, atazidi kutafuta 
mtu mwingine. 

wa aida mathali imeokotwa kitu katika bahari 15 ) 
ao katika barra, kikawäsili 1G ) kwa mkubwa wa inti 17 ), 
kama mathali ya jumbe, bassi fahamu 1S ) yule mkubwa 
wa nti 17 ) huamru l9 ) kngawiwa mafungu mawili, fungu 

1) Kccht. — 2) weniger. — 3) Kenntnis. — 4) Grund. — 5) 
vielleicht ist es möglich. — 6) Unterschied. — 7) Anzeichen. — 8) 
Beweis. — 9) richtig. — 10) rechtschaffen. — 11) Wert. — 12) 
öffentlich ausbieten. — 13) Moschee. — 14) Hauptmoschee (Freitags- 
moschee). — 15) Meer. — 10) ankommen. — 17) inchi. — 18) ver- 
stehe. — 19) befehlen. 



- 323 — 

moja lake mkubwa wa nti, na fungu la pili hupawa 
mawaziri wa mji pamoja na watu walio katika nti, wa- 
kagawana. desturi anayookota kitu cha mali, hana 
rukhsa kukitwaa yeye, illa kupeleka kwa jumbe. 

na iwapo natu ameokota kitu, amekula — ataho- 
kumiwa, atozwe mali, awapo ana mali, kama hana mali 
— bassi hana hadara l ). ikitokea karamu 2 ) ao neno 
jingine kama mathali h'arusi 3 ), qadri ya jawäbu 4 ) lina- 
lohuduria 5 ) mkubwa wa inti, henendi yule aliyokula 
mali ya inti, labuda atoe mali kwanza, kama alivokoku- 
miwa kwa mila ya Wasuaheli, ndipo enende katika ka- 
ramu ya watu. 

na mtu anayokaidi 6 ), hutolewa katika mashauri — 
asiwemo, wa kazälika huandikwa barua, zikipelekwa 
katika miji, waka'arrifiwa 7 ) — ya kwamba: „fulani 
hayumo katika mashauri ao karamu. bassi fahamu 
kulla endapo, ikiwapo karamu ao h'arusi ao amekufa 
mtu. mkimwona katika baraza, hufukuzwa asikae." 

aida iwapo huyu mwenyi kukhälifu 8 ) akenda kwa 
mkubwa wa nti akaangukia, humpokea yule mkubwa wa 
inchi, naye humpeleka kwa jumbe — ya kama: „fulani ame- 
kuja kwako kuangukia kwa makosa aliyoyatenda." naye 
humpokea, wakiwa naye kama zamani. 

desturi ya kuokota mtumwa: 

mtu humpeleka kwa jumbe, naye jumbe humziwia 
yule mtumwa. mwenyewe anapokuja, akisema, ya kwamba 
amepotelewa na mtumwa, humwuliza: „qabila 9 ) gani?" 
hujibu. tenna humtoa nje yule mtumwa kumwuliza : 
„huyu ndiye bwana wako?" hujibu: „ndiye bwana 



1) Gegenwart, Anwesenheit d. b. hier „er hat kein Recht an- 
wesend zu sein." — 2) Fest. — 3) Hochzeit. — 4) was immer für 
eine Gelegenheit. — 5) anwesend sein. — 6) widerspenstig sein. — 
7) mitgeteilt werden. — 8) zuwiderhandeln. — 9) Stamm. 

21* 



— 324 — 

wangu/' bassi humpa, naye hutoa uokosi ] ) rupia mbili. 
na zile rupia mbili kupewa yule aliyookota. 

na kama mtumwa akikataa, akasema : „huyu si 
bwana wangu — bumziwia jumbe, kamwambia bwana 
wake, alete masbäbidi, washuhudie, kama kweli kuyu 
mtumwa wake. 

na kama bana mwenyewe yule mtumwa , buwa 
mtumwa wa jumbe, buambiwa mtumwa wa mboni 2 ). 

na iwapo mtumwa amegomba na bwana wake, wala 
kamtaki bwana wake, butoroka, akenda akasbika ngoma 
kuu za jumbe, ma c ana ameangukia miguu, naye anataka 
hemäya 3 ) ya jumbe. naye humwuliza jambo alilo nalo, 
tenna huitwa bwana wake. huulizwa mtumwa : „wataka 
kwenda kwa bwana wako?" akikataa, liumziwia yule 
jumbe, akafanya kazi kwake. 



desturi ya sheri'a ya amäna 4 ), 

desturi ya Wasuaheli amäna zao skidda 5 ) kuweka 
majumbani mwao, wanapatana na matäjiri 6 ) zao ku- 
wawekea, sababu majumba yao mabovu. marra huingia 
mwivi, marra huingia moto, na pahali pema pa kuweka 
hana. na iwapo anapatana na Msuaheli mwenziwe, hu- 
mtezama sana mwenyi moyo wa imani 7 ), na nyumba 
yake iliyo njema — humpa kumshikia. 

mtu aliyompa amäna mwenzi wake, kumwekea 
nyumbani mwake, na mle nyumbani wakija wevi, wa- 
keba amäna ile, ao ikija vita, vikacbukuliwa vitu vyake 
katika nyumba pamoja na amäna ile, ao ukingia moto, 
ikiungua nyumba na amäna ile, katika desturi ya skerfa 
haimläzima kulipa yule, aliyopawa ile amäna kuweka. 

1) Finderlohn. — 2) Sklave des Augapfels, weil er mit dem 
Auge gefunden wurde. — 3) Schutz. — 4) Sicherheitsdokument, De- 
positum. — 5) selten. — 0) Kaufleute. — 7) Vertrauen. 



— 325 — 

na iwapo yule mwenyi amäna liakusadiqi *), ya kama 
amäna yake imeibiwa, ao imekhitalifu 2 ) kama hivo 
nilivonena kwa vita ao kwa moto — bassi läzima atam- 
sadiqia kwa yamini 3 ). 

iwapo mtu ametoa amäna kumpa mtu „niwekee," 
na yule, aliyopawa, akimpa mtu mwingine kumwekea, 
na kule alikoweka ikapotea ile amäna — läzima yule 
aliyopawa amäna ile kwanza atalipa, kwa sabatm ame- 
ta'adi 4 ) kuaminiwa 5 ) yeye, na yeye akatafuta amini 6 ) 
wake, amtakayo, kwa juu ya amäna ya mtu mwingine 
— kapo ndipo atakäpolipa. 

lakini amwambiapo yule mwenyi amäna yake — 
ya kama „umenipa amäna yako kuweka, lakini mimi 
katika nyumba yangu si amini kuweka kitu, vitu vyangu 
mimi huweka kwa fulani, na amäna yako kazälika nta- 
kwenda weka kwa fulani, iwapo umeridi 7 ) haweke 8 ) 
huko, takwenda weka, na iwapo hukuricli, nijibu" — 
akamjibu yule mwenyi amäna yake „nimeridi kaweke," 
akenda akiweka kwa izini 9 ) yake yule mwenyi amäna 
yake, amma ikija kkitilafu 10 ) — haimläzimu kabisa. 
illa akanapo yule mwenyi amäna yake, ya kama ha- 
kumpa rukhsa — kapo da'awa 11 ) yao kukatika katika 
yamini. 

na iwapo mtu amempa amäna mwenzi wake kwenda 
mnunulia kitu ao mtumwa barra, kitu kile kikaibiwa, 
ao yule mtumwa akikimbia — kaimläzima, illa iwapo 
amäna ile naye alimpa mtu mwingine kwenda nunua 
ile bia c sbara, hokümu yake kama tuliyoinena äuwali. 
amma hio ndio desturi ya sheri'a ya Wasuakeli. 



1) glauben. — 2) zu Grunde gehen, verderben. — 3) Eid. — 
4) sündigen. — 5) vertraut zu werden. — 6) Vertrauensmann. — 
7) einwilligen. — 8) nikaweke. — 9) Erlaubnis. — 10) Verderb. — 
11) Klage. 



326 - 



khabari ya shirka 1 ). 



shirka — mwanzo wake ni kuondoka watu wawili wa- 
kataka kufanyiza kazi pamoja, wakeska patana, killa 
mtu hutoa mwanzo wa maliyake kumwonyesha inwenziwe. 
tenna hupatana katika bi'ashara 2 ) ambazo 3 ) watanunua. 
wakisha, hupatana fayida 4 ) na kkasära 5 ), tenna huingia 
katika bi'asbara. 

na hiyo bfashara iwapo mjini, killa mtu huenda 
upande wake kufanya bi'ashara atakayo kunza na kunu- 
nua. hatta jioni hukutana pahali pamoja, kuoneshana 
walichokipata. na wengine kwanza hupatana kupeana 
yamini 6 ) kuckelea kufickana na kudanganyana katika 
kupata na kukosa. 

kazälika na iwapo wanafanya bi'ashara ya barra 
ni kama hivyo, killa mtu huenda barra, ao huagana 
mmoja kwenda barra, na mmoja kukaa katika mji. yule 
anayekaa mjini, kazi yake huuza bida c 7 ), itokayo barra, 
na kununua bida c ya mjini, kumpelekea mwenziwe barra. 
na wakipata fayida, hugawa sawasawa, na khasära 
vilevile. 

kazälika na shirka yao hukaa, mädämu wanataka, wala 
hawathulumiani 8 ) , amma huisha shirka yao kwa sherti 
mbili — kufa moja wapo, ao mmoja mlevi, na kutumia 
mali billa ya nathari ö ), hapo shirka hubatilika 10 ). 

na sharti ya hao washirka — sharti wote wawili 
wawe mabäleghi 11 ), tenna wawe na 'aqili, haifai shirka 
kwa mtu asiye bäleghi, wala asiye e aqili. 

wa kazälika hawana rukhsa wote wawili katika 
fe<Jda ya shirka kukopesha wala kukopa fedda, illa kwa 
kushauriana. 

1) Gesellschaftsunternehmen. — 2) Handel. — 3) veraltetes Re- 
lativ. - 4) Gewinn. — 5) Verlust. — 6) Eid. — 7) Waren. - 8) 
betrügen. — 9) Ueberlegung. — 10) ungültig sein. — 11) erwachsen. 



— 327 — 

na wao hawalazimishani fedda ao mali, iliyopotea, 
sababu nyumba alimokaa imeingia moto, ao mwizi ame- 
kwiba, na watu wote wanajua. 

na iwapo wamesafiri, sherti wendako — wote wa- 
weane radi 1 ). lakini moja akimkataza mwenziwe — 
ya kama „mahali kaza wa kaza usende," naye akenda 
kwa khiyari 2 ) yake, akapata khasära — yake pekeyake. 

na iwapo wainepata khasära, na mwenziwe anakataa 
khasära, billa hakufanya neno lisilo njia, naye hataki 
kulipa ile khasära — sheri'a haimsikizi , ma'ana alivo- 
kula tamu — na uchunga läzima aule. 



desturi ya sheri'a 3 ) ya shähidi 4 ) na ya 
yamini 5 ), 

äuwali 6 ) yule shähidi yahitaji 7 ) awe islämu 8 ), naye 
ewe 9 ) anasali 10 ), knlla siku anasali, na kufunga hufunga, 
ikifika mwezi wa ramadani 11 ) — mtu huyu ushahidi 12 ) 
wake huqubaliwa 13 ) kwa hakim M ). khassa 15 ) iwapo 
yule rnwenyi kushuhudiwa anasali, läzima na yule shä- 
hidi awe anasali, ndipo ukamilike ushahidi wake. na 
iwapo yule shähidi hasali , na yule anayoshuhudiwa 
akanena „kuyu si shähidi , kwa sababu hasali" — hu- 
batilika 16 ) ushahidi wake kwa hakim. 

na pili yule shähadi yahitaji awe mungwana, wala 
haufai ushahidi wa mtumwa, ijapokuwa mwanamume. 

wa kazälika ushahidi wa mwanamke bätili 17 ), hana 
ushahidi kabisa. 



1) zufrieden. — 2) Wille. — 3) Gesetz. — 4) Zeuge. — 5) Eid. 

— 6) zunächst. — 7) es ist erforderlich. — 8) dem Islam angehörend. 

— 9) awe. — 10) heten. — 1 1) Fastenmonat Ramasan. — 12) Zeugnis. 

— 13) angenommen werden. — 14) Richter. — 15) hesonders. — 
16) ungültig erklärt werden. — 17) ungültig. 



— 328 — 

haqubaliwi mtu kwa shahidi mbele ya hakim , illa 
ajuilikane, ya kama huyu 'adili '), na ma'ana ya c ädili ni mtu, 
anayokucha muungu, hataki haqqi ya mtu kutkulumu 2 ), 
tenna asiwe fasiqi 3 ), shughli 4 ) yake kuzini 5 ) amma ku- 
lewa — kaufai ushäbidi wake , ajapokuwa mungwana. 

wa kazälika yule shahidi yahitaji awe bäleghi 6 ), 
asiwe mtoto mdogo , na tenna awe na 'aqili 7 ) , asiwe 
mwenda wazimu, haufai ushahidi wake. 

wa kazälika haufai ushahidi wa mtoto kumshuhudia 
babaye. mithili 8 ) kama mtu anamwia mtu , na huyu 
mwenyi kuwiwa akikana, ya kama hawiwi kitu, na 
yule hakim akimwuliza yule mwenyi kuwia: „unayo 
shahidi?" na yule akanena „nnayo shahidi mtoto 
wangu, ya kama namwia huyu" — bassi hauqubaliwi 
ushahidi ule kwa hakim, kwa sababu yule mtoto na 
yule babaye hana buddi 9 ) kumpendelea babaye, ndipo 
ulipokuwa haufai ushahidi ule na mtoto kumshuhudia 
baba yake. wa kazälika hauqubaliwi ushahidi wa 
mtoto kumshuhudia mama yake. 

wa kazälika haifai mtu kumshuhudia e adui 10 ) yake. 
mithili kama watu wawili wanagombana , hawasemi 
beina 11 ) yao, bassi watu wawili hao haifai kushuhucliana, 
ma'ana beina yao u'adui, kulla mtu hampendi mwenziwe, 
bassi haifai kushuhudiana. 

wa kazälika yule asiwe nduguye anayoda'i, wala 
asiwe mshirika wake yule anayoda'i, wala asiwe anamwia 
yule anayoda e i, anashuhudia qäsidi 1Jä ) apate yule , naye 
apate mlipa. ushahidi wa watu hao haufai. 

wala haiqubaliwi barua ya qädi 13 ) kwenda kwa 

qädi katika hokümu u ) — illa washuhudie mashähidi 

watu wawili maneno, anayosema qa<Ji, na maneno wa- 

1) gerecht. — 2) jd. an seinem Rechte schädigen. — 3) liederlich. 

— 4) Geschäft, Arheit. — 5) Ehehruch treiben. — 6) mannbar. — 7) 
Verstand. — 8) z.B. — 9) Ausweg. — 10) Feind. — 11) zwischen. 

— 12) Absicht. — 13) Richter. — 14) gerichtliche Angelegenheit. 



— 329 — 

nayosema wale wagomvi wawili. inakitajia wawe watu 
wawili. 

wa kazälika mashakidi, wanaoskukudia watu wawili, 
wanaowiana , skerti waqubali kushuhudia , wawambiwe 
— ya kama: „sisi watu wawili — moja anamkopeska 
mwenziwe, na moja anakopa, bassi tunataka mtuskuhudie 
tunavowiana." na wale maskäkidi watauliza: „qadri 
gani ') mnacho wiana ? " watanena : „ qadri kaza wa kaza. " a ) 
wale mashakidi watanena: „mmeridi 3 ) tuskukudie ? Ä 
na wale wanenapo „tumeridi , tushukudieni" — kusku- 
kudia wale mashakidi, na uskabidi wao tamma 4 ). 

wala kana yamini skabidi kuambiwa marra : „uta- 
weza kuapa, ya kama umeskukudia weye fulani kuwiwa 
qadri kaza wa kaza? Ä amma kii si läzima kumwapiska 
sbakidi, na aape mwenyi kuwia ao mwenyi kuwiwa 
kwanza. 

na iwapo hakim anataka kumwapiska mtu yamini, 
atamwambia: „wewe unakana? kukutwaa kitu cka 
fulani, wala kakuwii fulani ? ü na yule atasema: ,,na- 
kana, sikutwaa, wala baniwii." atamwambia: „utaweza 
kuapa yamini?" na yule atasema „naweza." asemapo 
„naweza," läzima liakim kumskauri yule mwenyi mali 
yake kumwambia: „kuyu anakana, naye ameridi kuapa 
yamini, tumwapiske ao tusimwapiske?" anenapo mwenyi 
kaqqi 5 ) yake ,.mwapiske" — läzima kumwapiska. na 
anenapo „usimwapiske, na mimi nimesameke 6 ) da'awa 7 ) 
kii" — kana lwja b ) kakim kumwapisba, iwapo mwenyi 
kuda'i 9 ) kataki. 

na skerti 10 ) ya kiyo yamini kula — yule mlaji 11 ) 



1) welche Summe. — 2) soundsoviel. — 3) einverstanden sein. — 
4) vollkommen. — 5) Recht, Forderung. — 6) verzichten. — 7) Klage. 
— 8) Verlangen. — 9) fordern. — 10) Bedingung. — 11) der 
Schwörende. 



— 330 — 

yamini kwanza hutawadcja *) , ma'ana hunawa viganja 
vya mikono, kisha akaosha uso, tenna huosha mikono mi- 
wili, tenna hupaka maji juu ya kipanda uso, tenna hutia 
maji mashikioni , tenna huosha miguu. na shurti hizo 
killa pahali hnosha marra tatu , ma c ana yake awe na 
üdü 2 ), ma'ana awe tahara 3 ), ndipo ashike ule msahafu 4 ), 
tenna ndipo anapokula yamini. 

na maneno yake ni haya tunayoyasema: 

„wallähi wa billähi wa tallähi el- e athimu — kama 
amri hü nimetenda — yamini inangamize 5 ) , na kama 
sikutenda — yamini inilee." 

ao husema : 

„a'üzu bi'llähi mina 'n-näri wa-min sherri '1-kuifäri 
wa-min ghadabi '1-jabbäri ; el- c izzatu li'llähi , wa-li ra- 
sülihi wa li'1-mu'minina barä'atun mina 'llähi." 6 ) 

na wengine huapa süra mia wa arba'ta'shara. 



1) religiöse Waschungen vornehmen. — 2) religiöse Waschung. 
— 3) rein. — 4) Koran. — 5) tüten. — 6) Ich flüchte mich zu 
Gott vor dem Höllen - Feuer und vor der Bosheit der Ungläubigen 
und vor dem Zorn des Tyrannen; die Macht gehört Gott und seinem 
Sendboten (Propheten) und die Gläubigen haben einen Freibrief vor 
Gott. 



III. 

desturi ya sheri'a ya kuoa. 

akiwa mwanamke, akija mwanamme kuja kutaka 
kumwoa, huenenda kwanza kwa baba yake, si lazima 
kumshauri nitoto wake. iwapo yule mtoto kijana, ha- 
jaolewa na mume mwingine, 'illa huyu anayomtaka sasa 
— bassi huoza baba yake aliyomzaa. na yule mtoto 
akimtaka yule mume, amma akimkataa — babake hu- 
mwoza kwa nguvu. wala si lazima yule mtoto yule 
mume iwe sherti l ) anampenda , liatta asipompenda — 
humwoza baba yake kwa nguvu. nayo inajüzu'') katika 
sheri'a yote "WVarabu na Wasuaheli. 

na yule babaye mno huenda, awatake mamaze 3 ) 
yule mtoto, awape mashauri yale. iwapo wameridi 4 ) 
kwa ote, humwoza mume yule mtoto wao. na iwapo 
wale mamaze hawataki, lakini yule babaye anataka, 
atamwoza mume mtoto wake. na iwapo mamaze wa- 
namtaka mume yule, illa babaye kamtaki — kapana 
rukksa kuolewa kijana huyu, ndio kabisa kwa skeri'a 
na desturi. 

na kama huyu mwanamke amekwisha olewa na 
mume mwingine, akiwa emeachwa na yule mume, ao 
mume amekufa — haifai baba yake kumwoza kwa 

1) Bedingung. — 2) erlaubt sein. — 3) raama zake d. h. Mutter, 
Tanten etc. — 4) einwilligen. 



— 332 — 

nguvu , illa amshauri mwenyewe kwanza — ya kama: 
„amekuja fulani, anakutaka akuoe." akiricli mwenyewe 
mtoto, hapo ndipo anapomwoza. 

na mtoto yatima ') si läzima kumwoza mume kwa 
nguvu , illa aridi mwenyewe , ijapokuwa kijana , kwa 
sababu yatima , na yatima läzima kumtaka shauri 
mwenyewe, katta yari(Ji, ndio aolewe. 

na mtoto auwali humwoza mume babaye. ikiwa 
babaye amekufa — hnsimama babuye. na ikiwa hana 
babuye — husimama nduguye wa baba moja mama 
moja. kama hana nduguye wa baba moja mama moja 

— husimama nduguye wa baba moja mama mbalimbali. 
kama hawapo hao — huozwa na mtoto wa nduguye 
baba moja mama moja, lakini yule mtoto sherti ewe 
mwanamume. kama hayupo mtoto wa nduguye — hu- 
simama mtoto wa nduguye wa baba moja mama mbali- 
mbali. kama hawapo watu hao — huoza nduguye 
babaye, babaye mdogo, baba moja mama moja na babaye. 
kama hayupo huyo — huozwa na nduguye babaye, 
baba moja mama mbalimbali. kama hawapo hao — 
huozwa na mtoto wa nduguye babaye, baba moja mama 
moja. kama hayupo huyu — huozwa na mtoto wa 
nduguye babaye , baba moja mama mbalimbali. kama 
hawapo hao, tuliowataja — huozwa na nduguye wa 
mama moja baba zao mbalimbali. kämä hayupo huyu 

— huoza hakim -), kwa sababu hana asili 5 ). 

na mwanamke aliyoandikwa hurru 4 ) — humwoza 
bana wake, aliyemwandikia hurru. 

mwanamume mungwana ana rukhsa kuoa wake 
wanne kwa sheri'a. akizidisha wa tano ao wa sitta, 
si wakewe wale, huhesabiwa 5 ) katika masuria 6 ) yake. 



1) Waise. — 2) Oberhaupt des Ortes. — 3) Ursprung. - 
4) frei. — 5) gezählt werden. — 6) Kebsweiber. 



- 333 - 

na masuria yafa'a kuweka qadiri atakavyo na awezavyo 
kwa mali yake. 

aida mtumwa ana rukhsa kuoa wake wawili, na 
akitaka kuweka masnria — liatta kumi na aweke. 

wa kazälika kaijüzu mwanamume mungwana kumwoa 
kijakazi cha mtu — illa kwa shurti tatu. äuwali awe 
hana chakula cha kumlisha mwanamke wa kiungwana, 
ya pili awe kapati niäkari 1 ) ya kuinwolea mwanamke 
wa kiungwana, na tatu ewe ana kkofu 2 ) nafsi 3 ) yake 
kuchelea kuzini 4 ), ao labuda katafa'a, atakuwa khanithi 5 ), 
hataweza kulala na mwanamke mungwana — hapo 
mungwana kumwoa mtumwa wa mtu mwingine. 

na skuruti ya kuoa haijüzu kumwoa mwanamke, 
illa kwa waliyi 6 ) wake mwanamke, wapatikane na 
masbähidi wawili, waskuhudie ile nikahi 7 ). 

na kawa mawaliyi na kawa mashahidi butazamwa 
kwa skuruti sitta : kwanza wawe islämu , pili wawe 
bälegki, tatu wawe wenyi c aqili, nne wawe waungwana, 
tano wawe waanaume, sitta wawe c adili 8 ). 

na ikiwa mwanamme amemwoa mwanamke, na hapo 
alipomwoa anazo nguvu za kulala naye, lakini khätima 1 ') 
akiwa hana nguvu — aonapo namna hiyo mwanamke 
mudda wa mwaka — hufäsikhi 10 ) nikahi, mwanamke 
akenda zake, akaolewa na mwanamme mgine. 

wala haijüzu kumwoa mwanamke, aliyefiwa na 
mumewe, illa ishe 'eda 11 ) yake, ma'ana miezi minne na 
siku kumi. 

na ikiwa ameachwa na mumewe, haijüzu naye kuo- 
lewa kwa^ siku zile anazoachwa — illa kupata miezi 
mitatu ba ada ya kuachwa, ndipo aolewe na mtu mwin- 
gine. 

1) Heiratsgut. - 2) Furcht. - 3) Seele. - 4) außerehelich 
verkehren. — 5) impotent. - 6) männliche Anverwandte. - 7) Ehe. 
- 8; gerecht. - 9) schließlich. - IQ) trennen. - 11) Wartezeit. 



— 334 — 

ikiwa mwanamke aliyoachwa ana mimba 1 ), naye 
siku mbili tatu ba'ada ya kuackwa akazaa mtoto, 
na c eda yake imekwislia — hana njia kukaa miezi mitatu 
e eda. akitokea mume, anayo rukhsa kumwoa. 

aida hurejeshwa mwanamke kwao kwa e aibu 2 ) tano : 

kwanza: mwanamke akiolewa, akionekana ana wa- 
zimu 3 ) — yule mwanamke hurejeshwa kwao. 

pili: akiwa yule mwanamke ana maradi 4 ) ya ukoma 5 ). 

tatu : yule mwanamke akiwa anachunika mkono (; ). 

nne : akiwa mwanamke akikojoa kitandani. 

tano : ikiwa mwanamke ana kipembe 7 ) katika ule 
uchi 8 ) wake, hawezi kumchukua mume. 

wa kazälika na mwanamke humkataa mumewe, 
inapokuwa ana c aibu tano : 

auwali: akawa na wazimu mwanamme. 

pili: akiwa na ukoma. 

tatu: akawa na mabalanga. 

nne: ikiwa mboo yake itakuwa ndefu sana ya ku- 
mwuma mwanamke. 

tano: anapokuwa mwanamme hafai, hawezi kulala 
na mwanamke. 

na watu, wasiofa'a kuolewa, ni watu uliozaliwa 
nao — kama : mamayo , ao bibiyo , ao mtoto wako, ao 
mjukuo, ao nduguyo, ao mtoto wa nduguyo, ao ndnguye 
babayo , ao mtu uliyonyonya 9 ) naye ziwa 10 ) moja , ao 
emenyonya na mamayo ziwa moja. tenna imekatazvva 
kulala na mamaye mkeo, inapokuwa yule mkeo umelala 
naye. iwapo yule mke hukulala naye, ulipomwona ali- 
kuckukia, ukamkataa, qabla hujalala naye — ukamwona 
mamaye, ukampenda — hapo yajüzu kulala na kumwoa 
mamaye. tenna haifai kulala na moja wa wakewe ba- 

1) Schwangerschaft. — 2) Fehler. — 3) Verrücktheit. — 
4) Krankheit. — 5) Krehs. — 6) Hautkrankheit mabalanga. — 7) auch 
kishipa genannt. — 8) Blöße. — 9) saugen. — 10) Brust. 



— 335 — 

bayo , ao na mkewe wa mtoto wako , ao na nduguye 
mkeo, wala haifai mwanamke na shangazi lake kuwaoa 
pamoja. watu hawa karämu 1 ) kuwaoa. 



desturi ya sheri'a ya taläqa 2 ). 

aida mwanamume akitaka kuacha mkewe , naye 
hana sababu, anataka kumwacha tu — läzima mwana- 
mume ampe mahari 3 ) yake riale arba'in. na tenna 
imemläzima knmpa jumla 4 ) ya vitu katika nyumba nuss 
bi nussu 5 ). ba'ada ya hayo mwanamke anakwenda kwao. 

na iwapo mwanamke anataka kuachwa na mumewe, 
naye hana sababu, anapata kula, anapata na nguo, na 
mwanamme anafa'a kulala naye, halali nje kwa waana- 
wake wengine mahawara 6 ) zake yule mwanamme, ana- 
taka kuachwa yule mwanamke kwa upuzi 7 ) wake tu, 
hana sababu wala hana sheri'a — läzima mwanamke 
huyo kununua taläqa kwa mwanamume, vile atakavotaka 
mwanamme. akimwambia „nipe rupia arba c in," ao akim- 
wambia „nipe rupia settin," ao „nirudishe mahari" — 
läzima kutoa mwanamke kumpa mumewe, ndipo apate 
taläqa, amwacbe. 

na mwanamume akisema „nipe rupia khamsin, nime- 
kuacha," naye mwanamke akitoa palepale, usipite mudda 8 ) 
— hapo mwanamke ameachika, naye ana rukhsa kwenda 
kwao. 

na iwapo yule mwanamke hakuweza kutoa pale- 
pale zile fedda, ikipita mudda — kakuachika, kwa 
sababu mwanamume kamwambia „nipe papahapa." 

1) verboten. — 2) Scheidung. — 3) Morgengabe, Heiratsgut. — 
4) Summe. - 5) zur Hälfte. — G) Geliebte. — 7) Unsinn. — 
8) Frist. 



— 336 - 

illa anenapo mwanamume, akimwambia mwanamke: 
„zama utakaponipa rupia kliamsin — nimekuacka,' 1 ija- 
pokuwa amekaa mwanamke miezi miwili , akapata zile 
fedda kumpa mwanamme — kapo ameackika, kwa sa- 
babu amemwambia: „popote utakaponipa rupia kkamsin 
nimekuacha." kana kila *) mwanamume kunena „mimi 
siqubali," läzima akitoa — ameackika, atakwenda kwao. 

na akiwa mwanamke anataka kuacbwa , na mwa- 
namme kataki kuacba — bapo si läzima mwanamke 
kuondoka nyumbani, qabla kajaackwa. 

na iwapo mwanamke ana mwanamume, anayomkka- 
da e a 2 ), qäsidi 3 ) mumewe amwacke, bassi buleta skuruti 4 ) 
yule mumewe, akimwambia: „mimi nimeridi 5 ) kukuacka, 
walakin fulani asikuoe, sababu namtukumu 6 ), yeye ndio 
aliyokuiitini 7 ) wewe , katta ukanikataa , na sasa fulani 
asikuoe." kapo läzima, akiwa amemwacka kwa skuruti 
kizo , yule mwanamme kaifai kumwoa mwanamke yule. 

na iwapo atamwoa, beina 8 ) yao kudakkiliana ,J ) kwa 
kakim 10 ), na kakim atamsaili 11 ) yule mwanamme: „sa- 
kibi 12 ), weye umezini 13 ) nayo kuyu zamani , alipokuwa 
mkewe?" akinena „sikuzini naye, wala sikumfundiska, 
mumewe amwacke, nipate mwoa mimi" — kakim atam- 
saili: ;; utaweza kuapa yamini 14 ), ya kama kukuzini 
naye, amma kukumfundisba mumewe amwacke, qasidi 
umwoe weye? sababu kuyu mwanamume, aliyokuwa 
mumewe, ametukumu weye ndio fitina , uliyomfitini na 
mkewe." na yule mwanamme iwapo ataweza kuapa 
yamini, ya kama kakuzini naye mwanamke yule, wala 
kakumfundiska, amwambie mumewe amwacke , kana lä- 
zima mbele ya sheri'a, na nikaka 15 ) yake bätili lü ). 

1) List, Ausweg. — 2) betrügen. — 3) Absiebt. — 4) Be- 
dingungen. — 5) einwilligen. — G) im Verdacbt baben. — 7) auf- 
stacbeln. — 8) zwiscben. — 9) Vermittlung sucben. — 10) Herrscber } 
Eicbter. — 11) fragen. — 12) ricbtig. — 13) Ebebrucb treiben. — 
14) Eid. — 15) Ebe. — 16) ungültig. 



— 337 — 

mtu iwapo amelewa, kileo *) kimempoteza fahamu 2 ), 
akaseina „mke wangu binti fulani nimemwacha — si 
mke wangu," khalafu kileo kimemtoka, na c aqili 3 ) ime- 
mrudi, akada'i 4 ) mkewe — sheri'a haimsikizi, iwapo 
aliposerna neno hilo pana maskäkidi. 

ikiwa niwanamke anataka knackwa na mwanamume 
kwa vissa 5 ) alivofanyiza mwanamume, vikamwuzi 6 ) mwa- 
namke, na yule mwanamke na mwanamume wana kitu 
cha shirka 7 ), ikiwa nj^umba ao shamba ao mtumwa, 
qadri kitu walicho nacho cha shirka kile kitu chenyewe, 
na yule mwanamme akamwacha mwanamke — läzima 
mwanamume kumpa mähari 3 T ake, na kile kitu cha 
shirka wagawane, mwanamume atoe haqqi 8 ) 3'ake na 
mwanamke atoe haqqi yake. 

na iwapo yule mwanamume akikana, akimwambia 
mwanamke „katika kitu hiki humo weye" — läzima 
yule mwanamke alete shähidi, atakayojua, kile kitu 
kama shirka yeye na mumewe. atokeapo shähidi, aka- 
shuhudia, kama kile kitu shirka mwanamke yule na 
mwanamume yule ■ — läzima hakim amtoze mwanamme, 
agawane sawasawa na yule mwanamke, iwapo kile kitu 
wamegharimu 9 ) sawasawa, na ikiwa moja wapo arae- 
zidi, atachukua haqqi yake iliyozidi. na iwapo haku- 
tokea shähidi , läzima yule mwanamke , anayoda'i, 
amwambie mwanamume ampe haqqi yake. 

na ikiwa yule mwanamke anakana, läzima hakim 
kumwambia yule mwanamme : „utaweza kuapa yamini, 
haqqi hü shirika weye na huyu mwanamke?' awezapo 
mwanamume ile yamini — bassi läzima kugawana. na 
asipoweza kuapa yule mwanamme, akanena: „na aape 



1) Rausch. — 2) Verständnis. — 3) Verstand. — 4) bean- 
spruchen. — 5) Sachen. — 6) kränken. — 7) Gesellschaft. — 8) 
Recht. — 9) verpflichtet sein. 

VelUn, Desturi za Wasuaheli. 22 



— 338 — 

yeye huyu mwanamke," akaapa yamini mwanamke — 
bassi imekuwa hana da'awa x ), amma hio ndio desturi. 

na ikiwa yule mwanamke na yule mwanamume 
sliirka yao waliyofanyiza mäthalan kama wameandikia 
na khatti a ) za ushähidi ya shirka yao , akatoa khatti 
yule mwanamke, ukaonekana na ushahidi wa yule mwa- 
namme , akaqirri 3 ) katika khatti, ya kama kitu kile 
shirka yeye na mkewe, iendapo ikionekana kama hayo 

— läzima kugawa na mkewe. 

wa amma ikiwa yule mwanamke na yule mwana- 
mume wana kitu cha shirka, khalafu wakaachana, na 
aliyotaka taläqa yule mwanamke, mwanamume akajibu : 
„sikuachi, na ukitaka kuachwa, sameke 4 ) mahari yako, 
na kiyo nyumba yetu, tuliyojenga shirika, unachie mimi 
katika khissa 5 ) yako , na tenna huyu mtumwa wetu 
niachie mimi katika khissa yako." na yule mwanamke 
akinena „nimeridi , nimekusamehe mtumwa wetu wa 
shirka katika khissa yangu na nyumba yetu ya shirka, 

— läzima ameachika mwanamke, na kile chake hapati, 
sababu amesamehe mwenyewe kwa kkiyari") yake. 

ikiwa mwanamke na mwanamume wamegombana, 
khalafu wakaachana, nao wamezaa watoto wao, iwapo 
wale watoto vijana, hawajapata miaka saba c — läzima 
atawalea yule mwanamke, walakin kula na nguo itatoka 
kwa baba yao. na yule mwanamke anenapo „mimi si- 
walei watoto hawa, illa unipe haqqi yangu ya iijira 7 ) 
kulea watoto wako — läzima yule mwanamume kumpa 
mwanamke ujira wake, amlelee watoto wake. ikipata 
miaka saba c yule mtoto, husailiwa: „wataka kwenda 
kaa kwa babayo amma utakaa na mamayo?" na mtoto 
akipata miaka saba c , e aqili huanza kuingia, anajua neno 
jema na baya analijua. bassi läzima kusailiwa. anenapo 

1) Klage. — 2) Schriftstück. — 3) anerkennen. — 4) ver- 
zichten. — 5) Anteil. — 6) Wunsch. — 7) Lohn. 



— 339 — 

„ntakaa kwa baba" — atakwenda kwa babaye, anenapo 
„ntakaa kwa maraa" — atakaa na mamaye. wala si 
läzima yule babaye mtu kumchukua kwa nguvu yule 
kijana, mädäm amenena „ntakaa na mama," wala si 
läzima mamaye mtu kumtaka mtoto kwa nguvu anenapo 
yule mtoto „ntakaa na baba yangu," kwa sababu si 
mtumwa — mtoto mungwana, na mungwana popote 
atakapo kukaa bukaa. liio ndio desturi ya sheri'a. 



desfuri ya sheri'a ya kuzini 1 ). 

mtu mwenyi kuzini emeta'adi 2 ), äjili 3 ) kuzini ha- 
räm 4 ), mweny'ezimgu 5 ) amekataza kwa waanawake na 
waanaume. 

na hü zinä 6 ) namna mbili : kuna zinä ya kumta'adi 
muungu na zinä ya kuwata e adi waana Adamu na mu- 
ungu pamoja. amma zinä ya kumta'adi muungu ni ku- 
zini na mwanamke, na yule mwanamke liana mume, wala 
yule mwanamme anayozini na mwanamke — bana mke, 
wote wawili hawana mtu. ile imekuwa ya kumta'adi 
muungu pekeyake. amma zinä ya kuta'adi muungu 
pamoja na waana Adamu ni kuzini na mwanamke, na 
yule mwanamke ana mumewe, ile imekuwa haqqi mbili 

— ya muungu na waana Adamu. liokümu yake huhoku- 
miwa wenyi kuzini ote wawili, mwanamke na mwanamme, 
kwa sherfa ya muungu. na sheri'a hii, iliyokuja katika 
qoräni, husema: „mwanamme na mwanamke wäjibu 7 ) 
kupigwa watu wawili bao bakora 8 ) mia kulla mtu, la- 
kini illa ipatikane baina 9 ) na mashahidi watu wanne." 
nä bao mashahidi läzima wawe waanawaume, tenna wawe 

1) ehebrechen. — 2) Unrecht tun. — 3) Grund. — 4) verboten. 

— 5) mwenyi 'ezi muungu. — 6) Ehebruch. — 7) Pflicht. — 8) 
Stockhiebe. — 9) Beweis. 

22* 



— 340 — 

waungwana, wasiwe watumwa, tenna wawe bälegbi, wa- 
siwe vijana, tenna wawe na c aqili, wasiwe wana kicbaa, 
tenna wawe wanasali, wasiwe walevi. 

iwapo kama wamepatikana masbdbidi kama bao, 
wakisbubudia kama bivo — ndipo wanapopigwa bao 
wenyi kuzini kulla mtn bakora miamia, na isipopatikana 
masbahidi na sburuti bizo, tulizozinena — bassi bawana 
läzima ya kupigwa mwanamke wala mwanamme. 

maneno bayo ya mtn aliyozini mwanamke na mwa- 
namume kupata radda 1 ) ya fimbo mia yameandikwa ka- 
tika qoräni na vitabn vya sheri'a, lakini katika mirima 
tangu zamani bayakufanyizika mambo bayo, illa mwa- 
namume aliyokamatwa kwa ugoni *), butozwa fedda 
tangu reale tbalatbin kutaka, batta reale kumi na 
mbili kupata. na kama hana fedda — bufanyizwa 
mtumwa. 

na incbi nyingine za mrima, upande wa Mtangata, 
mtu akifumaniwa na mke wa mtu — butozwa ngombe 
watano na riale tano. ao riale kbamso u kbamsin. fedda 
biyo buitwa fedda ya ugoni. 

na incbi nyingine tenna mwenyewe kufanya ubari- 
bifu 3 ), akitwaa mke wa mwenzi wake — läzima butozwa 
fedda riale arba c u c asberin, ao watumwa wawili. 

na iwapo ametwaa mke wa mkubwa wa mji matbali 
kama jumbe, butozwa fedda, kama anazo, na tenna hu- 
tolewa mji, akapelekwa mahala pengine, asirudi katika 
mji, alipofanyiza ubaribifu. lakini butezamwa yule mtu, 
iwapo ana ndugu wengi, ndugu zake bawaqubali kuto- 
lewa. ao awapo mtu amemukbussi 4 ) yoye jumbe, 
matbali kama ndugu yake ao jama'a 5 ) yake, butoa riale 
settini ao watumwa watano. bio ndio desturi ya 
zamani. 



1) Strafe. — 2) Ehebruch. — 3) Verderbnis', Schlechtigkeit. 
4) eigentümlich sein. — 5) Familie. 



— 341 — 

na mtu akimpa mimba *) mtoto mwana mwari bikra 2 ), 
hutozwa fedda tangu rupia khamsini batta settini ao 
zäyidi. na baba yake yule mtoto mwanamke atakapo 
kumwoza yule mtu — atamwoza, asipotaka — hato- 
zwi nguvu. 

na zamani sana katika inchi za mrima mtu knmpa 
mtoto wa mtu mimba, hulana njama 3 ) siku mbili ao tatu, 
ikesba njama, bumtoza ligombe watano na kosa riale 
tano. kisba yule mke bumwoza. 

aida iwapo mtumwa amezini na mke wa mungwana, 
hutolewa katika mji buuawa ao buuzwa. 

iwapo mtu mwanamume amemkuta mwanamume 
mwenziwe nyumbani — anaongea na mkewe — läzima 
atampiga, bana hokümu. illa kama amemkuta amesha 
toka nje, bana rukbsa kumpiga. iwapo atampiga — 
läzima atahokumiwa. 

na iwapo mtu amekwenda katika nyumba ya mwen- 
ziwe, billa ya mtu kumwona, lakini imeonekana fimbo 
yake ao kisu cbake, naye amekataa — ya kama „mimi 
sikuzini na fulani" — bumwambia „kisu cbako kime- 
kwendaje katika nyumba ya fulani? na kama unakataa 
bukuzini, kula yamini 4 )." akikataa kula yamini, hujua, 
ya kama amezini, bumlazimisba fedda kulipa, kama 
watakävopatana. 

wa aida buwa mwanamme amekaa kitako usiku, 
akimwona mwanamke kwa ule usiko , na pale alipo- 
mwona kiza — bapana taa, akitbanni 5 ) mkewe, akalala 
naye — hokümu yake bakuzini. na ikiwa amempa 
mimba, akizaa mtoto — buwa wake. na buyu mtoto hu- 
itwa mtoto wa sbubuha 6 ). naye mtoto wa baläli 7 ), sa- 
babu bakuqusudia 8 ) kuzini na yule mwanamke, alitbanni, 

1) Schwangerschaft. — 2) Jungfer. — 3) kufanya sliauri. — 
4) Eid. — 5) glauhen. — 6) Aehnlichkeit. — 7) erlaubt. — 8) be- 
absichtigen. 



— 342 — 

kama ni haläli yake. walakin khabari hiyo yahitaji 1 ), 
iwe mahala penyewe kiza, pasiwe na taa. pakiwa na 
taa, ao ikiwa mchana — hokümu yake amezini. 



khabari ya mali ya mtoto yatima 2 ). 

aula 3 ) iwapo amekufa mtu, amekhalifu 4 ) watoto 
wadogo — bassi wale watoto liuitwa yatima. na ikiwa 
yule babaye amekhalifu mali — watumwa na nyumba 
na shamba — läzima ile mali, ikiwa yule babaye ana 
nduguye, huzuia ile mali, hatta akibalegki yule mtoto, 
akampa mwenj^ewe. 

na ile mali, ikiwa watumwa, kuuza, akitwaa yeye 
kwa themani 5 ), amma huuza kwa watu, walio jirani 6 ) 
zake, akatwaa fed(Ja, akamwekea yule mtoto. na sababu 
ya kuza wale watumwa — ajili ') mtumwa si mali, 
ma'ana roho 8 ), na roho haina buddi 9 ) inakufa, amma 
atakimbia. 

bassi iwapo amekufa yule mtumwa, amma ame- 
kimbia, atapata zambi 10 ) mwenyi kuweka, kwa ma e ana 
anajua, ya kama mtumwa roho, läzima kukimbia, tenna 
läzima anakufa — bassi yafa c a kuuza kumwekea fed(Ja 
yule mtoto, ma'ana fegkla haifi. 

wa amma shamba si läzima kuuza, ma'ana halifi 
shamba wala halikimbii. na nyumba kazälika, ikiwa ile 
nyumba nyenyewe ya mawe, nayo inaonekana itakaa siku 
nyingi, nayo haitaharibika 11 ) — huwekwa hatta mwe- 
nyewe akiwa mtu mzima, ana c aqili kupewa nyumba yake. 

na katika shamba ile na nyumba hü ikiwa inapati- 
kana dughuli 12 ) katika vitu hivo — läzima kuwekwa 

1) erfordern. — 2) Waise. — 3) ferner. — 4) hinterlassen. — 
5) Wert. — 6) Nachbar. — 7) Grund. — 8) Seele. — 9) Ausweg. 
— 10) Sünde. — 11) verderbt werden. — 12) Einnahme. 



— 343 — 

zile fedda zake za dughuli kuwekewa mwenyewe yule 
mtoto. 

na ikiwa panatakwa chakula cha yule mtoto, ao 
nguo avae, ao anaugua yule mtoto, anataka dawa, na 
dawa haipatikani illa kwa fedda — wäjibu *) kutoa fedda 
kununua vitu hivo , walakini kutolewa kwa hesabu 2 ). 
wala haifai kabisa kula haqqi 3 ) ya mtoto yatima, mwe- 
ny'ezimgu amekataza katika qoräni, akisema katika 
äya 4 ) : „msile mali ya watoto yatima kwa kutbulumu." 5 ) 
wako wengine husema — ya kama : „kii mali ya mtoto 
yatima nayo iko mkononi mwangu — ntatwaa mimi, 
ntatumia, nani atajua?" ile imekuwa uwizi, watu wote 
watajua. läzima atafutwe mtu mwingine, asiokuwa 
mbazirifu fi ), aliye na asili ya mali, ao hana mali, lakini 
awe amini 7 ) sana. 



1) Pflicht. — 2) Rechnung. — 3) Recht. — 4) Vers, Spruch 
Korans. — 5) rauhen. — 6) Verschwender. — 7) Vertrauens- 



mann. 



IV. 
khabari za desturi za wasiya 1 ). 

imejüzu 2 ) wasiya kuwa kitu ma'alüm 3 ) kile kinacho- 
usiwa 4 ). iwe yule mwenyi kuusi ana mali ya fedda, 
ao ana waturnwa, ao ana shamba, chockote alicko nacho 
— lakini kiwe mali — bassi imejüzu kuusi — kama: 
„namwusia fulani atwae qadri ya kaza wa kaza 5 )." 

tenna imejüzu kile kitu, anachousi, iwe kitapatikana, 
isiwe hakipatikani. 

tenna imejüzu kuusi kama kitu kilicho'atkimika 6 ), 
walakini kitapatikana — kama „mnazi kauna nazi, la- 
kini mnazi ukizaa — nazi na apawe fulani." 

tenna mwenyi kuusi aqusudie 7 ) kule kuusi. 

tenna na huo wasiya wake atakaousi — na ausi 
thüluthi s ) moja katika mali yake. na ikiwa anazidisha 
katika thüluthi moja, imekuwa makruhu 9 ), tenna harä- 
mu 10 ). maneno haya yameharimisliwa n ) kuzidisba ka- 
tika ile tbiilutbi moja katika lile fungu la mawaritki 1 -). 
hubatilika 13 ) wasiya wake bass, endapo akizidisba, sa- 
babu kaifai kuwakirihisba u ) wale mawaritbi wake. 

1) Testament. — 2) erlaubt sein. — 3) bestimmt. — 4) ver- 
macht werden. — 5) ungefähr soundsoviel. — G) erhöht sein, in der 
Ferne liegen. — 7) beabsichtigen. — 8) ein Drittel. — 9) wider- 
wärtig. — 10) verboten. — 11) verboten werden. — 12) Erben. — 
13) ungültig erklärt werden. — 14) Widerwillen erregen. 



— 345 - 

tenna imejuzu wasii l ) yule mwenyi kuusi — kile 
kitu atakachousi kiwe chake, isiwe mali ya mtu mwingine. 

wa kazälika imejuzu yule, atakayousi, awe islämu, 
na tenna ampe islämu mwenziwe dini 2 ) yao moja. isiwe 
yule anayompa dini yake mbali, baifai wasii wake. 

tenna läzima yule mwenyi kutoa ewe bälegki 3 ), 
asiwe kijana. na yule apewayo, akiwa bälegbi akiwa 
kijana, yote pia bufa'a. 

tenna läzima ewe na e aqili 4 ) mwenyi kutoa, asiwe 
mwenda wazimu. 

kazälika imejuzu ewe mungwana, asiwe mtumwa, 
ajili f> ) mtumwa bana izini 6 ) ya kutoa mali kumpa mtu 
mwingine, kwa sababu yeye mtumwa, ememilikiwa 7 ), 
na alicho nacho kazälika, baijüzu kutoa kumpa mtu. 

tenna imejuzu mwenyi kuusi emeridi 8 ) kwa ikbiyari 9 ) 
yake kule kuusi, isiwe emeshurtizwa 10 ) kwa nguvu „toa 
mali yako, umpe fulani," bivyo baifai. 

kazälika imejuzu ewe amini n ) yule mwenyi kuusi, 
ewe 'adili 1 *) wa e ibäda 18 ), anamjua möla 14 ) wake mwe- 
ny'ezimgu 15 ) kwa kumw'abüdu ie ), anamjua na mtume 
wake Muhammadi — bapo inasihi 17 ) kuusi. 

wa kazälika imejuzu kuusi kwa ndia 18 ) ya muungu, 
kama kutoa mali anena „jengeni meskiti 19 ) mali yangu," 
amma „toeni qädiri kaza wa kaza, mwape maskini za 
muungu," ao r mchimbe kisima, watu wänywe maji," ao 
„jengeni nyumba — qo'di u ) yake ipelekwe meskitini," 
ao „jengeni nyumba, wakija wageni, watokayo mbali, 
walale katika nyumba, hawana qo'di." 



. 1) Testament. — 2) Religion. — 3) mündig. — 4) Verstand. 

— 5) Grund. — 6) Erlaubnis. — 7) beherrscht werden. — 8) ein- 
willigen. — 9) Wille. — 10) gezwungen werden. — 11) vertrauens- 
würdig. — 12) gerecht. — 13) Anbetung Gottes. — 14) Herr, Gott. 

— 15) Gott der Allmächtige. — 16) anbeten. — 17) richtig sein. 

— 18) njia. — 19) Moschee. — 20) Miete. 



— 346 — 

inajüzu kuusi kwa njia ya haläli 1 ), kama bayo 
tuliyoyanena, haijüzu kuusi kwa njia ya harämu. ime- 
jüzu kuusi kwa mtu wa mbali, isiwe kuusi kwake — 
„nikifa, mali yangu mpeni kawara-) yangu." hio en- 
dapo akausi kwa mwanamke wa nje — kubatüika wasii 
wake. 

na iwapo ameusi kwa mtoto wa harämu kwa mwa- 
namke, aliyotembea naye, lakini akamwoa, na bapo 
harämu — haifai, kwa sababu mtoto wa harämu. 

imejüzu katika wasiya kukharijiwa 3 ) mali yake, ya- 
liyo mali ya haläli, ma'ana mali aliyofanya kazi, aka- 
pata, ao mali ya kurithi 4 ), yasiwe mali ya kunyanganya 
kama mali ya yatima 5 ). 

wala haijüzu kuusi kwa mtu, asiyokuwa na kitu, 
mätbali kama mtoto hana izini kuusi wala ya kuuza 
wala kununua, ma'ana sberi'a ya mtume wetu Muham- 
madi ■ — mtoto mdogo, asiyopata miaka khamst'ashara, 
hakufai kuusi kwake, kuuza kwake, wala kununua kwake. 
na iwapo ameuza kitu kwa mtu mwingine, amma ame- 
toa kitu burre kumpa mtu mwingine, akitokea aliyo 
ndugu yake ao baba yake, akajua kama huyu ametoa 
kitu burre kumpa mtu fulani, ao kauza kitu kwa fu- 
lani, iwapo hakurithi be^i ile, aliyouza yule mtoto, amma 
kile kitu alichotoa — hubaülisha babaye mtu, naye 
mwenyi kupewa läzima kurejesba, kwa sababu kijana 
hana 'aqili, ndio ma'ana be'i yake haifai, na 'atiya 6 ) yake 
haifai, bassi wa kazälika wasii wake haifai. 

wa kazälika wala haijüzu fanyiza wasiya kuzidisha 
katika yule atakäyorithi — kunena „na azidi katika 
haqqi yangu, hissa 7 ) yake apite wenziwe," amma hayo 
haifai. na afanyapo hayo, imekuwa makruhu, watakiri- 
hika , waliobaqi katika mawarithi zake , kwa sababu 

1) erlaubt. — 2) Geliebte. — 3) Verfügung treffen. — 4) erben. 
— 5) Waise. — 6) Geschenk. — 7) Sache, Anteil. 



— 347 — 

mawaritlii sawasawa. ilikuwaje bassi yule rnwingine 
kumzidisha, naye emerithi sawasawa na wenziwe, na 
hali yake na hali ya wenziwe sawasawa, amraa liayo 
hayafai. 

wa aida mtu mwenyi kuandika wasii katika niali 
yake anenapo „nikifa, mali yangu yote na apawe fu- 
lani," walakini ycye anayo mawarithi zake, naye ha- 
kunena — kama „mpeni nussu" wala „robo c ," walakini 
ametaja kupawa mali yake, naye ana mawarithi zake, 
ikiwa hivo — hapati kitu yule mwenyi kuusiwa, kwa 
sababu ana mawarithi zake, imejuikana, ya kama hayu 
maiti 1 ) aliyokufa amefanyiza ukhäini 2 ), kuwazuilia ma- 
warithi zake, wasipate kitu. illa anenapo „nifapo, ka- 
tika mali yangu nimeusi, apewe fulani kwa haddi 3 ) ya 
sheri'a," bassi anenapo hivo, kujulikana bora, kwa kuwa 
haddi ya sheri'a ni thuluthi moja. amma kwa hivo 
hupata, kwa sababu amesema neno la sheri c a, na sheri'a 
ni thuluthi katika mali yake. 

na huyu mwenyi kuusi iwapo amemwusia mtu ku- 
pewa zayidi ya thuluthi hatta nussu ya mali — hu- 
pewa kwa desturi ya mila, lakini sheri'a imeziwia. na 
ikiwa ameusi zäyidi ya nussu, hatta kwa mila huka- 
taza kupewa. 

aida ikiwa mtu amekufa, ameusi mali yake katika 
kaqqi ya thuluthi kupelekwa meskitini, na sekemu 4 ) ku- 
pewa maskini, na seheniu kuchimbwa kisima — bassi 
haqqi hiyo yote hutoka katika thuluthi moja, haizi- 
dishwi ba'ada ya thuluthi moja. ileile thuluthi moja 
ndio itakayokasimiwa 5 ), kidogo kitapelekwa meskitini, na 
kidogo kitachimbwa kisima, na gharama 6 ) hizo zote hu- 
toka katika thrduthi moja, hiyo ndiyo sahihi 7 ). wala 
haizidishwi kitu chengine, ijapokuwa lile jengo la meskiti 

1) Verstorbene. — 2) Verrat. — 3) Regel. — 4) Anteil. — 
5) verteilt werden. — 6) Kosten. — 7) richtig. 



- 348 — 

na kile kisima kuchimbwa — na wale maskini kupawa 
kapatakuwa na kitu, kwa sababu inali zake ni haba — 
hutosha, kwa sababu ndio haqqi yake aliyotoa, na sherfa 
ndivo ilivomsihia. na ikiwa itazidishwa kitu, waonapo 
ile kazi ni kubwa, na gbarama ndogo, na wale mawa- 
rithi wakapendelea kutaka fchawabu 1 ), watatoa mawa- 
ritbi wazidisbe wafanyize ile shughli 2 ), aliyousi yule 
maiti. walakin watafanyiza kwa kbiyari yao 3 ) , si lä- 
zima kule kuzidisba wale mawaritbi. na iwapo wame- 
kataa kuzidisba wale mawaritbi — bassi bapana sharti. 
biyo ndio desturi. 

wa aida ratu akiusi mali yake yote , yapelekwe 
meskitini, na jam.a e a zake wasipate kitu — amma ma- 
neno hayo bayasikizwi, kwa sababu amefanyiza ukhäini 
kuwakbini mawarithi zake. bassi hayo bakusbika ndia 
ya sheri'a ya kunena „haqqi yangu wasipate mawaritbi 
zangu." amma bapo hatta mweny'ezimgu na mtumewe 
Muhammadi hakuwa radi, kwa ma'ana emekbalifu 4 ) sbe- 
ri c a ya mtume. na sberi'a ya mtume läzima, mtu akiwa 
na mtoto wake ao baba yake ao mtoto wa ndugu yake, 
ikiwa amekufa — läzima kuritbiwa. 

wa aida ikiwa mtu amekufa, naye amekbälifu mali, 
akausi mali yake, watwae mawaritbi zake, naye akiwa 
anawiwa deni na watu — wa amma wale mawaritbi 
läzima kulipa haqqi ya watu kwanza , ndipo waritbi 
kilichobaqi katika ile mali. walakini sherti ile deni 
anayowiwa iwe na bayana 5 ), ionekane khatti f; ) aliyoan- 
dika kwa mkono wake, ao kaandika ile khatti kwa ha- 
kimu 7 ), ipatikane na masbähidi 8 ) wa kumshuhudia, ya 
kama anawiwa — hapo läzima kulipa wale mawaritbi. 
na isipotokea masbähidi wa kumshuhudia, läzima yule 



1) gottgefälliges Werk. — 2) Arbeit. — 3) aus eigenem An- 
trieb. — 4) widerstreben. — 5) Beweis. — 6) Schriftstück. — 7) 
Kicbter. — 8) Zeugen. 



— 349 — 

anayowia aape yamini 1 ), kiapo cha sheri'a ya muungu. 
akesha apa kiapo, anenapo „sahihi namwia" — läzima 
kupawa haqqi yake. na asipoapa — hapati kitu. wala 
si läzima kuapa wale mawarithi. 

aida ikiwa mtu amekufa, naye emeusi kwa wasiya, 
ikiwa ana watumwa, ikiwa kumi ao 'eskerini wale wa- 
tumwa, na katika watu kao ameusi yeye mtu moja ao 
wawili, wawe waungwana. mahurri 2 ), ikiwa kule kuusi 
kwake emeandika katika khatti „fulani na fulani na 
waandikiwe hurri" — amma hapo läzima watakuwa 
wangwana. na iwapo hakuwahi 3 ) kuandika, walakin 
aliponena wapo mashahidi wa kweli wa kuskuhudia ma- 
neno yale al^onena yule mtu aliyokufa, ma c ana „fulani 
na fulani wawe wangwana" — hapo läzima watakuwa 
waungwana. na iwapo yule aliyokufa emewambia wale 
watumwa „nikifa mimi. na mwe hurri" — bassi khiyari 
yote juu ya wale mawarithi. 

na pale atakaponona kuwausia uliurri, ikiwa wapo 
mashahidi. yakkitajia kule kuusi kwake sherti ewe na 
e aqili, isiwe roho — huku inatoka — huku ananena „fu- 
lani na awe mungwana" — amma hapo haijüzu wasiya 
wake, kwa sababu amenena maneno hapo aliponena hana 
'aqili. yu katika wazimu, na mwenyi wazimu hasikilizwi. 
illa iwapo amenena, na c aqili yake timamu 4 ), na 
roho haijatoka, wala yale maradi 5 ) hayakumtoa e aqili — 
hapo iwapo wapo mashahidi, aliponena hivo ya wale 
kuwa waungwana — läzima watakuwa waungwana. 

wa amma iwapo amenena hayo amelewa, läzima 
watakuwa waungwana, kwa sababu ulevi hauna hoja 
ya kunena . ; huyu hana e aqili," sababu yeye akanywa 
ule ulevi, anajua, ya kama c aqili yangu itapungua, naye 
ikiwa anakunywa maqsudi , apunguze 'aqili yake — 
bassi hü läzima watakuwa waungwana. 

l)Eid. — 2) Freie. — ojkörmeu.— 4) vollkommen. — 5) Krankheit. 



— 350 — 

wa aida kazälika mtu mwenyi kuwa na watoto 
wawili ao watatu, naye hajafa, yuko mzima, akatoa 
mtumwa moja ao wawili, akampa mtoto wake aliyo 
yote, akamwambia „nnakupa c atiya, hatta nijapokufa 
mimi — wako" — amma kao watumwa läzima kumtu- 
mikia yule aliyopawa. na afapo mwenyi kutoa, hawa- 
hesabiwi wale watumwa, sababu emetoa mwenyewe 
kwa kbiyari yake , ili kumpa mwanawe ynle moja 
katika watoto wake, naye amempa e atiya, na 'atiya hai- 
rudi. 

illa iwapo ametoa hibba 1 ) kumpa yule mtoto wake, 
akitokea moja anampenda sana katika watoto wake, 
naye anao watumwa , akimwambia mtumwa „nenda 
katumike kwa bana wako," akenda mtumwa kutumika, 
na yule bwana wake, alikompeleka yale mtumwa, ha- 
kumwambia — kama „mtumwa huyu nimekupa c atiya," 
amenena tu — ya kama „nimemleta kufanyiza kazi 
kwako," bassi endapo akifa yule mwenyi kutoa, läzima 
yule mtumwa atahasibiwa. na mawarithi waliobaqi 
watamtaka, wamtie katika hesabu , kwa sababu yule 
mzee wao amemtoa hibba, ili kumpa mwanawe. 

ni mfano wa kumw c azima 2 ) , na mtu mwenyi ku'a- 
zima kitu cha mtu, amma mwenyi kupewa amäna 3 ) ya 
mtu, läzima kureje c a kwa mwenyewe, na haya kazälika 
atareje'a, arithiwe kama skeri r a. 

aida na mtu mwenyi kufa akiwa ana mtumwa , na 
yule mtumwa hurri, iwapo ameusi katika wasiya wake, 
yule hurri apawe kitu katika thiilutbi y T a mali yake 
— läzima kupawa. 

na iwapo mtu amekufa , amewacha mtumwa wake, 
bado liajamwandikia hurri , walakini ameusi „fulani 
aandikwe hurri, na haqqi yake katika mali yangu apawe 



1) Stunde, Weile. — 2) leihen. — 3) Pfand. 



351 — 



thulnthi moja," läzima — akafa — kuandikiwa, naye 
kupawa thuluthi moja katika mali yake. 

na iwapo hnkuandika katika wasii, kanena kwa 
mdomo tu bass — wana ikhiyari wale mawarithi ku- 
mwandikia hurri, na kumpa kile kilichonenekana. wata- 
kapo, watampa kkatti ya uhurri na mali watampa. amma 
iwapo hawakuridi kumpa mali, wakitaka kumwandikia 
khatti ya uhurri, watamwandikia. na iwapo wamekataa 
yote mawili — kumwandikia kkatti ya uhurri na kumpa 
mali wamekataa — bassi si läzima, kwa ma'ana kaku- 
andika yule maiti katika wasii wake, ndipo alipokosa 
yule mtumwa, äjili hapana bayana ya kuandikiwa hurru 
na kupawa mali, ndipo alipokosa. 

aida mtu mwenyi kuusi — ya kama mimi sina 
mtoto, walakini anao mawarithi ndugu zake , na wale 
ndugu zake yuko moja ana mwanamke, na yule mwa- 
namke ana mimba, akausi katika wasiya wake akanena 
„nifapo — thuluthi ya mali yangu katika thuluthi 
moja, azaapo mtoto ndugu yangu kwa hii mimba, aliyo 
nayo huyu mkewe , na apawe mtoto thuluthi moja." 
lakini yakhitaji iwe mwezi wa sitta mimba. akifa 
huyu mwenyi kuusi, akazaliwa mtoto, läzima kupawa 
thuluthi moja. 

aida mtu mwenyi kufa akausi katika thuluthi moja 
ya mali yake, akawambia mawarithi zake „nimewausia 
aqrabu 1 ) zangu, ma'ana ndugu zangu, wapewe thuluthi 
moja katika mali yangu" — bassi imekuwa ndugu zao 
wote katika aqrabu zao wale mawarithi zake läzima 
kupawa, nao hupata wote sawasawa katika thuluthi 
moja. 

aida iwapo ameusi mtu „katika mali zangu, nikifa, 
thuluthi moja na wapawe jama'a zangu," akifa mwenyi 
•kuusi, akazaliwa mtoto, na yale mali hajarithiwa bado, 



1) Verwandte. 



— 352 — 

na sasa wanataka kurithi wale mawaritki — na yule 
mtoto atapata, kwa sababu yule aliyokufa amenena 
„haqqi yangu, nikifa, na wapawe jama'a zangu," na 
yule mtoto ni jama'a yake, atapata naye. ni iwapo 
yule mtoto amepata, naye akafa yule mtoto, läzima ile 
haqqi, aliyopata yule mtoto, kurithi mawarithi zake, 
kwa sababu imekuwa haqqi ya mtoto wao , si läzima 
kureje'a kwa wale washirka wake. 

ikiwa shamba ya mpunga ao ya mtama amelima 
mtu, umequrubia kuwiva ile riziqi — akifa mwenyi ku- 
lima, walakini zamani alipokufa emeusi „katika shamba 
hili kitakacliopatikana katika thuluthi moja nimeusi 
kupewa fulani" — läzima kupawa yule mwenyi kuu- 
siwa. walakini liutazama kile kilichopatikana , ikiwa 
inapata jisla 1 ) tano — liutoka haqqi ya muungu kupewa 
maskini , na haqqi ya muungu pishi kumi kwa moja. 
lakini läzima ipate jisla tano , ndipo inapotoka hivo. 
hiyo ni färadi -), butolewa kwetu sisi kwa mazehebbu 3 ) 
yetu Wasuaheli aliyo mzima na afayo , akacha kitu. 
huhasibiwa . ikipata jisla tano — hutoka haqqi ya 
muungu ma'ana mali ya zaka 4 ) kwanza. ikesha toka 
haqqi ya muungu, ndipo inapohasibiwa ile mali thu- 
luthi moja, akapawa yule mwenyi kuusiwa. hio ndio 
desturi ya sh.eri e a ya Wasuaheli. 

na zaka hutoka vilevile mtu akilima, akipata jisla 
tano, analäzima kutoa zaka. na zaka zake pishi settin 
kwa pishi moja kupewa maskini. na akichuma fedda 
vilevile. akifanya kazi, ukatimia mwaka, akipata riale 
c esherin mali yake, läzima kutoa rnpia, ndio zaka yake. 
vilevile hupewa maskini. 

wa aida ni kuwa mtu ana shamba, ao ana nyumba, 
ao ana mtumwa , ao ana fedda , naye ana rafiqi yake 

1) ein jisla = 60 pishi ä 6 Pfund. — 2) göttliches Gebot. — 
3) religiöse Sitten. — 4) Heiligung des Besitzes durch Almosengeber). 



— 353 — 

anampenda , ao inkewe nyumbani , ao mtu tu, lakini 
anataka kumpa, naye ana khofu, kile kitu anachotaka 
kumpa — isiwe nikifa , mawaritlii zangu wakaja wa- 
kamta'arratji x ) kwa sheri'a bassi — huandika khatti. 
na auwali ya khatti huandika: „aqarri ao iqrari ala 
nafsihi,"-) ma'ana yake „nirneqirri nafsi yangu, nimetoa 
mtumwa kumpa fulani, nimempa c atiya hai 3 ) yangu, na 
ba'ada ya mauti 4 ) bana mtu wa kumta'arrida kwa 
sheri c a, nimempa e atiya." bassi ikiwa namna biyo, akiwa 
hai yeye mwenyi kutoa, ijapokuwa yule aliyompa ali- 
kuwa rafiqi yake, khalafu wakigombana, akitaka ile 
haqqi aliyotoa kwa yule mtu aliyompa — hana sheri'a 
ya kupata , mädäm 5 ) kaandika khatti ya kuqirri nafsi 
yake — hapati kitu kwa neno , alilolinena mwenyewe 
nafsi yake. kazälika na ijapokuwa amekufa , wakija 
mawarithi zake kutaka ile haqqi , hawapati nao , äjili 
iko khatti ya kuqirri nafsi yake , yä kama ile khatti 
ametoa kumpa yule mtu, ndipo watakapokosa wale 
mawarithi. hio ndio desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 
mila ya Wasuaheli katika khabari ya wasiya si 
wengi sana wanaofanya, sababu haba wenyi vitu. na 
anayefanya wasiya, humwandikia mwenziwe wasiya ao 
humwita mtu amtakayo, qabla hajafa, akamwagiza 
— ya kwamba: „mimi nikifa, katika mali yangu twaa 
thuluthi , ufanyize maziko } r angu tangu sanda hatta 
khitima 6 ) na karamu 7 ) yangu, na kitakächobaqi katika 
thiiluthi, nimekupa wewe, na kitakachosalia cha mawa- 
rithi yangu." 



1) sich in den Weg stellen, Hindernis bereiten. — 2) ich er- 
kenne selbst an. — 3) bei meinen Lebzeiten. — 4) Tod. — 
5) Wcährend, da. — 6) Koranlesung. — 7) Festessen, hier Leichen- 
schmaus. 



Tel ton, Desturi za Wasuabeli. 23 



— 354 — 



khabari ya urithi 1 ). 



warithi katika waanaume watu kumi ndio wana- 
worithi : 

kwanza : mtoto wako mwanamme atakurithi. 

na ya pili: mtoto wa mtoto wako mwanamume 
atakurithi, na mtoto wa mjukuo atakurithi, iwapo huna 
watoto wengine illa yeye. 

tatu: baba yako. 

nne : babuyo, mzaa babako , atakurithi. tenna ba- 
biye babuyo atakurithi. 

kama hawapo hao, atakurithi tano : nduguyo, baba 
moja mama moja. 

kama hayupo nduguyo, atakurithi sitta: mtoto wa 
nduguyo. 

kama hawapo hao, atakurithi saba c : babayo mdogo, 
aliyozaliwa na babayo, baba moja mama moja. 

kama hayupo huyu atakurithi nane : mtoto wake 
yule baba mdogo yako, aliyozaliwa na babayo. 

tisa c : na akiwa mwanamke, hurithiwa na mumewe. 

kumi: na akiwa hurri'-), aliyoandikwa — hurithiwa 
na bana wake. 

na waanawake wanarithi watu saba c : 

kwanza: mtoto wako mwanamke atakurithi. 

pili: mjukuo, aliyozaliwa na mwanao mwanamume, 
akiwa mwanamke yule mjukuo, atakurithi. 

tatu : mama yako, aliyokuzaa, atakurithi. 

nne: bibiyo, aliyozaa mamako, atakurithi. 

tano : nduguyo mwanamke, uliyozaliwa naye, baba 
moja mama moja, atakurithi. 

sitta: na mkeo, kama amekufa mumewe, atarithi. 



1) Erbschaft. — 2) Freigelassener. 



— 355 — 

saba e : na hurri wako , uliyomwandikia, akifa yule 
liurri, atarithi bibi yake. 

* * 

* 

ukiwa na mtoto wako niwanamme pekeyake, nawe 
ukiwa na nduguyo , baba moja mama moja — yule 
nduguyo hapati kitu, illa atachukua mali yote yule 
mtoto wako, kwa sababu mtoto mwanamume. 

na iwapo una mkeo , katika ile mali , atakayoritki 
yule mtoto wako , kulla riale moja atatoa thumni x ), 
ampe mkeo. bio ndio warithi wa mwanamke, atakayo- 
pata kwa mumewe. 

iwapo yule mume ana mtoto yoyote, akiwa mtoto 
mwanamke ao mwanamume, afapo yule mumewe — 
mwanamke hurithi thumni katika haqqi ya mumewe, 
kulla riale atapata thumni. qadiri ya mali aliyoacha 
mumewe, huhesabiwa mwanzo wa fedda, hatta nyumba 
huuzwa , hatta mashamba huuzwa , hatta watumwa 
huuzwa ao huthaminiwa 2 ) kwa themani, na kulla kili- 
chomo nyumbani, ikahesabiwa fedda, na kulla riale 
hutoka themuni, akapewa yule mwanamke. kilichobaqi 
huchukua mtoto wako mwanamume. amma bio ndio 
desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule, aliyokufa, ameacha mamake hai 3 ), 
naye ameacha mtoto wake mwanamume, huhesabiwa 
mali vilevile kama tulivonena auwali. ikesha julikana 
ile mali qadri kaza wa kaza 4 ) — auwali hutoka sudusi 5 ), 
ma'ana haqqi ya mamake mwenyi kumzaa, riale sitta 
kwa moja, settini kwa kumi. kilichobaqi akarithi mtoto 
na mkewe. mkewe atachukua thumni, na baqi ya mali 
yote atachukua mtoto wake. amma hiyo ndiyo desturi 
ya sherfa ya Wasuaheli. 



1) ein Achtel. — 2) abgeschätzt werden. — 3) lebend. — 
4) ungefähr soundsoviel. — 5) ein Sechstel. 



— 356 — 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, ana watoto wawili, 
mwanamume na mwanamke, na mamaye hai, na mkewe 
yupo — auwali huhesabiwa ile mali yake yote, ijuikane 
themani yake, kisha bassi auwali hutoka südusi, ndio 
haqqi ya mamaye mtu yule aliyokufa. kilichobaqi hu- 
hesabiwa, kulla riale lmtoka thumni, akipewa mwanamke 
yule mkewe. na iliyobaqi katika mali — hurithi yule 
mtoto mwanamme na ndnguye mwanamke. na kuritki 
kwao : mwanamme huclmkua mafungu mawili, mwanamke 
fungu moja. amma bio ndio desturi ya sheri'a ya 
Wasuakeli. 

walakin katika haqqi Im kwanza, akesha twaa 
südusi mamaye mtu — hutoka mahari 1 ) ya mwanamke, 
kwa qadiri aliyomwolea , ikiwa riale tbalathini ao 
khamsini ao zayidi. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, bana mtoto, eme- 
wacba mama yake, emewacha na ndugu yake mwanamke, 
baba moja mama moja, emewacha na ndugu yake mwa- 
namme, baba moja mama mbalimbali, emewacha na mkewe 
— yule mama yake atatwaa südusi, ikesha — itoke 
mahari, apewe na mwanamke, kama qiäsi 2 ) cha mahari 
yake aliyomwolea. khalafu watarithi yule nduguye 
mwanamke wa baba moja mama moja, na yule nduguye 
mwanamume wa baba moja mama zao mbalimbali. ata- 
rithi sawasawa na yule nduguye mwanamke. na asili 
kurithi sawasawa na yule nduguye mwanamke — sa- 
babu huyu nduguye, aliyokufa, wamezaliwa baba moja 
mama moja, na yule nduguye wa baba moja — si 
mama moja. kama alikuwa nduguye baba moja mama 
moja — asingalipata kurithi sawasawa na nduguye 
mwanamume, angalirithi fungu moja, na mawili anga- 
lipata mwanamme. 

na yule mkewe, akesha pewa mahari yake, mädäm 
1) Morgengabe. — 2) Wert. 



— 357 — 

yule mwanammc aliyokufa hana mtoto — hupewa kulla 
riale robo c , ndio haqqi yake mwanamke , kwa sababu 
hana mtoto yule mwanamme. kama alikuwa na mtoto, 
angalipata thumni. amma hiyo ndio desturi ya sheri c a 
ya Wasuaheli. 

na iwapo ynle maiti, aliyokufa, ameacha mtoto wa 
mwanawe mwanamume, na yule mjukuu akiwa mwa- 
namke, emeacha na nduguye mwanamke, baba moja 
mama moja, emeacha na mama yake, emeacha na mkewe 
— huritki watu hao wote. kwanza hutoka südusi, 
akipewa mama yake, ikesha ikitoka mahari akipewa 
mkewe, kilichobaqi huhasibiwa. nussu akatwaa nduguye 
yule mwanamke, baba moja mama moja, na nussu hutwaa 
yule mjukuwe mwanamke. kisha hupewa mkewe robo e 
yake. walakin hü robo c hutoka katika fungu la huyu 
mjukuu. yule nduguye huchukua nussu yake kämili 1 ), 
hatoi kitu. hio ndio desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, emewacha mtoto 
wake mwanamke , emewacha na mjukuwe , mtoto wa 
mwanawe mwanamume, walakini huyu mjukuu mwa- 
namke , emeacha na mamaye , emewacha na mkewe — 
huyu mamaye mtu hutwaa sudusi, kilichobaqi hutoka 
mahari , kilichobaqi tenna huhesabiwa , nussu hutwaa 
mtoto wake mwanamke, na thumuni katika ile mali 
hutwaa mkewe. na kilichobaqi huchukua yule mjukuwe, 
mtoto wa mtoto wake mwanamme. amma hio ndio 
desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, hana mtoto, wala 
hana ndugu wa baba moja , ana nduguye wa mama 
moja , ana na mkewe , ana na babaye mdogo — yule 
mwanamke hutwaa robo e katika ile mali, na yule ba- 
baye mdogo hutwaa nuss, na yule nduguye wa mama 
moja baba mbalimbali hupata kidogo naye. naye yafa'a 
l) völlig. 



— 358 — 

kupata kitu kidogo, kkassa 1 ) ikiwa huyu aliyokufa 
hana mtoto, wala hana nduguye wa baba moja mama 
moja, wala hana mjukuwe. hio ndio desturi ya sherfa 
ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, mwanamke, naye 
ana mtoto mwanamume, ana na mamaye, ana na mu- 
mewe — hurithi watu watatu hao. auwali hutoka su- 
dusi, akachukua mamaye mtu. kilichobaqi ataritbi 
mtoto wake mwanamume. na yule mumewe kulla riale 
atapata robo c , walakin yule mwanamume läzima kwanza 
atoe mahari ya mkewe, yacbanganye katika mali, yari- 
thiwe pamoja — ndipo atwae robo c yake mwanamume. 

na iwapo yule mwanamke, aliyokufa, ana mtoto 
mwanamke, ana na mumewe, ana na mamaye — auwali 
hutoa mahari yule mwanamme ya mkewe, ikichanganywa 
pamoja na mali, aliyoacka mkewe. hutoka sudusi, 
akatwaa mamaye mtu. kilichobaqi — nussu hutwaa yule 
mtoto mwanamke na nussu huchukua mumewe. na 
yule mwanamme asingalipata nussu — sababu yule 
mtoto mwanamke — ndipo akipata nussu mumewe. 
kama alikuwa mwanamme yule mtoto wake, angalipata 
robo e mumewe. hio ndio desturi ya sheri c a yaWasuaheli. 

na iwapo yule mwanamke, aliyokufa, emewacha 
mwanawe mwanamke , emewacha na nduguye mwana- 
mume, emewacha na mamaye aliyomzaa, emewacha na 
mumewe — auwali yule mwanamme atatoa mahari. 
ikesha, ihasibiwe ile mali yote, atwae sudusi mamaye 
mtu, kilichobaqi nussu atarithi mtoto wake mwanamke, 
na robo c atachukua nduguye mwanamme, na robo' ata- 
chukua yule mumewe. amma hio ndio desturi ya sheri'a 
ya "Wasuaheli. 

na iwapo yule mwanamke aliyokufa , emewacha 
nduguye wa baba moja mama moja — mwanamke, 

1) besonders. 



— 359 — 

emewacha na mtoto wa nduguye baba moja mama moja 

— mwanamume, emewacha na mamaye — yule mamaye 
huchukna sudusi yake, kilichobaqi atarithi nussu atatwaa 
yule nduguye, na nussu atatwaa yule mtoto wa nduguye. 
na iwapo ana mume, yule mumewe atatwaa robo e , lakini 
läzima kutoa mahari , na yule mtoto wa nduguye 
atatwaa robo c , na yule nduguye wa mwanamke atatwaa 
nussu. amma hio ndio desturi ya sheri c a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, mwanamke, hana 
mtoto , wala hana nduguye wa baba moja mama moja, 
wala hana mtoto wa nduguye baba moja mama moja, 
walakini yuko babaye mdogo pamoja na yule mumewe 

— nussu huchukua babaye mdogo, na nussu huchukua 
mumewe. 

na iwäpo maiti, aliyokufa, mwanamke, naye anaye 
mtoto wake mwanamke , anaye na mamaye, aliyomzaa, 
anaye nduguye wa baba moja mwanamume, anaye na 
mumewe — warithi hao . hurithi wote , walakini läzima 
mwanamme kwanza hutoa mahari , khalafu huhasibiwa 
mali yote. yule mamaye mtu atachukua sudus , na 
yule mtoto atachukua nussu, na yule nduguye atachukua 
robo c , na yule mume atachukua robo e . hio ndio desturi 
ya sheri e a ya Wasuaheli. 

aigia ikiwa amekufa mwanamke, na yule mwanamke 
amewacha mume, amewacha na mtoto wake mwanamume, 
naye ana mali — huhasibiwa ile mali mafungu manne, 
fungu moja atatwaa mwanamume yule mumewe, na 
mafungu matatu atachukua mtoto wake mwanamume. 

na ikiwa ana watoto wawili, moja mwanamke na 
moja mwanamume, naye ana na mumewe, warithi wake : 
yule mwanamume atachukua fungu moja robo e , na inabaqi 

— watarithi wale watoto wake wawili, mwanamume ata- 
rithi mafungu mawili, mwanamke atarithi fungu moja. 

ikiwa hana mtoto, aliyomzaa, walakin anayo nduguye, 



— 360 — 

baba moja mama moja, amma ana mtoto wa nduguye, 
warithi wake: yule mwanamme hurithi nussu, na kilicho- 
baqi wataclmkua wale mawarithi zake. hio ndio desturi 
ya sheri'a. 

na ikiwa amekufa mwanamke , amewacka nduguye 
mwanamke , amewacka na mtoto wa mwanawe mwana- 
mume, amewacka na mumewe — sasa mawarithi wame- 
kuwa watu watatu , mali yao kugawiwa mafungu etki- 
n'askara. mafungu matatu atachukua mwanamume, 
ndio robo c yake, na mafungu matatu atachukua nduguye 
mwanamke , ndio tkuluthi yake , na nussu atachukua 
yule mtoto wa mwanawe. hio ndio desturi ya sheri'a 
ya Wasuaheli. 

na iwapo maiti, aliyokufa, mwanamke, emewacha 
mtoto wake mwanamume, amewacka na babaye mwenyi 
kumzaa, emewacha na mumewe — yule mume läzima 
kutoa mähari kwanza, akisha toa mahari, hurithiwa yale 
mali, nussu huchukua mtoto wake mwanamme, na robo c 
huchukua mumewe, na robo c huchukua babaye mtu. 
amma hio ndio desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, mwanamke, amekha- 
lif u *) mali, naye ana mume, ana na nduguze waanawake, 
baba moja mama moja. ana na watoto wa nduguze 
waanawaume, na wale watoto waanaume — läzima yule 
mumewe kutoa mahari, ikisha toa mahari, hurithiwa 
yale mali, nussu hutwaa nduguze waanawake, baba moja 
mama moja, na nussu hutwaa yule mumewe. amma 
hao watoto wa nduguze hawapati kitu, kwa sababu 
nussu mbili zote zimekwisha. na aliyowazuia wale wa- 
toto, hatta wakikosa — ni yule mume. kama angali- 
kuwa hana mume, wangalirithi wale watoto pamoja na 
mama zao, walakini wamekosa sababu hio. ndio desturi 
ya sherfa ya Wasuaheli. 
1) hinterlassen. 



— 361 — 

na iwapo maiti, aliyokufa, mwanamke, naye hana 
mtoto, wala hana ndugu, wala hana baba, wala hana 
mama, walakini yuko mtoto wa nduguye mwanamrae 
— hurithi yule mtoto pämoja na mumewe, walakin 
mwanamme läzima kutoa mahari. na iwapo hana mume, 
huchukua yule mtoto ile mali yote. 

na iwapo maiti, aliyokufa, mwanamke, naye ame- 
khalifu babaye aliyomzaa, ana na mwanawe mwanamke, 
naye hana mume — amma katika mali ile hugawana 
sawasawa, nussu huchukua babaye mtu, na nussu huchu- 
kua yule mtoto. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, akiwa mwanamke 
ao mwanamme, amekhalifu nduguze wa baba moja mama 
moja, amekhalifu na baba yake mwenyi kumzaa — 
amma wale nduguze hawapati kitu, kwa sababu baba 
yake yuko. illa awapo yule maiti ana mkewe, läzima 
yule mwanamke hupewa mahari. ikisha toka mahari, 
huhasibiwa yale mali, kulla riale hupewa robo e mwa- 
namke, na kilichobaqi hupewa nduguze. hio ndio desturi 
ya sheri c a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, mwanamke, ana ndu- 
guze waanaume, ana na babaye mwenyi kumzaa, ana na mu- 
mewe — wale nduguze hawapati kitu, sababu baba yake 
yuko. bassi läzima yule mwanamme kutoa mahari. akesha 
toa mahari, atapata robo e mwanamme, na iliyobaqi atachu- 
kua babaye mtu. hio ndio desturi ya sheri'a ya Wasuaheli. 

na iwapo yule maiti, aliyokufa, hana babaye, wala 
hana mamaye, walakin anaye mtoto wa mtoto wake 
mwanamme, anaye na mumewe — hurithi sawasawa. 
yule mtoto atachukua nussu, na yule mumewe atachu- 
'kua nussu, walakin läzima yule mwanamume kutoa 
mahari, ndipo arithi. 

iwapo yule maiti mwanamke, naye amewacha mali, 
ana mamaye, ana na babaye, walakin hana mtoto mwin- 

Velten, Desturi za Wasuaheli. 24 



— 362 — 

gine, lakini nduguze anao, ana wake na waanaume — 
wale nduguze hawapati kitu, illa mamaye mtu atapata 
südusi, mali yote atachukua babaye. ndio desturi ya 
sheri c a ya Wasuaheli. 

na mwanamke akiwa amekufa, naye hana babaye, 
wala hana mamaye, wala hana nduguye wa baba moja 
mama moja, wala hana babaye mdogo, wala mtoto wa 
babaye mdogo, wala hana na babuye, aliyozaa babaye, wala 
hana babiye, aliyozaa mamaye, illa ana mumewe bassi 
— kaqqi yake, anapokufa, yote huchukua mumewe. 

na iwapo maiti, aliyekufa, hana ndugu, wala hana 
mwana, wala hana babaye mdogo, wala hana mtoto wa 
babaye mdogo, wala hana mtoto wa nduguye babaye 
mdogo, wala hana mume, walakin yeye anaye mtumwa 
wake, lakini yule mtumwa amemwandikia hurru — ata- 
rithi yule hurru. 

na iwapo yule , aliyokufa, hurri, naye hana mke, 
wala hana nduguye, baba moja mama moja, aliyo hurri 
mwenziwe, akiwa na ndugu yake, aliyo mtumwa, ha- 
kuandikiwa — hafai kumrithi, sababu mtumwa hamrithi 
mungwana, naye hurri vilevile kama mungwana. ndio 
desturi ya sheria* ya Wasuaheli. 

na iwapo yule hurri anaye mtoto wake, walakin 
yule mtoto alikomzaa mtumwa, sababu amekwenda 
mwona mjakazi wa mtu, akamwoa, akazaa mtoto — 
bassi yule mtoto amekuwa mtumwa wa watu, na mtu- 
mwa hafai kumrithi mungwana. 

walakin iwapo yule baba yake amekwenda mwona 
mwanamke, akamtaka kumwoa, na yule mwanamke hurri, 
ameandikiwa, akaoa hurri mwenziwe, akizaa mtoto — 
yule mtoto huwa mungwana, sababu mama yake hurri 
na babaye hurri, na asili ya ungwana ameipata. sasa 
iwapo hivo — wajib *) atarithi yule mtoto. walakini 

1) Piiicht. 



— 363 — 

asiwe mtoto wa zina l ), amekwenda mwona mwanamke 
baba yake, akazini naye billa kumwoa — mtoto huyu 
hamrithi. 

na iwapo hurri akiwa amekufa, naye hana mtoto, 
wala bana hurri mwenziwe, aliyoandikiwa pamoja, wala 
äsili ya bwana zake, waliomwandikia, bawako, afapo — 
mali yake yote buchukua mumewe. hio ndio desturi 
ya sheri'a ya Wasuaheli. 

iwapo maiti, aliyokufa, hana udugu kabisa, imeta- 
futwa — haikupatikana katika äsili yao, hurithi mtu, 
aliyonyonya naye ziwa moja. na huyo buitwa ndugu 
— hurithi huyu. 

asipokuwapo huyo — mali yake huenda bet el-mali 2 ), 
ma f ana katika nyumba ya hakim 3 ). ndipo anaporithi 
hakim. na yule hakim yahitajia awe dini yao moja na 
yule ra'ia 4 ) aliyokufa, kwa sababu, akipata ile mali, ata- 
fanyiza katika njia ya dini yao — atafanyiza meskiti, 
atatoa sadaqa 5 ), atatoa zaka 6 ) kuwapa watu, atachimba 
visima, atawaona waana wa zuoni 7 ) , atawapa ndia ya 
kheri s ). na yale atakayotoa — yote ni kheri kwake 
jeye hakim na yule aliyokufa, watapata thawabu. 

mtu amekufa , amewacha mtoto mwanamume na 
mwanamke, amewacha na mke wake, na ras el-mali 9 ) 
yake riale khamsini. na mke amemwoa mahari yake 
riale arba c ini. na maiti huyu amewata 10 ) deni ya riale 
mia. sa?a watoto wanataka kurithi katika riale kham- 
sini, na mke anataka mahari yake na thumni yake, na 
mdeni anataka fedda yake riale mia. wote wamekwenda 



1) Ehebruch. — 2) Haus des Vermögens. — 3) Herrscher. — 
4) Untertan. — 5) Opfer. — 6) Heiligung des Besitzes durch Al- 
mosengeben. — 7) Schüler, d. h. die den Koran Lernenden. — 8) 
Weg zum Guten. — 9) Vermögen, Kapital. — 10) acha. 



— 364 — 

kwa hakim kupatanishwa. nani atakayepata, nani ata- 
kayekosa katika sherfa? 

kwanza mwanamke atapewa haqqi yake ya makari, 
ma c ana neno la läzima juu ya mwanamke kupata. zita- 
baqi riale kumi, atapewa mdeni katika deni, anayomwia, 
riale mia. na wale watoto wataondoka mikono mitupu. 



Göttingen, Druck dor Univ.-Buchdruckevei von W. Fr. Kaestner, 




tefcs&Si: 




Veiten, Carl 

Desturi za Wasuaheli 
African Gollection 



Afripan Colleotlon 



GN658 
V4i9x 



StiNS 



**.>o*j 



^V:l 



ras 



i>i>V„: 




3 5282 00190 1845