(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De viris illustribus in castella veteri Soc. Jesu Ingressis et in Italia exstinctis : Libri II"

V 



DE VIRIS ILLUSTRIBUS 

IN CASTELLA VETERI 

SOC. JESU INGRESSIS 

O 

ET IN ITALIA EXSTINCTIS * 
Ll^Xl 1L 
A U C T O R E 

JOANNE ANDREA NAVARRETE. 




BONONIl MDCCXCIII. 



IX TVPOGRAPHIA SANCTI THOMJE AQUINATIS 
SUP£R10RUM FACULTATE t 



III 

PR^FATIOa 



Eiorum res gestas enarraturus , qui apud nos vir- 
tutum laude floruerunt non vulgari , illud ante ora- 
nia servare constitui , nihil ut huc afferrem , quod 
certum exploratumque non esset : et siquid aliquan- 
do non ita compertum occurreret , id ego vel om- 
nino missum facerem,vel in medio certe relinque- 
rem . Itaque ex iis , quae dicam , nonnulla egomet 
vidi 3 multa ab aliis accepi,quse viderunt ipsi > ple- 
raque ex illis deprompsi literis, quae in singulorum 
obitu ad reliquos provinciae Socios dimittebantur . 
Quas quidem literas 5 cum a viris notae probitatis 
et fidei conscriptae fuerint, nemo jure suspectas ha- 
bere poterit. Sed quoniam ex ejusmodi literis non 
paucse desiderantur, aliaeque brevissimas sunt, neque 
aliud vix continent, quam extremos decedentium 
actus 3 propterea quosdam ego praetermisi , quorum 
alioqui nomina haud postremum in hoc opere lo- 
cum obtinere debuissent . In his Josephum Ontanno- 
nium censendum judico, Josephum item Martine- 
zium , et Antonium Villafannium , veteranos et pro- 
batissimos Sacerdotes : lectissimos quoque juvenes 
Franciscum Pavonium , et Joannem Antonium Bel- 
lidum : atque ex Adjutorum numero Joachimum 
Ayerbium, et Augustinum Martinezium : quorum 

a 2 



IV 



facta colligere non licuit , ut in aliquam exactac 
narrationis formam redigerentur 5 vel quia nullus ab 
initio ea perscripsit s vel quia temporum injuria , 
quae fuerant scripta , perierunt . Non deerunt for- 
tasse aliqui , qui hos, aut iis suppares in hoc Vi- 
rorum illustrium catalogo requirant : sed exiguam 
rerum ipsorum notitiam assecutus , malui nihil de 
illis , quam parum scribere , ne praeclaram , quam 
apud omnes obtinuerunt 5 virtutis opinionem nar- 
ratione minus justa detererem . Inter eos vero, quo- 
rum acta recensenda suscepi, non alium tenere or- 
dinem statui, nisi quem singulorum designat obi- 
tus, ut omnes, cujuscunque classis fuerint , eodem 
ego discrimine habeam, quo mors illos habuit. Eam 
autem operis partitionem commodissimam exisrima- 
vi , si omnia duobus complectar libris:in quorum 
primum lllos conjiciam 3 qui ante Societatis ever- 
sionem 5 in alterum , qui post lllam defuncti sunt 
vita . 

In verborum delectu sic studui esse diligens , 
ut non propterea multa non usurpaverim , qux nus- 
quam apud Ciceronem invenientur. Placet enim in 
hac parte sententia Cl. Edmundi Campiani , qui fi- 
dem catholicam , quam scriptis propugnaverat va- 
lidissimis , apud Londinenses fuso deinde sanguine 
confirmavit . Is, cum Pragae rhetoricam traderet , 
suos horcabatur auditores, ut quoad ejus fieri pos- 
set, Ciceronem exquisitissime referrent et exprime- 
rent : nihilque extra illum assumerent , quod non 
ingens utilitas , aut necessitas ftagitaret. Eam autem 
utilitatem interpretatur , cum vim 3 lucem , pon- 



V 

dus y securitatem apportet aliqua dictio , qua repu- 
diata , vel obscuritas , vel error , vel offensio non 
modica bonorum hominum jure timeri debeat. Nem- 
pe ( ait cap. 5. de imitatione rhetor. ) apud Cicero- 
nem perpessio , non passio tn<vemtur . Num propterea 
Chrtsttani non audebimus Chrtsti passtonem totidem literts 
et syllabis enuntiare ? Ter me qutdem potius in Ttbertm 
omnia Ciceronis opera pryrciantur , quam bujus unius dic- 
tiuncuU jactura fiat . Idemque existimat de vocibus 
pceniteniia , sacramentum , testamentum vetus et novum, 
quas constat non idem apud veteres significasse , 
quod modo apud Christianos. Hujus ego disertissi- 
mi , sanctissimique viri excmplo non dubitaverim 
praedicta nomina , aliaque illis affinia recipere , quae 
jam consensio fidelium, ipsaque verborum rehgio 
consecravit . 



0& 



AUCTORIS PROTESTATIO 



Qujtcunque in his Libris referam de -virtutibus 9 aut mira* 
culis quorumdam Virorum illustrium , ea me non alio sensu ac- 
cipere , <vel accip ab ullo ^velle prqfiteor , nisi quo illa solent , 
qus. humana duntaxat auctoritate nituntnr , ut UrbaniVIII. de- 
cretis obediam , et S. R. Ecclesia , cujus est earum rerum judi~ 
cium , debitum pr&stem obsequium . 



I N D E X 



VIRORUM ILLUSTRIUM 

Quorum Vit& in boc Libro conttnentur . 



Franciscus Atela . 


Pag. i 


Joannes Baptista Cosius. 


39 


Emmanuej Amezqueta . 


S4 


Josephus Fernanzius . 


7> 


Antonius Salgadus . 
• 


81 


Adrianus Antonius Crucius . 


97 


Emmanuel Lanza . 


IIO 


Emmanuel Cancela . 


133 


Josephus Joachimus Echaurius. 


i5i 


Augustinus Cardaverazius . 


166 


Joannes Martinus Zubiria. 


219 


Emmanuel Mazia. 


224 


Franciscus Xaverius Camus . 


239 


Josephus Aztina . 


2 6*j 


Gabriel de Barco . 


277 


Petrus Calatayudius . 


284 



V I D I T 

D. Josephus De Bonis Clericus Regularis S. Tauli , & 
in Eccl. Metrop. } Bonon. Tcenit. $ro Eminentiss. ac Re~ 
njerendiss. Domino D. Andrea Cardinali Joannetto , Ord. 
S. Benedicti , Congregat. Camaldul. Archiep Bonon. & 
S. R. I. Trincip . 

Die 28. Januarii 1795» 

IMFRIMATUR. 

Ir. Aloysius Maria Ceruti Vic. Gen. S. Officii Bomn. 



X 



DEVIRIS ILLUSTRIBUS 

I N CASTELLA VITERI 

SOCIETATEM JESU INGRESSIS 

fcT IN IXILIO IXSTINCTIS 

L I B E R L 



FRANCISCUS ATELA. 

T 

ln Cantabrix oppiduIo,cui nomcn est Munguia , ortum ha- 
buit e parentibus nobilitate conspicuis Franciscus Atela , die de- 
cima quinta Maii , anno septingentesimo primo supra millesi- 
mum . Puerili xtate transacta , cum eleganter scribere didi- 
cisset , et arithmeticae rudimentis esset imbutus, missus est 
Matritum, ubi munus in regiis officinis obtinuit , unde pluri- 
mos ad honoratiora quaeque munia gradum fecisse , compertum 
cst . Eandem sibi sortem Franciscus poterat polliceri , quippe 
cui et acris ingenii vis, et in expediendis qux demandata es- 
sent , assiduitas et solertia inerat quam maxima . Sed divinac 
providentiae beneficio , cujus est homines , etiam per ignotas 
eis ambages , ad illud vitae genus invitarc , et allicere , quod 
unicuique maxime accommodatum sit ad salutem ; postquam 
viam illam ad seculi honores pronam inierat , eidemque per 
aliquot annos institerat , cogitationes suas et consilia ad alia 
omnia convertit. Ccepit nimirum sedulo secum ipse reputare, 
prxcepta spes altioris fortuna: quam facile posset eum delu- 
dere: si votis responderet eventus, quam pungentibus cura- 
rum aculeis esset interim exagitandus : demum , si terrena 
omnia e sententia succederent, quot quantisque periculis ani- 
mae salus esset objecta . His diu multumque perpensis , et ad- 
junctis ad Deum precibus pro ipsius voluntate exploranda , 
tandem firmissime apud se constituit, ex incepto vitae cursu 
in Societatem Jesu , tanquam ex obnoxio tempestatibus mari in 
a tu- 



a * Dc.Viris Illustribur S.J. Lib. L 

tutissimum portum , sese recipere . Sed vidit , simulque doluit , 
cum vigesimum jam xtatis annum excessisset , quin grammati- 
cam ne a limine quidem salutasset , fieri nullo modo posse , ut 
Patribus Societatis latini sermonis expers adscribemur : quare, 
ut hunc obicem quam primum e medio tolleret , animum in- 
duxit Villamgarsiam sine mora proficisci , ubi grammaticis prae- 
ceptionibus quam citissime imbuendum se fore sperabat . Est 
autem Villagarsia ( ut aliquam ejus loci notitiam prsemitram , 
de quo loco ssepius meminisse opus erit ) in Jate patentibus 
Vaccxorum campis oppidum non ignobile , cui*multum cele- 
britatis accessit ex ibidem erecto Societatis Jesu Coljegio : in 
quo et Tirocinium constitutum erat , et Seminarium , pro ado- 
lescentibus Societatis ad omnem virtutem , et humanitatem in- 
formandis: pro externis autem discipulis Scholx etiam crant 
percelebres , in quas pueri latine scire cupientes h remotis to- 
tius Regni provinciis frequentissimi conveniebant . Huc igitur 
cum venisset Frariciscus , statim spinosa illa grammaticae rudimen- 
ta summa cum aviditate- devorare ccepit: tantaque animi con* 
tentione usus est , et tam strenuam in addiscendis praeceptis , 
iisdemque exercendis operam adhibuit,ut brevissimo undecim 
mensium spatio latinae linguac cognitionem sit adeptus . Id cum 
Superioribus innotuisset, ipsique facto periculo , sic habere 
probassent , cumque de honestis illius moribus , et prasclaris 
animi dotibus certiores jam facti essent ; solicitis ejusdeX) pre- 
cibus annuendum esse censuerunt : itaque in Societatem ad fc 
missus est Villacgarsix die decima tertia Februarii ann. 1723. 

Tirocinium ingressus , licet jam esset actate provectus , ta- 
men propter Deum repuerascere non erubuit: nec solum ad 
Societatis regulas acta, cogitataque sua componere studuit , sed 
minutiora etiam perfectionis consilia, quas primse illius insti- 
tutionis rnaxime sunt propria , et in quibus tanquam exiguis 
seminibus , spes magnarum olim frugum includitur , diligenter 
observabar . Illa rerum humanarum despicientia , quam , cum 
adhuc in Curia degeret , animo inseverat , non parum hic ad- 
olevit, easque radices egit, ut in uberiores deinde fructus ex- 
creverit . Altero probationis anno , ut ibi mos obtinuit , in Se- 
minarium se transferre iussus , ut literis humanioribus vacaret, 
eas sic adamavit , ut non solum hic impense fructuoseque co- 

lue- 



trdnciscus Atcla , 



i 



luerit , sed etiam cum severioribus disciplinis incumberet , mul- 
tam in eis operam subsecivis horis collocaret : quo etiam tem- 
pore , ut copiosiorem purioremque de Grccorum fontibus eru- 
ditionem hauriret, eorum linguam didicit . Absolutis studiis, in 
quibus semper et ingenii , et doctrinae laude excelluit , et tertia 
probatione peracta, in id sedulo incubuit , ut demandata sibi 
munera , quam accuratissime posset , expleret . 

Vallisoleti primum , in Collegio Ambrosiano studiorum 
inferiorum Praefectus designatus, humanitatem , et rhetoricam 
docuit . Cum autem sciret , boni Praeceptoris eas esse partes , 
ut discipulos cum cxteros quoslibet , tum maxime aetate adhuc 
teneros ad pietatem cum literis conjungendam excitet ; nihil eo- 
rum praetermittebat , quse in eum possent fmem conferre . Nam 
occasione vel ex opportunis Auctorum, quos pradegebat, sen- 
tentiis nata , vel aliunde qusesita , pueros ad amorem virtutis , 
et vitii fugam frequenter incitabat : et , quod maximum , ac 
efficacissimum incitamenti genus est, idipsum quotidiano suo 
exemplo efficere nunquam destitit . Apprime circumspectus et 
gravis , in vultu , in incessu , in totius corporis habitu singula- 
rem modestiam praeferebat : sed tamen ita gravis , ut comitatis 
seque memor, suavissimis unumquemque verbis alioqueretur : 
unde discipulorum amorem pariter , ac reverentiam sibi con- 
ciliabat. Tantaque inter illos de Magistri virtute invaluit opi- 
nio , ut eorum quidam de Prxfecto studiorum , ut assolet , cum 
altero colloquens, pervagatam de illo existimationem his verbis 
expresserit : Magister noster in corde Jesu habitare dicitnr . Quod 
non tam veluti a puero dictum , quam a majoribus in pueros 
derivatum , accipiendum est . Deinde Aristotelis philosophicos 
libros ibidem interpretatus est tanto ingenii acumine , tanta so- 
liditate doctrinse , ut et ipse prxclari Philosophi nomen sit ad- 
eptus, et auditores magno scientix apparatu e sua schola ins- 
tructos emiserit . 

Demenso autem artium curriculo , cum jam ad altiora , ut 
moris erat , provehendus esse videretur , denuo rhetorica , et 
poetica tractare compulsus est . Cum enim Franciscus Rabagus, 
qui Provincia; Castellanse tunc prseerat , prxstantissimum ali- 
que-m inter subditos disquireret , quem Villamgarsiam in Semi- 
narii Magistrum destinaret ; oculos in Atelam conjecit , qui tum 
a 2 ob 



4 



Dc Viris lllusmbur S. J. Lib. I. 



ob integritatem vitac , tum ob politioris literatur.c copiam ap- 
tissimus sibi visus est, sub cujus disciplina Societatis adolescen- 
tibus ct magna in literis fieret accessio , et de religiosx perfe- 
tionis studio nihil decederet. Neque hoc gravissimi viri judi- 
cium , qui in dignoscendis ac dijudicandis cujusque dotibussa- 
gacissimus erat , parum ad Atelx pertinet commendationem . Is 
autem nihil habuit morac , quin imperata perficeret , sed Vil- 
lamgarsiam veniens , dum sux non parcit operx , omnes injunc- 
ti officii partes diligenter implevit. Illud in primis curavit , ut 
et sua docendi , et discipulorum discendi ratio ad communem 
Societatis studiorum rationem conformaretur . Deinde , ut }uve- 
nes singulorum verborum proprietatem , et continentis oratio- 
nis venustatem ac elegantiam melius imbiberent , eos tantum 
pradegebat Auctorcs , in quibus incorruptx latinitatis succus , ct 
quasi sanguis continetur , hosque discipulis etiam in posterum 
maxime commendabat : erga illos vero , qui fucatam dicendi ra- 
tionem , seu verius garrulitatem consectantur , despectionem , et 
odium inspirabat . Eumque industriae sux retulit fructum , ut 
litcris humanioribus , deterso si quod eis adhxserat Juto , magnus 
in Seminario Villagariensi nitor accesserit , qui deinceps ab hoc 
initio magis increbuit, indeque in alias etiam per universam 
Provinciam scholas cmanavit . Denique, ut nullam amcenioris 
culturx partem negligerct, rudimenta Grxcx linguac , in qua 
jam ipse processerat, discipulis ibidem tradidit. 

Inde Palentiam missus cst,ubi Theologiam Scholasticam, 
ct Moralem alternis annis explicuit, domesticis de re morali 
collationibus similiter prefuit, et eorum examini in Episcopi 
Curia semper interfuit, qui Sacerdotia peterent, aut pro con» 
fessionibus excipiendis essent probandi. His omnibus obeundis 
muneribus tantam perspicacis ingenii subtilitatem , tam divitem 
solidioris doctrinas copiam ostendit, ut, quem ipse non quse- 
rebat , magnum omnium plausum , et acclamationem invene- 
rit. Nec minore dicendi e suggestu laude prxstitit , ad quod 
munus multa SS. Patrum lectione instructus accessit : quare O 
rator doctus , eloquens , ac singulari animarum zelo prseditus 
apud gravissimos quosque semper audivit. Ex iis Illustrissimus 
quidam Episcopus , inter Hispaniac Prxsules prxclaris dotibus 
commendatissimus , cum de paraeneticis quibusdam orationibus, 

quas 



frAHthcUS Atelet* 



1 



quas Atela ad Virgines Deo votas habuerat , aliquid inaudis- 
set , illas videndi desiderio captus est : quas cum legisset , ita 
probavit , ut eas sibi habere omnino voluerit . Ardentis ejus 
pro salute animarum studii , et fundatissimx doctrinx fama , 
cum longe ultra Palentinos fines excurreret , molestam illi per 
id tempus , et negotii plenam attulit occupationem . Infelix 
quxdam femina Religiosa multum , qux humana est infirmi- 
tas , de officio decesserat , et Palentiam ad quoddam Virginum 
Ccenobium est amandata . Hujus curam Supremus fidei Qux- 
sitor Francisco Atelx commisit , qui magnx caritatis officia diu 
erga illam exhibuit , confessionibus ejus excipiendis , instruc- 
tionibus , et consolationibus adhibendis. Qux dum exequitur^ 
non caritatis modo , sed patientix quoque prxclara edidit do- 
cumenta. Cum enim ad Ccenobium , ut jussa perageret, statis 
diebus accedebat ; vel diutius expectandum , dum sibi aditus ad 
Religiosx cellam pateret , unde ipsa pedem efferre ob nervo- 
rum contractionem non poterat ; vel illiberaliter ab illis exci- 
piebatur , quibus ingrata erat Atelx ad id muneris designatio. 
At ipse nihil hxc pensi habens, molestias quaslibet impertur- 
bato Jxtoque animo devorabat , dum feminam in rectam , a qua 
declinaverat , viam revocaret , revocatam in eadem conflrmaret: 
in quo sane non inutilem operam collocavit. 

Docendi munere perfunctum , cum Superiores aptissimum 
eum judicarent ad religiosam disciplinam prcmovendam , aliorum 
regimini destinarunt . Ac primum eidem Palentino Collegio prae- 
esse jussus est : ubi Jicet suam ad omnes curam extenderet , 
praecipua quadam solicitudine in Societatis juvenes intendebat, 
qui recens e tirocinio digressi , illuc ad Philosophiam addiscen- 
dam commigrabant . Memini ( quippe unus eorum ipse fui ) 
quam ardentes faces et universis , et singulis admoveret , ut in 
studia literarum omni ope , atque opere incumberent , simul- 
que nervos omnes contenderent, ne quid propterea de Chrii- 
tianx Philosophix perfectione remitterent . Eos aliquando in 
privatum Sacellum evocatos ad solidarum virtutum amorem fer- 
venti exhortatione incitabat : frequentius eorumdem colloquiis, 
a prandio , et a ccena haberi solitis , intererat : ibique suavis- 
simis verbis , opportunisque exemplis ex historia prxsertim do* 
mestica desumptis , quales Societatis Scholastici esse deberent. 



6 De Vws Illustrihm $.J. Lib. L 

quasi aliud agens, admonebat . Deinde Patribus ,qui Vallfsole- 
ti in tertia probatione exercebantur , Instructor datus est; quod 
munus virum exigebat , qualis erat Atela , scientia moraii , et 
mystica prxstantem , et in omnibus Instituti nostri partibus ap- 
prime versatum . Paucis post annis Coliegium Pompelonense 
administravit , in quo etiam religiosse perfectionis , et iiterarum 
studium , assiduamque in spiritualibus ministeriis operam mui- 
tum promovit . Ubique autem , ut ab omnibus sibi subditis se- 
dulam domestica; disciplinae custodiam exigebat, ita etiam eo- 
rumdem commodis attente invigilabat , atque , ut erat magno 
excelsoque animo , iiberaliter providebat . Cujus rei hoc unum 
proferam argumentum . Postquam Palentini Gollegii renuntia- 
tus est Rector , de constituenda suburbana Viila cogitavit , in 
quam Phiiosophi nostri feriatis a schola diebus relaxandi ani- 
mi causa concederent . Multae , nec leves huic operi perficien- 
do difficultates intercedebant , quse minus constantem animum 
ab incepto deterfuissent . Nec deerant , qui Collegium aere jam 
alieno gravatum , exafdificatione illa magis obserandnm fore ti- 
merent . Sed Rector, spe ilJa fretus, qux nunquam confun- 
dit ; et exemplo sibi propcsito sanctissimi Fundatoris Ignmi , 
qui in magnis etiam rei familiaris angustiis idem Romae , at- 
que in eundem finem effecit quod jam inierat consiiium , ur- 
gere perrexit. Itaque pecunia ab amicis, et notis corrogata, 
vineam cum adjuncto agro coemit,quarn solido muro cinxit: 
in ea domum , et Sacellum extruxit : pomariumque pulcherri- 
mum plantavit , multis feracium , ac diversarum arborum or- 
dinibus distinctum . Quce omnia tam solicite properavit , ut 
paucis post mensibus Phiiosophi in eam Villam consuetis va- 
cationum diebus divertere potuerint ; cum ante id tempus pre- 
caria in eum finem domo uterentur , quas perincommoda erat , 
et cujus aditu externis hominibus non poterat interdici . 

Sed quanquam splendore doctrinx , et prudentix Iaude, 
quarum in docendi , et gubernandi munere singulare specimen 
dedit, magnam de se Franciscus opinionem concitavitj in re- 
liquis tamen ministeriis , qux ad spiritualem animorum cultu- 
ram maxime pertinent , nihilo minus commendabilem se pra;- 
buit . Dum scientiis docendis incumbebat, cui operi bonam 
vitae sux partem impendit , mirabantur plerique , tantum tem- 

po- 



Vrdnriscus Ateld » 



7 



poris ad juvandos in spiritu proximos homini superesse , quan- 
rum alii , ab literariis occupationibus Hberi , invenire vix pos- 
sent. Sed cum essec ingenio, ac doctrina praestantissimus , et 
in agendo navus et impiger; cum item otio desidi nihil con- 
cederet , quieti vero et honesta; recreationi non parum detra- 
heret ; discipulis quidem nulia in re deerat, aliis autem , ipsius 
opera uti volentibus , se se liberalissime commodabat . Itaque 
non modo confessionibus excipiendis , et habendis concioni- 
bus , sed visitandis etiam carceribus , et nosocomiis , interdum 
quoque sacris expeditionibus in circumjecta oppida obeundis 
omnes hominum ordines in via salutis adjuvabat . Postquam 
vero magisterii et gubernationis curis fuit expeditus, Pompelo- 
ne Palentiam regressus , ibidem emendandis civium moribus , 
ac pietati fovendac ad ultimam fere vitae clausulam indefesse 
adlaboravit . Ibi , pneter Congregationem , quam Bonse mortis 
appellant , alteram etiam ei Superiores commiserunt ,qux Scho- 
la Mariana dicitur . Hanc magno populorum commodo sub 
initium hujus seculi erexit P. Hieronymus Dutarius , qui e li- 
teraria pal<estra , in qua magno sapientium plausu versabatur , 
ad evangelizandum pauperibus prosiliens , plurimas Hispaniac ur» 
bes sacris Missionibus lustravit , et Compostelhe Mici , sed prac- 
coci morte correptus est anno i7i7,aetatis suas 47. Quicunque 
suum illi Scholx nomen dedisset, intra breve , ac definitum 
temporis spatium et testamentum condere , et generalem ante- 
actx vitx confessionem facere tenebatur : scenicis actibus , tau- 
rorumque agitandorum spectaculis interesse , severe omnibus in- 
terdictum : aliisque id genus consiliis dirigebantur , quas ad mi« 
nucndum peccati fomitem , et virtutis augendum studium va- 
lebant quamplurimum . In eam nobilissimi Equites , gravissimi 
Saccrdotes , atque adeo Illustrissimi Episcopi adscribi petebant: 
nec tamen cxteri e plebe homines excludebantur , ut latius 
optimse institutionis fructus efFunderetur , qui sane uberrimus 
erat in ejus Scholx alumnis , eumque ad ipsorum etiam domes- 
ticos , atque ad alios bene mulios iidem derivabant . Neque so~ 
lum in Societatis Coliegiis , sed alibi etiam constituta erat Scho- 
la Mariana , ut Virovescx , Secontise , Tydes , et Ponte Reginx : 
quo plerumque aliquis e propinqui Collegii Patribus quotan- 
nis accedebat, ut Scholae alumnis per spiritualia exercitia no- 

vas 



8 De Vitts lllusmbut 5*./. Lib. I. 

vas adderet vires , ad Christiana officia perfectius adimplenda , 
ct specialem Deiparae Virgini cultum exhibendum. 

His ergo Marianis Sodalibus, qui Palentias peramptum ac 
pulcherrimum pro ipsorum functionibus Sacellum excitaverant, 
cum pncfectus fuisset Atela , omnes industriae sux vires eo con- 
tulit, ut ipsi ad piae Sodalitatis regulas vitam suam compone- 
rent , et in virtutes uniuscujusque statui maxime proprias dili- 
gentissime incumberent . Nec parvum operas suae fructum re- 
ferebat: nam Sodales illi, etsi conditione dispares , omnes ta- 
men humilitatis, ac pietatis officia pari studio intra Scholam 
obibant , et extra illam modestia , et honestate morum inter 
reliquos cives facile dignoscebantur . Cum autem exercitiis S. 
Ignatii singulis annis , juxta instituti sui normam per octo die- 
rum spatium vacabant, tunc enimvero ardens Patris Atela: ze- 
lus emicabat . Ut enim spirituali eorum saluti majorem in mo- 
dum consuleret , ipse sux valetudinis curam negligebat : et in 
proponendis meditationibus , habendisque hortationibus , et in- 
structionibus adeo laborabat impense , ut vires eum pene de- 
ficerent , opusque haberet interdum supra lectum tantisper 
decumbere , ut lassum defatigatione corpus reficeret ; unde 
ad suos novo impetu, novoque conatu redibat . Atque his S. 
Ignatii exercitationibus non modo Marianae Scholae discipulos 
cxcoluit, sed multi etiam alii ejus opera inducti sunt , ut hoc 
praesentissimo remedio ad purgandos, et confirmandos in vir- 
tute animos uterentur . Unde longo annorum tractu quinquies 
quotannis , vel eo etiam amplius illa exercitia diversis audito- 
rum classibus meditanda proposuit . Nam prarter Scholae Ma- 
rianas alumnos , ct viri , et feminae , ct Scholastici Palentini , 
singuli eorum ordines singulis hebdomadis , magna frequentia 
in ardem nostram accurrebant, ubi sub Atela: directione sacris 
commentationibus exercebantur, indeque in sua tecta multis o- 
nusti donis coelestibus discedebant . Praeterea , cum lllustrissi- 
mus Episcopus Andreas Bustamantius optime nosset Atelae in 
hoc spiritualium armorum genere tractando dexteritatem , quot- 
quot sacris erant Ordinibus initiandi , per plurimos annos ad 
eum sxpe remisit, ut prius sub illius ductu his cxcrcitiis ope- 
ram darent . Hi autem , dum consuetum Ordinationum ten> 
pus.appettbat , magnis copiis Palcntiam adventabant, eisdem* 

que 



Frdnclscus Ateld . 



9 



que in Sacello Marianae Scholae congregatis P. Francfscus non 
modo prioris hebdomadae meditationes gravissima dictione ex- 
ponebat , sed multa etiam alia pertractabat , qux Sacerdotii can- 
didatis maxime convenirent . 

Quod autem in his , aliisque publicis exhortationibus , et 
privatis etiam consiliis seminabat , postmodum copiose deme- 
tebat , cum ad confessiones audiendas pro sacro tribunali se- 
deret . In quo sane ministerio illud magnam partem visus est 
obtinuisse , quod olim a Deo enixe fuerat deprecatus . Jam 
enim ab anno hujus seculi quadragesimo quarto , ut ex com- 
mentariolo autographo constat , qucd ipse proprio sanguine , 
annuente Superiore , obsignavit , magna sibi bona ccelestia , et 
Spiritus Sancti dona flagrantissimis votis optabat , eademque a 
Deo , meritis Beatissimas Virginis interpositis , instantissime de- 
poscebat, ut heroica scilicet virtutum opera exequeretur . Ibi 
ergo inter alia multa , qux humillime rogat : „ Peto , inquit , 
„ nulli unquam in tota vita mea pneesse , nisi illis duntaxat 
„ animabus , quas in ministerio audiendi confessiones , vel gu- 
„ bernandi , et dirigendi ad coelum animas , Sacerdotalis ju- 
„ risdictio , et potestas sibi subjectas necessario agnoscit ; a quo 
„ Prxsulatu tam longe sum ut abhorream , ut potius petam 
„ plurimos mihi ejusmodi gubernandos assumere , hosque ma- 
„ xime pauperes , despectos , infirmos , afrlictos , et quotquot 
„ ob aliquam specialem necessitatem mea opera indigeant „ . 
Hae preces, Apostolico viro dignae , non irritae cecidere : nam 
plurimi utriusque sexus , omnium ordinum , omniumque aeta- 
tum illum conscientiae suac arbitrum quaesierunt : multos , qui 
carcere , aut infirmitate detinebantur , ipse libenter convenie- 
bat : plures etiam Sacras Virgines vel prsesens voce , vel ab- 
sens scriptis literis ad singulare virtutis studium inflammavit . 
Ut autem in hoc spirituali magisterio rectum tcneret iter , et 
scopuios declinaret , in quos vel discipuli , vel ipsi etiam Ma- 
gistri nonnunquam miserabiliter impegerunt , multam non mo- 
ralimodo,sed mysticx quoque Theologise operam dedit . Nam 
pr^ter alios Ascetas, tres illos celebres Ludovicos Granaten- 
sem , a Ponte , et a Palma j Godinium item, Jacobum Alva- 
rum , et Regueram non tantum legerat , sed pene etiam im- 
biberat, eorumque compendia sibi comparaverat , ut ipsorum 
b pr*~ 



10 



De Viris Illustrthus S. J. Lih. I. 



prsecepta , cum usus esset , haberet in promptu . His adjutus 
prxsidiis , adhibitoque frequenti ad Patrem luminum recursu, 
plures animas , quse se ejus directioni permiserant , ad eminen- 
tem perfectionis gradum evexit . Quas inter ejusdem Francisci 
sororem commemorare non desinam , quse in Lermensi Mo- 
nasterio religiosam professa vitam , optimi fratris consiliis , quo- 
cum epistolare commercium inierat, tam innocentis , et auste- 
rae vitae genus instituit , idque tam perseveranter, et humiliter 
tenuit , ut Deus illam multis , extraordinariisque donis ccelesti- 
bus cumulaverit . 

Hi autem ex ordine secularium , qui frequenter ad eum , 
ut conscientiam deponerent , accedebant , non satis habebat ip- 
se , si letales vitarent noxas , sed ad leves etiam cavendas , et 
ad virtutem sedulo consectandam inducebat . In quo tam fruc- 
tuosus fuit ejus labor , ut is, qui illorum confessiones inter- 
dum excepit , absente videlicet , vel xgrotante Francisco , in- 
tegerrimos eorum mores , et in seterna salute procuranda so- 
lertiam magnopere • admiraretur . In iis erat innupta quxdam 
femina , ad quam in spirituali via sine offensione dirigendam 
magna discretione ac prudentia , nec minore doctrina opus e- 
rat . Nam Deus hinc singularibus illam gratiis dignabatur ; in- 
de vero Dxmoni tantam adversus eam potestatem permiserat, 
ut ( quod B. Eustochio Patavinae , aliisque sanctissimis femi- 
nis , ac viris evenisse , gravissimi Scriptores hominum memo- 
nx prodidere ) ipsam multis annis obsederit , atque miserandum 
in modum vexaverit . Sacpe enim eam aut in puteum pr.eci- 
pitem dabat , aut sublimem e trabibus suspendebat : nunc in 
longinqua , et prarrupta loca brevissimo tempore deportabat , 
indeque citissime reducebat : nunc domi , marmoream veluti 
itatuam , tanto pondere sistebat immotam , atque rigentem , ut 
illam dimovere loco , aut ejus saltem inflectere digitum robus- 
tissimi quique non possent : denique frequenter eam crudelis- 
sime diverberabat , dirisque torquebat modis , omnium scilicet 
distractione membrorum , tanto cum crepitantium ossium stri- 
dore , ut adstantibus horrorem pariter , et commiserationera 
incuteret . 

Sed in his Diabolicis machinis dissolvendis ostendere vo- 
luisse videtur Deus, quantum P. Francisco dorainium adver- 

sus 



Franclscus Ateld . 



ii 



sus Satanam concessisset : aut iliud certe significarum , testa- 
tumque mortalibus voluit , quam efficax nempe sit animarum 
ducis imperium , ad clientes suos e Dsemonum fraudibus , et 
insultibus liberandos. Nam quoties illa pia xque ac miseran- 
da femina prxdictis Diaboli insectationibus premebatur; mis- 
sa ad illam schedula , cui solum Atelac nomen esset inscriptum , 
aut hujus etiam mandato per internuntium misso , ut e loco 
recederet , cui erat affixa ; statim tenebrionis miseri artes, et 
machinationes omncs in fumos abibant : ipseque vel abscede- 
bat omnino , vel liberam saltem relinquebat , et expeditam fe- 
minam , qua: hos plerumque conflictus ingeminandis suavissi- 
mis Jesu ac Mariae nominibus , aut alia quapiam pia exclama- 
tione finiebat . Quoniam vero multoties haud ita facile inter- 
nosceres , an mulier sponte sua , anne malignus hostis per ip- 
sam quacdam et loqueretur , et agerct; Franciscus pro ea,,qua 
pollebat sagacitate ac prudentia, illius dicta factaque attentis- 
sime dispiciebat , omniaque ad sanctissimae doctrinae canones, 
et spiritualium Magistrorum regulas expendebat . Et postquam , 
rebus mature perpensis , opportunisque factis periculis invenit , 
mulierem , etsi a maligno spiritu obsessam ac divexatam , sn- 
terius tamen Spiritu Dei agi , proculque ab omni fictionis la- 
be paratam mentem habere ad ccelestes satus excipiendos et 
confovendos ; tunc omnem suam industnam ad illam excolen- 
dam et perficiendam adhibuit . Ipsa vero diligenti culturae , ac 
divinis influxibus ita respondit ,ut copiosum ediderit fructum 
vitac non innocentis modo , sed pietatis etiam operibus plenae , 
et christianis ornatar virtutibus , inter quas iila eminebat, quam 
Macarius veri Christiani , alii Electorum propriam csse notam 
affirmant , humilitas nempe singularis : unde apud plerosque 
civium mulieris sanctae famam obtinuit . 

Atque hxc ego fusiore forsan calamo propterea persequor, 
non quod muiieris , quantumvis pi# , laudes texere decreve- 
rim; sed quia Francisco nostro prudenti* , et industrise , nec- 
non discretionis spirituum laudem , quac nonnihil inde derrita 
est, assermdam fiiisss censuerim : tum etiam eo vel maximc , 
quod ex hujus occasione feminac dirigendx , Deus eidem Fran- 
cisco,licet jam sponte currenti , majus tamen ad perfectionem 
incitamentum adjecerit. Neque enim novuin est , aut insuetum , 
b 2 ut 



12 



De Viris lllustribus S. J. Lib. I. 



ut ccelestis Pater, qui nonnumquam revelat parrulis , quac abs- 
condita sunt a sapientibus , hos etiam per illos aliquando ins- 
tructos et admonitos velit. Pra:dicta igitur mulier, quae scri- 
bere nunquam didicerat, sed Confessarii jussu literas eatenus 
depingebat , quantum sat erat , ut caperentur , epistolam ad 
Atelam dedit, quae magnos huic ad virtutem animos addidit , 
ut mox dicam . Hic autem mulieris epistolam latine subjiciam, 
additis tantum interpunctionibus , quae in autographo Hispa» 
no non extant . 

,, Gratia Domini nostri nobis adsit , dilectissime in Chris- 
,,to Pater. Tuam in spiritualibus progressionem quam vehe- 
„ menter cupiam , haud equidem possim verbis exprimere . Si 
„ efficere possem , ut ipse in omnibus Angeius esses , asque ni- 
mirum in cogitationibus , ac verbis , et operationibus tuis ; 
„ vel^ut solam ossium coagmentationem haberes , cartera purus 
„ fores spiritus ; novit utique Dominus , id me quovis etiam 
„ durissimo pacto effecturam . Cum autem intimam tui cum Chris- 
„ to unionem tantopere aveam , hsec tibj , quae jam dico , pro- 
„ ponenda censui. Humilis esto, silentii studiosus , tecum ip- 
„ so in secreto cordis habitans , omnia hominum colloquia va- 
>, na declinans, cum assidua mentis in Deum elevatione , cum 
„ profunda demissione ac reverentia , piaque ac solicita inten- 
„ tione divini Servatoris nostri glorificandi . Conare , quantum 
s, poteris , ut emundatam conscientiam habeas per humilem con- 
55 fessionem , cum firmo emendationis proposito , magnaque de- 
„ testatione , et ingenti dolore peccatorum omnium , exposi- 
55 tis coram Deo universis aerumnis , et perturbationibus animi, 
„ ut ipse , quippe tam potens Rex , divini sui amoris radium 
s, emittat , quo eas mitiget ,cmnesGue fallaces concupisentix mo- 
> 9 tus contineantur . Sensus item externos pariter , et internos 
„ caute custodias , ut ne rebus vanis inhxreas : magnam quip- 
„ pe perniciem incurret, quisquis inanibus phantasmatis immo- 
„retur: inde enim facile inclinabimus ad viliora, unde pro- 
„ fectus nostri jacturam faciemus , et iratis ab Deo oculis as- 
„ piciemur . Cor tuum assidue lugeat , et sensus tanquam emor- 
„ tui sint ad risum . Esto diligens , nunquamque desidiosus in Dei 
„ servitio : nullius rei cupidus , nisi solius Dei glorix , et pro 
„ gloria Dei paratus ad quadibet toleranda . Prxcipue vero dum 

„ sac- 



Frdnclscus Atela . 



„ sacris operaberis , divinumque persolves officium , omnem 
„ aliam curam a te procul abigas , et cor tuum in utraque 
„ functione Salvatoris Cordi copuletur , omni excusso torpo- 
„ re ac desidia : et quanquam in reliquis etiam precibus , piis- 
„ que exercitiis eodem te modo geras , oportet, singulari ta- 
„ men studio in duobus prasdictis istuc efficies : et ubique te 
„ Domino offeras , ejusque Divinae voluntati committas, ut 
„ tanquam moderator omnium , quse in te sunt, de iis pro 
,, arbitrio suo et nunc , et in aevum omne decernat . Haec om- 
„ nia et alia , quae egomet, ut sum adeo inepta, plane non 
„ capio , Deus a te requirit . Id tibi demum edico , Deum 
„ cor tuum exigere : absit itaque , ut per nos unquam stet , 
„ quominus illud sibi praebeamus : quin potius in medio Cor- 
„ de ipsius nostra itidem corda sistamus , ut omnes istorum 
„ labes ipse , utpote flagrantissimus ignis , absumat in flammis 
„ caritatis erga peccatores fratres nostros , et in flammis timo- 
„ ris , ne unquam ab eo , quod sibi placitum fuerit , deficia- 
„ mus , atque Ievissimorum quorumcunque defectuum vel um- 
„ bram ipsam a nobis propulsemus ; in flammis denique amo- 
„ ris , qux sunt videlicet pennar , quibus simplicium adinstar 
„ columbarum ad eminentem mysteriorum Dei contemplatio- 
„ nem evolemus : qux omnia a tam benigno Domino ita pror* 
„ sus expecto . „ 

Has literas Franciscus , cum esset humilis , adeoque a 
quolibet etiam inferiore doceri paratus , et insuper in virtuti- 
bus proficiendi avidissimus , tanquam a Deo mitterentur, ac- 
cepit : eisque perlectis , ad ipsarum calcem hxc inter alia sub- 
junxit : „ Vellem equidem modo creaturarum omnium , quac 
„ te , Domine , venerari noverunt , vires et facultates unus 
„ ego continere universas , ut earumdem singulas adorationes 
„ et obsequia in unum cuncta conflarem , eorumque quasi suc- 
„ cum ab omni admixtione secretum tibi tanquam tantillum 
„ munusculum devoverem : nam revera minuta sunt omnia co- 
„ ram te, o immensurabilis et infinita Majestas ! sed minutias 
„ nostras ipse aliquo in pretio habere, in eisque tibi compla- 
„ cere consuevisti ; cum utique scias , nos plura, potiorave pra:s- 
„ tare non posse . Sed et cum minora quam pro viribus agi- 
„ mus , quod malum, aut imperfectum sit , solitus es miseri- 

„ cor- 



M 



Dff Viris lllustribus S. /. Lib. I. 



„ corditer dissimulare , et qux propius a perfectione absunt , 
„ paterna clementia et amore secernere , ut ea remunereris . 
„ Ego vero quam ad me mittis instructionem , quanta maxima 
„ possum reverentia suscipio . Tuum ipsius Cor immortales ti- 
„ bi pro tanto dono gratias habeat : Sanctissima Mater tua , 
,,et qui tuus putabatur Pater, eas tibi pariter agant: Sanctus 
„ item Michael , meusque S. P. Ignatius , et quotquot An- 
„ geli , Sancti , ac Justi precibus suis , ut hanc ad me hor- 
„ tationem dirigeres , effecerunt , grates tibi referant universi . 
„ Tu autem , liberalissime Donator , et Rex munificentissime, 
„ uberem et cumulatissimam gratiam mihi dona , ut quaecun- 
„ que misericorditer imperas , ipse perficiam . O si peccato* 
„ rum meorum penitus obliviscerere ! O si me tandem e servitu- 
„ te mearum affectionum eximeres ! O utinam me humilem 
„ efficias , mansuetum , caritate fiagrantem , silentii studiosum, 
„ patientem , castum instar Angeli , sine macula vel umbra , 
„ qux ne involuntarie quidem abhorreat ab Angelica ista vir- 
„ tute , quae in pectore tuo adeo in honore est . Ipse quidem 
„ profiteor, me tuum esse , tuxque voluntati me totum per- 
„ mittere , ut mecum agas , prout tibi libitum fuerit : tantum- 
„ modo ita omnia disponas, ut tibi semper ego placeam, 
„ measque cogitationes, et consilia omnia ad gloriam tuam , et 
3 , animarum commoda unice dirigam . Codum ac terram tes- 
„ tor , ita me velle ; tibique omnibus animi mei viribus ita 
,,confirmo . Ipsa die Apparitionis S. Michaelis 1746. Opus 
„ manuum tuarum , tibi devotum = Franciscus Christi Cru» 
„ cifixi „ . 

Hxc nimirum erat aviditas , ardensque studium , quo Fran- 
ciscus sux perfectioni inhiabat : hoc vehemens virtutum om- 
nium desiderium , et laudabilis sane conatus , quo illas a Deo 
exposcebat . Cum autem initium sapienti<e , quae ipsa virtus 
est , verissima sit disciplinx concupiscentia , non temere qui- 
vis inde conjecerit, multum in virtutibus profecisse, qui eas 
et tam ardenter ambiebat, et tam enixe a Domino effiagita- 
bat . Nec facile profecto fuisset , in excolendis perficiendis- 
que aliis , cjuod hactenus diximus , adeo strenuam , assiduam, 
fructuosamqne operam collocasse , nisi foret ipse sui perfl- 
ciendi studiosus , et quotidianse in virtutibus progressionis val- 

de 



frdnclscus Ateld . 



de solicitus . De illius ergo virtutibus , quanquam non pauca 
sparsim jam indicavi , singillatim modo dicturus , eos in pri- 
mis proferam testes , qui Franciscum intime noverunt : duos 
praesertim maxime incorruptos , quorum altero Franciscus 5 
dum vixit , familiarissime usus est : alter Francisco per aliquot 
annos , eosque vitae ipsius postremos , k sacris confessionibus 
fuit . Deinde , quod maximum ad faciendam fidem pondus 
habere debet , ex ejusdem Francisci commentariis haud pauca 
depromam . Ipse enim , attentos pietatis cultores imitatus , ani- 
mi sui sensa , pia vota , prxcipuaque Deo ferventius inservien- 
di proposita s-epe in scriptis referebat , cum ne illa memoria 
exciderent , tum etiam ut vigilantiam excitaret , siquidem pers» 
cribendi solicitudo studium augere solet observandi . Hxc autem 
scripta ( qux fors fortuna servavit , cum innumera alia et in 
communi illo praeproperac expulsionis naufragio , et in itinere 
Italico interierint ) pleraque subscripta sunt proprio ipsius Fran- 
cisci sanguine, quem ipse, inflicto sibi vulnere Superiorum 
permissu , e pectore eliciebat . Hispano idiomate conscripta 
sunt omnia , uno dempto latino , quod cseteris aliquanto est 
spissius : omniaque dignissima plane sunt , quae integra excri- 
berentur , cum suavissimos pietatis sensus erga Deum ac Sanc- 
tos , demississimam sui opinionem , infatigabdem juvandi pro- 
ximos animum , et insatiabilem sitim propius ad Deum per 
crucem accedendi undique spirent. In fusiore gestorum ejus 
narratione locum obtinere poterunt non importunum : hic au- 
tem ego has veluti tabulas interdum exhibebo, ut ea conhV 
mem , quae de illius virtutibus jam dicam . 

Imaginandi facultatem nobilissimam nactus erat Francis- 
cus , qui hoc naturae dono mirifice adjutus est, ad fidei su- 
pernaturalis perfectionem et vigorem augendum . In qux enim 
objecta imaginationis sux vim ipse dirigeret , illa non aspicie- 
bat modo, sed penitus introspiciebat, et quasi manibus con- 
trectabat . Cum autem , ratione duce , ipsaque fide magistra 5 
phantasiam ille suam non solum a noxiis severe compesctret, 
sed ab inutilibus etiam rebus continere satageret , in altissimas 
fidei nostrae veritates , gravissimaque Religionis principia suas 
frequentissime cogitationes intendebat . / tque illa quidem non 
tantum firmissima mentis adhxsione credebat , sed attenta in- 

su- 



l6 De Viris Illustrihus S. J. Lih. I. 

super longaque meditatione contemplabatur . Indeque fiebat , 
ut de Deo , Deique operibus cum familiaribus colloqui in 
deliciis haberet : quibus in coiloquiis tam alte nonnunquam 
rebus immergebatur divinis , ut pene extra se rapi videretur . 
Saepius his in collocutionibus accidit , ut abrupto sermone 5 
tacitus et immotus diu consisteret , eo tantum statux dissimi- 
lis , quod facies ejus alterna mutabatur variatione coloris , 
nunc rubei tanquam ignis , nunc adinstar cerx subpallidi , jux- 
ta diversum scilicet flammse illius accessum , sive recessum , a 
qua ipse agitabatur interne : eamque sanctam commotioncm 
placidissimx ut plurimum excipiebant lacrymx , suavissimacque 
et iteratx JESU, et MARIiE invocationes . Etiam in vulga- 
ribus vitse socialis actionibus , Deum fide praesentem intueri 
ac revereri-, ex modesta vultus ? totiusque corporis composi- 
tione indicabat*. In sanctioribus vero, pracsertimque dum di- 
vinam offerret Hostiam , in qua offerenda horx fere dodran- 
tem impendebat, non facile dictu est , quantam gravitatem 
ac reverentiam exhiberet , cum etiam in adstantibus eam ipse 
excitaret . Cum autem Deum e coelo sacerrimis verbis jam 
jam erat evocaturus , deincepsque dum praesentem in ara con- 
tuebatur , sacro quodam horrore ita corripiebatur , ut exterius 
quoque tremore concuti animadverterent , qui ei sacrificanti 
ministrabant : quod omnes vividse illius fidei , summsequse re- 
verentiae tribuebant . Peractoque sacrificio , aegre ferebat a col- 
loquiis et amplexibus inhabitantis in se Dei vel tantillum im- 
pediri . 

Excellens hoc fidei donum magnis ille precibus exorave- 
rat , quippe in commentario illo latmo , de quo supra memi- 
nimus, ita Deum per Virginem Matrem jam olim deprecaba- 
tur: ,, Peto fidem magnam,et pro ea confirmanda inttlligen- 
„ tiam sacrarum Scripturarum , ut ab Ecclesia Catholica Apos- 
„ tolica Romana intelliguntur : et praeterea humillimam sub- 
„ jectionem , piamque et intimam arfectionem ad credendum 
„omnia omnino revelata , et ab Ecclesia sancta proposita,ea 
„nimirum amplectendo non solum humiliter, sed etiam de- 
„ vote , et amanter : ac proinde ex hac hora pro tota vita 
„ mea , et maxime pro supremo articulo mortis profiteor om- 
„ nes articulos Symboli Apostolorum , et Athanasii , et quid- 

„ quid 



Franciscut Atcla , 



„ quid prarterea vel continetur in Scripturis Sanctis , vel de- 
„ finivit Ecclesia super omnem , et super quamlibet in parti- 
„ culari materiam , vel punctum , quod sive ad fidem , sive- 
5 , ad mores juxta ejusdem Ecclesia: sensum quoquomodo per- 
„ tinere videatur . Detestorque , et abominor omnes omnino 
„ errores , hacreses , schismata , et quidquid ab Ecclesix regu- 
„ la , qux firmamentum est , et columna veritatis , quovis pac- 
„ to vel latum unguem discedere videatur . „ Hoc modo in 
fide fundatus , et stabilis , ita crevit in cognitione Domini nos- 
tri , et Salvatoris Jesu Christi , ut in hoc mundo nihil opta- 
ret ardentius , quam ut publicum sux fidei testimonium Deo , 
AngeJis, et hominibus exhiberet per acerbissimum , et imma- 
ne martyrium . Id ille saepius testatus est familiarissimo suo; 
sed tam asseveranter , ac serio , ut sanguis , inter affirmandum , 
ad oculos , et genas , totamque faciem copiosius accurreret , qua- 
si jam effundi gestiret . 

Spem fidei supparem a Deo perenni bonorum omnium 
fonte obtinuisse Franciscum, vel inde tantum conjiceres ,quod 
animum ad egregia paratiim , ab omnique inani formidine va- 
cuum gerebat . Nimirum in eo factis expressum vidisscs , quod 
S. Ignatius suis optabit in filiis: ut se ipsi wncerent , timores* 
que ab sese ownes abjtcerent , qui Dei fiduciam minuerent , /w 
fedirentqne quommus s^em omnem in uno Deo reponerent , ac lo- 
cartnt »(Hist* Soc. p. 1. 1. 9. ) Hoc prxclarum consilium Fran- 
ciscus sjepius in actionem deduxit . Dum Collegium regeret Pa- 
lentinum , Viliam , ut in loco significavi , a fundamentis ex- 
truxit , aliaque ad templi nitorem augendum , qux mox di- 
cam, efFecit; cum annuis Colleeium illud reditibus tam mo- 
dicis uteretur, ut alendis Sociis vix unquam sufficerent . At 
Franciscus , cui pectus erat, fiducix plenum , divina: providen- 
tix thesauris confisus , quae anfmo designaverat , eadem porro 
urgere non destitit. Nec tamen unquam propterea sibi subdi- 
tos minus liberaliter habuit : nam siquid interdum de Collegii 
arca in eos sumptus distraxerat , mox de largitionibus amico- 
rum , quo> multos et opibus, et dignitate prxstantes sibi con- 
ciiiaverat, reponenda curavit . Cum autem divinam largitatem 
humanis , ac perituris in rebus tam proiixe beneficam experi- 
retur, magnas inde spes ejus vires accepit,ut in spirituaiibus 



1 8 De Yiris Ilhttribu* S. J. Lib. T. 

maxime sibi adfuturam esse confideret; cum ut ipse profice* 
ret , tum etiam ut eos , quos in eisdem promovendos susce- 
perat , recte dirigeret . Quidam e subditis , nescio quid rerum 
suarum consulturus, ad Franciscum accessit : is autem , audi- 
tis qux proposita sibi fuerant , sacrum codicem arripit , ubi 
sors tulit^ aperit, legit : paucisque lcctis versiculis, subditus, 
quod sibi in praesentia maxime opportunum erat, accepit. 

Ipse vero Franciscus ccelestia , et seterna bona , qux Deus 
fldelibus servis daturum esse recepit , ut ardenter desiderabat, 
ita etiam sperabat fldenter , de iisdemque frequentissima , et 
sutvissima intermiscebat colloquia . Omnes sensuum voJupta- 
tes , quantumlibet innocentes sint et honestae , omnia terrena 
solatia , quidquid denique in hac rerum universitate dulce , ac 
jucundum est, dum ad liquidissima supernx patriae gaudia con- 
ferret (conferebat autem sarpissime) omnia, inquam, veluti pue- 
rilia oblectamenta , seu verius tanquam stercora reputabat . Fre- 
quenter proinde cum S. P. Ignatio solitus erat exclamare : 
Heu ! quam sordet terra , dum Ccelum aspicio l In publicis 
ejus ad populum orationibus, quae vel tota: de hoc erant ar- 
gumento , vel saltem illud obiter attingebant , in alium mu- 
tari virum , seque ipsum excedere videbatur . Non raro tamen , 
licet singulari praeditum eloquentia , verba illum deflciebant , 
ut auditoribus omnia signiflcaret, quac ipse de felicissima Bea- 
torum sede , immen oque iJlo deliciarum pelago cogiraticne 
comprehenderat . Multus fuit in evolvendis operibus , qu* sub 
Dionysii Areopagitar nomine circumferuntur: et in eorum Auc- 
torem prxcipuo quodam ferebatur affectu , propterea quod de 
Deo , ac divinis magnifice loquitur , iJliusque stiJum eo de no- 
inine adamabat , quod animum suum intime pervaderet , cp- 
timeque cum ipsius loquendi ratione congrueret : unde etiam 
ipse de Deo et altissime sentire , et optime sperare , non pa- 
rum ex ea lectione didicerat. 

_ Non ideo tamen spes illius impugnationibus caruit : quin 
potius ipse in adversarhs suis fatetur interdum, magno se ti- 
more ccncuti, dum ea,qua; sibi a Deo objicienda essent , re- 
putabat; postrcmasque Dacmonis oppugnationes in sua; mortis 
articulo vaide expavescere . Sed in liis animi dimicationibus , 
assumens scutum fldei , in eo omnia iela nequissimi ignea ex- 

tin- 



franciscus Atcla, 



*9 



tinguebat , sicque spem suam servabat illxsam . Nempe ad in- 
finita Redemptoris nostri merita , et immensam ejus clemen- 
tiam recurrebat, cujus ad conspectum mala eum merita non 
amplius deterrebant . Id suis Francisci verbis , quibus hinc vi- 
litatem suam , inde Dei misericordiam exaggerat , melius ex- 
plicabo . Sic enim suis in codiciliis scribit : „ Et quoniam cce- 
„lestes Spiritus illi mundissimi , et purissimi admirentur, et 
stupeant necesse est, si me viderint ccelos introeuntem , age , 
Salvator humanissime , ostenta Redemptionem tuam , et 
da novam gloriam Spiritibus iliis beatissimis , novamque oc* 
„ casionem laudandi , et magnificandi inexhaustas et incom- 
„ prehensibilt;s divitias misericordisc tuse , in salvando me , om- 
„ nium utique impiorum impiissimo , sordidorum sordidissimo , 
„ tt perditorum perditisstmo . Sic fiet , ut me ad conspectum 
„ tuum in caJorum sublimia deducro , resonet illa ccelestis 
„ Aula novo cantico cekbrante rr.agnitudinem Redemptionis 
„ tuae , et miseratk>num tuarum inenarrabiJium , quse sunt pro- 
„fecto super omnia cpera tua.„ Tam ingeniosa est humilis 
in Deo fiducia, ut unde maxime timere quis posset, majus 
inde sperandi argumentum dc'sumat. 

Jam" caritatem illius erga Deum ex iis , quse in proximos 
propter Deum erTecit , satisque in superioribus indicavi , nemo 
non agnoverit . Sed quoniam fieri profecto potest , ut cum 
quis aJiis praedicaverit (quod vel ipse Gentium Apostolus per- 
timescebat ) reprobus nihilominus efficiatur ; non satis habebat 
Franciscus , si quam plurimos ad Deum przdicatione sua , aliis- 
que Apostolicis ministeriis adduceret, nisi se ipseDeo, quam 
intime posset , conjungeret . Quam ut assequeretur conjunctio- 
nem , ea cavere solicite studuit, qux iJJi quomodolibet adver- 
santur , iisque pari solicitudine insistere , quac ad eandem coi> 
fiandam maxime juvant . Etenim viginti minimum ante obitum 
annis ex firmissima animi sententia proposuit ( istudque pro- 
pOoitum suo sanguine obsignatum testatumque voJuit) Deo uni- 
ce vivere , assiduaque vigiJantia in eo inserviendo excubare : 
omnia item obJectamenta sibi denegare , qux Dei voluntati con- 
sentanea non esse dignosceret, eumque prx anima,et vita sua 
diligere . Quam vtro diligens in his adimpJendis propositis fue- 
rit, quantumque inde profecerit, ex eo manifeste colligitur, 
9 2 quod 



20 De Vlrit Illustribus S. J. Lib. I. 

quod paucis post mensibus non jam proposito , sed concepto 
voto ad ea se obstrinxit , qux magnam viri perfectionem , ma- 
gnamque in Deum caritatem ostendunt. Hoc Francisci votum 
cum procemio , quod ipse voto prxmisit , quamvis longiusculuTi 
sit , hic juvat exscribere : sic enim , credo , melius apparebit , 
quanto Dei amore flagraret , quantoque peccati dolore tabes- 
ceret . 

„ Altissime Rex, inquit, supreme, et immortalis seculorum 
„ Imperator , rerum omnium Creator omnipotens , Salvator An- 
„ gelosum , hominumque Redemptor, Electorum Glorificator , 
„justusque vivorum , et mortuorum Judex ! pulcherrimus uti- 
„ que , et amabilis es super omnem modum , cunctasque creatas 
„excedis unus pulchritudines : qux quidem omnes ad te adum- 
„ brata quxdam lineamenta sunt, leniterque pressa vestigia,ex 
„ te tanquam exemplari , aut imagine substantiali tui Patris exor- 
„ta. O prima totius pulchritudinis idea, et exemplar! Ego te 
„adoro, non prout dignus es: qux enim adorationes arcanx , 
„ inefFabiJi , et plusquam supremx Majestati tux non debentur? 
„ certus equidem sum , cuncta Beatorum obsequia eousque non 
attigisse . Verumtamen ego te, quantum enitipossum, adoro: 
,, et quidem , quod ad voluntatem , et intimum mei co'rdis affec- 
„ tum attinet, iis omnibus adorationibus , qux tibi ab orbe con- 
„ dito exhibitx sunt , atque per intermimtam xternitatem sunt 
„ exhibendx . Totis animi mei viribus odi , et execror non mo- 
„ do quidquid honori tuo detraxi , dum sacrilega , et Diabolica 
„ audacia , et arrogantia , temerarioque ausu toties te offendi ; 
„ verum omnia etiam temporis momenta , qux frustra consum- 
„ psi , aut omittendo bono , quod exequi possem , aut illud im- 
„ perfecte , ac negligenter executus , neque opera mea ita ad un- 
„guem exigens, ut ipse requiris , o infinita , et inaccessibilis 
„ perfectio ! Ecquis , cum te lxserit , oculos in coelum ausit at- 
„tollere? Ecquis Ixtitix locum in corde suo concesserit , post- 
quam tibi semel fuerit ingratus ? Enimvero animx , qux de 
,, te aliquid sapit , Inferni loco est rubor ille ac verecundia , quam 
„ex offensa tua capit, o summum incomprehensibile JBonum, 
„ pukherrimumque , et originale totius boni centrum \ Igno- 
„verisne mihi peccata mea , equidem nescro : quanquam mag» 
„ no mihi solatio est , nescio quid intimx fiducix 9 cuacum cle* 

„ men- 



Franciscur Atela. 



21 



,,mentiae tux dulcedo me fovet assidue . Sed , licet mihi,uti 
„ spero , peperceris ; nihilominus ego te offendi : et saepius , 
„ et infinite te offendi : et effraenata ac temeraria impudentia 
„ offendite . Quis unquam mihi hanc labem eluet , quod tui 
„ proditor fuerim ? per integram acternitatem futurum est ve- 
„ rum , me irreverenter te habuisse , o infinite veneranda Ma- 
„ jestas ! Nisi tua infinita sapientia , et omnipotentia id impe- 
„ diret , vererer , ne in ipso coelo , et in mediis beatitudinis 
„ gaudiis ( ubi per misericordiam tuam acternum te videre 
„ confido ^ prae pudore mortuus conciderem . Ah ! per temet- 
„ ipsum , precor , perque tui cordis dulcedinem ; ne me ite- 
„ rum peccare permittas : sed lava , purifica , excoque , extor- 
„ re , exure , et cola me , atque exprime ad arbitrium tuum 
„ quibuslibet meis incommodis , dummodo ego amplius te non 
„ offendam , et ipse me ad tus voluntatis , et cordis amus- 
sim reficias . „ 

„ Animam meam, et corpus in sacrificium accipe , cum 
,, omnibus facultatibus meis , habitibus , ac donis naturalibus, 
„ et supernaturalibus , cogitationibus , verbis, et quidquid ego 
„ sum cum toto meo libero arbitrio , quam latissime in de- 
„ liberando patet . Ex intimo cordis affectu tibi denuo sacri- 
„ fico omnia mea vota, oblationes, renuntiationes , proposita, 
„ et quidquui unquam aut mente concepi , aut lingua significa- 
„ vi , aut calamo expressi , quod oculis tuis gratum acciderit . 
,, Nunc autem accipe votum , quod tibi recenter nuncupo , 
„ h abendi nimirum in omnibus actionibus , seu operationibus 
„ meis interioribus , vei exterioribus , cujuscunque illae condi- 
„ tionis sint; ea tamen lege , ut plena cum deliberatione et 
„ advertentia illas exequar , non vero praeoccupatus aliquo ne- 
„ gotio , vel occupatione , quat nimis mentem abripiat : haben- 
„ di , inquam , in eis intentionem purarn , simplicem , et rec- 
„ tam , easque eniciendi unice propter gloriam tuam , et ani- 
„ marum salutem , quin meis commodis inserviam , aut pro- 
,, pensionibus , et insinuationibus amoris proprii morem geram. 
,, Est autem mihi animus , jam nunc ad te recta dirigere , 
„ sine obliquitatibus , aut ambagibus voluntatis, omnes ilias 
,, actiones , quas tractu temporis fecerim , praeoccupata mente 
„ ab aliqua solicitudine , aut intensa attentione ad studiuin , 

„ ad 



22 De Viris lllustribus S. J. Lib. I. 

„ ad negotium etc. Tuam autem clementiam deprecor, ut in 
„ hujusmodi eventibus sanctarum inspirationum pulsationibus 
„ cor meum excites, ut mens mea minus saepe divagetur, vel, 
„ si fieri posset , omnino nuhquam . Tibi etiam exhibeo ma- 
„ nipulum illum ( jam enim me intelligis ) quem scis , me ti- 
„ bi exhibere solitum esse : ipse autem benedices omnia , et 
„ nos bene voles et amabis, nosque tui erimus, et tu noster 
„ eris . Volo autem , ut votum hoc solum me obliget sub 
peccato veniali : quod si hujus occasione voti in aliquem 
„ scrupulorum labyrinthum aliquando devenerim , jam nunc 
„ decerno, ut ex illo temporis puncto non me amplius obs- 
„ tringat . Sub iisque conditionibus iilud emisi in die Ascen- 
„ sionis Domini , anno 1746. et meo sanguine subscripsi in 
„ die Pentecostes ejusdem anni . Qui ex toto corde suo desi- 
„ derat esse victima , et holocaustum perfectum amoris tui , 
„0 Jesu , Verbum Patris, et Virginis Fili =3 Franciscus Chris- 
„ ti Crucifixi . „ Hoc modo Franciscus , ut ardentem in Deum 
testaretur amorem , corpus et animam suam in iilius perpe- 
tuum , et integrum , simul et rationabile obsequium obtulit . 

Ex eodem amoris in Deum fonte cadcbat singulare iJJud 
studium , quo quxcunque ad Dei cultum , ac religionem spec- 
tant , diligenter et exquisite procurabat £rat ille quidem ira 
a natura comparatus, ut in iis , qux ad publicum , et com- 
mune bonum pertinebant, magnifkus esset , et splendidus , 
quanquam alioqui in privatis suis rebus vix mediocritatem at- 
tingeret . At cum de divino cuitu, et tempJi ornatu ageretur, 
nativam hominis excelsitatem stimulante religione, vix repe* 
riebat in terris, quod suis responderet optatis . Aurum , ar- 
gentum, lapilli, et gemmx , quidquid denique hominibus in 
pretio , et honore est , multum apud ipsum de communi aestima- 
tione excidebant , et tantum non lutum ea reputabat , unde sse- 
pius in eam vocem erumpebat : Oh I quis Empyrei fragmen 
haberet , ad habitaculum divinse Majestati pro illius digmtate 
constituendum ! Inexplebile hoc honorandi JNuminis votum , si 
minus ut optabat, explevit; at certe ut poterat, exequi non 
desiit. Palentiae prxsertim, et Pompelone, ubi Scciorum re- 
gimen tenuit , nihil non tentavit , ut sacram supellectilem quam 
pretiosissimam , et elegantissimam posset , pro tempii usu adhi- 

bc- 



Trttncifeur Ateld. 



ret. Cum autem his sumptibus Collegiorum proventus non 
ex xquo suppeterent , Franciscus quorundam Prsesulum , alio- 
rumque Ecclesiasticorum , et secularium virorum , apud quos 
gratia valebat , Iiberalitatem implorabat : qui pro viri amicitia, 
proque pietate causx large illi subveniebant . Sed quanquam 
magnis ille verisque grati animi significationibus ea dona exci- 
piebat, nunquam tamen ejus pio desiderio videbantur aequalia. 
Unde quidam , qui ejus pro domo Dei zelum optime noverat, 
solitus erat dicere: Franciscum , ut qua: ad majorem Dei cul- 
tum meditabatur, omnia exequeretur, regios thesauros, mo- 
do sibi permitterentur, in eam rem integros exhausturum . In 
his vero religionis actibus , ad quos exercendos aliorum ope 
non indigebat , tanta animi contentione , tam reverenti cor- 
poris dispositione insistebat , tanquam Deum praesentem ocu- 
lis intueretur . Seu mente oraret , seu lingua , adeo ab omni 
alio sensibili objecto alienatus apparebat , ut affatim ostende- 
ret, quam alte rebus divinis , quas animo volvebat , immer- 
geretur . 

Jam vero in ea religionis parte servanda , qux tribus no« 
tissimis votis continetur , unde Rel giosorum hommum status, 
er appellatio duxit originem , quam diligens Franciscus fuerit, 
paucis deinceps persequar. Paupertatem ita coluit, ut non af- 
fectione modo , sed re quoque pauper esset . Cum enim mul- 
ta potuisset habere , utpote qui multos , eosque bene divites 
sibi necessitudine adjunxerat , eorum tamen amicitias in pri- 
vata sua commoda non converrit . Quod si vel importuna 
prece , vel honesta alia de causa aliquid interdum accipiebat, 
jd inter domesticos Hberaliter impertiebatur . Qui multos an- 
nos eodem cum Francisco usus est contubernio , in dubium 
verti non posse testatur , eum pauperem spiritu fuisse , et 
quando in exilium cum caeteris actus est ,pauperrimum Pakn- 
tia discessisse . Nullum certe vitium , quamvis omnibus infen- 
sissimus esset , prae avaritia , dum ferebat occasio , verbis acri- 
oribus insectabatur . Siquando autem inaudiret , hunc , aut 
ilium ex ordine Sacerdotali avaritias sordibus esse inquinatum, 
cxteroqui moderatissimus , indignationem suam continere non 
poterat , quin vehementer in eam morum perversitatem inve- 
heretur . In pubucis ad domesticos hortationibus , itemque cum 

eis- 



( 



24 De Viris lllustribus S. J. Lib. I. 

cisdem quotidianx meditionis argumenta proponeret, quod 
munus per multos annos exercuit , frequens erat , ac sedu- 
lus , in iis maxime incuicandis , quse ad paupertatem servan- 
dam illxsam , imo etiam magis restringendam pertinerent . Ni- 
mirum quod sibi adeo cordi erat , id cxteri ut aeque comen- 
datum haberent , majorem in modum satagebat » 

Obedientiam jam inde ab exordio religiosac vkx pro sua- 
rum operationum regula sibi praestituit. Villaegarsias dum ti- 
rocinium posuit , in Societatis legibus , et peculiaribus tiroci- 
nii institutionibus observandis prsestantissimus fuit . Deinde , 
quanto erat in professione religiosa provectior ,tanto etiam in 
obedientix perfectione adolevit. Palentix cum quaestiones Theo- 
logicas auditoribus explicabat, tot ad eum consiiii et spirita- 
lis profectus causa accurebant, totque ipse in eundem flnem 
conveniebat , ut subvereri nonnulli coeperint , nequid propterea 
detrimenti discipulis obveniret. Sed Franciscus, ut omnem 
vel offensionis , vel admirationis umbram removeret , obedien- 
tiae ductu reliqua ministeria ita cum literariis exercitationibus 
temperavit, ut illis multum quidem tribueret , iis vero nihil 
adeo derogaret, ut e sua schola prarstantes doctrina Theologi 
prodierint . Jam aliorum Moderator constitutus , ita suam in 
omnes disciplinae partes curam intendebat , ut ab omnibus si- 
bi subditis obedientix prxcipuam quamdam rationem vellet 
haberi ; non quo suam ipse dignitatem tueretur , sed quod de 
virtute , quam S. Ignatius Societati veluti characterem im- 
posuit , nihil sua causa vellet imminui : unde siquis iri ea par- 
te deliquisset , haud impune faciebat. Duo , tresve e numero 
juvenum , qui Francisco suberant, dum ruri quadam die de 
more spatiarentur , leve quiddam contra perfectionem obedien- 
tix , non dico fecerant, sed coram reliquis juvenibus minus 
caute fuerant locuti . Id ut rescivit Franciscus , noluit correp- 
tionem in crastinum diiferre ; sed e Viila sub vesperum redu- 
ces, e vestigio omnes evocat in cubiculum, ibique illorum 
imprudentiam gravissimis verbis castigavit , jussitque aiiorum 
pedes exosculari , ut siquid paucorum licentia cxteros offen- 
cisset , eorumdem depressio mederetur . Tam sollicitus erat , 
ne quis sibi juvenes illos, tanquam teneros adhuc agnos, 
fascinaret: et siqua illos nocens auu contingeret, tam dili- 

gen- 



Frdnciscvs Ateld • 



genter , ne malum serperet , evitabat • 

Sed nunquam Franciscus illustrius obedientiac , et obse- 
quii erga Superiores suos documentum dedit , quam dum ipse 
Superior esse desiit . Cum xgrotaret aliquando , potionem ad 
ciendum vomitum Medicus ei prxscripserat . Reposuit ille , 
jam olim ex eo medicamento ad extrema fuisse redactum . 
Sed urgente propositum Medico , Franciscus, quod illi frustra 
exposuerat, retulit ad Rectorem . Is , qui noverat quocum 
ageret : Sume , inquit , medicamen istud , et morere , si Deo 
placeat . Neque enim tanti vita tua interest , quanti ne adi- 
tus aperiatur , ut aegroti contra ea , quse nostris caventur le- 
gibus , suo potius quam Medici ducantur arbitrio . Siluit ad 
haec Franciscus , et poto vomifico succo , convaluit. Td ille 
deinde narrabat, ad extcllendam Rectoris sui in tuenda dis- 
ciplina firmitatem , quse singularis sine dubio fuit : sed aeque 
idem valet , ad obedientiam Francisci commendandam . 

Pncterea in qua ipse degebat urbe , civis quidam , pro- 
pinquorum larso jure , chirographum donationis confecit , quod 
liti deinde ansam prsebuit . Hanc ut praecideret Franciscus, 
chirographum illud non inducendum modo , sed dilacerandum 
esse censuit. Id sensim cum emanasset, rumor^s paulatim spar- 
si , quibus in dies , ut assolet , gliscentibus , alii Franciscum 
incusabant , alii vero non excusandum modo , sed laudandum 
etiam contendebant . Et quanquam Francisci prudentissimam 
agendi rationem posterior eventus comprobavit , cum Judices 
litem illi parti , cui Franascus faverat, a jjudicarunt ; mterea 
tamen diversa partium studia eousque incaluerunt, ut Supe- 
riores ad cohibendas offensiones Franciscum ioco cedere, et 
in aliud migrare Colkgium decreverint , de victoria sibi plau- 
dentibus adversanis . Hic vero Franciscus , prseter modestia: , 
christianjeque humilitatis exemplum , obedientias prascipuum 
specimen edidit . Qiiippe non solum de loeo, quod jubeba- 
tur, decessit ; sed prompto, sed quieto , sed pacato decessit ani- 
mo . Neque tum , recenti adhuc vulnere , neque postea un- 
quam hiscere visus est , ut aliquam de Superiorum consiliis 
displicentiam , nedum improbationem significaret . Quin imo 
familiarissimo suo , de his secum colloquenti , persuadere co- 
natus est, Superiores in iilo suo di;»cessu decernendo , genio 
d et 



De Viris lllustrihus $, J. Lib, L 



et inclinationi sux omnino indulsisse . Apud exteros vero, dum 
ipso invito, de praeteritis turbis sermonem inferebant , sum- 
ma prudentia ac moderatione cavebat , nequid sibi contra eos, 
cjui sibi molestiam creaverant , elaberetur : adeo ut multi cui- 
dam e Societate non semel dixerint , P. Atelam aut insensi- 
bilem esse , aut plane morionem . Nempe deridetur justi sim~ 
flicitas , ut ait Gregorius , et quidquid in opere weritas appro* 
bat , camali sapientia fatuum sonat . Atque haec de Francisci 
obedientia dicta sufficiant . 

De illius vero castimonia , cum e superioribus constet , 
quam ilJam ardenter optaret , ac precaretur a Deo ; hic addt- 
disse satis habebo, quibus adjumentis usus fuerit, ad pretio- 
sissimam seque, ac delicatissimam virtutem tuendam . Tria po- 
tissimum in eum finem adhibuit : diligentem externorum sen- 
suum custodiam , austeram corporis macerationem , et adversus 
immaculatam Virginum Reginam pietatem singularem . Ac pri- 
mum quod attinet , oculos , manus , et linguam ita prorsus 
ab omni levitate continuit, ut modestias Societatis regulas , 
quae S. Ignatio tam caro steterunt , quanti etiam ipse faceret, 
manifestissime ostenderet . Qui longo annorum tractu Francis- 
cum observavit , et quasi ex insidiis explorare conatus est , as- 
severanter affirmat , nunquam se illum contra modestiae regu- 
las peccantem vidisse; cum tamen multas essent in Societate , 
multumque minutae religiosi decoris leges . Juvenis, quem Pa- 
rentes Palentiam destinaverant , ut ibi sub Francisci oculis li- 
beralibus disciplinis imbueretur , frequenter illum conveniebat, 
et familiariter" cum eodem colloquebatur . Hunc ego matura 
jam setate , et insigni prudentia virum > testantem audio , cum 
diutissime apud Franciscum esset , nunquam in eo aliquid , 
quod abesset a modestia religiosa vidisse : nunquam se vel di- 
gito tetigisse : nullum sibi aut gestum egisse , aut dixisse ver- 
bum , quod levitatem , aut scurrilitatem ne longissime quidem 
redoleret: et quam secum agendi rationem tenuit, eandem cum 
reliquis adolescentibus , et tenellis etiam pueris observassej 
quamvis alioqui comis > et benevoJus esset erga omnes . Jam 
ab auditu minus , quod timeret , habebat : nam in quoscun- 
que hominum ccttus incidisset , tantam prae se mcdestiam , et 
gravitatem ferebat, ut vel liberrimum quemque ad verecun- 

diam 



Franciscus Atela . 2 7 

diam compelleret . Aliquando illum graviter dolentem audivi , 
quod canendi , sonandique artifices molliores quosdam modos 
musicos etiam in Dei domum invexissent , qui vel theatrali- 
bus e ludis penitus essent eliminandi . De gustu , et tactu quid 
attinet dicere ? cum iis ille sensibus non modo licita saepe de- 
negaret , sed acerba etiam infligeret , quod erat secundo loco 
positum . 

Cibo ergo , et potu parcissime utebatur , semperque obvius 
illi erat aliquis alius color , quo suam prxtexeret abstinentiam : 
aut enim ardores capitis , aut stomachi debilitatem , aut ap- 
petentix defectum excusabat . In lautissimis etiam conviviis , 
quibus aliquando interesse vel urbanitate , vel spe quoque spi- 
ritalis cujusdam prxdie cogebatur , non semel visus et obser- 
vatus est a nonnemine , eam cibi quantitatem non excedere, 
aut vix etiam attingere , quam domi capere solitus esset: tan- 
tundem scilicet obsonii , si pondus attendas , quantum jeju- 
nantium coenula pendere plerumque solct . De cxtero corpore 
quam rigidas pcenas sumeret , ex multitudine , ac diritate ins- 
trumentorum, quibus ad se cruciandum utebatur . facile nosse 
quisquam possit. Vigilanti quidem industra cavcbat ille , ne 
cujuspiam oculi in pcenalem illam supellectilem unquam inci- 
derent : sed tamen plus aliquando valuit curiosa alterius scier- 
tia ad observandum , quam diligens Francisci studium vaJuerit 
ad occulcndum . Is ergo , qui secretius in iilud pcLnitenti.e sua: 
armamentarium penetravit , non sine admiratione instrumenra 
iliic vidit , qux horrorem solo conspectu incutiebant: varia vi- 
delicet cilicia , parvasque catenas , passim aculeis sparsas , alias- 
que aiiis iongiores , ut ad omnia corporis membra possent ap- 
tari : multa ltem flagella vel e funiculis, vel ex f rreo con- 
texta fiio , vel in lan.inas-, aut nexus terreos d j sinentia : pra> 
terea colobia , seu thoraces alrquot stimuiis xreis introrsum 
obarmatos , qui corpus , undique cingendo , pungerent acer- 
bissime. Eaque non otiosa esse , nec situ mucida , nitor , quem 
ex frequenti usu , et attritu contraxerant , osteniebat . Hsc au- 
tem Franciscus pro temporum diversitate , proque necessitatum 
quaJitate occurrentium , nunc piura , nunc pauciora , modo nii- 
nus , modo autem horrida magis adhibebat . Constanique, et 
pcrvagata muitorum erat opmio , eum aliquo salfem cilicio prae^ 



23 De Vtrts Illustribus S. J. Lib. I. 

cinctum semper incedere : quam quidem opinionem impeditus , 
ac devexus illius ingrediendi modus , cum a natura rectum , 
et expeditum cqrpus obtinuisset , non parum conflrmabat . Has 
inter spinas Franciscus sux lilium castitatis candidius , et fra- 
grantius servare nitebatur. 

Tertium illud de ipsius erga Sanctissimam Virginem cul- 
tu tantam dicendi copiam subministrat , ut , ne longior in eo 
sim , quam optarem , subverear . Ulud tamen ita pertractabo , 
ut quantum in jucundissimo argumento fieri possit , consulam 
brevitati . Beatissimam Virginem in totius sux vhx , suxque 
mortis Patronam , et Adjutricem singularem adlegit . /tque ut 
illam sibi maxime devinciret , prxter alias officii signiflcationes , 
ipsius conceptum immaculatum se credere , et profiteri , pa- 
ratumque esse pro hac veritate tuenda vitam suam profundere , 
jam inde ab anno labentis secuK trigesimo quarto literis con- 
signatum , suoque sanguine testificatum reliquit . Quidquid item 
in operibus suis eucharisticum esset, seu ad gratiarum actio- 
nem pertinens , id totum , secundum Deum , oblatum esse vo- 
luit Deiparx Virgini , cujus in praeclarissimis dotibus sibi quam 
maxime complacebat, pro eisque Deo innortales gratias age- 
re, dum viveret , irro et per ipsam aeternitatem decrevit . An~ 
no deinde hujus seculi quarto et quadragesimo , ut se Virgi- 
ni Matri tanquam Dominx sux penitus devoveret , chirogra- 
phum servitutis et mancipatus perpetui his conceptis verbis ip- 
se confecit . 

„ Quoniam tu , Rex akissime , et superexcellentissime , 
,, Dominus meus , et Creator meus, tenens sceptrum , et vir- 
,,gam dominantem super omnes creaturas , in cujus conspec- 
„ tu incurvantur , qui portant orbem , elegisti , ac pr^desti- 
,, nasti in veram Matrem unigeniti tui Salvatoris nostri Jesu 
,,Christi Beatissimam , et omni pnedicatione in Calo et in 
„ terra celebrandam Virginem Maram filiam tuam carissimam , 
,, et sponsam dilectissimam Spiritus Sancti tui , eamque cons- 
„ tituisti super omnia opera tua , dans illi Regnum , et Im- 
„ perium ( quo sub te nullum est majus in ulla pura creatu- 
,, ra) complacens tibi incomprehensibiliter in ejus humilitate, 
„ et cxteris ineffabilibus virtutibus , quibus facta est proxima 
„ tibi Sancco Sanctorum , Regi seculorum immortali , et invi* 

„ si- 



Franciscus Ateld» 



„ sibili: ideo ego , licet omnium mortalium miserrimus , imo et 
„ omnium sceleratorum perditissimus , certus sane , nullam ho- 
,,noris accessionem futuram esse Altissimx Reginae ex man- 
„ cipatu , et servitute mea , quin et intuens indignissimum me 
„ esse tali honore; tamen compunctus corde , et detestans om- 
„ nia scelera mea , quibus iram , et furorem tuum saspius pro- 
„ vocavi , et confidens de pietate maternorum viscerum , qui- 
„ bus nullum hactenus peccatorem , quantumlibet sordidissimum , 
„ repulit clementissima et misericordissima Regina ; ei me in 
„ perpetuum devoveo mancipium et servum in vita , et in 
„ morte , imo et per totam aeternitatem : in eamque sub te trans- 
„ fero dominium et possessionem omnium bonorum meorum 
„ corporis , et animse , potentiarum et sensuum tam spiritua- 
„ lium , quam corporalium , cogitationum , verborum , et uni- 
„ versorum operum meorum : omnia momenta vitae , et mor- 
„ tis mex ejus dominationi subjicio regenda, et moderanda pro 
„ arbitrio misericordix ipsius : renuntio omnibus bonis acciden- 
„tariis, et exterioribus valetudinis, famae , honoris, vitse vel 
„ productioris , vel brevioris : renuntio literis , eruditioni , elo- 
3 , quentix, scientix , et quibusvis aliis donis naturalibus, qux 
appetitu inordinato amare possem : eaque omnia transfero in 
„ arbitrium , et dispositionem Dominae meae , et Reginx , et 
,,lmperatricis meae , ut pro sua voluntate vel auferat a me, 
„ vel conservet , vel augeat , vel minuat : ita ut ego tanquam 
„ verus servus nihil omnino bonorum possideam nisi ex bene- 
„ placito et voluntate Reginae meac , et Dominac meac . Ad bo- 
„ na spiritualia quod attinet , quoniam probe scio , impense 
„ Dominam meam optare , illis me ornari , et cumulari, hu- 
,, millime provolutus inabysso miseriarum mearum , et infixus 
,, in limo profundi , ubi non est substantia , supergredientibus 
„ caput meum iniquitatibus meis , et circumplectentibus me fu- 
„ nibus peccatorum meorum , cum clamore validq,et rugiens 
„a gemitu cordis , instantissime obtestor, et tanquam mendi- 
„ cus , et paupc-r inter suspiria , ejulatum , et lacrymas peto a 
„ Domina mea , utique mei solicita , ut impetret pro nunc , 
„ pro tota vita , et ardentius et cumulatius pro fine , et ultimo 
„ articulo illius , ut impetret , inquam mihi emundationem om- 
„ nium macularum cordis , ablutionemque ab omnibus sordi- 
„ bus peccatorum . „ Et 



go De VtrU Tllustribuf S. J. Lib. I, 

Et post alia bene multa , quse ibidem a Deo per dilectis- 
simam ejus Matrem deprecari pergit , orationem suam per harc 
verba , sanguineis conscripta literis , claudit : Duret , et in ater- 
num perennet tam gloriosa ser<vitHS , quam ego prafero omni 
Dominationi , et Potentatui seculi . Subscripsi de hcentia Superio" 
ris meo sanguine . Franciscus Atela S-J. 'vilissimum omnium man- 
cipum . Biennio post Matri simul et Filio promisit , in utrius- 
que obsequium defraudare genium suum , inferre vim sibi , om- 
nique contentione munditiae , et puritati studere , et cordis simpli- 
citatem , quam maximam cum divina gratia posset , ad supre- 
mum usque vitae spiritum colere . Multo etiam ante , nempe 
anno quarto et trigesimo aetatis sux ineunte, pra:tcr aJia pie- 
tatis officia , ad qux Matri pientissimae deinceps persoJvenda , 
fldem suam obligavit; singulis cujusque liebdomadx sabbatis 
sacrosanctum Sacrificium in eum offerre finem decrevit ,ut Deo 
gratias ageret pro innumeris in eam colJatis beneficiis a primo 
sux Conceptionis initio adusque gloriosissimam ejusdem Assum- 
ptionem in Ccelos : atque in iisdem pariter diebus panem a 
Sociis emendicare , illumque subter mensam ad ipsorum pedes 
sumere . His aliisque obsequiis Franciscus Matrem clementissi- 
mam demerebatur ; adecque sub ejus auspiciis castitatem ille 
suam , ut reliquas etiam virtutes obtinuit , servavit, adauxit. 

Per Virginem Matrem in diJecti FiJii sui amicitiam et fa- 
miliaritatem insinuare se , et in eadem progredi sperabat . Nec 
vero spes eum sua fefellit : etenim singujari in sacrosanctam 
Bedemptoris nostn Humanitatem ferebatur amore , immensam- 
que ilJius in hominum gcnus beneficentiam frequenti , et gra- 
tissima recordatione commemorabat. Non ita multis a suscep- 
to Sacerdotio annis statuit , ter in hebdomada , nempe feria 
quarta , quinta , et sexta incruentum peragere Sacrificium in 
hcnorem trium ilJorum maxime sublimium mysteriorum , ln- 
carnationis Domini , convivii Eucharistici , Passionis et necis 
acerbissimae - De hac iJie ita loquebatur , et scribtbat,ut qui- 
vis inde conjiceret, quam iUam assidue , quam etiam attente 
meditaretur. inde aifectus iile vehemens oriebatur, quo Do- 
minum rogabat, ut cordi suo , tanquam stigmatiae , sacratissi- 
mum JEhU nomen inureret: inde etiam ardens iilud studium, 
n.uo optabat, ut ipse in adversariis scribit, mori > concrucifigi , 

ep 



Frdnciscus Ateld • 



3* 



ct consepeliri Christo . . . mortuis scilicet , et crucifixis omnibus wi- 
tiis , peccatis , et prawis affectionibus . Hinc etiam sanctissimum 
COR JESU, inexhaustum amoris pariter et doloris fontem , 
quamvis ejus tum cultus non ita celebris , ac pervagatus esset , 
ut in prxsentia , prjecipua religione venerabatur . Ei se , sua- 
que omnia devovit anno millesimo septingentesimo trigesimo 
quinto: eamque devotionem gravissimis verbis conceptam , suo 
signavit sanguine in pervigilio S. Aloysii Gonzagae . Scilicet 
Angelicum Juvenem ( ut hic postremam hanc Francisci religio- 
nis partem attexam ) cum reliquis e Societate Jesu Sanctorum 
numero adscriptis , aliisque non paucis ex omni ordine Sanctis 
viris , ac feminis , peculiari cultu prosequebatur . Cum enim 
districtum Dei judicium , ut ipse in suis asserit commentariis , 
maxime reformidaret , velletque proinde divinae justitias pro vi- 
rili parte satisfacere , majoreque deinceps contentione etsuar, 
et aliorum perfectioni studere : aliunde autem animadverteret , 
suse ipsius v:res , ad haec perficienda, quam essent exigux : 
propterea ex beata illa et innumera Ccelitum multitudine cer- 
tos sibi Patronos , et quasi Proxenetas elegit, qui sibi aDeo, 
pro exequendis conatis , opportuna gratiae subsidia implorarent. 
Horum catalogum ipse manu sua texuit , eorumque numerus 
ad quadraginta pertinet . Pro his autem honorandis et exoran- 
dis , varias pietatis exercitationes designat , quas singulis die- 
bus , singulisque hebdomadis persolvendas statuit . Post hxc 
suos enixe Patronos deprecatur , ut eam sibi a Deo virtutem 
impetrent , in qua eorum singuli eminuerunt , prxsertimque 
pct nitentiam , spiritum precum , castitatem , constantiam , exi- 
mium Dei amorem , discretionem spirituum ad proximos diri- 
gendos , ardentem animarum zelum , propensionem ad solitu- 
dinem, amorem ad studia literarum , mansuetudinem , intimam 
sux vilitatis notitiam , magnamque animi submissionem erga su» 
periores , aequales , et inferiores . Qux quidem virtutum de- 
cora Franciscum et contentione sua, et supernis auxiliis , per 
gratiosissimos deprecatores obtentis, non vulgari modo fuisse as- 
secutum , ex iis , quae hactenus enarravimus , perspicuum est . 

lnter caeteras Francisci virtutes illud postremo commemo» 
rare loco non desinam , quod cuilibet Religioso viro laudi ver- 
tendum esse , nemo jure negaverit ; ilkm sciiicet vitx rationem 

amas» 



3 2 Vtrtt Jlluitrihus S. /. Ltb. I. 

amasse , ad quam a Deo , ut suam et aliorum operaretur sa- 
lutem , vocatus est . "Etenim si literariis , et mechanicis etiam in 
rebus eos nec immerito commendamus , qui dum animum ad 
aliquam disciplinam , aut artem adjecerunt, in eandem afficiun- 
tur quam maxime ; propterea quod labor et constantia , ex 
quibus omne fere facinus egregium existit , sine amore non 
possunt consistere : quanto illum potius meritis laudibus exci- 
piamus , qui ad Religiosam professionem evocatus , ita in iJlam 
affici studet , ut et disciplinx jugum sibi suavius , et quotidia- 
nx onus observantiac levius efficiat ? Franciscus ergo Societa- 
tem Jesu tenerrime diligebat. Nec caecus erat ilJius amor, aut 
praejudicata nixus opinione : sed cum Societatis Institutum , Re- 
gulas , et ordinationes , rerum etiam domesticarum Historias 
assidue legisset et attente ; in illisque leges ad suam et aliorum 
sanctitatem assequendam opportunissimas , in his vero res prx- 
clare gestas observasset ; ex iis utique fontibus amor ipsius de- 
cidebat. Maximas propterea Deo agebat gratias, quod se ad 
eam Societatem vocasset, cujus ille indignum se filium, vile 
mancipium imo etiam vilissimum omnium appellabat : quas qui- 
dem appellationes , suis ille scriptis non semel apposuit . Pro 
eadem , ejusdemque fiJiis supplices ad Deum preces effundebat , 
ut bene illis omnia cederent, iis praesertim , qui caeteris prae- 
erant, et qui sudoribus suis Catholicam fidem , et bonos mo- 
res vel apud barbaras inserebant gentes , vel apud jam cultas 
promovebant . 

Cum igitur Franciscus Societatem in oculis ferret , atque 
ut vere dicam , in deJiciis haberet , quo putas illum animo tu- 
lisse miserandam illam rerum Societatis perturbationem , quae 
in Lusitania incepta, et in GaJliam progressa, Hispaniam de- 
inde pervasit universam ? si, quod Franciscum privatim attine- 
bat , consideres , forti et constanti ; si vero , quod Societatem 
spectabat , attendas , valde doJenti . Jam quidem ante aliquan- 
to, quam iJlud exiJii fulmen erumperet, quod Societatis ho- 
mines per latissimas Hispaniarum ditiones ex sedibus suis om- 
nes ad unum convuJsit, turbints non pauci fuerant exorti , tan- 
quam proeellx jam imminentis prasagium , quibus vej integrum 
Socittatis ccrpus, vel membra quxdam ipsius impetebantur . In 
oppido quodam Falentini tractus per summam injuriam disse- 

mi- 



VrdHCtscuf AteU • 3 3 

minatum est, Franciscum Atelam urbem quamdam in Ameri- 
ca contra Regem Catholicum per literas sublevasse . Ridiculum 
plane commentum ! sed quod, si minus fidem obtinuit , Fran- 
cisco exhibend-e patienttx locum dedit. Multo plus fllud se- 
rium , quod Palentiae post commotam ibidem seditionem acci- 
dit . Regius quidam Minister e Senatu Vallisoletano Palentiam 
accessit , ut in auctores seditionis inquireret . Is, cum inaudis- 
set , P. Atelam excitati tumultus prxviam notitiam habuisse , 
eum ad se vocat . Nec mora : Franciscus adest , rogantique 
Ministro fatetur, ad se quiddam de seditiosis illis rumoribus 
pervenisse , qui proximas turbas prxcesserant : se tamen,non 
indicata persona , a qua id acceperat, statim ad unum e Ma- 
gistratibus retulisse , ut invigilaret , nequid Respublica detri- 
menti caperet . Ecquis autem , ait Minister , ejus rei certiorem 
te fecit ? Hoc vero , inquit Franciscus , nefas fuerit indicare : 
quoniam ego sub sacri sigilli religione istud accepi. Instabat 
nihilominus Minister , ut faceret : atque , ut conata perficeret , 
quorumdam opinionem obtendebat, qui Sacramenti sigillum in 
gravioribus quibusdam causis obligare negant, in quibus Rei- 
publicx salus agitur . Sed subridens Franciscus : scio , inquit , 
istorum opinationem : at novi etiam , quo in pretio ea sit ha- 
benda: proptereaque a gravissima Sacramentalis sigilli obli- 
gatione servanda ne punctum quidem abscesserim . Ut vidit ho» 
minis constantiam Minister, ab incepto destitit, neque ulte- 
rius urgere voluit Franciscum . Is vero paratissimus erat , ex- 
trema potius quxlibet perpeti , quam sacratioris legem violare 
secreti : prxclareque secum agi reputasset , si res eo devenis- 
set , ut gloriosissima S. Joannis Nepomuceni vestigia , quem 
inter pnEcipuos Patronos conscripserat , propius sequi meruis- 
set . His certe non dissimilia multos jam ante annos a Domi- 
no precabatur , cum in suis spiritualibus adnotatiombus sic scri- 
bebat : „ Peto caritatem erga proximum ita fortem , constan- 
„ tem , et heroicam, ut non dubite n pro ea iaborare quoti- 
die corpore et anima , concionando , confessiones audiendo , 
,, incarceratos, /et acgrotos invisendo , omnes ad vitam christia- 
„ narn hortando : etiamsi pro his rite obeundis toleranda sint 
„ mihi exilia , carceres , vincula , tempestates , naufragia, fames , 
„ sitis , nuditas , omnis xrumma , et angustia : et prauerea de- 
e „ trac- 



34 



De Viris Illurtrihus S. J. Lih. L 



„ tractiones , censurse hominum , falsa testimonia , pertractio ad 
„ tribunalia , et quidquid ullo modo caritas Apostolica pro ho- 
„ minibus perpessa est . „ 

Atque ex his omnibus incommodis , ad quac corpus et an> 
mum tam strenue devoverat, alia quidem jam fuerat exper* 
tus, aliorum pleraque non longe aberat,ut experiretur . Nem- 
pe instabat jam exilii decretum : et quanouam illud Francisco 
brevissimum erat futurum , Deus tamen eidem tam fcecundam 
laborum segetem prarparabat , ut quas alii quidam spinas multis 
annis demeterent, ipse paucis diebus, in unum congestas fas- 
cem, portandas colligeret. Profecto, quod pluribus retro an- 
nis enixis rogaverat precibus , videtur Francisco Dominus con- 
cessise . In commentario enim latino , non. Ionge ab iis ver- 
bis, quse paulo ante retuli , petitiones suas ita concludit . ,,Pe- 
„ to demum non mori, quin prius gravissimos exhauriam pro 
„ Christo labores corporis, et animx : quibus exantlatis , inter 
„ ipsos tabescam , et consumar , ultimumque spiritum afflem 
„ consumptus serumnis . . . ita tamen , ut ad eas sufferendas , et 
„ heroice supportandas prius me ipse Salvator , in quo omnia 
„ possumus , confortet , et roboret . „ Prxclarum animi robur ! 
eorumque maxime proprium , qui cum Apostolo Paulo gloriam 
suam nulia alia in re constituerunt, nisi in cruce Domini nos- 
tri Jesu Christi . Quasi vero prsesagiret animus , illud jam tem- 
pus appetere , quo iongum calamitatum agmen ingrueret , quas 
tantopere optaverat ; ut se melius ad durum compararet cer- 
tamen, sui Moderatorem spiritus adiit, eique prcpcsuit, vel- 
le se totius vitae noxas generali eluere confessione . Annuente 
illo, Fianciscus pcst abouot dies , quos ad se rite parandum 
assumpsit, ad eum rediit : et cmnes retro actse vitse culpas tam 
sincere, ac dolenter, tam minutatim etiam exposuit, ut qui 
eum audkbat, non parum sui puderet ipsius . Uxc nimirum 
prxmunitio quxdam fuit ad bene mcriendum , Francisci vitae , 
ad cmnes honestatis leges exactx , valde consentanea , et cm- 
nibus , qui suam cum timore salutem operantur , maxime 
in usu . 

Non diu post peractam confessionem , labores ilii corpo- 
ris et anm i , quos desiderabat , Francisco supervenerunt : sci- 
licet a die tertia Aprilis , in qua omnibus fere Provinci* Castel- 

la- 



$rannscus Atela . g $ 

lanac Sociis indictum exilium est, ( nonnullis ante biduum fue- 
rat denuntiatum ) usque ad decimarn septirnam Maii, in qua 
vivere desiit , ut optabatipse, consumptus arnmtiis. Verum qui- 
dem est > toto ilio tempore singularem quamdam Ixtitiam , et ani- 
mi fortitudinem a prrma die , qua Palenti.e captus est , non 
sine admiratione a multis in Atela fuisse observatam . Deinde 
in portu S. Emeterii ( vulgi sermone Sanctanderum vocant ) 
in quem plerique Sociorum in Italiam inde soluturi convene- 
rant ; cum ibi adessent non pauci spectatx virtutis viri , pr.es- 
tantes ingenio , et in erigendis afflictis versatissimi ; nemo in hoc 
exequendo christianx caritatis officio Francisco Atelx prxsti- 
tit. Is enimvero.et efficacissimis rationum momentis , et gra- 
vissimis S. Scripturx verbis perfectam cuni Dei voluntate con- 
sensionem, ardensque studium patiendi quidlibet pro illius no- 
minis gloria , mirifice promovebat in omnibus : vehementer 
etiam cunctos hortabatur , ut inaestimabilem vocationem suam 
constanter tenerent , ac sequerentur , aspicientes in auctorem fi- 
dei , et consummatorem Jesum , qui proposito sibi gaudio , sustinuit 
crucem , confusione contempta . ( Ad Hebr. 12. 2.) Hsec om- 
nia verum habent, ut dixi : Sed tamen , quo tempore Fran- 
ciscus mcerentiuin fratrum solamini providebat intentius , eo- 
dem ipse tempore afnictione quam maxima, et interna dere- 
lictione angebatur . Qiiod equidem et ad ejus solicitudinem in 
consolandis cxteris maxime commendandam , et ad inteliigen- 
dum faciiius , quo pacto gratiam illam obtinuerit , quam pete- 
bat , ut consumptus &rumms uitimum efrlaret spiritum , non pa- 
rum facere existimaveri rn . 

Cum enim in primis videret se, suosque fratres gravissi- 
rni suppiicii notatos in&mia , quin uiius purgandi se locus da- 
retur, ut discussis utrinque rebus, veritas demum emergeret : 
insuper a primo die , quo Palentini Socii armato milite capti 
sunt , cmnes in angustum cubiculum , tanquam in carcerem 
detrusos, quin inde ne ad requisita quidem naturx discedere 
sine custodiente miiite uiii prorsus liceret : deinde per sex in- 
sequentes dies iter agere militibus stipatos , qui districtis gla- 
diis , lgneisque bailistis mucrone prxfixis , quocumque adven- 
tarent , populis militari illo apparatu inclamare videbantur, ab 
Jesuitis ut sibi caverent , ab eisdemque nihil mali non esse ti- 
p 2 men- 



I 



1 6 De Vtrh Illustribus S.J. Lib.I. 

mendum : hxc omnia , inquam , cum assidue videret interdiu , 
et species illx tristissima: per noctem menti obversarentur ejus- 
dem; incredibile dictu est, quam altum ejus animo vulnus in- 
flixerint . Nec si multis ea mala communia fuere , mirandum 
propterea est, majorem in Franciscum lxdendi vim exeruisse. 
Multis , inquam : non enim erga omnes exules par ubique in 
cunctis secundariis Ministris agendi ratio fuit . Quippe horum 
nonnulli , contra expressam Catholici Regis mentem , quxdam 
sunt executi, qux in mandatis non habebant. Jam vero , qua- 
re Franciscum illa etiam cxreris communia incommoda maxi* 
me vexaverint , duo praesertim in causa fuisse crediderim . Pri- 
mum , acrem ipsius imaginandi vim , qux vividis adeo colori- 
bus res quaslibet ejus menti objiciebat , ut moerore , vel gaudio, 
pro qualitate objectorum , majorem in modum afficeretur. Al- 
terum , ejus erga Societatem Jesu amorem vere singularem . 
Unde sicut liquidissimis gaudiis perfundebatur , dum res illius 
prospere succederent , ita etiam ferebat xgerrime , si quid ei 
adversum , aut minus decorum accidisset ; quippe quam altis- 
simo habebat in pretio , ac veluti Matrem omni honore dignis- 
simam prosequebatur . Fortasse etiam ( ut est quilibet ad ejus, 
quem vehementer amat , prxvidenda mala oculatissimus ) jam 
tum prospiciebat , aut certe pertimescebat , tam acerba initia , 
quam essent acerbiorem exitum habitura . 

Prxter eas, quas dixi, aniffii scgritudines , itineris incom- 
moda non pauca, nec levia perferenda iJli fuere . Nam sex il- 
Jis diebus , quos tcrrestri dedit itineri , dum ad hcspitia sub vts- 
perum divertebat , ut corpus vectationis molestiis fractum cu- 
raret; vel nudo super scamno cubandum erat , vel inpaleario, 
vel summum straminea in culcita militari . In portum S. Eme- 
terii cum dcvenisset , ipse cum aliis trecentis sexaginta quinque 
Sociis inciusus est in CoIIcgium Societatis, in quo viccni con> 
mode non poterant excipi , et per integrum fere mensem in 
angustiis illis detentus. In itinere vero maritimo Bova laborum 
series exoritur. Nonis Maii cum multis aliis in exiguam tabel- 
lariam navem impositus, quac potius ergastuli, quam diversorii 
referebat speciem , solutisque postridie anchoris , ut Ferrolium 
adiret; tam adversis usus est ventis , ut in eo maris tractu ena- 
vigando, qui sxpissime uno die trajicitur , ipse decem posue- 

rit: 



IranchcHt Atclct . 



37 



rit : violento quippe ventorum impetu nimium ab Hispanis oris 
Londinum versus fuft discedendum . Inde gravissima jactatio , 
quae molestiam , et metum inferebat quam maximum : inde nau- 
sea , plerisque vectoribus , sed praecipue navigandi insuetis , mo 
lestis^ima. His adde ferruminis graveolentiam , tristissimum nau- 
tarum celeusma , eorumdemque discursus,et strepitum , ut a prae- 
sentissimo naufragii discrimine nauticis operibus naviculam libe- 
rarent . Haec , et alia multa , qux praetermitto , Francisci vires ita 
fregerunt , ut in lecto decumbere coactus sit : hoc est , in arcu- 
la ex asseribus male compacta ita jacere , ut in utramque au- 
rem verti vix posset , quaeque feretrum proinde magis exhi- 
bebat , quam lectum . Inde propterea educto , in tabulato na- 
vis intermedio extensa illi culcita, ut minus cubaret incom- 
mode . Hinc vero Francisco non parum afflictionis accrevit, 
cum videret, fratres suos , nisi rlexis genibus , demissisque hu- 
meris , sibi adesse ac inservire non posse , ob nimiam superio- 
ris tabulati depressionem . Nullus ibi medicus , aut Chirurgus : 
medicamenta nulla , et quod xgrotum maximo omniurn dolorc 
torquebat , sanctissimx Eucharistix , et extremx unctionis re- 
cipienda; nulla facultas . Talis nempe fuifderelictio , talesque 
labores , et angustix , quibus immori Franciscus obtinuit a consum- 
j>tus arumnis . 

Die decimo sexto Maii poenitentias Sacramentum , quod 
unicc pcterat , religiosissime suscepit , rcpetitis summatim pra> 
teritis confessionibus . Et quanquam adveniente nocte , cum 
cacteri cubitum discederent , ipse etiam tranquillam , et quie- 
tam noctem acturus videretur, quippe nullum aderat proximac 
mortis indicium ; primo tamen diluculo Sacerdos , qui ei a con- 
fessionibus erat , admonitus est , aliquid novi esse . Accurrit 
is protinus : sed eum voce jam defectum invenit : unde pias 
illi quasdam sententias , et affectus in memoriam revocavit , 
quas ipse Franciscus , ut sibi in extrema illa hora sugg-reret , 
admonuerat . Commodum navis , qua veh?batur , Corunnien- 
sem portum attingebat , cum ultimum efiiavit spiritum , illu- 
cescente die decimo septimo Maii , ann. 1767 , antequam in- 
ceptum in Italiam iter absolveret . Quoniam vero et op- 
portunitas ipsa admonebat , et Franciscus magnis etiam pre- 
cibus rogaverat Socios , ut si navis in portum aliquem apoel- 



3* 



De Viris llltmrihus S. J. Lih. I. 



leretur , corpus suum Ecclesiasticse sepulturx mandarenf; statim 
cceptum est agi , ut in xdem Collegii Societatis inferretur . Non- 
nullac in eo difficultates intercessere , cjuibus tandem superatis , 
sub illius diei vesperum nautx aliquot in scapha ad tabellariam 
fcccesserunt , in eamque conscensi , Francisci corpus tanquam 
sancti hominis exuvias intuiti sunt , et habuerunt . Omnes ad 
unum , denudato capite , lllius exosculati sunt pedes : reveren- 
ter illud sustulerunt : in scapham omnino taciti deportarunt . Ii~ 
dem affirmabant , scapham , vix dum in ea composito cadave- 
re 5 continentem versus cursum cepisse , quin remis impellere- 
tur. Inde clanculum delatum est in ■Collegium: haud tamen 
permissum , ut emortuales preces decantarentur : tantummo- 
do , quod sepulturx vocant , officium recitatum est , adstantibus 
duobus , vel tribus Patribus , et Scholasticis aJiquot Societatis . 
Acl hujus viri jacturam , multis nominibus commendarissimi , 
illud etiam caeteris Sociis accessit permolestum , quod pro il- 
lius anima rem divinam facere non potuerunt . Nam Sacerdo- 
tum Castellanae Provincix pars maxima in navibus erat ; alte- 
ra in Corunniensi Collegio detinebatur ; et hi quarta vel quin- 
ta hora post humationem cadaveris deducti sunt ad portum . 
Utrisque autem deerat ad celebrandum sacra supellex , donec 
eorum plurimi in Regias translati sunt naves . Sed interim piis 
aliis -operibus Francisco suffragatum est : et ab immensa Dei 
Bonitate sperare licet ., eum non diu post in seterna iila gau- 
dia liberalissimi Domini , cui fideliter servierat , introisse . 



JOAN-* 



19 

JOANNES BAPTISTA COSIUS. 



Jnter plurimos Societatis Jesu viros,qui anno 1767« ab Hispanis 
oris expulsi , Calvii in Corsica mortem oppetivere , primus fuit 
optimx spei adolescens Joannes Baptista Cosius . Is octavo 
die , postquam excenderat in litus , ab exilii hujusce molestiis', 
et mortalitatis vinculis in libertatem ffliorum Dei perfectam , 
ut fas est credere , vindicatus est , multisque aliis in ccelestem 
iliam patriam quasi prxcursor effectus , qui laborum pondere, 
quos terra marique exhauserant , debilitati , in meliorem indi- 
dem vitam properata serumnis morte transierunt . 

Natus est Joannes Carmonx , Dioecesis Sanctanderensis 
oppido , Kalendis Sextilibus anni 1741. Exhibuit autem jam 
inde a teneris annis tantum modestix,ac probitatis specimen, 
ut qualis quantusque, diim adolesceret, futurus esset, osten- 
deret . Ejus agendi , loquendique ratio sedata quidem erat,ef 
gravis \ sed tamen ita comis et placida , ut illi etiam ardelio- 
nes , quibus aut ob xtatem puerilem , aut ob ingenium tur- 
bulcntum et vivax, seria omnia prx ludicris desipiunt , Joan* 
nis Baptistrc colloquiis, et consuetudine maxime delectarentur* 
Hxc morum suavitas constantem illi opinionem et innocentis 
pueri primum , et adolescentis deinde integerrimi apud aequa* 
les obtinuit : quam quidem opinionem , hoc edito mansuetu- 
dinis exemplo , mirum quantum ipse confirmaverit . Palentiam 
a Parentibus erudiendi causa missum , dum ibi Philosophisc 
operam dabat , quidam e sodalibus Joannem cultro appetiit > 
eique vulnus mflixit . Hic vero- Joannes non adversus injustum 
aggressorem furere , non eum devovere diris, non minari vindic- 
tam , ut plerique mortalium consuevere , iique maxime , quos 
xtas adhuc fervida ad ulciscendas injurias solita est incitare 
vehementius : sed ne verbum quidem emittere , quo vel indi- 
gnationem , vel iram , vel aliud aliquod animi vulnus ostea- 



40 De Tirls lllustrihus S.J. Llh. I. 

deret , quod altius plerumque periculosiusque penetrare solet, 
quam corporis . Tantam imo vero patientiam cum magna animi 
pace, ac tranquillitate conjunctam exhibuit, acceptamque in- 
juriam tam alto silentio pressit, et voluntaria oblivione ita 
contrivit, ut maximam caeteris ejus sociis moverit admira- 
tionem . 

Jam is, cujus primus adolescentix flos in tam lactos vir- 
tutum fructus erupit, reliquas officii sui partes cumulate vi* 
delicet adimplebat . In eo sane , quod inierat Philosophix cur- 
riculo, firmum fixumque ipsius animo insedit, nihil se vel 
Deo acceptius , vel sibi utilius efFecturum , quam si tota con- 
tentione in studia literarum incumberet. Neque, si juvenes 
eos merito vituperandos credebat , qui addiscendis disciplinis 
addicti , aut otio nimis indulgent , aut ludo ; ilios continuo 
laudandos existimabat, qui cujusdam parum solidac pietatis 
cbtentu imposita eis munera negligunt, ut piis in speciem 
exercitationibus vacent . Ipse vero , neque hos imitatos , ne- 
que istos , et christiani officii servantissimus erat , et in scho- 
lis frequentandis assiduus , et in absolvendis imperatis a Ma- 
gistro pensis exactus . Cum autem ingenium ilie suum , quod 
a natura nactus erat acerrimum , commentandi aleret assidui- 
tate , et argumentandi foveret industria; in Philosophix adyta 
tam libero passu excurrebat , ut quos in eo cursu comites ha- 
buit, longe sit prsstergressus . Id tum maxime innotuit, cum 
religiosa jam indutus veste , jussus est Philosophica recognos- 
cere . Quanquam enim aliquot annos in omnia alia intentus 
exegisset, in cunctis tamen latissimae facultatis partibus plene 
instructus apparuit. Ut autem intelligas , quam illud utile sit, 
ad honestam aliquam occupationem esse solicite intentum ; 
Joannes ab assiduo literarum studio non id tantum commodi 
reportavit, ut iiberalium artium apprime gnarus evaserit , sed 
etiam ( quod maxime cmnium interest ) mundanarum artium, 
ac fraudum ignarus et expers, ab iisque liber sccpulis , ad 
quos multorum innocentia juvenum miserabili allisa est naufra- 
gio . „ No\um illi ( ajebat quidam Magister , quocum deinde 
„ Joannes Salmanticae duobus annis cum dimidio communica- 
„\it) et insolens accidebat , siquid de dolis , tendiculis , et ma- 
„ chinationibus audiret , quac apud n:alitiosos seculi homines 

„sunt 



Joannes Baptlsta Cosius . 4 1 

„ sunt frequentiores : et abiisset , credo , ex hoc mundo , maJi- 
„ tiae , quse in eo abundat , prorsus ignarus , nisi de illa quid- 
„ quam in libris , et in concionibus agnovisset . Ad Religionem 
„ certe tam alienus seculi accessit , quam si in regione longe 
„ remotissima vixisset.,, 

Hac morum innocentia , studiorum contentione , et a 
mundanis rebus abstractione degentem Palentia? , cum jam Phi- 
losophici cursus metam attigisset , placuit Deo Joannem ad So- 
cietatem Jesu evocare . Hanc ille mentem , cum primum si- 
bi injectam animadvertit , non quidem abjiciendam , neque ve- 
ro statim aliis aperiendam existimavit : sed rem potius Jonga 
secum meditatione , multaque cum Deo consultatione agitan- 
dam esse duxit. Etenim nativa illius ingenii vis, et Jiteris ex- 
culta , et actate confirmata ; cum duodeviginti annos jam natus 
esset; practer gravissima Religiosorum onera, caJamitosa ijja 
tempora sibi objiciebat, quibus Societatis Religio undique 
tam acriter impugnabatur . Hxc tamen omnia , postquam et 
prece , et consideratione adhibita intellexit , insinuationem il- 
lam a Deo descendere , nihilo eum segniorem effecerunt , quo- 
minus eam quamprimum exequendam curaret . Joannes itaque, 
cum neque ipse mundo, nec mundus sibi aptus esset, in ti- 
rocinium Villagarsiense pertransiit : ubi , tanquam centrum 
attigisset, magna animi voluptate, et contenrione ad omnes re- 
ligiosx disciplinx apices et communes cseteris , et tironibus 
peculiares observandos intendit. In id prsecipuo quodam in- 
cubuit studio , ut mundanarum rerum despicientiam , quam 
posset maximam , animo suo conciperet . Atque in eo mundi , 
et insanorum ejus axiomatum contemptu adeo deinde proces- 
sit , ut fieri posse non crederet , sani consilii virum vanissi- 
mis ejusmodi nugis unquam abripi, quas ipse plebeculx tan- 
tum ludificandae aptissimas judicabat . Hinc etiam magnopere 
admirabatur , si quisquam e Religiosorum numero invenire- 
tur , cui longa cum seculi viris colloquia serere, valdeque fa- 
miliariter iisdem uti placeret , nisi ea tantum de causa , ut eo- 
rum spiritali commodo prospiceretur . Dum Viilxgarsiae tiro- 
cinium poneret , scrupulorum angoribus Deus iilum exercere 
voluit . Sed , cum esset sui judicii minime tenax , et animi 
Moderatoribus penitus obsequens, in illis non diu hscsit an- 

f g u - 



4 2 



Ds Viris Illustribus S. J. Lib. L 



gustiis . Etenim ad pauca , sed opportuna , qux sibi data sunt 
monita , cum ipse intente animum adverteret , optata citius se» 
renitas rediit , neque deinceps ejusmodi molestiis solicitatus est 
unquam , neque illius animi quietem aliquis alius interturbavit 
eventus . Is , quo Praxeptore usus est ad humaniores literas 
ibidem recolendas , hanc ejus animi tranquillitatem , in sereno 
semper vultu expressam , sarpissime admirabundus notabat . Cum 
enim inter habendas scholas , frequenter incidant casus , in 
quibus pronum est , juvenes aliquam vel gaudii , veJ ruboris 
edere significationem ; dum scilicet ea , qux prx manibus ha- 
bent argumenta , aut apposite pertractant, aut minus attingunt 
teliciter , quam optarent ; nunquam in Joanne Cosio alterutrum 
cx his diversis afFectibus observavit : arquabilem imo vero sem- 
per invenit , et suis semper affectionibus dominantem . 

Post hxc Methymnam Vaccxorum missus est , ut Philo» 
sophiam retractaret . Hic autem illud in primis singulari co- 
natu sibi agendum esse constituit , ut virtutibus seque , ac li- 
teris operam navaret strenuam . Quippe studia ille sua non 
satis religiosa fore credebat , nisi per ea cohiberet cordis pra- 
vitatem, et mentis dispelleret ignorantiam . Propterea S. Aloy- 
sium , utpote innocentia vitx , et in literis addiscendis diligen- 
tix laude prxstantissimum , ut sibi ad utrumque assequendum 
suppetias ferret , in specialem Patronum per id tempus adle- 
git . Deinde , ne quid in ipsa discendi ratione prseposterum es- 
set, aut perturbatum ; et temporis , et injuncti pensi distribu- 
tionem fidelissime juxta Magistri prxscriptum observabat . II- 
lud denique cavebat diligenter , ne suus discendi labor prxpro- 
perus esset , nimiumve solicitus : id enim existimabat mentis 
aciem potius hebetare , quam acuere . Et sane rectissime : nam 
sicut cibo , quem vorando deglutiveris , stomachum citius ag- 
graves , quam reficias ; haud secus animum nimis festinata lec- 
tione verius obrueris , quam instruxeris . Propterea Joannes ad 
Philosophia; studium et pacato accedebat animo , et sedatam 
meditandi curam adjungebat : ne scilicet aut ea , qux per- 
tractabat , argumenta non satis bene perciperet , aut tumultua» 
rix species , in mentem inordinate congestac , vel minus hxre- 
rent apte , vel citius elaberentur . Non ideo tamen desidix , 
aut minorjs m jtudii c©ntentione solertiac quisquam cum in* 

cu- 



JoarJies Bdplstd Conus , 



43 



CUSavit aliquaftdo : cum potius nulla temporis spatia otiosa si- 
bi sinerct abire ex iis , qux lectioni, aut scriptioni destinata 
essent , juxta regulas Scholasticofum Societatis . Ad eas ille uni- 
versam studiorum suorum rationem , quam maxime poterat, 
accommodabat : et identidem ad sartctissimos illos fines , quos 
esedem in Societatis Scholasticis requirunt , divinx scilicet glo- 
rix , et animarum fructus , suos omnes iiterarios sudores refe- 
rebat . Hoc pacto cum in scientia multum proficeret , magna 
pariter illi fiebat virtutis accessio , magisque proinde condisci- 
pulis , Magistro , Rectorique suo sese probabat in dies. Nul- 
lus inter domesticos erat , qui ejus agendi rationem improba- 
ret, sed omnium potius ore illius morum suavitas , et integri- 
tas commendabatur , quin possent juvenem non diligere , cu- 
jus inculpatx vitae genus intuebantur. Ipse adeo Coilegii Rec- 
tor aperte coram cseteris Sociis , mirari se , ajebat, Joannis 
Baptistse prudentiam , et expeditam insuper celerrtatem in iis, 
qux sibi demandarentur , absoivendis . Nec sane pauca erant, 
quie ipsi committehautur , cum tranquillus agendi modus plu- 
res ei vias ad imperata facilius , ac brevius expedienda aperiret . 

Ab hoc ordinatissimse vitse cursu non destitit, cum Met- 
hymna Saimanticam ad audiendos Theologos commigravit . In 
ceiebri iilo studiosorum juvenum theatro , quos et discendi ar- 
dor , et fervor acratis a laudabili exquirendas veritatis studio 
facile est, ut ad inane, vel contentiosum disputandi genus ab- 
ripiat interdum ; non sine admiratione multorum observata fuit 
accurata nostri Joannis industria, inutiles quaslibet disputatio- 
nes , quantum penes ipsum erat , declinantis , easque multo 
magis aitercationes effugientis , e quibus aliqua concordiu: vel 
ievissima exurgere possct offensio . Quod si in aliquam id ge- 
nus controversiam nec opinatus incidisset aliquando , cum pri* 
mum se disputationis sestu incalescere animadverteret , quam» 
vis et veritas , et ratio ab ipso staret omnino , manus tamen 
dabat comiter et humaniter , tanquam si adversarii firmissima 
essent argumenta . Prompte etiam , ac strenue vel primos exur- 
gentis irz motus continebat , quos nonnulii eorum , quibuscum 
agendum sibi erat , vivaciore ipsorum indoie , aut aliqua in- 
considerantia concitassent . Nunquam certe adversus eos acer- 
biore usus est verbo , quo uiiam animi significaret amaritiem , 

/ 2 nun- 



44 Dt Viris lllustribus S.J. Lib. L 



nunquam torvis oculis aspexit , nedum ab eorumdem colloquiis 
sese vel tantisper subtraxit : sed ad isfiusmodi omnes incursus 
ita erat animo comparatus , ita sui potens , ut non modo vic- 
tor evaderet, nullumque exulcerati animi ederet signum ; ve- 
rum etiam hilari xque vultu , exporrectaque fronte semper il- 
los exciperet, qui sibi molestiam quomodolibet intulissent. Cum 
autem sibi tam viriliter imperaret in re non parum difficili ; 
in cacteris utique , quac ad moderandum , et perficiendum spiri- 
tum attinent , non minus erat diligens et industrius . Pro il- 
lius in tuenda , et augenda cordis puritate vigilantia compro- 
banda , illud huc attulisse sufficiat , quod de Joanne , jam vi- 
ta functo , Doctor ille Salmantinus asseruit , qui eum Salman- 
ticx assidue , et intime novit: Munquam , ait , in Joanne Cosio 
aliquid reprehensione dignum , uel quod nostris regulis adner- 
saretur , deprehendi . 

Vix dum Theologici cursus tertium annum attigerat , quf 
idem vitx sux postremus erat futurus , cum acri distillatione , 
quse in pectus defluebat, vexatus est . Jam inde ab tirocinio 
eodem incommodo cceperat pertentari , cum ibi eum Superio- 
res pauperibus praefecissent : qux sane prxfectura , ut exercen- 
dx caritatis occasionem suppeditabat aptissimam , ita etiam dif- 
ficilis erat , ac plena laboris . Nam Prxfectus pauperum neque 
meridiatione , cxteris concessa tironibus , poterat uti , cum in- 
terea in culinam , ad apparandum mendiculis cibum , discede- 
ret ; et ssepius ab ardentibus focis in apertum aera prodeun- 
dum sibi esset , ut frequentissimis pauperum catervis post bre- 
vem rudimentorum fldei explicationem , triticei panis frustum 
cum obsonii chccnice in singulos impertiret . His addas impor- 
tunas pauperum preces , frequentesque , sed excusabiles eorum- 
dem fraudes , ut duplicatum demensum acciperent : ad quas vel 
vitandas, vel perferendas magna vigilantia ,nec mincre opus erat 
patientia . Hac tanta defatigatione nonnihil ejus debilitata fuit va- 
letudo : sed vigor xtatis ita eum sustinuit , ut melius postmodum 
habuerit . Salmanticx vero,sive ob nimiam aeris ,et aqux subuli- 
tatem , sive ob assiduum , et intensiorem in studia conatum , noxia 
illa epiphora tam ardenter, et copiose ccepit in pectus defluere, 
ut nimium ejus vircs afflixerit . Sed cum esset mirifice patiens 
incommodi , neque ullam moeroris edidit signifkatianem , ne- 

que 



Joannes Baptistrt Cosius . 



45 



que condiscipulorum suasionibus acquievit, ut mitius secum 
ageret , admonentium ; quinimo omnibus et literariis , et reli- 
giosis exercitationibus nihiJo minus institit perseveranter , quam 
robustissimus quisque , donec Superiores , ingravescente mor- 
bo , eum decumbere , et Medicos adhiberi jusserunt . Per id 
tempus , cum ad eum , visendi causa , vir quidam gravis ac- 
cessisset , agnovissetque subito , quam anceps illius esset xgro- 
tatio : Video , inquit , carissime , huic morbo fieri non posse 
medicinam , nisi ccelum patrium reviseris . Cui Joannes : Ego 
vero , quod Superioribus placitum fuerit , illud efficiam . Ne- 
que ullum deinde super hac re verbum cum aliquo fecit , mul- 
toque minus apud Superiores , ut in patriam mitteretur , con- 
tendit , quamvis praecipitem morbi cursum animadverteret. 

In hac tanta valetudinis perturbatione degebat , cum Ca- 
tholici Regis edicto omnes , quotquot in Hispania Societati Je- 
su nomen dederant , solum vertere , et in Italiam exules pro- 
ficisci coacti sunt. Antequam exirent domo , cum Tabularius , 
in cxteris recensendis , Joannem Cosium nescio quomodo prac- 
terisset , ipse illico illum interpellans , insolita quadam alacri- 
tate exclamavit : At , at , meum hic nomen fuerat inserendum : 
et njero hic ego adsum . Ad intrepidam hanc xgrotantis juve- 
nis vocem Judex , Rectores urbis , testes , et milites , qui ade- 
rant , magnopere stupuerunt : nec parum eadem valuit , ad om- 
nes Salmantini Collegii Socios in proposito sese penitus com- 
mittendi divinx providentix ductui confirmandos . Joanni de- 
inde Judex , cum iritellexisset , quam periculoso morbo labo- 
raret , optionem detulit Salmanticae cum cxteris xgrotis , do- 
nec convalesceret , consistendi . Ille vero non modo id renuit , 
sed quod sibi beneficii nomine deferebatur, adeo xgre tulit , 
ut inquieto animo fuerit , donec Salmantica cum exulibus fra- 
tribus ipse etiam exul evasit . Igitur pridie Nonas Aprilis , in 
exilium cum cxteris abiturus , longissimz , ac perdifficili vix 
sese commisit inter effusissimas civium lacrymas , qui cum agno- 
vissent , Patres illo die expellendos , ad Collegii aditus , et 
vias , prxter quas erant ituri , tanta frequentia accurrerunt , ut 
tota civitas suis convulsa sedibus visa sit : nec facile dictu est , 
quibus verbis , imo vero clamoribus expresserint animi sensus, 
et ob accepta beneficia ex multiplici Patrum ministerio gratis- 

si 



De Ttris lllustrihus 5./. Lih. 1. 



simos , et ob eorumdem desiderium acerbissimos . 

At Joannes , cujus animum non quxlibet incommoda de* 
jecissent , lactus ibat in exilium * Neque illum exterruit longa 
laborum series , quos in suscepto itmere se manere pravidit , 
tum ob frigidam adhuc anni stationem , tum efiam ob multi- 
tudinem viatorum , quos vix ulla caperent diversoria ; quippe 
cum militibus , rhedariis, cxteroque comitatu , plus centum 
quinquaginta homines simul proficiscebantur . Primis quidem 
diebus , dum ventum est Alaexos , Ruedam , Villamnovam ad 
Durium, atque ad alia finitima oppida, ab honestissimis no- 
bilium pppidorum incolis perhumaniter , et liberaiissime excep* 
ti sunt omnes . Ruedac primores , cum aliter obtinere non pos- 
sent a ductore Patrum , ut hos in ipsorum domos divertere 
pateretur; intrepide testati sunt , se facultatum suarum,atque 
adeo capitis sui periculo pro Patribus sponderc . Qiiorum ge- 
nerosam vocem admiratus ductor, votis illorum annuit, tes* 
tisque fuit nobilissimas contentionis , qua singuli quamplurimos 
secum ducere nitebantur. Sed postquam Burgensem urbem e- 
gressi , per asperos Paesicorum montes iter fuit ineundum , im* 
mensum esset referre , quanta laborum moles ex confecta jam 
via defatigatis accesserit . Nam prasterquamquod montanus iile 
tractus hospitiorum infrequentia, et incommoditate laborat, ii- 
lud etiam accidit perincommodum : quod vir ille , cui incum- 
bebat , quse ad profectioncm opus essent , subministrare ; ci- 
baria quidem, quantum longo proficiscentium agmini Burgos 
usque sufficeret , sarcinis imponenda curavit ; lecti vero supel* 
lectilem nullam prorsus imposuit. Indc non leve plerisque in» 
commodum insurrexit: nam sxpe aut quibus vthebantur in 
curribus , aut in stramine, vel scamno , aut nuda etiam cu- 
bandum erat in humo . Et quanquam infirmiorum commodis , 
quantum regionis , et itineris ratio ferebat , accurate prospi- 
ciebatur, quia tamen inter illas rerum angustias , et incvita- 
biles vix molestias, acgrotis impensa cura eorumdem necessita- 
ti par esse non poterat ; Joannes propterea nimis defectus vi- 
ribus, et lenta jam febre correptus , Sanctanderum devenit . 
Hic subito adhibita medicamenta ; eorum tamen ope vis mor* 
bi nihil remisit. In hoc autcm tam afflictae valetudinis statu 
non modo nihil ipse molitus est, ut in natali solo, cujus fi- 

nes 



Joannes Baptista Cosius 



47 



nes vel nollens jam attingebat , relinqueretar ; sed potius , ut 
ne suis dissociaretur a fratribus , quantum potuit , enixe con- 
tendit . Atque hoc sacrificii genus , quo salutem et vitam dif- 
ficili , sibique periculosac navigationi voluit expositam , ut illius 
status officiis , in quem a Deo vocatus fuerat , perfectius satis- 
faceret , videtur ipse Deus acceptum habuisse , et ferventibus 
optimi juvenis votis annuisse libenter . Etenim multorum co- 
natus , qui plurimum auctoritate valebant , et , ut Joannes in 
Hispania consisteret , summa vi nitebantur, irritos reddidit et 
inutiles . 

Joannes itaque , in Italiam transmissurus , navem conscen- 
dit . Et a quo die Sanctandero solvit , usque dum Urbetel- 
lum attigit, indeque, velificatione conversa, Corsicam repetiit , 
prseter molestias cxteris vectoribus in longa maris trajectione 
communes, magnis ex morbo confiictatus est angustiis . Omnia 
ramen incommoda invicta patientia , et singulari cum divina 
voluntare consensu toleravit . Qiiotquot eum vel casu , vel de- 
dita opera observarunt , illius animi constantiam , et tranquil- 
litatem admirati sunt vehementer , cum nullam aut querel* , 
aut impatientiae significationem in tanta defatigatione, ac labore 
editam ab eo fuisse , animadverterent. Noctes plerumque du- 
cebat insomnes ob profunda:, et aridac tussis frequentiam , cu- 
jus violento impetu intima viscera convellenda videbantur. Et 
cum adeo miserandum in modum noctes fere singulas torque- 
retur , sui laboris oblitus, eo vel unice dolore angebatur, quod 
suae tussis strepitu somnum cxteris prope cubantibus impedi- 
ret . Inter alios , qui ad eum consolandi , vel inserviendi cau- 
sa veniebant , quidam illum quotidie mane invisebat : et , si 
quando , commiseratione tactus, sermonem inferret de vehe- 
inentiore tussis xstu , quo nocturnis horis premebatur , dum 
reliqui corpora curabant somno ; Joannes solita sibi tranquil- 
litate respondebat : Atqui nox ista non ade» molesta mihi fuit 9 
nt existimas . Sed cum lenta vis morbi masris in dies illius vires 

o 

perederet, visum est Supericribus, ut in ipsa navi , licet pro- 
pe jam abesset a Calvio , sanctissimum Eucharistia: vraticum ac- 
ciperet : quod ille magno pietatis sensu recepit , cum prius ar- 
dentissimis votis , aliisque virtutum actibus se ipse excitasset 
ad divinum excipiendum Hospitem , cujus arbitrio corpus et 

ani- 



4? 



De Vms IllHStribusS.J.Ltb.L 



animum , vitam et mortem suam liberrime permittebat . Actum 
deinde fuit cum Prxfecto navium, ut ante indictam cxteris 
excensionem , Joannes quam primum in terram exponeretur, 
si forte quieta cubatione meliuscule haberet , et aliqua morbi 
ad lxtiorem spem fieret inclinatio . Sed irreparabili phthisi adeo 
jam erat confectus , ut descensioni solum octo dies supervi- 
xerit . 

Hoc ille temporis spatium heroica patientia , singulari pie- 
tate , multisque aliarum virtutum exemplis insignivit. Appro- 
pinquantem mortem sereno adeo vultu , et imperterrito animo 
contuebatur , ut tenerrimos sensus in iis , qui circum ipsum 
aderant , excitaret . Et , quod memorandum est valde , in tan- 
ta animi tranquillitate, et in conspectu mortis , ita sine ullo 
suo delectu a divina voluntate pendebat , ut neque diutius vi- 
vere, neque item citius emori desideraret ; nequis sub aliena 
specie minus purus latenter obreperet afFectus , vitandi vide- 
licet , aut valetudine , aut morte accedente , quas patiebatur 
morbi molestias . Ex iis , qui ad eum invisendum per hos dies 
adventabant , quos omnes ille placidissimis verbis excipiebat , 
quidam spem ipsi conabatut injicere de recuperanda valetudi- 
ne, siquidem deductus erat in terram . At Joannes: Mihi jam } 
inquit , *vita sj?es nulla reliqua est : sed modone , an longe post 
woriar , nihil pnsi habeo . Alteri , qui biduo antequam obiret , 
illius mortem invidere se dixit,ita respondit : Nescio equidem , 
utrum commiseratione dignus sim , an inuidia • Illud tamen afjir- 
mare non dubitem : *vestram hic remanentium sortem miserandam 
potius mihi <videri , quam in<videndam . Extremae unctioms Sa- 
cramentum plene sui compos recepit, et ad singulas Sacerdo- 
tis preces cum ferventi religionis signiflcatione respondit . De- 
inde , cum se collegisset ad agendas Deo gratias pro suscepto 
mente adhuc integra singuJari hoc munimine contra postre- 
mos hostium incursus; eliciendis virtutum actibus, qui tem- 
pori maxime congruebant, fere horam impendit , post quam 
placide expiravit , suumque Deo tradidit spiritum , qui eum 
tot beneficiis cumulaverat . Ejus mors incidit in ante diem IX 
Kal. Augusti , anni MDCCLXVII, cum natus esset annos sex 
et viginti nondum expletos , e quibus fere octo degerat in So- 
cietate Jesu . 

In 



J&tnner Baptista Cosiuf . 49 

In omnibus, qui cum eo degeranr aliquando , ct rnaxi- 
mt in Theologi* audiroribus , qui frequenrius et familiarius 
cum eo commumcaverant , magnum sui desiderium , gratis- 
simamque memoriam reliquir : cunctique uno ore fateban- 
tur, Joannem Cosium unum e juvenibus fuisse , ad dmnes 
Instituti nostri numeros in primis exactum . Erat enimvero prx- 
claris narurae dotibus ornatus , quibus ille deinde tam insignia 
virtutum decora, opirulante gratia, conjunxit , ut eorum ocu- 
los et animos, quibuscum versabatur, ad se converteret , et al- 
liceret. Mentem sortitus erat tersam , ac nitidam, et a vio- 
lentis phantasix impressioniBus liberam , qux aliis cum ad scien- 
tias , tum etiam ad virtutes comparandas impedimento solent 
csse non modico : judicium recrurn , et prudens, ab omnique 
praccipiri sententia , vel c.xca suspicione prorsus alienum : vo- 
luntatem sponte sua propensam in bonum , et ad inservien- 
dum omnibus maxime pronam , ab optandoque malum cuiquam 
penitus abhorrentem . Ad exercenda carirari», et pietatis offi- 
cia promptus erar ,ac diligens : in continendis , moderandisque 
animi motibus vigilanrissimus : silentii , ac solirudinis amans : 
in communi vero consuetudine ad modesria: leges ita compo- 
situs, ut cxteri eum prxcipua quadam veneratione , ultra quam 
ztas posceret , prosequerentur . Quin etiam illius Magister af- 
firmabat , se verba , qua; Joanne coram facturus esset , sedulo 
metiri , ac perpendere pro ea , qua interius ferebatur in ipsius 
discipulum reverentia . 

Earum virtutum , quas interposita voti religione Deo pro- 
miserat , curam habuit singularem . Paupertatem religiosam non 
secus ac matrem adamavit , nihilque vel minimum sine ex- 
pressa Superioris facultare vel ipse recepit , vd aliis elargirus 
est unquam . Non semel imaginem in papyro effictam , sacrum- 
ve numisma petentibus , ea tantum de causa denegavit , quod 
prxvium ad id consensum non obtinuisset : neque curabat te- 
nacis , aut subrustid notam , quam in tjusmodi reculis dene- 
gandis posset incurrere , dum ne levissimam quidem in voti 
perfectione labem permitteret . Nec minus solicitus fuir in cas- 
tirate servanda , quam ut iiiibatam cisstodiret , per inrercessio- 
nerh S. Aloysii Gonzag^ singuian Dei priviiegio usus fuisse 
vidctur . ld tgo iiiius referam verbis , qui Joannis spiritum in- 

g ti 



De Viris Hlustribus S. J. Lib. I. 

time perspexit : „ Hxc ( S. Aloysii ) gratia , fuit intentissima 
„ illa cura , qua Joannes in servando voto castitatis excelluit . . . 
„Neque his illa definita fuit terminis , sed eximia fuit, pro- 
„ pemodumque singularis . Non modo ab omni defectu abhor- 
„ rebat , qui vel levissimae imperfectionis speciem contra pu- 
„ ritatem referret; sed singulari Dei beneficio, ne primos qui- 
„ dem patiebatur insultus suggestionum illarum , equibus,seu 
„verx illac sint , seu tales esse fingantur , purioribus etiam ani- 
„ mis , vel ob innatam imaginandi vim , vel nimiam ob timi- 
„ ditatem , aut solicitos mentis angores , maxima et patientiar, 
,,et meriti messis exurgit ,, . Obedienriae partes quo melius im- 
pleret , non modo prompte et alacriter imperata faciebat,sed 
Superiorum placita , voluntatis judiciique sui cum eorumdem 
consensione, ut sibi etiam placerent , satagebat. Nunquam pro- 
inde ullum ei verbum excidit, quo majorum decreta minus si* 
bi probari significaret : quin imo, quibus poterat argumentis, 
recta illa esse ac justa , et sibi , et aliis persuadere nitebatur . 
Tutissimam hanc obediendi viam non tantum in gravioris mo- 
menti rebus tenebat ; sed in levioribus etiam , et quas minus 
attenti vix dispicerent , ita constanter sequebatur , ut ad mini- 
mas etiam Prxsidum insinuationes et exequendas, et appro- 
bandas , congruentissima rationum momcnta semper haberet in 
promptu. Quod si non aliud interdum occurreret; prxter ge- 
nerale illud verissimumque principium , Superiores multo piu- 
ra prospicere , qux inferiores lateant necesse est ; hoc etiam 
addebat aliquando: Hectorum munere funguntur ipsij idque 
satis superque esse debet , ut eis obsequium in iis etiam , qux 
minus grata fuerint , exhibeamus . 

Ad egregiam hanc obedientix laudem , qux ultra sedulam 
injunctarum rerum executionem , unanimem etiam voluntatis, 
et judicii privati cum imperantium judicio , ix voiuntate cons- 
pirationem requirit, eo facilius pertingere valuit , quo altiores 
in ejus corde christiana humilitas egerat radices . Hxc sane 
virtus fuit, qux in eo forinsecus magis emicuit, cujus etiam 
in variis reiigiosa: vitae eventibus illustriora dedit exempla . Ab 
omni verborum fastu , qux sibi commendationem aliquam apud 
audientes quacumque demum ex parte sibi posset ingenerare , 
diligenter abstinuit . Firma animi inductione sibi persuaserat , 

idem- 



Joanves Baptista Cosius . 5 1 

idemque aliis persuadere saepe contendit, se ingenium habile 
et idoneum ad severiores scientias neutiquam habere ; cum 
tamen a Superioribus ex unanimi Consultorum sententia ad 
primaria Scholx munera obeunda fuerit designatus . Id sibi 
suus cum denuntiasset Magister , Joannes primum obstupuit , 
dnnde tantam inexpectati nuntii displicentiam ostendit, ut 
opus fuerit Magistro , paucis eum , sed in rem prxsentem ap- 
positis verbis hortan , et compellere , ut iis , qua: Superiores 
decreverant, assentiretur . Hic vero Joannes , qui pridem suam 
exuerat voluntatem , ut ab aliorum , prxsertimque Moderato- 
rum arbitrio penderet omnino ; hasc duo inter se , ut sibi qui- 
dem videbantur, extreme pugnantia vix poterat conciliare : 
suam hinc ineptitudinem , quam pro demississima sui aestimatio- 
ne , aperte se videre credebat : inde electionem , ut primas 
inter condiscipulos part^s ageret , quam minus rectam, quip- 
pe a Superioribus profectam , non audebat existimare . Citis- 
sime tamen , ut nodum solveret , hsec in mentem subik cogi- 
tatio : Superiores , ob eximiam ipsorum benignitatem , suam 
Joannis inscitiam , nullamque habilitatem plane non adverte- 
re , proptereaque de se melms , et honorificentius, quam pro 
meritis judicare. Vilem hanc sui existimationem deinceps per- 
petuo fovit , eidemque immortuus est. 

Huic firmissimo humilitatis fundamento cum esset inni- 
xus , tam .longe ab inanis glorix studio aberat , ut in litera- 
riis actionibus doctrinae sujc specimen dare,non ostentationis , 
sed officii implendi causa , pro virili quidem parte contende- 
ret : quod si nihiJon.inus iilae non tam feiiciter interdum suc- 
cessissent , nihii inde maroris , nihil turbationis reportabat . 
Id utique accidit in publica disputatione , quam primam Sal- 
manticae habuit , in quajoann.s ob fortuitum, nimiscue inso* 
litum casum expectationi , quam de se moverat, noii satis vi- 
sus est respondisse . Sed absoluta disputatione , tam placido 
tranquiiloque vuitu semet exhibuit , ut singulartm ipsius hu- 
militatem , et immotam animi pacem omnes suspexerint . Cu n 
aiiqui deinde , cui ejus doctrinse ccpiam , et ingenii pracstan- 
tiam optime perspextrant , de iis, qux in discLptatione con- 
tigerant , cum eo dolercnt, Joannes ita reposuit: „ Quod 
vos infortunium dicitis , ld ego , citra meam culpam eve- 

g i nis" 



52 De Virts 1'llustrtbus S. J. Ltb. I. 

5 , nisse , maxime lactor : sic enim tandem Superiores agnoscent , 
„ quam ego ineptus sim , ac nullius pretii ,, . Scd quanquam 
honoris et laudis ncn csset appetens , neque timor iJlum soli- 
citaret , ne aliquando literario in certamine ob infelicem exi- 
tum ( quod aliis multum negotii facessere solet ) rubore suf- 
funderetur; nunquam tamen obtinere a se potuit, ne illius 
animus quasi sponte sua refugeret ab ea , quam diximus , de- 
signatione , ut in primis Provinciae cathedris docturus olim se- 
deret . Itaque , dum primos iliius morbi sensit insuJtus, qui 
tandem ei vitam eripuit, hacc una spes illum recreabat, fore 
ut Superiores eum ab incepto cursu prcpter suam valetudinem, 
vel ipso tacente , removerent, aliumque sufficerent aptiorem . 

Ex eadem profundae humilitatis radice pullulabat altissi- 
mum illud silentium , quod aeque suis in rebus,atque in alie- 
nis servabat , quando aut sibi commoda , aut aJiis incommo- 
da sua verba possent accidere . Dum Methymnac degeret , 
febri quartana correptus est , quse diu ilJum multumque vexa- 
vit : quo tempore, prseter febriles molestias , quas patientissi- 
me toleravit , valetudinarii Praefectum indiJigentem adeo nactus 
est, ut is Joannis lectum tredecim ipsos dies omiserit sternen- 
dum . Eam autem incuriam ita tulit , ut neque conqurstus sit 
ipse , neque per alios, ut benignius haberetur, efficiendum 
curaverit. Salmantica: vero, cum quiddam levioris momenti 
turbatum fuisset apud nonnullos Theologis auditores , Doctor, 
quem Joannes quotidie in Academiam comitabatur, mirari se 
dixit, quod ab eodem de iis , quac acciderant, non fuisset 
edoctus . Cui Joannes integro animo : ,, Si credidissem , in- 
„ quit , huic quaiicunque malo mederi te posse , illud utique non 
,,te celassem : sed cum id ipse non possis , nescio equidem, 
„ hujusmodi rumusculos ad aliorum aures erfundere , quid tan- 
„ dem prosit ,, . 

Hxc vhx ratio fuit , quam tenuit Joannes Baptista Co- 
sius per octo annorum spatium , quos egit in Soc. Jesu . Vi- 
detur autem potentissimus ejus , idemque beneficentissimus Pa- 
tronus S. Aloysius clientem suum , ut is eum in vita sequi 
studuerat, morientem quoque multis sibi paitibus similem 
rcddidisse . Nam et in ipso f re limine juventutis , cum Thco- 
logicis adhuc vacaret studiis , antequam gravissima Sacerdotii 

one- 



Joanues Baptista Cosius . 53 

onera subiret , et eodem atque ille tabifici morbi genere sub- 
latus est . Nempe jam caelo maturum , eo sperandum cst avo- 
lasse , ut innocentis vitx suz , mansuetudinis , obedientix , ac 
demissionis , cxterarumque virtutum uberrimos , et suavissimos 
fructus colligeret , ac degustaret . Cujus rei non levem conjec- 
turam ex hoc eventu facere posse videmur, quo brevem hanc 
ipsius vitx narrationem concludam , et quem P. Bonaventu- 
ra Rada, vir magnx fidei et prudentix , no trique Joannis 
Magister , sua manu scriptum reliquit . „ Paucis , ait, post il- 
„ lius obitum diebus,cum quidam e nostris magnis animi con- 
„ flictaretur angustiis , ad templum , Deum precaturus , acces- 
„ sit . Cum autem inter orandum animadvertisset , supplicem 
„ se juxta sepulcrum Joannis procumbere , quocum familiari- 
„ ter egerat, et cujus de virtute magnam susceperat opinic- 
„nem; incitari se sensit , ut ejus se meritis commendaret . 
„ Itaque ad Deum conversus , his eum magna cum fiducia 
„ deprecatus est verbis: Domine , per merita bujus ser<vi tui , 
^fratris mei , quem jam tuo conspectu beari confido , quam a 
,, te peto gratiam , mihi , qu&so , largiaris . Asserit autem idem 
„ ipse , ab oratione sua animo non parum confirmato prodiis- 
„ se , et cogitationem illam , quae mcerorem injecerat , ja n 
„ tum evanuisse , cui pax 5 et gaudium , quo fruitur in pne- 
„ sentia , successit „ . 



EM' 



54 

EMMANUEL ANTONIUS AMEZQUETA. 



^/Vd Pyrenxi montis radices , qua is ad sup^riorem Navar- 
ram vergir, tractus est non exiguus , quac Vallis Gonniensis 
dicitur; in eaque oppidum Azanza intra Dioecesis Pompelo- 
nensis fines situm est . Hic ex honestis , et locupletibus geni- 
toribus in lucem editus fuit Emmanuel Antonius Amezqueta, 
ineunte anno quadragesimo primo seculi decimi octavi . Cum 
adhuc literarium ludum frequentaret , commodum in eas par- 
tes devenit P. Sebastianus Mendiburus S. J. per universam 
Navarram , et Guipuzcoam sacris susceptrs expeditionibus ce- 
leberrimus. Is modo ab Ilimo Episcopo Pompelonensi missus, 
ut Vallisgonnienses populos spirirali cultura exerceret , suae mis- 
sionis munere perfuncturus , Azanzx constitit, cum puer Em- 
manuel undecimum sctatis annum expleverat . In ea artatula 
tam attente et avide omnes illius Patris declamationes , et in- 
structiones cxcepit, ut virum jani maturo judicio praeditum 
credidisses . Voiuit insuper apud eundcm omnes brevissimae 
adhuc vitae sux labeculas generali confessione expiare: idque 
tam humiliter , mcdcste, et ordinate confecit, ut Mendiburo 
spem magnam fecerit , fore,ut quse ccelestis doctrinx semina 
tenero iJlius anirro insevisset, in copiosos virtutum fructus 
excrescerent . Hac spe ductus , seu potius Dei motus instinctu , 
qui puerum ad singularem morum perfectionem designaverat , 
de ratione vitae optime deinceps instituend.e peculiari studio 
edocer.dum curavit . Atque inter aiia , teneris illius annis ma« 
xime propria , raticnem sacratissimi Cordis JESU pie ac reJi- 
giose colendi , quam popularibus suis e suggestu publice pro» 
posuerat , ei privatim esposuit, et commendavit. Utilissimum 
hoc , et a nobis benemerentissimo Deo maxime debitum pie- 
tatis omcium, tam mature initum ab Emmanuelejin posrerum 
ab eodem assidue potius fuit auctum , quam unquam mter- 



mis- 



Emmanuel Antonius Amczqucta . 5 5 

missum . Ut autem ct hoc , et alia salutis monita , quac sibi tradita 
fuerant, fideliter exequeretur ,tenellus et elementarius puer tem- 
plum crebro subibat : ibique partim lectioni libri , qui de mirabili 
Christi erga nos amore in Eucharistia prxsertim agebat, par- 
tim meditationi tam longa spatia temporis dabat,ut contcrra- 
neis suis admirationem , et stimulos ad imitandum injiceret . 
Frequenter etiam , quamvis non sine incommodo , confessio- 
nis , et altaris Sacramenta percipiebat . Cum enim apud Azan- 
zx Curionem , utpote sanguine sibi conjunctissimum , conscien- 
tiam deponere non auderet, neque alius esset ibi Sacerdos au- 
diendis confessionibus destinatus ; sxpius in proximum oppi- 
dum duo millia, nonnunquam Pompelonem usque sexdecim 
millia passuum jejunus conficiebat , ut suac satisfaceret religioni . 
Hunc sane commendabilem vitae ordinem impubes tenuit Em- 
manuel . 

Postquam primas literas in patria didicerat , ut humanio- 
ribus impertiretur , primum in alias illius Regni scholas, pos- 
tremo in Societatis Collegium Pompelonense missus est a Pa- 
rentibus : ubi etiam , absoiutis humanitatis studiis , triennium 
in Philosophicis , tantundemque in Theologicis posuit . Lon- -v 
gum hunc literarium cursum ita peregit, ut adolescentibus , 
qui magna frequentia in eas confluebant scholas , singularis di- 
ligentije et ad literas,et ad virtutes comparandas maximo fue- 
rit documento . Cum enim otio inutili , superfluis lusibus , pe- 
riculosisque spectaculis non inserviret, multum sibi temporis 
suppetebat , ut scientiis , ac Deo vacaret . Cum primum Phi- 
losophix limen attigit , Congregationi S. Aloysii, qu.e ibidem 
celeberrima erat , p llcherrimarumque virtutum fructu fcecun* 
dissima , voluit adscribi , ejusdemque leges ad unguem obser- 
vandas curavit . In iis decretum erat , ut semel in mense Con- 
gregati coelesti pane simul reficerentur universi : ut item sin- 
guii quotidie , divinum Sacramentum veneraturi , templum ali- 
quoties adirent. Duplicem hanc christianx pietatis exercitatio- 
nem et utilissimam omnibus , et studiosis adolescentibus mini- 
me operosam , non modo nunquam prsetermisit Emmanuel , 
sed illa cumulatius , quam sibi pracscriptum fuerat , utebatur . 
Nam ccelesti convivio non semel tantum intra mensem curn 
cxteris accumbebat , sed ter etiam , aut quater, nonnunquam. 



<$6 De Viris llhstrlbus S.J. Lib. I. 

pluries , juxta illius Sacerdotis consilium , quem sui Magistrum 
spiritus delegcrat : qui perspecta illius vitae innocentia , ingen- 
tique desiderio in virtutibus , .et Jesu Christi amore progre- 
diendi , largum Angelici panis demensum facile ipsi concede- 
bat . Et ex hoc ardenti in Christum affectu , ad eum frequen- 
ter adorandum , rapiebatur in templum . Etenim pr^ter sta- 
tas illas , et breves visitationes , quas Sodales AJoysiani facc- 
re tenebantur , ipse vacua studiis tempora sibi saepissime de- 
sumebat , ut templum adiret : ibique in secretiorem aliquem 
locum discedens , genibus humi deflexis , ad longam moram 
tam modesto corporis habitu perstabat immotus, ut intuenti- 
bus tenerum pietatis sensum injiceret . 

Dum vero Theologiae jam operam dabat , praedarum val- 
de sux religionis , et amoris erga Christum in Eucharistia de- 
litescentem argumentum exhibuit . Qua die PompeJone de mo- 
re gentis agitandi erant tauri, Schoiae Marianx Sodales , juxta 
ipsorum institutionem , aliud longe dissimiJe, Deoque et An- 
gelis gratissimum praebebant spectaculum . Divinissimum altaris 
Sacramentum in templo Societatis publicar exponebant venera- 
tioni , civibus xris campani pulsu admonitis, siqui vellent,re- 
lictis tauris , eodem convenire : Tobiam sciJicet imitaturi , qui 
spretis aureis Jeroboami vitulis , HierosoJymam Dominum ado- 
raturus pergebat . Signo igitur edito , quidam illius ColJegii 
Pater in superius templi odeum ingressus , inde conspicatus 
est Emmanuelem, qui jam tum ante Sacramentum supplex ac 
venerabundus prociderat . Id ille miratus est valde , non quod 
ab Emmanuelis pietate, jam sibi nota , reputarct aJienum ^sed 
quod sciret, eum illo ipso die magnis amicorum precibus et 
obtestationibus fuisse solicitatum , ut taurorum adesset agitatio- 
ni, et ad plateam in condictum anteccenio locum accurrere nul- 
lo pacto praetermitteret . Maximas proinde Deo gratias egit , quod 
juvenem tanto animi robore ccnfirmasset., ut taurilibus contem- 
ptis ludis ,et geniali convivio, lunge suaviorcs delicias, immensum- 
que rnajus spectaculum m Jesu ^Christo , super aras pro nobis 
commorante, qux:issa: quippe quo pascendis animis, et insa- 
tiabilibus hominis appetitibus mitigandis nihil sit aptius. Sa- 
cra uemum solemnitate post duas Uoras peracta , Pater in su- 
um discesbit cubicuium 3 ubi cxplendis sui muneris partibus 

non 



Immttnuel Antonhts Amezquctd . 57 

non parum est immoratus . Post hxc in odeum ipsum regres- 
sus , Emmanuelem eodem quo prius Ioco submissis adhuc ge- 
nibus orantem animadvertit . Neque levem hoc uno ex facto 
conjecturam fecit, quam ille diu , quamque assidue id genus ob- 
sequia Servatori pracstaret , qui tali die , tot amicorum efflagi- 
tationibus ad omnia alia stimulatus, ante aras tamen positis 
humi genibus tam longa mora perseveravlt . 

Ut autem a mundanis rebus longius abesset, propiusque 
ad Deum accederet ; quanquam primum in Clero seculari me- 
reri , animum induxerat , binaque jam obtinuerat Sacerdotia; de- 
inde tamen nuntium mundo remittere , religiosamque inire vi- 
tam decrevit . Hoc executurus consilium , postquam alia ma- 
gna constantia , sed irrito successu tentaverat , Societatem Je- 
su petiit , et obtinuit . Missus itaque Villamgarsiam , ibidem 
pro ultramarinis Provinciis , ipso adnitente ,tironibus annume- 
ratus est die quinta Octobris anni 1763. Hic enimvero ingens 
illius ad studia virtutum ardor copiosum et aptissimum pabu- 
lum invenit . Ac licet optimam vitac rationem fuisset adhuc per- 
secutus , quia tamen ad continendos perturbatos animi motus, 
elidenda vitiorum semina , et virtutes altius inserendas , corpo- 
ris macerationem plurimum conferre didicerat; cccpit in primis 
severe in seipsum jejuniis, ciliciis, et flagellis animadvertere . 
Quod si tirocinii Magister Emmanueli , pro eo quantum ille 
exoptabat, frenos ad austeritatem laxasset, testatur idem,vitz 
suar fines non parum contractiores fuisse facturum . In cibo 
moderationem ita servabat , ut a lautioribus abstineret : singil- 
latimque panis saccharo et ovis conditi usum , nisi dum aegro- 
taret , sibi interdixit : eumque tum ideo non recusabat , ut no- 
tam effugeret novitatis. In illud deinde pari studio animum 
intendit, ut per accuratum rerum spirituaiium usum, pneser- 
timque per frequentem et apparatissimam sanctissimi Corporis 
Christi sumptionem , ipsi magis intime in dies singulos unire- 
tur, et Beatissimam ejus Matrem per obsequia eidem maxime 
placita sibi conciliaret. 

His vero adjumentis quantUm in utriusque amore proces- 
serit, scheda; illius, a flammis, quibus eas ipse jamjam mori- 
turus damnaverat , reservat.e demonstrant . Ex his enim appa- 
ret, antequam primum sui tirocinii annum explesset , vehe- 

b men- 



De Viris lllustrilous 5*./. Lib* I. 



mentiori jam Deo placendi flagrasse desiderio, istudque cum 
trahendis ad Deum hominibus , tum etiam virtutibus exercen- 
dis comprobandi. ,,Cupio, inquit, dilectissime Jesu, omnino 
,,gratum tibi facere omnibus vitsc mex , imo etiam totius aeter- 
„ nitatis momentis . Et quia te unice diligo , cupio etiam om- 
„ nes ad te noscendum et amandum perducere : simulque om- 
„ ne virtutum genus , quas me maxime decent , ejusdem amo- 
,, ris impulsu exercere . „ Opemque imploraturus , ad tam in- 
„ gentia perfectionis vota complenda , sermone in Virginem 
Matrem converso , ita pergit scribere . „ Sanctissima Virgo , 
„ ego Emmanuel Amezqueta , eo tandem cupidus evadendi , ut 
„ tibi sim vere devotus , in Matrem ac Dominam meam coop- 
„ tatam et electam te volo: oroque suppliciter, ut memet in 
„ filium , licet indignum , ipsa recipere non graveris . Illud 
„ etiam tibi recipio , obsequentissimum me tibi fore ; semper- 
„ que quod tibi gratissimum esse cognoverim , effecturum . 
„ Opem itidem meis necessitatibus , et afflictionibus implora- 
„turus, filiali ad te fiducia recurram.,, Hacc autem incensa 
desideria, sive proposita , quibus totius fere virtutis summa 
continetut , non ex subitanei cujudam fervoris impetu , sed 
ex firma animi sententia , maturaque deliberatione fuisse pro- 
fecta ; illud non leve fuerit argumentum , quod ea non semel 
in consequentibus annis instauraverit , et reliquo vita: suaetem- 
pore diligentius eadem servare decreverit , ut ex ipsius cons- 
tat adversariis . 

Hoc igitur jacto excelsa: perfectionis fundamento, cum 
jam tirocinium posuisset, votaque biennii nuncupasset , Com- 
postellam mittitur , ubi annum fere commoratus , Grammati- 
cam docuit . Ibidem Sacerdos fieri jussus est , ut cum in Ame- 
ricam venissct , maturius posset incolas adjuvare . Inde in Col- 
legium Legionense pertransiit , eodem munere perfuncturus . 
Sed vix eo devenerat , cum Hispalim a Paraquaria: Procura- 
toribus evocatus , in Collegio S. Hermenegildi menses duos 
semis constitit , ut PhiJosophiam recoleret , ejusque periculum 
subiret: quo facto , in Portum S. Maria: venit , ut opportu- 
num in Paraquariam trajiciendi tempus opperiretur. Interea, 
cum jam res Societatis perturbari coepissent , Americas Procu- 
ratoribus indictum , nequem in eas partes mitterent , qui prius 

Sa- 



Efnmanael Anionlus Amezqueta . 



59 



SacerdotiO non fuisset initiatus . Cumque inter vieenos fere , 
qui tum mittendi erant , plerique tirones essent , Sacerdotes 
admodum du6 , quorum unus Emmanuel , ipse cum reliquis 
in Collegium S. Hermenegildi reverti coactus est . Vix dum 
ab hoc itinere respiraverat, cum edicto Regis comprehenditur, 
ab Hispania cum caeteris omnibus exterminandus . Hoc pacto 
transmissione Americana in Italicam commutata , primum ali- 
quot dies, dum reliqui conveniunt, apparaturque classis, As- 
tx Regiae detinetur inclusus : deinde Gadibus , CentumceJlas 
profecturus , navem conscendit ; et post varios casus , multi- 
plicesque in Tyrrheno praesertim mari discursus , tandem ad 
Argaiolam , miserrimum Corsicx oppidulum ad occidentalem 
insulx oram , cum plerisque Bxticse Provinciae Patribus expo- 
nitur. Duos hic menses in magnis rerum omnium angustiis 
commoratus est . Cum autem Castellani Patres, qui Calvium 
eodem tempore delati fuerant , quanquam maximis et ipsi dif- 
ficultatibus , et armorum strepitu impediti , tamen ad lenien- 
das exilii molestias, et juventutem facilius in officio continen- 
dam , asportatis e continenti libris , Scholas pro diversis stu- 
dentium gradibus constituissent ; Emmanuel , bene volentibus 
Superioribus , Calvium , quod ab Argaiola trium vel quatuor 
horarum itinere maritimo distat, cum tribus aliis adoJescenti- 
bus commigravit , ut intermissum diu TJieologici studii cursum 
perficeret . Adscriptus igitur denuo Castellanx Provinciae Sociis 
dte 15. Septembris, inter eos Mendiburum illum , de quo su* 
pra meminimus, cum ingenti animi sui gaudio reperit : et quem 
a puero , ad ingrediendam et persequendam pietatis viam , auc- 
torem et hortatorem habuit, quem etiam absens per Jiteras 
sxpe consuluit , eodem nunc assiduo contubernali , et sui spi- 
ritus moderatore usus est: cumque jam in extremis ageret, eun- 
dem auxiliatorem experientissimum , et opportunum consolato- 
rem obtinuit. 

In lioc tam vario , multiplicique itineruin terra , marique 
discrimine , qusc unius anni spatio confecit , a Compostella Legio- 
nem, inde in Bxticam, a Baetica in Italiam profectus, quin uspiam 
pedem fixerit ad trimestre ; ab optimis, quos jam pridem indue- 
rat , moribus , et ab iis religiosx vitas principiis , quae sibi ab 
tkocinio servanda proposuit , nunquam discessit . Nam ubicun- 

que 



6o De Viris Illustribus S.J. Lib. I. 

que gentium degeret, eo cogitationes suas omnes intendebat, 
ut quotidie propius ad Christum accederet; aliosque ad ilJius 
amorem et cultum , quibuscunque modis posset , adduceret ; 
seque ipse per assiduas virtutum exercitationes ad id magis 
idoneum redderet; ac demum ut Beatissimam Dei Matrem si- 
bi et viventi, et morituro demereretur. Etenim illius amor 
in augustissimum altaris mysterium , quem in patria puer ebi- 
bit , Pompelone auxit , Villzgarsix perfecit; dum Compostel- 
Ix ad Sacerdotalem evectus est gradum , majorem exarsit in 
modum . Ex eo tempore ad aras operari maximis habuit in de- 
liciis : neque constat, eum , dum liber in Hispania degeret, 
unquam sponte sua Missam celebrare prxtermisisse . Celebra* 
bat autem , diligenti prxmisso apparatu , magna comitante re- 
verentia , et ferventi gratiarum actione subsecuta . Hic autem 
iilud observare non desinam , quo peculiarem Deus dilectio- 
nem erga Emmanuelem , et castos novelli Sacerdotis amplexus 
quam sibi gratos haberet , ostendisse videtur : eum , prseter re- 
ceptissimum in Provincia morem , statim a tirocinio in Presby- 
terorum album fuisse receptum : neque vel ad Philosophica 
repetenda studia, vel Theologica perficienda, ut erat procli- 
ve , sed in Compostellam fuisse destinatum , ut maturrime Sa- 
cerdos factus , posset quam proxime , et quam frequentissime 
cum Domino communicare. Argaiolae , et Calvii , quibus in 
locis maxima fuit exulibus , initio prasertim , et altarium , et 
ornamentorum -penuria , Emmanuel noster in quinquemestri spa- 
tio, quo vitam comitem habuit, si unum aut alterum diem 
excipias , rem divinam facere non omisit . Id tamen sine labo- 
re , et industria , quam suus sibi amor in Christum sugges- 
sit , non obtinebat . Namque vel multo mane surgens , cxte- 
ros mature praeveniebat ; vel , si alios xque solicitos offendis- 
set , ad meridiem usque jejunus expectabat: sicque sine ullius 
jncommodo , et sine illorum praejudicio, qui dies in singulos 
ad Sacrum celebrandum ex ordme designabantur , ipse fere 
quotidie celebravit . Prxterea sacpius interdiu neque obiter , so- 
litus erat Dominum invisere . Et quidem Astx , dum in cus- 
todia detineretur, et Argaiolx, cum utrobique longum sibi 
ab aliis occupationibus otium suppeteret, integras quotidie ho- 
ras , nonnunquam etiam solidum mane Missis audiendis, me- 



Emmdnuel Antomus Amezquetd , 61 

ditationibus, et suavissimis cum Jesu colloquiis miscendis im- 
pendebat . 

Ex hac frequenti , et intima cum Jesu Christo consuetu* 
dine , qua suus in eundem amor et prodebatur , et augeba- 
tur in dies , ortum etiam , et incrementum habuit aeternae pro- 
ximorum salutis procurandae desiderium . Hoc eum impulit in- 
ter alia , ut Societatem Jesu eo pacto inire voluerit , ut ad 
Indos opportuno tempore mitteretur , quos inter plurimos es- 
se dolebat , qui miseranda fame interirent , propterea quod 
nullus esset , qui eos coeles-tis doctrinae pane reficeret . Et quan- 
quam id , quod mirifice optabat , exequi non potuit ; in His- 
pania tamen , dum licuit , proximos strenue juvare non desiit . 
Cum venisset Compostellam , doctrina morum , quam Pompe- 
lone degustaverat , duos intra menses ita fuit imbutus , ut sta- 
tim ad destinatam confessionibus sellam accesserit . Neque id 
satis habens , neque labore fractus pueros erudiendi , quos si- 
mul etiam cum literis ad omnem pietatem informabat , Col- 
legii Rectorem adiit , ab eoque rogavit impense , ut quoties 
cives Sacerdotem aliquem peterent , qui proxime morituris ades- 
set, se mittere non recusaret : sic enim , ajebat , ad expedi- 
tionem Indicam proludere oportet , et hic experientiam cape- 
re ad ea praestanda , qux dum vita maneat , inter miserrimos 
illarum gentium homines exequi , summis in optatis habeo . 
Et licet Rectori tum acquieverit reponenti , satis superque es- 
se , si docendi muneri satisfaceret, consuetaque ministeria do» 
mi exerceret ; paucis tamen post diebus eum denuo convenit , 
et petitionem suam sic instauravit , ut non potuerit Rector non 
exorari . Quare , ut illius pio desiderio morem ex parte gere- 
ret, festis aliquot et feriatis a Schola diebus eum ad opitulan- 
dum acgrotis designabat : quod ille sic efficiebat } ut propterea 
Catbedrae nihil deesset . Et , quod perfectissimam ag-ndi ra- 
tionem continet , tum hoc , tum aliis erga proximum officiis , 
tanquam adminiculis utebatur, ut altius in amorem Dei con- 
scenderet: sic enim ipse in commentariolo suo scriptum reli- 
quit . Proptereaque apud se statuit, pauperrimos et abjectissi- 
mos quosque singulari quadam benevolentia complecti , et qui- 
buscunque rebus posset impensius fovere , quippe quos ipse 
Dominus inter caeteros maxime commendavit . Sic eum fecis- 

se 



De Ttris Jllustribus S. J. Lih. L 



se Compostellac constat , ubi cum ad audiendas confessiones 
sedisset, quanquam omnes benigne excipiebat , jucundiore ta- 
men voluptatis sensu perfundebatur , quoties pauperes ad ejus 
pedes accederent , quorum copiosi greges Compostellam pere- 
grinationis causa conveniunt . Id ipse familiari suo testatus est 
aliquando, ut eum ad subveniendum pauperibus hortaretur. 

Ut eam, quam in juvandis hominibus operam impende- 
bat, et sibi , et iliis redderet utiliorem , indefessum solidarum 
virtutum studium adhibuit . Etenim , ut actiones , cogitationes- 
que sux omnes in altissimum perfectionis scopum collinearent , 
duo hxc principia sibi servanda proposuit , quibus totius sum- 
ma virtutis , et maximum ad eam incitamentum continetur . 
Dominum Jesum semper tibi pr&sentcvx objicies , ut eum et fer- 
<ventius ames , et imiteris pcrfectius : quidquid autetn aggrcdta- 
ris , illud attente perpcndes , quo tandem modo idijfsum Dominus 
exequeretur . Alterum : Sic tibi persuadeas , opus quantum^vis mi- 
nimum ac 'vile , Deo unice placendt , eundemque honorandi gratia 
perfectum , infinito piuris apud Deum haberi , quam prxclara et 
illustriorn qu&libet alia facinora , qus pr&dicto fine stnt 'vacua . 
Hinc filialis in Deum fiducia difficillimis etiam in rebus , ma- 
gnaque suae cum divina voluntate consensio , quibus ab homi- 
ne Dei gloriam maxime promoveri , eidemque gratissimum ob- 
sequium exhiberi credebat , non secus atque alia virtutum ejus 
decora progerminarunt . 

Dum Hispali , in exilium exigendus, est captus, quan- 
quam trajectum ad Indos ardentibus votis optabat , continuo 
sibi persuasit , Deum ipsius apud iJIas gentes opera , tum cer- 
te , uti non velle : et optatissimx expeditionis nec opinatam 
frustrationem tam aequo animo tulit, tanquam si certo agno- 
visset, illuc profectum, nemini unquam ex usu futurum . Cum 
appulisset ad Corsicam, ubi verius in actam projectus est , 
quam Argaiolam deductus , tectum quo se reciperet, ccepit an- 
quirere : ac postquam multa frustra tentaverat , semidirutas do- 
mus stabulum xgre tandem invenit, idque magno sibi pretio 
elocatum . In eo gurgustio , postquam illud purgaverat aliquo- 
rum adjutus opera , quibus sors eadem obtigit , cum iisdem 
non paucos commoratus est dies . Sed prarter habitationis in- 
commoda illud longe majus accessit : pensionem , quam ei Rex 

Ca- 



EmmAnuel Antonius Amezquetd 



Catholicus perinde ac reliquis assignaverat , alius quidam Em- 
manueli , peracta navigatione , tradendam acceperat . Verum 
ccquis ille esset , aut quo demum tempore sibi tradenda fo- 
ret , quanquam id apud cxteros pervulgatum erat , Emmanuel 
ignorasse videtur . Nam cum esset silentii , ac recessus aman- 
tissimus , vel in ipsa navi secretum sibi reperit locum ; un- 
de mirum non fuerit, si sermones , qui super hac re ab aliis 
habebantur, ipse non exceperit . Primis igitur diebus, postquam 
Argaiola: pedem fixerat; cum plerique sociorum, et is inter 
eos , qui pensionem regiam cxteris distribuendam acceperat , 
Calvium usque navigassent , phaselis inde per vices Argaiolam 
reducendi , timore aliquo videtur fuisse pertentatus ; sive is 
ab ignoratione sua, sive a Dsemonis oppugnatione processe- 
rit. In his rerum angustiis quo se verteret,non habebat : ete- 
nim ab miseris insulanis sperare nihil poterat , et ab Sociif 
aliquid petere non audebat , quippe queis appensa pecunia , si 
modo ad conducendam , instruendamque domum , victumque 
comparandum sufficeret , superesse certe non posset ; cum pra> 
sertim incolx rerum omnium pretium ob Hispanorum adven- 
tum maxime auxissent . Sed hanc animi perturbationem , un- 
decunque tandem exortam, subito compressit . • Exiguum aeris 
habebat in crumena , quod sibi nec petenti , nec opinanti do- 
natum in Hispania fuerat , paulo antequam abiret in exilium . 
Id ergo , quanquam ille primum ad aliquem librum emendum 
destinaverat , caepit expendere , certissime interim sperans , hoc 
consumpto raudusculo , Deum sibi ( neque falsus est ) alicun* 
de provisurum: proindeque tam securi animi erat,et ab om- 
ni solicitudine vacui , quasi thesauros ingentes possideret. Alia 
insuper singularis fiduciae edidit exempla , quae praetereo , ut 
ea, quae ad religiosa vota pertinent, att.ngam . 

Castimoniae laude et speciali Dei beneficenria , et sua si- 
mul solertia sic excelluit , ut communem excessisse modum vi- 
deatur. Is certe , quem ille longo annorum tractu in conscien- 
tix arbitrum assumpsit , testatur : cum multos alios in ea par- 
te prasstantes introspexerit , castiorem Emmanuele juvenem vix 
ulium agnovisse ; illiusque animi candorem aut externa pugna , 
aut internis imaginibus vix unquam fuisse oppugnatum . Et ta- 
men S. Aloysii , quem singulari cultu venerabatur, sedulus x- 

mu- 



64 VtrU Hhstrihus S. J. Lih. T. 

mulator , cum sciret optime , castitatem Dei esse donum , ni- 
hil prxtermittebat , ut id sibi proprium efficeret, ac perpetuum. 
Propterea corpus suum male habere , otium fugere , atque ho- 
minum vitare freq.uentiam , quoad ejus facere poterat , semper 
studuit . Non modo Villaegarsix , sed Compostellae quoque o- 
pus fuit , ut Superiores ei modum imponerent , ne in seipsum , 
quantum veliet, omni macerationum genere sarviret. Quod 
autem ab illis obtinere non poterat , ipse minutis aliis incom- 
modis, quas permissa cuilibet esse creduntur, et quse assidui- 
tate ipsa sunt gravia , compensare curabat . Is , qui sub eodem 
tecto per trimestre spatium cum eo degit in exilio , testis est , 
quamvis quater, aut sexies illum in dies singulos conveni- 
ret , dum suis vacabat studiis , nunquam sellac innixum tergo 
reperisse . Atque ex hac studiorum opera , quanquam alioqui 
sibi gratissima, aliam etiam defraudandi genium occasionem 
usurpabat . Cum enim condiscipuli spatiandi causa in agrum 
prodibant , ipse nonnunquam , obtenta a majoribus venia , do- 
mi remanebat, ut quantum temporis supererogaret studiis , 
tantundem de geniali deambulatione detraheret . Et sane , dum 
obedientia , vel caritas ahud ab ipso non exigebat > solitudi- 
nem studiosissime coluit, 

Quo tempore in Portu S. Marix , imminens occasioni 
trajiciendi in Americam, morabatur, nunquam domo excessit, 
nisi cum festis diebus in plateam , ut ad populum verba fa- 
ceret , mittebatur : neque vero pedem extulit e cubiculo , prarter 
quam in aedem sacram , vel ut alio cum cxteris ex officio conve- 
niret. Dum maritimum iter habebat , quanquam navi, qua 
vehebatur , plus centum vectores impositi erant, ipse tamen ser- 
vandac solitudinis modum invenit . Nautis , dum alto sese commit- 
tunt , mos est , lembum in navem recipere , et scapham supra 
lembum collocare . Huc ergo conscendens Emmanuel , intra 
cavitatem scaphac sedem sibi constituit, simulque latibulum . 
Hic secum habens Sacerdotale Breviarium , Theologiae moralis 
summam, et aliquot asceticos libros, cum iis horas dividebat 
interdiu, quoties eum necessitas alio non evocaret. Argaiolx 
vero , cum in prima illa rerum post ejus adventum perturba- 
tione certa quaedam , et communis disciplinae forma non pos- 
*et institui , divinis persolutis officiis , quibus in templo bonas 

tri- 



\ 



Emmanuel Antonius Amezqueta . 65 

tribuebat horas , in specum , qux proxime aberat , Crucifixi 
imaginem, et aliquot libros secum asportans, discedebat : ibi- 
que fundendis precibus , meditationibus exercendis, legendisque 
libris reliquum insumebat diem , nisi cum domum redibat , ut 
corpus modico cibo, et brevi nocturno somno curaret. Ne- 
que tantus hic solitudinis amor subrustica ex indole , vel pa- 
vida cunctatione credendus est proficisci , cum ita esset a na- 
tura comparatus , ut potius acer esset , ac fervidus , et in quo- 
tidiana consuetudine suavis, et commodus universis : quod ii 
sxpius experti sunt , et fatentur , qui cum eo diu multumque 
egerunt. At cum esset internx munditias studiosissimus , sui- 
que frangendi solicitus , omnem pascendi sensus occasionem 3 
necubi impingeret , quantum poterat , effugiebat . 

Quod si Superiorum accessisset imperium , aut eorum 
aliunde sibi innotuisset voluntas , in medios hominum ccetus 
incunctanter, et alacriter prosiliebat , ut Compostella; , et in 
Baetica fecisse jam vidimus . Etenim , ut morem ubique gere- 
ret imperantibus, illud sibi servandum statuit,quod suis com- 
mentariis , ut ante oculos habere posset , inseruit : Terquam 
maxime cauere debes , ne unquam Superiorum plaatis uel mi~ 
nimis in rebus obsistas . Et quoniam Religiosorum obsequium 
in legum observatione suaruln maximam partem continetur , 
eas sic adimplere constituit, ut ne latum quidem unguem ab 
eis discederet : quippe cum , ad perfectionem sui status adipis- 
cendam, nullum hoc efficacius duceret adjumentum . Atque in 
eas maxime regulas majori conatu intendebat , quac ad trium 
votorum materiam quomodclibet attinerent. 

Animum etiam habuit humanarum rerum adeo non ap- 
petentem , ut vel ea , qux legitime posset habere , siquem eis 
egentem animadverteret , ipsi libentissime largiretur. Neque- 
vero expectabat , dum alii rebus suis opus haberent : sacpe enim 
eo tantuni fme donabat, ut ipse minus haberet . Paucis ante 
profectionem ltalicam diebus arca sibi , xque ac reliquis , tra- 
dita fuit, his rebus instructa , quibus in itinere, et in exilio 
usus esset futurus . Id ilie donum oneri duxit , quod ut leva- 
ret , ccepit statim aliis aiia impertirc . Cumque vellent aliqui 
ab ea iiiurn iargitione deterrere, ne tum ab se abjiceret , quod 
postmodum maxime essst d^sideraturus , non ita illorum con- 



65 



De Viris Illustribus 8. J. Lib. I. 



siliis acquievit , ut omnino conquiesceret . Quare iliius arculae 
clavem alius servandam accepit , tum ut ipsi pcenam , quam 
inde trahebat , eriperet, tum etiam ne illam penitus quotidia- 
nis largitionibus exhauriret. 

His , caeterisque virtutibus insignem animi modestiam , tan- 
quam solidum fundamentum subjecit . Hanc ille jam ab ado- 
lescentia sua et amare coepit , et colere. Postquam religiosam 
inire vitam statuit , prx cxteris Religiosorum ccetibus in Socie- 
tatem Jesu vehementer propendebat . Sed ab hoc eum consi- 
lio deterruit ingenii facultatum inopia, quam sua sibi humili- 
tas maximam esse persuaserat . Propterea in aliam Religioso- 
rum familiam , ex iis,qui sibi vacant ac Deo, animum con- 
vertit : et in tria longe inter se dissita Monasteria eo flne 
profectus est. In eorum primo, locum non esse candidatis , 
sibi repositum fuit : sed cum alius ejusdem ordinis Coenobiar- 
cha , qui per eos dies illuc ex itinere diverterat , spem sibi 
fecisset eum in suum Coenobium cooptandi , eo recta conten- 
dit . Dum ibi consistit ( sive id ex itineris xstu ac defatiga- 
tione contigerit , seu quia Deus eum ad alia omnia destina- 
bat ) inspectantibus Monachis , e naribus sanguincm fudit : ro- 
gatusque ab eis, an alias eo fluore laborasset, ipsoque can- 
dide affirmante , valetudinem ejus ad portandum Instituti sui 
pondus satis firmam non fore, censuerunt . Ipse tamen prop- 
terea nihilo fractus animo , in aliud porro Coenobium perre- 
xit . Scd ibi pariter repulsam passus , idque pro indicio repu» 
tans , Deum se ad eam vivendi formam non evocare , Pom- 
pelonem regressus est : ubi cum totam itineris seriem ad Con- 
fessarium retulisset, tanta animi tranquillitate Theologica sua 
studia instauravit , quasi nihil frustra petiisset, nullumque in 
longissima profectione tolerasset incommodum . Sperabat ta- 
men interea , simulque precabatur , ut Deus , qua parte sibi 
mancipari vellet, evidentius significaret . Cumque tandem ad 
petendam Societatem animum induxisset, id ea conditione fe- 
cit, ut ad Indos amandaretur , quos inter sciebat esse pluri- 
mos et miscros , et ignaros , quibus juvandis , et instruendis 
idoneum se fore , non diffidebat . 

Socictati jam adscriptus , ne unnuam ab hac animi de- 
missione, et viliore *ui opinione discederet , ita suis in ad- 

ver- 



Emmanuel Antonius Amezqueta . 



<? 7 



versarlis scripsk : Si quando Dco placuerit , te tanquam admi* 
nistrum adhibere , ad aliquem fruetum ex aliorum animis colli- 
gendum , cane ne quidquam inde tibi , njel minimum , adscri- 
bere audeas . Ad id autem oportebtt , ut cogites , animi tui do- 
tes quam sint exigu£ , prorsus inepttz . Prsterea jam inde 
ab initio tirocinii tanquam tesseram sibi propriam tritum il- 
lud effatum assumpsit : Ama contemni , et pro nihilo reputari * 
Nenue factis omisit sxpius comprobare , quod verbis signifi- 
cabat . In Astensi custodia , ubi pro pluribus Sacerdotibus 
unica erat ara constituta , ipse valde diluculo SacelJum subi- 
bat , ibique ad multam diem , nonnunquam ad prandium us- 
que permancbat , orationi meditaticnique intentus , simulque 
opportunitatem expectans , ut sine aliorum molestia divinum 
perageret Sacrificium. Contigit igitur quadam die, ut posr- 
quam Sacerdos ab altari discesserat , et vestem sacram exue- 
rat , ad eam induendam nullus acccderet e circumstantibus • 
Surgit itaque Amezqueta : calicem apparat , et ampullas : cse- 
terisque in rem divinam prseviis decenter peractis , ad induen- 
das sacras vestes accedit : jamque amictum , capiti imponen- 
dum , manibus tenebar appensum , cum alius quidam in ardi- 
culam eo tempore superveniens , vicem ei praeripit celebrandi, 
Cessit statim Emmanuel in locum suum : et neque tum com- 
ir.otus est quidquam , neque ulla deinde ratione conquestus : 
ut omnes , qui aderant , modestiam hominis suspexennt , et 
laudaverint . Harc etiam eum faciie , imo vero statim de jure 
suo ctdere cogebat , quoties in familiari cum aliis sermone 
nonnulia suboriretur ccntentio- Huic tnbuenda panter magna 
ejus ad inserviendum cxteris solicitudo : ac denique difficuitas 
non utique minor , quam vel in quxrendis , vel admittendis , 
qux sibi ultro crTerebantur commodis , exhibebat : cujus non 
unum dedit exemplum in ea , qux tandem illi vitam abstuiit in- 
firmitate . 

Fuit hacc acutissimus lateris dolor , qui septem ipsos di- 
es acriter illum vexavit. Nam neque spiritum trahere libe- 
re , neque defessum cubatione corpus , sine mgenti do- 
lons accessione , aliorsum convtrttre poterat . His aride 
Medicorum , medicamentorumque penunam , ac difficuita- 
tem , quam paupenbus exulibus in pauptrrima civuace ma- 



63 



De Viris Illustribus S. J. Lib. I. 



ximam esse oportebat , inveniendi , quae ad delicatiorem vic- 
tum , et commodiorem segrotorum curam necessaria essent . 
Sane Emmanuel primos gravissimi sui morbi dies in culcita 
jacuit, tam modico farta tomento , ut stragulum videretur , 
eaque subtilioribus imposita chordis , quas augendo potius do» 
lori , quam leniendo deservirent . Sed neque ullam super hac 
re querelae vocem edidit , neque de meliori cubandi ratione 
quxrenda fuit ipse solicitus : atque in rnacerrima sua culcita 
proculdubio vitam finisset , nisi alius de commodiori lecto pro- 
vidisset . Inter eos , qui jacentem invisebant , unus quiddam 
cxcogitavit , quod illius ardentissimae levandx siti opportunis- 
simum esset : seque libenter ad id exequendum exhibuit , cum 
neque sumptuosum esset , nec valde operosum . Sed quod 
vellet qualemcunque laborem ilium sui causa suscipere , sic do- 
luit Emmanuel , iisque dolorem suum verbis expressit , ut al- 
ter , ne illi pcenam augeret , ab incepto destiterit : longe mi- 
nus reputans incommodum , quod illius corpus ab ingenti siti 
reciperet , quam quod humillimus ejus animus ob sibi prxs- 
titum pateretur obsequium . Paucis denique ante obitum die- 
bus commentariolum illud , in quod animi sui sensa retule- 
rat, et quod una cum peculiaris examinis libello sub pulvina- 
ri servabat, Confessario suo tradidit , semel atque iterum ob- 
testatus , ut , ipso vita functo , penitus illud dilaceraret : sic- 
que perpetua sepeliret oblivione , qux hactenus ejus humili* 
tas aliorum oculis eripuerat . 

Pro his, caeterisque virtutum actibus per totius vitac de- 
cursum exercendis, et maxime pro ultimo agone strcnue de~ 
certando, frequentem ad B. Virginem recursum habuit . Ab 
ipso religiosx vitae principio potentissimum ejus auxilium ex- 
quisitis officiis demereri studuisse , jam diximus . Quibus dein- 
de votum adjunxit , recitandi quotidie Psalterium Virgineum, 
quod ab aliis Tiissima erga Dei genitricem de^votio nuncupa- 
tur, ad impetrandam illius gratiam pro mortis articulo . At- 
que, ut alia praeteream , afrlictissimae Matris dolores , quos ob 
necem Filii pertulit , singulari pietate recolebat : opportunis- 
simaque in eum finem allocutione utebatur, quac in suis adno» 
tationibus reperitur . In ea mcestissimam Virginem deprecaba- 
tur , ut in sui doloris lenimen recogitaret , tam suas , ouam 

Fi- 



Emmanuel Antonius Amezqueta . 6g 

Filii poenas brevi esse finiendas: istumque tormentis acerbissi- 
mis , et indignissima morte universum hominum genus in li- 
bertatem honestissimam esse asserturum , simulque justissimam 
xterni sui Patris iram placaturum : ac postquam ipsam , gloriosa 
sui praesentia suavissimisque colloquiis dignatam , inexplicabili 
gaudio perfudisset, ad Patris dexteram conscensurum , ut su- 
per omnem creaturam xternum exerceret imperium . Demum 
in memoriam ei revocans , se suam Emmanuelis Patronam es- 
se , suppliciter et enixe rogabat , ut dum vita maneret , se be- 
nigne protegeret , et in morte prxsens ferret auxilium , ut hxc 
in conspectu Domini pretiosa contingeret . 

Has clientis sui preces benignissimam Virginem exaudis- 
se , nonnulla fuerunt indicia. Nam Emmanuel sub ipsum in» 
firmitatis initium , cum nondum Iectulo decubuisset , mortem 
sibi certo imminere , magna animi pace significavit . Tertio item 
die postquam lecto detinebatur , cum nullam adhuc illius mor- 
bus solicitudinem cxteris injecisset , Confessario suo dixit , de- 
liberatum sibi esse , quamprimum ad suscipiendum sanctissimum 
Viaticum prxparari . Quod quidem sine cunctatione perfecit : 
quinto enim die totius vitx noxas per confessionem expiavit, 
postridieque Eucharistiam cum insigni pietate recepit . Per hos 
etiam dies cuidam familiarissimo suo significaverat , optare se 
intra natalitia Domini festa , quse jam imminebant , vitam fi- 
nire . Et tandem die septimo , in quem incidebat pervigilium 
Nativitatis Dominica; , placide expiravit sine ulla corporis agi- 
tatione , sine sudore , et lacrymis , et quod in paucis usu ve- 
nire solct, sine oris aliqua diductione . Illud insuper , qui mo- 
rienti aderant , non immerito visum est singulare . Sacerdotem , 
qui ad inungendum eum accessit , sublato modice capite , et 
manu versus illum protensa , his verbis excepit : O quale gau- 
dium ! negotium meum flene confeci . Asseruit autem Confessa- 
rius, quem Emmanuel nihil celabat , quod alicujus esset mo- 
menti , nullum ei prx manibus negotium esse , nisi quod ipse 
familiari suo indicaverat : ut quo tempore Dei Filius natus est 
mundo , ipse , relicto mundo , in meliorem transiret vitam . 
Obiit Cal vii 24 Decembris anno 1767, postridieque tumula- 
tus fuit in Parochia , qux unica est intra muros illius urbis . 

Sed ereptum oculis hominum Emmanuelem , ab eorum 

ani- 



70 



Dff Viris lllustribus S. J. Lik t 



animis , qui eum aliquando cognoverunt , nulla unquarn* tem- 
porum diuturnitas abolebit. Etenim cum adhuc inter morra- 
les ageret , illius vitae rationem singulari commendatione lau- 
dabant. Hos inter quidam ejus individuus comes per totius 
fere religiosx vitx suas discursum affirmabat ; non in Collegiis 
modo , sed in magna quoque itinerum varietate, atque in ip- 
sa navigationis perturbatione , tam modestum corpore et ani- 
mo , tam officiosum in caeteros , tam sui continendi soliciturn , 
et in servanda quotidiana temporis distributione , privatxque 
pietatis explendis officiis tam constantem illum ubique obser- 
vasse , quam fuerit in tirocinio, ubi ferventium extiterat exem- 
plar Novitiorum . Multi etiam , qui eum Hispali,et alibi co- 
gnoverunt , paribus elogiis commendabant Emmanuelem . Hic 
autem a recto vitae cursu , quem puer arripuit , nunquam de- 
inde digressus , documentum posteris esse debebit , quantum 
intersit, ut mature quivis assueverit optimis» 



JOSEPHUS FERNANZIUS. 



^fonte 1 Pelaio , quod oppidum viginti millia passuum ab ur- 
be Segovia distat , in lucem editus est Josephus Fernanzius , 
nono Kal. Augusti anno 1729, a parentibus pietate conspi- 
cuis . Mater illius , ante etiam quam prolem suscepisset , Deum 
enixe deprecabatur , ut filium sibi concederet, qui divino se 
totum manciparet servitio . Quam vero cumulate ipsius preces 
sint exauditar , ex iis liquido apparebit, opinor , qux de Jo- 
sephi moribus paucis dicturus sum verbis. Pueritiam sub op- 
tima parentum disciplina magna cum innocentia , et pietate 
transegit : neque serviliter compellendus erat ad bonum , quem 
ad meliora sectanda natura peperisse videretur . Cum etiam ap- 
tissimum ad eruditionem sortitus esset ingenium , postquam 
primis , et humanioribus literis abunde fuit instructus, ad al- 
tiora progressurus studia , Segoviam mittitur : ubi Dialecticae 
operam dare ccepit apud Patres Societatis , cum xtatis annum 
attingebat decimum sextum . Dum in hoc Philosophico stadio 
versatus est , morem hunc sibi servandum proposuit , constan- 
terque tenuit: antequam gymnasium adiret, templum ingredie- 
batur, eodemque, ab schola dimissus, recta contendebat, lu- 
men et opem imploraturus a Deo , ut in humana, simulque 
in divina Philosophia proficeret . Eosque fecit in utraque pro- 
gressus , ut condiscipulis in frequentandis Sacramentis , et scho- 
lis esset exemplo , et Magistro suo ( quod ipse superstes ad* 
huc testatur ) stimulos adderet ad commentandum intentius , 
ut diniciks nodos , quos absolutis scholis, proponere solitus 
crat , expedite dissolveret . 

Sed Deus , qui Fernanzium , ut pia Matris ejus vota com- 
pleret , ad Sociitatem Jesu jam ante vocaverat, quam ilie Se- 
goviam veniret , aut aliquem ejusdem Societatis hominem agno- 
visset, noluit in arrepto feliciter Philosophico cursu eum ulte- 

rius 



T)e Viris Illustrihus S. J. Lih. I. 



rius procedere . Qiiare , cum Logicen didicisset , acriores ei 
subjecit igniculos, ut ocyus, quo vocabatur , accedcret. Ne- 
que ille divinis obstitit insinuaiionibus ; sed cum mentem suam 
Patribus aperuisset , ii , legitimis factis experimentis , non mo- 
do ipsorum Societati adscribi posse censuerunt , verum inter 
eos quidam sapientia , et prudentia praestantissimus : Aut me , 
inquit, fallit ani nus , aut hic adolescens optimus evadet Reli- 
giosus . Igitur in Societatem receptus postridie Kal. Octobris 
anni 1745? et Viilamgarsiam deductus , ad illius tirocinii 
mores intra paucos dies totum se finxit . Et quam de se con- 
citavit expectationem , eam et in tirocinio , et in reliqua vita 
sustinuit. Fuit enim semper modestiae, ac silentii servantissi- 
mus : nec , nisi manifesta necessitate compulsus , induci pote- 
rat ad loquendum , qui falsas violandi silentii causas nunquam 
sibi confingeret. Dum vero colloqui permissum erat , de rebus 
ad profectum spiritus attinentibus sermonem instituebat , eo le- 
poris ac moderationis sale conditum , ut omnibus gratus acci- 
deret . In spiritualia exercitia magno ferebatur studio , quod 
illius et in inchoandis alacritas, et in absolvendis constantia de- 
monstrabat : in lisdem vero exequendis tam quieta, et reve- 
renti corporis habitudine perseverabat , ut alios ad acmulatio- 
nem provocaret. Ad orationis studium mortificationis externac 
pariter , et internae curam adjunxit . Narn solitas tirocinii aus- 
teritates ita exercebat , ut solus illius animi ardoi vircs ei prxs- 
taret ampliores, quam ab ipsius tenera xtate , et graci- 
li corpore poterat sperari . In coercendis autem animi cupi- 
ditatibus tantam diligentiam adhibuit , ut is , qui et in tiroci- 
nio, et in toto studiorum cursu cum eo perpetuo vixit, affir- 
met , cum esset natura pronus ad irascendum , nunquam tamen 
vidisse Fernanzium aut alicui condiscipulorum fuisse succen- 
sum , aut cum eorum aliquo contendisse , aut denique de quo- 
quam fuisse conquestum . Imo vero et se , et aiios non se- 
mel observasse confirmat , exurgentes irx motus quam strenue 
compesceret, quin ullam eis erumpendi licentiam permitte- 
ret, aut ullum saltem verbum proferret, quo aliquem dolo- 
ris sensum ostcnderet. 

Atque hunc laudabilem frangendi sui conatum , ut moies- 
tias undelibet sibi iiJatas xquo , pacatoque animo ferret , jam 

tuuv 



Joscphus Temanztus . 73 

inde ab inito tirocinio coeperat exhibere . Hortus erat , a do- 
mo probationis quasi quingentorum passuum intervallo dissi- 
tus , in quem tirones , ut animum a seriis tirocinii occupatio- 
nibus relaxarent , semel aut iterum per hebdomadam venire 
consueverant . Contigit igitur quadam die, dum ibi rustica- 
rentur , ut signo ad exeundum dato , omnes ad januam acce- 
derent , prxter Fernanzium , qui vel signum non audierat , vel 
longius aberat , quam ut posset cum caeteris ad januam simul 
accurrere . Cum vero is, qui tirones ante illorum egressum 
recensebat ^ ei , qui prseerat , denuntiasset , universos ad januam 
adesse, jussit hic aperiri januam, et domum versus procede- 
re . Clausis itaque januis , Fernanzius intra horti septa reman- 
sit , neque prius eum abesse animadversum , quam reliqui do- 
mum venissent . Quid ibi solus , et inclusus efFecerit , sciri 
certo non potuit : videtur tamen ad orationem confugisse . 
Jllud tum certe fama vulgavit: olitorem , qui statim eo missus 
est, ut Fernanzium domum deduceret., eum genibus fiexis 
orantem reperisse . Siquid autem peccatum fuit ibi , omnis 
in eum culpa rejicienda videtur, qui tirones ad januam male 
recensuit . Tamen et hunc, et Fernanzium castigari oportere, 
Novitiomm Magister existimavit . Neque id , credo , novum 
illis videbitur, qui noverint , apud Religiosos viros,et maxime 
Novitios , multo his leviores defectus impunitos non praeter- 
mitti. Ambo igitur jussi sunt in medio triclinio , dum cxteri 
coenarent , genu flectere ,* atque ex editiore loco publica in 
eos animadversum est reprehensione : quod supplicii genus 
non leve putabatur in Societate , et ad ingenuos homines cor- 
ngendos valde opportunum . Fernanzius vero neque tum ali* 
quid excusavit , aut questus est,neque deinceps ei , cujus per 
incuriam se poenam illam subiisse , poterat opinari , quamvis 
ad septenniiim cum eo degerit, aliquid exprobravit . Erat e- 
nimvero , ut paucis multa complectar , ad S. Ignatii leges 
ita compositus, ut Antonius Villafannius ( vir et virtutum 
signibus, et gubernandi laude clarus in primis ) asserere non 
dubitavent : cum eum Palentix sibi subditum , dum Phiicso- 
phiam audiret , itemque Vallisoleti, dum eandem doceret , 
saepius inspexisset , et observasset attente > nullius regul* trans- 
gressionem in eo notasse. 



74 



Dff Viris lllustrihus S. J. Lih. I. 



Peracto tirocinii biennio , se totum Deo per simplicia So- 
cietatis vota dicavit, qux deinde anno 1763 in purificatae 
Virginis festo solemni ritu nuncupavit , quarto superaddito cir- 
ca missiones voto . Quanto autem animi gaudio ea primum 
concepit , tanto deinceps studio eadem observanda curavit . 
Pecuniam ne apud alium quidem , scientibus et volentibus Su- 
perioribus , nedum apud se habere volebat : cum mallet pau- 
pertatis effectus aliquot experiri, quam aliquid de illius per- 
fectione detrahere . Siquid ab aliquo dono accipere cogebatur , 
aliis , petita venia , facile redombat . Nec solum ad aliquid 
dandum , vel accipiendum , sed alias etiam ad Prxpositos fre- 
quentissime recurrebat , ut in agendis , vel omittendis , eorum 
ductum sequeretur omnino , quos Dei loco reverebatur ; cum 
sit in inferioribus obedientia tanto prudentior , quanto ipso- 
rum minus innituntur prudtntix . Dum Palentise Philosophiam 
disceret , ipsius Pater , quem ab inita Societate non viderat , 
Collegium ingressus est,quo tempore filius cum condiscipulis col- 
loquebatur : et accedentem ad se , salutationis vice , his ver- 
bis Patrem excepit : Hic , prccor , rnaiie tantis^er , dum a Supe- 
riore loquendi tecum rueniam ohtineo . Laudarunt scilicet condis- 
cipuli Josephi in servanda disciplina constantiam : et Pater 
ejus , quippe vir rettus , et probus , tam longe abfuit , ut fi- 
lii factum rusticitati, vel inobservantix tribueret , ut pene la- 
crymabundus exclamaverit : Proh ! quantum Rcligiosorum ohedieti' 
tia ^valet efficere ! Exquisitam hanc obeditndi rationem non er- 
ga Rectores modo , sed in quoslibet etiam tenebat , qui dele- 
gatam pntcipiendi pGtestatem haberenr, atque in eos vel ma- 
xime , qui sui moderatores spiritus designabantur . Cum enim 
ad rigidam corporis macerationem valde esset propensus , et 
aliunde ob pectori.s compressionem debiliore valetudine utere- 
tur , opus erat , ut Rectores eum , et Confessani 'sxpe conti- 
nerent , ne salutem jam afrlictam penitus everteret . Et quan- 
quam ex eorum prxscripto sibi temperaret , ejus tamen mo- 
deratio non improprie poterat austeritas appellari . Nam cum 
esset ad ca>timonix custodiam vigilantissimus , eorum , quae ei- 
dem tuendx maxime conferunt , nihil , quantum sibi fas esset , 
prxtermitebat . Propterea, quem ab tirocinio iprx se ferre di- 
dicit et pudorem vukus, et gravem loquendi , incedendi , ope- 

ran- 



Josephus $ertiaft%tH5 . 

randique modum , eundem deinceps constanti studio retinuit . 
Vallisoletanus quidam civis non sine admiratione narrabat, cum 
Fernanzius, qui Philosophiam ibi docebat , alteri Magistro co- 
mes datus , domum suam interdum adiret , seorsum a collo- 
quentibus sedere consuevisse , ibique modeste consistere , quin 
alia verba faceret , nisi quae urbanitas exegisset . In cibo par- 
simoniam adhibuit , sxpeque ad prandium vel jejunus accede- 
bat , vel tenui et viliore jentaculo refectus ; cum lautitias non 
nisi coactus admitteret . Ad humaniores literas explicandas Abu- 
lam missus , ubi frigidissimum est coelum , hiemem nactus est 
ibi , cxteras rigida glacie sic excedentem , ut eruditissimus me- 
dicx artis Professor assereret , qux de algidis Norvegix trac- 
tibus apud itinerantium ephemerides legerat , se illo anno Abu- 
lensia intra mxnia vidisse , et comprobasse . Hic Fernanzius sui 
commodi tam negligens fuit , ut commiserationem aliis Sociis 
moveret : unde quidam illorum magnis eum precibus rogavit , 
ut ad se quotidie mane veniret, potione chocolatica contra 
hiemis intemperiem reficiendus. Cumque id sacpe frustra dixis- 
set , et cum eo quodam die de sincerissimx invitationis repul- 
sa conquereretur , Fernanzius responsum dedit , quo suum et 
austere se habendi propositum , et humilitatis studium demons- 
travit. Neque ullis aut precibus, aut suasionibus abeo,quod 
destinaverat , dimoveri potuit, donec ei Superior injunxit,ut 
a suscepto rigore valetudinis causa remitteret. 

At quantum sibi durus , et asper, tantundem erga caete» 
ros officiosus erat , ac suavis . Quos in discendi , vel docendi 
rnunere socios obtinuit , siquando aut incommoda valetudo , 
aut aliqua negligentia ab explendo retardaret officio, ipse ad 
fungendam eorum vicem promptus , et hilaris accurrebat : so- 
litus ad viliora non minus, quam ad honoratiora supplenda 
munera convolare . Dum Theoiogiam audiebat Salmanticae , qui* 
dam e condiscipulis , instruendis lampadibus dtsignatus , eas 
vesperi accendere prxtermisit : illiusque indiligentia in amplis- 
simo Collegio notabiiis, et reprehendenda fuisset , nisi ei di- 
ligens Fernanzius opportune occurrisset. Dum pauperibus ci- 
bum aut pro domi foribus, aut in publicis custodiis impertie- 
bat , eorumque pedes osculabatur ; dum item infirmis in No» 
socomiis inserviebat, gaudium ex ilims Ucie emicabat , haec om- 

r.ia 



j& De Viris Illustrihtts S.J. Lib. I. 

nia jucundissime , et alacriter obeuntis. Valetudinarii quoque 
Praefectum in humilibus circa aegrorum curam ministeriis saepe 
sublevabat . Qiio in officii genere id ego quemdam post lon- 
gissimum temporis spatium recentissimo adhuc grati animi sen- 
su commemorantem audivi : Dum ipse in Hispania ante hos 
quinque et viginti annos tertiana febri miserabiliter Iaboraret, 
ad se visendum , et consolandum accessisse Fernanzium , quo 
tempore et febris xstu , et ardore siris ultra solitum torque» 
batur . Cumque rogasset eum , anne libenter aquse potum ac- 
ciperet ? imo vero , infit , libentissime . Perrexit ergo Fernan- 
zius gelidam allaturus , eamque febricitanti semel et iterum bi- 
bendam obtulit . Quo Fernanzii obsequio non modo tum mi- 
riflce fuit recreatus , sed febris ita est depulsa , ut longo post 
tempore non amplius recurrerit. Fatetur autem ipse, id se Fer- 
nanzii caritati maximam partem tribuisse: nam siti fatiscentem 
ita fuit commiseratione prosecutus , ad eumque sublevandum 
tam sedulo adlaboravit, ut sibi certe videatur, voluisse Deum 
illius veritatem sententiae comprobare, qua dixit, calicem aquae 
frigidx propter ipsum proximo exhibitum , sine mercede non 
remansurum : cujus mercedis partem aliquam in prxsentia re- 
pendisse videtur. Hxc illius propensio ad bene merendum de 
omnibus communem sibi benevolentiam , ubicunque degeret , 
conciliabat . Et in frequentissimo Salmantino Collegio propter 
hoc ejus inserviendi caeteris studium , cum exacta disciplinse ob- 
servantia conjunctum , non modo studentium juvenum , sed 
Doctorum etiam , et Sociorum omnium oculos ad se conver- 
tit , cunctorumque animos sibi devinxit . 

Sed illius morum suavitas tum maxime enituit , cum ali- 
quam imperandi cxtens potesratem obrinuit : auod Abulae prx- 
sertim , et Vilkgarsix contigit. Ibi , dum Grammaticam do- 
cuit , Collegii Minister designatus, siquem reprehendere opus 
esset , suo potius exemplo , quam verbis castigabat. Quemdam 
e domesticis Ad/utoribus reperit illic , in demandata triclinii 
cura parum solieitum . Hunc officii sui cum aliquoties benigne 
commonuisset , illeque nihilominus in eo adimplendo negligens 
foret; quadam die triclinium eo tempore ingressus , quo scie- 
bat , se ab illo observandum , nonnulla vasa , qux parum ni- 
tida erant, ccepit abstergere , ut sic illius socordiam argueret , 

et 



Josephus Femanziuf . 77 

tt excuteret . Post aliquos annos missus est Villamgarsiam , ut 
tirocinii Magistrum in instruendis tironibus" adjuvaret . Ado- 
lescentes , qui tunc in illa probationis domo pro Castellana 
non solum ,. sed pro Indicis etiam Provinciis educabantur , oc- 
toginta facile superabant: quorum proinde institutio, ut erat 
summi momenti, cum ab iis tanquam seminibus sua quadibet 
desumat incrementa Religio; sic etiam laborem exigebat, et 
industiam non vulgarem , quippe quam numerus ipse redderet 
difficiliorem . Sed in hujus novellae sobolis educatione Fernan- 
zius ita se gessit , ut studium disciplinae solicite promoveret in 
omnibus, et famen benignitati potiores partes tribueret . Delin» 
quentium errores utique corripiebat : non tamen , ut irascen- 
tis , nedum conviciantis personam indueret ; sed ut reus cul- 
pam agnosceret , ac emendaret . Qiiod si publice id esset agen- 
dum , ut saepe post prandium fiebat ( cum scilicet tironum ali- 
qui ex Superioris designatione vel sua quisque errata coram 
cxteris enuntiabat, vel sibi ab iis , qui ea notassent, objicie- 
bantur ) tunc enarratione facta delicti , non semper statim poe- 
nam imponebat , sed qux merito imponenda foret, indicabar , 
aut delinquenti dijudicandam relinquebat . Aliquando , Sanctis 
Aloysio , et Kostka, Ven. Berchmansio , aliisve insignibus pie- 
tate viris in exemplum adductis , quo tandem pacto in pari 
rerum occursu sese habuissent , ostendebat; ut et is, qui de- 
liquerat , et reliqui pariter ad eos acmulandos excitarentur. 

Novitios omnes ita diligebat impense, ut in eo mater- 
nam solicitudinem singuli agnoscerent . In his erat quidam ado- 
lescentulus natura: difficilis ad erudiendum: qui propterea Fer- 
nanzio magnam txcrcendar caritatis, et industriie occasionem 
exhibuit . Cum enim videret , eum,nisi resipisceret , fbre tan- 
dem e tirocinio evellendum , quod acerbissimum sibi fuisset, 
nihil non tentabat, ut improbulum emendaret , Et sane , op- 
portunis remediis solerter adhibitis , id ille s<epe obtinebat : 
non ita tamen , ut stabilis esset novitii resipiscentia , qui ci- 
tius ad soiitas revertibatur ineptias. Itaque , quoniam tirun- 
culum illum non tam mentis perversitas, quam xtas immatura 
disciplime impatientem reddebat , id excogitavit Fernanzius , ut 
ei munus imponeret , unde posset illius levitati aliquod pon- 
dus accedere . Nam plerique hominum ita sunt a natura com- 

pa- 



7* 



Be Virts lllustribus $. f. Lih. L 



parati , ut si negligantur, aut ofio tofpescaiit, aut ineptiis cff- 
ligenter incumbant; si vero ad honoratiora adhibeantur , se ip- 
sos excitent, et excedant . Tam vero id moris erat in tirocinio Villd- 
garsiensi , ut verno recurrente jejunio , in oppida ad qtiatuor, 
sexve millia passuum circumposita , tirones aliqui Dominicis 
diebus prxdicaturi mitterentur , ut ad ministeria Societatis olim 
exercenda mature proluderent: eaque lege proficiscebantuf , ut 
dum abessent a domo , nihil omnino cibi degustarent . Bini in 
singula Casteila procedebant: quorum alter aliquod e fldei ru- 
dimentis brevi sermone explicabat : alter super aliquo Deca- 
logi , vel Ecclesise praecepto longiorem orationem habebat , aut 
in vitium quoddam acriori declamabat stiio . Bini etiam co- 
roites addebantur e discipulis externis , qui tirones ignaros vix 
recta deducerent, ac reducerent , simulque testes essepossent, 
siquid illi ab officio defecissent . Huic ergo velitationi Fernan- 
zius irrequietum illum Novitium destinavit: unde duo simul 
ab eo obtinere contendebat : ut et illum a puerilibus nugis 
abstraheret , dum orationem sibi traditam memoriae mandabat , 
eidemque pronuntiandas in umbratili exercitatione incumbehat; 
et ineundae spe profectionis , ac verba coram frequenti popu- 
2o faciendi , mentem ipse mutaret , dignasque tirone cogitatio- 
nes susciperet. Constituta igitur die ad concionandum missus, 
ita se gessit in omnibus , ut alius ab eo , qui prius esse con- 
sueverat, videretur: ipseque adeo tirocinii Rector, qui mul- 
tum ad expellendum iiium inclinabat, consilium mutasse , aut 
saltem suspendisse visus sit . His ergo , aliisque sui muneris 
partibus adimplendis tam studiose adlaboraDat Fernanzius , ut 
dum aliorum commodis servit impensius, salutis suac dispen- 
dium non semel incurrerit. 

Propterea Segoviam missus est, ut Theologiam auditori- 
bus exroneret, simulque ut ejus valetudini, quam magna de- 
fatigatione in erudiendis tironibus debilitaverat , aliquod natf- 
vi soli propinquitas levamentum afferret. Sed vix bene con- 
valuerat, cum longius , ac diinciiius iter aggreditur inexilium. 
In eo cum aliarum virtutum exempla, tum maxime singula- 
rem cum Dei voluntate conformationem exhibuit . Cum Cen- 
tumcellas classis jam appetebat , nuntius a litore arfertur, Pon- 
tificem expuisos ab Hispania Socios, quamvis eorum expul- 

sio- 



Jossfous Tsmanzius * 79 

sionem aegerrime ferret , in suam tamen ditionem justfs de 
causis nolle recipere : simulque Prxfectus navium literas acce- 
pit Roma , quibus a Ministro regio, Corsicam remeare, /bi- 
quc nova Regis mandata prxstolari jubebatur. Id, quod ple- 
risque maxime dolendum fuit , Femanzius xquissimo anrmo 
tulit: et juvenem , qui paulo ardentius dolorem inde concep- 
tum significabat , paucis sed gravibus verbis,atque rationibus 
e sapientissima Dei providentia petitis, ita compescuit, ut er- 
rorem ille suum agnoverit , et emendaverit . Calvium autem 
appulsus, cum viribus deficeretur in dies , missus est Lumium, 
quod in ccnspectu Calvii situm est , et iJlius restaurandx sa- 
luri credebatur fore commodius . Ipse vero priusquam exce- 
deret Calvio , sciscitanti cuidam de salute sua respondit , op- 
tare se quam.primum vitae metam attingere, idque supplici- 
ter a Deo deprecari ; quoniam in tam perturbato rerum statu, 
Religioni se usui jam esse non posse, suisque fratribus oneri 
futurum esse cognosceret . Lumium profectus , nihil de fer- 
vore renisit , quo rebus sacris solitus erat intendere : nam be« 
ne mane consurgens, templum oraturus , Deoque litaturus 
adibat : donec socius iilius , a Prxfecto Prpvinciae pro Supe- 
riore designatus , ei modum imposuit, quem ilie perfecte te- 
nuit in omnibus.Sed nihilominus ingravescente dyspnoea , qua 
multis ab annis ob angustias pectoris laborabat , tandem ad 
extrema redactus , et sanctissimis Ecclc iae Sacramentis muni- 
tus , pie , sicut vixerat , expiravit . Mors ejus incidit in diem 
VII idus Januarias anni MDCCLXVIII , cum ante annos oc- 
to et triginta natus esset . Paucis , quibus apud Lumienses com- 
moratus est , mensibus , tantam illorum gratiam , ac be- 
nevolentiam vitx integritate , et faciliimi? moribus inivit, 
quantam in ejus funere demonstrarunt . Id enim Lumii le- 
gibus cautum erat , nequis vita defunctus in Parochia sepe- 
liretur , praeterquam oppidi Sacerdotes , et infantes pueri : cxte- 
ri omnes in coemeterium , quod extra oppidum erat , erYere* 
bantur . Mortuo vero Fernanzio , Presbyteri , qui unus et vi- 
ginti erant , sine quorum universaii consensu illa lex infringi 
non poterat, omnes unanimi sententia decreverunt, ut Fer- 
nanzius in ipsorum inferretur sepulcrum . Neque id solum : 
sed funebrem etiam ducere pompam , et justa consueto more 

per- 



80 De Viris llhstrtbus S.J. Lik I. 



persolvere , nec rogati , neque vocati , sponte sua voluerunt ; 
nulla pro iis , aut pro sepultura , vel cereis ad aras accensis, 
rogata , neque accepta, qux ipsis offerebatur , mercede . Quin 
et de laicorum numero illi ad funus ultro convenerunt , qui 
Sodalitati Sanctse Crucis erant adscripti : quorum quatuor de- 
mortui cadaver suis deportandum humeris sustulerunt , cxteris 
cum funalibus Sodalitii sui cereis agmen lugubre prxcedenti- 
bus.Hoc honestissimo funere , ob insignem Lumiensium pieta- 
tem , elatus est Fernanzius : qui suis optimis moribus , quam 
apud gentiles suos commoratus benevolentiam semper obtinuit , 
eandem peregrinus , et exul , apud exteros etiam sibi con- 
ciliavit . 



ANT- 



ANTONIUS SALGADUS. 



81 




Quanquam Evangelicum operarium doctrina pariter, ac 
*- virtute instructum esse , oporteat omnino ; quantum 
vero sanctioris vitae praesidium , ad animarum salutem procuran- 
dam , vel eminenti prxstet scientix , ex Antonio Salgado po- 
terit dijudicari : quem eximia morum integritas cum medio- 
cri, sufficienti tamen apparatu doctrinae conjuncta , praeclarum 
Dominice vineas cultorem effecit . Is anno millesimo sexcen- 
tesimo nonagesimo sexto , die decima septima Junii natus est 
Cellae novar , non tam incolarum frequentia , quam celeberri- 
mo 7'enedictinorum Patrum Coenobio , apud Callaicos loco 
notissimo . Licet in lustrali fonte denominaius sit Joannes An- 
tonius , deinde vero tum a domesticis, tum ab externis An- 
tonii solum appejlatione dignoscebatur : et eandem ego prop- 
terea in ejus vitx narratione usurpabo . Pueritiam primis lite- 
ris addi?cendis impendit in patria, quo etiam tempore Deum 
timere corpit, ac revereri : ad idque prarter genitorum ejus 
institutionem , magno iili momento fuit frequens cum sanc- 
tissimis asque , ac sapientissimis S. Benedicti filiis communi- 
catio. Nam cum ad iilos sxpius accederet, ab iisdem et il- 
lustria virtutum exempla, et opportuna recte vivendi monita 
reportabat . Ac sane solidas pietatis succus , quem tunc ab op- 
timis irribibit magistris , ad ineundum , et conficiendum reo 
tissimum vitae cur^urn , mirifice illum adjuvit. Cum jam per 
xtatem licebat , a parentibus missus est Montem regium , ut 
in Collegio Societatis latinitati operam daret . Quo in studio 
parum iliius Magistris laborandum fuit , ut assiduitatem , ac 
diligentiam exhiberet . Cum enim et patiens laboris esset, et 
impatiens dedecoris, suavique ac docili prcditus ingenio,non 
opus erat, ut acerbioribus modis ad explendum officium in- 
citaretur . • 

/ Gram- 



8 2, De Viris Illustribus S. J. Lib. I. 

"Grammaticis peractis studiis , Philosophix , ac Theologiae 
morali discendx triennium in singulas facultates.ibidem impen- 
dit . Ut autem in literis , et aetate progrediebatur , sic etiant 
proficiebat exercitatione virtutum. Quam enim christianx vi- 
tx normam a Monachis Benedictinis in patria didicerat ,et qux 
sibi modo a Magistris tradebantur consilia , sic observabat , 
ut inter plurimos adolescentes, qui Montis regii scholas per 
id tempus frequentabant, omnes jAntonio Salgado primas in 
studio virtutis laudes facile concederent . Non satis habebat 
ille , si nihil scholis detraheret temporis ; si domi , quac sibi a 
Magistro pnescripta fuerant pensa , accurate persolveret , sine 
quibus studentium juvenum virtus constare omnino non po- 
test: neque his item contentus erat pietatis operibus, qux a 
Societatis Jesu discipulis eorum Prxceptores exigebant; sed 
alia etiam , quae suz conditionis adolescentibus parum usitata 
esse solent, superaddebat . Corporis macerationi, quam ad ex- 
tremam usque senectam adhibere non desiit, ita jam tum de- 
ditus erat, ut cilicio, et flagellis frequentissime uteretur. Id 
necui suboleret , maximo studio curabat Antonius : ideoque 
latebras solicite conquirebat, unde flagellationis strepitus ad 
aliorum aures devenire non posset. Sed occultac diu sui cor- 
poris castigationes ( ut est insita multis , et maxime pueris , 
abdita quxque rimandi libido ) Antonii condiscipulis omnino 
celari non potuerunt. Mirum ipsius contubernalibus accide- 
bat, Antonium sub noctis crepusculum domo prodire , ab ea- 
que per aliquam moram abesse . Cumque id assidue faceret , 
cupido eis incessit, quo pedem ferret, quidve ageret, investi- 
gandi . Egressum igitur de more Antonium , quidam ex insi- 
diis observarunt , intra muros dirutx domus delitescentem , 
longa et immiti adeo verberatione sese percutere, ut curiosi 
observatores maximo stupore perculsi domum suam redierint. 
Hinc autem prxconcepta jam pridem virtutis ejus opinio tan- 
tum apud xquales percrebuit , ut nemo cavillis Salgadum 
excipere ne per jocum quidem auderet ; sed illum praccipua re- 
verentia prosequerentur, quem etiam apud Magistros suos ma- 
gno in pretio esse cognoscerent . Multi propterea ex vicinis 
oppidis , dum filios erudiendi causa Montem regium adduce- 
rent , magnopere contendebant 3 ut eos in Antonii diversorio 

col- 



Anttnius Salgadui '. 

collocareiit , aut illius certe curx committerent : sic enim exis- 
timabant , filiorum progressibus in literis , et' virtute quam op- 
time providisse . 

Post confectum studiorum cursum in patriam regressus, 
de perfectioris vitae statu deligendo cogitare ccepit . Ut autem 
ad rem summi momenti obtinendam tutissimum iter arripe- 
ret, in consilium adhibuit R. P. Emmanuelem de Herrera , 
in Monasterio Cellanovensi rerum spiritualium Magistrum ex- 
perientissimum , qui moriens pracclaram susc virtutis opinioncm 
reliquit , et Antonium a teneris unguiculis ad omnem pieta- 
tem effinxerat . Hujus ductu et consiliis, ad explorandam Dei 
voiuntatem , preces suas auxit , et corporis afflictationes , di- 
vinaque frequentius percipiebat mysteria . His sanctis operi- 
bus intento Franciscana non parum placebat disciplina . Sed 
quadam die Societatis Jesu venit in mentem , et quod 
menti occurrerat , tam alte animo insedit , ut se a Deo 
in Societatem vocari , firmissime sibi persuaserit . Cumque id 
ad Confessarium retulisset , et is non solum probasset , sed 
asseveranter etiam confirmasset , Antonius ad petendam So- 
cietatem Jesu profectus est Montem regium . Ibi , cum Ma- 
gistris aliisque Collegii Patribus nota esset ejus vitse ratio , quam 
longa studiorum serie tenuerat in scholis , ubi magnas pietatis 
exemplis pradverat condiscipulis; admonitq Provinciac Prxpo- 
sito , Sociis adjunctus est 16 Septembris anni 1722, missus- 
que de more Villamgarsiam . Hic ad xmulanda virtutum exem- 
pla , qux suis quotidie oculis objiciebantur , omnes animi vi- 
res intendit . Et primac quidem probationis solitas exercitatio- 
nes, magna cum aviditate susceptas, cum magno eciam spiri- 
tus fervore confecit : et ab iisdem ingentes desumpsit animos, 
ad omnes officii sui partes, quam accuratissime posset , im- 
plendas. 

Statim a tirocinio missus est Ovetum , Principatus Astu- 
ricensis nobilissimam urbem , in qua tum docendis humaniori- 
bus literis, tum aliis ministeriis magno cum animorum fructu 
exercendis , usque ad indictam exilii legem , uno excepto an- 
110 , permansit. Et in docendi quidem munere ita versatus 
est, ut quamvis tironis vestem exuisset, nihil de spiritus ar- 
dore , quem hauserat in tirocinio , remiserit . Puerorum autem 



D? Viris Illustrtbus S. J. Lib. L 



institutioni sic incumbebat , ut neque ipse labori parceret , ne- 
que discipulos vitiose cessare permitteret . Horum progressi- 
bus quam maxime consulturus, ad scholam ita paratus acce- 
debat , ut qux in ea pertractanda forent , apud se ante de- 
cerneret, ac prxvideret; ne inter docendum vel tempus inu- 
tiliter tereret , vel quaestionibus , quae sibi fieri possent , minus 
apposite responderet . Pari etiam solicitudine adlaborabat , ut 
teneris puerorum animis Dei timorem , et amorem pariter ins- 
tillaret : ut item eos ad inteUigenda fidei documenta , ad chris- 
tianse legis sevanda praecepta, et ad exhibendum Sanctissimar 
Deigenitrici cultum instrueret , et hortaretur . Id saepe alias , 
sed recurrente Sabbato , dedita opera , adeoque diligenter effi- 
ciebat , ut ex discipulis ejus plurimi , post longissimum tem- 
poris intervallum, adhuc admirabundi commemorarent , quam 
gravibus verbis , ac sententiis , quanto animi fervore , ex 
ejus oculis, totoque vultu emicante , eos ad rectae vitac for- 
mam excitaret : ut sibi alius ab eo , quem in quotidiana con- 
suetudine noverant , videretur . Post biennium Sacerdos fieri , 
et in eadem puerilis institutionis versanda mola pergere , jus- 
sus est. Id utique nonnihil doluit Antonio : non quod vel 
laborem illum refugeret , vel aliqua prxstantioris muneris cu- 
pidine tangeretur; sed quia sine Theologicse scientix prxsidio, 
ad quam in scholis audiendam, se jam mittendum non esse 
videbat , et Religioni , et proximis minus se profuturum exis- 
timaret . In quo tamen eum fuisse deceptum , indefessus illius 
labor, per annos amplius quadraginta in plurimorum salutem 
utilissime impensus , manifeste comprobavit , Sed.excitatam xgri- 
tudinis commotiunculam ubi persensit , cum esset sui conti- 
nendi solicitus , humilitatis , et obedientix contentione com- 
pressit : seque ferventius ad illa virtutum , et litcrarum stu- 
dia covertit, qu<£ Sacerdotio digne suscipiendo , et utiliter ex- 
ercendo conducunt . Post aliquot menses, in recolenda doc- 
trina morum expensos, cujus non vul^arem notitiam coram 
designatis Censoribus exhibuit , ad Sacerdotii fastigium provcc- 
tus est ab IUustrissimo Prxsule D. Joanne Avello, et litteris, 
et effusa in pauperes misericordia inter Hispanos Antistites 
spectatissimo . 

Ex novo Sacerdotii munere novos etiam desumpsit ani- 

mos 



Antonlus Salradus . 

o 



85 



mos ad omnia religionis officia ita peragenda , ut majores in- 
de fructus colligeret, quos deinde cum proximis communica- 
bat . Festis omnibus , et liberis ab schola diebus , post con- 
suetam meditationis horam , ad confessiones audiendas alacer 
accurrebat , indeque non ante discedebat , quam ad sacrifican' 
dum juxta Superioris praescriptum evocaretur: peractoque Sa- 
crificio , et gratiis Deo persolutis , eodem sine mora reversus, 
in utilissimo aeque , ac laborioso ministerio ad prandium usque 
perseverabat . Quoniam vero ad Confessarii munus exercendum 
bene instructus ? et apprime comparatus accesserat ; tripartitum 
illud officium docendi , medendi , sententiamque ferendi sic 
adimplebat, ut unicuique eorum caritatem admisceret vere pa- 
ternam . Prudentissima hxc illius agendi ratio , et indefessa in 
audiendis quotquot ad eum accedebant perseverantia , cum per 
illos, qui jam eam experti fuerant, ,ad aliorum aures ema- 
nasset magnus ad eum poenitentium accursus in iis diebus 
fiebat , quibus a docendi vacabat munere . Ac sicut iile in eo- 
rum sp:rituali commodo promovendo, qui ad se veniebant, 
zelo infatigabili desudabat, sic etiam ipsi in exequendis ejus 
mandatis , et auscultandis consiliis , ita fideles erant , ut apud 
Ovetenses opinio ista invaluerit : quicunque sacram Antonii 
Salgadi exedram frequentarent , et tutissimam ad salutem viam 
ingressos , et brevi , siquis esset , deposito fastu , suis suorum- 
que moribus ffrdinatissimis facile cxteros inter cives esse agnos- 
cendos . Tantum apud eos, quos dirigendos susceperat, et 
verborum pondere , et suarum prxsidio virtutum valebat An- 
tonius ! 

Cum plurimos annos huic animorum culturas , simulque 
puerorum in scholis eruditioni dedisset, Praepositus Provincia- 
lis , cui notus erat Antonii zelus , eum a docendi munere 
exemptum, in eadem statione consistere, et spiritalem operarium 
agere decrevit . Hic vero Antonius, ut suam operam ad omn° ho- 
minum genus extenderet , industriam auxit , in Iabore cons- 
tantiam mgeminavit . Na;n qua hora celebrari Missas incipie- 
bant , ipse templum ingressus, pro sacro tribunali sedebat , 
quod paucos intra dies maxima p.ienitentium omnium ordi- 
num , et conditionum frequentia circumfusum est : quibus ut 
satisfaceret , ante meridiem ab opere suscepto non desistebat . 

Tunc , 



Dt Viris lilustribus 5*. J. Lib. 1* 



Tunc , nee vero antea , ab JEditimo monebatur , ut ad cele- 
brandum Sacrificium consurgeret : editoque signo , hxc p&S- 
sim verba per urbem exaudiebantur : En appetithora diei duo- 
decima: adeamus ergo ad Societatis Jesu , nam P. Antonius 
ad celebrandum accedit . Igitur coram frequentissimo populo 
rem divinam graviter , ac devote faciebat: et nequid sibi pie- 
tatis sensum , debitamque reverentiam impediret, ministro ute- 
batur, quem ipse prius instruxerat , ut et verba proferret op- 
time, et quae sibi agenda erant, accurate perficeiet. Cum 
eum aliquando vir optimac notac sacris operantem videret, ad 
quendam nostrorum , qui proxime aderat , conversus : Quambe- 
ne , inquit , personam Domini , qui Sacrificium instituit , ad 
aras sustinet P. Antonius ! Post Missam , siqui adhuc confiteri 
vellent , eos libenter audiebat : ac tum demum lxtus ibat ad 
prandium, si nullam m.essis particulam colligere neglexisset. 

Jam vero ex hac ejus in audiendis confessionibus assidui- 
tate necesse erat , ut nova ei laborum series exurgeret . Hi 
enim , qui apud eum soliti erant peccata sua xieponere , eun- 
dem urgente morbo solicite requirebant . Ex iis etiam piurimi , 
qui nunquam Antonio, dum bene valerent , conscientiam suam 
aperuerant , illius in extremis opem implorabant . Adeo enim 
ejus zelus, atque in juvandis morti proximis dexteritas per ur- 
bem celebrabatur , ut quicunque ad incitas redigebantur , eum 
sibi adesse desiderarent j et in maximam sancdr obeundi fldu- 
ciam adducebantur , dum sibi ex hac emigraturis vita ad ca- 
put lecti adstitisset Antonius . Propterea vix ullus pneteribat 
dies, quin semel, aliquando vero saepius ad xgrotos evocaretur : 
plerumque sex, octo, plures etiam noctes per singulos men- 
ses extra domum juvandis moribundis ducebat . Illudque non 
raro visum est evenire , ut cum simul a pluribus expeteretur, 
ipse ad maxime indigentem opportunissime accurreret: quod 
nonnulli supernis Angeli Custodis insinuationibus referebant, 
et Archangeli Michaelis patrocinio , quem singulari cultu 
prosequebatur . Eos autem infirmos , ad quos semel fuisset ac- 
citus, ncn deserebat , donec aut vita defungerentur , aut mor- 
tis periculum evasissent . Unde aliquot anni temporibus his praes- 
tantis misericordia: operibus ita deditus erat, ut vix domi 
manere sineretur, nisi ut frugalissimum cibum sumeret post 

pe- 



Antonuu Salg&ius . 



»7 



pcractum Missae Sacrificium . Hoc enim nullis quantumvis ma- 
gnis distentus occupationibus offerre prjetermittebat . Ac li- 
cet ipse per noctes continenter octo ad carpendum in Iecto 
somnum non recubuisset, quod interdum ob xgrotantium pc- 
riculum , sive frequentiam accidebat , nihilominus qux sibi a- 
genda erant sic ordinabat , ut plerumque ad undecimam diei 
horam in domum sacris operaturus regrederetur : sumptoque 
modico cibo , .sine alia laboris interspiratione , ad subvenien- 
dum infirmis revertebatur : eandemque agendi rationem et pos- 
tera , et insequentibus diebus , dum instaret mortis periculum , 
observabat . 

His tam eximix caritatis officiis intentus, a visitationibus 
illis , quas urbanitas induxisse fertur , penitus abstinebat . Ete- 
nim per universam Ovetensium urbem , xgrotantium et pau- 
perum limina terere solitus , aliorum tecta civium , nisi ex ali- 
cujus spiritalis ministerii causa , nunquam subibat . Et tamen , 
quoniam bona religiosi viri existimatio oniciosis salutationibus 
minime paritur , Antonius maximo in pretio , atque honore 
erat apud omnes . Ad ipsum intra Collegii septa , nisi caritas 
extraxisset , delitescentem , Ecclesiastici , Equites , Senatores , 
alii aliorum ordinum cives, illius opinione virtutis adducti con- 
veniebant, ut sermonibus ejus , et consiliis ad suscepti mune- 
ris partes perfectius adimplendas excitarentur ; ut rerum agen- 
darum deliberationes ad prudentiae , justitixque leges exigerent ; 
ut denique suam quisque familiam christiane instituere , rec- 
teque administrare perdisceret . Hos inter frequenter ad eum 
veniebat vir sapientissimus Emmanuel Verdexa, in Academia 
Salmanticensi primarius olim Canonum Doctor , Oveti deinde 
per multos annos Senator, ac tandem Ovetensi Senatui Re- 
gentis nomine prxfectus . Is etiam sub initium hebdomad.e sane- 
tje , cum sibi a gravissimis sui muneris occupationibus vaca- 
bat, per triduum in Collegium Societatis secedens , sacris m?~ 
ditationibus exercebatur , ut animi sui rebus prospiceret, eas- 
que melius in dies, ut Christianum hominem decet, consti- 
tueret : quse omnia sub Antonii ductu , et consiliis, quse si- 
bi maximi erant ponderis, exequebatur. 

Hos , cxterosque Antonii labores , utpote ab animo di- 
vinx glorix , salutisque hominum studiosissimo profectos , Deus 



88 De Viris Illustrilns S. J Lib. L 

benigne secundabat : et ille , cum verba sua soltdarah) virtutum 
confirmaret exemplis, uberem industrise sux fructum reporta- 
bat. Illius animi mansuetudinem , et demissionem facile om- 
nes vel ex sola loquendi ratione deprehendebant . Sive enim 
cum domesticis colloqueretur , sive ageret cum externis , pa- 
cifice semper, ac submisse , quod in re quaque opus es- 
set , eloquebatur , quin eum unquam aliquis elatiorem profer- 
re vocem audierit . De se ipso adeo sentiebat abjecte , ut fir- 
missima animi inductione crederet , et affirmaret ; sicut ipse , 
propter diuturniorem in ea commorationem , cxteris Sociis no- 
tior erat in urbe, sic etiam omnibus multo esse ineptiorem. 
Atque hac humili sui opinione permotus , viliora quaelibet in 
iis , qux ad victum , et habitaculum pertinent , tanquam sibi 
maxime propria deligebat . Siquando , vel sxviente hieme , vel 
languente stomacho, jentare cogebatur, nonnihil ex illo cibo 
capiebat , qui pro inferioribus servis apparabatur . Quod si eum 
aliquis ad meliorem dapem sumendam vellet urgere , nihil eo 
sibi aptius, nihil esse jucundius affirmabat . Per annos tres et 
quadraginta, quibus Oveti commoratus est, cubiculum , in quo 
primum receptus est , et quo vix ullum erat magis incommo- 
dum , nullis unquam precibus voluit deserere . Cum autem ad 
regendum Collegium illud is aliquando venisset, qui multis 
retro annis Antonii Collega fuerat in docenda Grammatica , 
demiratus perseverantem hominis humilitatem , eique de com- 
modiore habitatione providere cupiens: Oportet, inquit , An- 
toni , ut hoc tandem relicto cubiculo , aliud incolas mmus in- 
commodum. Cui Antonius: Ego vero, Pater, cubiculum hoc 
optimenovi, et vicissim notus sum illf. Oro t te igitur, ec 
quam submisse possum obtestor, ut me sinas ibidem consis- 
tere. Acquievit his precibus Rector, ne , cui beneficium face- 
re constituerat , molestiam potius inferret . 

Pari etiam studio religiosam colebat paupertatem , cujus 
non domi tantum, sed fons' etiarn prarclara dcdit exempla . 
Cum enim universis civibus acceptissimus esset ob indefessam 
operam , quam in juvandis xgrotis, et bene valentibus quoti- 
die collocabat , eorumque plurimi nonnullam illius erga se me- 
ritis gratiam velient referre , ipse gratificationes ejusmodi non 
admittebat . Illud tantummodo a sui corfditione ministerii non 

re- 



Antonius Salgadas , Bq 

reputabat alienum , si ea , qua pollcbar gratia apud omnes , in 
aliorum commodum uteretur interdum . Idque tum maxime 
solitus erat efficere,cum ad audiendas aegrotantium pauperum 
confessiones accitus, eorum aliquem , ut s^pe contingit, ine- 
dia potius , quam alterius vi morbi Jaborantem reperiret. Tunc 
enim , misso nuntio in aliquam divitum domum , de miseran- 
da pauperis egestate monebat , simulque , ut eidem subvenire 
vellent, deprecabatur : quod ipsi , et ob suam erga pauperes 
misericordiam , et in rogantis Antonii gratiam, proJixe liben- 
tissimeque faciebant . Oterum ab acceptandis muneribus tan- 
tum abhorrebat Antonius , quantum ex iis , qux subjiciam , 
apparebit , ut alia id genus pnetermittam . Pecuniosi cujusdam 
civis uxori 5 gravHssimo correptx morbo , qui tandem ei vitam 
eripuit , per aliquot dies , ac noctes Antonius more suo ads- 
t:t't , ut eam ad obeundam christiane mortem compararet . 
Vir ejus, postquam uxori justa persoJverat, vigiliarum, quas 
Antonius domi ~sux egerat , et testis , et memor , aliquam gra- 
ti animi significationem eidem exhibere decrevit : sed quo id 
pacto faceret , vix inveniebat. Sciebat enim , Antomum taba- 
co , et chocolato non uti , aiiaque his similia munuscuJa so- 
litum fuisse constantissime rejicere . Sed postquam muita se- 
cum volverat , id animo subiit , quod Antonio non modo 
non recusandum , sed grati^simum fore soe:abat . Librum 
emere constituit, qui de rebus moralibus ageret, aut de jure 
Canonico, eumque Antonio dono mittere, utpote iJlius mi- 
nisteno maxime proprium . Empto igitur libro ( is erat , nisi 
fallor , Henrici Pirhingii opus Canonicum ) misit eum An- 
tonio : qui nihiJo demoratus , per servum, qui librum aspor- 
taverat , iJlum domino suo remisit . Hic vero , cum Anto- 
nium convenisset , primum amice de repuJsa conqueri , de- 
inde suppliciter rogare , obtestari, demum rationibus agere , 
et urgere , ut librum tandem reciperet . Sed Antomus nuiJis 
hujusmodi artibus potuit a sententia dimoveri . Quare vir il- 
le : Quoniam tibi fixum est , inquit , librum non acceptare , 
mihi ctiam deiiberatum est , eum non iterum meam referre do- 
mum : hic igitur maneat, et catalogo Bibiiothecx vestrx inscri- 
batur. Hanc in recusandis donis constantiam s^pe alias osten- 
dit ; et quo se magis ab human* retriDucioms arfectu perhi- 

m be- 



po D? Viris Uiustribtts S.J. Lib.l. 

bebat alienum , eo in se magis rapiebat civium oculos , et vo- 
luntates . Domi vero frequentiora , imo etiam quotidiana prx- 
bebat voluntariae paupertatis argumenta . Nam supellex , qua 
cubiculum ejus erat mstructum , tenuis erat , et modica : men- 
sa nempe cum forulis , in quibus libri aliqui morales , et asce- 
tici : sellae admodum dux vulgaris operis , et materiae : lectus , 
in quo lodicem , et stragulum , quae sibi tradita sunt, cum pri- 
mum Ovetum venit , semper retinuit : in parietibus , prxter 
Cruciflxi effigiem , alteramque papyraceam imaginem , et lus- 
tralis aqux vasculum , nullum depictum linteum , nullus or- 
natus . Vestibus , quae omnibus in commune distdbuebantur , 
magna cum moderatione utebatur : neque constat , eum un« 
quam ad Vestiarium accessisse , ut peteret femoralia . Quan- 
quam haec sane minus sibi necessaria erant , quam caeteris : 
alia namque diutius permansura sibi ipse confecerat ex cilicio , 
quo simul corpus tegeret , et excruciaret . 

Erat enim in sui corporis castigatione rigidus, et auste- 
rus . Prxter cilicii usum, de quo diximus , asperrimis flagelliV 
sese cxdebat , per plurimos quidem annos, bis in dies singu- 
los , deinde vero , ingravescente jam aetate , aut semel omni- 
bus diebus , aut certe plerisque . Et quanquam ipse locum ad 
se torquendum ab arbitris remotissimum exquisierat , quippe 
supra templi fornicem abscondebatur ; adeo tamen in se de- 
sxviebat immaniter , ut verberum crepitus ad eos , qui tum for- 
te in choro , vel odeis aderant , magno cum horrore pertin- 
geret . Neque hoc rigore contentus , ventri etiam , adhibita 
ciborum maxima parsimonia , bellum indixit fere perpetuum , 
Oveti per annos amplius triginta nullum sumpsit jentaculum : 
in postrema vero aetate , cum jam sexagenario major esset, 
nonnihil interdum ex iis , qux magis obvia sunt , desumebat, 
ut corpus nimia frigoris intemperie rigescens foveret . Potionem 
chocolaticam ne tum quidem degustare voluit, cum aliquo va- 
letudinis incommodo laboranti profuturam esse , Medicus sig- 
nificaret: tunc enim ipse desuetudinem excusabat , et juscu- 
ium tanquam sibi maxime commodum pncferebat . Cum au- 
tem jejunus plerumque veniret ad prandium , in eo tamen non 
multo sibi indulgebat benignius . Etenim ex modico ciborum ap- 
paratu, quibus mensx nostrx instruebantur,prxcipuum ferculum , 

in 



Antonius Salgadus . 9 1 

in quo selibra carnis inferebatur , omnfno relinquebat intactum , 
pauperi deinde cum Rectoris venia Jargiendum . Illius itaque 
prandium ex oierum , aut cujusdam levioris edulii lance , par- 
va scutella juris, et uno vel altero pomo constabat : quan- 
quam istorum etiam sxpissime pauperes volebat esse partici- 
pes . Noctu quoque frugalissime ccenabat , nec raro cubitum 
ibat inccenatus . Nam quoties domum ab auxiliandis xgrotis 
( quod non erat infrequens) post mediam noctem redibat ut 
postmodum Sacrificium ofFerre posset, omnimodis abstinebat, 
quamvis nihil diu ante gustasset : in xgrotantium quippe do- 
mibus , licet ultra vicenas interdum horas immoraretur, et ads- 
tantium precibus urgeretur quam maximis, nihil unquam,ne 
vini quidem , vel aqux stillam degustavit . Hxc illius fruga- 
litas eo cunctis erat admirabilfor , quod Antonii stomachum 
et optime temperatum , et concoquendis cibis aptissimum es- 
se, non ignorarent . Ut autem in fame , sitique toleranda cons- 
tantiam servavit, sic etiam in carpendo somno moderationem 
exhibuit. Nam prxterquam quocl eum ipsius caritas ad lec- 
tum graviter decumbentium sxpissime excubare cogebat , quin 
ulla deinde evigilatx noctis compensatione uteretur ; dum do* 
mi noctu manebat , multo quam reliqui maturius surgebat e som- 
no : et quoties a ministerii sui functionibus , duas etiam ho- 
ras antequam cxteri surgerent , revertebatur , ne tum quidem 
lectum petebat, sed reclinis quiescebat in sella, donec edito 
ad consurgendum signo , in templum de more pergeret ad oran- 
dum . Roganti cuidam , quo pacto tam multas noctes ducere 
posset insomnes ? Mihi satis est , dixit , si ^rope alicujus infir~ 
mi lectum tantisper obdormiscam . Tantum assiduo repugnan- 
di sensibus studio profecerat , ut corpus suum paucis assuefie- 
ri obtinuerit . 

Hac austerioris vitx ratione castitatem suam tanquam fir- 
mo vallo munivit , eidemque tuendx quam maxime , alia in- 
super addidit propugnacula . Modestiam , circumspectionemque 
adhibuit , gratam illam quidem , sed qux ad severitatem acce- 
ueret, quoties id prudentix leges exigerent . Siqua eum mu- 
lier in templum vocabat , neque esset instituenda confessio, 
stans Antonius cxtra confessionum sedem , ac demissis in ter- 
ram oculis, rem omnem , quam paucissimis poterat, expedie- 



9 1 



De Viris Illustrihus $. J. Lib. I. 



bat . Si vero ad Coilegii januam evocaretur , patentibus fori- 
bus mulieres , qux ad eum convenirent , excipiebat , et in prac- 
tereuntium conspectu , qux sibi proponenda essent , ausculta- 
bat : quibus cum responsa dedisset , inde sine mora discede- 
bat . Extra domum vero , cum ad infirmos pergeret , ita in- 
cedebat modeste , ut eum cives tanquam modestiae , decorique 
totius exemplar suspicerent , ac pracdicarent . Et quomam , ut 
est apud Cassianum ,ad continendos concupiscentiae motus sum- 
mopere oportet , ut quis prius voluntatem suarn superare di- 
clicerit per obedientiam ; huic semper Antonius magnam stu- 
dii partem impendit . Nec solum erat animo ad mandata qux- 
libet obeunda paratus , sed factis etiam hanc animi compara- 
tionem identidem comprobabat . Quacunque hora diei, vel noc- 
tis ad subveniendum aegrotantibus mitteretur, abrupto, relic- 
tove somno, atque itidem prandio, sine murmure , ac taedio , omni- 
que abjecta cunctatione pergebat . Neque , ut morem majori- 
bus gereret , illorum expressa jussa expectabat ; sed eorum vel 
indicatx voluntati alacriter obsequebatur . Quotidianis autem re- 
ligionis officiis, czterisque domesticac disciplinas functionibus 
sic aderat prompte , ut vel signum praeveniret, vel primus om- 
nium accederet , iis tantum diebus exceptis , quibus major es- 
set confessionum frequentia : tunc enim ardens animarum ze- 
lus , qui eum ante alios ad audiendas confessiones impulerat , 
non raro tardius ad prandium venire compellebat . 

Omnis virtutum ejus vigor ex frequenti rerum xter- 
narum commentatione oriebatur . Huic ita erat deditus , 
ut consuetae meditationis horae alteram fere quotidie , tres etiam, 
aut quatuor freouenter superadderet . Oraturus autem , quo 
faciJius ad reverentiam , et fervorem excitaretur , coram au- 
gustissimo altaris Sacramento sese sistebat in odeo ante aram 
S. Ignatii constituto , quod jam vulgo odeum P. Antonii di- 
cebatur , eoquod ab ipso tam sxpe frequentaretur . Hic pro- 
voiutus in genua , diu perseverabat immotus , vuitu adeo se- 
reno , atque placido , nonnunquam ita succenso , ut internam, 
qua perfundebatur, dulcedinem , et flammas , quibus cor ejus 
xstuabat , portendere videretur . Alias divinis rebus , quas am- 
mo volvebat , sic erat immersus, ut siquando compeilandus 
esset, aut aliquid monendus ad aurem, saepius essent verba 

ite- 



Antotiius Scilgddus . 



iteranda, antequam ea plene percepisset. Neque ab 'oratio 
nis loco digressus , penitus ab oratione cessabat : sjquidem 
Deum ubique sibi pracsentem objiciens, in eum mentis aciem 
cum ardenti animi affectu , quam frequentissime poterat , in- 
tendebat . Silentium ea de causa ita studiose colebat, ut quos 
obvios haberet domi , aut per urbem incedens , aperto capi- 
te , sed verbis plerumque parcens, revereretur: ne scilicet mi- 
nus necessarix confabulationes suavissi nam cum Deo consue- 
tudinem impedirent . Praeterea singulis mensibus , ut jam a ti- 
rocinio didicerat , integrum diem rebus dabat spirituaiibus , quo 
die animum a noxis , quas eo mense contraxerat , generali con- 
fessione purgabat. 

Cum has Antonii virtutes, et egregiam illius in ju- 
vandis animis industriam bene nosset Prxpositus Genera- 
lis , eum ad solemnem trium votorum professionem , urpo- 
te insignem Societatis Operarium , promovendum censuit . Id 
ille tanquam majus suis meritis beneficium humili, gratoque 
animo accepit ; emissaque professione, majori cum gaudio , 
et alacritate ministeria sibi demandata instauravit . His adim- 
plendis desudabat strenue , cum Hispaniarum Rex Catholicus 
omnes , qui in Societate Jesu censebantur , in Italiam relega- 
re decrevit . Cujus decreti nuntium , cum Ovetum perlatum 
esset, magno cives illos dolore confecit , ut quibus ejus Col- 
legii Patres carissimi semper fuissent. Sed ob Antonii maxime 
desiderium ita dolebant acerbe,ut per Ovetensis Senatus Pras- 
sidem libellum supplicem Regi mittere constituerint , ut sal- 
tem Antonium Salgadum , suis alendum sumptibus , sibi re- 
linquere dignaretur . Et quanquam ab hoc deinde consilio re- 
cesserunt , propterea quod illius perflciendi nulla spes arfulge- 
ret ; id tamen vel tentasse tantummodo , non leve fuit argu- 
mentum , quanto apud Ovetenses in pretio esset Antonius . 
Huic ergo cum caeteris ex urbe fuit excedendum inter effu- 
sas civium lacrymas, sibi magnis clamoribus vale dicentium • 
Et licet ob incommoda valetudinis equitare non nisi difficilli- 
me posset , equo tamen impositus iter illud instituit : sed pau- 
lulum ab urbe digressus , cum ulterius equo vehi omnino non 
posset, plaustro cujusdam rustici fuit imponendus. Hoc mo- 
do , magnis fmctus molestiis ex frequenti succussione vehicu- 



94 



De Viris Mlmtrihm S.J. Lih. 1. 



li , quas illc aequissimo animo tulir, reliquum iter peregft, 
dum Gegionem venit. Ibi, dum navis instruebatur , parum- 
per demoratus, ab incolis, quibus notissima erat ejus fama 
virtutum , maximis honoris , ac doloris significationibus excep- 
tus est . Ipse vero de sua calamitate mcestissirnos placido vul- 
tu , Verbisque prudentissimis solabatur . 

Post dies aliquot navem cum reliquis Socus conscendit, 
sublatisque anchoris, Ferrolium versus tranquillo mari ccep- 
tum est navigari . Sed proxima nocte , gravissima tempestate 
coorta , ita convulsum est mare , ut navis , elusa nautarum in- 
dustria , saevientium ventorum jactaretur arbitrio . Multi prop- 
terea , supremam adventasse horam existimantes , ad Antonium 
peccata sua denuntiaturi accesserunt : quos cum audisset , tam 
eos, quam reliquos hortabatur, ut {usis ad Deum precibus , 
et oculis in eam , quae maris Stella dicitur , pie conversis , 
opportunum in tanto discrimine auxiiium firmissime sperarent. 
Hxc inter vehementior adversi venti flatus , et iterati fluctuum 
impetus navem in portum , unde paulo ante solverat , rejece- 
runt . Hic autem , Uf stet aliqua accepti benefkii memoria , 
aequissimum fuerit commemorare, quid erga Patres Ovetensis 
Collegii fecerint religiosae Virgines , quae sub strictiori S. Au- 
gustini regula praeclaris iliibatae vitx exemplis Gegione degunt. 
Conscix periculi, quod Patres subierant, et evaserant, statim 
in chorum convenerunt; et coram Venerabili Sacramento , 
quod super aram exponi fecerant , suppliciter procumbentes , 
primum; ccelesti Sponso quam maximas egerunt gratias pio Pat- 
rum in procella: discrimine vita , et incolumitate servata : de- 
inde ferventissimas fuderunt preces, ut iisdem proficiscentibus 
tranquillum mare concederet. Et sane ( quoniam innocentia 
morum , et vitx austeritas gratiosis^imos Deo reddit oran tes ) 
pia Virginum vota visa sunt exaudiri . Ventorum quippe furor 
resedit , paulatimque mare detumuit: unde Patres , cum Mo- 
nialibus grates pro exhibita in eos pietate reddidissent , iterum 
se mari committunt : et longum iter per oceani , mediterra- 
neique maris undas secundis ubique ventis usque ad oras Etru- 
rix confecerunt . Antonius vero diuturnum prolixx naviga- 
tionis otium rectissime coliocavit . In remotum locum , quan- 
tum vectorum frequentia , et navis angustix patiebantur , dis- 

ce- 



Antonius Safaddus . 



9> 



cedens , orationi , lectioni , sacrisque precibus longa dabat ho» 
rarum spatia . Nonnunquam , cum esset humilitatis , religiosae- 
que paupertatis studiosus, suas sibi vestes reficiebat. Quibus, 
aliisque virtutum exemplis magno semper in honore fuit apud 
nautas . 

Hanc inter navigandum rationem vitac secutus, in Cor- 
sicam tandem devenit , theatrum eo tempore belli civilis , quod 
multis retro annis inter colonos exarserat : quorum aliqui pro 
Liguribus Insulae dominis , plerique pro sua Iibertate decer- 
tabant . Erat proinde tum Corsica earum sedes calamitatum , 
qux diuturnum , et intestinum bellum consequantur neccsse 
est. Hispani exules in prxsidiis maritimis , qux pro Genuen- 
sium Republica stabant , omnes constiterunt . Castellanis Cal- 
vium obtigit , in prxruptae vertice rupis extructum , circumfluo- 
que mari prxcinctum , angustissimo excepto isthmo , qui ve- 
nientibus ab Insula aditum in arcem pracbet nimis arduum , 
et confragosum . Hic Antonius , quam dudum animo imbibe- 
rat mortalium rerum despicientiam , ccelestium contemplatio- 
nem, ac desiderium , reliquarumque virtutum copiam , quas 
per ante actx vitse spatium comparaverat , manifestius osten- 
dit , et exercuit studiosius . Animi constantiam , et zequabilita- 
tem , cujus exhibendx quam plurimae per id tempus, nec sa- 
ne leves occurrebant opportunitates , ita retinuit , ut nulli eum 
casus adversi perturbarent . Erant profecto tum Calvii domi- 
ciliorum angustix adeo magnac , commeatuum inopia , vitiataque 
qualitas , aliaque diversi generis tot , tantaque incommoda , ut 
si ea minutim enarrare contendam , fidem legentibus vix me 
facturum sperem . Et tamen Antonius in eo calamitatum oc- 
cursu pene incredibili nullum vel queruli , vel concidentis ani- 
mi signum , ne vultu quidem , nedum verbis unquam expres- 
sit • Et quasi parum adhuc pateretur aliunde , de consueto 
castigandi corporis sui rigore nihil remisit . Interea lactus , et 
gaudens , ubique se comem , et arfabilem omnibus exhibebat: 
muitique solatium ingens, et optatam tranquillitatem in ilia- 
rum aerumnarum fluctibus sibi ex Antonii colloquiis advenisse 
profitebantur . 

Sed quem alii labores non fregerant , tabidx febris xstus 
tandem absumpsit . Hunc ille morbum initio , cum leviorem 

«re- 



Dff Virls HUstrtbus $. J. Lib. I. 



crederet , neque esset commodi sui solicitus , fere neplexit . 
Primis enim diebus, cum omnia solis ardoribus in media xs~ 
tate flagrabant, laneis indutus vestibus supra lectum recubuit. 
Sed cum Superiores, adhibito quodam ex Pharmacopolis ( iis 
infirmantium cura demandanda fuit Calvii ) graviorm esse 
morbum agnovissent, medicamenta , qux opportuniora vide- 
bantur , invenirique poterant , coepta sunr adhiberi . H cc ve* 
ro cum depellendx febri minus juvarent, Antonius invalescen- 
tis morbi dolores patientissime tclerabat . Demumque inter 
ferventes virtutum actus , susceptis Sacramentis , vivere desiit 
die 21 Julii ann. 1768 , cum explevisset annos septuaginta 
duos . Decentissimo funere sepultus est in templo Minorum 
observantium S. Francisci , quod in conspectu Calvii paucis 
a suburbio passibus situm est. Solemni peracto ritu, corpus 
inclusum est arcse ( hxc apud nos infrequens honoris signifl- 
catio Antonii decreta fuit meritis ) et in Sacrario prxdicti 
templi reconditum . Sic apud humillimi Francisci fiiios , quo- 
rum ipse vivendi formam olim amplecti voluerat 3 humilis An- 
tonii cineres requieverunt . 



ADRh 



97 

ADRIANUS ANTONIU3 CRUCIUS, 



^^ktorix in Alavensi Provincia celebri urbe narus est Ad« 
rianus Antonius Crocius, sive Crucius , exeunte anno i68g 9 
die vigesima sexta Decembris. Progenitores ejus e Belgio mul- 
tis retro annis digressi,in Hispaniam commigrarunt, et sedem 
inter Cantabros sibi constituerunt . De prima illius xtate id 
unum generatim possim asserere: liberaliter eum fuisse educa- 
tum , et adolescentiam in optimis studiis ita feliciter collocas- 
se , ut in iis parum sibi fuerit immorandum , cum ad Socie- 
tatem accessit . Ad hanc autem expetendam non aliquo induc- 
tus fuit adversx fortunx casu , cum potius ei mundus ob pra> 
claram indolem animi , egregiam corporis constitutionem , et 
ingenii magnitudinem ad honores et opes facilem exhiberet ac- 
cessum . Sed illam , mundi spretis illecebris , ambire ccepit vir- 
tutis pulchritudine captus , et Jesu Christi percitus amore , il- 
lorumque ministeriorum ductus studio , qux ad ejusdem exem- 
pium Societatis homines exercere nitebantur . In altissimum 
hunc scopum cum collineasset, vota sua Patribus Societatis 
aperuit, quibus annumeratus est die vicesima prima Junii an- 
no 171 3. Longum religiosae vita: sux cursum magna cum ala- 
critate , et spiritus fervore suscepit : et in tirocinio firma po- 
suit fundamenta virtutum, quibus deinde colendis, et augen- 
dis studuit , humilitatis prxsertim , mortificationis , et amoris 
in proximos propter Deum. Ibidem etiam cum ingenua sim- 
plicitate , in qua multis setate minoribus consimilem sese red- 
debat , judicii maturitatem , et majorem considerantiam in 
agcndis conjunxit , quippe qui jam quartum et vigesimum xta- 
t:s annum attigerat . Postquam tirocinium laudabiliter posuit , 
Composteliam , Grammaticae rudimenta docturus, eo fine fuic 
missus, ut post annum Philosophiam ibidem recoleret . Sed , 
quoniam iiberalibus disciplinis optime instructus apparuit , an- 

n huo 



r) 3 De Virh lllustrihus S. J. Lib. L 

jvao circumacto spatio , Salmanticam ad Theologica studia si- 
ne cunctatione dimittitur . In discendo vero , tantum ingenio 
valuit , et labore profecit , ut deinde non exteros modo , sed 
domesticos etiam magna cum laude docuerit; primum Huma- 
nitatem , et Rhetoricam in Seminario Villagarsiensi , deindc 
Philosophiam in Collegio Compostellano , ac denique Salman- 
ticae , et Vallisoleti Theologiam . 

Cum primum ad Sacerdotium fuit evectus , spiritus coepit 
ostendere , quos in tirocinii , et studiorum decursu collegerat 
ad aliorum salutem procurandam . Ad eamque porro obtinen- 
dam iis natunc facultatibus , et gratiae donis erat ornatus , quae 
Societatis mini?teria requirunt . Erat enim comis , et arTabilis 
omnibus : urbanus , et officiosus sine artificio : mansuetus, et 
humilis sine ullo vanitatis , et superbix vestigio : divinae glo- 
riae zelo succensus : quam ut augeret, cum nullis suis labori- 
bus parceret , nulli tamen industrix sux confidebat , sed om- 
nia ex immensa Dei beneficentia sperabat . Talis denique erat 
Adrianus , ut dilectus Deo , et hominibus verissime dici pos- 
set . Ac talis cum es^et , multi ad eum consilii , et solatii 
causa conveniebant, et ab omnibus magno habebatur in pre- 
tio ; quoniam omnes ille , cujuscunque demum conditionis es- 
sent , humanissime excipiebat, quin ullum ab se rejiceret, quan- 
tumvis gravibus docendi , ac pnedicandi occupationibus esset 
distentus . Omnes item ab iilo , cum esset prudentia acque , ac 
doctrina praestantissimus , solamen in segritudine , lucem in du- 
biis recipiebant, et in rectam salutis viam sine txdio et ama- 
ritudine , mira potius dulcedine inducebantur . Nunquam eum 
otiosum, nunquam animo evagantem observasses : quin imo ex 
corporis motu , atque incessu hominem sibi , ac Deo , a quo 
regebatur , intentissimuin agnovisses . Nec domi solum , sed 
foris etiam ncta erat Adriani modestia , ex cujus agendi , lo- 
quendique ratione omnes , magno cum ipsorum profectu , com- 
positos illius mores arguebant. Compostellae vir quidam alte- 
rius ordinis religiosus , cum obvium habuisset adolescentulum , 
Adriani in Philosophia auditorem : O ! te felicem , inquit , cui 
Magister obtigit , et literis , et virtute commendatissimus . Cum 
autem omnia bene , ac perfecte agere studeret , Deusque illius 
•secundaret industriam ; ipse tamen nihil inde sibi usurpabat , 

sed 



Adrianus Antoniiis Crucius, 

sed omnia in totius auctorem boni refundebat . Quare , cum 
juvenes Compostellani ( quos Adrianus , simul cum Societatis 
juvenibus, m;?gno numero discipulos habuit ) peracto trien- 
nali Philosophico cursu , drama quoddam , ad Magistri laudes 
celebrandas, in scenam producere decrevissent; nihii ipse non 
tentavit , cum primum id rescivit , ut ingratissimum sibi spec- 
taculum impediret : ac licet omnia jam parata essent , et juve» 
nes ab iis , quae prudenter statuisse credebant , xgerrime dimo- 
verentur; ab eis tandem , ne carmen illud exhiberetur, obti- 
nuit . 

Quibus in Coliegiis morabatur 5 cum Sociis omnibus exeni^ 
plo , tum maxime Superioribus solatio erat, et adiumento sin« 
gulari . Hi enim in magnis rei cujuslibet expediendac difficul-» 
tatibus , tutiorem evadendi viam non inveniebant , quam ut 
opera uterentur Adriani , de quo minime dubitabant, quin opus 
impositum prompte susciperet , susceptoque cumulate satisface- 
ret . Cum P. Petrus Calatayudius , Evangelicse prxdicationis lau- 
de , et animarum zelo in omnibus Hispanix Provinciis celebra- 
tissimus , ComposteHam ad disseminandum Dei vcrbum venis-- 
set; inter operas , quas in auxilium vocavit, , potiores partes 
habuit Adiianus nosttr tum in agro ilio subigendo , tum etiam 
in uberrimis fructibus colligendis . Idem Valiisoleti contigit an- 
no insequenti : ubi sacra , ut ajunt , Missione instituta , cum 
ipse ad audiendas confessiones quadam nocte sederet, manda- 
tum a Superiore recepit , ut ad concionem in proximam diem 
habendam sese pararet. Fecit libenter, et optime quod jube- 
batur Adrianus , minime, nisi juberetur, facturus : nunquam 
enim antca , neque vero posthac in suggestum ascendit ( ascen- 
debat autem sxpissime ) quin prius ea,quae dicturus erat, post 
diligentem commentationem , et chartis, et memorix commen- 
dasset : nolebat enim Orator cxtemporalis audire . Propterea, 
licet aptus esset ad omnia , in hac tamen dicendi facultate plu~ 
rimum eminebat , quippe cui omnes inerant perfecti Or..tori$ 
christiani dotes. Nam et verbis ad audiendum jucundis, et 
sententiis ad comprobandum aptissimis , cum actionis etiam di- 
gnitate quadam conjunctis , uti didicerat . His illud, quod in 
Rhetorum schola non discitur , ipse studiose adjungebat : ut 
auditorum saiutem , Deique gioriam , non suam in dicendo so- 

lici- 



lOO 



Ds Viris lllustribus S. J. Lib. I. 



licite promoveret . Salmanticx , quo tempore Thsologiam do- 
cebat, munus etiam Concionatoris obire jussus, in amplissi- 
ma illa Sapientium , Doctorumque sede frequentissimum au- 
ditorium utili voluptate complebat, et , quem minime consec- 
tabatur , plausum etiam obtinebat ingentem . Quam autem ap- 
posite diceret ad movendum , magnus eorum numerus signi- 
ficabat , qui eum ad exonerandas conscientias requirebant : 
quibus ille infatigabili constantia deservire nunquam prxter- 
misit . 

Sed prxclaras animi dotes , et illustria virtutum exempla nus- 
quam evidentius, quam Victorix in patria sua ostendit Adria- 
nus : non quo civibus universis acceptus esse potuerit ; sed 
quod abalienatos quorumdam animos sibi devinxerit , aliorum 
obtrectationes invicta patientia toleraverit. Ibi enim Excellen- 
tissimus Dominus Joannes Franciscus Manriquius , rebus in bel- 
lo gestis apud Hispanos notissimus , neque Austriacis ignotus, 
quos inter expugnando Tauruno sub Eugenio Principe miles 
voluntarius interfuit,ac deinde Catholici Regis copiis pro Im- 
peratore praefectus ; Collegium Societati Jesu erigendum cura- 
verat , eidemque constituendo domum suam , et congruentem 
pecunix summam assignavit . Sed pio praeclari Equitis consilio 
gravissimx difficultates , lites prolixx , magnaque intercessere 
dissidia. Opus proinde erat prarstantis prudentia et patientia 
viri , qui commotos sedaret animos , voluntates conciliaret 
aversas ; qui verbis non solum , sed optima etiam agendi ra- 
tione Victoriensibus persuaderet , quanta demum ab stabilien- 
do Sociorum domicilio sperare possent subsidia . His obtinen- 
dis nullus aptior profecto , quam Adrianus Crucius , in quem 
propterea Superiores oculos intenderunt, ejusque solerti reli- 
giosseque prudentix perdifficile negotium commendarunt . Ipse 
vero, qui nunquam contra imperata repugnaret , collum sub- 
misit oneri, quo nihil magis adversabatur mitissimx illius in- 
poli , pacis ac secessus studiosissimx . Illuc profectus est e ves- 
tigio, quietem et tranquillitatem suam , imo et honorem liben- 
ter devovens pro Religione : neque enim facile dictu est , quan- 
ta ibi egerit , quanta sit passus , ut rem ad exitum perduceret. 
Nam eorum nonnulli , qui aedificando Collegio repugnabant , 
sive rerum nostrarum ignoratione , sive fakis, ut sxpe con- 

tin- 



Adnanus Ar.tonius Cruciur 



1,01 



tingit , imbuti rumoribus , sinistram de Societatis hominibus 
opinionem in animum induxerant, ideoque ne ibi pedem fi- 
gerent , omnii sibi tentanda crediderunt . Hic tamen mihi non 
est animus, nec vero juvat, ingratam contentionum illarum 
subtili narratione refricare mcmoriam : ut enim illx ad com- 
mendandam Adriani patientiam multum efficerent; sine orfen- 
sione tamen quorumdam enarrari vix possent . Illud summa- 
tim dixisse sufficiat : multos adversariorum in veritatem dili- 
gentius inquirentes , exemploque permotos Equitum Victorien- 
sium , qui rebus Societatis impense favebant , praejudicatas opi- 
niones suas exuisse : et P. Adrianum tacendo , tolerando , in 
ministeriis Societatis heroice desudando , omnia tandem obs- 
tacula superasse , et condendae domui quasi sternere solum ob- 
tinuisse. De hac ejus commoratione Victoriensi solitus erat 
dicere illius socius Josephus Iturrius; nec poterat a lacrymis 
sibi temperare, cum diceret : neminem verbis assequi posse , 
in procuranda Collegii fundatione, quanta perpessus esset 
Adrianus . 

Hic autem, magnis perfunctus laboribus , tranquillitatem 
et quietem , quam minime voluisset, invenit . Etenim Vir cla- 
rissimus Dominus Josephus Corralius , inter Victorienses cives 
splendore generis , rerum agendarum industria , et religione 
prxstantissimus ; cui propterea quotquot erant Equestri; ordi- 
nis, ad agendam Societatis causam , potestatem omnem detu- 
lerant; in eadem tuenda sic adlaboravit , ut demum a Catho- 
lico Rege Ferdinando VI extruendi templi , et collocandi 
Collegii facultatem impetraverit . Sed in eo moliendo, perfi- 
ciendoque negotio , tot se dimicationibus objecerat, tantisque 
molestiis , et oblocutionibus fuerat insectatus , ut ejus valetu- 
dine debilitata , pene de potestate mentis exierit . Propterea 
illius uxor , pari nobilitate et virtute femina , Domina Tere- 
sia de Aguirre , Marchionum Montis Formosi fllia , et in Au- 
la Catholjci Regis arnplissimis perfuncta muneribus , enixas ad 
Societatis Supenores preces direxit , ut, quoniam vir ejus in 
transigenda Victoriensi causa salutem suam profudisset , P. Ad- 
rianum Crucium sibi concederent, cujus unius consu^tudine 
opportunissKnisque consihis et viri morbus,et afflictissimae fo- 
miliac maeror pvjterat sublevari. Hoc tanto rationum poriderc 

iiob 



ioj Df Vtrls Tllusmlns S.J. Lib. 1. 

non flecti Societatis Moderatores non potuerunt . Qpare Prx- 
positus Generalis , et Provinciaiis Castellae Adriano pnvcepe- 
runt ? ut in Corralii domum transiret, ibidemque ad iilius ju- 
vamen et solatium permaneret . Fuit hxc enimvero singularis 
grati animi significatio , cujus vix exempium rep?reris in So- 
cietate : ut unus aliquis illius filius in seculari dorro sedem 
suam fixerit ad multos annos . Sed hinc illustrissimorum ccn- 
jugum praeclara in Societatem merita , et acerbum eorumdern 
infortuniumj inde spectata P. Adrian-i virtus effccerunt, ut 
non modo consilium istud non fuerit improbatum , sed omnes 
iliud justissimum duxerint , et collaudaverint . Per id vero 
tempus laudatus Dominus Corralius Azcoithix prope Lojolam 
morabatur, ubi domum hereditario jure possidtbat, quac dc- 
mus Balda dicitur, a qua felicissin a in paucis femina Marina 
Saez de Balda , S. Ignatii Mater, originem duxit. Propterea- 
que domum illam Teresia de Aguirre elegantibus Romx pic- 
tis iconibus, quibus vita S. Patris ab ipsius infantia exhibe- 
tur , magnifice ornavit . 

Huc igitur diversaturus venit Adrianus : ibique viram ins- 
tituit non religiosam modo , sed pene dixerim solitariam . Ut 
enim longius ab omni strepitu abesset, cubiculum mmus com- 
mcdum in extrema domo sibi delegit : atque , ut omnes co 
penetrandi aditus domesticis servis prxcluderet , quaccumque 
ad habitaculi munditiem spectabant, per se ita exercebat, ut 
immunda quoque vasa ad latrinam ipse deferret. Prospiciebat 
utique et invigilabat iis omnibus , quse ad optimam prxclarae 
dcmus administrationem pertinebant , pnesertimque illius He- 
ro , hujusque Sponsx solandis et sublevandis, ecrumque co- 
picsx soboli cum reliqua famiiia christiane pieque instituen- 
dx . Sed quo putas modo ? suavissimo nempe , tamque ab om- 
ni fastu , vel imperandi libidine alieno , ut ab omnibus opti- 
mi Parentis loco haberetur, omnesque illi a maximo usque ad 
minimum et obsequium sine violentia prxstarent, et reveren- 
tiam tanquam viro sancto exhiberent. Nihil enimvero in Ad- 
riano aspiciebant, quod optimo exemplo non esset: nihil ab 
iilius ore auscuitabant 3 qucd spintali , vei temporali ipsorum 
commodo non deserviret : quapropter domus Balda simillimam 
rehgiosse familise speciem reterebat . Et sane mirandum valde 

cst 



Adrianus Antonlus Crucius. 103 

est , omnique commendatione dignissimum , cum Adrianus in 
illa domo plus viginti annos permanserit , neque domus illius 
Dominos Adriano, neque item istum illis unquam fuisse suc- 
censum . Tantum et prudens Adriani virtus , et nobiJissimo- 
rum conjugum pietas potuit efficere ! 

Sed quanquam his in xdibus habitabat , ad fratres suos 
in Azcoithiensi Collegio commorantes , itare non prxtermit- 
tebat. Ad eos veniebat fere quotidie, tum ut poenitentix Sa- 
cramerttum ipse susciperet , tum ut illos in eodem Fidelibus 
administrando juvaret.Et in hcc utilissimum ministerium tan- 
to ferebatur studio, ut festis omnibus diebus tempestivius e 
somno consurgens , atque in templum Societatis accurrens 
( pro cujus foribus , antequam illx panderentur, sxpissime 
adstabat ) ad destinatum confessionibus locum et primus om- 
nium accederet , et postremus inde discederet. Quadragesima- 
lis jejunii tempore ibidem concionatus est , dum sibi per va- 
letudinem licuit . Sed , cum post aliquot annos vertigines pa- 
ti ccepisset , propter quas nonnunquam, inter dfcendum, tan- 
tisper consistere cogebatur , a publicis concionibus abstinuit , 
Non ideo tamen a prxdicando cessavit omnino : nam , cum 
esset in juvandis animis ingeniosus, modum excogitavit, quo 
sibi quidem minus afferret incommodi , sed auditoribus non 
minus prodesset , ac antea . In amplis xdibus Baldx ante do- 
mesticum Oratorium atrium protenditur spatiosum , in quod 
etiam conclave prospicit satis laxum , qux proinde magnam 
hominum multitudinem percommode caperent. Huc igitur Ad- 
rianus invitavit , qui se , de divims rebus disserentem , vellent 
audire . Qua invitatione pcr nobilissimos Azcoithix inco]as 
divulgata , plurimi e primariis viris, ac feminis, atque etiam 
ex ordine Sacerdotum statis diebus in condictum locum con- 
veniebant: et Adrianus, in Oratorii aditu sedens , de scripto 
( quod in templo facere nemo unus inter Hispanos auderet ) 
instructiones , et orationes sacras magno auscuJtatorum fructu 
pronuntiabat . Hxc autem concionandi , et confessiones audien- 
di solicitudo aliam etiam r«aximx caritatis exercendx sibi pe- 
perit occasionem . Nam sxpe ad eos juvandos evocabatur , qui 
in extremis essent : quibus et prompte aderat , et constanter, 
dum sua indigerent ope , subveniebat . Sed ardens illius quam 



104 



De Viris Illustrihus S. J. Llb. L 



plurimis benefaciendi studium non intra fines oppidi contme- 
batur. Non raro ad agricolarum domos per circumjacentes 
agros sparsas excurrebat, ut xgrotos inviseret , cosque spirita- 
libus subsidiis adjuvaret. Quod si hxc , aut iis similia carita- 
tis oflfrcia in publicum prodire non cogcrent , dorni libentissi- 
me latebat, ut lectioni, et scriptioni vacaret . Praeter alia mul- 
ta , quac per id tempus cultissimis mandavit scriptis, Apolo- 
gias fere omnes , qux pro Instituto , doctrina , aliisque Socie- 
tatis {esu rebus Galiico sermone prodierunt , ipse in Hispa- 
num convertit . Si quando spatiandi causa prodibat , Lojola 
tenus , qux mille fere passus abest , recta contendebat , ut S. 
P. Ignatium in sancta ejus natali domo veneraretur. Sed fre- 
quentissimum illud iter ita peragebat, ut,licet obvios perhu- 
maniter salutaret, miscendis tamen colloquiis minime immora- 
retur: alium quippe comitem sibi gratissimum deligebat , libei- 
lum de imitatione Christi , cujus aureis sententiis per viam 
legendis , ac meditandis , animum recreabat . 

Provincix Castellanx Prxpositi plus vice sin;plici conati 
sunt Adrianum ab illa domo removere , ut eum Sociorum 
admoverent regimini , cui tam idoneus erat , ut primariis ad- 
ministrandis Collegiis destinaretur . Nec vero per Adrianum 
stetit unquam , quominus illi conata sua .perficerent : cum ip- 
se a Superiorum nutu penderet omnino, et nihil optaret ar- 
dentius , quam ut cum fratribus suis conviveret. Sed cum id 
perillustris Dominus Corralius , ejusque uxor xgerrime ferrent, 
nihil non tentabant , ut ne solatio , et commodis privarentur, 
qux sibi ex Adriani apud ipsos commoratione obveniebant . 
In eamque rem adducebant diuturnam singularis gratiac pos- 
sessionem , quam sibi supremus Societatis Administer conces- 
serat : quac autem primum ad beneficium conferendum impu- 
lerat, eandem prorsus causam adhuc persistere : Adrianum 
vero verbis et moribus suis non solam ipsorum domum , sed 
universum Azcoithix populum ad honestatis et justitiae leges 
componere ; cum ad eum omnes consilii, et auxilii causa rc- 
currrerent, onmesque ille divini verbi prardicatione , confes- 
sionibus excipicndis , adjuvandisque moribundis in salutis viam 
deduceret , in Deique timore contineret : quare tam longe 
abesse , ut otiosam, aut parum utilem vitam domi sux pera- 



Adriaiius Antonius Crucius . 



geret , ut vel unus Adrianus pro multis , cum prxcla* 
ra Societatis laude , laboraret . His , aliisque de causis Su« 
periorum conatus irriti ceciderunt , neque Adrianum , ut opta- 
verant,ad gubernationem , cui natus esse videbatur , adhibue- 
runt . 

Attigerat jam octavum et septuagesimum annum vit£ 
sux , laboribus ac meritis erga Deum et homines plenx , cum 
ii omnes, qui de Societate Jesu erant in Hispania , natale 
solum deserere , Italiamque adnavigare jussj sunt . Inopinus 
hie adversantis fortunx casus etsi cxteris acerbissimus fuerit, 
Adriano tamen oportuit eum multo fuisse acerbiorem , cum 
ob provectx jam actatis incommoda , tum ob molestissimum 
ramicem , quo multis jam ab annis laborabat, et cujus pon- 
dere devcxo nimis corpore incedere cogebatur. Sed calami- 
tatem istam constanti , patientique animo tulit. Hoc enim 
habuit singulare, ut nulix res adversx , nulli vel obtrectatio- 
nis , vel despectionis eventus , quorum multos, nec meritos -, 
perpessus est , imparatum eum exciperent , quantum certe 
ex illius verbis et gestibus apparebat ; sed omnia , tanquam 
prxvidisset, aequo animo ferret sine ullo indignationis , aut com- 
motionis indicio . In illa vero communi fratrum suorum expul- 
sione poterat utique in Hispania consistere , si privilegio vale- 
tudinis uti voluisset : hoc enim iis, qui nimia corporis imbe- 
ciilitate laborabant , concedebatur . Sed religionis amor amo- 
rem patrix vicit: et vehemens ac nobile desiderium suorum 
fratrum laboribus communicandi , extremumque vitx actum 
glorioso flne claudendi, vires et animos addidit , ut longissi- 
mum iter incommodis et periculis plenum , xrumnosumque 
exilium tranquillse in patria vitx , qux sibi offerebatur , prx- 
ferret . Inter navigandum , sicut dici vix potest , quanta per- 
tuierit, ita etiam difficiie fuerit exprimere , assiduas variasque 
1 .olestias , quam lxto animo , et hiiari vultu toleraverit. Ad 
navigii anguium sese recipiens , neque uili fastidium exhibe- 
bat , neque uila de incommoditate conquerebatur : ita sua 
sorte contentus , ut ne beatissimo quidem mortalium quidquam 
invideret . ibi precibus,et meditationibus intentus , Deum iauda- 
bat jugiter, ejusque providentissimam rerum omnium ordina- 
tionem exaiuoat . Aique his,ac sii.uiibus pietatis deditus exer- 

o ci- 



io5 De Virls Illustribus S. J. Lib. I. 

citiis , vix cum hominibus colloquebatur , nisi ut fratres suos 
consolaretur , quod verbis efficiebat aptissimis : quibus cum 
cxempli sui pondus accederet, mirum quantum ilJa ad eri- 
gendos , et confirmandos animos deservirent . Vir quidam , 
justus ille rerum xstimator, qui Adrianum inHispania doctri- 
ne ac prudentix laude florentem agnoverat , cum eum modo 
jacentem, et tanquam hominem nauci super naviculi tabulato 
projectum videret,in ejusque gestus et verba diiigenter inten- 
disset; primum quidem Dei consiiia , qui rebus in humanis 
mirabiliter ludit, reveritus est : deinde vero maximam de Adri- 
ani virtute imbibit opinionem , quem magni labores in tanta 
fortunx commutatione non frangerent . Enimvero quarumdam 
rerum copiam vel maximam obtinuisse , aut nulli , aut modi- 
cx laudi tribuitur ; sed iUis vel in utendo rationem , veJ in 
carendo patientiam exhibuisse , prxcipua commendatione dig- 
nissimum est. 

Demum Calvium delatus, ibi quatuordecim mensium spa- 
tio commoratus est tanto animi gaudio , ut famem , sitim , ha- 
bitationis angustias, aliasque xrumnas, qux primis praesertim 
mensibus omnibus erant communes , ipse tanquam singulare 
benefkium , e Dei manibus descendens , lxtissime exceperit . 
Id unum illius animum perurgebat , quod e fratribus suis ali- 
os morbo correptos, reliquos maxima temporaJium rerum 
inopia oppressos videret . De cxtero belJicus apparatus et 
strepitus, frequentes tormentorum explosiones, amexque pilar , 
quac non solum eminus audiebantur stridere, verum etiam ad 
incedentium pedes nonnunquam concidebant; rumores deni- 
que sparsi de insperata hostium irruptione nocturna , iliius 
animi pacem nihil admodum immutabant : sed in maxima dif- 
ficillimi jemporis perturbatione mirabilem adeo tranquillita- 
tem , et Jxtitiam ostendebat , ut se alloquentium , et in« 
tuentium animos exhiiararet . Etenim prxclaras inter dotes , 
quas Adrianus a natura recepit , et quas iile supernis auxijiis 
iuculenter excoJuit, singularis quxdam affabilitas eminebat, 
quam coiniter omnibus semper exhibuit. Sed hxc iliius comi- 
tas in exilio maxime eluxit : cum enim tot adessent causae , 
qux grandxvum prxsertim senem efficere possent insuavem , 
et morosum , ne subtristem quidem effecerunt . Id in 

iila 



Adrlanus Antouius Crucius . 



illa calamitate qiiibusdam adeo visum est admirandum , ut non 
defuerit, qui Adrianum cum pnestantibus sanctitate viris con- 
ferret. Et sane sine solidx prxsidio virtutis, ac diligenti ccelestium 
contemp]atione bonorum , quorum intuitu asperrima quadibet 
in humanis appetitione digna reputaret, tanta mentis sereni- 
tas in tam turbulento rerum statu constitisse non poterat . In 
pauperrimo sternendo lectulo , magna cum defatigatione , ob 
angustias et incommoditatem loci, quadam die desudabat Ad- 
rianus. Id cum animadvertisset quiclam laicus, illico accurrit, 
eumque enixe deprecatus est, ut se sineret eo labore fungi, 
quoniam ipse non posset. Cui Adrianus humanissime, ac fa- 
cete respondic: Perbelle quidem mecum ageretur, carissime, 
si tu. meritum istud tolleres , mihique illud pneriperes . Id 
ego minime patiar ; sed meritum ex labore meo suscipiam : 
tibi autem satis esto, quam ostendisti, benefaciendi mihi prom- 
pta voluntas . Tandem maximas illi gratias egit , sed quominus 
inceptum opus absolveret, obtineri ab eo nullo modo potuito 
Quoniam vero tantam in adversis constantiam , et alacri- 
tatem exhibuerat , quasi Deus in ea sibi complaceret 5 AdnV 
ni vitam , et exilium produxisse videtur, ut amarum calicem, 
quem ille hactenus , tanquam a benefica Dei manu porrectum , 
Isetissime biberat , penitus exhauriret . Etenim amarissimus sibi 
restabat haustus , nempe trajectio ab Insula Corsica in ditio- 
nem Pontificiam : quod quidem iter, licet priore multo esset 
brevius, varii tarnen eventus , quos praetermnto , longe difn- 
cilius reddiderunt . Post duos tandem menses inter magna ma- 
ris , et terne pericula , ct incommoda Castellani Patres in trac- 
tum Bononiensem , qui sibi designatus fuerat, devenere . Ad- 
rianus in pagum , cui nomen est Crespelano , ad Apennini ra- 
dices situm, et a Bononia decem millibus passuum disjunctum „ 
cum aliquot sociis concedere jussus est, ubi duplicis cxilii sui 
laboribus brevi erat finem impositurus . Paucis post adventum 
diebus sic segrotavit , ut prima die Decembris sacro Viatico, 
in die vero Nativkatis Domini extrema fuerit unctione mu- 
niendus. Post hxc mcrbus ita remisit , ut periculum evasisse 
crederetur. Sed febris , qux paulo post supervenit , et £gro- 
tum viribus exnau ! tum , et gravissimis hernix doloribus defa- 
tigatum reptnt, cum iterum Sacramenta recepisset , eum tan» 

o 2 dem 



D: Viris lllustrihus S.J. Lih. I. 



dem confecit 17 Januarii 1769? annos octoginta natum , quo- 
rum sex et quinquaginta vixem in Soc. Jesu . Sepultus est in 
xdicula S. Rochi prope Parochiam Crespelani . 

Quam in reliqua vita servaverat animi tranquiJlitatem , 
candem in extrema retinuit . Supremx Dei potestati , pater- 
nxque illius providentix per omnia submissus , nullum incom- 
modum lamentabatur ; sed inter acerbos morbi dolores fre- 
quenter ad Deum recurrebat , ut sibi vi'res adderet ad susti- 
nendum . Da rnihi, Domine , ajebat, patientiam christianam : 
nisi enim eam ipse mihi concesseris, illam ego non habeo , 
omnino non habeo . Id ipsum tamen sine ulla perturbatione 
dicebat , gravi quodam , pacato , atque humili modo ; reveren- 
tis adinstar filii , qui benignissimi Patris auxilium in affiictio- 
ne sua fidenter implorat . Quanquam domus , in quam Adria» 
nus receptus est Crespelani , satis erat ampJa; quia tamen in 
ea amplius sexaginta Socii degebant , opus erat , ut quaterni , 
vel plures per singula cubicula dormirent . Sed tanta fuit Adria- 
ni caritas , et patientia , ut iis , quos habuit cubiculi socios , 
vel in maximis sui morbi doloribus , nullam interdiu molestiam 
attulerit , neque nocturnam quietem interturbaverit . Non ii 
modo, qui Crespelani frequentem illam domum inhabitabant, 
sed quotquot Adrianum uspiam agnoverant , illius desiderio 
maxime doluerunt . Fuerat enim gratus, et carissimus om- 
nibus Sociis, nec facile quis invenietur, quem Adrianus of- 
'fenderit ahquando . Et sicut omnes, dum viveret, illum ejus 
merito amabant plurimum , sic etiam post obitum multas in 
eum laudes corgesserunt. Hi morum ilJius suavitatem , tan- 
quam propriam Adriani notam prxdicabant : illi modestiam 
animi in secundis rebus , constantiam in adversis extollebant : 
alii obedientiam , alii animarum zelum commendabant , et in- 
fatigabiJem assiduitatem in juvandis proximis, quorum spirita- 
lem non solum , sed corporalem etiam indigentiam, quantum 
poterat , sublevabat. Omnes tamen uno ore asserebant, Adria- 
num religiosum virum fuisse, quales S. Ignatius suos esse fi- 
lios optabat: multis nimirum praeditos naturx donis, qux ip- 
si deinde , virtutum comitatu exornata , et expolita , ad suam 
ipsorum perfectionem, aliorumque salutem acternam obtinen- 
dam , cum maximo divinsc gloriac incremento converterent • 

Ita- 



Adrictnus Antonius Crucius . 



Itaque sicut Adrianus, quod-initio dixeram , dum inter mor» 
tales egit , dilectus Deo, et hominibus fuerat , ita etiam , post* 
quam vivere desiit, Memoria ejus in benedictione est. 



EM- 



•o 



EMMANUEL LANZA. 



Immensum laborum pondus , quos Hisparii Societatis Jesu Pa- 
tres eo tempore sustinuerunt , cum suis repente depulsi domi- 
bus , in Italiam coacti sunt proficisci , nonnulla per Dei mi- 
sericordiam immissa solatia quadantenus sublevarunt . Inter quas 
postremo commemorari loco non debet invicta multorum ado- 
lescentium constantia, qui nullis vel propinquorum suasioni- 
bus et lacrymis, vel extraneorum artibus gravissimisque mo- 
lestiis , ad deserenda militiae signa , in qua tirocinium adhuc 
ponebant, cogi potuerunt. Praeclarum fortissimorum juvenuni 
facinus , privatis quorumdam scriptis enarratum , dignissimum 
sane foret, ut in publicam lucem emitteretur: multa quippe 
in ea narratione continentur , qux lectorem cum fructu tene- 
re possent, et ad commendandam divinae gratias virtutem ex- 
citarent . Nos inde quxdam huc derivabimus : alias quidem , 
cum de quibusdam ex praedictis tironibus , qui laudabilem jam 
mortem obierunt, inciderit sermo ; hic vero , ut Emmanuelis 
Lanzae brevem , sed rectissimum vitae cursum exponamus . Quan- 
quam enim primam religiosae vitac institutionem a Patribus To- 
letanis accepit , in quos propterea rerum ab eo ■optime gesta- 
rum laus prarcipua refunditur ; sed cum deinde Castellanae Pro- 
vincia: Sociis fuerit adscriptus , et inter eos supremum diem 
clauserit, insignibus hujus Provincias viris non immerito pote* 
rit accenseri. Is enimvero , tametsi nullam a Parentibus op- 
pugnationem sit passus, ut ab incepto vitas cursu discederet, 
sed hortantem potius , et adjuvantem Matrem invenerit ; pro 
retinenda tamen ; \lius discipiinas forma , quam semel probavr- 
rat , rem adeo gessit egregiam , ut ^quissimum fuerit , eam pos- 
terorum memoriac commendari . 

Igitur Emmanuel Lanza Sanctanderi natus est anno Do- 
mini 1751, mense Martio . Parentes ejus Bonaventura Lanza 

de 



I 



Emm/tnucl Letmtt . rri 

de Strada , ct Magdalena Viruleta , ambo ex honesta stirpe 
oriundi , rei familiaris commodis abundabant . Mater, insigni 
pietate femina , quanquam reliquos filios christianis imbuendos 
moribus magno studio curaverat, in Emmanuelis tamen edu- 
catione , quem tenerrime amabat , praecipuam adhibere indus- 
triam constituit. Sed puer, postquam ei rationis lumen afful- 
sit, tam mitis indole , et ingenio docilis evasit,ut parum ejus 
Matri fuerit enitendum , quo filium juxta vota sua ad omnem 
pietatem induceret . Dei timorem , ac reverentiam sic in illius 
animo insculpsit , ut quas divini sunt cultus , jam tum studio- 
se perageret , et ab iis , quibus Numen offendi didicerat , ca- 
ne pejus, et angue refugeret . Cum primum per xtatem licuit, 
Confessionis , et Eucharistix Sacramenta frequentare cccpit : con- 
cionibus , catechesibus , aliisque religionis officiis assidue ade- 
rat in templo : ubi etiam Sacerdotibus ad aras operantibus mag- 
na cum animi voluptate , et corporis modestia ministrabat . 
Parentibus erat obsequentissimus , quin ullam eis unquam of- 
fensionis causam attulerit : eorumque consiliis , quac sibi vel 
agenda essent , vel omittenda , dimetiebatur • IJla aequalium con- 
sortia devitabat , a quibus aliqucd innocentiae periculum immi- 
neret : et is , qui cum Emmanuele per id tempus familiariter 
egit , pro testimonio dicit, se nunquam in eo quidquam , quod 
peccatum redoleret, aut reprchensione dignum esset, animad- 
vertisse . A mendaciis etiam , in qux pronior est aetas pueri- 
lis, diligenter sibi cavisse , ex ejus ore dignovimus : nam ipse 
jam grandior ingenue coram aliis confessus est aliquando , se, 
dum puer esset , nescisse mentiri . 

Postquam primas literas in Collegio Societatis Sanctande- 
rensi didicerat , ibidem latinitati operam dedit : et quam hac- 
tenus in sectanda pietate diligentiam exhibuerat, eandem ad stu- 
dia contulit literarum . Cum studendi munus a Deo sibi in> 
positum crederet , nihil pmermittebat , ut eidem cumulate 
satisfaceret . Quod si majus sibi onus,quam quod ferre posse 
putabat , interdum imponeretur , non inde nimium commove- 
batur , neque vires tanto impares oneri multis excusabat : sed 
cum ad primos ejus conatus Magis-trum non flecti videret , fa- 
cile conquiescebat , illud secum reputans, quod aliquando co- 
ram cacteris condiscipulis auditus est dicere : Equidem , quan- 

tum 



112 



Dt Vlris IllHStrlbns S, J. LJh. L 



tum possim , enitar , ut datum pensum ahsolvam : at , si desig- 
natam non attigero metam, a Deo certe non arguar, quem 
scio , nihil a me pmer id, quod possum , exigere. Unde sa- 
tis apparet , Emmanuelem ad studii officium explendum , non 
tam metu supplicii , quam Deo placendi desiderio , fuisse per- 
motum, Ad Societatem Jesu cum vocari se sensit, nihil cum 
animo suo depugnandum sibi fuit , ut sapernae cederet rnvitatio- 
ni, nihil item cum genitoribus decertandum ; nam Pater ill ; us 
tam sancto filii sui consilio noluit obsistere ; et Matri , quae duos 
jam filios in eadem Societate Deo dicaverat, nihil poterat jucun- 
dius accidere , quam ut tertium offerret Emmanuelem. Is ergo , 
postquam legitimum subiit examen , Matriti tirocinium inchoa- 
vit postridie Kalendas Aprilis anni 1765 , cum explesset astatis 
annum decimum quartum . 

Hic brevi novit Emmanuel , divinx vocationi , quam ipse 
tanquam singulare Dei beneficium magno semper in pretio ha- 
buit, melius se respondere non posse , quam si ad ornnes initac 
Societatis leges vitam, et mores studiose conformaret. In id 
sane pro sua virili parte contendere , ex firma animi sententia 
decrevit , et quod animo constituerat , Deo juvante , confecit. 
Per integrum biennium in Matritensi tirocinio ita versatus est, 
ut qux ibi ad probandos , et excolendos tirones sapienter insti- 
tuta erant, prompte omnia susciperet, exacteque ac diligenter 
absolveret. Et quanquam ad bonum sectandum ingenita quadain 
facilitate ferebatur, magnoque ad id pracsidio sibi erat judicii ma- 
jor, quam pro aetate , maturitas ; in ejus tamen optima vita: ra- 
tione potiores proculdubio partes habebant suptrna illa lumi- 
na , gratixque coelestis auxilia , qux sibi Deus in attenta rerum 
acternarum commentatione , aliisque spiritalibus exercitationibus 
large communicabat . His incitatus stimulis , in via virtutis non 
segniter progrediebatur : cujus quidem progressionis indicia vel 
ex ejus tantum aspectu dignovisses . Vidi ego illum non semel, 
cum alterum sux probatioms annurn jam fere compleret . Des- 
cendebat £qsus diebus in templum , ut ibi Sacerdotibus inser- 
viret , et simul aliis, idem facturis , tironibus invigiJaret . Hoc 
fungentem munere, quod uni tanium e modestioribus commit- 
tebatur , Samuelem aptissima vocis accommodatione vocabant . 
Atque haud scio 9 an unquam aptius in alium , quam in Em- 

ma- 



Mmmaituei Lauta . 



tnanuelem , nomen istud quadraverit ; cum ob perspectam pue- 
ri innocentiam , tum etiam ob facinus sux Matris egregium , 
qux tunicam filio deproperavit , ut eum heroico religionis cxem- 
plo Deo iterum immolaret . Verum hxc fusius deinde . Nunc 
Emmanuelis modestia, sive in conspectum prodiret aliorum , 
• sive intra ciaustra tirocinii maneret , tanta erat , ac tali vultus 
hilaritati conjuncta , ut et internam animi sui xquabilitatem os- 
tenderet , et religiosx vitac jugum suave sibi esse luculenter signi- 
ficaret . 

His tria illa conjunxit, sine quibus perfecta novitii laus 
csse non posset . Primum , ad moderandam linguam, intentam 
adeo solicitudinem , ut dum fari vetitum esset , altissi- 
mum servaret silentium ; dum vero loqui permissum , ea trac- 
taret argumenta , qux ad sui pariter et aliorum in spiritu pro- 
fectum dcservirent . Quod si in aliquem incidisset , qui negli- 
gentior in hac parte foret , sermonem alio mira dexteritate 
convertebat , non modo sine cujusquam offensione vel tardio, 
sed tanta verborum gratia, tam sedato venustoque gestu , ut 
ejus agendi , dicendiquc modus omnibus arrideret . Propterea 
omnes cum eo colloquia serere contendebant , cujus e jucun- 
da , religiosaque consuetudine tantum sibi spiritalis commodi 
proveniret . Nemo quidem loquacitatis notam ei unquam affi- 
xit : at cum de rebus, qux ad pietatem pertinent, disseren- 
dum erat , multo , quam alias , uberior , et eloquentior appa- 
rebat : tum vero maxime , cum de B. Virginis cultu , ejusque 
laudibus occurrebat oratio . Etenim ccelestissimam Dei Matrem 
tenerrimo proscquebatur affectu ( et hoc erat alterum , in quo 
visus est singulariter pracstitisse ) ad illiusque honorem Sabba- 
tis omnibus jejunium agebat. Progressu vero temporis animad- 
versum est, prxdictos dies recolendis tristissimas Matris dolo- 
ribus impendere , quos in acerbissima Fiiii sui nece pertulerat . 
Atquc ut eos animo suo altius infigeret , duas in eam rem 
scripserat meditationes , ad excitandos erga Fiiium , et Matrem 
commiserationis sensus aptissimas. Prxcipuas etiam ejusdem B. 
V. soiemnitates , prxmissis novendialibus precibus, et obsequiis, 
devote celebrabat . Et hoc pium colendx Deigenitricis studium , 
quo veluti suavissimo lacte a teneris annis fuit enutritus , quo 
item in Societate adolevit , magno sibi solatio fuit , cum ad 

/ ex- 



De Viris Illustribus S. /. Lib. I. 



extrema devenit , et spem obtinendac-salutis ingeneravit. Deni- 
que in reddenda conscientias sux ratione mira sinceritate ute- 
batur: saepiusque per hebdomadam sui Moderatores animi con- 
veniebat , ut eis intimos pectoris sui recessus aperiret , et con- 
silium caperet ad recte operandum . Idque propterea libentis- 
sime faciebat , quod sciret , rem summi esse momenti , et iis 
maxime , qui perfectionis viam recenter sunt ingressi , plane 
necessariam , ut eam inoffenso pede percurrant . 

Sub tirocinii finem , cum suam in servanda disciplina di- 
ligentiam omnibus probasset , spemque fecisset non exiguam , 
ad Societatis ministeria valde idoneum esse futurum , Superio- 
res facile consenserunt , ut religiosa emitteret vota , quo ni- 
hil ipse desiderabat ardentius. At Deus , quasi consuetas tiro- 
cinii probationes non satis haberet , aliam ei longe difficillimam 
apparabat , ut et illustre virtutum specimen daret , quas adhuc 
accumulaverat, et sacrificio postmodum perficiendo majus su- 
peradderet decus , et pretium . Etenim , cum vota sua tertio 
Nonas Apriiis esset nuncupaturus , contigit , ut ante biduum 
Societatis Patres comprehenderentur , qui Matriti commoraban- 
tur : iisque sine mora domibus abire suis , et in exilium pro- 
ficisci coactis, tirones eodem die in Benedictinorum Patrum 
Ccenobium sunt deducti . In gravissimo hoc infortunio non fa- 
cile dixerim , quanto dolore sit affectus Emmanuel : cui prae- 
ter luctuosam fratrum suorum vicem , illud etiam accfdit per- 
quam acerbum , quod optatissimam opportunitatem se Deo per 
vota religiosa consecrandi , quam propediem expectabat , iJJa 
calamitate sibi tanquam e manibus praereptam esse videret . Ad 
Monasterium, in quo tirones detinebantur , Minister quidam 
regius post aliquot dies accessit, ut eis decretum Regis indi- 
ceret. In eo sancitum erat, ut tironibus, si modo vellent,li- 
berum esset cum Patribus in exilium abire, nulla tamert pro 
eorum victu annua pensione designata. Id erat ex edicto Re- 
gis tironibus denuntiandum . Sed Minister illud etiam inculca- 
re non destitit : nullo jam pacto fieri posse , ut Patres asse- 
querentur: hos , longe ante progressos, naves jam conscendis- 
se Carthagine : inde multo ante vela facturos , quam ipsi ad 
eam urbem , quantumvis properarent, accederent: quare nihil 
jam reliquum esse , nisi ut domum quisque suam reverteretur . 

Post 



Emmauuel Laaza* 115 

Post hxc fussit eos religiosas vestes exuere , et secuJaribus in- 
dui , quas in tirocinio Societatis de more depositas, ad prx- 
dictum Coenobium fecerat asportari . Ac denique sufficienti via« 
tico , et aliis ad iter commode peragendum suppeditatis, sin- 
gulos in patriam suam remisit. Hic vero Emmanuel animum 
minime despondit , sed Sanctanderum lartissimus ibat; non quo 
remeabat in patriam , sed quod audierat, Castellanac Provin- 
cix Patres Sanctanderum plerosque convenire, navibus inde 
in Italiam transvehcndos . Et quoniam fratribus adjungi suis 
Carthagine sibi non licuit , id in patria sua sperabat consecu- 
turum . Hac spe ductus , iter illud quam citissime conficere 
desiderabat , et moram omnem , quamvis exiguam , longissi- 
marn reputabat . Unde , cum servus a pedibus , qui eum de- 
ducebat, alicubi diem integrum constitisset , id Emmanuel xger- 
rime tulit , nec requiem , cujus obtentu cessatum erat , inve- 
nire potuit , donec iterum aggressus est iter , quod tandem , 
ut optaverat, antequam Patres Societatis profecti fuissenr,ab* 
solvit, 

Cum domum suam advenit, Pater ejus jam vixerat : su- 
pererat iMater , qux filium tenerrime excepit. Et cum ab eo 
didicisset quaecunque Matriti contigerant, sibique deliberatum 
csse, Castellanos Patres in exilium comitari , consilium illius 
non modo non improbavit , verum etiam exultabunda Jauda- 
vk, et quantum penes se foret, ad iliud maturandum , erfec- 
turam promisit . Filius interim , ut optata perficeret , pro sua 
quoque parte non segniter contendebat . Literas ad Provincia- 
lem CasteJla: dedit , quibus , cum profecdonis sux causas ex- 
posuisset, enixe deprecabatur , ut se suis subditis adnumera- 
ret, et cum iisdem ad indictum exilii locum, ut sibi consti- 
tutum erat , adnavigare permitteret . Sed perlat<ene fuerint li- 
terx ad Provincix Prxsidem , jam tum in Collegio Sanctanderi 
pervigili custodia detentum , incertum est . Prxterea , nequa 
sua culpa, quod tantopere avebat, impediretur , domi sux vi- 
tam agere pcrrexit , ab ea, quam in tirocinio instituerat , non 
absimilem . His exceptis horis , quibus templum adibat , pedem 
e domo sua vix erTerebat. Tantummodo, ut a quibusdam ob- 
servatum est , noctis jam incumbentibus tenebris , in Jocum e 
cegione Coliegii pergebat 9 unde subiatis in altum ocuJ is , hinc 

i * *rum- 



i \6 De Viris lllustribns $. J. Lib. L 



xrumnosam quidem, sed invidendam suorum fratrum condi- 
tionem , inde vero se ab eis divulsum contemplatus , fervidas 
erumpebat in lacymas , donec plorando defessus , suam se re- 
cipiebat in domum . Nec defuerunt , qui has Emmanuelis Iacry- 
mas suo more vellent abstergere . Nam multi ex amicis , et 
propinquis nihil non tentarunt , ut eum ab incepto deterrerent. 
Sed ille qua prudenti silentio, qua sapientissimis responsis, fre- 
quentique ad Deum recursu, omnes adversantium sibi conatus 
aut elusit, aut scite confregit . 

Maximum per eos dies solatium accepit , cum audissef , 
multos e tironibus Villagarsiensibus , post exhibita admirabilis 
constantiae documenta , Sanctanderum , ut Patribus adjungeren- 
tur , adventare . Obviam eis processit statim : nec potuit non 
incredibiliter commoveri , simulque in proposito suo quam 
maxime confirmari , cum teneros videret adolescentes, qui re- 
ligiosa veste spoliati , injuriis affecti , et gravibus vexationibus 
afHicti , pedibus , et stipem emendicantes centum sexaginta mil- 
lia passuum non minore animi robore, quam corporis defati- 
gatione confecerant , ut Dei vocem , qui eos ad Societatem vo- 
caverat, sequerentur. Hos cum ingenti animi gaudio in ur- 
bem deduxit, ab eisque deinceps , nisi dum rebus vacabat spi- 
ritualibus,avelli non poterat. Consilii quoque sui conscios il- 
los effecit, et rogavit impense , ut pro felici ejus exitu Deum 
enixe deprecarentur . Denique ab eis petiit,ut dum se occa- 
sio ferret , suam causam promovendam susciperent apud urbis 
Judicem , cui demandata erat cura imponendi navibus omnes 
e Societate Jesu , qui Sanctanderum devenissent . Cum igitur 
profectionis dies jam immineret , pridie ejus diei is , qui inter 
novitios erat antiquior, Judicem allocutus est pro Emmanue- 
le suo , ut eum cum caeteris abire permitteret . Aderat tum Em- 
manuel, ad quem Judex conversus : Ergone , inquit, certum 
tibi est cum Patribus proficisci ? Certum , ait ille . Cur ergo 
Tclctanos Patres non es secutus ? Quia , dum sequi liberum 
crat , nusquam eos assecuturum , confirmatum fuit mihi : ideo- 
que huc properavi, ut Castellanos assequerer . At mihi, sub- 
didit Judex , id tantum negotii datum est , ut Castellanos con- 
scendere faciam: quare Toletanos , si libet , alia via requiras; 
hac enim,per me certe, licere tibi non potest.His dictis , dis- 

ces^ 



Emmdnuel Ldnza ■ \\>j 

cessit Judex . At Emmanuel , nihilo fractus animo, cum ti- 
ronibus postmodum colloquens: Equidem , ait, licet Judex 
petitionem meam , ut audistis , rejecerit , vobiscum me profeo* 
turum , Deo ejusque Matre Sanctissima bene juvantibus, fir- 
missime confido : verum quo tandem id agendum sit modo , 
Deus ostendet. 

Inde ad Matrem retulit, quod habuerat a Judice , res* 
ponsum . Doluit utique illa , sed non animo concidit . Quare 
filium bono animo esse jubens , continuo ad quendam e Na- 
yarchis accurrit , qui vehendis Patribus fuerant designati . Hunc 
illo dictionis genere , quod maternus amor , cum eximia pie- 
tate conjunctus, sug^erebat , etiam atque etiam rogavit, ut fi- 
lium suum , tanquam cubiculi servum , in suam navem reci- 
peret : se illi maritimam vestem imposituram , ut eo sub cul- 
tu et lateret securius , et Navarchi jussa sine rubore perfice- 
ret. Obstupuit is primum ad msolitam nobilis feminac petitio» 
nem : deinde generosam Matris , et filii pietatem admiratus , li- 
benter iis , qux rogabatur , assensit . Itaque Magdalena domum 
lxta regreditur: nauticas filio vestes partim suis ipsa manibus 
consuit : partim , quoniam tempus urgebat , aliis tradidit con- 
ficiendas: aliaque prxparare festinat, quibus filio navigationis 
incommoda aliqua ex parte deliniret. Postera die , cum jam 
Patres e Collegio Societatis educti fuissent in portum , filium 
suum nautico indutum habitu tenerrime complexa , et imper- 
tita benedictione , sub noctis crepusculum misit ad navem- . 
Hoc modo magnanima xque , ac pia femina carissimum sibi 
pignus in Dei obsequium , et cultum ab se dimisit , cujus ite- 
rum aspectu frui , nisi beata in arternitate non sperabat . Fi- 
lius autem , tali Matre dignus et ipse , laetissime properavit 
ad navem : eaque Nonis Maii conscensa , quo vectoribus igno- 
tior esset , simul cum veste nomen etiam mutare constituit . 
Unde , altero suo nomine , cum altero Patris sui cognomine 
desumpto , Bonaventura Strada coepit denominari : atque ista 
denominatione , dum mare trajecit, ab omnibus app^llabatur . 

Qua nocte navem conscenderat , eadem e portu solvit , 
ut Ferrolium cum cxteris veniret . Sed flantibus a prora ven- 
tis , tantum ab litore fuit discedendum , ut portum illum non 
nisi undecimo post die tenere licuerit . Sensit per eos dies Bo- 

na- 



u8 De Viris Jllustrthus S. /. Lib. L 



naventura solita navigantium incommoda : vix enim in alfum 
venerat , cum ccepit nausea miserabiliter commoveri , Jacebat 
novellus in puppi nauta , ut ignotus omnibus , ita eriam ab 
omnibus derelictus. Verum ille sereno vultu satis significabat, 
non ad illam tantum , sed ad graviores etiam molestias per- 
ferendas esse animo comparatum . Cum primum ab ea incom- 
moditate ccnvaluit , ctrpit solicite Patribus inservire . Quan- 
quam in hac quidem parte minus , quam ipse voluisset , efFe- 
cit: quia Nivarchus ei modum, quem in hoc teneret, impo- 
suit . Illud erat pracipuum ejus studium , ut cmam induerat 
fiautx personam , eam constanter , et aptissime sustineret , nc 
cuialius ab eo , quem referebat habitu, videretur. Propterea 
frequenter ad funes, nonnunquam ad vela , et alia navis ar- 
mamenta cum cacteris accurrebat , non tam ut eos in opere 
faciundo adjuvaret , cum parum valeret viribus, quam ut ea 
dissimulatione se tegeret. Atque his et aliis hujusmodi artibus 
profecticnis suse consilium ita omnes celavit, ut vix ulli no- 
tum esset , practerquam uni Navarcho. Is vero, postquam Fer- 
rolium advenit, quoniam ulterius progressurus non erat, Bo- 
naventuram in Italiam advehendum alteri Navarcho commisit, 
cui ttiam mandata dedit, qua: ipse ab illius Marre receperat 
Sanctanderi . In hujus igitur navem translatus , sub eadem na- 
vicularii specie reliquum iter confecit . Et quoniam in ea na- 
vi majorem quandam reperit opportunitatem , majus etiam ibi 
sux virtutis specimen dedit . 

Familiarem cum csteris nauticis consuetudinem devitabat, 
ct quam parcissime poterat , cum eis colloquebatur , ne quid 
audiret ab illis, qucd delicatissirras suas aures offenderet . Re- 
vcrenter divino intererat Sacnficio , quoties illud pcragi tran- 
quillum mare pern itteret . Pium aliquem legebat librum , vel 
ad eos ausculandos accedebat, qui a Patribus de more lege- 
bantur; sed eo plerumque loco constitutus, unde ab eis ob- 
servari non posstt . Conscientiam suam frequenti peccatorum 
conressione repurgabat , calestique pane reficiebatur simul cum 
juvembus Thtoiogis, et aliis e Societate , qui eadem veheban- 
tur in navi , Hoc tamen efficere nonnunquam de industria 
prxtermisit; ne , si constanter cum eis ad sacram mcnsam 
acctderet, suspicionem aliquam , qusc se proderet, ingener^- 

rtt . 



TttnwAnuel Ldnzt» 



xet . Sed quantumvis ille dissimularet , non pauci tamen fue- 
runt, qui diligenter in ea , qu.c adhuc dixm us , intuenres , et 
illius modestiam, ac maturitatem ,. grariosurnque , et liberalem 
ag?ndi modum considerantes ; vehementer suspicabantur , arca- 
num aliquod sub ea veste latere . Neque p^rsuadere sibi po* 
terant , iis moribus , eaque indole adolescentem proprerea na- 
vem conscendisse , ut nauticam artem disceret et in eadem 
pergeret exercenda .. Unde nonnuIH ex ipso Bonaventura , quid 
hominis esset , non semel elicere contenderunt . Sed in his 
contentionibus , quamvis multae , difficihsque fuerint ( ab uno 
prsesertim e juvenibus, qui eum maxime omnium urgebat ) 
tam sereno animo , et vultu , atque ita caute se habuit , ut 
curiosi indagatores nihil ab eo certi explorare potuennt- Sic 
enim apud se statuerat , suum nemini , antequam veniret in 
Italiam , revelare consilium , nequa forte difficultas eidem p?r- 
ficiendo suboriretur . Quod quidem in id ietatis adolesceme 
praeclarum prudentiae , pariter et constantix fuit exemplum • 
Constanti hac solicitudine, ut semet occultaret, adhibita , 
ad S. Stephanum in Tyrrheni maris litore secundis d^latus 
est ventis . Cum autem ibi Praefectus classis certior effectus 
esset , Pontificem Summum Societatis Jesu Patres in ditionem 
suam nolle recipere , rn Corsicam conversa prora , ad S Flo- 
rentii portum secessit , dum Matrito nova mandata reciperet . 
Eodem Toletani Patres , et ob eandem causam , jana ante de- 
venerant , multisque in statione illa immorati sunt diebus . Cum 
igitur eo adventassent Castellani , cceperunt alii in aliorum na- 
ves , visendi salutandique causa transire . Hinc dissipari cceptus 
est rumor de Matritensi quodam tirone , qui sub aliena me- 
sonautae specie, navem ingressus fuerat, ut Castellancs Patres 
in exiiium comitaretur. Id cum primum inaudivit Joachimts 
Cortesius, qui Matriti fuerat Sccius Magistri ncvitiorum, et 
cui propterea novitii cn nes , ut carissimi fuerant , sic etiam 
crant notissimi ; ad eum perquirendum accekravit, ouem spe- 
rabat , quamvis ementita veste contectum , facile dignoscitu- 
rum . Accessit primum ad navem , in qua tirones venerant 
Villagarsienses , inter quos si minus, quem requirebat, inve- 
nit; attamen ab eis accepit quxcunque de Errn anuele Lanza 
ipsi noverant Sanctanderi . Qux cum audisset, inde digressus 

est 



120 



De Viris Hluftrihxs S. J. Lih. I. 



cst , ac tandem in eam incidit navem , in qua incredibili cum 
exultatione reperit Emmanuelem . Is vero non xque exultavit : 
maluisset enim tandiu incognitus latere , dum e navi descen- 
disset , ut melius sux consuleret destinationi . Aliorum tamen 
consiliis debuit acquiescere, qui nihil jam esse timendum as- 
severabant . Itaque cum illius nomen , et factum passim per 
naves evulgaretur , plurimi ad invisendum adolescentem accur- 
rerunt , cujus singularem constantiam, et eximium religionfj 
studi.m admirabantur . At ipse , nihil hxc pensi habens , ea 
tantum de causa dignosci gavisus est , quod pietati suac liberius 
jam poterat indulgere . Deinceps enim cum Scholaribus Socie- 
tatis , qui eadem erant in navi , ad suscipienda Sacramenta , 
ad quotidianam orationem , et lectionem , ad omnia denique 
spiritualia exercitia constanter accessit . 

Cum dies aliquot in &. Florentii portu Casteliani consti- 
tissent , inde deducti sunt Calvium , cujus in litus projecti 
sunt , ibique derelicti , ut in calamitoso , belloque infesto 
prxsidio sibi , ut quisque posset , quasrerent domicilium . Ibi- 
dem Navarchus ille , cujus fidei commissus erat EmmanueJ , 
hunc una secum in terram deductum , Patribus tradidit custo- 
diendum . Atque ut ab iis humanissime fuit exceptus ,sic etiam 
ille tam ingenti perfusus est gaudio, ut et qux jam tum ade- 
rant , et majora, qux in posterum imminebant incommoda , 
imperterrito aspexerit vultu , et animo tulerit constantissimo . 
Etenim in pnmo iilo ad Calvium accessu , S. Francisci Coc- 
nobium ingressus, templum reperit Sociorum lectuiis stipatum. 
Eo quippe ducenti fere convenerant : sed cum xdes Religio- 
sorum, quorum conspicua fuit in exules caritas , his recipien- 
dis nimis essent angust<c, id consilii ceperunt,ut nonnullis in 
ipsorum cellis adraissis , reliqui ad templum , sublato inde Sa- 
cramento , di.verterent - Hic Emmanueli , cum cxteris novitiis, 
et aliis quamplurimis dormiendum fuit in simplici cuicita , 
supra durum et madidum pavimentum protensa . Sed neque 
hic labor , neque proximae timor obsidionis minime vanus , 
alixque gravissimac difiicultates , q.ux minus constantem ani- 
mum ab incepto deterruissent , eum ne tantiilum quidem va- 
cillare fecerunt. Suorum, quod tanti sibi steterat , consortio 
fratrum laetissimus , nihil adversi pertimescebat : et ad perfe- 

ren- 



Ummannei Ldnza . 



121 



rcndas calamitates , quibus se propter Deum objecerat, vires 
sibi ab eodem supp-ditandas sperabat . Unde videre Jicet , Em- 
manuelem , postquam e tirocinio ejectus, longum iter in Pat- 
riam primum , deinle per maris undas in Italiam instituit , ves- 
tes utique mutasse , non mores . Quam autem ascensurus na- 
vem , induerat nauticam vestem , statim ab exscensione depo- 
suit: et Scholastico indutus habitu , quem secum attulerat, 
cxteris immixtus tironibus , eos ad omnia religionis officia co- 
mitabatur. Verumtamen illius animus omnino expleri non po- 
terat , donec Societatis vestem , quam exuere coactus fuerat # 
iterum obtineret. Nec diu fuit sibi solatium istud desideran- 
dum. Nam admonito , et annuente Prxposito Generali, si- 
mulque Provinciali Toletano, denuo in Societatem receptus 
est, et Castellanx Provincix Sociis annumeratus. 

Relicto S. Francisci Coenobio , quod extra muros posi- 
tum rebelles Corsi occuparunt , Emmanuel in urbem cum ca> 
teris sese recepit . Non ideo tamen lxtioribus uti rebus licuit 
exulibus . In exigua quippe urbe , diuturnoque afflicta bello , 
in qua propterea domorum aiix ruinosx , aliae ventis perviac 
( qui vehementissimi sunt ibi ) plerxque nulla supellectiii or- 
natx ; non facile erat commodam habitationem tot denuo ac- 
cedentibus advenis reperire . Verum hxc leviora fuerunt incom- 
moda . lllud longe maximum , quod urbem , qua parte mari 
non cingitur, hostes obsidione cinxerunt. Hinc , ut alia mul- 
ta prxteream , annonx caritas maxima , aqux vero tanta pe- 
nuna , ut opus fuerit, tirones ad quingentos fere passus ex- 
tra urbem emittere , ut aquam e fon.te haurirent , pro cujus 
possessione Genuenses , et Cofsi summis utrinque vinbus de- 
certabant . Hic vero Emmanuel noster , qui nautarum exerce- 
re munia non erubuerat ,lixarum etiam onera subire, minime 
recusavit . Per duos fere menses , quos tenuit obsidio,ad fon- 
tem quotidie mane cum cxteris novitiis, aquam inde asporta- 
turus accessit . Eratque profecto spectaculum dolore non mi- 
nus,quam adrniratione dignissimum , teneros videre adoiescen- 
tes , qui belli nunquam experti discrimina , per rnedias mili- 
tum stationes incedebant intrepidi , et magnis sese oDjiciebant 
pericuiis, ut suorum fratrum necessitanbus subvenirent. Ve- 
rum quidem est, neque obsessos, neque ltem obsessores, in 

a ex- 



s 2 1 Virit Jllustribut $. J. Lih. I. 

I 

cxplodendis ballistis igneis , unquam ad tirones collineasse , 
quos potius utrique honore et amore .maximo prosequeban- 
tur , eisque proinde liberum ad fontem accessum relinquebant. 
Sed , cum adversx belligerantium partes se invicem , ac fre- 
quenter impeterent , non raro fiebat , ut in alios displosx pi- 
\x prope tircrum capita , et Jatera horrifico stridore circum- 
volarent . ln his subeundis periculis mirabilem constantiam 
exhibuit Emmanuel , et singularem in Deo fiduciam , qua 
firmissimo veluti scuto protectus , ab eis , sicut et cxteri so- 
cii, liber et illarsus evasit. 

Jam ad ea obeunda officia , qux novitii maxime sunt 
propria , non minorem adhibuit Calvii , quam adhfbuerat Ma- 
triti diligentiam . Pneter legitimas meditationis hbras \ alia etiam 
spatia temporis cum Superiorum permissu huic mentis exerci- 
tio dabat , quod sibi jucundissimum aeque , atque utilissimum 
expenebattir . Orationi, qux voce fit, frequenter etiam , er 
attento vacabat animo. Beatissimas Virgini , przeter ea, qux 
alibi diximus , Rosarium quotidie , aliasque preces reverenter 
persolvebat . Magno etiam studio Sacratisissmum Cor Jesu ve- 
nerabatur, ejusque cultui sextas totius anni ferias destina- 
verat : ad eas vero , quae primx incidunt singulis mensibus , 
preces per novem continuos dies praemittebat , ut se aptius 
ad easdem pie celebrandas compararet . In prscdictis cujusque 
hebdomadac feriis ad altaris mensam splendide reficiebatur , 
et in triclinio , dum sibi per majores liceret, jejunii modum 
servabat. Scripserat quoque commentariolum , ut iisdem die- 
bus infandos Chri ti e cruce pendentis dolores in oratione 
sua meditaretur : quos etiam interdiu , sicut et immensam , 
quam in Eucharistia nobis exhibet , caritatem recogitabat: ac 
denique iis omnibus majores aliquot sui corporis cruciatus , 
ultra solitos , superaddebat . Erga Sanctos Aloysium,et Stanis- 
laum singulari terebatur pietatis aftectu , eorumque virtutes 
sibi propcsuit imitandas , sicut etiam Venerabilis Berchrnansii , 
cujus propterea axiomata sibi descripserat in libelio , quem 
frequenter recolebat . Et quidam e Superioribus Emmanue- 
lis , qui hujus opera cum praedictis axiomatis conferre solitus 
erat , perquam optime inter se utraque convenire, testa- 
tus est . 

Ex 



Eutwanuel Lanza . 123 

Ex ffequenti cum Deo consuetudine , studioque viros sanc- 
titate conspicuos imitandi, eumque ante omnes, qui cum sit mitis, 
ct buniilis corde, sese in exemplar exhib?t, quod omnes intue- 
ri deb°amus ; mansuetudinem et humilitatem , cxterasque vir- 
tutes apprime didicir . Erga omnes agendi, loquendique mo~ 
dum servabat caritate, et affabilitate plenissimum, nemoque 
apud ipsum mendosus erat , reprehensioneve dignus . Divinac 
providentise plene submissus , tribuiationes , undecunque de» 
mum advenirent , Dei beneficium reputabat, ideoque homi- 
nes , quorum manibus immittebantur , non attendebat . Huic 
innixus christianae Philosophix principio , inter incredibiles 
calamirates , qux vel ipsis Corsis , bello licet assuetis , lacry- 
mas extuderunt, mirabilem servavit animi tranquillitatem , qux 
in ejus Ixto vultu emicabat. Et cum esset ubique sui memor 
officii , in mediis tribulationum procellis ad omnem exercendx 
virtutis occasionem invigilabat. Qi-ii eum , dum Calvium in- 
coluit, sedulo inspexerat: „ Non memini , inquit, ullum me, 
„ dum Calvii constitimus , in Emmanuele deprehendisse defec- 
„ tum . Maximam imo vero in illius verbis circumspectionem 
„ observavi , seque in quibusdam eventis omnino contine- 
„ re , in quibus maxime responsare solet natura. Maturi- 
„ tatem denique vidi in tota ejus agendi ratione , cui gra- 
„ tam erga omnes facilitatem aspergebat : idque constantissi* 
„ rne retinuit . „ 

Erat cuidem omnibus carus , omnesque libenter potiores 
ei partes concedebant: et tamen nullam in eo vanitatis um- 
bram , hullum jactantiae signum invenisses . Primis post appul- 
sum diebus non modo Casteliani omnes, sed multi etiam ex 
Bxticis Patribus , nonnuliique Aragoniensium ( hos inter no« 
vitii fucrunt Tarraconenses , qui et ipsi opprobrium , et mo- 
lestias exilii patriis honoribus , domesticisque deiiciis praetule- 
rant , et modo ventorum vi delati sunt Calvium ) ad eum in- 
visendum accurrerunt , omnesque certatim pracclarum iilius fa- 
cinus coliaudabant . Deinde vero aliqui etiam ex primoribus 
Caivii civibus , cum de adolescentis facto inaudissent , eum vi- 
dere , et coram alloqui contendebant . Permolestac quidem 
Emmanueli fuerunt hujusmodi visitationes , easque libentissime 
devitasset; ad Superioris tamen imperium prxsto erat invisen- 

q 2 tibus ; 



* 2 4 De Viris Vlustribus S. J. Lib. I. 

tibusj sed vultu , animo , et verbis ad modestiam ita compo- 
sitis , ut fa.cile omnes agnoscerent , mirari cum quam maxime, 
se, suaque facta aliquo in pretio haberi . Etenim ab ostenta- 
tione virtutis penitus abhorrebat : atque , ut is asserit , quem 
in tirocinio Calviensi Rectorem habuit , tanto iJlius virtus erat 
praestantior , quanto longius ab omni aberat singularitate : tan- 
diuque illum csteris parem existimasses > quandiu in ejus agen- 
di modum non inspexisses attentius . 

Cum prxstitutum tirociniii sui tempus adeo laudabiJiter 
exegisset, antequam vota emitteret religiosa , rogavit eum 
Rector ex Prxpositi Generalis consulto , paratusne esset ad 
labores, non modo qui jam tum aderant , sed majores etiam , 
siquando advenirent , perferendos , vitamque in eis perpetuo 
transigendam . Respondit EmmanueJ , se corde , et animo ad 
omnia comparatum esse , vitamque profusurum , si odus esset, 
ut Jesum in ejus Societate sequeretur. Hac nobiJi animi pr£- 
paratione ad offerenda Deo vota processit , quae tandem cum 
ingenti gaudio nuncupavit die sacro V. Marias in templo prx- 
sentatx XI Kal. Decemb. anni 1767. Quanto autern arden- 
tius immolare se Deo desideraverat , et graviores ob eani cau- 
sam Jabores subierat, tanto etiam majore contentione curavit 
deinceps , ut qux Deo sancte promiserat , inviolata fide serva- 
ret . Ac primum in retinenda paupertate ita erat diligens , ut 
ne chartae quidem frustuJum , sine Superioris expressa venia , 
aut aliis elargiretur , aut ab aliis ipse reciperet . Quod si non- 
nunquam ad hujusmodi res minutas vel dandas , veJ accipien- 
das urgeretur,- nisi esset debita facultate munitus , mocfeste qui- 
dem, sed aperte , id sibi non licere , respondebat. Qiioniam 
vero in ea tempora incidit , in cuibus frequentissimi , et n:a- 
ximi erant paupertatis erTectus , in iis alacriter perferendis n a- 
gnum quoque sux virtutis specimen dedit . Cum sciret P. Jo- 
sephus Solanus, tirocinii Genuensis Rector , quanta rerum pe- 
nuria Castellam Patres laborarent, maximeque tirones , quo- 
rum nemini ea pecunix summa pendebatur, quam Rex Cat- 
holicus cxteris assignaverat ; nonnulla vestimenta Calvium trans- 
misit , qux magnae tironum inopije sublevandie poterant deser- 
vire. Ex iis talaris quaedam tunica obtigit Emmanueli , adeo 
jam attrita usu , ut pristinum colorem nigrum in subaibidtmi 

com- 



Emmanticl Lanza . «25 

eommutasset . Hnnc ille vestem per annum mduit , n ; h''I de 
mutanda iila solicitits, donec aliam a Superiore recepit . Si 
quando tironum Rector panem "inveniss^t almuanto meliorem 
communi , qui furfureus et arenosus erat, inter eosdern dis- 
pertiebatur : eumque Emmanuel , tanauam vere paun°r, n-a- 
gmis gratiarum actionibus reciniebat . De cxtero neque de ci- 
borum parsimoma , deterrimaque qualita*-e , neoue de habita- 
tionis angustiis , et •incommoditate conquestus est aliquando. 

Singulare castitatis donum a Domino acceperat , ut ii tes- 
tes sunt , qui eum intime noverunt.Et tamen iiJius vigilantia , 
quam ad pretiosissimi thesauri custodiam adhibuit , utpote ho- 
minis erat , qui passim ilJum amittere verebatur. Oculos^sem- 
per ab o^ ni licentia studiose cohibuit : nec minorem adhibuit 
in loquendo circumspectionem . Omnes quidcm urbanissime al- 
loquebatur , agebatque cum omnibus perhumaniter : singula- 
rem tamen cum aliquo amicitiam ita nunquam instituit , ut ab 
eis potius solitus esset sensim discedere , qui sibi peculiaris be- 
nevolentix signa exhibuissent . Cibo , et potu adeo moderate 
utebatur , ut sitpe illius Recror admiraretur , juvenem in eo 
xtatis flore tam modice vesci , et tamen valentem viribus , et 
colore vegetum esse . Sed crediderim , vigorem corporis mag- 
nam partem ex animi tranquillitate manasse , quae tanta erat , 
ut asserat vir summae fidei , cui nota erat ejus conscientia : 
Emmanuelem mortalis hujus vitx varietatibus superiorem vide- 
ri : neque ad penetrale sui spiritus aut inordinatas animi affec- 
tiones , aut tentationes Satanx accessum habuisse : nuliihque 
propterea eventibus sui pacem animi perturbarr. 

Non minus obedientix laude prarstitit , cujus leges in ani- 
mo impresserat, ut eas melius executioni mandaret . Quod- 
cunque a Superioribus mandatum haberet , obs^rvatum est , il- 
lud arrectis auribus auscuJtare , deindeque singulari alacritate 
adimpJere , sine uJla vel sux voluntatis repugnantia , vel prop- 
rii contradictione judicii . Et cuoriam Moderntores suos tan- 
quam Dei locum tenentes aspicie:>at , eorum piacita maxime 
reverebatur , et sui , suarumque rerum curam eorumdem pa- 
ternx solicitudmi relinquebat. Ad eos sxpissime recurrebat , 
vel ccnsilii petendi causa , vel ut facultatem pro rebus etiam 
minimis obtineret. Neque amabat indefimtis , qu* sibi jarn fac- 

tac 



ti& Dt Virts Illattrtbxi S.J. L/b. L 

tx fuissent , concessionibut uti : sed quoties idem agendum , 
aut omittendum recurreret, novam sibi potestatem dari expe- 
tebat . Cum morbo , quo tandem periit , jam tactus esset , do- 
mi ob nimiam frigoris intemperiem indutus pallio incedebat . 
Dixit ei Medicus , id susc valetudini non exp-dire : ipseoue 
bene memor in Societatis regulis admonpri , non minus cor- 
poris, quam animi Medicis obtemperandum , paJliUm sibi , 
quamvis algeret frigore , non amplius imposuit. Tunc etiam, 
ut vaietudinem domesticis deambulationibus tueretur , certus 
ouidam locus, terrpuscue certum , in quibus spatiaretur, sibi 
prxstituta fuere : ab eaque designarione nec momentum un- 
quam abfuir, neque item excessit. Postquam vero ita morbus 
invaluit, ut in leao ne sedendo quidem posset consistere , ro- 
gavit ab eo cuic>sm , anne postridie sacram esset sumpturus 
Eucharistiam ? Quidni sumam ? reposuit ille : imo vero sur- 
gam, et cum caeteris ad altare pergam, si modo Superior id 
jusserit. 

Hactenus in re]igio c 3c vitac statu obtinendo , illiusque per- 
fectione exercenda solicitum perspeximus Emmanuelem. De- 
inceps ad scientias comparandas, quantum sibi per brevissi- 
mum reliqux vitac spatium , et lcngi moras itineris licuit,ni- 
hilo segnius incubuisse videbimus . Noverat utique , in literis 
quantum prxsidii sit, ad animorum saJutem promovendam, 
quam jam tum ita mente versabat , ut n.oni proximus , ea tan- 
tum de causa longiorem vitam cptasse affirroaverit , ut alio- 
rum saluti prodesset : quanquam in hoc etiam divinx se vo- 
luntati omnimode subjiciebat. Huc igitur spectans , primum h- 
teras humaniores per annum Calvii recoluit: in quibus et stu- 
dendi assiduitate , et praestantis ingenii dotibus magnum pro- 
gressum fecit . Deinde jussus est ibidem audire PhiJosophiam . 
bed vix dum sibi Jioc fuerat injunctum, cum omnes e bocie- 
tate , qui relegati erant in Corsicam , jussi etiamipsi,ea relic- 
ta lnsula, qux jam in Gallorum venerat potestatem , in pro- 
ximam Liguriae continentem , indeque in ditionem Pontificis 
pertransire . Itaque undevigesima die Septembris anni 1768, 
Calviensi relicto portu , omnes Gallicis impositi navibus, in 
Li & unae litora vela fecerunt . 

Fuk iter illud cum omnibus perincommodum, tum En> 

ma- 



Emmdnuel Ldnza. 127 

manu<"li nosrro maxime infaustum , quippe quod valetudinem 
ejus ita debilitavit , ut paucis mensibus supervixerit . Ita erant 
cuncti in navibas constipati , ut noctu fere omnes vestfbus in- 
duti cubarent , multique super tabulato navis sedentps , sive 
jacemes , noctem sub dio ducerent . Victus idem exulibus , ?c 
nautis designarus: quanquam ita per eos dies convulsum fuit 
mare, ut Iaufioribus etiam cibis vesci nauseabundi vix potuissent. 
Illud tot afrlictos incommodis solabatur, se brevi e navibus 
exscensuros ; quod contra accidit, quam sperabant . Vix eni n 
Segestam Tigulliorum attigerat classis , cum Pracfectus manda- 
tum habuit , ut Genuam cum Patribus Societatis sine mora 
regred^retur . In eo portu,in quo multos immorati sunrdies, 
prxter navium angustias et sordes , frequentium quoque im- 
brium perferenda fuerunt incommoda . His, aliisque laboribus 
fractus Emmanuel , gravedine laborare ccepit, qux postmod m 
in phthisim desinens , sexto post mense illum tandem absum p- 
sit . Interea vero 5 pncter constanrem animi fortitudinem in 
tot, tantisque perferendis adversis, aliarum quoque virtutum 
exempla dare perrexit. Dum in portu Genuensi constitit , So- 
ciis ad mensam considentibus a^acriter , et expedite ministra- 
bat : ac nisi iis , aliisve injunctis officiis destinarerur , in re- 
moto navis angulo rebus spiritalibus , et literariis vacabat. Non 
pauci tunc , ut eum inviserent, ad navem accesserunt . In his 
fuit Excellentissima Domina Helena Brignola Serenissimi Du- 
cis Nepris : hanc Sacerdos quidam comitabatur , Emmanuelis 
uterinus frater, qui laboribus exilii defessus , a Societate de- 
fecerat in Corsica , moJoque fratrem suum videre cupiebat . 
Id ille , quippe potentissimum nactus patrocinium , faciJe ob- 
tinuit , alias , credo , non obtenturus . Jussus igitur fuit Em- 
manuel ad scapham , in qua ambo venerant , prope navem de- 
scendere: rogatusque, quomodo valeret? ess. tne tot inter ca- 
lamitates sua sorte contentus? ip c e primum Helenae comirer, 
urbaneque satisfecit . Deinde ad fratrem conversus , postquam 
ei candide asseruit, se in Soci^tare Jesu et fuisse semper, et 
esse modo lxrissimum ; paucis , sed gravibus verbis significavit, 
quanto sibi dclon esset , eum Societatis castra , cum primum 
ad arma conclamatum est , deseruisse . Qu.e quidem adolescen- 
tis verba honoratissimac ilU, pkque feminx maximje admira- 

tio- 



128 t)e Vtrit Jlhftribut S. J. Lib. L 

tio'm fuerunt, maximumque laudandi Deum prxbuerunt ar- 
gumentum. Sacerdos autem, ignaviam suam palam professus, 
deiiberatum sibi esse dixit, iterum Societacem petere, in ea- 
que ad extremum usque spiritum manere constantius . Kis ali- 
quanto recreatus Emmanuel , cum utrique humaniter vale di- 
xisset , ad navem rediit . 

Ligustico tandem relicto mari , dum apparanmr ea , qua: 
ineundo terrestri itineri opus erant, ad Genuen^e Lcemoco- 
mium translati sunt Socii : ubi si tectum, et stabile solum ex- 
cipias , nihilo ievioribus , quam in mari , afllicti sunt xrumnis . 
Hic ergo Emmanuel ab incommodo valetudinis , quod in na- 
ve contraxerat , sublevari nulio modo potuit . Inde Segestam 
venit medio jam Octobri . Et quanquam ibi tantisper r a sni- 
rare licuit, nondum tamen confjrmatis viribus,ad Pontificiam 
ditionem aggressus est iter, quod primis quatuor diebus asper- 
rimum fuit , planeque difficiliimum . Nam et jumenta , utpote 
vectandis a^sueta sarcinis, prave ingredieiiria , maleque phale- 
rata; et diversoria tot simul viatoribus exapiendis niinis an- 
gusta: unde in paleariis interdum , nonnunquam in aede sacra 
fuit pernoctandum : anni quoque tempestas, aduito jam au- 
turrno , et ingruenribus imbribus, perfrigida . Illud vero ionge 
periculosius , quod aitissima , praeruptaque Apcnnini juga prx- 
tereunda fuerunt per angustos adeo tramites,ut multi,velof- 
fendente jumento, vel alterum pracire conante, in subterJa- 
bentium Huminum vortices prxcipites devolvi, sxpissime refor- 
midaverint . Verumtamen pervigiii , ut mihi persuasum est , An- 
gelorum cuscodia , et Sancti Parentis Ignatii patrocinio , qui 
olim in -eodem itinere maximum vitae suac discrimen incurrit, 
omnes illius fliii e salebrosis montibus ad patentes, et amce» 
nos iEmiiia; campos sospites , et incoiumes evaserunt . Emma- 
nuelis vero valetudo, quamvis salva integritate membrorum , 
assiduis tamen itineris divexata molestiis, m pejus quotidie rue- 
re videbatur: quod iile aequissimo semper animo, atque adeo 
Letissimo perfercbat . 

^ Cum Regium Lepidi ventum esset , Illustrissimus illius 
urbis Episcopus semel , atque iterum ailocutus est Emmanue- 
lem, cujus aspectu , rebusque bene gestis mirifice gavisus e r, 
eumque xenio donatum, a se benignissime dimisit. ibidem Sa- 

cer- 



Emmanucl Lanzu. ng 

cerdos quidam magnopere optavit, eum in domum suam ad 
prandium deducere , propterea quod existimaret ( sic enim affir- 
mabat ) Angelum se in Emmanuele excepturum esse convivio. 
Hoc igitur consilio venit in diversorium , in quo manebant Pa- 
tres , qui precibus Sacerdotis annuendum esse censuerunt . Id 
cum ad Emmanuelis aures pcrvenit , xgerrime tulit, tantumque 
dolorem inde concepit , ut multis hortandus fuerit ad obedien- 
dum : mec vero penitus acquievisset , nisi certior effectus , 
Superioris placitum esse , ut piis honestissimi Sacerdotis annue- 
ret desideriis. Alia etiam honoris signa in eo itinerQ exhibita 
sunt Emmanueli , qux fuerunt ipsi tanto magis ingrata , quan- 
to aliis solent esse gratiora . 

Ad Rononiensem regionem, in quam destinati fuerant, 
tandem aliquando venerunt Casteliani . Et Emmanuel cum ju- 
venibus , qui Philosophix daturi erant operam, aliisque non 
paucis in Bianchinam missus est Viliam, ad Lavinum inferius 
sitam , septimo ab urbe Bononia lapide . Hic autem , ubi fi- 
xa jam sede , totque mari , terraque laboribus perfunctus , af- 
fiictam salutem reparaturus videbatur , nullum suis incommo- 
dis levamen invenit : quin imo , ad aggravandam ejus invale- 
tudinem , omnia conspirare videbantur . In primis enim sarci- 
nae , qux in Parmensi oppido Foro novo detentse fuerant , 
inde non nisi extrema hieme advenerunt : unde et culckx 
deerant ad cubandum , et modica erat tegendo corpori su- 
pcllex . Deinde domus , quam mense Novembri subiit, utpo- 
te aestivis destinata rusticationihus , parum erat, sub frigido 
nimium ccelo , ad hiemandum opportuna . Postremo morbus 
ipse,quo laborabat, tanquam ignis sub cinere latens,ita eum 
lente depascebatur , ut neque sibi,neque medentibus vis ejus 
penitus innotuerit , donec tabifk-v febris ardcr tam violenter 
erupit , ut antequam is extingui posset , Emmanuelem extin- 
xerit. Quanquam illud verius mihi videor esse dicturus : De- 
um , cujus oculis gratiosus erat Emmanuel , per longam , nec 
intermissam laborum seriem , eum ad uberiorem ex lllis fruc- 
tum celerius colligendum, providentissima rerum ordinatione 
prxparare voluisse . 

Cum igitur gravedine tantum , vel obstructione ex frigo- 
re contracta, laborare cr^deretur, Philosophica studia, qux 

r Cal* 



De Viris Illustrihus S. J. Lib. L 



Calvii non potuit , hic pari contentione aggressus est , ac si 
robusta valetudine uteretur. Jussus quidem fuerat, multo 
quam caeteri serius e lecto consurgere : sed quoniam in eodem 
conclavi pradectiones suas Magister habebat, eas ipse per mul- 
tos dies in lecto manens commendavit scriptis . Erat in scri- 
bendo tardior : neque ullam propterea vel txdii , vel querelae 
significationem visus est exhibuisse . Deinde , cum injunctum 
illi fuisset, ut omissa scriptione , Dialecticam ex Auctore ty- 
pis edito addisceret , constantissime ad Magistrum accessit, ut 
quotidianum sibi pensum designaret . Sed cum odisset , in re- 
Jigiosx vitae consuetudine diversam ab aliis agendi rationem 
sequi, concessionem illam parum sibi placere affirmabat: et 
Magistro suo multis persuadcre nitebatur , posse utique se cum 
cxteris condiscipulis dictata sua scriptis excipere . Hoc modo 
literarum studia cum virtutum exercitatione jungebat . Ac sa- 
ne magnam spem omnibus fecerat,si vita maneret , fore olim 
industrium , et utilissimum aliorum salutis administrum . Secus 
vero placitum est Deo, qui ad Emmanuelem , tanquam gra- 
num electum , ccelestibus horreis inferendum, visus est pro- 
perasse » 

Vires illum quotidie deficiebant, et frequenti supervenien- 
te tussi, vix poterat somnum capere : cumque jam aliquoties 
sanguinem reddidisset, tum demum Medicus eum phthisi cor- 
reptum pronuntiavit . Quod vita: sibi reliquum fuit tempus, in 
lecto decumbens , praeclaris patientiae , et obedientiac , aliarum- 
que virtutum exemplis insignivit. Parcissimum cibi modum , 
et calidam semper bibere , illi Medicus injunxerat. Sed in his, 
cseterisque sux argrotationis incommodis Letam adeo faciem om- 
nibus exhibebat, ut nihil omnino pati credidisses» Quaecun- 
que Superior, aut Medicus , vel aegrotorum curator imperas- 
sent, non adimplere modo , sed ne punctum quidem inverte- 
re, omniaque ad unguem perficere satagebat. Cum jam ex 
Medici sententia ultimis muniendus fuit Sacramentis , aa eum 
ingressus est Rector , ut admoneret , mortem sibi jam iirmine- 
re , sed multum e re sua fore , si brevissimam , et acrun nosam 
vitam cum aeterna, et beatissima con mutaret. Cui ille : Mor- 
tem equidem obire non renuo; sed reddendam vitae rationem 
pertimesco. Hacc autem reformidatio 3 non diu illum solicita- 

vit 



Emmdtiucl Lanzrt . 1 3 x 

vit . Nam paulo post, in fiduciam timore converso: Spero 
utique , dixit, rationem , quam a me Deus exiget,ob immen- 
sam ejus clementiam, ac bonitatem , bene mihi successuram . 
Et cum in conspectum devenero Dei mei , rogabo eum sup- 
pliciter, ut fratres meos, quos tot laboribus oppressos relin- 
qno, dilectamque mihi Societatem Jesu benignis oculis as- 
piciat . 

Deinceps omnia sibi pacata tranquillaque fuerunt. To- 
tius vitx noxas confessus est Sacerdoti : neque longum in ea 
confessione tempus impendit, ut qui vitam egerat, qualem 
hactenus exposuimus . Deinde Sanctissimat Eucharistia: viaticum 
piissime suscepit . Post hxc interrogavit , quid sibi facto opus 
csset, cum sacro inungeretur oleo? Expositi sunt ei breviter 
hujus Sacramenti ritus, et quxnam illud suscipientis sint par- 
tes. Has ille deinde tam attente, ac devote peregit, ut ads- 
tantes omnes commoverit , multisque lacrymas elicuerit • Acta 
sunt hxc die quinta Aprilis: et cum insequenti nocte solkis 
precibus illius anima Deo commendata fuisset , et applicata 
plenaria Indulgentia pro mortis articulo , reliqua vitac momen- 
ta iterandis virtutum actibus insumpsit, qui proxime decessu- 
ro conveniebant . Inter alia non semel hacc auditus est dice- 
re : Aliam non habeo Matrem , prxter Sanctissimam Virginem, 
iti qua totam spem meam reposui.Qux verba nonnulli prop- 
terea ingeminasse existimarunt , ut totum sui cordis afFectum / 
a genitnce sua , cujus forte tum meminit , ad Deum, et ad 
Deigenitricem converteret. Quanquam alioqui, dum viveret, 
vix unquam de Matre sua , nisi cum rogaretur , auditus est 
loqui : et rogantibus ita satisfaciebat , ut cum ostenderet, se 
Matrem, ejusque optima erga se officia plurimi facere, simul 
etiarn significaret , nimio adversus sanguine junctos aifectui ni- 
hil indulgere . 

Tandem postridie Nonas Aprilis anni MDCCLXIX , ho- 
ra sexta antemeridiana , magno omnium dolore nobis ereptus 
est Emmanuel Lanza in adoiescentiac sux Hore , annos natus 
admodum octodecim , quorum quatuor in Societate Jesu lau- 
dabiiiter posuit. Pulchram illus faciem ita mors non immuta- 
vit, ut vei timidiores cominus, ac sxpius eam intueri nihil for- 
midarent, illud non ternere existimantes, ipsius animum ad 

r z Dei 



t 



132 Df Virts Illustrtbus S. J. Lib. I. 

Dei advolasse complexum . Elatus est ad Paroeciam S. Helenx 
in Secerno . Suavissimis profecto moribus adolescens, et mira- 
bili vitac innocentia, prxcipuaoue laude dignissimus ob insi- 
gnem insequenda Dei vocatione constantiam : qui ne illi 
dezsseiy nullum incommodum , nullum \hx discrimen recu- 
savit : qui pro data flde servar.da , in mediis calamitatibus 
magnanime toleratis , vitam ipsam profudit: quem denique 
Deus mundo videtur hisce temporibus exhibuisse, ad n ulto- 
rum excutiendam socordiam 3 et aliorum ignaviam coarguendam. 



EMMANUEL CANCELA, 



copiosa laborum seges propria est , et perpetua justo- 
rum hereditas , iis accenseri non immerito poterit Emmanuel 
Cancela , quem Deus amaris , sed utilissimis fructibus , qui 
ex arbore sanctae crucis proveniunt, in extremis brevissimas 
vitx sux annis abunde cibavit. Ipseque cibum istum, validio- 
ribus animis saluberrimum , tam avide sumpsit , optimeque 
concoxit, ut paucis annorum circulis ad robusts virtutis gra- 
dum sit evectus . 

Pontevedrse in Gallxcia nobili et amceno loco natus est 
anno seculi decimi octavi undequinquagesimo , die vigesima 
secunda Novembris . Pueritiam sub optima disciplina ita lau- 
dabiliter egit , ut vix pubertatem ingressus , mundum deserere 
constituerit , et Patribus Societatis adjungi . Ab iisque libenter 
fuisset sine mora receptus , cum prxter mores optimos , cul- 
turam etiam in literis , prout in illa aetate , non mediocrem 
haberet, nisi per ipsius domesticos stetisset. Cum enim pla- 
cidissima esset indole , perspicaci mente , et ingenio ad •scien- 
tias aptissimo, cujus non dubia jam tum dabat indicia , nori- 
bus denique ad pietatem omnem propensisj suorum aninios 
stricte sibi devinxerat , eumque proinde a se divelli , xgerri- 
me ferebant • Prx cxteris illius Mater, qux virum jam ami- 
serat , et in prxclaris adolescentis filii dotibus spem domus , 
et viduitatis sux solatium collocaverat , multa tentavit , ut eum 
a suscepto consilio dimoveret . Evigilatas propterea noctes , et 
longa infantiac sux txdia commemorabat , adhibitamque postmo- 
dum in ejus educatione solicitudinem , ut eum humanioribus 
primum literis, deinde Philosophicis erudiendum curaret , quo 
posset , in demortui Parentis loco , honestissimx familix decus 
promovere.. His illud etiam , in fletus erTusa , subjungebat : 
se, florente adhuc aetate conjuge orbatam , akeras nuptias ea 

tan- 



De Virls Illustribus S. /. Lib. I. 



tantum de causa respuisse , ne filio Vitricum daret , sub cujus 
imperio gemeret aliquando . Atque haec samius ingeminans , in- 
gratum filium erga Matrem sui amantissimam appellabat . Sed 
Emmanuel, cujus nobile pectus objectam ingrati animi notam 
ferre non poterat, multis evincere satagebat ,se materno amo- 
ri , quem eximium utique fuisse confirmabat , neque unquam 
antea vicem reddere prartermisisse , neque iis , qux modo mo- 
liebatur, eidem ullo modo adversari . Cum enim a teneris un- 
guiculis per Matrem ipsam fuisset edoctus , Deum ante om- 
nia, secundum ipsum, Parentes et proximos esse diligendos; 
sine ulla Matris , vel propinquorum offensione , Deum ad per- 
fectiora vocantem , sequi se posse, imo etiam debere , con- 
tendebat . Atque eo vel maxime , quod Matri rci familiaris 
copia non deerat, et alter supererat filius , qui domum pos- 
set olim administrare . Unde , si surdas insinuationi divina: , ut 
Matri morem gereret, aures ipse praeberet , Christi commina- 
tionem , indignum se pronuntiantis , qui Patrem , aut Matrem 
prae ipso dilexerit , valde se perhcrrescere . Neque vero Ma- 
tri , si obsistere pergeret , id impune futurum : quippe cui ve- 
rendum etiam esset, ne filii amor , quod multis evenisse com- 
pertum est , verteretur in odium; sicque inordinatx dilectio- 
nis suac debitas pcenas justissima Dei ordinatione persolveret . 
His, aliisque rationibus intra anni spatium , per quod tenuic 
certamen illud , opportune inculcandis, animum Matris , qux 
et filios diligere, et Deum timere didicerat, tandem expugna- 
vit . Itaque illius obtenta venia , moerentem , et lacrymis con- 
fectam Matrem siccis ipse oculis reliquit, et Jastus in tiroci- 
nium properavit, ubi Sociis annumeratus est die vigesima ter- 
tia Septemb. anni 1765. 

Ibi non multi abiere dies , cum Emmanuel suscepti mu- 
neris partes , quae se propius tangerent , bene cognovit , iis- 
demque adimplendis totus incubuit . In id praecipuam curam 
adhibuit , ut orationem , qua: mente fit , recte peragendi mo- 
dum addisceret. Cumque vitam antehac egisset literarum , ac 
pietatis studio deditam , et a mundanis rebus alienam , in eam 
modo solitudinem adductus, facile potuit ad interiora sese col- 
ligere , divinique vocem Spiritus auscuJtare , cujus in n edita- 
tione sua magisterium experiebatur. In hac ccelesti schola cor 

su- 



J.mmdnuel Cdncela % 135 

suum ad omnem virtutem informabat , indeque perfectionis re- 
gulas eruebat , ad quas in actione quotidiana respiceret . EIu- 
cebat proinde in eo lxta qusedam , et grata modestia , silen* 
tium opportunum , caritas erga omnes officiosa , et exacta le- 
gum etiam minimarum observantia . Quocunque iJJum aut Su- 
perior, aut aeris campani sonus evocaret , tam prompto , et ala- 
cri animo aderat, ut plane ostenderet , leve sibi esse quod su- 
bierat onus , et suave jugum Domini , qui eum hoc modo ad 
difficiliora comparabat certamina . Post non multos menses in 
grravem incidit morbum , in quo vehementer desiderabat vitx 
sux cursum implere . Rogatusque , cur id tantopere optaret ? 
dixit : Quoniam , dum quis in tirocinio vivit, plenusestDeo. 
Sed nondum illi abeundi tempus advenerat , paucique adhuc 
sibi supererant anni , in quibus praeclaram proderet animi for- 
titudinem . Nunc ergo mortis discrimen evasit : sed illius vis 
morbi in fistulam circa guttur desivit , quae multam ei patien- 
di , merendique materiem exhibuit. Nocivus quippe Iiumor non 
diu post oculos etiam occupavit , quorum ei lumen maximam 
partem eripuit , et gravissimos dolores excitavit . Sed hujus 
calamitatis acerbitas non valuit Emmanuelem ab animi tran- 
quillitate deducere . Omnia ille patienter tolerabat , in eaque 
urnbra ad acriorem pugnam , in quam jamjam producendus 
erat, exercebatur. Etenim, cum adversa adeo valetudine ute- 
retur , Patrum Societatis decreta fuit ab Hispania depulsio , qux 
omnibus quidem infausta , Novitiis vero , atque inter eos Em- 
manueli prxsertim futt infaustissima , quem ad impotentiam cu- 
randx valetudinis adegit ► 

Ante diem III Nonas Aprilis anni 17^7, Senator qui- 
dam Vallisoletanus , cui negotium hoc fuerat demandatum , 
Helvetiorum militum phalange stipatus, summo mane in Col- 
legium irrupit Viliagarsiense, quod tum Socios numerabat cen- 
tum novemdecim , e quibus Novitii erant novem et septua- 
ginta. Cunctis in triclinium convocatis, decretum Regis , quo 
patriam deserere , in Italiamque abire jubebantur, satis clara , 
et elata voce pronuntiatum esr. Sed Novitiorum multi, vel 
ob amplitudinem loci , vel ob mentem ex militum , et armo- 
rum aspectu perturbatam , quid decrcti verbis contineretur , 
non comprehenderunt. Unde, cum statim a Patribus divulsi , 

in 



1*5 De Vins lllnstrihus S.J. Lih. I. 

in privatam oppidi domum extracti fuissent inter duos miJi- 
tum ordines , qui suis , ut ajunt , sclopis mucrones pnsfixe- 
rant; neque scirent quo demum , aut quanam de causa per- 
ducerentur ; funestius quiddam imminere sibi, reforir idarunt. 
Eorumque formido impendio magis excrevit , cum ad plateam 
egressos ingens populi multitudo , qux ad rei novitatem accur- 
rerat, inconditis clamoribus, et ejulatibus excepit, inter quos 
multi flebilibus modis in hxc verba erumpebant : Heu ! mea 
*vita , Nonjitii ! Neque vero timorem penitus deposuerunt , do- 
nec Senator, paulo post ad eos adveniens, propterea dixit in 
eam fuisse domum eductos, ut procul a consiliis, et suasioni- 
bus Patrum , ipsi apud se, quid sibi agendum esset, liberri- 
me decernerent: vel domesticos lares repetere, vel abire cum 
Patribus in exilium . Id erat utique instructionibus , quas Se- 
mtor ab Aula receperat , maxime ccnsentareum , inter quas 
decima sic habebat : „In Tirociniis (vel Domibus,in quibus 
„ fortuito sit aliquis Novitius ) subito segregandi sunt ilii r qui 

vota sua religiosa nondum emiserint , ut nullam cum cxte- 
5 , ris ab eo temporis articulo communicationem habeant: in 
3 , xdesque privatas sunt transferendi , ubi plene liberi , et con- 
3 , scii perpetui exiJii, quod individuis sui Ordinis indicitur , 
„ in id possint animum inducere , quod sibi magis arriserit . 
>, Hi Novitii Regis alendi sunt expensis, interea dum quid- 
3 , quam certi statuerint, quod, juxta singuJorum dtclaratio- 
5 , nem , per sui nominis subscriptionem , propria uniuscujusque 
„ manu exaratam , constare debebit ; ut annumerentur cxteris, 
„ si eos sequi voluerint , vel suo tempore libertate donentur, 
3 , suis induti secuJaribus vestibus, si postremam hanc partem 

elegerint . Neque Minister , his exequendis designatus , sug- 
„ gestionibus locum dari patietur , ut eorum aJiquis hoc , iJJud- 
3, ve amplectatur extremum , cum id omnino ilJius , cujus in- 

terest , unico et iibero arbitrio sit relinquendum : ita tamen , 
5 , ut intelligant ipsi, pensionem annuam , sibi non esse assi- 
„ gnandam , cum integrum eis sit in seculum remeare , vel in 
„ alium Religiosum Ordinem pertransire . „ 

Cum videret autem Senator, Novitios in iJJa domo noc- 
tem ducere sine maximo incommodo non posse ( quod in pri- 
vatis instructionibus summa diJigentia cavere jubebatur ) neque 

alia 



EmmAnuel Cnnccla • 



?]ia m toto esset oppido , quae omnes commode caperet, eoc 

suh vesperum eodem militari comitatu in tirocinium reduxit: 
ubi constitutis ad januas excubitoribus , longissime aberant ab 
omni cum Patribus commercio , oui et ipsi procul detineban- 
tar. Post primam noctis horam ad eos rediit Senator, et quod 
alias obiter insinuaverat , illis modo fusius exposuit : Maximis 
se laboribus , et periculis objiciendos , si Patres in exilium sc- 
qui contenderent . Hos , postquam in Italiam venerint , a So- 
cietate sua Novitios facile rejecturos, cum eorum providere 
victui non possent. Inde , vel exteris inservire dominis, vel 
erronum more vicatim emendicare , fore cogendos . Semel au- 
tem egressis , accessum ad patriam , ad amicos , ad Parentei 
semper fore interclusum . Non deesse alias in Hispania sanc- 
tissimas Religiosorum familias , in quibus Deo possent , perin- 
de ac in Societate Jesu , obsequium exhibere . Denique si fl- 
lium ipse suum Villagarsienses inter Novitios aspiceret , eadem 
ipsissimis verbis admoniturum : non ut illum in alterutram par- 
tem impelleret , sed ut facem ei praeferret, ad mature delibe- 
randum , prudenterque eligendum : neque alia de causa haec 
ilHs se proposuisse , ut nocte illa serio cum animis suis ea ipsi 
rccogitarent , postridie mane , quid consilii caperent, enuntiatu- 
ri . Hxc Senatoris oratio Novitios ex iis , quac per diem acci- 
derant , non parum solicitos , novas in agitationes adduxit , 
quibus noctem insopinem ducere coacti sunt . Ccetus inter se 
habere, invicem consulere , cohortari: alii alios adire , quo- 
rum prudentiam , et mores maxime suspiciebant . Multi sen- 
tentiam suam palam edicere , Senatorisque allocutionem , non 
tam ad instruendum , quam ad cogendum fuissc compositam . 
Unde omnes fere in id tandem consentiebant : extrema quarli- 
bet pati oportere, potius quam a vocatione deficere, labores- 
que quantumvis maximos , si modo ipsi fidem Deo servarent , 
non solum subeundos fore , sed sustinendos etiam , et super^n- 
dos • Prae cxteris autem Emmanuel Cancela , qui a primo tra- 
gici illius diei actu animum suum, ad quarcunque obvenirc 
possent, firmissime comparaverat, inter illius noctis vigiliai 
non Senatoris verba , sed Jesu Christi exempla identidem sua 
mente volvebat . Erat quxdam in tirocinii Sacello satis affabrc 
depicta imago pueri Jesu, crucem humero impositam alten 

/ nii- 



i 3 8 



De Viris Illustribus S.J. Lib. I. 



manu sustinentis, cistellam altera gestantis clavis, et spinis 
onustam , cum hoc subscripto lemmate : In laboribus a jwven- 
tute mea . Hxc verba , ut ipse postmodum suo testatus est Su* 
periori , ab illius diei diluculo Emmanuelis animo altissime in« 
sederunt : et cum ipse deinde , qux verbis indicantur iisdem , 
stabuli incommoda , Herodis persecutionem , prarcipitem fugam , 
iEgyptiaci labores exilii , spinas denique , clavos , et crucem 
attenta reverentique cogitatione versaret,ad asperrima quxque 
magnanimiter adorienda , patienterque toleranda , ex Jesu Chris- 
ti sibi objectis exemplis incitabatur. 

Postera die bene mane regressus Senator , quam habue* 
rat ad Novitios praccedenti nocte orationem , eandem modo 
iteravit . Post hacc , dum rediret ipse ad rogandas singulorum 
sententias , jussit eos reculas suas colligere , et aptare , quo 
promptiores essent ad profectionem . Id utique Novitiis erat 
et jucundissimum , et minime operosum . Cervicalia pro man-* 
ticis adhibuerunt, quibus indusia duo cum udonibus infude- 
runt , cilicia quoque et flagella , cum aliquot libris . Et cum 
ignorarent adhuc , equitesnc profecturi essent , an pedites,pe- 
joraque sibi in eo statu rerum ominarentur , baculos etiam , 
quibus in peregrinationibus ad loca sacra utebantur, et sco- 
parum capulos in singulos distribuerunt. Hoc instructi modo, 
ad tirocinii januam procedunt : quo cum ascendisset Senator, 
proximum ingressus cubiculum , sedit medius inter Prsefectum 
quendam militum , et Scribam . Ad eos igitur ingressi Novi- 
tii , prout singillatim compellabantur , quid apud se quisque 
statuisset, edicebant . Cum autem omnes initio firmum , flxum- 
que sibi esse dicerent , eandem cum Patribus subire fortunam , 
triumviri illi variis eos modis a sententia dimovere conaban- 
tur . Suum quippe nomen jamjam subscripturis hxc passim in- 
culcabant: Pessime sibi consulere , qui in apertam ruinam se- 
se.^prxcipites darent: novitio fervore correptos , id probare 
modo , quod essent postmodum improbaturi : scilicet amore Pa- 
trum, ac suasionibus delusos , id consilium arripere, cujus 
deinde sera , et inutili pccnitentia torquerentur . His tamen ins- 
tigationibus minime deterriti , pro subeundo exilio septuagin- 
ta sex Novitii constanter subscripserunt . Tres admodum in 
contrariam abiere sententiam , quorum duo Adjutores erant, 

ter- 



Emmanuel Cancela. 139 

tertius Scholasticus , qui tirocinium ante mensem inchoaverat: 
et is, ^ubito facti pnenitens , multis eo die lacrymis contendit , 
ut in aliorum numcro censeretur, sed obtinere non potuit. 

Inter Novitios, qui constantes fuerant, duo propter va« 
letudinem iter ingredi non potuerunt . Reliqu.i septuaginta 
quatuor , antiquis adjuncri Sociis , plaustris impositi,et arma- 
to milite cincti, Villagarsia profecti sunt pridie Nonas Apri- 
lis post meridiem . Emmanuel Cancela , quamvis e recenti mor- 
bo non bene recreatus , neque penitus obducta fistula, quam 
ex eodem contraxerat , et quas vectationis agitatione diduci fa- 
cile poterat ; mentis tamen oculos identidem in exemplar Chris- 
ti patientis intendens, in exilium ita libenti animo profectus 
est , ut comitibus alacritatem adderet ad sustinendum . Neque 
per eos dies quidquam illorum gaudium interturbavit , prxter 
quam multorum clamores inconditi, non tam abeuntium cala- 
mitatem , quam suam sine jllis miseram sortem amarissime de- 
plorantium . Cseterum , cum ad Forum Egurrorum , Ampu- 
diam , et Palentiam venissent , magnis ubique honoris , et amo- 
ris significationibus sunt excepti . Palentisc praesertim ad S. 
Francisci Ccenobium , quo cuncti convenerunt , tantus ex om« 
ni ordine factus est civium accursus, in suam quisque domum 
quam plurimos ducere posset contendentium , ut omnium ex- 
pleri vota non potuerint , quanquam plerique Sociorum , quo 
pluribus satisfieret , bini sint distributi . Propterea Dominica- 
norum Patrum Ccenobiarchx , qui supra quinquagenos hospi- 
tio recipere contendebat , sex admodum concessi fuere : ipsi- 
que adeo Franciscani Patres , apud quos primum omnes diver- 
terant , paucissimos retinere potuerunt . 

Palentia digressos quidam celeri passu consecutus est ado- 
lescens , qui militum minas et gladios minime veritus , modo- 
que ad hoc , modo ad illud plaustrum accedens , Novitiorum 
Magistrum solicite perquirebat . Cui cum plaustrum , quo is 
vehebatur , fuisset ostensum , illuc advolans , per quidquid in 
Coeio sanctius est , et in terra , rogat eum,utse velit quam- 
primum suis annumerare Novitns, vel cum iis saltem eo per- 
gere sinat , ubi voti sui copiam obtineat . Cujus voti cusam 
insinuans , singultus inter et kcrymas subjungebat : Cupio enim 
et ipre websmenter 3 felicitatis njestrs, parttcefs fieri . Sed Magis- 

ter. 



140 L)e Vtris lllustrihus S. J. Lih.L 

ter , etsi strenuum adolescentis animum tacitus mirabatur , cum 
tamen locus et tempus ejus annuere petitioni minime suade- 
ret , eum , quibus potuit aptioribus solatus verbis , aliquanto 
recreatum dimisit . Hinc vero Novitiis robur accrevit ad im- 
minentes labores fortiter sustinendos , qui sane omnium opi- 
nione multo fuere majores . 

Nondum quartum iter confecerant, cum ecce tibi certus 
quidam homo cum literis , in quibus supremi Senatus Praeses 
imperabat : ut cxteris porro pergentibus , Novitii in propin- 
quiore loco , qui tamen iis excipiendis commodus esset , om- 
nes consisterent : ibique manerent populi Magistratibus com- 
mendati , qui curam eorum agerent , donec ipsi diutius con- 
sultiusque dispicerent , anne sibi expediret in perpetuum exi- 
lium cum cxteris proflcisci . Cum igitur Turremcrematam sa- 
tis celebre oppidum , a quo jam proxime aberanr , devenis- 
sent , ibi ab antiquioribus incredibili omnium dolore divulsi , 
per dies quindecim consedere Novitii , diuturna constantia: suac 
pericula , quae tamen imperata non fuerant , subituri . 

Noverunt ipsi continuo , imbelies sine duce juvenes , per 
varias ac dissitas populi non infrequentis domos dispersos ( bi- 
ni plerique, paucissimi terni habitabant ) ad graviora exposi- 
tos manere certamina, quse difficile superarent, nisi secum ip* 
si , simulque cum Deo quam intime conjungerentur . Propte- 
rea vivendi formam tenere cceperunt, quae ad eam, quam in 
tirocinio didicerant, proxime accederet. Illum pro Superiore 
habuerunt , qui tirocinii diebus casteros prxcedebat : et qux- 
cunque is , ex aliorum quatuor sententia , quos in consilium 
erat adhibiturus , statuisset , omnibus servanda esse voluerunt . 
Igitur statim a somno , quem mature abrumpebant , in tem- 
plum convenientes , adorato suppliciter Numine, ejusque ope 
ad strenue illa die decertandum implorata , ccelestium medita- 
tioni per hoi\e spatium intra chorum omnes vacabant . In le 
ad arx maximas gradus procedentes , divino intererant Sacnfl- 
cio , in quo duo ipsorum ministrabant . Reliquas ad meridiem 
horas partim domi , partim invisendis xgrotis insumebant . An- 
te prandium , itidemque post coenam , discutiendas conscientiac 
horx quadrantem dabant . Post meridiem Coronam B. V. re- 
citabant , semihoram lectioni sacrx , tantundem orationi tribue- 

bant , 



Emmdnuel CdneeU . 14* 

bant, et altaria quinque precabundi de more venerabantur . 
Quibus peractis , extra oppidum deambulandi causa prodibant , 
ibique piis colloquiis se mutuo recreabant, solabantur , horta- 
bantur. Domum sub noctem regressi , illa etiam , qux secum 
attulerant> pcenalia tractabant instrumenta , quantum loci op- 
portunitas pateretur. Diebus denique festis sacrosanctum Eu- 
charistLe mysterium , noxis pridie confessione detersis-, accipie* 
bant . Hjcc vitse ratio , quae statim incolas in admirationem ra- 
puit, Novitios ab omni clade servasset immunes, si eam per 
eosdem , qui et ipsam initio probaverant , et laudaverant , 
constanter retinere licuisset . Sed infestus bonorum omnium 
hostis Satanas tantam in teneris annis constantiam , tantum 
pietatis studium , et tam unanimem in officio servando con- 
cordiam diutius ferre non poterat . 

Post non multos dies multa Novitiis severissime fuerunt 
interdicta . Primum , ne deinceps ad templum oraturi , Mis- 
samve audituri , vel quadibet facturi pia exercitia, simul om» 
nes adirent, sed unusquisque ad illud accederet , cum sibi pla- 
citum esset , dum ne ex condicto convenirent : alios vero cae- 
tus neque in templo , neque extra illud celebrarent . D?inde r 
ne quis eorum Superiorem ageret, siquidem Regis subditi erant ,. 
non Religiosi . Tum , ne alii aliorum domos intrarent , ne gra- 
tia quidem segrotantes invisendi . Pr.eterea , deambulationem 
nunquam omnes una susciperent ; sed bini , vel terni , prout 
distributi erant per domos , et istarum comitantibus dominis, 
vel. certe non nisi eorum obtenta venia prodirent . Dum item 
alii alios, inter dea nbulandum , obvios haberent , ne inter se 
colloquia miscerent, sed obiter salutaros prjeterirent . Denique 
ne domi , vel foris , ad msequendos Patres , se invicem inci- 
tarent; sed unumquemque sinerent , secum ipse ddiberaret, 
et , quod satius dacem , sequeretur • Hxc omnia a duobus 
Magistratibus , tanquam mandata Regis , indicta sunt duobus 
primoribus Novitiis , ut ipsi alios cernores omnium efficerent; 
simulque iisdem injunctum , ut eos exclud^rent , qui ad se con- 
silii causa adventarent . His Novitii responderunt : Se , suos- 
que socios regiis mandatis obtemperare paratissimos esse : iliud 
tamen jure suo exigere, ut autograph.e literae , quibus ea con- 
tiaebantur, vel earum certe authenticum sibi exhiberetur apo- 

gra- 



142 De Viris Jllustribus S.J. Llh. I. 

graphutn . Sed neutrum a Magistratibus obtinuerunt . Rogt- 
runt deinde Novitii, ut xgrotos saltem invisi permitterent: id- 
que duobus tantummodo antiquioribus permissum est. 

Cum illi discessissent , Novitii ad Scribam accesserunt , 
apud quem modeste conquesti sunt , cum Judex alter,ac Decu- 
rio muita sibi regiae Majestatis verbis imperassent , ea sibi juri- 
dice denuntiare noluisse. Qux cum audisset Scriba: Miror 
equidem , dixit , cunctorum in templum aditum vobis fuisse pro- 
hibrum : nec vero intelligo, quo tandem jure in id se duo 
illi Magistratus ingesserint. Hoc utique scio, vobisque confir- 
mo 9 nullum adhuc mandatum regium ( illo tantum excepto , 
quo jussi sumus Novitios apud nos retinere , dum ipsi, quid 
sibi sit eligendum , cunctantius consideraverint ) Turremcre- 
matam advenisse . Unde nunquam mihi persuaseram , vestros 
ad precandum in acde sacra congressus fore prohibendos. 
Cxtera vero propterea sunt vobis inhibita, ne alter alteri ad 
amplectendum exilium animos addat , sicque nonnulii in cxca. 
sese pericuia conjiciant . His ita reposuerunt Novitii : Quid 
igitur causx est, cur nos invicem hortari prohibean ur , po- 
pulus nos dehortari , non itidem prchibeatur ? Quoniam po- 
pulus, ait Scriba, vestris inservire commodis existimat , nec 
n.odicum vobis pracstare credit obsequium , si vos ab exilii 
cogitatione retractos, in vestras redire domos inducat. Ego 
quidem duobus , quos domi n^eac recepi, ut in exiiium ire 
pergant , si noverint id sibi agendum esse,minin:e veto : sed 
tamen gravia , quse iilos manent , incommoda , si in id ani- 
mum induxerint , cb oculos ponere non pretermitto . 

Quod si reliqui Turriscrematae incolx id efficere satis 
habuissent , quod Scriba de se fatebatur , ut Novitios ad rec- 
te deliberandum adjuvarent , laudandi quidem fuissent : sed mui- 
ti longe alias iniere vias . Cum enim omnes initio No\ itiorum 
commiseratione ducerentur; ut sibi rectius consulerent, horta- 
bantur. Repugnantibusque Novitiis, quorundam commisera- 
tio pauJatim in contentionem , contentio in indignationem , 
peneque in furorem pertransiit. Non defuit, qui Novitium 
stricto terreret gladio , quem verbis ad sententiam suam per- 
trahere non potuerat . Alteri, /postquam cubitum iverat , reli- 
giotx detract* sunt vestes 3 et secuiares relicta: , ut has mane 

sur- 



Emmanuel Canceld . 



surgens indueret: quas tamen ille , detecta fraude, nec attinge* 
re voluit , neque lectum relinquere , quamvis hospes ei mul- 
tis obstreperet ad surgendum , donec suae sibi vestes sunt red- 
ditae. Alius, quoniam assiduis molestiis cedere noluit , domum, 
in quam primum diverterat, deserere , in aliamque commigrare 
coactus'est . Unum , aut alterum intempestivis comessaticnibus, 
ct compotationibus co deducere conati sunt, ut ab eis inter 
liberiora pocula elicerent, quod alias obtinere non sperabant. 
Et hxc quidem nonnullis perferenda fuerunt.Illa cunctis fue- 
re communia , quae passim eorum auribus obtrudebantur : No» 
vitios stultos , et insanos esse , qui tam obstinato animo in 
exilium ire contenderent : in eo et honori suo male consule- 
re , qui Patres criminum reos comitari vellent ; et voluntati 
Regis obsistere, qui eis, videlicet innocentibus, in domos 
redire suas permitteret. Subjicientibus vero Novitiis, proflci- 
sci cum Patribus in exilium xque sibi a Rege perrrissum , 
regerebant : suam in contrariam partem voluntatem manifestis* 
sime Regem significasse , qui nullam eis pensionem decrevis- 
set : propterea Palentiae multiplices jam consui vestes, indu* 
endis omnibus , et in Parentum domos transmirtendis : id age* 
re siqui renuissent , urbanos inter milites conscribendos . Id 
gcnus sexcenta alia tam importune Novitiis incuicabant, ut 
eos nec domi sinerent , nec foris conquiescere : et ab infima 
plebe , dum practeribant , temerarii non semeJ ? et stolidi au* 
diebant . 

His molestiis , falsisque rumoribus exagitatos Novitios 3 
in concilium Judices ea die advocarunt , qua die Redemp- 
toris nostri Passio recolebatur . Per varias oppidi vias vocc 
Pneconis inclamaturn fuit mane,ut ad primam post meridiem 
horam Novitii omnes in Prxlfermm convenirfnt . Eo cum ad 
condictam horam adfuissent, Judices , et Scriba pro tribunali 
sederunt. Decurio Novitios , qui omnes in semoto cubiculo 
fuerant inclusi , 3lium ex alio coram Judipbus sistebat, ut 
quid tandem decrevissent , exponerent , idque sua manu confir- 
marent. Vir quidam , qui prx cxteris incolis vehementior fue- 
rat in dissuadenda profectione Iralica Novitiis, quos hospitio 
receperdt , hic etiam plerisoue, dum ad subscribendum acce- 
dercnt 3 quanta eos manerent pencuia, si proiiciscercntur in 



f44 & g Viris Illustrihus S.J. Lih. 7. 

Italiam , insusurrabat . Cum videret autem , quatuor jam ni- 
hilo minus pro subeundo exilio constanter stetisse, illud ex- 
cogitavit , quod olim Promotus Practor, ut S. Primum per- 
verteret , de S. Feliciano commentus est . Ad cubiculi ja- 
nuam accedens, in quo Tirones examinandi manebafit ( qui 
subscripserant , in conclave aliud amandabamur ) aperte il- 
lis denuntiavit , e quatuor primis tres jam ab incepto resi- 
liisse . Id cum illi verum haberent , et vehementer dolue- 
runt , et ipsorum aliquem , ut postea compertum est , ad 
mutandum propositum incitavit. Cum igitur quintus suum 
etiam pro exilio nomen dedisset , ingressus cubiculum , 
in quod alii quatuor discesserant , ab eis exprobrantis mo- 
re quxsivit : Quinam ex vobis (malum! ) defecerunt? Om- 
nino nullus , dixerunt illi : miramur imo maxime , quid 
hoc interroges. Quoniam nobis , ait ille, diserris confirmatum 
est verbis , tres jam a prima sententia recessisse . At vero , 
inquiunt , qua id fide asserat, viderit ipse , qui dixit: nos 
cnim , quod pridem animo insederat , nunc etiam coram Ju- 
dicibus confirmavimus . His tamen , aliisque artibus, atque il- 
la przsertim , quz sibi a quibusdam- Coenobitis injecta fuerat, 
orTendendi Numinis religione , id tandem effectum est , ut in 
hac altera examinatione Novitii quatuordecim in Hispania ma- 
nere decreverint . Biduo post novx perlatx sunt • literae , qui- 
bus Consilii Prxses Judicibus prsecipiebat , ut Novitios , quo« 
apud se deliberandi causa receperant, ad Palentinum Judicem 
remitterent . Inde multi suspicari coeperunt , examen illud ci- 
tra regium mandatum fuisse institutum . 

Novitii ergo , ne iis quidem exceptis , qui jam a sequen- 
dis Patribus destiterant , carris impositi Palentiam revehuntur: 
ct qui paulo ante magnis ibi hOnoris , et humanitatis signifi- 
cationibus excepti fuerant, tam ignominiose modo, et inhu- 
maniter habiti sunt, ut sxpius eis in Servatoris exempla fue- 
rit intendendum , cui Hierosolyma brevissimo dierum inter- 
vallo et magnifice plausit, et gravissime iilusit . Per viam no- 
vis imbuti sunt rumoribus: Actum jam esse de spe assequen- 
di Patres : Prxfecto Sanctanderensi fuisse imperatum , necui 
Novitiorum naulum concederet , aut navem : Palentiam ideo 
modo deduci , ut habitu spoliati religioso in patriam remitteren- 

tur v 



IZtkm&tiuel Cavcet/t. 145 

tur , aur si id agere recusarent , militiae nomen darent vel in- 
vfti . His denuntiationibus perterriti , ex itinere defatigati , im- 
bribus madidi , somnoque defecti ob susceptam multo mane 
profectionem , propter quam pridie ineundam aeque , sed frus- 
tra vigilaverant , XI Kal. Maii circiter meridiem in Palenti- 
ni Senatus domum recta devehuntur , ubi eos Judex op- 
periebatur. Primum per immensam populi multitudinem , de- 
inde per medios milites , qui Practorii atrium armis instructi 
custodiebant , in spatiosam ingressi sunt aulam , in quam etiam 
prarter Curix Ministros , cives aliquot , et Turriscrematac Ju- 
dices, qui Novitios deduxerant , introierunt. Ibi Palentinus 
Judex , indicto silentio, singulorum nomen,et patriam exqui- 
rit. Post hxc, interposito Regis nomine prxcipit, ut omnes , 
religiosa veste deposita , profanam statim assumant . Ad hanc 
vocem obstupuerunt Novitii , demissoque vultu , et oculis in 
terram defixis , obmutescebant . Tum Judex: Agite citius , in- 
quit : hinc enim vobis , nisi vulgari veste contectis , prodeun- 
dum non est omnino . Sed Judex rem imperabat , in qua No- 
vitii morem ei gerere , si maxime vellent , minime poterant . 
Nam etsi vestes aliquot e tirocinio Villagarsiensi fuerant aspor- 
tatx , illx tamen multis partibus pauciores erant , quam ut ves- 
tiendis omnibus sufficerent. 

Itaque Novitii , cum se jam ex prima illa consternatio- 
ne recepissent , Judici responderunt , bonam ipsorum partem 
in variis , ac dissitis Provincix Collegiis vestem Societatis in- 
daisse , in quibus proinde seculares suas vestes reliquerant: un- 
de illos , ut summum , qui Villxgarsix recepti fuerant , id 
cxequi posse, quod injungebat . Hi ergo jussi sunt in supe- 
riorem partem domus, ubi vestes illae reposita: fuerant, cons- 
cendere , illasque induere quam citissime . Sed ne iis quidem 
facile fuit imperata perficere . Nam qui vestes illas transmitten- 
das curaverat, nullum delectum habuit : et in longo itinere, 
dum imponuntur , dum deponuntur , ssepius confase permiscen- 
tur . Iilud etiam , quod caput est , constat : magnam earum 
vestium partem , qux in tirocinio distinctx notis asservabantur, 
donec Novitii biennium explessent , paulo post Patrum egres- 
sum , furunculos Coilegium ingressos surripuisse . Nunc ergo 
Novitii , dum suam quisque vestem perquirit, majorem in mo- 

t dum 



14* 



Dff Vlrls Illnstrlbns S.J. Lib, I, 



dum omnia confundunt : dumque o.mnes obedire Judici fest^- 
nant , longiores alii aliis moras injiciunt. Vix tamen unus 
fuit inter eos , qui vestimentum , quod suum olim fuerat, in- 
tegrum reperire potuerit . Sed quoniam instabat Judex , ut se 
coram sisterent sine mora, unusquisque utcunque potuit , se- 
se contexit : et ante Judicem ita vario , ac deridiculo cultu 
apparuerunt , ut, nisi res adeo luctuosa ageretur , risum gra- 
vissimo cuique movissent. 

Supererant illi, qui diversis in urbibus nomen dederant 
Societati . His pnecepit Judex , ut interiore tantum veste re- 
tenta , talarem Societatis tunicam exuerent : Ego enim , addi- 
dit , in mandatis non habeo , ut vobis alio de vestitu provi- 
deam . Adeo falsum erat , quod Turricremata nonnulli vendi- 
taverant: Palentiae vestiendis Novitiis plurimas vestes depro- 
perari . Parendum ergo fuit Judici, qui sxpius jam asseveran- 
ter edixerat, nec sibi, neque iHis inde exeundum, antequam 
Societatis insignia omnes deposuissent . Sed quanti hoc Novi- 
tiis steterit , existimare quis possit ? Etenim illam quantumvis 
rudem tunicam , pro qua obtinenda solicitos dies , et insom- 
nes egerant noctes, pretiosiorem ipsi , atque honoratiorem chla- 
myde habebant. Prseterea interiores Novitiorum vestes ( ut 
paupertati simul , et humilitati consuleretur ) ex vilissimo panno 
confectae , adeo inelegantes erant, maleque apt£ , ut quivis 
etiam e media clas.se paribus indui vestibus erubesceret . Len- 
ta igitur, ac titubante manu tunicam Novitii suam discingunt, 
lacrymis rigant , exosculantur , inviteque deponunt . Et hones- 
ti, ac nobiles iili, verecundique adolescentes primum coram 
eo consessu , deinde coram omni populo in habitu fere mi- 
mico , proprieque mediastinorum comparuerunt . His ad au- 
gendum ruborem accedebat, quod nonnulli vestem adeo de- 
tritam , ac laceram habebant , ut si minus nudi , saltem non 
bene contecti remanserint . Neque aliud in tantis angustiis lc- 
vamen habuerunt, ut is scribit, qui primas in scena illa par- 
tes agebat , quam ut Christum nudum , et vilibus indutum 
vestibus conteinplarentur . 

Hac afrlictis pcena Judex mandata illa indixit , quae re- 
ceperat a Curia, quorum , ut ajebat ipse, hsec erat summa : 
Novitios sua veste spoliaret : qui a sequendis Patribus Socie- 

ta- 



Emmanuel CanceU . 



«47 



tatis desisterent , viatico in domos suas instrueret : eos porro 
qui cum iisdem exulare maluissent, libere sineret proficisci . 
Regiam eis quoque Sanctionem legit , in qua homines Socie- 
tis Jesu , quos Rex decreverat exterminandos , suis quique dis- 
tincti classibus expresse nominabantur : Sacerdotes non solum, 
et Laici, sed Novitii etiam , qui eos sequi voluissent. Judex 
tamen , ea perlecta : Videtis , inquit, apertissimam Regis vo- 
luntatem , ne quis vestrum in exilium abeat, dum vobis nul- 
lam xris summam assignat : unde siquis in exilium ire conten- 
dat , is profecto contra voluntatem Regis agat , oportet . Hac 
habita oratione , statim ad quaestionem venit : sumptoque No- 
vitiorum catalogo , quem in eorum ingressu texuerat, unum- 
quemque rogat, velitne prcficisci in exilium, annon ? et sin- 
gulorum responsa his notis ( S. N. ) ad catalogi oram descri- 
bit . Ita omnes cum percurrisset, eandem iterum quaestionem 
instituit : et confusionis vitandae causa , alios ad dexterum 
suum latus , alios ad sinistrum pro responsionis diversitate 
constituit . Contigit autem , ut quidam Novitius , qui primam 
ad interrogationem negaverat, animadverteret, et se, et qui 
secum negaverant , ad sinistram Judicis considere; qui vero 
afiirmaverant , ad dexteram constitutos fuisse , et esse paucio* 
res: simulque Evangelicum iilud erTatum , Multi sxnt 'vocati , 
pauci vero electi , tam alte illius animo insedit , ut modo in 
exiiium ire velle affirmaverit : et sic relicta sinistra , laetissime 
transfertur ad dexteram . Judex vero censebat, iterata jam 
quaestione non satis Novitiorum animos explorasse . Tertium 
eos interrogat , ea prius adjecta conditione : quod modo res- 
ponsum dederint, irrevocabile habendum , neque deinceps lo- 
cum fore mutandae sententiae . Ab illa tamen conditione, qui 
Judici assidebant, cito fugerunt . Nam siqui deinde consilium 
insequendi Patres mutare voluerunt, non modo eorum votis 
annuebant, sed ut efficerent hortabantur, urgebant , impelle- 
bant . Denique in triplicato illo examine , in quo tanquam 
violentissimo turbine vel unum stetisse , magis mirandum est, 
quam plurimos corruisse , ex omnium numero Novitiorum 
quadraginta in domum velle redire suam dixerunt : reliqui tri- 
ginta quatuor in exilium proficisci decreverunt. Illos apud se 
Judex retinuit , ut viaticum eis impertiretur ; hos durioribus 

t 2 ver- 



14$ De Viris Illustribus S.J. Lib. I. 

verbis a se dimisit. Permisit tamen, ut manticas cum libris, 
et exigua supellectili linea secum auferrent . 

Jam soi ad occasum propinquabat , et Novitii., cum ex 
ionga dimicatione se vapide haberent , et plerique a summo 
mane , nonnulli a proxima nocte nihil gustassent , animum ad 
focillandum stomachum intenderunt . Benefkentiae memores , 
quam sibi paucis retro diebus Franciscani Patres exhibuerant , 
eo primum confugiunt : sed quoniam > domo Superior abe- 
rat , inde ad Dominicanos accedentes , ab eis uncialem argen- 
teum recipiunt , qui prarsenti levandx necessitati, non parvo 
subsidio fuit . Deinde duos ipsorum mittunt , qui stipem 
per urbem cogant : duos item ad quserendum hospitium , in 
quo reflci possent , et curare per noctem corpora . Hi duo , 
diversorium quoddam ingressi , benigne ab hospita recepti 
sunt , quac cacteros etiam excepturam promisit . Sed vir ejus 
tum superveniens , et ira percitus , ad uxorem ait : Quid hoc 
egisti , demens ? Hos apud te recipias, qui ab omnibus ejiciun- 
tur ? Hinc potius in malam crucem abeant ; neque enim do- 
mus mea nebulonibus unquam erit perfugium . Abierunt illi 
taciti: nec multum progressi , mitiorem alium invenerunt hos- 
pitein, apud quem rem suam pacifice transegerunt . Inde re- 
vertuntur ad socios , qui ad S. Dominici consederant , ut pau- 
lulum ex praeterito conflictu respirarent . Sed hic etiam vulgus 
et singulos, et universos insolentibus modis exagitabat . Quo 
seminudi pergerent? rogabantur: omnium inopes rerum , et 
consilio maxime destituti ? Multo illos egisse prudentius , qui 
ab eis digressi , ad Parentum complexus reverti constituerant. 
Se prius in carcerem , aut in pracsidium compellendos , quam 
Jesuitas , quorum stulto amore desiperent , assequerentur . Eos 
denique , ut alia multa praetermittam , rebeiles in Regem , et 
in ipsorum Genitores crudeles, et inhumanos appellabant. 
Neque ab iis insectationibus , vel intra diversorium recepti , 
sese potuerunt eripere , donec Rosarium B. V. , aliaque pie- 
tatis officia , quas per impeditissimum diem persolvere non 
potuerant , inchoarunt : tunc enim ab eis molesti illi consilia- 
tores discesserunt . Interea piurimi civium adversam Novitiorum 
vicem intime dolebant : eosque novos veluti Telmos taciti de- 
mirabantur , qui sordidis vestibus plebis in se ludibria conci- 

ta- 



Emmanuel Cance/a . 



tabant, quac ipsi pro nomine Jesu patienter sustinebant. Sed 
quoniam in ea temporum calamitate afflictis Societatis Jesu 
rebus aperte favere , plenum erat aleac , nihil profecto miran- 
dum est , si Novitios , aut domi sux recipere , aut eos palam 
protegere non sustinuerunt . Multi tamen in cauponam, ad 
quam diverterant , cibaria non solum , et numos, sed vestes 
etiam aliquot submiserunt, quibus decentius operirentur. Cu- 
jus prxclari beneficii gratia non apud Novitios modo , qui eo 
usi sunt , verum apud alios etiam , qui deinde facti sunt con- 
scii , dum vifa comes fuerit, semper extabit. 

Postera die Novitii profectionem adornare cceperunt. Et 
quoniam jumentum reperire non poterant, cui sarcinulas suas 
imponerent , plerosque librorum divendere cogitabant ; cum 
ut expeditiores essent ad conficiendum iter , tum ut inde con- 
flata pecunia vix sumptibus inserviret . Id cum intellexisset 
civis quidam , Sebastianus nomine ( cujus cognomen in com- 
mentariis Novitiorum non reperi ) misericordia ductus , se Ju- 
dicem allocuturum promisit , ut plaustrum eis conducere per- 
mitteret, et syngraphum concederet , quem pridie Novitii a 
Judice postulaverant , nec obtinuerant. Dum igitur hac , il- 
lac cursitat , et nuspiam Judicem invenit , in Pr,efectum Licto- 
rum incidit , quem rogat enixe , ut Novitiis facultatem faciat 
conducendi plaustrum , cujus egebant maxime, et sarcinis, et 
debilibus imponendis ; tribus enim eorum ita male erat, ut pedibus 
ingredi difficile possent : simulque commeatum eis daret , quem 
Judex iis, qui domum suam revertebantur , sponte concesse- 
rat . Sed Accensus, quamvis multis rogatus, neutrum conces- 
sit: in duos potius Novitios, qui aderant , conversus , eorum 
coarguit stultitiam , qui tam obstinate Jesuitas sequi vellent , 
quos nusquam essent assecuturi, vel si- Sanctanderunf aliquan- 
do devenirent , quod ipse vehementissime dubitabat . Idem 
paulo ante venerat in diversorium , ubi Novitios acriter objur- 
gavit, quod eorum aliqui per urbem sine facultate quxritarent, 
et quod omnes fratrum appellatione uterentur, a qua prxce- 
pit , ut abstinerent. Illud etiam edixit, ut urbem ante meri- 
diem relinquant: si secus faxint, carcerem , et ergastula com« 
minatur: in discessu vero nec simul , nec eadem via procede- 
rent. Quanquam video , inquit, vos in perniciem vestram mi- 

sc- 



r 



150 Dc Viris Illustrihus S. J. Lih. I. 

serabiliter properare : aut enim a Prsetoribus urbium in cusro- 
diam velut errones conjiciemini ; aut si tandem , quod lrini- 
me spero , in portum evadatis , elapsa jam conscendendi occasio- 
ne , inde pedem referre oportebit , et longissimi molesriis iti- 
neris, atque inedia conficiemini . His Novitiorum antiquior ita 
respondit : Necessitate compulsos , ad victum emendicandum 
quosdam ipsorum prodiisse , quod egentibus ubique Jocorum 
licitum esse crediderant : quod si Paientix , ut ajebat ipse , si- 
ne Vicarii Episcopi, et Judicis venia id fieri non posse agno* 
vissent , eam utique petere non fuisse omissuros . Quod autem 
se fratres compellarent , non .esse admodum reprehendendum : 
cum • et ab Adamo omnes descenderent , et Christo , optimo 
omnium Parenti , fraternitatis vinculo essent conjuncti, £>uam 
sibi abeundi horam indixerat , pr^venturos potius, quam ex- 
cessuros . Caeterum itineris difficultates omitteret exaggerare : 
Deum , qui sibi mentem illam injecerat , suppetias quoque la- 
turum ad eas superandas , se minime dubitare . 

Omnia tamen ad debilitandos Novitiorum animos cons- 
pirare videbantur. Quoniam a civili potestate fidem publicam 
obtinere non poterant, duos mittunt , qui eam ab Episcopo 
petant . Is vero , ut pronum crat , ad Judicem hoc spectare , 
respondit. Sed vobis auctor sum, inquit , ut quam primum 
discedatisj alias quippe verendum est, ne in custodiam detru- 
damini . Inde digressi , in Centurionem incidunt , qui eis epis- 
tolam , quam Sanctandero habuisse affirmabat , Jegendam ob- 
tulit, in qua hxc erant: Patres Societatis , post longam in hoc 
Collegio inclusionem , vela tandem fecerunt in Italiam . His 
illi duo conterriti , properant in diversorium, et qu^ sibi con- 
tigerant, ad socios deferunt. Hi vero parum propterea com- 
moti , de duplici sinistro nuntio sic statuerunt : ob Episcopi 
consilium , profectionem quidem accelerandam ; ob Centurio- 
nis vero literas minime relinquendam : neque enim mirum es- 
se dixerunt, si miles stratagematis uteretur. Antequam disce- 
derent, ad salutandum eos venerunt aliqui ex illis , qui do- 
mum suam reverti constituerant : eosque stricte complexati , ut 
sui coram Deo memores essent deprecati sunt , atque inter ef- 
fusissimas iacrymas eis tenerrime valedixerunt : quibus satis si- 
gnifkarunt, a sequendis eorum vestigiis non tam ex animi sen- 

ten- 




EmmaHuel Cancela. 



tentia, quam incussis terroribus violenter recessisse. Post hsec 
Novitii ante meridiem illius diei , qui fuit Aprilis 22, pedi- 
tes , et suis onusti manticis , e diversorio bini processerunt , 
certo quodam loco extra urbem conjungendi. Sed ex illorum 
numero , qui pridie constantiam suam coram Judice probave- 
rant , quidam a propinquis , et notis per vim , ac fraudem ex 
itinere retracti : alii ex defatigatione contracto morbo retenti : 
nonnulli novis,quse postmodum occurrerunt oppugnatiombus, 
et quas modo persequi longum esset, a cseteris distracti. Vi- 
ginti admodum (quibus deinde Corunnise adjunctus fuit alius) 
omnibus superatis difficultatibus , Sanctanderum tandem victo- 
res ingressi sunt, et a Patribus cum ingenti gaudio recepti, 
cum iisdem in Italiam navigarunt: ibique dum stetit Societas , 
constanter omnes, ac lxtissime in eadem permanserunt . Post 
aliquot annos eisdem Rex Catholicus , quam caeteris e Soc. Je- 
su pensionem assignaverat , benigne concessit : ut vel hinc ap- 
pareat, quantum illi aberraverint , qui Novitiis ab exilii co- 
gitatione avertendis, Regis offensionem tam asseveranter ob* 
jecerunt . 

Jam vero Emmanuel Cancela ( cujus scribendse vitx oc- 
casione digressionem fecimus , quam multi nimis prolixam , ii 
vero, qui totam laborum seriem , quos Novitii perpessi sunt, 
noverint , justo breviorem existimabunt ) in his omnibus cer- 
taminibus constantiam , ac fortitudinem exhibuit plane mira- 
bilem . Antequam vix se committeret, ita erat affecta valetu- 
dine , ut reliqui Novitii mirati sint valde , cum eum quoque 
profectionem meditari intellexerunt : nec defuit , qui eum de 
impotentia admoneret, cum prxsertim ex oculis adeo labora- 
ret , ut lucem ferre non posset , et fistula nondum penitus 
coaluisset . At ille : Fateor equidem , me iter ingredi sine duc- 
tore non posse : sed ea est fratrum meorum caritas , quam 
bene perspectam habeo , ut eos me deducturos manu non du- 
bitem : sicubi torrens aliquis interciderit viam , ipsorum hu- 
meris me trajiciendum spero: et ubique meos gressus Ange- 
lus dinumerabit , ut eos offerat Christo , cujus ob amorem con- 
ficiendos decrevi . His, aiiisque verbis , celsissimi indicibus ani- 
mi , seipsum , et qui aderant , incitabat ad difficillimum iter 
impigre suscipif ndum . Et sane videtur Deus tam promptu:n 

ad 



9 



1 5 2 De Vms lllmrthm S. J. Lfh. L 

ad labores adolescentis animum non solum gratum habuis- 
se , sed etiam continuo remunerasse . Etenim pridie quam 
abeundum esset , contra spem omnem Medici , et quotquot 
eum superioribus diebus fnviserant, clare oculis perspicere re- 
pente ccepit . Atque hoc novum Domini beneficium , quod 
eo majus habitum est, quo magis prxter omnium accidit opi- 
nionem , novos ei stimulos addidit, ut ab institutae vitae ra- 
tione nullis aut laboribus , aut terroribus dimoveretur . Prop- 
terea in gravibus itinerum molestiis , et difficiilimis , quae ssc- 
pius occurrerunt oppugnationibus , ad Jesum respiciens ,quem 
sibi ab initio proposuerat imitandum, incommoda patienter 
tolerabat, et adversantium impetus sustinebat immotus. Saepe 
etiam haec secum reputabat, quae vel in probatissimis Je-gerat 
libris, vel in meditatione fuerat commentatus: Ne te labores 
frangant , quos pro Christo suscepisti : ipse vires suppetet ad 
sustinendum , et solatium , dum opus fuerit, immittet . Ne- 
que rursus homines pertimescas : hi enim corpus quidem di- 
vexare tuum poterunt, sed in animum fidentem Deo nihil un- 
quam efficient . 

Id eum tantummodo angebat , ne per longas itineris mo- 
ras serius veniret in portum , quam ut posset cum Patribus 
se mari committere . Proindeque quantum angorem excitaverat 
timor, tanta fuit ab expleto desiderio lactitia • Pridie Kal. Ma- 
jas Novitii ingressi sunt Sanctanderum , ubi Patres adhuc de- 
tinebantur inclusi, nec nisi octavo post die digressi sunt in- 
de . Et quanquam in Coilegium , quod unice optassent , rec- 
ta contendere non potuerunt; Judex tamen, quem ab Aula 
crediderim nova propediem expectare mandata , libere illis con- 
cessit, ut sibi diversoria quaererent apud cives. Id cum per 
urbem esset divulgatum , primores civium eos in domos suas 
certatim deduxerunt, in quibus per dies octo habiti sunt hu- 
manissime. Is, qui Cancelam excepit, sic illius consuetudine 
captus est , ut ejus modestiam , verborum gravitatem , atque 
animi fortitudinem mirifice ipse suspiceret, et apud alios prac- 
dicaret . Enimvero , ajebat hospes,in tenero , ac lenissimo ado- 
lescente pietatis , et constantiae exempla deprehendi , nihiio his 
inferiora , quae de viris sanctitate conspicuis ab ipsorum His- 
toricis recensentur . Salutem , atque adeo vitam iile suam parum 

pen- 



Emmanuel Cancehi . 



pemi habet , dum ne a suis in Christo fratribus dissocietur , 
qui sibi cariores sunt Matre sua . Sic opcimus ille civis prx- 
cipuac laudi tribuebat , quod jam alii temeritatem , alii stulti- 
tiam , alii etiam impietatem appellaverant . Tam varii scilicet 
sunt hominum sensus! tantumque profecto interest, quo ipse 
comparatus sis animo , ut alterius mores, et actus aut vitu- 
peres, aut extollas ! 

Quoniam Judex Novitiis nondum aperte significaverat , 
essentne sibi sumptus ad maritimum iter suppeditandi, hoc il- 
li obstaculum amoliri , qua ratione poterant , decreverunt. Et 
quanquam aliqui cives , qui tam invictam in ea xtate constan- 
tiam , tam eximium religionis studium admirabantur , id No« 
vitiis receperant; nisi Regis vetitum intercederet , se navem , 
et quxcunque sibi opus essent, apparaturos, ut cum Patribus 
transmitterent in Italiam ; illi tamen stipem potius rogare cons- 
tituerunt. Sed iis, qux Palentia; contigerant , edocti , prius ab 
Episcopo , et Judice facultatem petierunt, quam uterque H- 
benter concessit . Et lllustrissimus quidem Fpiscopus iis, qui 
ad eum accesserant, benignissime exceptis : Ut summx , dixit, 
temeritatis foret, in perpetui xrumnas exiji sese sponte sine 
Dei vocatione conjicere , ita maximx laudi , ac felicitati tri- 
buendum puto , ob exilii calamitates a sequenda Dei voce mi- 
nime deterreri. Admonuit eos deinde, ut ad emendicandum 
Sacerdotes duos asciscerent, quorum adjuti commendationibus 
majorem pecunix summain colligerent: ipseque liberalissimus 
Praesul argenteos 150 illis donavit. Duobus igitur templi ma- 
ximi Canonicis , qui munus hoc libenter susceperunt , comi- 
tes dati sunt duo Novitii , quorum alter Emmanuel Cancella , 
ut pro solvendo naulo collectam facerent inter cives . Sed huic 
postulationi non diu fuit insistendum . Etenim Judex paulo post 
certiores eos fecit , Regem iis , qui in exilium ire vellent , na- 
vem , et victum concessurum ; illis vero , qui redirent in pa- 
triam, viaticum pro locorum longinquitate donaturum : quare 
ipsimet edicerent , utrum mallent . Idem jam septimum roga- 
bantur. Sed modo Novitii omnes unanimi sententia dixerunt : 
Hanc esse votorum summam , ut cum Patribus in exiiium 
abeant : ea de causa plures quinquaginta leucas per innumeras 
difficultates a et gravissima incommoda hactenus confecisse : ita- 

* quc 



i$4 



De Viris Illustribus S. /. Lib. L 



que Regi maximam habere gratiam , qui sibi quod reliquum 
erat itineris ea concessione facile redderet . Post hxc ad quos- 
dam scripserunt, qui propterea ab ipsis discesserant , quod de 
assequendis Patribus desperarent, atque in discessu quasi per 
jocum dixerant : De vestra cum Patribus conscensione certio- 
res nos, quaesumus , per literas reddite . 

Judex , Novitiorum audita responsione , permisit eis , ut 
paulo ante Patribus adjungerentur , quam ad naves essent itu- 
ri. Nihil illis optatius, nihil iis poterat esse jucundius . No- 
nis itaque Maii post meridiem viginti Novitii Collegium subie- 
re Sanctanderense, ubi mutuos inter amplexus , et iteratas gra- 
tulationes ab omnibus Sociis , qui ibidem detinebantur , excep- 
ti fuere lactissime . Id vero Novitiorum gaudium cumulatius 
explevit , quod ipsorum Magister vestimenta Societatis insi- 
gnia , hac illac inter Provinciac Socios diligentissime conquisi- 
ta, statim eis dedit induenda . Erant quidem illa jam vetera, 
et commissuris interpolata non paucis: sed non ideo minus 
sibi pretiosa, quippe quibus et religiosi admonebantur status , 
et sux victoriac . Detritas illas tunicas exosculati sunt sxpe , 
palamque professi sunt, quotquot pro iis obtinendis Jabores, 
terroresque pertulerant , levissimos jam reputare prae liquidis- 
simo gaudio, quo tum eorum corda exultabant. Emmanuel 
Cancela, quem per integrum mensem timor ille solicitaverat , 
ne non mature Socios assequeretur , resumpta jam veste , quam 
per vim ponere coactus erat , et adepta fratrum societate suo- 
rum , visus est revixisse . 

Eodem die sub vesperum processerunt ad mare , conscen- 
sisque navibus , ante novas lucis ortum solverunt in Italiam . In- 
ter navigandum majus iaborum pondus, quam alii multi , susti- 
ncre debuit Emmanuel ob ejus imbecillam adhuc valetudinem , 
qux illum et maris, et temporum injuriis reddebat opportu- 
niorem . Sed qui graviora jam xquo animo tulerat, haec mo- 
do ferebat acquissimo . Nihil propterea de consuetis pietatis ope- 
ribus practermittebat , quac oinnia , siquis alius , peragebat dili- 
gentissime . Nec parum , ad tirocinii mores vel in medio mari 
tenendos , id contulit , cmod Novitii omnes eandem navem con- 
scenderunt. Nam etsi, Judex ihitio binos per singulas naves 
decreverat dispertiendos , tandem eidein cunctos imposuit , ubi 

sub 



Emmanusl Cancsla . 



*?5 



sub optimi disciplina Magistri religiosa: vitx normam obscr- 
varunt. Sed hxc ad tirocinii leges magis exigi ccepit, curn 
Calvium devenissent . Hic enim post primos fere sexaginta dies , 
qui turbulentissimi fuerunt ( in quibus etiam Emmanuel nos- 
ter laborum particeps fuit , quos alibi memoratos , nihil itera- 
re nunc attinet ) Probationis domus , quantum difficultates exi- 
lii patiebantur, optime fuit constituta. In ca sui fervorem spi- 
ritus sic instauravit EmmanueJ , ut quanto corpore debilior 
crat , tanto esset animo novis virtutum accessionibus vegetiore . 

Exactis jam biennii probationibus, antequam religiosa vo- 
ta conciperet, rogavit eum Magister ( sic enim Roma fuerat 
imperatum ) deliberatumne sibi esset , vitam in Soc. Jesu de- 
gere vel in mediis , qui jam tum aderant, aut aliis, qui pos- 
sent obvenire, laboribusP Cum enim rerum nostrarum status 
admodum comrrutatus fuisset , arquum visum est Superioribus, 
eam animi comparationem ab iis , qui denuo adlegcrentur , exi- 
gere . Respondit ergo Cancela , nullis incommodis , nulla Ia- 
borum mole, Deo adjuvante, a Soc. Jesu discessurum , qui 
pro ea obtinenda tot jam , ac tanta perpessus erat, ut gravio- 
ra sibi evenire vix possent. Scio equidem, in eo dando res- 
ponso , non fuisse Cancelam singularem : alii enim quinque , 
qui vota sua eodem die nuncuparunt, iisdem fere verbis res- 
ponderunt . Sed cum eorum singuli , remotis arbitris , rogati 
fuerint , uniuscujusque responsum esse non sinit xque lauda- 
bile . Jam ab eo die , quo se Deo devovit ( is fuit 2 1 No- 
vembris anni 1767 ) adeo prseclare secum actum esse putabat, 
ut laborum memoriam abjecerit, quos adhuc ea de causa su- 
bierat, et quos eo beneficio satis superque repensos fuisse af* 
firmabat. Id llle , dum vita mansit, tanto habuit in pretio , 
ut post sacrum Baptisma , nihil prarstanthis existimaret , in eo- 
que spem maximam obtinendx salutis reponebat . Cum autem 
ipse religiosa: vitx statum jure ac merito plurimi faceret,ma- 
jorem in modum admirabatur , atque intime dolebat, quoties 
aliquos resciret , exilii calamitate deterritos , a Societate defe- 
cisse . Illorum etiam recordatione angebatur , qui secum olim 
tirocinium ponebant , ac tandem molestiis , ac difficultatibus 
fracti , in domos suas discesserant : Deumque pro ipsorum fe» 
licitate, qux sibi maxime cordi erat, frequenter deprecabatur . 

Mi- 



i5<5 Ds Virls Illustribus S.J.Lib.I. 

Mirifice contra cxultavit, cum Aragoniae Novitios, ventorum 

vi Calvium delatos, allocutus est, ab eisque didicit , quanta 
et ipsis superanda fuerunt obstacula , ne ab instituto vitx cur- 
su deflecterent . 

Probationis relicta domo, in eam pertransiit , qux juven- 
tuti praeceptis Philosophicis imbuendac fuerat destinara . Hic 
brevi magnos in literis progressus fecit, ingenii ejus supplente 
vi , quod studendi assiduitate non poterat . Illud enim ulcus , 
quod pridem in guttur eruperat, ccepit hic recrudescere , et 
huir.orem modo in oculos, modo in ipsum guttur tam acrem 
immittere , ut frequenter obstipa ,et rigida cervice cogeretur ince- 
dere . Solicita Superiorum cura nihil prxtermisir, ut quantum Cal- 

vii fieri poterat , Emmanuelis saluti diligentissime consuJeretur • 
Et jam Chirurgi cujusdam industria , qui ei manus admoverat, 
non parum inceperat subievari , cum repente Hispani omnes 
e Soc. Jesu , qui exulabant in Corsica , GaJlorum advenienti-' 
bus copiis , in Liguriam jussi sunt transfretare : unde , qux 
paulo ante inchoata , recte procedebat Emmanuelis curatio , 
penitus fuit abrumpenda . Enimvero videtur Deus voluisse , ut 
Cancela doctrinam ex cathedra tantum crucis audiret , solam- 
que patientix scholam frequentaret : dum ea, qux pro iJIius 
curanda valetudine tentabantur, omnia novis supervenientibus 
difficultatibus necesse fuit intercidi . 

Dum Calvio Bononiam venit, iter habuit, locorum qui- 
dem intervallo non admodum longum : sed primum sestuosi 
maris agitatione molesta , deinde diuturna in portu , et Lcemo- 
comio Genuensi mora, postremo asperrimorum trajectu mon- 
tium in paucis difficillimum . Propterea cum ad Lavinum in- 
ferius in agro Bononiensi pervenit, noxius illius ulceris hu- 
mor multo quam antea magis efferbuit . Et primis quidem die- 
bus oculos ingenti cum orTensione occupavit : deinde vero acri- 
us in collum descendens , in maximum tuber excervit, unde 
febris fuit excitata , qux deinceps nunquam eum dimisit. Haud 
facile dici potest et quale tormentum per quadrimense spatium 
pertulerit s et hoc iosum quam invicta constantia toleraverit . Tu- 
ber iilud ferro semel , iterum, ac tertio fuit incidendum: et 
ejusdem medicatio semel quotidie cum acerbo doloris sensu 
nebat. Sed iilud longe acerbissimum , quod ultra trcs men- 

ses 



Emmanuel Canecla . 1^7 

ses eodem situ , eoour nimium incommodo, ita jacuit in lecto, 
ut alidrsum converti non posset: et quoties alterius ope din o- 
veretur, pungentissimis dolorum aculeis excruciabatur. Hinc 
tofo passim sauciatus est corpore , totocue fere dolebat , sed 
maxime capite , quod tamen sinpulari Dei bentficio vel irtt r 
acerrimos dolorum mor c us expeditam mentis aciem sibi sem- 
pcr reliquit : eamque ipse opportunis commentationibus exer- 
cebat , ut se ad egregios virtutum actus excitaret. In tam lon- 
ga laborum serie cibi appetentiam non amisit : sed Medicorum, 
et Chirurgi consiho tam modico victu, et tam insipido refi- 
ciebatur, ut id non minimum fuerit incommodum, quod in 
diuturna aegrotatione sustinuit. 

Hos corporis sui cruciatus invicto animi robore perfere- 
bat. Nam cruentas Chirurgix operationes , quasi in alimo 
•corpore efficerentur , perinde toleravir. Reliquas gravissimi 
morbi molestias tranquillo , lietoque animo tuJit . Eamque ani- 
mi tranquillitatem ex quorumdam axiomatum meditatione tra- 
hebat , qux firmissime illius inhaeserant menti. Solitus erat 
dicere , nonnullas Thomac Kempensis sententias , quas olim si- 
ne speciali animi sensu relegerat , easque prsesertim , quibus 
adversorum utilitas commendatur , modo sibi tanta cum coe- 
lesti luce obversari, ut omnem dolorum eriperent acerbitatem . 
Rectori suo , dum eum inviseret , dixit : Illa me cogitatio su- 
pra modum recreat, et in spem divinae bonitatis erigit singu- 
larem, a.d prxsentes angustias propterea devenisse, quod in 
Hispania non manserim, recenti adhuc fistuU medtcinam fac- 
turus , ne Deo in Societatem , atque adeo in exilium vocanti 
surdas praeberem aures . Dulce profecto mihi est tam sancta 
pro causa procul a patria mori : habemus enim Deum remu- 
neratorem, qui sibi famulantium officia lcngissime superat in 
retribuendo . 

Multa per dies singulos horarum spatia , nec pauca per 
noctes illas , in quibus nimium contuso corpore somnum ocu- 
lis suis videre non poterat, suavissimis lmpendebat coiloquiis 
cum Beatissima Virgine , ac S. Aloysio , quibus a puero sin- 
aulari devotionis studio addictus erat . Sanctissimae Deigenitrici 
p.seter plurimas preces , alia etiam difficiiiora exhibebat obsc- 
quia , quantum per aegram valetudinem sibi liceret . Assiduam 

S. Alo- 



4 



i 5 ? 



Dt Viris Jlhstrihus S.J. Lik I. 



S. Aloysii memoriam retinebat , nullu^que sermo sibi jucun- 
dior, quam si ageret de illius virtutibus , et excellentiis . In 
ejus etiam honorem toties ouoridie Dominicam orarionem , et 
salurarionem Angelicam recitabat, quot annos Aloy^ius vixe- 
rat in Societate : in quo sane amcrem suum et in benignissi- 
rr um Patronum , et in suam parirer vocarionem signifkabat . 
Diu , rrultumque desideravit aliouid ex ejusdem reliquis habe- 
re: quod cum obtinuisset, sacpissime sacrum pignus veneraba- 
tur , magnaque fiducia opem Angelici Juvenis pro recuperan* 
da valerudine implonbat. Id vero sic efficiebar , ut de orrni- 
moda prcpriae voluntatis cum divina conformarione nihil de- 
tracrum vellet: unde ferventibus suis precibus illud plerum- 
que subjungebat : Fortasse meus AJoysius aliam longe prxs- 
tantiorem gratiam impetrare rnihi vo!et,ut me secum in coe- 
lestem patriam deducat,ubi dolores nuJii sunt, nulli Jabores . 
Aliquando cum Superiore colloquens : Quid,dixit Emmanuel, 
in S. AJoysii cultum effici per me porerir , ut iJIe mihi aut 
salutem obtineat , aut perfectissimam cum Dei voJunrare con- 
sensionem? In id ille ouidem propendebar, ur in gradum 
Adjutorum temporalium descendtns, quod reliquum vitx fo- 
ret, in ecdem Societati deservirer : idque adjuncta voti reli- 
gione conflrmare cupiebar: sed cum hoc Superior , et Con- 
fessarius minime probassent, suam in id animi propensionem 
obtulit Aloysio . Biduo ante quam animam agerer, coram 
Rectore suo in haec verba saepe prorupit : Sancrum # Aloysium 
cum ingenri animi mei gaudio brevi me visurum spero : quo- 
niam aerernam obrinere saJurem firmissime confido ; priinum 
ob merita vitae , passionis , et mortis Jesu mei ; deinde quia 
letalem hunc morbum idcirco contraxi , ne divinas iJlius voci 
resisteremj ac denique, quoniam ut tam assiduos, et acerbos 
dolores patienter ferrem , ipse me misericorditer copiosa sua 
gratia prarvenit . 

Non propterea naturaJem mortis horrorem aliquando non 
sensit . Sed verbis illis Domini morituri : lu mtnus tuas , Do- 
mine , commendo spiritum meum: itemque illis : Non mea , 
sed tua 'voluntas fat: atque aliis similibus iterandis, ac medi- 
tandis, timorem iJium ita superavit, ut mortem jam sereno 
aspiceret vultu , imo etiam ad properandum invitaret, saepius 

cum 



HmmAnuel Caneela . 



cum Anostolo clamans : Cupio dissol^i , et esse cum Christo. 
Et hoc pio desiderio in dic Ascensionis Domini vehementius 
exarsit . Ad imitationem quippe aliquam S. StanisJai, qui vi- 
tam in Assumptionis Deiparae, ut optaverat, clausit, suam 
etiam ipse in triumphali Christi Ascensione libentissime finis» 
set . Et quanquam paucis dum superstes fuit diebus , tamen 
ab illo die ferventiorem quendam religionis spiritum Deus 
infudisse sibi videtur erga sanctissimum Triadis individuae mys- 
terium , quem ille frequentibus fidei , spei , caritatis, et ado- 
rationis actibus expromebat. Jam inde ab initio morbi feli- 
cem ad mortem obeundam sese cceperat comparare : at pon- 
quam Medicorum judicio salutis fuit spes omnis sublata , nul- 
li locum dedit cogitationi, qux Deum , divinave proxime non 
attingeret. Et cum liberum rationis usum ad extrem<in usque 
spiritum retinuisset, pretiosa postremi temporis momenta uti- 
lfssime impendit . 

Sjep^, sui Rectoris auctoritate intefposita > a condiscipulis 
petiit, ut pro se divinam inpense misericorJiam implorarent: 
ut enim magno eos amore prosequebatur, sic etiam eorumdmi 
precibus quam plurimum fidebat . Longa quotidie cum Confes- 
sario sqo serebat colloquia, quibus ad omnem virtutem exci- 
tabatur, et interdum m hec erumpebat: Ljetissinas propte- 
rea morior , quod in Societate Jesu morior: et p ems pur- 
gantis ignis , quis valde revereor , minumdis mihi fore con- 
fido meorum objectu dolorum , quos Domino simul cum illis 
offero,quos ipse pro me tulit in cruce. Sed ad bene morien- 
dum nulla re fuit magis adjutus , quam frequenti Sacramen- 
torum usu , quibus animum et a contractis maculis repurga- 
bat , et ad patientiae , ceterarumque virtutum actus ferventer 
exequendos roborabat . Vehementiores quarumdam noctium 
dolores ideo aegre ferebat , non quod ea nocte male suo cor- 
pori fuisset , sed quod animum mane coelesti dape recreare 
non posset: quanquam et hoc ingratissimum sibi jejunium 
frequenti communione spirituali compen^abat . Iilud nec im- 
roerito multis visum fuit admhandum : tenerioris conscienti-e 
adolescentem , qui sxpius in prolixx infirmitatis decursu pia- 
culares flammas expavescere significaverat , tanta nihilominus 
animi pace , ac tranquillitate fuisse perfruitum , ut nullis scru- 

pu- 



i6o De Vifis lllustribns S.J. Lih. h 

pulis angeretur : quod ille beneficium Deipara: Virgini , et S. 
Aloysio tribuebat acceptum . 

Longo igitur, et molesto morbo parientissime tolerato, 
quo tanquam aurum excoctus fuit , et purgatus : solemnibus 
divinorum praesidiis instructus : aniinae sux commendatione at- 
tentissime , ac devotissime audita : cqm prius veniam a Ma- 
gistro suo , et Ministro domus rogasset humiliter , vitam suam, 
quam Deo jam tum devoverat , cum expulsus fuit ab Hispa- 
nia , inter acerbos dolores , et fervidos virtutum actus amisit 
VII Idus Maii, anni MDCCLXIX. Vixit annos undeviginti, 
menses quinque , dies octodecim . Bonus cunctarum illius vir- 
tutum odor , fortitudinis maxime , quam in retinendo vitas ins- 
tituto ; et patientix , quam in gravissimis acerbitatibus tole- 
randis luculenter exhibuit, ad plurimos magno cum ipsorum 
fructu pertransiit. Multi enim ad initam vitx rationem quae- 
vis inter incommoda servandam, ex Emmanuelis exemplo 
majorem in modum sunt confirmati: alii ob gratam optimi 
adolescentis memoriam , nonnihil ex iis , qua: illi usui fue- 
rant, habendum sibi petierunt . Sepultus est in tempIoS. He- 
lenac de Secerno, in quod ante mensem Emmanuel Lanza 
fuerat illatus : ut qui , dum viverent , pro Dei voce sequen- 
da pari decertaverant studio, in eadem quoque sede quiesce- 
rent contumulati. 



jo. 



JOSEPHUS JOACHIMUS ECHAURIUS. 



Xs patrjam habuit Tafallam Navarrac urbem , in qua natus 
est anno 1735, die 28 Martii . Parentes ejus , religione non 
minus , quam opibus divites , filium christiane , ac liberali- 
ter educarunt. Et quoniam virilem aliam prolem superstitem 
non habebant , Joachimum , quem ad tuendam , et augendam 
opulentx domus conditionern destinabant , Pompelonem mise- 
runt , ut artis mercatorix principiis apud magnarium quendam 
negotiatorem imbueretur . Inde domum regressus , Patrem suum 
in domcsticis negotiis sic adjuvabat , ut simul mercaturam aliam 
faceret longe pretiosiorem . Octavo quoque die sanctissima 
percipiebat mysteria tanto pietatis fructu , ut in ultimx ado« 
lescentix fervoribus vitam inter populares suos ageret morum 
honestate commendatissimam , Et ex illo frequenti rerum di- 
vinarum usu sic a mundanis abhorrere jam cceperat , ut iis 
tandem nunrium remittere , et Societati Jesu nomen dare de- 
crevcrit. Id ille per literas tum maxime agebat,cum ejus Pa- 
ter huptias ilii conciliabat, qux familix decus , et fortunas au- 
gerent". Unde contigit , ut Pater et fiiius , cum inter se non- 
dum communicassent , suum uterque consiiium eodem fere 
tempore maturaret . Nam Pater eo rem jam deduxerat , ut 
futurx sponsx Genitor ad eum advenerit , ut cum ipso de 
spdnsalium conditionibus pacisceretur . Sed Joachimus eodem 
die Patrem suum certiorem effecit, se prorsus alienum esse 
ab uxore ducenda, et petitionem Soc. Jcsu in eum locum 
jam adduxisse , ut illam bona cum ipsius venia propediem 
obtinere speraret. Boluit intime Patri tam firma , nec opina- 
ta filii denuntiatio , quippe qua domestici splendoris augendi 
spem maximam frustratam videbat . Non ideo tamen excan- 
duit in filium, neque viam illam inivit , qua multi per speciem 
explorandx fliiorum vocationis, eos ad liberiorem vitx ratio- 

x nem , 



i6z T)e Viris lllustribus S.J. Lib. I. 

nem, hoc est, ad manifestam adigunt ruinam. Sed cum es- 
set vir antiquac probitatis , id consilium in arena cepit , quo 
nihil est ad recte deliberandum accommodatius . Civem illum , 
qui ad stipulandas connubii pactiones venerat , in domum su- 
am re infecta dimittit: et ipse Pompelonem recta digressus, 
Exercitiis S. Ignatii sedulo incumbit , sacrisque meditationibus, 
et precibus id exequi animum inducit, quod acceptius Deo 
fore cognoverit . Postremo commentationum die literas ad filium 
mitth , quibus eum monet , licere sibi perfkere , quae agere 
destinaverat : itaque , dum ipse domum veniat , paratus sit 
proficisci ; se enim illius votis nullam velle moram injicere . 
Lxtus eo nuntio Joachimus profectionem parat,etquo Pater 
equo domum revehitur, Pompelonem profectus, post non 
multos dies domesticis Adjutoribus Societatis annumeratus est 
22 Martii anno 1750. Nec voluit, in tirocinium proficiscens, 
vel modico uti diverticulo , ut patriam reviseret . 

Inter Novitios constitutus , multum ex judicii , qua pol- 
lebat, maturitate fuit adjutus, ut majores in virtute faceret 
progressiones . Pietatis operibus jam ante assuetus , magna nunc 
animi propensione ferebatur in eas spiritus exercitationes , qua: 
probandis , excolendisque tironibus institutx erant , easque non 
minore cum fructu peragebat. Hinc enim pervigilem suorum 
sensuum custodiam, solicitam in exequendis mandatis diligen- 
tiam , modestiam in rebus omnibus , secum severam , cum 
aliis comem , ac suavem agendi rationem didicit observare . 
Atque ab eo vitx tramite, quem coepit initio terere , paucis 
quos in Societate degit annis , nunquam derlexit . Post tiroci- 
nium , in CoIIegio Villafranchensi ludi Magistrum egit, ubi 
teneris puerorum animis prima christiansc pietatis semina 
simul cum primis literis diligenter ingessit . Hic a Patre suo 
literas accepit, quibus rogabatur, ut , siquid numorum sibi 
opus esset , palam ediccretj libenter quippe, et copiose sibi 
subveniendum , ut valetudinem , qux debilitari jam cctperat , 
melius tueretur . Sed Joachimus Patri respondit : sibi et be- 
ne , ct male valenti ob providam Superiorum curam nihil 
deesse: quare gratissimum sibi facturum , si quam pecunix 
summam suis commodis destinabat, illam in pauperes eroga- 
ret . Hoc ille modo, dum religios^ consulit pauperuti, non 

mo- 



Josephus Joclchimtis Echaurius . 



mcdicum etiam sux caritatis specimen dedit . 

Cum esset in expediendis negotiis , rationibusque sup- 
putandis satis exercitatus, Vallisoletum deinde missus fuit, 
ut Provinciae Procuratorem adjuvaret . Cujus muneris dum partes 
omnes , sui semper simiJis , solicite adimplet , domesticis pariter, 
et externis abunde in omnibus satisfecit . Quotidianis reJigio- 
s:e vitx functionibus promptissime aderat , et invaletudinis in- 
commoda studiose dissimulabat, ne communibus legibus circa vic- 
tum , et somnum , carteraque discipJinsc onera solveretur . As- 
siduus erat in sui muneris occupatione , a qua non nisi obc- 
dientia: , vel caritatis , aut pietatis impulsu discessisset . Ete- 
nim a circuitionibus , et colloquiis superfluis prorsus alienus, 
in aliorum habitacula pedem non inferebat , nisi ut acgrotan- 
tes inviseret , vel ea, quae oflficii sui erant, pertractaret . So- 
Ius intra cubiculum manere gaudebat , atque item cum Deo 
ante illius aras frequenter agere . Unde vox illa inter domes- 
ticos jam invaluerat , Joachimum si minus in cubiculo repe- 
riretur , in templo certe inveniendum, ubi longa orationi 
dabat spatia . Quanquam et a templo discedens , non omni^ 
no ab oratione cessabat : secum enim habitans , frequentem 
ad Deum , Deique Genitricem recursum habebar, ut sibi be- 
ne omnia succederent . Quoties horologium insonuisset , quan» 
tumvis rebus aiiis esset implicitus , Angelicam salutationem 
adeo reverenter pronuntiabat, ut quendam e seculo adolescen- 
tem, qui eum observavit, in admirationem traxerit haud exi- 
guam : simulque piam illam deprecationem adjungebat apud 
Hispanos usitatissimam : Lauda Deum jjttgiter , Maria : Nec mc 
sinas , Deutn optimum ojfendere . His , aliisque jaculandis in coc- 
lum aspirationibus , conceptum ex meditatione fervorem ale- 
bat interdiu , ne variis , quibus distinebatur , occupationibus 
extingueretur . Ea quoque de causa magnam et in loquendo, 
et in aspiciendo circumspectionem observabat , omnesque ejus 
actiones humilem , et pietatis studiosum hominem exhibebant, 
talisque audiebat ab illis , quibuscum egisset aliquandiu . Apud 
Causidicos , et alios Vaiiisoletanae Curia: Ministros , quos fre- 
quenter ex ofiicio conveniebat , magno erat in honore : et eo- 
rum quidam sxpius auditus est dicere,se Fratrem Joachimum, 
suam venientem in domum , non posse , quin venerabundus 

x i ex- 



164 L)e Viris Illustribus S. J. Lib. I. 

exciperet ob singularem ejus modestiam , et circumspecrum 
sgendi modum ; simulque illum jucundissime ausculrare Io- 
quenrem , quoniam perspicue omnia exponeret , quae ad se re- 
ferenda derulisser . Alius quidam ex ordine Senatorio solitus 
erat dicere, quoties Joachimum videret , eumque alloqueretur , 
toties sibi Novitii Villagarsiensis speciem exhiberi . 

Hanc vitae rationem insecutus , Vallisoleti mansit , donee 
missus est in exilium . In eo , prxter solicitum agendi cum 
Deo studium , insignem quoque patientiam , et caritarem exhi- 
buir : hanc quidem frarribus suis , quibuscunque rebus posset, 
diligentissime deserviendis : illam vero magnis exilii calamita- 
tibus acquissimo animo rolerandis . N-que illa tantum , q\ix 
sibi cum caereris fuere communia, sed alia eriam graviora per- 
ferenda fuerunt incommoda . Dum iter per iEmiliam ag'"t , et 
a Castrofranco in proximum S. Joannis oppidum proftciscirur, 
Rhedarius dum scuticam ad incirandum equum inflecrit , Joa- 
chimi faciem per incuriam ira sauciavir , ur post gravissimos 
ex inflicra plaga dolores , alterius oculi lumen amiserit . Sed 
acerbum hunc casum , et graves prolixx medicationis moles- 
tias mirabili pace , summaque animi tranquillitare susrinuir . 
Parem etiam mansuetudinem exhibuit in quibusdam aliis con- 
flictibus sane arduis, qui sibi acciderunr , in quibus non aliud 
commoti animi dabat indicium , nisi pacate in li.sc verba erum- 
pebat: Ego certe his rebus ansam non pnsbui : Deus utique 
ita disposuit , et pro ipso patienter , quidquid evenerir , feram . 
Hanc in adversis constanriam ex frequenri cum Deo consue- 
tudine hauriebat . Cum enim expletis domi exercitiis animi sui 
fayies non expleretur, quotidie mane , ac vesperi curn Supe- 
rioris venia prodibat in templum , ubi multas ducebat horas 
coram venerabili Sacramento . Sic ille ad extremum se com- 
parabat agonem , quem fere post annum ab lllius in oppidum 
S. Joannis adventu subire debuit . 

Coeperat jam in Hispania ex lsesione pectoris laborare . 
Nunc vero moiestiis itinerum , et exilii incommodis ita peri- 
cuiosus ille morbus invaluir , ut frequentius , et copiosius quam 
antea sanguinem vomeret : indeque febricula exarsit , qux post 
bimestre spnrium eum lenre consumpsir . Novit ipse continuo, 
dies suos in lcngum duci non posse : itaque , cum longioris 



Josephtts Joctchimus Echdurius . 165 

vitae non sp^m modo , sed desiderium etiam abjecisset , torus 
in eam cogitationem incubuit,ut ad bene moriendum sese dis- 
poneret. Quam didicerat in religiosae vitae decursu terrenarum 
rerum fallaciam, et coelestium inenarrabile pretium , aliaque chris- 
tiana: sapientiae recolens documenta , suum ad expetenda futura 
bona , pra:sentiaque despicienda spiritum inflammabat . Frequen- 
ter in manus assumpta cruce , unde Christus pendebat , lon- 
ga cum eo , suavissmaque habebat colloquia , immensam illius 
clementiam implorans , et vitalia vulnera tenerrime deoscula- 
tus. Et quanto febrilis acstus vires sui corporis magis absume- 
bat in dies , tanto ille ardentius dissolvi cupiebat , et esse 
cum Christo. Denique appropinquantem mortem tam sereno 
vultu, atque immoto animo aspexit , ut Medicus qui ei ade- 
rat, constantiam hominis collaudaverit , cui mors in medio 
vit* cursu ( quartum et trigesimum agebat annum ) non ama- 
ra , sed amata esset. Obik in oppido S. Joannis prope Bo- 
noniam anno 1769, in natalitiis SS. Apostolorum Simonis , 
et Juda:, quos ille prarcipua religione venerabatur , propterea 
quod eo primum die petitionem Societatis iniisset : quam dein- 
de assecutus in magnis Dei beneflciis connumerabat , eamque 
semper maximo habuit in pretio. Morti jam proximus : Si 
nossent ii , dixit , qui Religionem deserunt , quam sit jucun- 
dum cum veste Societatis occumbere , illam proculdubio pluris 
haberent . Qux quidem morientis verba et audientes in pro- 
missorum fide scrvanda confirmarunt, et legentibus solidam 
Joachimi virtutem ostendunt; cum perpetuo constet experi- 
mento , iis tantum religiosa: vitac jugum suavissimum esse , qui 
eidem prompto , ac libenti animo colla submittunt . 



\6r> 



AUGUSTIMUS GARDAVERAZIUS. 



J£fs ; vitam , ut est apud S. Augustinum , pncr d ploratu Uf 
cipit , Tropheta calamitatis ; infantulus tamen Cardaverazius , 
qui primam lucem aspexit Hernanii Vardulorum oppido, 28 
Decemb. 1703, cum postridie lustralibus aquis elueretur , nul- 
lum sub anni statione frigidissima ploratum emisit: sive id il- 
lius tribuendum sit indoli, quam mitissimam fuisse videbimus ,* 
sive quod puer non ad xrumnas , sed ad multam sui , suacque 
gentis felicitatem oriebatur ; scu denique Deus illi lacrymas re* 
servaverit, ut olim copiosius aliorurn peccata defleret. Quid- 
quid illud fuerit, qui tum aderant, rem merito sunt admirati : 
et qui puerum e fonte levavit, quasi futurorum praescius, ex- 
clamavit: Is , qui modo mortuus videtur, aliquando prodigiis 
inclarescet . Qux verba Pater infantis tam alte in animo suo re- 
posuit, ut post longum annorum tractum ea jucundissime com- 
memoraret , cum aliquem mirabilcs prxdicationis fiiii sui fruc- 
tus commendantem audiret. 

Paulo post .Augustini ortum nobiles Parentes ejus, Herna- 
niensi relicto domicilio, sedem in proxima S. Sebastiani urbe 
constituerunt . Hic illius Mater,lectissima femina , puerum a te- 
neris annis sedulo ad pietatem effinxit. Et cum iiie maternis 
consiliis facilem , ac sequacem animum exhiberet , coepit jam in- 
de a pueritia non flores modo pulcherrimos, sed uberes etiam 
fructus proferre virtutum . Puerilibus spretis nugis , honestis cc- 
cupationibus , et christianae professionis operibus , tanquam vir 
esset, delectabatur. Cum elementario dimittebatur e-ludo ,gra- 
tissimum sibi erat templum subire, et preces ante B. Virginis 
iconem suppliciter fundere : quem morem tum etiam retinuit, 
cum deinde latinis literis in Collegio Societatis diligentem ope- 
ram dedit. Nec temere cum aequalibus vagantem iilum offen* 
disses : sed a schola in templum , a templo in domum 'recta 

dis- 



Aiigitsthius Carda^verazitis . !5<7 

discedebat , ubi nova in Matre , ac sororibus inveniebat ad vir- 
tutern incitaraenta . Quanquam decerni vix qucat, illxne magis 
Augustinum ad consectandam pietatem juverint, quam fuerint 
ab ipso vicissim adjutae. Una certe sororum multis post annis, 
cum praeclara sui fratris exempla recoleret , eum jam usque a 
puero sanctum ftjisse affirmabat • Nec domesticis modo , sed extra- 
neis etiam carissimus erat, cum ob tranquillum ejus ingenium, 
ad optima quacque propensum, tum ob modestiam vultus vir- 
gineum quiddam spirantis , quod intuentes illiceret , simulque 
componeret ad pudorem . 

In extrema pueritia, divini Spiritus magisterium expsrtus,' 
ad exercitium orandi mente processit. Quare literaria pensa 
cum absolvisser, nihil sibi jucundius erat , quam in sui reces- 
su cubiculi piorum lectioni librorum , et acternarum rerum me- 
ditationi vacare . Saepe mortem , et judicium , praemia item , 
ac supplicia sempiterna , quac homines pro singulorum meri- 
tis manent , in ea jam aetatuia meditabatur . Sed nullum fre- 
quentius pertractabat argumentum , quam Christi patientis mys- 
teria , in quibus ( ut ipse ait in commentariis , quac deinde de 
rebus suis ; scribere jussus fuit) summum solatium reperiebat . 
Atque initio quidem nonnullas, inter orandum, mentis patie* 
batur evagationes : sed eas ut cohiberet , tam strenuum adins- 
tar S. Aloysii conatum adhibuit, ut paulatim imaginationem 
framaverit, eamque spiritui famulari coegcrit . Ex hoc autem 
frequenti , et attento meditandi usu acriores in dies stimulos 
eruebat , ut virtutum semitas celeriter, ac sine orfensione per- 
curreret: rantusque in illius meditatione caelestis ignis exar- 
sit, ut in perpetuum Dei servitium sese jam tum dare dscre- 
verit. Tertium decimum aetatis annum ingressus , et virginita- 
tis pulchritudine captus, cujus suavissimum in anima sua sen- 
tiebat odorem ; cum prius a Patre luminum magnis precibus 
lucem , et opem implorasset ; votum castitatis emisit coram ima- 
gine Mariac Virginis, quam etiam enixe rogavit, ut sibi sup- 
petias ferret, ad fidem inviolate servandam , et filio ejus per- 
fecte deserviendum . Non potuit Reginac scilicet Virginum gra- 
tissimum non accidere tenelli clientis sacrificium , quod io^a 
non diu post singulari quodam beneficio compensavit. Oran- 
ti quippe Augustino clementissima Dei Mater apparait, eum- 

que 



i6S De Viris lllnstribns S.J. Lib. I. 

que eoelesribus perfusum deliciis admonuit,ut Religionem So- 
eietatis ingrederetur : in ea et quietem anirni reperturum , et 
desiderium austerioris ac perfectioris vitac,quo tenebatur, ex- 
pleturum esse confirmans . 

Codesti hac visitatione , quam ille tum nemini aperuit, 
. miriflce recreatus, novos ad virtutem cepit spiritus , voluisset- 
que quam primum supernis monitis obtemperare : unde statim 
Matri suac non visionem quidem , sed desiderium ineundac So- 
cietatis exposuit.At cum id sibi per artatem nondum liceret, 
statuit domi sua: vitam religiosac sirnillimam ducere. Et quo- 
niam ex librorum lectione didicerat , delicatissimum virginita- 
tis florem inter spinas iilxsum servari, et vivifico rore ado- 
lescere , qui ex oratione , atque usu Sacramentorum emanat ; 
his ille adjirmentis, quantum penes se foret , uti constituit . 
Corpus suum ferrea catena constrinxit tanto animi fervore , 
ut illam pcr integrum semestre non deposuerit ; diutius etiam 
illud tormenti genus adhibiturus, nisi per domesricos , quibus 
tandem innotuit , ab eo abstinere coactus , alias macerandi 
sui artes excogitasset . In abditiorem aliquem secedens angulum 
domus , ibi flagris sese cardebat asperrimis , proposita sibi ima- 
gine Christi , pro nobis ad columnam immaniter flagellati . Fe- 
riis sextis, et Sabbatis omnibus jejunia tanta cum dissimula- 
tione peragebat , ut simul accumbenres jejunium falleret Au- 
gustini , prxterquam Matrem , qua: filium , ut ipse ait , ad id 
optimis consiliis, crediderim etiam exemplis, adjuvabat . Initio 
semel , deindc bis in mense ad Eucharisticam mensam accede- 
bat : postmodum vero Confessarius , perspecta pueri innocen- 
tia, quanto item cum fructu ccelesti pane reficeretur; eum 
hortatus est , ut , spretis aliorum rumusculis , neque prooria 
exiguitate deterritus, qua se tanto dono reputabat indignum; 
octavo quoque die, bis etiam , aut ter aliquando divinam da* 
pem sumeret pcr hebdomadam. Res enimvero erat , quar fa- 
cilc multorum cieret admirationem , tantillum puerum toties 
ad sacrum iliud convivium accedentem videre . Sed iilius or- 
dinatissima vitx ratio , et plena illa modestiac, ac religionis 
perseverantia , qua et ante , et post acceptum Christi corpus 
diu ante aras perstabat immotus , utilissimam sibi esse com- 
munionis frequentiam , et Confessarii prudentissimum fuisse con- 
silium comprobabat. Nec 



Aupustimts Cardaruerazius 

o 



Nec vero si multum rebus tribuebat divinis , quidquam ld- 
circo de literarum studio detrahebat . Eam potius in hac sui 
muneris parte , quam ipse prxcipuam reputabat, et diligentiam 
adhibuit , et oper<e assiduitatem , ut latinx linguse notitiam 
domi bene mature consecutus , Pompelonem ad audiendam Phi- 
losophiam , inde Vallisoletum sit missus , ut Jurisprudentiar ope- 
ram daret . Utrobique Augustinus , oculis in voluntatis divinac 
sidus intentis, cursum Academicum ita confecit,ut studio vir- 
tutum , et scientiarum unice deditus , ab iis longissime abfue- 
rit scopulis , in quos juventus procul a paterna domo non ra- 
ro solet impingere . Vallisoleti Confessarium nactus est spiri- 
tualium rerum experientissimum , Franciscum Alvaradum , qui 
prxclaram Collegii majoris S. Bartholomaci trabeam, qua Sal- 
manticae fuerat insignitus , deposuit , ut Christi crucem assu- 
meret in Societate . Is ad Augustini progressum in virtutibus 
non modico fuit adjumento , cum dissolvendis ejus dubiis, tum 
medendis animi angoribus et scrupulis , quibus premebatur in- 
terdum , ac denique facem ill x prxferens , ne uspiam offende- 
ret in ejus orandi modo, qui jam tum erat sublimis . Huic to 
tius vitae maculas tanto animi dolore , tam effuso lacrymarum 
imbre confessus est , tanquam mortalium esset deterrimus : eo- 
que die ( is fuit 8 Decemb. immaculatac V. Conceptioni di- 
catus ) quod pridem emiserat , castitatis votum instauravit, et 
consilium adeunda: Societatis urgere constituit . Ad eam , su- 
peratis difncultatibus , tandem accessit in Vallisoletano S. Igna- 
tii Collegio anno 1721, die 20 Augusti melifluo Doctori sa- 
cro , qutm ideo ille deinceps reveritus est observantia singu- 
lari . 

Jam is , qui secularis vitae cursum tanquam illimis egerat 
rivus , nunquam ab innocentise ac sanctitatis fonte digressus , 
haud facile dictu est , ad amcenum tirocinii campum admissus, 
quam puro exultaverit gaudio; dum ibi eum ad pietatem om- 
nia invitabant , atque omnes ibi reficiendi spintus , et affligen- 
di corporis reperit opportunitates . Peractis primx probationis 
exercitationibus, anteactx vitac rationem reddidit Joanni de Lo- 
jola , qui Socius erat Magistri novitiorum , et rerum ascetica- 
rum peritissimus . Novit is illico, Deum in Augustini corde 
jam ea posuisse virtutum fundamenta , quac nobiie ferre pote- 

y rant 



De Viris IllustrHus S.J. Lib. I. 



rant perfectionis xdificium . Itaque ad excitandam fabricam eo 
diligentiorem adhibuit operam , quo vidit ardentius in tirone 
desiderium ad sanctioris vitac fastigium enitendi . Et quidem sub 
hujus disciplina Magistri tantum tirocinii tempore progressus 
est Augustinus, tamque utile sibi pracstantis ilHus viri exper- 
tus est magisterium, ut eodem constanter uti voluerit: quod 
ex perpetuo , ad Lojolac usque obitum , Iiterarum commercio 
comprobatum est. In tirocinio nihil sibi potius agendum esse 
censuit , quam ut omnes et corporis, et animi sui motus ad 
Societatis Jesu leges exigeret . Et quanquam in earum non pau- 
cis sublimem sanctitatis apicem suspiciebat, non ideo despon- 
debat animum, sed omnes, juvante Deo , servandas sibi fore 
sperabat . In eas tamen , quac ad obedientiam attinent , pracci- 
puum quendam conatum adhibuit : tum quia illam S. Ignatius 
prac caeteris commendavit ; tum etiam quod sibi compendii lo- 
co fore credeba? ; cum is denique Dei dictis sit audiens , qui 
hominibus Dei vicem gerentibus obsecundat . Nihil habebat 
carius , quam ut multum oraret, multumque de se ipso sup- 
plicium sumeret . Nec sane modicum erat , quod sibi circa 
jejunia , ciiicia , flagellationes , aliasque id genus austeritates a 
Moderatoribus permittebatur . Verum in iis ille arque, atque 
in aliis , ne punctum quidem ab obedientiae lineis discedebat . 
Ejus in hac parte sententia, quam scriptam reliquit, eadem 
erat cum S. Aloysii: ut semper, quantum se penes esset,ad 
rigorem propenderet , ac desideria castigandi corporis , has , il- 
ksve adhibendi macerationes Superiori non segniter exhiberet : 
quibus ex animo factis , ad Superioris placitum staret omni- 
no . Hac tutissima via , et frequenti ad Magistrum recursu , 
cui omnes sui cordis recessus aperiebat, brevi ad eam animi 
pacem , ac tranquillitatem evasit, quac praemium ferventis no- 
vitii proprium esse consuevit . 

Sed decimum tirocinii mensem cum attigisset , gravis exor- 
ta est tempestas, quac illum , nisi solida fundasset virtus , de 
loco dimovisset . Inter nobiles Augustini propinquos non de- 
fuit , qui ejus de ineunda Societate consilium aegerrime tule- 
rat : eumque vel malis ( ut calumniari vulgus solet ) Jesuitarum 
artibus circumventum , vel puerili abreptum levitate practexens , 
ab Legato Pontificio rescriptum obtinuit, ut nova subiret suac 

vo- 



Augustinus Cardwverazius-. 171 

vocationis experimenta. Igitur Vallisoletum abducitur, et in 
magno S. Francisci Coenobio deponitur, ut ibi eum designa- 
tus Judex Ecclesiasticus libere periclitaretur . Fuit hoc Augus- 
tino peracerbum , nec leves , ut scribit ipse , perferendx sibi 
fuerunt molestisc . At simul magno illi solatio fuerunt reli- 
giosissimi Franciscani Patres , quorum amorem,et prudentiam 
expertus est singularem , unde illum in vitae omne tempus obs- 
trictum hibuerunt . Dum tenuit examen illud , quod per die» 
aliquot fuit iteratum , frequentem ad orationem recursum ha~ 
buit, unde novum hauriebat lumen , quo vocationis suae pre- 
tium agnosceret , eamque amaret impensius . Dolebat ille , ac 
mirabatur quam maxime , quemquam inter homines esse , qui 
yellet eum a Religione distrahere, quam ipse summam in ter- 
ris felicitatem reputabat. Itaque nihil sibi fuit in utramque 
partem deliberandum . Quoties Judex ad tentandum illum ac- 
cessit, eadem fuit Augustini constantia, idcmque semper iis- 
dem fere verbis respondit : Se ad ingrediendam Societatem a 
nemine mortalium fuisse incitatum : consilii sui auctorem so- 
lum Deum habuisse , cui perfectius deserviendi gratia , et suae 
consulendi saluti, in eara sententiam abierat : decem jam po- 
suisse menses in tirocinio , in quibus dulcissimos religiosac vi- 
tx fructus ita perceperat , ut nunquam pedem rcferret : ne- 
que Societatis vestem pro cunctis mundi divitiis commutatu- 
rum . Hxc tandem , ait , mea est sententia, et firma volun- 
tas; quoniam haec etiam voluntas est Dei , qui me dignatus 
cst in Societatem vocare : in quem propterea enormiter sim 
ingratus , si modo terga convertam . Qua die primum subierat 
periculum , novit continuo Judex , infragilem esse novitii cons* 
tantiam : et tamen rem ita ducebat, ut multi abirent dies, ne- 
que suam ille sententiam pronuntiaret. Accessit interea lux 
festa S. Aloysii , quem Augustinus jam antea in peculiarem 
sui Patronum adlegerat . liium ergo rogavit enixe , ut se mo- 
do protegeret, sibique celerem sua: causx deiinitionem obti- 
neret, ut posset ocyus in dulcem tirocinii nidum revolare . 
Hac spe ductus , Ccenobii Pracsidem adiit , ab eoque petiit , ut 
in honorem Angelici Juvenis se illo die sineret Angelorum 
pane cibari . Et is , qui jam optimis novitii moribus captus 
fuerat, tenerrime commotus , illius petitioni libentissime annuit. 

m 



i7? 



De Viris Ulttstrilus S. J. Lib. 7. 



Nil opus facto fuit ultra . Fodem die Judex pro novitio sen- 
tentiam tulit , ejusque vocaticnem legitimam , et a Deo or- 
tam esse declaravit • Quare illo ipso die in Collegium S. Igna- 
tii deducitur , cum prius Ccenobiarchx , cxterisque S. Franci- 
sci Patribus pro humanissima hospitalitate maximas gratias egis- 
set . Postridie missus est Villamgarsiam , ubi a tironibus eo las«- 
tioribus exceptus fuit epiniciis , quo recentior alterius novitii 
memoria erat , qui ante mensem ob eandem causam in liber- 
tatem assertus , vestem exuerat Societatis . 

Hoc superato certamine , nihil adhuc egisse reputans, ge- 
nerosiorem ad studium virtutis animum induit . Sacras exer- 
citationes, simul ac in tirocinium rediit, cum cxteris novitiis 
exorsus, clarissima in eis hausit de ccelo lumina , quibus ad 
altissimam ductus est immensx Dei bonitatis, et pulchritudi- 
nis cognitionem . Hinc vehementiori quodam exarsit desiderio 
sese cum Deo,quam intime posset, conjungendi ; suasque om- 
nes vel minimas actiones in eum dirigendi flnem , ut summas 
Majestati placeret; corpusque suum, quantum per Superiores 
liceret , asperrime castigandi . Haec , aliaque bene multa, qux 
libenter exscriberem, nisi proposita; obessent brevitati , ex 
Augustini constant commentariis , quos ipse Superiorum jussu 
confecit, et in ejusdem fusiore Vita legi possunt, quam sta- 
tim ab illius obitu scripsit Julianus Fonseca^ vir et srilo, et 
moribus aeque limatus . 

Jam vero Augustini desideria non inania fuisse , neque 
temporaria , inde liquido apparet , quod intimam cum Deo 
consuetudinem , ad quam in tirocinio per meditationis , et vir- 
tutum studium devenit , in reliqua vita adeo ipse non dissuit, 
ut altius per eadein adminicula sese in eam immerserit. Et in 
tirocinio sane , non solum dum preces , et pias commentatio» 
nes exequeretur , sed etiam in communi vita: actione inhseren- 
tem Deo animum gerebat: quod ex illius et modesto vultu , 
et agendi gravitate, et inviolato silentio , e sermonibus deni- 
que , dum ii habendi erant , ad pietatem omnino facientibus 
conjiciebatur . In id etiam praecipuo incubuit studio , quod S. 
Franciscus Borgia novitiis Societatis maxime commendatum es- 
se voluit : ut in tirocinio , tanquam Bethleem , seu domo pa- 
nis , bucceilatum sibi , cacteraque navigationi subsidia compa- 

ra- 



Auguntnus Cardwveretzius . 



rarent ; ne , si fruges , instar formicac , in xstate non reposuis- 
sent ad hiemem , hac ingruente , misera egestate laborarent . 
Propterea in iis acquirendis virtutibus sedulo adlaborabat, qu* 
e? se modo perficerent , et aliis deinde perficiendis adjuva- 
rent . Nam edomare cupiditates , amorem , ac /udicium pro- 
prium infringere, sui cordis affectus ab terrenis abstractos in 
ccelestia convertere , eosque ad majus Dei placitum compone- 
re, illius fuit tirocinii labor, et summa . Inde gaudebat ex ani- 
mo , beneficiique loco reputabat, dum Superior , vel quilibet 
alius , asperioribus eum verbis exciperet, aut quovis alio mo- 
do deprimeret ; dum difficilia , et aversa genio imperarentur; 
dum abjectioribus destinaretur officiis : sic enim in animum 
induxerat , se omnium infimum esse , proindeque vilissima om- 
nium ex iis, quae domi sunt, ut in regulis Societatis habe- 
tur , sibi esse tribuenda . 

De se , suisque rebus omnibus demisse adeo sentiebat, ut 
nulium prxfidentis animi signum ederet , nulla humanae glo- 
riae, qu£ vere vana est , appetitione teneretur . Experiebatur 
in ccelestium rerum meditatione , atque extra illam , frequentes 
illustrationes , et illapsus divini Spiritus plane mirabiles, de. 
quibus in altera fusioris Vitae parte disseritur . Sed has ille di- 
vinx bonitatis insinuationes in occasionem se maxime coram 
Deo , et hominibus deprimendi convertebat: Deumque depre- 
cabatur , ut beneficia illa , quae apud ipsum male collocata cre- 
debat, in alios bene multos conferret, qui sibi ferventius de- 
servirent. Jam inde ab imtio tirocinii donum habuit lacryma- 
rum , quas inter orandum fundebat magna copia , majoreque 
dum sumeret Eucharistiam . Sed veritus , ne propterea aliquo 
in pretio haberetur a novitiis , quibus id facile poterat inno- 
tescere , Deum rogavit, ut a se donum illud auferret. Atque 
ita fuit exauditus , ut deinceps suis ipse tacrymis imperaret , 
illasque ad arbitrium aut emitteret, aut cohiberet ; sine ulla 
tamen suavitatis jactura, quam illae compuncns corde solent 
afferre . Id enimvero fuit in Augustini vita singulare , quod 
etiam in posterum dictum esto : summo illum curasse studio, 
atque etiam obtinuisse , ut heroicse sui animi virtutes , et exi- 
mia , quibus eum Deus cumulavit, beneficia homines laterent, 
dum vixit . 

Om- 



1 74 Tiris lllustrihus S. J. Lib. I. 

Gmnes -quidem illum perfectum > et sanctum virum repu- 
tabant ; neque enim aliud illius mores,et totius vitac actiones 
intuentium oculis objiciebant : idque unanimi sententia confir- 
mant quotquot eum in tirocinio,ac deinde alibi cognoverunt • 
Sed latentem animi pulchritudinem , beatam illam , ac divitem 
sucrum virtutum copiam , eminentem orationis gradum , et fa- 
miliarissimam , peneque non interruptam cum Deo consuetu- 
dinem ; quanquam multi ex illius habitu , et gestu conjecta- 
bant, nemo tamen penitus noverat , prxter admodum paucos, 
quibus ille vitse sux rationem reddere tenebatur. In his fue- 
runt viri doctissimi, et in scientia mystica versatissimi , Joan- 
nes Villafannius , et Emmanuel de Prado; quorum ille Magis- 
ter fuit Salmantinus , hic Doctor Compostellanus , uterque ve- 
ro tirocinium rexit Villagarsiense , et Castellse Provinciam ad- 
ministravit . Franciscus item Eguiluzius , quem Augustinus Rec- 
torem habuit, dum Palennac cum Philosophis ageret; cujus 
viri unius judicium , utpote in iis rebus palati delicatissimi , 
decretorium esse possit . Praeter hos , Augustini Superiores, 
-habuit is aliquem animi sui ducem , ac Magistrum , ad quem 
frequenter per literas recurrebat, ne in arrepto itinere vel de- 
ficeret , vel erraret. Taiis fuit , quem supra memoravimus, 
Joannes de Lojola : tales etiam alii duo doctrina, virtutibus , 
et Evangelicis expeditionibus clarissimi, Gabriel Casas, et Pe- 
trus Calatayudius , qui relicto sanctitatis nomine obierunt s 
ille Vallisoleti. jam pridem, is ante annos non ita multos in 
ItaliiE urbe Bononia . Hi ergo Augustini spiritum cum diligen- 
ter explorassent , omnes probaverunt , neque aliquid in ejus 
orandi, vel sentiendi modo reprehendendum esse censuerunt : 
sed potius , cum omnem sux vkx rationem singularibus a Deo 
collatis in eum beneficiis optime respondere viderent, illum 
plurimi faciebant , et fidelissimis Dei servis annumerabant . Nec 
defuit, qui eum simillimum S. Aloysii Gonzagae exemplum ap- 
pellaret : quem certe visus est retuiisse in assiduo divinae pne- 
sentiac , et orationis studio ; in heroico suae continendac imagi- 
nationis conatu ; in virginali mentis , et corporis puritate, et 
castitatis voto jam usque a pueritia suscepto ; in vocatione ad 
Societatem per expressam B. Virginis vocem j in lacrymarum 
dono, et austerioris vitx ratione; ac denique in amore fer- 

ven- 



Augutttnus Cardaierazius . 



venti erga sanctissimam Eucharistiam , atque in ea erga sacra- 
tissimum Cor Jesu : ex quo inexhausto bonorum fonte dul- 
cissimos hauriebat latices, quibus ipsius animus suavissime per- 
fundebatur , et quos ille deinceps in maximum aliorum com- 
modum derivavit. Et in hunc divini Sacramenti cultum jam 
inde a puero tanto fidei , ac religionis alliciebatur impulsu , 
ut ab illius prarsentia vix avelli posse affirmaret, cum publicsc 
venerationi super aras exponeretur . 

Hoc decorus ornatu virtutum , tanquam immolanda Deo 
victima , ad altare religiosa vota nuncupaturus accessit die 2 1 
Augusti 1723, pracmissis solitis animi exercitiis , asperrimis 
cruciatibus corporis, et ardentissimo desiderio sese Deo in 
hostiam prodiguam consecrandi , ut in Soc. Jesu velut in aman- 
tissimae sinu Matris viveret, ac moreretur. „ Qua die biennii 
e ,me votis obstrinxi, ait in Schedis suis, cor meum obtuli 
„ Domino cum omnimoda proprise voluntatis in suavissimas 
„ ejus manus abdicatione , nullique intra illud locum dare crea- 
„ turx promittens , neque aliquid extra Deum desiderare : cum 
„ firmissima animi deliberatione moriendi potius , et crepan- 
„ di , quam ullam vel levissimam culpam , aut imperfectionem 
„ scienter admitterem : cum desiderio item peragendi,et offe- 
„ rendi Domino holocaustum , quo nullum purius , eique ac- 
„ ceptius ab humano corde fieri posset . Et meam hanc ob- 
„ lationem Deus benigne suscepit , atque inter magna effusi 
„ amoris indicia significavit , multa mihi propter eum tolerau- 
„ da esse per infirmitates varias , et alia crucis genera 3 qux 
„ hactenus mihi dignatus est impertire . ,, 

Postquam tirocinium posuit , et humaniores literas in Se- 
minario Villagarsiensi recoluit , Palentiam studendi Philosophiac 
causa missus, optimos religiosx vita: mores sub diverso ccelo 
non immutavit. Designata literariis studiis tempora tanquam a 
Deo sibi prxscripta intuebatur , illaque propterea diligenter im- 
pendebat, neque in iis alium sibi prxfigebat scopum , quam 
divinam gloriam , et animarum fructum , quo juxta ipsorum 
regulas Scholastici Societatis unice respicere renebantur . Hinc 
autem fiebat , ut strenuus illius ad humanam comparandam 
scientiam conatus ccelestis sapientiac studium non imminueret, 
sed augeret potius , et inflammaret. Et vero Augustini spiri- 

tus 



De Viris Illustribus S. J. lih. L 



tus in hoc studiorum tempore mirabiles ad perfectionem ascen- 
siones effecit . Hic enim a Deo in altiorem orandi modum , 
nempe in contemplationem evocatus , usque ad floridum Spon- 
si ccelestis lectulum , hoc est, ad suavissimum Cor Jesu pe- 
netravit, qui strictis amoris vinculis eum sibi corjunxit. Hic 
immensam Jesu Christi dignitatem, et amabiiissimam indolem 
conternplatus , in illius amorem rapiebatur ardentius, inexple- 
bilique salutis animarum flagrabat desiderio : et ignita verbo- 
rum tela , qux deinde in conciones frequentissimas conjecit , 
quibus etiam multorum corda saluberrime transfixit , ad for- 
nacem istam accendit . Hic denique sublimes mysteriorum Dei 
notiones, et perspicuas intelligentias accepit,ut ex conscientiae 
ratiorribus constat, quas per id tempus animi sui ductori red- 
dehat . Sed "haec omnia Deum inter et Augustinum ita secre- 
to peragebantur , nihil ut emanaret exterius , neque is com» 
munem agendi modum excedere videretur , nedum Dei dona 
ostentaret. Imo vero christiansc studiosus humilitatis, eam in- 
gredi viam pertimescebat , quam multis fatalem fuisse, non 
ignorabat : Deumque submisse deprecabatur , ut amoris sui 
blanditias cojitineret , -pro eisque labores sibi , ac doiores , des- 
pectiones,et infirmitates immitteret. Quod si divinas placitum 
csset voluntati tantas in tam immeritum misericordias accumu- 
lare, illud certe sibi concederet, nequis mortalium agnosce- 
ret , qux omnipotens Dei manus erga vilissimum hominum 
operabatur . Annuit , vivente Augustino , extremx votorum 
parti benignissimus Dominus , eo tamen pacto , ut ipse recto- 
xibus suis omnia manifestaret . 

Sed neque primam orationis sux partem irritam cecidis- 
se credendum est: cum Deus famuios suos , teste S. Chry- 
sostomo , neque tribulationes , neque jucunditates sinat habe- 
re continuas; sed tum de adversis , tum ex prosperis justorum 
vitam quasi admirabili varietate contexat . ld ssepe alias , et 
modo Palentiae contigit Augustino . In iis , qui simul cum ip- 
so Philosophiar operam dabant, duo erant adolescentes tur- 
bulentioris ingenii , parumque patientes domesticae disciplina: . 
Hi ca:teris condiscipulis importuni , Augustino maxime fuerunt 
molesti, cujus honorem interdum ausi sunt fcedere . Sed is , 
qui humana; incuriosus gloriac jam erat , neque conqueri vi- 

sus 



Angustinus Carda^cerazius . 177 

sus est , nec mutire , nec vero aliorum solatium voluit admit- 
tere, qui apud ipsum obtrectatorum audaciam incusabant . His 
enim ille placidissime respondebat: nullam sibi factam injuriam : 
quidquid duobus illis exciderat , inconsideranter forsitan , at 
non malitiose fuisse prolatum ; ob vehementiorem ipsorum in- 
dolem commiserationem mereri : quare Deum pro illia instan- 
ti rogarent prece, quod ipse quoque faciebat . Hxc omnis fuit 
Augustini vindicta , et rependendac injuris; ratio. Sed Deus ali- 
ter eum voluit ulcisci : nam duo illi juvenes , postquam ad ip- 
sorum correctionem multa Superiores frustra tentarunt, tan- 
dem e Societatis gremio velut vulnus immedicabile fuerunt 
recisi . 

Aliam vero longe graviorem crucem ex doloribus, infir- 
mitatibus , et internis compactam derelictionibus , Deus illi per- 
petuo fere portandam imposuit. Ccepit enim studiorum tem- 
ppre magnis et capitis , et stomachi doloribus angi , et toto 
corpore debilitari : quod ex assidua non solum studendi , et 
orandi contentione , sed etiam affligendi corporis , Deumque 
ubique sibi praesentem exhibendi originem traxit . Sed h<ec il- 
le patienter, et libenter etiam tolerabat , quoniam hscc tandem 
suorum erat summa votorum : unde dolores suos , quantum 
quidem sibi liceret , silentio premebat , et vultu . Nullum his 
malis prjesentaneum magis remedium inveniebat, quam ut se 
Christo sisteret coram augustissimo Sacramento, eique peritis- 
sinio quippe , ac pientissimo Medico labores suos exponeret, 
cum plena tamen ad ipsius placitum submissione. Eumque ora- 
tionis sux fructum reportabat , ut ab ea semper animo , sxpius 
etiam corpore surgeret vaientiore . Hjcc autem valetudinis in- 
comrooda totius vitae sua; decursu, nonnullis induciarum spa- 
tiis interjectis , Augustinum vexarunt ; imo , novis et gravio- 
ribus superveniemibus , tractu temporis invaluerunt . Volebat 
utique Dominus, ut hic ejus servus jam inde a juventute sua 
in mediis afflictionibus viriliter ageret , suacque ncgiigens sa- 
lutis et vitse , robustioris adinstar operaretur , quamvis infirmus 
esset ac dcbilis . Id sic habere , cum eum docuisset experien- 
tia , tantummodo ad lmperantium vocem adducebatur, ut h- 
bori parcens in lecto coilocaretur . 

His non impeditus difficukatibus , Philosophi;e cursum ita 
z P ere " 



D; VirU fflustribus S. J. Lib. I. 



peregit , ut a Magistro suo meliores inter discipulos habere- 
tur: unde Valiisoletum missus est , ut in Ambrosiano CoIIe- 
gio sacram Theologiam auscultaret . Hic eundem tenorem vi- 
tx secutus, nihil de ferventi virtutum studio remisit , Deus- 
que pariter super illum copiosum bencdictionum suarum im- 
brem effundere perseveravit . Ubique S. Aloysii sedulus zemu- 
lator, externas occupationes cum interioris vitse cura mirifice 
conjungebat : et ad Theologicas dissertationes sic intendebat 
animum , ut ill ae non solum illuminandx menti , sed inflam- 
mandac quoque voluntati deservirent . Sane , quod de Angeli- 
co juvene przeclarissima Virgo S. Maria Magdalena de Pazzis, 
divinitus afflata , vulgavit : Aloysium , Ignatii filium , eminen- 
tem sanctitatis gradum attigisse ob internas vitac studium , quo 
Verbi divini Cor assiduis. amoris telis jaculabatur : id in Au- 
gustini vivendi modum convenire nullus , credo , diffiteretur ,. 
qui ejus scripta perlegeret, in quibus vitx sux rationem ex- 
ponere coactus fuit . In his enim apparet , Augustini vitam 
hominibus maximam partem. ignotam fuisse , et absconditam 
cum Christo in Deo , in quem jugiter amoris jacula contor- 
quebat: et in Cor incarnati Verbi sic affici solitum fuisse , ut 
ab eo mentem , et affectum ne tum quidem averteret , cum 
Magistri prxlectiones in aula , nulla propterea praetermissa vo- 
ce , describeret . Qux sane paucorum , et maxime studiosorum 
laus est. 

Cum autem ad illud totius perfectionis speculum assidue 
respiceret , actiones, et affectiones suas omnes ad ejus simili- 
tudinem componebat : indeque virtutes cum alias quasvis , tum 
illas prsecipue didicit, quas nobis Dominus prae. czeteris com- 
mendavit, mansuetudinem scilicet,et cordis humilitatem . Ete- 
nim illius humilitas non quzesita , nec vulgaris erat, aut ad- 
scititia , sed vera , solida , et ex intimo animi sensu profecta . 
Itaque , cum esset exterius humilis sine ullo superbiac , vel ar- 
rcgantix vestigio y interius erat humillimus , sibi semper vilis- 
simus , ad omnia prorsus ineptus, atque omnium oblivione , 
et ccntemptione dignissimus . Qua: quidem opinio sui altiores 
in corde suo radices egit in dies. Cum exponere jussus est 
cux in sua cum Deo consuetudine patiebatur , in maximas 
rcdactus fuit angustias, magnumque secum ipse certamen ha- 

buit , 



Augustinus Carddventzius . i 

buit , ut animum ad id prasstandum inducerct . Hinc enim 
vehementer erubescebat, palam hominibus fieri qux Deus se- 
cum , deterrimo videlicet omnium , liberalissime communica- 
bat . Inde obediendi studio , nonnihil etiam errandi timore 
compellebatur , ad omnia manifestanda . Sed in hoc humilita- 
tis et obedientix conflictu modum tandem invenit, quo neu- 
tri quidem deeset, potiores tamen humilitati partes tribueret. 
Primum enim arcana sua omnia Superioribus tantum , et Ma- 
gistris spiritualibus , prxterea nemini, ne Confessariis quidem 
ordinariis aperuit . Deinde in exponendis Dei donis tanto ru- 
bore suffundebatuf , quanto solent alii , dum peccata fatentur. 
Postremo nullam occasionem prastermittebat suos interseren- 
di defectus , quos veluti gravissimum , et enorme ingrati animi 
crimen exaggCrabat . Illius autem morum suavitas , et mansuetu- 
do tanquam speciale donum habita fuit , quo Deus eum or- 
naverat , ut in ministerio juvandi proximos , omnibus omnia 
factus , quam plurimos lucrifaceret . 

Huic ut aptior esset ministerio, Deus illi ardentem ani- 
marum zelum infudit , cujus non leve specimen dedit , dum 
Vallisoleti Theologicis immorabatur studiis. Cum enim audis- 
set , quendam in ea urbe vitam insigniter improbafn agere cum 
offensione multorum , Augustinus quibus tum poterat modis 
miseri hominis curationem in se suscepit. Fundebat pro illo 
lacrymas , Deumque assidue deprecabacur , ne animam perire 
sineret , qua£ sibi sanguine steterat pretiosissimo . Nec vero 
gratis constitit Augustino : nam pneter preces , et lacrymas , 
voluntarias etiam et rigidas sui corporis castigationes adhibuit, 
ut Dcus cor hominis tangeret , et in bonam frugem induce- 
ret. Pcr biennii spatium opus urgere non destitit : quo tem- 
pore , ut ipse ait, fixus animo iilius ha^rebat dolor ex mise- 
randa homrftis pernicie conceptus . Post haec Deus magno cum 
Augustini solatio reram ordinem ita disposuit , ut huic libe- 
rum fuerit hominem rcmot is arbitris convenire . Rogat , obse- 
crat, obtestatur , ut honori suo , et animac saluti consulat: si- 
nat jam per Jesu Christi sanguinem tam benignum Redemp- 
torem otfendere , et aliis esse offendiculo : vitam Christiana 
professione dignam instituat : id quo facilius , et firmius obti- 
neat, per dies aliquot in opportunum locum secedat, ubi 

Z 2 pOS- 



1 8o Df Viris lllnstrihus S. J. Lih. I. 

possit moriturarum rerum fallaciam cum xternarum veritate 
conferre : quod si ex animo perfecerit , fidem illi Dei nomi- 
ne facit , quoddam magni momenti negotium , quod pvx ma- 
nibus habebat , nec poterat extricare , sibi e sententia proces- 
surum. Non potuit llle efficacissima Augustini mansuetudine 
non emolliri . Itaque morem optimo gerens consiliatori , S. 
Ignatii meditationibus per dies decem in Collegio Societatis 
ita fuit exercitus, ut inde mutatus in virum alium evaserit , 
vitamque deinceps egerit vere Christianam . Voluit etiam Do- 
minus significare, quanto apud se in pretio esset Augustinus . 
Nam quod is homini illi Dei verbis receperat , non diu post 
felicissimum eventum habuit, quamvis immensae difficultatum 
moles intercedebant , quas nemo superatum iri sperabat. 

Parem solicitae caritatis industriam adhibuit, ut perditos 
dissoluti juvenis mores ernendaret, qui simul contumeliosus 
crat in Deum , et ad jurandum proclivis . Quosdam magna; 
auctoritatis viros rogavit , ut eum ad resipiscendum hortaren- 
tur . Sed cum ii parum proficerent , Collegii Rector nego- 
tium Augustino commisit , facta ei facultate , ut quxcunque 
opportuna crederet* exequeretur: sperabat enim , qui tanto 
salutis illius anima: desiderio flagrabat , ab eo tandem obtinen- 
dam . Ille vero , postquam multas coram Deo preces erfude- 
rat, juvenem ccepit invisere , illiusque sibi gratiam tum ver- 
bis suavissimis , tum etiam munusculis conciliare , quin ullum 
interea verbum de flagitiosa illius vita misceret . Dum correp- 
tionem atquo animo suscepturum existimavit , vivide quidem 3 
sed quam potuit mitioribus verbis morum ipsius intemperan- 
tiam , et eifrjenem loquendi licentiam coarguit : quantam aliis 
obloquendi prarberet ansam , quantum inde sibi immineret 
exitium , cum ingenti animi clolore proposuit . Sed juvenis 
primum hunc impetum sustinuit immotus . lllum iterum , ter- 
tio , s&pius aggresus est Augustinus : semper tamen incassum ; 
nam induruerat vitiis , et opiniones imbiberat vere Diaboli- 
cas . Quodam die omnes evadendi vias sic ei praeclusit , et mu- 
tationem morum in melius adeo facilem demonstravit , ut tan- 
dem manus dederit , et Augustini verbis se plane convictum 
ostenderit . Sed tamen inoiitae consuetudinis pondere , et im- 
pulsu Satans , mancipii videlicet fugam pertimescentis , statim 



Augnstinus Carda<verrtzins . 



pedem retulit , conversusque ad Augustinum : Ut quid , air , 
in suadenda meorum criminum confessione oleum , et operam 
perdis ? quandoquidem novum sacrilegii crimen admisero, si 
ad pcenitentiae Sacramentum accedam : quoniam nullum est im- 
purum objectum , quod ego non concupiscam: nec vero totsunt 
myriades Dxmonum , qux satis sint . . . caetera . Inhorruerunt 
ad impias profligati juvenis voces delicatissimae Augustini au- 
res ; sed non ideo despondit animum , neque destitit ab incep- 
to. Dei fretus auxilio , quod instanter imploraverat , denuo 
redit ad juvenem , eumque lenissimis , et amorem spirantibus 
verbis in spem erigit magnam obtinendx pacis, et venix per 
immensam Dei clementiam , et Sanctissimx sux Matris mise- 
ricordiam , si modo velit aurcm ad ea , quae ipse suggeret, 
accommodare . Opus erat , ut totius vitae seriem discuteret , 
ac retexeret , quod ille nodum inenodabilem reputabat . Sed 
Augustinus patientissima caritate , et infatigabili industria , mo- 
nendo , instruendo , animum adjiciendo , miserum juvenem 
eo tandern deduxit , ut is se penitus introspexerit , et accu- 
ratam rationem inierit peccatorum ; qux cum deinde Confes- 
sario plene, ac dolenter exposuisset, proximo Dominico die 
ad sacram communionem accessit. Tantam vero illo die, ef 
tam puram expertus est laetitiae voluptatem , ut gaudium con- 
tinere non posset , aperteque significaret , quantum Deo, 
quantum etiam beneficentissimo Augustino suo deberet . At- 
que hxc fuerunt hujus ad animarum lucra prxludia , cum ad- 
huc Theologico currebat in pulvere, et nondum ad gradum 
evectus fuerat Sacerdotii . 

Ad hujus apicem dignitatis muiro antequam promovere- 
tur , sese jam coeperat solicite praeparare . Etenim ab aJtero 
Theologici studii anno , verendum Sacerdoturn munus contem- 
platus , Deum ejusque Matrem Virginem assidue deprecaba- 
tur , ut cor suum , et animum ab omni affectione , qux sibi 
displicere posset purgatum , coelestibus urerent flammis, atque 
iis ornarent virtutibus , qux ad altissimum ilium gradum di- 
gne attingendum maxime requiruntur. In eum quoque finern 
septies minimum per diem Eucharistiam adorabat novo sem- 
per ardore , atque arfectibus adeo inflammatis , ut adhuc in 
illius commentariolis pietatis, et amoris ignem exhalent . De- 



De Vtrts lllustrthus S. J. Llh. I. 



inde $ub initium quarti anni, nempe 26 Decembris 1729, 
Sacerdos consecratus est ab Ulustrissimo Episcopo Vallisole- 
tano. Illo autem , et proxime prsecedenti die Nativitatis Do- 
mini , in quo factus est Diaconus ex privilegio Societa- 
tis; cum Episcopus solemnia illa verba pronuntiabat : Accipe 
Sprttum Sanctum : mirabiles hujus divini Spiritus seiisit effectus , 
qui totum illius animum suavissima unctione delinierunt . Pri- 
mitias celebravit, coelestibus immersus deliciis, in die Circumci- 
sionis Dominicae , ob singularem ejus amorem erga dulcissi- 
mum Jesu Nomen , et Societatem ipsius . Ab eo autem die 
ad extremam usque vitam , nisi gravissima prxpeditus causa , 
a sacrificando nunquam abstinuit. Et quanquam in Sacrificio 
peragendo magnam sentiret animi voluptatem, in eo tamen , 
sicut in cxteris rebus , oommunem ac legitimum aliorum mo- 
dum ita retinuit , ut semihoram tantum ad altare consisteret. 
Erat in exequendis cserimoniis sacris accuratissimus , easque 
frequenter recolebat. Cum autem per xtatis incommoda non 
nisi aegre legere poterat, rogabat aliquem Patrum, ut eas 
sibi perlegeret, notaretque , an ipse hanc, illamve rite perfi- 
ceret: negabat enim, ullam quamvis Jevissimam, negligen- 
ter peragendam , nedum esse omittendam . 

Sed quanta ille animi et corporis reverentia , quanto spi- 
ritus fervore Sacrum celebraret , haud facile dici potest . Vo- 
tum illius erat, rem divinam eo modo facere , quo excel- 
lentissimi Angelorum Principes , si modo iilis demandaretur , 
eam peragerent . Quotidie post meditationis horam , quam 
Sacrificio praemittebat , conscientiam in pce-nitentias Sacramem 
to repurgabat- Deinde coram Eucharistia provolutus in ge- 
nua , ferventissimis amoris , demissionis , et fiducia: atfectibus, 
quam immolaturus' erat Hostiam , Beatissim^ Triadi ad n:ajo- 
rem ejus, et tctius Curix coElestis honorem , et gloriam of- 
ferebat . Extat hujus oblationis ratio Augustini manu conscrip- 
ta : longa illa quidem , sed adeo reverens , et plena pietatis , 
quidquid item opportunum in eam rem cirCumfertur ita com- 
plectens , ut is tantum , quem divinus amor pervaserit , tam 
n ultiplices , ac prsestantes affectus posset elicere . His perac- 
tis, vestibus induebatur Sacerdotalibus, ad altareque accede- 
bat sibi , vel potius Deo, solum intentus , fideque plenus , ac 

re- 



Augnstinus CarddDeratius , 



reverentia , quam vuku , et incessu , et toto corpore pracfere- 
bat . Et hsec quidem nota erant adstantibus , quibus tam di« 
gni , et modesti Sacerdotis ad aram operantis conspectus ma- 
gnum erat ad pietatem incitamentum .. Sed interni luminis , 
et ardoris , quo inter celebrandum , maximeque post mirificac 
consecrationis verba y Augustini acstuabat spiritus, Deus tan- 
tum conscius erat , et testis . His enimvero explicandis impa- 
rem se ipse agnoscebat , et miraculo simile reputabat , quod 
animam non efflaret prac amoris, et gaudii magnitudine. De 
cactero, sicut olim temperarc lacrymis obtinuerat, sic etiam 
modo Deus illi concessit , nullum ut erumperet in suspirium^ 
aut in alium quemlibet gestum , qui exundantem animi pro- 
deret consolationem . Hacc , ait ille , omnia peraguntur inte* 
rius , nec quidquam in oculos circumstantium incurret . 

Peracto Sacriflcio, semihoram gratiarum actioni dabat 
flexw humi genibus , quem morem etiam in senectute retinuit. 
Et quanquam inde ad confessiones audiendas , ad literarum 
studium , vel ad alia quaclibet agenda discederet, non propte- 
rea coelestis edulii sapor, quod tanta aviditate susceperat, ex- 
tinguebatur . Hunc ille retinebat interdiu , et iteratis amoris , 
et grati animi actibus , atque etiam frequentibus Eucharistiac 
visitationibus confovebat . Undc etiam divinam psalmodiam 
plerumque coram sanctissimo Sacramcnto nixus genibus recita- 
bat , aliosque ut idem facerent , hortabatur . Ad quendam 
religiosum virum , familarem suum , supe.r ea rc scribens , sic 
ajebat : Vix equidem capio , qualis sit nsstra Sacerdotum fi- 
des , qui cum in intimis Dei habeamur , non ma]ori studio sa- 
tagimus , /// omnia s^atia temporis , quantum liceat , in hoc mt- 
canti ccelo impendamus , in quo Rex , et amor noster Christus 
assistit . Ipse certe illuc sui amoris impetu rapiebatur, quo- 
niam ibi thesaurus illius erat, et plenissimum illum gratiarum 
fontem sibi liberalissime patefieri experiebatur . Scd quoniam 
eum ad pietatis opcra non solatii quamvis spiritualis aviditas, 
sed studium sequendi ea , quac perfectiora sunt , impellebat ; 
siquis eorum maxime , qui minus bene valebant , ad Sacerdota- 
les solvendas preces illius opem expeteret , promptissime ade- 
rat , seque aliorum obsequiis iibenter accommodabat . Atque 
hunc litandi , ac recitandi modum , quem instituit ab inito 



i§4 Dc Vms Illustrilus S.J. Lih.I. 



Sacerdotio, in reliqua, vita, dum rerum adjuncta sinerent, 
observavit . 

Temporis utiliter impendendi summe solicitus , sua rebus 
singulis dabat epatia, suumque omnibus suppetebat . ls etiam 
quo tenebatur salvandorum hominum zelus sane quam ingens, 
ad comparandas sedulo scientias acriter eam stimulabat , ut fie- 
ret animorum ductor , et medicus prxstantissimus . Idque se- 
dulitate sua fuit assecutus , ut geminac Theologix peritiam non 
vulgaiem sit adeptus; tum ejus , quac de Dco rebusque divi- 
nis disserit; tum ejus,Cjuac interni fori quacstiones causasque 
dissolvit . Atque illius quidem pracclarum specimen dedit , cum 
theses publicx concertationi proposuit , in qua mirum et ani- 
mi , et ingenii pariter candorem exhibuit : alterius vero , cum 
antequam sacros ordines susciperet , moralis doctrinac subiit 
examen , cui ille promptis, ac solidis , opportunisque respon- 
sis abunde satisfecit . Et quoniam haec instruendis quidem , 
ac judicandis hcminibus necessaria omnino esse videbat , sed 
iisdem ad virtutem provehendis vix bene sufiicere existima- 
bat ; qux in id maxime faciunt , ex mysticac Theologiac fon- 
tibus haurire non prxtermisit . Hoc ille in iis pracsertim die- 
bus exequebatur., in quibus Scholac silebant: has enim ferias, 
probante Superiore, ita quadrifariam dispertiebatur , ut par- 
tem daret illius facultatis studio , cui tum incumbebat , partem 
legendis libris asceticis selectioribus, partem meditationi coram 
Eucharistiac Sacramento, partem denique piis cum fratribus 
suis collocutionibus , atque a;grotis viscndis , et consolandis . 

Antequam Theologiac finem imponeret , ipse quoque gra- 
viter xgrotavit . Acri correptus est febri , quam dolores acu- 
tissimi comitabantur , quos ille constanter , et alacriter tulit, 
gratias Deo agens quam maxircas , quod sibi tantum induJge- 
ret beneficium . Sed illud vehementer mirandum fuit omni- 
bus , cum pJurirros dies gravissime laboraverit , modum tamen , 
et anin.um sibi non defuisse, ut in eorum plerisque Sacrum 
celebraret. Sic nimirum , quod superius innuinus, a Domino 
edocebatur, ut negligenda valetudine, atque imbecillitate ra- 
tura: superanda , sese ad reliquam duraret vitam laboribus , 
et doioribus intertexendam , cuorum solatium , et Ievamen 
ab altaris mensa desumeret . At iilius animi dolor muJto quam 

cor- 



Augustinus Cardwverazius . 185 

corporis acerbior fuerat , cum paucis ante diebus in oratione 
sua Deus illi peculiari quadam luce manifestasset , quam mul- 
ti cum irreparabili summi Boni jactura suppliciis addicuntur 
arternis. Inde vero tanta fuit argritudine oppressus, ut Deum 
flebiliter, enixeque rogaret , ut a se vindictam sumeret, pce- 
nasque exigeret rigidissimas , ne tam mulri hominum cum of- 
fensione divina perniciem incurrerent sempiternam . Ad Bea- 
tani quoque Virginem recurrebat , quas refugium peccatorum 
libentissime audit , suamque ille Matrem jucundissimam appel- 
labat , ur supplices coram dilecto Filio pro miseris peccatori- 
bus preces effunderet . Hoc illum diu , noctuque solicitum ha- 
bebat , nec cessabat animarum ruinam effusis lacrymis deplora- 
re , quas Christus immenso sui sanguinis pretio redemisset . 
Nec alienum a vero fuerit existimare , suam hinc originem 
habuisse morbum , qui Augustini corpus acerbissimis doloribus 
excruciavit. 

Voluisset ille jam tum in omnes totius orbis partes ex- 
currere, lucemque cascis afferre mortalibus , ut evidentissime 
noscerent , quam suprema sit illa Majestas , et incomprehensi- 
bilis Bonitas , quse ab ipsis tam impudenter, ac stulte despi- 
citurj quam item interminata sit malorum vorago, in quam 
flagitiis suis sese proripiunt . Interea vero dum ipse prardica- 
tionis munus per xtatem , et studiorum occupationem exerce- 
re non poterat, ad quosdam e Societate viros, quos noverat 
zelo, et auctoritate pnestantes (humilis ingenii sui rubore su- 
perato ) literas misit , quibus instanter efflagitabat, ut Dei ho- 
nori , qui sibi demandatus erat , et animarum saluti studio- 
sissime prospicerent : id precibus , et pneclarse vkx exemplis 
urgerent , ne Dei honor conculcaretur , neve redempti Dei 
morte interirent. NuIIus autem eorum Augustini monitum par- 
vi pendendum duxit ; quoniam et juvenis sanctitatem habebant 
perspectam , et illius verba igne amoris Dei, et hominum ar- 
debant . lpse interea divini verbi Prxconcs , et Confessarios 
Deo valde commendabat , ut ad promovendam illius gloriam , 
et animarum curanda lucra quam plunmum valerent: seque 
concepto voto obligavit ad fundendas quotidie preces , quam 
ferventissimas posset , pro salute omnium hominurn , et pro 
Ministris Evangdicis iliam quomodolibet procurantibus : atque 

a a hjc 



i26 



Be Viris lllustribus S. J. Lib. 1. 



hoc simul cum tribus Religiosorum votis quotidie mane post 
orationem renovabat. Nec solum erTusis precibus , et lacrymis, 
sed magnis etiam sibi pcenis inflictis Deum hominibus placare 
satagebat . Ex his autem animi , et corporis afrlictationibus Au- 
gustini salus sub finem Theologici cursus adeo erat detrita , 
ut eum ab onere Theologiae repetendse , cui fuerat destinatus^ 
exemptum , ad tertiam probationem mittere decreverint Su- 
periores . 

Hunc ille annum sibi desumpsit , ut torporem excuteret, 
et animi , ut ajebat , languoribus mederetur . Etenim qua erat 
humilitate, atque altissima Dei praeditus cognitione, quatcun- 
que hactenus egerat obliviscens , vel certe multum imparia de- 
bitis ducens , ad perfectiora quotidie seipsum excitabat . Itaque 
toto illo anno, ab humanarum rerum tractatione disjunctus , 
magno studio solitudinem coluit, quippe id tandem assecutus, 
quod summopere optabat , ut multum cum Deo ageret, ad il- 
liusque beneplacitum se totum interius , et exterius conforma- 
ret. Et in externis quidem profecto nihil detrahendum erat, 
nihilve superaddendum . Nam idem erat in Sacerdotio, qui 
fuerat in tirocinio : modestus, et tacitus , comis in omnes,at- 
que ad explenda religiosx officia disciplinae promptus , ac se- 
dulus . Ex iis , quos habuit in illa probatione socios , asserit 
quidam , cum diu secum reputaverit, an aliquid in Augustino 
deprehenderit , quod Societatis regulis adversaretur , nihil se hu- 
jusmodi reperisse } sed potius illius opera, et verba ad omnes 
perfectionis leges exacta semper observasse . 

Suam ergo pra;cipuam curam ad interiora convertit : seque 
diligenter inspiciens , omnes animi sui recessus explorabat, ut 
siquem minus rectum inveniret affectum , omnino recideret . Sic 
enim ajebat : nisi ad vitae puritatem , et perfectionem quam 
maximam posset, velis remisque contenderet , nunquam se vel 
minimum beneficiorurn , quse a Deo liberalissime acceperat , 
digne repensurum , Id itaque veluti legem inviolabilem sibi prae- 
scripsit , quod inter Societatis regulas continetur : ut omnino , 
et non ex parte ab iis omnibus abhorreret, quac mundus amat , 
et amplectiturj et totis viribus admitteret , et concupisceret 
quidquid Christus Dominus amavit,et amplexus est.Adhanc 
vero Christi similitudinem quo propius accederet, multum ex 



Auguftinus Cardaverdziuf . 187 

iilius sanctissimi Cordis meditatione profecit, cujus amorem , 
et cultum semper in deliciis habuit ; sed tum maxime , cum 
ipse Dominus in visione quadam humanissime illum invitavit , 
ut ad se per coelestem illam januam introiret. Illuc igitur Au- 
gustinus frcquentissime recurrebat, et ante Dei tabernacuJum 
longa ducebat horarum spatia , in quibus ea pertractabat , quae 
ad suam perfectionem , ct dilecti Domini sui gloriam augen- 
dam maxime facerent . Ibi rationem vitsc , quam deinde 
secutus est , designavit : operosam scilicet , et in Societatis mi- 
nisteriis diligenter exercitam . Ibi decrevit in orationibus , quas 
haberet ad populum , nunquam dictionis acumina consectari; 
sed verborum non minus , quam rerum gravitati consulere : 
et in sermone quoque familiari , abjectis ludicris et inutilibus , 
ea solum tractare argumenta , quae ad exaedificandos in spiritu 
audientes deservirent . Ibi constituit neminem ab se rejicere , 
qui ad animse salutem illius opem exquireret : ac denique suis 
nurnuam inservire commodis, sed Deo, et proximis propter 
Deum se totum impendere . Sentiebatque in animo suo ad 
hxc pia consilia propitium Numinis responsum : atque omnia 
se , Deo auspice, facile consecuturum sperabat , si modo Socie- 
tatis Constitutiones fideliter observaret : quarum proinde sum- 
marium , inter alia sua proposita, frequenter legere, accura- 
teque evolvere statuerat . Ab eo jam tempore , quo Societa- 
tem adivit , caeca fuerat illius obediendi ratio : nunc autem il- 
lam oculatissimam voluit efficere , ut Superiorum non expres- 
sam modo , sed indicatam etiam voluntatem expleret . Et hanc 
tutissimam ducem ad omnes suos cceptus deinceps adhibuit obe- 
dientiam : cujus ut uberior sibi fructus proveniret , frequen- 
tem habebat ad Superiorem , et spiritualem Patrem recursum ; 
tum ut in agendis consilium caperet; tum etiam ut eis animi 
sui sinus expanderet . Unde prxter humilitatis non vulgare exer- 
citiurn , illud sibi duplex commodum redundabat : ut et abes- 
set ab errore longius , et suam nunquam , Dei vero semper ef- 
ficeret voluntatem . 

Tertia peracta probatione , Flaviobrigae ad Autrigones ( r 'il- 
baum hodie vocant ) Grammaticam docuit . Hoc munus , quod 
sciebat Sociefatis esse maxime proprium , et a Patrono suo S. 
Aloysio valJe fuisse expetitum , magna animi propensione sus- 

ce- 



iS8 D$ Viris Illnstribns S.J.Lib.L 

cepit , et indefesso labore sustinuit . Pranbat ille discipulis mo- 
destiac , et placidae gravitatis exemplis , et amorem in B. Vir- 
ginem instillabat , quem ipse a teneris annis imbiberat . In po- 
meridiana Sabbati schoia de praestantissimis augustae Reginae lau- 
dibus disserebat, ut eos ad iilius cultum alliceret , atque ut ho- 
nestis, et innocentibus moribus potentissimum ejus patrocinium 
- demererentur : de ratione quoque suscipiendi rite, ac devote 
Sacramenta frequentem ad eos habebat orationem . Caeferis die- 
bus ad eorum in literis institutionem infatigabili incumbebat stu- 
dio, in illud simul intentus , ut minuta illorum errata suavi- 
bus, et opportunis correptionibus emendaret. Et qui ftmne 
hominum genus Deo ferventer commendabat , pusilium pue- 
rorum gregem sua: cura: commissum , ut in literis , et virtute 
proficeret , quanto illum existimas ferventiore prece commen- 
dasse ? Festis diebus omnibus, obtenta Rectoris venia , e cu- 
biii surgebat ante alios , quo posset citius confiteri volentibus 
adesse : aderatque libentissime ob ingentes , quos ab eo minis- 
terio fructus reportabat, in quo Dei simul et peccatorum age- 
bat causam , quos intime diligebat . Sed quoniam hoc , et re- 
liqua sua opera in Dei obsequium et gioriain unice referebat, 
nihil erat, quod ab divinac contemplatione prxsentix illius men- 
tem averteret . Unde ajebat magnus ille vir P. Petrus Ca- 
latayudius, qui penitus Augustini spiritum introspexerat : quasi 
duplicem intelligendi facultatem concessam illi a Deo videri ; 
alteram, qua rebus intenderet exterioribus, qux sibi demanda- 
bantur; alteram , qua simul cum Deo ageret familiariter . Quid- 
dam certe , ait idem, huic simile obtinuisse crediderim , quo 
gaudent superna; \\\x mentes Angelorum , qui semper vident 
faciem Patris , et tamen hominum commodis , et custodiac di- 
gnanter , ac solicite prospiciunt . Sic pro portione Augustinus : 
cum hominibus in templo, cum pueris agebat in ludo , quasi 
nihil aliud instaret agendum ; nec tamen cessabat interea De- 
um sibi prxsentem intueri, et jucundissimam cum eo habere 
consuetudinem . 

Illius denique vitas ratio , dum magisterium illud exercuit, 
ab anteriore nihilo discrepabat, nisi quod gravioris momenti 
rebus occupabatur ; csetera servandarum legum arque studio- 
sus,su«que perfeetionis aeque solicitus . In cujus studii exem- 

plum 



Augnstinus Carda^verazius i%$ 

plum hic pauca subjiciam . Nunquam ad primum relinquendi 
lecti signum surgere pra^ermisit. Nunquam valetudinis incom- 
moda, vel scholae occupationes excusavit, quominus aut prac- 
dicandi , aut aegrotis et moribundis subveniendi onus suscipe- 
ret ; quin potius tantam in obediendo voluptatem et verbis 
exhibebat, et probabat erfectu , ut majorem ad iteranda man- 
data fiduciam adderet Superiori . Jam aliquot ante annos soli- 
tus erat diem unum per singulos menses spiritualibus dare 
exercitiis : quo die in sua facta omnia inquirebat, novumque 
ad ea perfectius elimanda concipiebat ardorem. Morem hunc 
et Flaviobrigae , et ubilibet retinuit, ab eoque maximas perce- 
pit ad animi perfectionem utilitates . Aliud quoque utilissimum 
usurpabat exercitium , quod a Deo in oratione didicerat, ut 
se ad bene moriendum compararet . Id autem erat hujusmodi. 
Singulis noctibus postquam animum attente discusserat , et 
corpus solita castigatione percusserat , curvatis in medio cubi- 
culo genibus , oculos ac mentem in Jesum pro amore suo cru» 
ci suffixum intendebat : atque immensam hinc Dei majestatem, 
inde vilissimam sui conditionem intuitus , primum coram Deo 
seipsum , quam profundissime poterat , demittebat , et stratus 
humi , brachiisque protensis, et inhaerente pulveri facie per- 
severabat: deinde facta generali peccatorum accusatione , om» 
nia ad Jesu Christi pedes abjiciebat , veniam ab eo cum in~ 
timo dolore precatus , et usque ad tartari centrum depressus, 
quo semet dignum existimabat: tum in ferventissimos fldei , 
spei , caritatis, aliarumque virtutum actus erumpebat, qui ma- 
xime in extremam horam conveniunt : hisque eliciendis paulo 
longiorem moram tribuebat . Postmodum Dominum infimis 
orabat precibus, ut ad se tanquam peregrinationis sux viati- 
cum adveniret, seque in beatam cceli patriam deduceret , 
acternum ibi cum ipso moraturum . His cum ardentissimo affec- 
tu pronuntiatis , spiritali Christi communione reficiebatur , tan- 
quam ea esset ultima , et hinc sibi jam esset abeundum « Ex- 
tremam denique unctionem spiritaliter quoque recipiebat , et 
terrenis rebus omnibus toto corde abdicatis , animam amori 
suo Jesu ( sic eum appellare consueverat ) verbis illis rrade- 
bat : ln manus tuas , Domine , commendo spritum meum . Qui- 
bus dictis , e solo , ubi jacuerat , consurgens , cubitum ibat . 

Hoc 



Ds Viris Illustribus S.J. Lib. I. 



Hoc exercitium , quippe illud a Domino edoctus, nunquam 
praetermisit : quare, dum argrotabat, quo poterat modo, idem 
in lecto peragebat . Ex hac autem pneparatione , totiusque 
diurni temporis usu honestissimo somnus illi obveniebat purus, 
modestus , et religiosus ,* sed idem brevis , atque interruptus. 
Et quoties per noctem excitabatur , mens ejus ad dilectum 
Dominum suum statim avolabat , suavissimam capiens ex illius 
memoria voluptatem . 

Post triennium docendae Grammaticae impensum , jussus 
est Philosophiam explicare Pompelone, Navarrx urbe princi- 
pe , et scientiarum sede ornatissima . Cum primum huic desti- 
natus fuit muneri, aversum ab eo animum sensit: credebat 
cnim et ingenii , et corporis sui vires eidem sustinendo valde 
esse inaequales . Sed primum hunc animi reluctantis impetum , 
Deo et obedientiae virtuti confisus , strenue repressit . Itaque 
Pompelonem profectus , cursum aggressus est Philosophicum , 
et quidquid in illius anni spatio discipulis erat pnelecturus , 
intra festa Domini natalitia integre , ac pulcherrime scripse- 
rat . Etenim ad Schola: exercitationes multo erat , quam pro 
sua opinione , praestantior : cum et acri polleret ad excogitan- 
dum ingenio , et quae solide excogitaverat , apte , dilucideque 
explicaret . Sed Deus , qui Augustinum in divini verbi sato- 
rem destinabat ., prius patientiam , et constantiam illius gravis- 
simo probare voluit experimento. Permisit enim , ut melan- 
cholico exundante humore , imaginationem ejus atri vapores 
obnubilarent . Ubique sibi occurrebat , ob ingenii et corporis 
imbecillitatem ad explendum n^unus impositum esse ineptissi- 
mum : inde mceror , et taedium , horror quoque laboris cre- 
scebat in dies: nonnunquam illud vehementer suspicabatur , 
non esse divinas consentaneum voluntati , ut ipse cathedras oc- 
cuparet . Sed cum expressam aliunde videret Superiorum vo- 
luntatem , animum ad obediendum sic obfirmabat^ ut vitam 
potius , quam injuncti officii partes desereret : sperabatque re- 
medium huic malo diem allaturam . Frequentius corain Do- 
mino prosternebatur , amissac tranquillitatis donum implorans , 
ab eoque nonnunquam tale audiebat responsum : Ego juxta 
meae voluntatis arbitrium de te faciam ; nec vero tuum est , is- 
thuc scire . Qux verba maximum ei solatium , et pacem afFe- 

re- 



Angustinus Cardcfveyetziuf . rgi 

rebant . Sed cum saepe vox illa conticesceret , denuo mens ejus 
densioribus tenebris obruebatur : et quibusdam pracsertim noc- 
tibus universus conjurasse orcus videbatur , ut eum horrifl- 
cis modis perterrefaceret . Maximam anni partem hanc Iuctam 
sustinuit , qux pacificum illius animum , atque obediendi stu- 
diosissimum , gravissimis molestiis agitavit . 

In his tamen angustiis nullum perturbationis signum ap- 
parebat exterius . Pncter Superiorem , et Confessarium , quo- 
rum consiliis in afflictione sua sustinebatur , nemini domestico- 
rum illius labor innotuit. Neque ex discipulis ejus quisquam 
ifl tam diuturnis animi angoribus aliquam aut in verbis impa- 
tientiam , aut in vultu tristitiam observavit . Verumtamen 
annui fere certaminis defatigatio , maximeque noctes plenas 
timoribus infirmi corporis temperaturam omnino tandem per- 
turbarunt : et morbo correptus, ita defectus est viribus, ut 
Superiores in incepto Philosophia; cursu progredi non pos- 
se judicaverint. Propterea , postquam meliuscule habere cce- 
pit , onus ei concionandi fuit impositum , quod illius affectas 
valetudini non ita grave futurum credebatur . Hoc modo Au- 
gustinum , ab humanae scientix magisterio subductum , Deus' 
transtulit in suggestum , ut inde sapientix divinae praccepta quam- 
plurimos edoceret . 

Azcoithia: primum , et in finitimis oppidis conciones ha- 
bere ccepit tanto verborum, et sententiarum pondere, tanta- 
que animorum commotione , ut brevi sancti , et Apostolici vi« 
ri nomen obtinuerit . Ad eumque tam ingens pcenitentium nu- 
merus accedebat , ut in iis audiendis multas in profestis etiam 
diebus horas impenderet . Deinde , cum Superiores vidissent , 
quantum dicendi facultate prxstaret , eique prreter spem vires 
sufficerej ad obeundas, quas vocant , Missiones Augustinum 
destinarunt . Sed quo paratior huic esset muneri , prius Theo- 
logiam morum per annum explicare jussus est . Quod cum 
fecisset Onnati, inde Lojolam secessit , ut in beatis S. Igna- 
tii'incunabulis novum erga Deum , et proximos igneni con- 
ciperet caritatis . Haec illius sedes , certaque futura eratstatio, 
unde in circumpositas urbes, atque oppida excurreret, prout 
incolarum necessitas, aut utilitas exegisset. Et sane majorem 
ibi , potioremque vitx suae partem duxit ; ab anno sciiicer 



l 9 l 



De Vtrts Illustrlhxs S. J. Llb. I. 



1736, usque ad exilii annum 1767. Atque in prioribus un- 
deviginti annis per universam Guipuzcoam , maximam Can- 
tabrijc partem , multos Alavse , nonnullosque Navarras popu- 
los ccelestis doctrinx semina spargere non cessavit ; mulris mi- 
raculum reputantibus , hominem tenui, atque infirma nimium 
valetudine gravissimum illud pondus tandiu sustinuisse . 

Sed antequam de rebus ab eo gestis in Apostolico mi- 
nisterio singillatim dico , juvat hic pauca pracmittere circa pro- 
fessionem votorum quatuor, quam Lojolae fecit postridie Kal. 
Februar. 1739. Cum primum de illa emittenda fuit admoni- 
tus , tanquam ad insolita; , prorsusque immerita: felicitatis nun- 
tium totus obstupuit. Cum enim altissimam de Societate Je- 
su,desevero humillimam induisset opinionem , nunquam fore 
credebat , ut in illum gradum assumeretur . Constat hoc ex ejus 
adversariis , in quibus coram Deo , et Sanctis ejus gravissimis ver- 
bis testificatur : juxta specialia lumina , qua: sibi Dominus circa 
sanctam Societatem suam communicaverat ,illud se in magnis Dei 
beneficiis , et xternx prxdestinationis notis habere , siquis in ea- 
dem Societate vitam egerit , ac mortem obierit : se quidem ab 
setatis anno decimotertio illam expetere jam incepisse ; sed imme- 
riti sui conscientia, ne in tam eminentem statum aspiraret , fuis- 
se deterritum : deirde vero ad eam accedere decrevisse, sua; 
si vellent annuere petitioni , quod fieri posse vix sperabat , 
quippe tanta indignus felicitate, et eidem minime idoneus . Prop- 
terea inter cxtera divina; providentiie miracuJa duo maxime 
suspiciebat. Primum, quod ipse facillimum in Societatem adi- 
tum invenisset , cum aliis Ionge prxstantissimis non ita facile 
aperiretur : unde videbatur sibi Deus Patrum oculos cohibuis- 
se } ne sua corporis et animi vitia conspicerent , qux tamen 
ipse candide fatebatur . Alterum, quod e Sociorum numero 
non fuisset millies expunctus, tanquam inutilis , imo etiam exi- 
tiosus Rcligioni. Nunquam si-bi persuaserat , vel inter Ad- 
jutores rei familiaris dignum esse accenseri . Quod si eo etiam 
tempore cum libertate donatus fuit, deindeque in tirocinium 
restitutus, piacitum Superioribus fuisset, ut ad infimum illum 
gradum redigeretur ; id se maximi beneficii loco habiturum , 
ct in eo Iibtntissime meriturum asserebat . Nunc igitur in su- 
perius subsellium ascendere , hoc est,inter Professos quatuor 

vo- 



Augusttms Cardanieraxius ■» 

votorum considere jussus , vix adducebatur , ut id verum cre- 
deret; sed somnio simiie reputabat , incipiebatque subvereri , 
ne Deus propter peccata sua circa rem tanti momenti aliquem 
in Prxpositis errorem permisisset. Cum hac humillimi animi 
comparatione , qux nunquarn sine aJiarum comitatu virtutum 
incedit , peractis magno spiritu quaccunque professioni legiti- 
me prxmitti debebant,ad eam solemni ritu celebrandam accessit. 
Et quanquam in sacra illa actione consuetum Societatis morem 
retinuit, quandam tamen suse professionis formulam scripsit 
ab ea diversam , quam Sacerdoti traditurus erat ad aram , illam- 
que suo sanguine subscripsit . 

His amoris , et grati animi significationibus quatuor so» 
lemnia vota cum emisisset, ad Evangelicre pnedicationis opus, 
quod ante triennium inchoaverat, novo fervore regressus est 
Augustinus . Sed in hac illius potissima vitae parte describen- 
da non possum ego adversam temporum vicem non dolere. 
Quoniam multa prxclare ab illo gesta prsetermitti necesseest, 
qux in authenticis continentur monumentis in Hispania relictis , 
quales erant Missionum ab eo susceptarum ephemerides exac- 
tissima: . Multa quoque ex conscientiae sux rationibus erui pos- 
sent, quas ille per id tempus reddidit. Sed ex pariter desi- 
derantur, cum eas fere tantum habeamus, qux ad studiorum 
tempora , et primos Sacerdotii sui annos spectant . Pro his co- 
piosis et magnse fidei tabulis ea modo substituemus , qux ac- 
cepimus ab incorruptse quoque fidei Sacerdote , Ignatio Ariza- 
ga , quem Augustinus in Apostolico suo munere diu comitem 
habuit. Is deinde in Societatem ingressus , et in Italiam cum 
cxteris relegatus, quae in longa cum Augustino consuetudine 
observaverat , quem ad expeditiones secutus est facile sexagin- 
ta , post illius obitum testis oculatus exposuit. 

Jam inde ab initio sux missionis prxclari , sanctique Ora- 
toris nomen assecutus , frequentissimum obtinebat auditorium , 
sxpiusque in plateis urbium , aut in aperto campo concionem 
habere cogebatur , cum auditores templa non caperent . Ut pri- 
mum ex editiore loco sese conspiciendum exhibebat, circum- 
fusam multitudinem ad pietatem , et compunctionem excitabat , 
cum esset macilenta facie , gracili et extenuato corpore prop- 
ter valetudinis incommoda , voluntariasque maceration.es ; sed 

b b ma« 



194 



De Viris Xllmtrihus S. /. Lih. I. 



maxime propter intensum contemplationis studium , et arden- 
tem divinae gloriae , salutisque hominum zelum , qui eum assi- 
due perurebat. Vox illi acuta , contenta , et penetrabilis : ac- 
tio gravis, et sine ullo artificio convenientissima : stilus per- 
spicuus , et simplex , idemque concinnus ; sed a quaesita con- 
cinnitate alienissimus : affectus mire efficaces , et concitati , qui« 
bus suae non raro lacrymse pondus addebant, ut etiam ignis , 
qui ex illius vultu , et oculis emicabat . Inter casteros animi mo- 
tus amorem prsesertim excitabat ; tum quia is in corde suo 
primatum obtinebat; tum quia ad nobilem Cantabrorum in- 
dolem permovendam nullus illo felicius adhibebatur . Et cum 
his , aliisque ad bene dicendum dotibus excelieret , nihil suac 
fidebat industriae : sed quo ineptiorem se trahendis ad Deum 
hominibus reputabat, eo firmiorem in Deo fiduciam repone- 
bat, ad inanem suae sonitum vocis divinum affuturum auxili 
um , quo auditores ad melioris vitas formam inducerentur . Sed 
ne ullum ipse coelesti gratiae objiceret impedimentum , ea sem- 
per tractabat argumenta , quae vitiis extirpandis , irfserendisque 
virtutibus, et reformandis moribus essent opportuniora . 

Inde dicendi sumebat initium , unde bonarum frugum spes 
omnis exurgit : nempe a Christianx fidei dogmatis , et legis 
praeceptis explicandis . Neque id obviter , aut perfunctorie 5 sed 
copiose , solideque faciebat, adductis similibus, et exemplis , 
atque interdum opportunis adhibitis repetitionibus , quo altius 
omnia inhaererent . Deinde reprehendendis vitiis , eorumque re- 
mediis exhibendis summa contentione adlaborabat. Et pecca- 
ti turpitudinem cum aliis ex locis, tum maxime ab irrogata 
Deo injuria demonstrabat , cujus Majestas summa despicitur , 
et cui terga mertit peccator. Hanc ille vocem ex intimis vis- 
ceribus eruebat : hic eum suus in Deum amor multo redde- 
bat eloquentiorem . Etenim ineffabilem Dei bonitatem contem- 
ni, sanctissimum ejus nomen proscindi, et Jesu Christi san- 
guinem ab vilissimo vermiculo conculcari, xquo animo ferre 
non poterat : et quantus erat ejus amor in Deum , cujus age- 
bat causam , tam ingenti dolore ob eam indignitatem percelle- 
batur . Sed non propterea peccatorum causam agere practermit- 
tebat , quos et verissime amabat , et scitissime ferire noverat , 
ut sanarentur . Ad eos igitur tenerrimo commiserationis sensu 

con- 



\ 



Augustwus Carda^verazius . 



*95 



eonversus , animos addere , spem alere veniac , inexsuperabiJem 
Dei clementiam objicere , certissimam neque difficilem invenien- 
dac medicinac viam ostendere; J3oenitentiam scilicet male acta: 
vitae cum animo resipiscendi . T)uas interdum horas dicendo 
perseverabat , nec tamen audiendo defessa erat concio, qua: 
suavitate verborum ejus , et explicandi facilitate miriflce rene- 
batur. Sed cum ad perorandum accessisset, imperare sibi vix 
poterat . Ut enim Crucifixi imaginem arripuerat, tam vehe- 
menti amoris affectu ob effusissimam Redemptoris in homines 
caritatem , simulque doloris ob ilhtas ei ab hominibus offen- 
sas corripiebatur , ut intercluso spiritu, voceque faucibus in- 
h^rente , singultus potius ederer , quam verba pronuntiaret . 
Nec potuit in ea parte , quamvis adhibita diligentia , sibi mo- 
dum imponere. Admonitus quippe non semel a socio, ut in 
extrema oratione sedatius ageret , et affectibus temperaret, quo- 
niam istorum impetu voces obruebantur; quanquam ei morem 
gerere pollicebatur , et promissis stare satagebat, idem tamen , 
cum rursus verba faceret, sub orationis epilogum eveniebat. 
Sed quod olim S. Petro Chrysologo contigit, ut deficiente si- 
bi voce , Deus in amoris lucrum sermonis sui damnum con- 
verterit , id Augustinus, postquam pendentem e cruce Chris- 
tum erexerat , in suis concionibus experiebatur . Tunc enim 
auditorum animos Dei potius gratia , quam vox Oratoris sic 
emolliebat , ut in Iacrymas effusi , et pectora percutientes , pec- 
cata sua magnis ejulatibus detestarentur, Deique misericordiam 
flebilibus vocibus implorarent . 

Quos autem ardentibus verborum jaculis e suggesto per- 
culerat , hos in destinata confessionibus sede benignissime ex- 
ceptos , magna prudentia, magnaque dexteritate sanabat. In 
hoc exercendo munere S. Francisci Salesii ductum in omnibus 
sequebatur, cujus consimilem sortitus erat spiritum , et scrip- 
ta jam inde a juventute sua diligenter evolverat . Omnes ita- 
que patientissime audiebat , prudenter interrogabat , sapienter 
instruebat , recte clementerque judicabat . Nemo iilum rigidum, 
nemo subiratum , aut displicentem expertus est : et post ho- 
ras octo, vel decem audiendis confessionibus magno suo in- 
commodo impensas propter xgram corporis habitudinem ; 
quam ostenderat initio animi pacem , et mansuetudinem, ean- 

dem 



\g6 De Vtris Jllustrihus S. J. Lth. I. 



dem in extremis servabat . Huic autem constanti lenitati eam 
verborum efficacitatem adjungebat, ut durissimum quemque 
tandem inflecteret , atque interckmi brevi quadam sententia ad 
ea , quac tum opus erant , adcmceret . Id Augustini peculiare 
donum erat, a Deo sibi propterea concessum , quod dum 
aures ille confitentibus accommodabat ; mentem simul in De- 
um haberet erectam , cum eoque peccatoris agebat causam , qui 
ad ejus pedes acciderat. Omnes apud eum conscientiam exo- 
nerare contendebant : et quanquam id in frequentissimo pce- 
nitentium concursu fieri non poterat , ipse tamen , ut quam 
plurimis satisfaceret , maximam diei partem in sacro tribunali 
mane, ac vesperi considebat . Et cum esset ab scientia, et usu, 
et a ccelesti quoque lumine , quod imploranti sibi aderat , in 
hujus administratione Sacramenti pcritissimus , facta convenien- 
ti pro conditione singulorum inquisitione , quidquid m cujus- 
libet conscientiae fundo delitesceret , paucis , ut ita dicam , 
jactibus colligebat : unde multorum quotidie totius etiam vitae 
audiebat cenfessiones . 

Ut autem suscepti laboris fructus diuturnior , et uberior 
esset , cum caeteros universim in publicis exhortationibus , tum 
eos privatim , qui sibi peccata confitebantur , ad pietatem , 
et mortificationem inducebat ,ut iis prava superioris vitae exem- 
pla compensarent . Eos vero, qui dignitate muneris , et aucto- 
ritate praestabant , peculiari cura edocebat rationem vitae lauda- 
biliter instituendae , et in ea constanter persevevandi , ut ab 
eis in populum virtutis studium , et religionis vigor , tanquam 
a capite in roembra descenderet . Quantum vero suis profice- 
ret hortationibus , inde primum agnoscebatur , quod eorum 
plurimi Lojolam secedebant, postquam eodern remeaverat Au- 
gustinus : peractisque sub iilius ductu S. Ignatii exercitiis , no- 
vos ad virtutem colligebant spiritus , quos in patriam regres- 
si cum suis dornesticis, ac popularibus communicabant . Ap- 
parebat deinde manifestius ex nova civitatum, et oppidorum 
facie , quae ipse susceperat excolenda . In his enim extincta 
odia , sublata dissidia-, litesque compositae : Judicum excitata 
vigilantia , ad continendos in officio populos : accensus Cu- 
rionum zelus , unde major plerumque Sacramentorum , et ora- 
tionis frequentia : Patres denique familias ad optimam fiiiorum , 

ac 



Anpitstinus Carda^verazius . 



ac servorum educationem eruditi , et stimulati , in quo fere 
reipublicx salus continetur . Hxc omnia summo studio , sed sine 
strepitu, ac turbis agebat Augustinus, omniaque tandem, qua: ten- 
taret, assequebatur . Non quod interdum aut contumacium , aut 
imperiosiorum hominum ingenia sibi non-obstiterint ; sed quia 
ille in oratione , et in Hostia: salutaris oblatione , per quam ni- 
hil non obtinebat, rem Deo valde commendabat: eosque de- 
inde , qui admonendi erant , tanta prudentia , et mansuetudine 
alloquebatur , nemo ut auderet' illius admonitionibus contraire . 

Hac ille via multas sanctissimi Cordis Jesu Sodalitates in 
his locis instituit, in quibus sperabat et constanti Sodalium 
frequentia , et decenti religionis eultu fore celebrandas . Cum 
enim divinum Cor Augustinus summis in deliciis haberet, per 
quod tot jam acceperat dona , in diesque singulos accipiebat, 
non satis sibi erat , si privatis obsequiis ipse illud coleret, et 
honoraret ; sed vehementer desiderabat, ut ab omnibus etiam 
publicse adorationis cultus adhiberetur . Nullis ergo labori- 
bus , nullique parcebat industrix , ut populos ad exuberan- 
tem illum rniscricordix fontem alliceret , unde coelestium co- 
pia donorum in illius cultores largissime perfluit . Quibusdam in 
oppidis magnopere laborandurn sibi fuit , ut conata perfice- 
ret . Sed postquam sic expedire judicaverat, nulla eum diflff- 
cultas deterrebat : et cum aliqui e primoribus populi confir- 
mabant , apud ipsos id fieri nullo modo posse : Sinite , qux- 
so , ajebat ille : nam Deus evadendi viam ostendet, iHamque 
sacrum Cor Jesu complanabif. Deinde templum subibat , er 
aeterno Patri dilecti Filii sui Cor exhibens , per ipsius obsecra- 
bat merita , perque ardentissimam iHam caritatem , qua se pro 
salute mundi voluntari^ neci devovit, ut corda cieret homi- 
num , coelestemque subjiceret ignem , quo Jesum omntes diii* 
gerent , divinum Cor ejus adorarent, et amori responderent . 
Sanctissimam quoque Virginem , et eos e Beatorum numero 
deprecatores adhibebat , quos ipse peculiari cultu prosequeba- 
tur , ut sua apud Deum vota secundarent. Id unum , et alte- 
rum , id plures urgebat dies , donec sentiebat , coelum suis an- 
nuisse postulatis . Hac ductus fiducia , paucis ante discessum 
diebus rem pro concione breviter exponebat , et contra spem , 
atque opinionem muitorum nova Sodaiitas cunctorum suifra- 



ipS De Viris lllustrtbus S. J. Lib. I. 

giis ckcernebatur . Cum id ssepe fbisset expertus, scir^rr-ue, 
alibi jam erectas Congregationes hujusmodi magno divinx glo- 
rix incremento, et animarum fructu florere , alias denuo cons- 
tituebat, ut sanctissimi Cordis cultum latius augeret, et arden- 
tissimo erga illud amori suo satisfaceret . Qjot vero , quibus- 
ve in locis eas erexerit , iis deficientibus commentariis , quos 
paulo ante commemoravi , decerni nequaquam potest . Pleraquc 
etiam ob eandem causam silentio prxterire oportet ex his , 
cjuae in diuturno suae praedicationis ministerio et laudabiliter 
ab eo gesta , et patienter tolerata , et mirabiliter perpetrata 
fuisse non dubito : cum Apostolicis viris frequentes esse sole- 
ant Dacmonis, ac satellitum ejus oppugnationes , et iisdem ad- 
sint auxilia de ccelo , ut hominum "saluti prospiciant , et Diaboli 
opera dissolvant . Pauca tamen attingam , quae aliunde com- 
perta sunt , certisque confirmata testimoniis . 

Anno 1742 in Navarrae oppido Arribe , quod in Arai- 
zensi Valle conditum est , coram frequentissima concione , quse 
in plateam convenerat , verba faciebat Augustinus : cum re- 
pente in media oratione parumper substitit , et socium e sug- 
gesto compellans : Perge , inquit , ad Parochi domum , et ab eo, 
quid velit , exquire . Is tum correptus morbo jacebat in lecto, 
et domesticis ad audiendum Augustinum profectis , solus domi 
remanserat . Ad eum igitur veniens Augustini socius , dum 
aperit januam, strepitum sentit, tanquam aliquis in domesti- 
cum hortum e sublimi desiluisset : de fenestra respectat : inde- 
que hominem videt , prarcipiti passu diffugientem . Post hacc 
ad Parochi conclave progressus , numquid sibi opus sit , ro- 
gat : eique , nullius egere , respondenti , noluit tum indicare 
quac viderat, ne valetudine affecrum consternaret . At ipse rem 
secum reputans, non temere credidit, Augustino divinitus si- 
gnificatum, sceleratum aliquem ad segrotantis Parochi domum 
diripiendam, aut forte quid pejus patrandum accedere ; mis- 
soque tempestive , qui eum inviseret, nefarios hominis conatus 
repressisse. 

Catharinam Arteagam nobilem Devac feminam ( quod op- 
pidum ad oram Guipuzcoas maritimam situm est ) propinqu/ 
ejus hortabantur , ut quoniam ad multam jam xtatem proces- 
serat , suis , suorumque rebus , facto testamento consuleret . Sed 

cum 



Augttstinus Cardwverazius . i^p 

cum illa diem ex die cfuceret, Augustinum advocant, cujus 
magnum erat nomen apud Devanos , quos ille bis ad pieta- 
tem laboribus suis excoluerat. Cum autem mitioribus verbis 
Catharinam ad optimum consilium adducere non valeret ; nam 
et optimam adesse sibi valetudinem , et condendi mox testa- 
menti tempus non defuturum contendebat ; Augustinus , in- 
tento ad proximam scalam digito, graviter ei, atque asseve- 
ranter dixit : Id modo facias , oportet , nam bre<vi per scalam 
istam pracipitaberis , et mortem incurres . Haud secus res acci- 
dit , cum paulo ante suum illa testamentum confecisset. 

Aliam notae probitatis feminam hortatus est in oppido 
Elorrio, ut semel saltem in hebdomada sumeret Eucharistiam. 
Quoniam futurum est r subdidit , tit te subita mors occupet , ad 
quam necesse est , anticipes praparationem . Paruit illa monitis 
Augustini , quod magno sibi commodo stetit ; nam ita repen- 
te occubuit, ut sacro Viatico refici non potuent . Haec de 
ccelo lumina frequenter hausisse creditur , tum ob intimam 
cum Deo unionem , et familiarem cum Angelis consuetudi- 
nem , qui suac,et aliorum custodix designati erant;tum etiam 
ob illius beneficentissimam caritatem , qua proximorum neces- 
sitates omni ope sublevare studebat. Unde cum humana sas- 
pe aut deessent , aut minus juvafent auxilia , novum profecto 
non fuerit , ad instantes, et humiles Augustini preces Deum 
afflictis , ac periclitantibus adfuisse , quanquam ipsi plerumqu^ 
beneficii sequestrem ignorarent. 

Ubicunque pedem figeret, divinum opus sic promove- 
bat , ut fama in finitimos perlata populos, passim ab istorum 
Rectoribus , et Curionibus rogaretur , ut ad se quoque acce- 
deret , sibique coelestis doctrinae panem impertiret . Neque 
multis erat rogandus , quem ad salutem omnium suus sponte 
zelus incitabat. Itaque dum tempus sineret, aliam ex alia pro- 
fectionem sacram aggrediebatur , solumque rigente bruma qua- 
si per trimestre spatium cessabat . Et quanquam vacationem 
istam non tam corporis , quam spiritus sui confTrmandis viri- 
bus impendebat, non parum etiam tum dabat aliorum animis 
ad virtutem promovendis , Nam multi eum , e Clero prxser- 
tim , Lojolam insequebantur , ut sub illius magisterio piis ani- 
mum commentationibus exercerent : multi eum et coram , et 

per 



200 



De Viris lllustribus S. J. Lib. I. 



per literas consulebant , quorum explicandis dubiis , conscien- 
tiisque dirigendis bonas quidem horas, sed bono cum foeno- 
re collocabat . Eamque tot laborum seriem cum extenuato 
Augustini corpore comparantibus , res plane supra naturx vi- 
res , Deoque tribuenda videbatur , qui eum singulariter ad ju- 
vandos quamplurimos destinaverat . Iilud certe frequenter eve- 
niebat , ut ad graves angustias , summamque debilitatem prac 
dolorum acerbitatibus redactus , ad omnia prorsus inhabilis 
videretur : et tamen occurrente quolibet divinx gloriac negotio, 
ut puta , moribundi ccnfessione , vel pace inter dissidentes 
concilianda , vel ejusmodi aIiis,subito se vegetum , expeditum- 
que sentiret, tandiuque illi vigor inesset,dum opus,ad quod 
vocatus fuerat , absolvisset . Hoc edoctus experimento , nemini 
suam negabat cperam , nihil interea de vita sua solicitus , quam 
Deo curae esse agnoscebat. 

Nunquam vero spiritali aliorum commodo sic inservie- 
bat, ut aliquid de studio sux detraheret perfectionis . Practer 
consueta domi exercitia , quac vel in maximis occupationibus 
plene, ac fideliter peragebat, multa orationi dabat spatia in 
oppidis, ad quac pracdicaturus accessisset. Nam primis post 
adventum diebus , .antequam audiendarum ingrueret celebritas 
confessionum, diutius ante Deum in Eucharistia pracsentem 
perseverabat , ut eum sibi, suisque auditoribus propitium red- 
deret , ab eoque fructum de laboribus suis uberem impetraret. 
Parcissime indulgebat somno, iliiusque socius, vel maturrime 
surgens , semper eum extra lectum , et flexis orantem genibus 
inveniebat. .Praeparationem ilJam ad mortem , quam supra d«s- 
cripsimus, et pium per singulos menses unius diu secessum 
inter magnos negotiorum fluctus constanter exequebatur. Aje- 
bat enim , si ea , qux a se Deus requirebat obsequia , fideli- 
ter prxstitisset , suam cum hominibus industriam Deum quo- 
que tortunaturum , ut copiosiorem pracdam caperet anirnarum. 
Pari constantia in aliquod e vicinionbus Coliegiis secedebat , 
ut triduum celebraret , quod votorum duplici renovationi quot- 
annis pr.emitteb.atur : in eoque ita se cum ingenti animi fructu 
obiectabat, ut consuetudinem iJIam etiam ennssa jam profes- 
sione retinuerit. Hxc, aliaque his affinia testantur Augustini 
socii, e quibus Ignatius Arizaga, qui cum eo versatus est 

diu 



Auzmttnus CardaueriZiiut . 

o 



20 1 



diu , haec addit . „ In divini celcbratione Sacrificii , quod 
„ Augustinus multo cum fervore peragere solitus erat , tener- 
„ rime illius animus commovebatur , quanquam in eo facien- 
„ do semihoram nunquam excederet . Eidem quotidie pracmit- 
„ tebat confessionem , in qua singularia doloris edebat signa , 
„ nequissimum se reputans peccatorum omnium , cum tamen 
„ ego materiam absolutioni sufficientem vix invenirem . Sed 
„ illud longe maximum : in generali confessione , quam ab eo 
„ summo ipse rubore suffusus excepi , per totius vitac sux de- 
„cursum ne levem quidem materiam , nisi valde dubiam de- 
„ prehendi . Unde mihi quidem persuasum est , Augustinum 
„ non modo Baprismi gratiam servasse inoffensam , sed neque 
„ leve peccatum scienter admisisse . „ 

Hunc agendi modum tenuit Augustinus, dum iteratis ex- 
cursionibus sacris Guipuzcoam , conrerminasque Provincias pe- 
ragravir . Sed iJIius jam ante affectam valetudinem assidui an- 
norum viginti labores ita defatigarunt , ut iisdem diurius sus- 
tinendis imparem omnino esse dignosceretur : cum prxsertim 
per os copiosum sanguinem reddidisset , et ingravestente anhe- 
latione , qua semper laboravit , prscipuas sacri Oratoris par- 
tes explere non posset . Debuit egro zelus illius divina: cede- 
re voluntati , quam ubique suarum scopum actionum sibi prxs- 
tituit: relictaque acie , in qua prxclaros de vitiis egerat tri- 
umphos , multaque ab infernis hostibus spolia detraxerat, Lo- 
jolam in sux commorationis locum concessit . Non tamen 
ut otiaretur, eo devcnit, sed ut alia jam arma , vel potius 
eadem alio modo tractaret . Quidnam ab eo tum vellct , interna 
voce Deus illi significavit : Hactenus , inquiens , in regiones ad 
gentes perquirendas te misi : nunc placitum est rnihi , ut ill* 
deinceps domi.tua: te quaerant . Quibus verbis iJlius viw ratio 
continetur , quam per insequentes annos duodecim observavit . 

Magna cum Superiorum voluptate , et consolatione curam 
illorum suscepit Augustinus, qui Lojolam ad exercendam divi- 
nis meditationibus mentem accurrebant : Deusque vicissim il- 
Jud visus est suscepisse , ut quamplurimos ad eum adduce- 
ret , in quibus ad virtutem promovendis prasclaram operam 
collocaret . Ornnibus anni temporibus non solum ex vicinia , 
sed remotis etiam ex locis, diversisque Dioecesibus convenie- 

c e bant 



20 2 De Vlrts Illustribus S. J. Lib. I. 

bant multi omnium ordimjm hornines , ut Augustini consiliis, 
et instructionibus in illo secessu animi pacem acquirerent , et 
ad melioris vita: normam informarentur. Eidem plerique vo- 
lebant universx vit£ delicta confiteri ob eximiam de illius pru- 
dentia , er mansuetudine , morumque sanctitate conceptam opi- 
nionem . Et quanquam hoc onus Augustini vires excedere vi- 
dcrctur, quippe frequentibus capitis , et stomachi doloribus 
afflicti , et a membrorum usu propter rheumatismos non mo- 
dicum impediti ; nemini tamen negabat aurem , suique dolores 
corporis hilari premebat vultu , ut a multis periculosiores ani- 
mi morbos expelleret. Qulcunque autem sub illo exerceban- 
tur , in domos suas lxtissime regressi , multa de Exercitiorum 
prsstantia , multa de P. Augustini dexteritate in his proponen- 
dis , deque cxteris ejus laudibus enarrabant. Unde fiebat , ut 
multi ( pastorum adinstar Bethleemitarum , qui Nuntii cceles- 
ris verbis exciti ad prxsepe Domini cucurrerunt ) ad veneranda 
S. Ignatii cunabula propcrarent , ibique meditandis saluberri- 
mis illius dccumentis, Augustino interprete , per dies aliquot 
immorarentur . Contigitque aliquando , ut quotquot Equestris 
ordinis erant Azcoithix, facto agmine Lojolam devenerint : 
ubi ab Augustino, ad quem pracmiseratit literas, humaniter 
excepti , sacra Exercitia magna cum diligentia , parique pro- 
fectu peregerunt . Neque pium hoc opus aut invitante magni 
jejunii tempore , aut annu^ communionis praceptum explen- 
di causa , nobiles illi viri susceperunt ; sed in anni statione 
longe diversa , in eumque finem , ut et animis suis prospice- 
rent,et optimum regendx familix modum edocerentur. Mul- 
ti alii nobilcs , ac divites , ut ex Augustini epistolis apparet , 
pcst facta Exercitia , certum meditandi spatium , examinanda> 
qi.e conscientise , lectionis item sacrae, Rosariique recitandi si- 
bi, suisque domesticis designabant. 

Sed uberiores justitise fructus ab animarum Curionibus, 
aliisque Sacerdotibus colligebat , qui Lojolam etiam peregre 
convenientes , ad explendas officii sui partes , in quo prscipue 
populorum salus vertitur , diutuma meditatione , atque Augus- 
tini cohortationibus incitabantur . Inter alios quidam illuc ac- 
cessit , moribus quidem Sacerdotio minime consentaneis , sed 
qui multa devictus amicorum prece, ad illa probanda Exerci- 

tia 



Au?ttstinns Cardtpverdtiius . 



201 



tia animum tandem induxit . Excepit eum comiter Augustinus : 
et ad cubiculi limen , in quo exercendus erat spiritu, admix- 
ta mansuetudini gravitate, his ilJum concepuis verbis alloqui- 
tur: Ad<vertc , Domine : adwerte , qu&so , qno pedem inferas . 
Non enim ditt est , cum alius in hoc ipso cuhiculo sacris njaca^vit 
Exercitiis : hisque finitis , paulo post 'Vttam etiam fini<vit . Idem 
futurnm est tihi . Vtde ergo , ne pr&sentem opporttmitatem elahi 
tthi permitfas . Ad hacc verba Sacerdos , tanquam vulnere vi- 
tali loco tactus , non potuit non commoveri ; magnam quip- 
pe de Augustini sanctitate conceperat opinionem . Et cum suam 
in obsundis Exercitiis diligentiam valde probasset Augustino, 
is illum dimisit opportunis instructum admonitionibus , ut sanc- 
tioris vitae rationem domi suae institueret . Hanc ille vix inchoa- 
verat , cum morbo correptus est , qui ei vitam eripuit cum in- 
genti suo gaudio , et spe magna beatitudinis obtinendae . 

Quo major esse posset ad exercendum spiritum et nume- 
rus hominum , et eommoditas , obtinuit a Superioribus, ut cer- 
tum Collegii membrum huic utilissimo ministerio destinarent . In 
eo Augustinus praeter cxteras officinas, et opportunam cubi- 
culi supellectilem , Sacellum quoque pulcherrimum constituit , 
quod pretioso sacrificali apparatu , et optimis imaginibus sa- 
cris instruxit. Perfectum denique Asceterium instituit, cujus lau- 
des cum longe fama diffunderet, major erat in dies et adven- 
tantium co concursus , ct inde proficiscentium utilitas . Sed 
cum pium illud opus secundissimo cursu procederet , Deus , 
qui servos suos in iis etiam rebus, qux maxime ad divinam gloriam 
spectant, probare consuevit, Augustini constantiam , ac fide- 
litatem voluit experiri . Inter cacteros, quos ibi nactus est Su- 
periores , unus fuit , qui tantam Ascetarum frequentiam per 
totius anni decursum quibusdam de causis improbabat: unde 
certos Augustino fines statuit , intra quos suum juvandi pro- 
ximos contineret studium . Paruit ille continuo , nullis ad ex- 
cusandam suam , nedum ad Superioris agendi rationem incu- 
sandam rationibus adductis. Nec diu sine prxmio fuit tam hu- 
miie , ac promptum ad inmerantis voluntatem obsequium . Nani 
Deus mox illi de Moderatore alio providit, qui piam illam 
institutionem egregie promovit, et liberam Agustino fecit po- 
testatem , ut quolioet anni tempore quoscunque pcsset , ad spi- 
ritus admitteret Exercitia . Huic 



2 04 Viris Vlustribus S.J. Lib, L 

Huic gravissimx occupationi aliam non minus utilem , et 
laboriosam adjunxit . Ut enim absentes etiam , et posteros ad- 
juvaret, libros aliquot edidit spirituales, ab ipso Cantabrice 
scriptos , aut in eam linguam conversos , quibus earum regio- 
num incolis mirifice profuit, apud quos magna tum erat ejus- 
modi librorum inopia . Scripsit inter alia : De ratione juvandi 
moribundos: quod opus inter Parochos magno in pretio erat , 
ct in usu . De ratione confitendi, et communicandi , Mfssam- 
que audiendi cum fructu : Catechismum a P. Gaspare Astete 
composkum : Considerationes in Exercitia S. Ignatii : Vitam 
S. Isidori Agricolac : Hieronymi Dutarii librum inscriptum Vi- 
ta christiana : aliosque his similes , omnibus quidem Cantabris 
utilissimos , sed maxime rusticanis , et servis , quibus ignota 
est plerumque vulgaris Hispanorum lingua Castellana . Et ubi- 
que tam avide sunt excepti , ut passim vel in pauperum tur 
guriis invenirentur , et legerentur :. visaque nonnunquam fuit 
agricolae cujusdam filia, qua: morienti Patri opportunissimcs 
arfectus ex Augustini libro , cum ingenti fervore., sensuque te- 
nerrimo suggerebat. 

Non animis tantum , sed corporfbus etiam subveniendis-, 
quantum opera: poterat, impendebat . Haud exiguas a diviti- 
bus collegit pecuniar summas , in eos pnesertim pauperes ero- 
gandas , quibus pudorora pracludit ad rogandam stipem . Mul- 
tum etiam adlaboravit in nova Hospitalis domus Azpeithia: ins- 
titutione pro curandis , et instruendis infirmis , nonnuliisque 
pueris educandis . Nihil enim erat , quod solicitam ejus effu- 
geret caritatem . Unde muki , gravesque viri sentiebant , Au- 
gustinum , dum Lcjola: consedit , non minus hominibus pro* 
fuisse , quam si Provincias , ut antea , prxdicando penjurrisset • 
Simulque illud habebant persuasum y in tanta corporis debili- 
tate non posse eum tam multis , ac difficilibus rebus expedien» 
dis sufficere , nisi a Deo singulari quadam ratione confirma- 
retur . 

Tot enimvero incommodis premebatur, ut eis robustissi- 
mus quisque conficiendus esse videretur . Nam prxter inten- 
sos aurium , ac dentium dolores , rheumatismus jam totum si- 
ni.trum latus occupaverat , peneque impedierat . Prxterea ce- 
phal.tae molestiis ita erat afflictus , ut interdum per tres coa- 

ti- 



Augusttnus CardanjerAzius . 2cj 

tinuos dies vix cibum , et somnum capere sineretur . Inde ma- 
gna virium d^fectio , magnxque angustiae , ut neque stare , aut 
sedere posset, nec vero cubare sine gravissima difficultate . Id 
quidem per hiemem , aut flante vcnto frigido , frequentius quam 
in aestate patiebatur: nunquam tamen per annos quampluri- 
mos sine aliquo valetudinis incommodo vitam ducere visus 
est. Sed hos corporis cruciatus mirum quantum afflictiones 
animi excederent , ab Dxmonum insectationibus orta;,quieum 
ex intervallo dire vexabant. Modo funestissimos de incurren- 
da damnatione timores injiciebant: modo autem varias horri- 
bilium instrumentorum species objiciebant, quibus eum Xxgicnr 
dum , torquendum , et confodiendum minabantur. At ille,ut 
callidi hostis insidias superaret, larvasque contemneret, erec- 
tum in Deum animum firmissima immensas Bonitatis ejus fide 
roborabat , spemque concipiebat indubitatam , ipsius opem si- 
bi aufuturam , ne succumberet in certamine, in quod a Deo 
productus erat , ut vinceret . Nec vero sua eum fiducia frus- 
trabatur : nam sacpe divini luminis radius illius mentem repen- 
te collustrabat , quo potestas tenebrarum dissipabatur , ipse- 
que pristinx redditus tranquillitati , paratiorem exhibebat ani- 
mum ad novos adversariorum impetus sustinendos. Et quan- 
quam noctu prx Iassitudine corpcris , et capitis defatigatione 
neutiquam fieri posse credebat, ut postridie rem divinam fa- 
ceret ; nihilominus ad indictam horam surgebat e kcto , et sa- 
cris postmcdum cperabatur, vires ei Domino suppeditante , 
qui utique iilum in eam pugnam immiserat . Nonnunquam ve- 
ro v Missam ceiebrabat, etiamsi gravibus interea doloribus tor- 
queretur, quoniam nil xque sibi dolebat, quam ut illam vel 
semel prxtermitteret . 

In tanta valetudinis imbecillitate verendum erat profecto, 
ne decreta per id tempus Sociorum omnium ab Hispaniae fi- 
nibus expulsio supremuin Augustino diem acceleraret. Vix enim 
ulla re magis ccmmovebatur , quam Societatis incommodis , et 
calamitatibus , cum erga iilam , perinde ac fiiius in matrem, 
tenerrime afficeretur . Nunquam tamen pacatiorem , addo etiam 
l&tiorem ammum exhibuit, quam cum e domo sua jussus est 
in exilium cum caeteris Sociis excedere . Decretum hoc atten- 
te auscultavit , reverenter excepit, seque sine ulla perturbatio- 

ne 



2 06 De Viris Illustrtbur S.J.IlHt.I. 

ne ad exequendum illud accinxit . Oculos in ccelum sustulit , 
adorataque Numinis providentia , illi se sponte subjecit, gra- 
tiasque egit pro novo illo difficilique Iabore, quem sibi,suis- 
que Sociis, tanquam amoris argumentum prxcipui, perferen- 
dum imponebat. Hac animi excelsitate , quam sui quccuc fra- 
tres praeseferebant , postridie cum iisdem egressus est in exi- 
lium . Ad S. Sebastiani portum navem jam conscensurus, cui- 
dam ex intimis suis dixit : Cordis mei jubilum, internamque 
lxtitix voluptatem verbis explicare non valeo . Videor equi- 
dem mihi, majus hoc gaudium humanitus haberi non posse . 
Ore te modo , ut me in aliquo navis angulo colloces , is enim 
mihi ccelum erit. Nec secus illi fuisse oportet, qui super ir- 
requietos arquoris fluctus animi tranquillitatem in ejus latibuli 
angustiis imperturbatam servavit . Ibi , quantum potis erat , a 
nautico semotus strepitu , ea dabat orationi tempora , qua; si- 
bi cartera officia reliquissent. Ex quo frequenri cum Deo con- 
gressu suavissimam divini Spiritus unctionem reportabat, qux 
suos sibi labores ita deliniebat, ut adversa pati jucundissimum 
ducexet : nullam ratus aptiorem vkx sux coronidem impositu- 
rum, quam si eam multis adhuc laboribus exercitam,in magna 
hominum derelictione , et humanarum rerum inopia consum- 
maret . Dum maritimum iter habuit, quanquam ipse ob virium 
debilitatem Sacrum facere non potuit, quibuscunque diebus fie- 
ret, synaxim accipiebat , prxmissa de more confessione , et gra- 
tiis per hora: ferme spatium persolutis. /itque ex hcc crebro 
rerum divinarum usu non modo robur animi ad exilii arrum- 
nas magnanimiter sustinendas , sed lumen etiam ad pneviden- 
das illas hausisse videtur . Prope eum locum unde prirnum Cen- 
tumcella: portus navigantium oculis aperitur , quidam Socicrum 
ad Augustinum Ia;tus accedit , eique proximum navigationis ter- 
minum gratulatur: Cui ille : Trecare Deum , inquit, ut patien- 
tiam tibi s?;j/peditet ad labores altos , qui nos manent f pro illins 
dmore tolerandos . Non parum ad haec verba ille alius obstu- 
puit , cum jam ante suum demisisset in pectus , Augustinum de 
ft.turis non raro divinitus admoneri . Atque omne tum posuit 
dubium , cum post aliquct horas nuntius ad classem adduci- 
tur, expulsis ab Hispania Societatis hominibus ad Pontificiani 
ditionem aditum non patere. Unde opus fuit proras conver- 

te- 



Augnnlnus Cardwverazius . 207 

tcre, multasque cum labore muko Tyrrheni, ac Ligustici ma- 
ris oras, et insulas legere , donec tandem ventum est Calvium,, 
miserrimum eo tempore rebellatricis Corsica: pracsidium . 

Cum primum e navi descendit, nihil sibi prius facien- 
dum putavit , quam ut in templum recta contenderet, stupen- 
tibus passim Sociis , vires ei potuisse sufficere , ad asperrimum 
superandum clivum , cujus in eminenti urbs condita est super- 
cilio. Sed vehemens Christi amor, cui nihil est arduum , ani- 
mos illi addidit ad difficillimum iter aggrediendum , et confi- 
ciendum . Hic intermissam per navigationis moras sanctissimx 
Eucharistix frequenter adorandx consuetudinem non solum ins- 
tauravit , sed compensavit etiam abunde . Quantum enim sibi 
per Superiores , et infirmitates suas permittebatur , tantum in 
xde sacra , vel certe domi suac orationi tribuebat . Uludque 
non immerito mukis erat admiratione dignissimum j cum pe- 
dibus ob nimiam debilitatem vix posset insistere , nixum ta- 
men genibus per integras horas immotum perseverare : atque 
eo modo sex horas per diem orando excessisse , sxpe fuit a 
quibusdam observatum . Inde vero facile videre licet, durissi- 
mcs exilii labores quo pacto tulerit . Cum enim animum , ab 
aliis jam occupationibus sevocatum , assiduis divinarum rerum 
pasceret meditationibus, famem , sitim , belli terrores, et peri- 
cula , cxteraque gravissima Calviensis commorationis incom- 
mcda jucunda sibi , non modo tolerabilia reddebat Christi 
amor , et illius participandae Crucis desiderium . Et quanquam 
eum alte pungeret suorum fratrum acerba conditio,et miseratio- 
ne complertt ; aliunde tamen mirifice recreabatur, cum pra> 
clara in cis simul animadvertetet patientia: , ac fortitudinis do- 
cumenta: ferventesque fundebat ad Deum preces , ut omnibus 
in vocatione sua pcrseverantiac donum concederet : de cxtero 
quidquid sanctissimx voluntati sux placitura esset, id demum 
fieret . Quadam die , dum in contemplatione defixus, ac velut 
extra se raptus hasrebat , auditus est dicere : Electi sumus . 
Praedestinati sumus. Gratias agamus Deo . Quod de his eum 
pronuntiasse credendum est, qui in suscepto vita: proposito 
constanter , ac fideliter permansissent . Propterea dolebat in- 
credibiliter , dum aliqui propter ingravescentes quotidie cala- 
mitates ab statione recedebant : Miseram , exclamans , abeun- 

tium 



203 



Ds Vtrh VUstribus S. J. Lib. I. 



tium sortemi qui tam illustrem coronam c manibus sibi eri- 
pi sinunt! 

In primo ad Calvium accessu ( ut animos cuidam adde- 
ret , quem horrida loci facies , et rerum inopia conturbabat ) 
dixerat Augustinus, Sociorum in ea urbe mansionem haudsta- 
bilem fore , sed inde alio educendos . Id post menses quatuor- 
decim verum habuit. Tunc enim Galli denuo Calvium occu- 
parunt, ut et alia praesidia Corsicx, in quibus ejecti ab His- 
pania Socii residebant: ct cum utrisque nec annona, nequc 
tecta sufficerent , in regio Gallise consilio decretum est,utje- 
suitx ad Genuensium , vel ad Pontificis Maximi ditionem trans- 
ferrentur. Nec mora: iisdem onerariis impositi , quae militem 
Gallum advexerant , Genuam usque non longo quidem , sed 
propter intumescentes ultra modum undas molestissimo itine- 
re pervehuntur. Post dies denique quinque ac viginti, magnis 
in mari et in portu toieratis incommodis , in tcrram exposi- 
ti , omnes in proximo Lcemocomio includuntur prseter infir- 
rnos . In his erat Augustinus, cujus obnoxium , ac debile cor- 
pus ingruentium malorum pondus diutius sustinere non valens, 
solito gravius xgrotavit: quanquam animo ita erat ad quadi- 
bct adversa comparatus , ut assiduas Deo ageret gratias , qucd 
pro retinenda vitac professione aliquid sibi cum fratribus suis 
pati concederet, 

Ductus est igitur cum aliis plus centum xgrotis in Exer- 
citiorum domum , quam Genuenses Soc. Jesu Patres in ea ur- 
be satis amplam habebant: et qua erant caritate erga fratres 
suos insigni, decreverunt , ut Asceterium illud , quod sanan- 
dis , ac roborandis animis fuerat institutum, fieret modo pro 
medendis corporibus Nosocomium . Huc ex tirocinio accurre- 
bat quotidie tironum globus, qui a mane usque ad noctem in- 
firmis aderant , sternendis eorum lectis , purgandis sordibus , 
victu medicamentisque ministrandis , aliisque officiis obeundis 
prompto , et alacri animo , quem manibus potius , quam ver- 
bis significabant : seque sua caritate, et modestia, licet tene- 
ros aahuc, genuinos tamen S. Ignatii filios comprobabant , di- 
gnosque Josephi Solarii discipulos, qui Genuensi tirocinio tum 
praeerat, cunctisque praribat exemplo, abjectissima quacque mi- 
nisteria prxoccupans , nullisque sumptibus parcens , ut exulum 

fra- 



Angnsthius Cara r a r i , erazi//s . 209 

fratrum incommodam valetudinem , et fnopiam sublevaret .His 
tam sedulse caritatis officiis e morbo recreatus est Augustinus : 
et vix bene convaluerat, cum in eadem domo Exercitiis S. 
Ignatii per octo dies incubuit , ab omnium se abstinens ho- 
minum , etiam suorum fratrum collocutionibus . Adeo iJJius ani- 
mus ad utilissimam seque , ac jucundissimam cum Deo consue- 
tudinem ubique ferebatur. Rector vero Solarius optimis Au- 
gustini moribus, et exemplis ita captus est, ut eum ad tiro- 
cinium secum adducere , ibique locum suos inter subditos da- 
re voluerit , ubi paucos qui sibi superesse poterant dies, tran- 
quilla in sede finiret . Sed ille pro tam prolixa benefaciendi 
voluntate gratias agens cumulatissimas , satius et honestius es- 
se respondit, si cum fratribus suis in destinatum exiJii locum 
contenderet , eandemque laborum sortem subiret cum ipsis . 

Navem itaque tertio conscendit, et cum cxteris,qui cu- 
randse valetudinis causa Genuac constiterant , Viaregium brevi , 
feliciterque deducitur. Inde terrestri itinere per iEtrurfam 
profectus est in iEmiJiam , quo plerique Sociorum , hor- 
ridis Apennini rupibus cum magno discrimine superatis , pri- 
dem advenerant . Cum accessisset Bononiam , cujus in ditione 
sedem fixerant Castellani , mandatum a Pracposito habuit , ut 
in Castrum pergeret S. Joannis , quod ab ea urbe miJJiario 
decin.o abest . Hic. multos suorum fratrum invenit, qui con- 
ductis in dcmibus habitabant , non spatiose quidcm , neque 
plurimarum rerum non indigcntes; sed multo quam in Corsi- 
ca melius , et ab omni armorum strepitu sub pacifica Rom. 
Pontificis dominatione penitus liberi. Vigebat quoque domes- 
ticsc disciplinx observantia , factaque munerum , ac temporum 
ccnvenienti distributione , quaelibet earum domuum veterem 
Collegii Societatis speciem referebat . Mirifice , dum hsec vi- 
dit, lsetatus est Augustinus, immortalesque Dt o gratias egit pro 
tam conspicuis paternse suse providentise significationibus . Post- 
quam ad illud oppidum venit, in id unice intendit , ut se ad 
moriendum prscpararet : ibique vitam instituit ab humanarum 
tractadone rerum penitus abliorrentem . 

Multas domi, et in templo per dies singulos agebat ho- 
ras cum Deo , contemplandis iilius perfectiombus, ejusque be- 
neficiis , et promissionibus suavissinie recolendis : atque eo n.o- 

d d do 



2 IO 



De Viris Illustribus S. J. Lib. I. 



do adventum Domini sui tanquam servus fidelis , et vigi] ex- 
pectabat. Duos habebat in angusto cubiculo contubernales : 
sed neque istorum convictus , neque res alia quadibet illius 
avocabat animum ab assidux, atque attentissimx contemplatio- 
nis studio . Et cum diligenter caveret ipse, ne cui molestiam 
ullam afferret , nolebat quemquam de ilhtis sibi , aut inferen- 
dis incommodis solicitum esse, quippe cum vilissimum se om- 
nium reputaret . Missam, antequam decumberet, quotidie ce- 
lebrabat tanta cum animi exultatione , ut sacro peracto mys- 
terio, cceJum potius , quam terram inhabitare , neque ullis 
hujus vit£ miseriis obnoxius esse , sibi videretur . Aliqua spa- 
tia temporis fovendjs tribuebat caritati , perhumaniter ad con- 
suetas horas cum fratribus colloquens, qui se Augustini ver- 
bis non recreari modo , sed mirabiliter ad pietatem permove- 
ri fatebantur , Nullum adversus eos verbum unquam protulit , 
qui calamitatum auctores fuissent, quie Societati supervene- 
rant : eos potius Deo valde commendabat , ferventissime ite- 
rans notissima illa verba Domini Salvatoris : Tater , dimttte //- 
lis , non enim sciunt , quid faciuvt . Sua tantummodo culpabat 
peccata, quae ipse gravia ct enormia esse , adeo asseveranter 
ajebat , ut ii de tam profunda humilitate stuperent , qui vitam 
ejus innocentissimam , et mores noverant integerrimos . 

Antequam extremo correptus est morbo , Confessarium 
suum advocans,cum eo de morte sua ita disseruit, quasi eam 
jam appetentem aspiceret ; et cum pro certo poneret , iJlum in 
extremo agone sibi adfuturum , ut re vera contigit : Nihil tum , 
dixit, opus est facto , nisi ut me ad fiduciam excites in Dei 
misericordia . Ob liaec , et alia his similia credcbat Confessa- 
rius , Augustinum sui obitus horam praescisse . ln eadem sen- 
tentia is erat , quem ad sacras Missiones comitem habuit. Huic 
enim Augustinus , antequam graviter xgrotaret, quasi jam ul« 
timum valedicens, libellum dono dedit, nihil aliud sibi esse 
affirmans , quo gratum animum testaretur : Sed cave, subjun- 
xit , ne ki cuiquam dixeris . Et cum is reponeret , nihil esse 
cur de propinqua morte cogitaret, cum potius sperari posset, 
diutius esse victurum : Jam non diutius, dixit iJle, non diutius. 
Per eos etiam dies prsenuntiaverat obitum Petri Rodericii , qui 
gravi morbo ibidem tenebatur: et nonnullis, qui prxdictionem 

il- 



Au?ustinus CarJaveraz ius 



211 



illam nimis ominosam existimabant , cum Rodcricius esset ju- 
venis , et spes melioris fortuns: arfulgeret : Quid faciemus ? res- 
pondit Augustinus . Huic Patri juveni , non secus ac mihi se- 
ni, prxstituta moriendi dies advenit. Et vero inter Rodericii, 
et Augustini mortem viginti admodum dies intercessere . 

Cum letali tactus fuit morbo , invisenti Medico dixit,ut 
libere suum ageret munus; se ad illius imperium obsequen- 
tem instar novitii fore confirmans. Nec secus deinde re prses- 
titit: unde Medicus sub morbi finem , cum singularem ejus 
obedientiam observasset, heroicamque patientiam, et afFabili- 
ratem , quam inter gravissimos exhibuit dolores , qui ei per 
dies aliquot vix ducere spiritum permiserunt, dixit admirabun- 
dus : Mihi quidem omnino persuasum est , Patrem hunc e lec- 
tulo in coelum recta conscendere. Ignatius Arizaga , qui ^o- 
cius Augustino fuerat in sacris expeditionibus , ad eum salu- 
tandum ingressus , sermonem de iis rebus instituit , quibus scie- 
bat magnopere delectari : de morte videlicet , et gloria cceles- 
ti . Auscultabat Iibentissime Augustinus , et in mediis dolorum 
acerbitatibus magno superfusus gaudio exclamavit : Utique, Pa- 
ter, vehementer cupio dissolvi , ut esse possirn cum Christo; 
in coelum, in calum properemus . Idem fere respondit condi- 
scipulo suo Joanni Antonio de Paz , qui Deum in Sacrificio 
precari ajebat , ut ei salutem redderet , aut id saltem , quod 
magis expediret. Cui ille continuo: In cctlum , Pater mi, in 
ccelum , ut Deo fruar . Qux verba tam ardenti , ac tenero pie- 
tatis sensu protulisse affirmat Joannes Antonius , ut ipse obor- 
tis lacrymis inde discesserit , nihil harsitans , Augustini spiri- 
tum , cum primum corporeis retinaculis absolveretur , in cce- 
lum evolaturum. 

Quoniam credebat ille , aut etiam sciebat , infirmitatem 
illam sibi ultimam fore , optabat sacro muniri Viatico: iJlud- 
que jam petierat ea cum submissione , quam in omnibus ob- 
servabat , ut nollet Superioris , aut Medici judicium ulla ratio- 
ne antevcrtere . Ajebat autem , se , suaque omnia apud sanc- 
tissimum Cor Jesu deposuisse, atque ad profectionem ex hac 
vita ducem , et adjutricem sibi delegisse S. Teresiam , cujus 
erat colendae studiosissimus . Moras mhilominus nectebat Me- 
dicus, qui iiondum instare periculum judicabct. Sed cum ad 



212 Dc Viris lllustribus S.J. Lih. I. 

visendum azgrotum quadam nocte venisset ( ea nox erat , 
quam excepit lux festa S. Tereskc ) et in eo deteriora qux- 
dam signa observasset ; dixit , ut postridie mane sacrum 
Viaticum acciperet. Hxc ut audivit Augustinus , multas Deo 
gratias egit exultabundus , ac suum illud carmen: in coelum , 
in coelum , iteravit . Facta confessione peccatorum , Confessario 
suo dixit, ut ab aliquot Patribus , quos suo quemque nomine 
designavit , pro se preces , et orationes exigeret , pollicitus vi- 
cem reddere , cum primum in Dei conspectum advenisset . Qux 
cum dixisset , mentem et cogitationem suam a creatis rebus 
omnibus avocavit, ut eam ad Creatorem omnino converteret . 

Postera die sanctissimum Eucharisti* Viaticum sumpsit in- 
ter ardentissimos amoris , et fiducix actus , magnasque profun- 
dx humilitatis , ac reverenti^ significationes . Atque ab eo tem- 
poris articulo quasi in excessum mentis abreptus , Deoque im- 
mersus ita permansit, ut vix alia verba protulerit , nisi ut me- 
dentibus, ac Superioribus responderet. Cum dixisset ei Me- 
dicus , vereri se , ne illius vita brevior esset , quam initio exis- 
timaverat; his tantum respondit : Fiat 'voluntas Domini \ quac 
verba iterum, ac tertium ferventissime , suavissimeque pronun- 
tiavit . Caeteris, qui ad invisendum illum ingrediebantur , se- 
cundum primam salutationem , quam humaniter de more red» 
debat , extento sursum digito , aliisve nutibus signifkabat , su« 
am in ccelis esse conversationem , divinisque intentum esse col- 
loquiis. Id adeo erat, ut Confessarius ipse , quem ab Augus- 
tino prxmonitum fuisse jam diximus, ut sibi in iila hora fi- 
duciae in Deum afFectus suggereret, istud non nisi raro agere 
auderet , ne suavem illfus quietem abrumperet , aut ea impe- 
diret, qux Deus in illius animo misericorditer operabatur . 
Triduum hoc modo vixit inter ineffabiles cceli delicias, ex- 
pectans cum pace , ut ajebat ipse , adventum Domini , et cum ad- 
mirabili spiritus tranquillitate , qua Deus remuneratam voluit 
exquisitam sui cordis munditiam , et animi puritatem . 

liluxit demum decima octava dies Octobris, solemnibus 
S. Lucx dicata , quae postrema futura erat Augustino . Sub 
auroram illius diei nihil m eo novum apparuit, asserebatque 
Medicus , aliquot insuper dies fore victurum . Ipse vero , ut 
qui suam noverat horam , oleo sancto petiit inungi . Cum a 

Sa- 



Augustinus Cardcfveraztuf . 



Sacrificio redireta Patres , vocem ei defecisse agrroverunt , ideo- 
que illi extremam unctionem administrarunt, magna cum ad- 
miratione Medici,qui tum etiam adfuit , nullumque vel in pul- 
su , vel in cxtero corpore propinqux mortis indicium obser- 
vabat . Admonitus a Confessario de recipienda peccatorum re- 
missione pro mortis articulo concessa , statim demisso reve- 
renter capite annuit . Deinde quotquot domi erant Socii , Deo 
illius animam designatis ab Ecclesia precibus commendarunt : 
intereaque Medicus cum alio Sacerdote , accenso lumine mi- 
ram xgroti tranquillitatem stupenti similis observabat, neuter- 
que dignoscere potuit , quo temporis puncto spiritum emise- 
rit . Hoc modo sine ulla vultus , aut corporis contorsione ani- 
mam Creatori suo reddidit , atque ut vere dicam , obdormivit 
in Domino P. Augustinus Cardaverazius circiter octavam horam 
matutinam ante d. XV. Kal. Novemb. MDCCLXX. annos na- 
tus septem et sexaginta , citra menses duos, dies decem . Vir 
singulari morum innocentia prxditus , quem Deus altissimas 
contemplationis dono , ac divinis illustrationibus decoravit : 
uberrimis ex ApOitolico munere collectis fructibus locuples : 
experientissimus vitx spiritualis Magister, cum ipse vitam ege- 
rit , teste Petro Calatayudio , potius Angelicam , quam hu- 
manam . Virgo corpore , et mente , qui ad extremum usque spi- 
ritum innocentix stolam intaminatam servavit: et quam acce- 
pit in Baptismo gratiam , assiduis heroicarum virtutum actibus , 
et quotidianis auxit accessionibus meritorum . 

Sepultus est in Parochia Collegiata pnedictr oppidi S. Joan- 
nis , in fornice sub aram structo maximam , arcx inclusus li- 
gneac , qux gemina fuit obserata clave ; quarum altera tradita 
est P. Laurentio Uriarte Provincia: tum Castellanx Prjeposito ; 
alteram sibi retinuit R. D. Aloysius Gnudius Archipresbyter 
illius Ecclesix, cujus interventu , et placito acta sunt omnia . 
Intra arcam ad cadaveris pedes reposita est theca parva ex fer- 
ri lamina cum inclusa charta pergamena , qux nomen et pa- 
triam , ortus et obitus diem , aliaque demortui decora expri- 
mit.j et ad calcem obiisse dicitur cum fama sanctitatis. 

Statim post illius obitum multi se Deo per Augustini me* 
rita commendarunt , ejusque deosculati sunt corpus , et aliqiiid 
eorum ? qux illi usui fuerant , venerationis causa sibi haben> 

dum 



2i4 De Vtris lllustribus S. J. Lib. I. 

dum studuerunt . Inter Provincix Socios , cum ad eos de mo- 
re nuntium mortis advenit, de magnis ejus virtutibus, deque 
integerrima vita multus fuit sermo . Hi enim, qui diutius, ac 
propius eum inspexerant , virum eximie perfectum , sanctum- 
que appellabant: qui vero non ita diu cum illo egeraftt , exem* 
plar nihilominus religiosi hominis , legum observantissimum , 
et insignem Societatis Jesu Operarium fuisse testificabantur . 
Nec tamen sciebant ipsi donorum coelestium copiam , singula- 
riaque beneficia , quibus animam hujus Servi sui Dominus cu- 
mulavit . De his satis copiose agitur in Augustini Vita , quam 
jubente Provinciae Praeposito scripsit P. Julianus Fonseca, qui 
etiam virtutum ejus epitomam attexuit , brevem ilJam quidem , 
sed qua summus perfectionis apex continetur . Et quoniam ego 
de Augustini virtutibus , quantum hoc genus scripturar patitur, 
non parum dixi, superest , ut de supernis luminibus, et fa- 
miliari cum Deo consuetudine qu^dam etiam hic breviter pers- 
tringam . 

Ab ipso tirocinio aperuit illi Dominus thesauros , qui 
absconditi sunt in Christo Jesu , a quo benigniter invitabatur, 
ut per hanc aeternae vitae januam ingrederetur . Propterea sarpe 
se illi varia sub specie conspiciendum exhibuit : nunc pueri 
gratiosissimi , et immenso spJendore circumdati: nunc. modes- 
tissimi juvenis , qui vel crucem portabat humeris , vel prccinc- 
tum spinis caput exhibebat, et ad sequenda sua praecedentis 
vestigia invitabat : nunc habitu mortalis hominis, qualem se in 
hoc mundo gcssit: nunc denique gloriosus , et immortalis , 
qualis inodo scdet ad dexteram iEterni sui Patris . „ Optabam 
„ ego semper , ait ipse , ad dulcissimos ejus pedes procumbe- 
„ re , ut peccata mea deflerem . Interdum vero id efficere non 
3, me sinebat divinus ille , ac benevoJentissimus Juvenis , sed 
„ me potenti sua manu benignissime sublevabat , et secum arc- 
^jtissimo, ac suavissimo complexu sic stringebat , ut in dulce- 
„ dinis pelago submersum me reputarem,et tantum non age- 
„rem animam prac amoris, et gaudii magnitudine . „ 

Hujusmodi visitaticnes frequentissimae fuerunt ab altcro ti- 
rocinii anno , deincepsque dum Philosophis , ac Theolognc 
operam dedit . Et cum rationem interioris vitae sux jussuscst 
reddere , de primo iJlo tirocinii tempore sic scribebat . „ Post- 

quam 



Augustmus Carda^veFuzius . 215 



,,quam quintum fere mensem egeram in Seminario , per lon- 
„ gum multorum mensium spatium referre non possem assi- 
„ dua pene beneficia , quac Dominus in quovis tcmpore , ac 
„ loco , etiam in Populeto , et Valetudinario super cor meum 
„ effundere dignatus est , Et cum tot illa sint, ac tam varia, 
„ memini tamen quo loco , et tempore , quave occasione con- 
„ tigerint, quin possim eorum oblivisci, nisi cum Dominus 
„ animam in paupertate sua relinquit : nam in tempore aridi- 
„ tatis nihil eorum meminit, quasi nullum unquam solatium 
„ degustasset . „ 

,, Feria quarta hebdomadae sanctac orabam in Choro par- 
„ vo , vehementique tenebar desiderio aliquid pro Domino 
„ tolcrandi ; qui per eos dies tam multa pro me passus erat. 
„ Dum haec «necum volverem , apparuit mihi Dominus , Co- 
„ ronam spineam tenens in dextera : mihique significabat , eam- 
„ ne vellem accipere , simulque innuebat nondum illam totis 
„ animi viribus desiderasse . Ego vero illius habendx deside- 
,,rio conficiebar, ajebamque illi cum intimo afFectu : Coro- 
„ nam istam , Domine ! Ah ! Domine Jesu , da mihi Coronam 
„ istam . Hanc ego , Domine, ad imitationem tuam exopto, 
„ eamque ex toto corde desidero . Hsec inter vota , cum se 
„ Dominus inclinasset , ut mihi Coronam imponeret, cecidi 
,,in spiritu tanquam mortuus inter gemitus , et suspiria do- 
„ loris simul , et gaudii . Cum autem postmodum me recepis- 
„ sem , ubicunque Corona illa contigerat , vehementissimos 
5, dolores sensi , quibus nunquam , dum vixi , expertus sum 
5 , acerbiores . Per triduum illud Passionis Dominicx tenuerunt 
>, dolores hujusmodi usque ad vesperum Sabbati : ac licet inten- 
>, si adeo essent,ut dixi,me tamen nihil exterius , aut interius 
„ ab explendis officiis impediebant, neque item ut integrum 
„ diem in assiduis ad Deum aspirationibus transigerem . Mys- 
„ terium hoc Corona: Domini cordi meo altissime insedit, ex- 
„ indeque majorem in modum arTectus sum erga illud . Fe- 
„ ria sexta ejusdem hebdomadar , cum in tempio essern^ sub 
,,vesperum,adfui in spiritu in Calvarix monte ad Jesu Chris- 
„ ti pedes in Cruce suffixi . Mons ille mediocrem altitudinem 
„ parum excedebat , totumque occupabant tenebrx, non tamen 
„ adinstar noctis . Aderam ego dulcissimo Redemptori Jesu 

„cum 



2 i6 De Vms Xllustrihus S.J. LiL T. 

yy Cum ingenti dolore, ac poena . Dixitque mihi Dominus, ut 
„ sacratissirra: Passioni suae devotissimus semper essem , quo- 
„ tidieque dolores suos recolerem memoria singulari : qux 
„ cum dixisset , prsecipuum mihi pietatis affectum magno simul 
„ cum lumine infudit circa singula sanctissima: sux Passionis 
„ mysteria . In die vero Resurrectionis , postquam Dominum 
3 , in sacra communione susceperam , idem se mihi gloriosum, 
„ et triumphantem ostendit, et splendoribus fulgentem intra 
5, pectus meum , quod speciem quadrati coenaculi referebat , 
„ ac Dominus introitu suo totum illud habitaculum fulgore 
.„ replevit . Supra modum recreatus sum ea visitatione Domi- 
„ ni , qui me gaudiis cumulavit inexplicabilibus , simulque in- 
„ nuit , suorum participem fuisse dolorum optim&m esse prx- 
.„ parationem ad jucunditates , et gaudia cctlestia partici- 
9 , panda „ . 

Inter has Augustini visicnes pauca: admodum fuerunt 
corporeae, seu sensibiles; multae quidem imaginarise , sed mul- 
to plures intellectuales , qusc minus errori subjacent , ac de- 
ceptioni . Nonnullas etiam habuit per symbolum , aut aenigma, 
sub quo valde utilis ad animi profectum doctrina contineba- 
tur . Talis ea fuit , quam hic ipsius verhis subjicio . „ Cum 
,„ orarem aliquando in Sacello PopuJeti ( Villa erat, in qua no- 
vitii rusticabantur) viridarium mihi ad latus fuit exhibitum, 
„multis quidem distinctum areis,sed floribus paucis ornatum: 
„ parum revera visu delectabile, peneque totum herbis horri- 
5 , dulum inutilibus. Post haec hominem vidi sub Hortulani 
„habitu, qui cum viridarium circumspexisset , l illud sarrire 
„ ccepit , et excolere.: denique ad me conversa facie novas - 
„ ponere plantas perrexit. Hic omnino visum illud evanuit. 
„ Dominus autem indicavit mihi , se Hortulanum esse, qui 
,,flores virturum inserere volebat cordi meo, cujus erat ima- 
„ go viridarium . Symbolum hoc , licet fuerit insignis mei vi- 
s , tuperatio , cum viridarium adeo inamcenum esset , purissimis- 
„ que Dei oculis injucundum ; magno tamen incitamento mihi 
„ fuit ad virtutem , cum viderem , ipsum Dominum lllius co- 
„ lendi curam suscipere . Atque hacc mea perfectiorem ad vi- 
„ tam stimulatio finis utique fuit^ quem Deus in ostento illo 
.„ sibi proposuit . „ 

Pau- 



Auvustinns Cardanjerazius . 

o 



217 



Paulo antequam Sacerdos fieret, singularissimum a Deo 
beneficium accepit, quod refert ipse in hunc modum : ,, In 
„ die festo dulcissimi Nominis Sanctissimse V. Marix, indul- 
„ gentissim^ Matris meae , lectioni spirituali operam dare cce- 
„ pi sub ipsum fere noctis crepusculum , eoquod rebus aliis 
„ distentus fueram a Superiore . Loquens autem cum dulcissi- 
„ mo amore meo Jesu , peramanter apud ipsum conquestus 
,,sum, quod eum a prandio invisere non potuissem , neque 

aliquandiu cum ipso conquiescere in odeo . Non multo post , 
„ quasi compellantis more , fecit ut in eum oculos intenderem : 
„ et cum ex ineffabilis pulchritudinis sua: conspectu mirabili- 

ter delectarer, vidi eum divinis ac potentibus suis manibus 
„ pectus suum , et vulnus divini lateris sic aperientem , ut ma- 
„ nifeste patefieret divinum illius Cor, amoris immensi fornax, 
„ et beatissimac Triadis solium pretiosissimum , Cum igitur 
„ pateret illud Divinitatis Sacrarium , benignissimus amor 
„ Jesus inexplicabilis affabilitatis indiciis mihi dixit , ut in il- 
3, lud ingrederer ad quiescendum . Ingredere^ fili , dixit, intra 
„ Cor meum , in eoque pro tuo libito requiesces . Suspensus ani- 
„ mi haerebam ego : Dominus autem continuo me manibus 
3) suis introduxit in amabilissimum illud centrum immensae vo- 
„ luptatis . Ah ! Jesu , amor meus ! Ecquis hic porro pergere 
„ possit , et non potius pne amore tuo mortuus concidat , et 
5 , in beatam avolet aeternitatem ? Ingressus sum ergo per vita- 
5, lem illam januam amoris, qui dixit : Ego sum ostium . Et 
„ cum primum in divino Corde recepta fuit anima mea , il- 
„ lam omnino perfudit divina qusedarn suavitas adeo fragrans, 
„ et peregrina , ut statim submersus sim et absortus in im* 

„ menso pelago Divinitatis vidique in illa sacra caligine , 

„ et immersione Divinitatis altissima mysteria . . . Postquarn ad 
„ me redii , Dominus blandissime mihi dixit : JTrfi , nunc pri- 
„ mum intra di<vinum Cor meum recej? um habutsti . In poste- 
„ rum liherum habehis aditum , ut in tllud ad arbitrium tuum 
„ intres , et requiescas in me . Hic sedes statuenda tibi est , 
„ habitnculumque figendum . Ego sum Deus tuus , duectus thus. 
„ Ego sum , et esse cupio totus tuus , et te 'vicissim totnm esse 
„ meum . Ego te elegi , et tanquam rem meam hchere te 10I0 . 
„ Hxc aliaque altissima verba,et facta btneficium iilud inciu- 

e e sit t 



218 



De Virts Illustrlhts S. J. L&. I. 



„ sit , quorum deinceps expertus sum eventum . Glorificetur 
„ in seternum Dominus Majestatis . Etenim solum ingrati mei 
„ animi vitium obstare potest, ne calamum manu tenens , prac 
„ amore mortem occumbam , dum divinos amoris mei Jesu 
„ benefaciendi modos perscribo .... Hujusmodi benefkiis, et il- 
„ lecebris suavissimorum verborum , et promissionum ; divini 
„ cujusdam intuendi modi ; penetrabilium , ac jucundissimorum 
„ vulnerum ac spiculorum amoris; castissimorum amplexuum ; 
„ aliarumque multiplicium insinuationum dulcissimi amoris mei 
„ Jesu plena sunt viscera mea , et medullx cordis; totidemque 
,, sunt amoris stimuli ad excitandum torpidum , infidum , in- 
„ gratum , ac tepidum cor meum . „ 

His multo plura , nec minus admiratione digna , subK- 
misque doctrinae referta documentis ,ex Augustini literis desu- 
merem , nisi timerem praescriptos mihi ad scribendum fines 
praeterire . Has literas, dum viveret Augustinus, inviolabilis 
silentii fide reservarunt , qui eas habuerunt : post illius mor- 
tem vulgandas censuerunt , ut et immensa Dei benigniras erga 
Servum suum , et hujus singulare meritum innotesceret . P. 
Petrus Calatayudius , cujus magisterio, et consiliis per annos 
quadraginta quatuor usus est Augustinus, de hujus literis, 
et scriptis videri sibi dixit : „ Plena esse unctione Spiritus 
„ Sancti . Et viros etiam doctos , atque exercitos in regendis 
„ animis a Deo singulariter illustratis , postquam S. Gertrudis 
„ volumina , Vitamque interiorem , et Mansiones S. Tere- 
„ siac , Mysticam Dei civitatem , aliaque id genus opera le- 
„gerint, accuratcque evolverint , si ad legenda P. Augusti- 
„ ni scripta animum adjecerint ; existimo , ait , gloriam datu- 
„ ros Deo , eisdemque admirationi fore vitam illius abscon- 
„ ditam cum Christo in Deo . ,, Idem etiam judicat , Augusti- 
ni virtutes Theologicas, et Morales in summo gradu heroi- 
cas fuisse . Atque hoc unum testimonium , quod sua ipse 
manu subscripsit , pro multis adduxisse sufficiat , utpote vi- 
ri sanctitate, doctrina , rerumque spiritualium usu prxstantis- 
simi . Qui plura de Augustini virtutibus nosse velit , legat 
illius Vitam , quam Julianus Fonseca Hispano sermone concin- 
ne y et eleganter scripsit . 

JOAN- 



JOANNES MARTINUS ZUBIRIA. 



A- - _ - ^ - 

est Joannes , in Dioecesi Pompelonensi , sexto Idus Novembris. 
Primum et trigesimum aetatis annum pene jam expleverat, 
cum ad Societatem nostram accessit : huic enim inter Adjuto- 
res rerum temporalium fuit adscriptus die septima Octobris 
anni 17 19. Sed veniendi moram laborandi sedulitate * atque 
adeo diuturnitate supplevit. Nam per annos quinquaginta duos 
in ministeriis Adjutorum propriis ita desudavit , ut omnibus 
status sui partibus plene satisfecerit : pauper semper et humi- 
lis, patiens laboris ac disciplinac , ad frangendam natura; con- 
tumaciam strenuus , piarum rerum studiosissimus , suisque Su» 
perioribus vel ad nutum voluntatis obediens . 

Maximam diuturnsc suae vitac partem in duabus administran- 
dis Villis exegit, altera Collegii Salmantini, altera vero Abu- 
lensis . Quo in munere, quam de se moverat expectationem 9 
utrobique sustinuit ; tum promovendis prcdiorum fructibus 
pro ea , quam habebat de re agraria peritiam ; tum maxime 
retinendo vita: observantioris studio , quod sive domi dege- 
ret , sive ruri , constantia secutus est immutabili . Inde apud 
homines seculi , quibuscum frequenter agere coactus erat , be- 
ncvolentiam , et venerationem obtinuit : quippe in eo animi 
rectitudinem , ab omni vel dolo , vel assentatione abhorren- 
tem , suspiciebant : et propensam ad ipsorum commoda volun- 
tatem haud poterant non amare . Apud domesticos vero sim- 
plicitas, et humilitas eum plurimum commendabat , iJludque 
virtutis , ac perfecticnis desiderium , quod S. Ignatius in do- 
mesticis Adjutoribus requirebat . Nam quamvis multis , et im- 
peditis ssepe negotiis in agrorum cura distineretur , in iis ta- 
men , qux ad sui culturam spiritus attinebant , nunquam ita 
se impediri sinebat, ut opportunum oiationi, lectioni, con- 

e e z scien- 



220 T>s Viris Illustribus S.J.Lib.I. 

scientiae discussioni , aliisque piis operibus tempus sibi deesset 
aiiquando . 

Ab eo constanti spiritualiurn rerum usu solida illa hausit 
principia , quae cum alte inhaesissent animo, in familiari quo- 
que sermone frequenter inculcabat . De vilitate prsesertim hu- 
manarum rerum , prsestantiaque divinarum ita loquebatur , ut 
facile deprehenderetur , quanto hx sibi essent in pretio , illas 
vero quantum despiceret . Neque illius verbis facta dissentic- 
bant . Ex bonorum quippe temporalium contemptu in eam 
provectus est paupertatis perfectionem , ut non modo nihil 
haberet proprium , sed ne usurn quidem eorum admitteret , 
qux ad aliquam religiosae vitx commoditatem efficiunt . His 
contentus erat , qux Superiores tanquam necessaria concessis- 
sent , quibus etiam abunde provisum esse sibi existimabat » 
Ardens vero supernorum amor assidue illum incitabat, ut ea 
vehementcr expeteret , et ingenti solicitudine quaereret . Erga 
sanctissimum Eucharisriae mysterium summopere afficiebatur : 
et quoties illud sumpturus erat, diligentem praemittebat appa- 
rationem . Facta enim pridie confessione , in qua nihil vel ie- 
vissimum non eluebat , magnis se ipse desideriis , aliisque vir- 
tutum actibus excitabat ad Christum quanto reverentius pos- 
set excipiendum . Qux quidem desideria sic illius animum oc- 
cupabant, ut eadem etiam in somniis indicaret . Sxpe enim , 
dum Bononiae vixit , qui prope illum cubabant, in haec alia- 
que his similia verba per quietem erumpere audierunt : Hodie 
Dominum menm hospitio sum excefturus : Eamus jam ob^viam 
illi . Nimirum earum reliquise cogitationum , quas vigilans agi- 
tabatjsuam quoque dormientis imaginationem exercebant . Ap- 
petente jam die , licet setate gravis , mature tamen soliciteque 
surgebat ; et in Saceilum , in quo sacrum apparandum erat 
convivium , summa cum defatigatione corporis , sed pari cum 
animi alacritate conscendens , ibi meditationi primum vacabat, 
deinde divino intererat Sacrificio, coelestibusque sumptis epu- 
lis , in gratiarum actione mediam de more horam impende- 
bat . Inde vigorem spiritus ad labores , doloresque sustinendos 
reportabat, imbecillo corpori vires animo suppeditante, quas 
ab eo ccelesti cibo desumebat. Etenim in ultima praesertim 
senectute ad probandam, et perficiendam virtutem ejus, De- 

us 



Joclnnes M&rthiHs Zubirid . 



221 



us illum in conflicrus sane quam difficiles immisit . 

Multis jam laboribus in praediorum diuturna procuratio- 
ne perfunctus , tranquilliorem Abulae degebat vitam , cum 
promulgata exilii lege, novam coactus est laborum seriem or- 
diri . Nam licct CoJIegii Rector multis instaret Prxtori , ut 
Joanni exceptionem exilii daret, quippe seni jam pene octo- 
genario , luminibus tantum non orbo , et cruribus ulcerato ; 
Praetor tamen neque Joannem excipiendum duxit , neque tres 
itidem alios , quos Rector sine manifesto vitae discrimine tam 
difficili committi viae non posse contendebat : quorum duo su- 
sceptum iter perficere non potuerunt, et alibi decretum est, 
ut in Hispania remanerent . Id tantum concessit Prartor, ut 
iis quatuor vehendis infirmis plaustrum conduceretur, quod 
nullo adversus coeli injurias tectum erat integumento . Huc 
Joannes cum tribus sociis ascendit , multam et in vehiculi 
incommoditate, et in acerba sorte suorum fratrum patiendi 
nactus occasionem . Vix enim alibi durius , quam Abulx , So- 
cii sunt habiti , non tam ex Prxtoris sententia , quam alterius, 
qui eidem aderat , instigatione . Caeteri Abulensis Collegii Pa- 
tres partim caballis , partim asinis sunt impositi , adeo mise- 
re instructis, ut quibusdam eorum aut stapix deessent, aut 
fraena ; alii vero pro ephippio saccum haberent , aspera reste 
succinctum . Neque pulvinos , ad emolliendam clitellarum as- 
peritatem , e Coliegio desumere permissum est : uti nec toralia 
quaedam villosa , quae Rector pro sternendo inflrmorum plaustro 
• petierat . Succlamabat enim Scriba , si tam multa secum Pa- 
tres auferrent, vix sibi reliquum fore, quod in supellectilis in- 
ventarium referret . Sed Praetor ad iteratas Prxfecti militum 
preces permisit tandem , ut plaustro culcita; quatuor impone- 
rentur , quae duram , et inaequalem asserum contignationem 
mitigarent . 

Hoc modo Joannes , caeterique ad octodecim Socii Abu- 
la profecti sunt, triginta tribus primi pili militibus circum- 
cincti , et militari percusso timpano ; quod similiter fiebat in 
quorumlibet oppidorum ingressu pariter, et eggressu , donec 
prope Burgos advenerunt . Tunc enim Burgensis Praetor, 
cum audisset quanto cum dedecore Abulenses Socii addu- 
cerentur , currus quinque dimisit , quibus excepti in ur- 



111 



Dt Virls Illustribus S. /. Lrh. 1. 



bem ingrederentur . Multa etiam perferenda illis fuerunt in ra- 
tione victus , cum Pracfectus itineris , ne sumptus ampliores fa- 
ceret, modicam pecuniac summam causaretur, quam ad eam 
profectionem acceperat. Hinc magnis quoque itineribus profi- 
cisci cogebantur , et cum ad diversoria nimis defatigati noctu 
devenissent ; si Ulmetum excipias , ubi habiti sunt humanissi- 
me ; vix ullam de cactero commoditatem ad curanda defessa 
corpora invenerunt . 

His vexatus incommodis, cum in portum venisset Joan- 
nes , navemque conscendisset , haud minorem in ea patientiac 
xeperit occasionem . Res quidem erat dolore simul , admiratio- 
neque digna , grandacvum videre senem per navim , quamvis 
innixum baculo , summa cum difficultate gradientem , passim- 
<]ue ob oculorum hebetationem aberrantem, atque aliis valetu- 
dinis affectum incommodis : qui tamen nullam doloris ederet 
significationem , neque aliam in afflictione sua prxter hanc vo- 
cem emitteret: Omnia propter Deum sunt toleranda'. Fiat vo- 
luntas Domini . Cum deinde venit in Corsicam , quanto gra- 
viora ibi pertulit,eo quoque firmiorem constantiam exhibuit. 
JKfam labores illi gravissimi , cum nonnullos e robustioribus 
fregerint, bonum tamen hunc senem ne contingere quidem 
videbantur., si ad animi alacritatem et gaudium , quo ferebat 
cos , intendisses . Divinac in omnibus voluntati submissus , fidei- 
<jue memor, quam obligaverat Deo, cuncta propter eum li- 
bentissime tolerabat. Proindeque dolebat etiam quam maxi* 
me , nonnullos ob eam temporum calamkatem a Religione de- * 
ficere. Et cum fortuito in istorum aliquot incidisset, suam 
illis vecordiam., et infidelitatem verbis gravissimis exprobravit . 

Sed labores a Deo immissos xquo animo tulisse non mi- 
ior , qui sponte sibi commoda denegabat , quibus jure ac me- 
rito uti potuisse videbatur . Legum Ecclesiasticarum observan- 
tissimus, pracceptam inediam toto quadragenarii jejunii tem- 
pore , cseterisque designatis per annum ditbus constantissime 
servabat : quibus ille totius anni ferias sextas ex privata de- 
votione adjungebat. Atque id eo laudandum est magis, quod 
illud in anno vitac suac praestiterit octavo , et nono supra sep- 
tuagesimum , cum jam xtas ipsa, multaque valetudinis incom- 
snoda vires iliius plurimum extei.uaverant . Neque de hoc ri« 

go- 



Joannes "M&rtmui Zubiria . 22* 

gore usque ad extremum vitac aliquid remisisset , nisi Superio 
rum obstitisset imperium . 

Cum magnas iterum difficilis vix molestias fortiter supe- 
rasset, Bononiam demum advenit, ubi pacatissimos aliquan- 
diu dies peregit. Hoc ille otium , tanquam a Deo sibi conces- 
sum , ut se ad appropinquantem mortem praspararet , utilissi- 
me impendit . Domicilium Bononiae nactus e regione tirocinii 
Societatis, eam opportunitatem avide arripuit, ut agendi cum 
Deo studium expleret. Multas mane horas , post prandium 
aliquas in sede S. Ignatii orando perseverabat . Neque digres-- 
sus inde , orationem intermittebat: sed ambulationes aliquot 
in templi porticu conficiens , colloquia serebat jucundissima 
cum Servatore Jesu , et ejus Matre Sanctissima, quorum ima- 
gines in eadem porticu existunt . Ajebatque sarpe , deambula- 
tiones a:que jucundas, potiores comites, et suaviores confabu- 
lationes nunquam se habuisse . Nonnulli suspicati sunt,exhac 
frequenti cum Deo , et Matre Virgine consuetudine aliquam 
hausisse Joannem propinqua: su.e mortis pracnotionem . Is cer- 
te undecimo Kalendas Decembrrs cuidam Sociorum hacc dixit : 
Hodie fsstum a?jtnr Virginis in tsmplo ^r&sentatA \ mihi njero- 
ad^veniet cito ejusdem Virginis Patrocinium . Quid his verbis vo- 
luerit Joannes indicare , non constat : sed qui ab eo primus 
audivit, tanquam pracsaga mortis ejus accepit. 

Nec multi abiere dies , cum asthmatico ingravescente mor* 
bo, quo jam pridem laborabat, destitui viribus ccepit , donec 
in extremum vitae discrimen fuit adductus. Atque ki eo dis- 
crimine singularis quxdam Domini providentia, et pnesentis- 
simum , credo , B. Virginis patrocinium erga Joannem eluxit . 
Cum enim per dies aliquot ita de potestate mentis exisset , uc 
captum recipiendo praesertim pcenitentia: Sacramento sufficien- 
tem non haberet , biduo antequam animam ageret, plene in 
mentem rediit , eamque ad ultimum usque halitum expeditam 
retinuit . Itaque susceptis reverenter Sacramentis , Ecclesia; ora- 
tionibus, et peccatorum remissionibus adjutus, cum ferventes 
iile contritionis , amoris , et fiduciac actus iterasset , xquissimo 
animo spiritum Deo reddidit undevigesimo die Januarii , an- 
no 1771? setatis sua: tertio et octogesimo jam inchoato . 

EM- 



224 



EMMANUEL MAZIA. 



Xn ea Legionensis regni parte , quam Bergidum vocant , pa- 
gus est nomine Humosus, in quo ortum habuit Emmanuel Ma- 
zia , quem a pueritia Deus videtur elegisse , ut sibi fideliter in- 
serviret . Natus est postridie Non. Febr. anno 1748. Parentes 
ejus, cum et genere, et opibus essent inclyti, filium cum Px- 
dagogo, qui curam illius ageret , Monfortium miserunt, ut ibi 
Latine primum disceret, ac deinde Philosophiam audiret . Utrum- 
que ita ille prxstitit , ut multum in literis, plurimum in vir- 
tute profecerit. Etenim, ut ii fidem faciunt, qui ja-m tum il- 
lius mores observarunt, turbulentiorum adolescentium congres- 
sus devitabat: silentii et quietis amans , ea dabat literarum ac 
pietatis exercitationibus teinpora , qua: solent alii vanis collo- 
cutionibus , ineptiisque puerilibus impendere : ad expiandas per 
confessionem animi sui maculas, divinamque sumendam ali- 
moniam frequens accedebat : eamque agendi rationem tenuit 
inter condkcipulos , qui magno erant numero , ut iis exem- 
plo esset, atque etiam venerationi. Cum autem in literario 
cursu adeo laudabiliter exerceretur , stimulos a Deo sibi sen- 
sit immitti, ut spretis domus sua; divitiis , religiosam in Socie- 
tate Jesu paupertatem amplecteretur . Nec reluctantem exhibuit 
animum , statimque ille divinis obsecutus esset impulsibus , ni- 
si moras Parentes injecissent . Mens illis erat Emmanueiem in 
aliquo ex Ccllegiis majoribus collocare, qux tum apud Hispa- 
nos magno erant in pretio, cum eorum alumni ad prxcipuas 
Ecclesiasticas , Civilesque dignitates assumerentur. Propterea per 
biennii spatium multa tentarunt , ut filium a suscepto consi- 
lio deterntum^ ad suam ipsorum pertraherent voluntatem . Sed 
is, cui Deus ab ineunte aetate singularem infuderat despicien- 
tiam et opulentix domesticse , et eorum omnium, quse mun- 
dus sectatoribus suis potest orferre, mirabilem in eo certami- 

ne 



JLmY/Mtnuel Mazia . 



ne constantiam ostendit : atque humanarum rerum contemptu , 
tanquam firmissimo scuto protectus , iteratos propinquorum ic- 
tus elusit , suorumque Parentum voluntatem ad suam tandem 
inflexit, hisque assentientibus , in Societatem receptus est Mon- 
fortii, die duodevigesima Octobris anni 1764. 

Cum primum in tirocinium advenit , coelum sibi visus 
est attigisse , coepitque statim ad religiosarum virtutum studium 
sedulo incumbere , in quibus novas semper usque ad obitum 
progressiones erfecit . Propterea dc illius in tirocinio virtutibus 
singillatim dicere non immorabor: nam easdem in reliqua vi- 
ta, qua: sexennium parum excessit, perfectiore quodam mo- 
do semper exercuit. Religiosa vota, quat magna cum exulta- 
tione post biennium emisit , exacta diligentia servavit : eaque 
non solum in communione sacra,sed quinquies etiam , aut se- 
xies per dies singulos innovabat: eamque laudabilem consue- 
tudinem etiam in ultima infirmitate retinuit. 

Quanquam nullam carnis adversus spiritum luctam , quod 
puritatem attinet, patiebatur, hoc tamen singulare Dei bene- 
ficium nihilo eum segniorem reddidit in oculis , caeterisque sen- 
sibus ab omni etiam levi periculi specie continendis . Amoe- 
niorum literarum studiis mirifice delectabatur : simul tamen 
cavebat perdiligenter , ne obscamorum Auctorum nisi repur- 
gatis editionibus uteretur . Familiarem quorumdam sermonem , 
in quo libidinis vitium reprehendebatur ( cum illud nec nomi- 
nare quidem oporteat , nisi cogente necessitate ) acrioribus ver- 
bis , sibique parum usitatis prxcidit . In oceani , mediterranei- 
que maris navigatione multi vigilantem illius curam observa- 
runt in exuendis, induendisque vestibus modestissime: nec de« 
fuit inter eas navis angustias , qui notum Emmanuelis pudo- 
rem reveritus , magnam adhibuit diligentiam , ne unquam ad 
proxime cubantem sic accederet , ut eum vel leviter contin- 
geret. Dum Bononix vixit, nisi juberetur aliquem comitari 
Patrum , nunquam per vias urbis voluit spatiari : sed ne in 
templa quidem , quamvis ir ultis rogaretur , adibat, in quae fre- 
quens populus vei musici concentus , vel superbi apparatus cau- 
sa conveniret . Antequam ingravesceret morbus , quo tandem 
interiit, nonnunquam ex Medici consilio post meridiem sur- 
gebat e lecto : sed cum vestes non posset sine ope alterius in- 



D? Viris Illustrihus S. J. Lib. 1. 



duerc ; caligas tamen aut ipse sibi summa cum difficultate sem- 
per induxit, aut cum id efficere nullo modo potuit , solum a 
Praefecto valetudinarii permisit induci ; ita vero , ut id subter 
stragula fieret , ac ne extremum quidem digitum vel suis , vel 
alterius oculis exhiberet . Multa alia dedit in ilh infirmitate 
pudicitise singularis exempla . Sed illud prx cxteris , quod pla- 
gas duas ex diuturna cubatione contractas , diu pr£ pudoris 
amore dissimulavit , diutiusque dissimulasset , nisi eum Supe- 
rioris imperium ad aperiendas coegisset . Hic vero tormentum 
verecundo juveni multo fuitgravius beneficas medicantium ma- 
nus admittere , quam acerbos ab exulceratis plagis dolores sus- 
tinerc . Neque id timido , vel agitato scrupulis , quibus nun- 
quam laboravit , tribuendum est animo ; sed ad hxc oinnia ob 
eximium castitatis studium inducebatur . 

Parem in servanda paupertate diiigentiam exhibuit , ad 
quam inde non paruin fuit adjutus, quod opulentam Paren- 
tum domum , et quas in ea reliquerat commoditates ita fuit 
oblitus, ut voto se voluerit obstringere nunquam ad paterna 
limina redeundi. Quod cum sibi per moderatotes non licuis- 
set, firmissime , quod poterat, statuit nunquam ea revisere , 
nisi per obedientiam id facere cogeretur . Dum tirocinium po- 
nebat Villaegarsiae , saepe illius frater natu maximus ad eum 
invisendum accessit. Sed Emmanuel hujusmodi salutationes pau- 
cissimis expediebat, et colloquii brevitate significabat, quam 
parum erga sanguine junctos afficeretur. Deinde vero, cum 
proxime conjiciendus in exilium , traditus in custodiam esset, 
potestas facta est ejus Patri , ut filium alloqueretur . Hic au- 
tem filius nihil a Patre suo petiit , nihil accepit : imo , cum 
in ea rerum commutatione paternis bonis juxta formulas juris 
renuntiare non posset , Patri suo dixit , omnia cum obtenta 
Superiorum venia ad ipsius arbitrium relinquere ; se enim tan- 
tummodo de Patre ccelesti cogitare . Cum hac animi excelsi- 
tate sine teruncio profectus est in exilium : neque unquam ab 
eo tam eminenti paupertatis gradu dimoveri voluit , recusatis 
semper numis, qui sibi ultro ab aliis offerebantur . In variis 
terra , marique itineribus brevissima tantum , et paupere usus 
est mantica , quam suspensam humero deportabat . Deindeque 
in exilio constitutus , nullam suis condendis rebus arcam qux- 

si- 



Emrhanuel Mazia. 



211 



sivit. Quanquam ea profecto minime indigebat , cum ejus uni- 
versa supellex cilicio et flagellis, parva S. Aloysii , et Cruci- 
fixi imagine , paucisque constaret libris . Vestibus , qux caete- 
ris in commune distribuebantur , contentus erat : et quas ac- 
cepit ad arcendum frigus in ultima infirmitate, tam prolixa 
gratiarum actione rependit , quantam posset mendiculus exhi- 
bere . Sed quo pauperior, eo liberalior erat , et Iargior:nul- 
lum enim munusculum accipiebat , quin ad ahorum manus prse- 
via semper facultate transferret . 

De illius in obediendo perfectione id fere dixisse suffi- 
ceret , quod de illo quidam ipsius Rector affirmavit : Emma- 
nuelem in obedientia fuisse exactissimum , et tanquam parvu- 
lum sine dolo prompte semper, et alacriter in omnibus pa- 
ruisse . Ac sane quicunque aliquam imperandi potestatem ha- 
berent , perinde sibi erant , atque imperii summam tenentes . 
Nunquam optionem sibi dari volebat : quod si aliquando ei 
fieret , rubore suffundebatur , neque audebat aliquid statuere , 
nisi Superioris nutus accessisset. Sub initium ultimi morbi , 
cum nondum appareret , quorsum is tandem esset evasurus , 
deliberari coeptum est , anne mutare ccelum expediret Emma- 
nueli . Sed cum sciret illius Rector gravissimum ei fore , si 
procul a suis fratribus vel ingravescente morbo , vel morte 
corriperetur , jussit eum aperte , ac simpliciter edicere , quid 
sibi, non ex obediendi studio, sed ex naturse propensione 
magis placeret : Bononiae ne manere, an alio recuperanda: va- 
letudinis causa proficisci ? Parumper dum rem cogitat immo- 
ratus, deinde in hunc modum respondit: scque se paratum es- 
se, aut ibidem consistere , aut alio , si quidem mitteretur , dis- 
cedere . ld vero tam candide , atque ingenue dixit , ut Supe- 
rior minime dubitaverit , eum ex animi sententia respondisse . 
Invalescente postmodum morbo, cum illius vita in rnagno es- 
set omnium desiderio , jussus est preces ad Deum fundere , 
votumque aliquod pro salute concipere . Paruit iJie incunctan- 
ter, probanteque Superiore , vovit Lauretanam domum , si con- 
valesceret , pedes invisere . Prxterea mos erat ab antiquis tem- 
poribus inter nostros Theologiae auditores inductus , ut quo- 
ties corum quilibet, aut Magistrorum aiiquis xgrotaret , noven- 
diales ad S. Aloysium preces eo die inchoarent, quo die sa- 

crum 



228 



De Vtrts lllustrlhui S. J. Lib. T. 



crum Viaticum administrabatur infirmo . Cum hoc pium ca- 
ritatis officium fieret pro Emmanuele , admonebatur ille quo- 
tidie, ut suas etiam ad aliorum preces adjungeret ,et benignis- 
simi studentium Patroni opem imploraret . Nil quidem iJIe fa- 
cere morabatur: sic tamen et istas, prec?s , et votum illud ef- 
fudit, ut appareret manifestissime , id eum obediendi solum 
causa erfecisse , ac de longiore vita petenda , ne cogitaturum 
quidem fuisse , nisi juberetur. Tertio antequam obiret die cum 
condiscipulo colloquebatur : et cum sermo de obedientiae vir- 
tute incidisset , magnopere se laetari dixit, quod sub ea vitam 
egisset, illudque magno cum animi affectu subjunxit : capere 
se prorsus non posse , quo pacto Religiosus quis esse possit , 
neque ad Superioris arbitrium ita se fingat, ut is deipso,de- 
que suis rebus omnibus liberrime decernat . 

Strenuam quoque post vota in servandis regulis posuit in- 
dustriam. Postquam eas in tirocinio legit , congruentissimas si- 
bi reperit, nec solum menti , sed cordi etiam impressit, ut 
quam suspiciebat in illis vitae perfectionem , eam ab semetipso 
diligentius exigeret . Cujus porro diligentiae non leve sit argu- 
mentum , quod duas Scholasticorum regulas , quarum altera 
Latine loqui jubentur ; altera libris ultra duas continenter ho- 
ras prohibentur incumbere ; nunquam violavit. Inter alias eam 
faciebat plurimi, qua Socii omnes admonentur potiorem solidarum 
virtutum , rerumque spiritualium habere rationem , quam doctri- 
nx , atque aliorum donorum naturalium . Hoc ille ductus rec- 
tissimo documento , nulia temporis particula fraudabat com- 
munia spiritus exercitia : et quae sibi peculiariter ex Superio- 
rum consilio servanda statuerat, nunquam in tam variis, at- 
que impeditis itineribus praetermisit . Inter alia pietatis opera 
frequens erat in adoranda Eucharistia , in qua sanctissimum Cor 
Jesu prsecipuo quodam studio reverebatur : atque in ejus etiam 
honorem jejunii sibi legem per sextas totius anni ferias impo- 
suit, in quarum rrultis animum ccelesti pane cibabat. Sancto 
Aloy^io, pro variis ab eo gratiis obtinendis, novem dierum 
preces in diversis anni temporibus exhihebat . Et S. Thomam 
Aquinatem orabat saepe suppliciter, ut sibi cordis munditiam 
impetraret , mentisque illuminationem , ut proficeret in scien- 
tiis . Alia etiam aliis Sanctis devota persoivebat officia . Sed 

Re- 



Emmanuel Mazia . 



229 



Reginam Sanctorum omnium pietate colebat singulari , et amo- 
re tenero prosequebatur . Illi prxter quotidianum Rosarii pen- 
sum , sabbatis omnibus jejunium offerebat : et potentissimum 
illius patrocinium filiali plane fiducia frequenter implorabat. 
Quotidie etiam recitabat Psalterium a S. Bonaventura in B. V. 
laudem compositum , quod ita sibi jucundum erat, ut eidem 
Graece convertendo adlaboraret, cum eum letalis morbus in- 
vasit . Hujus vi morbi cum eousque jam erat oppressus, ut 
Rosarii , et Psalterii preces non posset persolvere , rogabat ali- 
quem suorum Fratrum , pietatis exemplo non vulgari, ut jux- 
ta se illas ita percurreret, ut ipse posset audire recitantem. 

Orationi quoque mentali valde erat addictus. Nam ultra 
communem ex lcge boram , in omnibus vacationum diebus se- 
mihoram saltem vesperi , tres etiam horae quadrantes orare con- 
sueverat*. Quanquam , si ea exceperis tempora , quae dabat stu- 
diis literarum , tam assidue cum Deo conversa in eum men- 
te versabatur , ut jugiter orare videretur . Id adeo erat, ut 
aliquando de adhibenda moderatione fuerit admonendus, ne 
capiti afferret nocumentum . Sed ille magna cum ingenuitate 
respondit, in eo se nihilum defatigari . Et facile , qui eum 
admonuerat , fidem habuit affirmanti j cum suavissimos ex in- 
terna illa conversatione sensus erueret, quibus Deus ipsius ani- 
mum recreabat . Non tamen eam spiritus dulcedinem ita con- 
sectabatur, ut exteriora propterea refugeret ministeria . Nemo 
illo promptior ad ea praesertim caritatis offieia , qua; essent cum 
humilitate , ac labore conjuncta. Proinde gratissimum sibi erat 
fratribus ad mensam ministrare, purgare lances , sordes ever- 
rere , atque infirmis, quibuscunque rebus posset, inservire . 
Is, quem diu contubernalem habuit in Hispania, Corsica , et 
Italia , promptissimum Emmanuelem fuisse affirmabat, ad la- 
boriosa quxlibet opera suscipienda ; suamque ad expedienda il- 
la dexteritatem solitum fuisse lepide significare , ne quis ea 
sibi prxriperet : in iis vero , quae ad cubiculi munditiem atti- 
nebant, magna sibi opus fuisse ajebat diligentia, ne in omni- 
bus ab Emmanuele praeoccuparetur . Hoc modo cum Deo fa- 
miliariter agere , simulque hominibus propter Deum didicerat 
famulari . 

In perturbatis animi motibus continendis , cum sortitus es- 

set 



-go De Viris lllnstribus S. J. Lib, I. 

ser animam bonam , parum quidem sibi fuit Jaborandum . Sed 
tamen , ut se melius adversus eorum tueretur insidias , ab ipso 
tirocinio magno cum ardore suscepit corporis mortificationem , 
in qua ne modum excederet, Superiorum cavit auctoritas . 
Quantum vero per eosdem licuit , tantum sibi pondus asperi- 
tatum imposuit . Et in tirocinio quidem quatuor hebdomadae 
diebus usque ad prandium catena ferrea praccinctus incedebat, 
«ademque in plerisque diebus festis utebatur , donec ab Eu- 
charisrca mensa recessisset : totidem etiam noctibus per heb- 
domadam corpus suum flagris caedebat . Deinde vero constan- 
tissimus fuit in hoc duplici cruciamenti genere ter saltem in- 
tra hebdomadem assumendo . In cibo , quamvis robusto esset 
stomacho , non solum moderationem adhibuit , sed illum sa;- 
pe aut humi sedens , aut innixus genibus desumebat, alias- 
que patientiae ac demissionis formas frequenter inter vescen- 
dum usurpabat. Vinum nonnisi paulo ante morbum ultimum 
Superioris jussu degustavit, in quo etiam morbo tabacum ad- 
hibere ccepit ex Medici prarscripto . Adeo nihil sibi com- 
modi concedebat, nisi a majoribus juberetur . 

Hacc virtutum decora cum egregiis naturac dotibus con- 
iungebat , quorum praesidio multam in scientiis laudem assecu- 
turus credebatur . Prxclaros jam fecerat in humanioribus lite- 
ris progressus , scribebatque pulcherrime tum soluta , tum ads- 
tricta numeris oratione . Graece ita sciebat, ut sine multa le- 
xicorum ope quoslibet Auctores caperet; et non pauca Jege- 
rat e selectioribus Poetis , Historicis, Oratoribus . In Philoso- 
phias scrutandis arcanis tantum et assiduitate sua, et ingenii 
valuit acumine , ut inter optimos condiscipulos primus sit ha- 
titus . Ad szcrx Theologiae studium , in quo sesqui annum vix 
posuit , magna animi propensione ferebatur . Et cum Bono- 
niam hujus studii causa venisset , statim Rectorem adiit, ut 
sibi pensum imponeret., quod prxter qiiotidianas Schola; exer- 
citaticnes horis absolveret substcivis. Rector , qui jam aliquid 
de iilius ingenii viribus inaudierat .Iorgum ei quarstionum in- 
dicem designavit , quantum ad illius industriam per anni spa- 
tium exercendam satis fore judicabat. Sed Emmanuel paulo 
post bimensem ad eum regrtssus, in perati pensi rationem ita 
leddidit, ut non modo doctrinx nucieum,sed verba quoque 

sin- 



Emmanucl Mazia . 2 3 r 

singula proferret . Pollebat enim memoria singulari , ut et fa- 
cile res quaslibet complecteretur , et easdem firmiter retineret: 
neque aliquid memorix commendabat , quod non prius atten- 
te examinasset, pleneque animo percepisset. Illud quoque ac- 
cedebat , quod nunquam Iegendo , aut commentando defessus 
esset, assiduique studii laborem in pnecipuis haberet animi ob- 
lectamentis . Hinc factum est , ut intra unius anni curriculum 
magnam Theologi.c copiam sit adeptus , nec modicam Scriptu- 
ras sacr,*: notitiam assecutus , ut ejus solidx annotationes indi- 
carunt , quas inter legendum , adhibitis interpretibus , confe- 
cerat . Quod si longiorem vkx usuram obtinuisset , speran- 
dum erat profecto , ut in altissimum scientix gradum ita con- 
scenderet, ut illam cum eminenti quoque morum sanctitate 
copularet . 

Nec poterat istiusmodi non esse illius scientia , quem hu- 
militas Christiana plurimum commendabat . In Scholae frequen- 
tibus exercitiis , sive suam defenderet, seu contrariam impu- 
gnaret sententiam, nullo unquam verbo, nullo gestu vel sui- 
met ostentationeni , vel despicientiam alterius indicavit . Illum 
condiscipuli super ipsorum dubiis frequenter consulebant . Id 
vero Emmanueli tantum pudorem ingerebat , ut tandem nemi- 
ni respondere decreverit , quod ineptum se dissolvendis alio- 
rurn dubiis reputaret : in eoque tandiu perseveravit , donec 
admonitus fuit, ne dubitaret interrogantibus simpliciter et ami- 
ce respondere . Cum esset et Geographi^ gnarus , et in JHis- 
toria non parum eruditus,de his tamen apud alios sermonem 
inferre non audebat , nisi nominatim ipse ab aliquo rogaretur. 
Sed ut alia demissionis ejus argumenta pncteream , huc iJIud 
adnectere non omittam , quod ipsius in Philosophia Magister 
de illo his verbis asseruit . ,, ld ego de nostro Emmanuele ve- 
„ rissime dixerim : erga me semper eam observantiam habuis- 
5, se , qux mihi quidem nimia videretur : et perfectissimam in 
„ omnibus exhibuisse docilitatem , ut ne literariis quidem in 
„ rebus aliquam in eo judicii pertinaciam invenerim; sed si- 
„ mul ei meam sententiam aperuissem, acquiescebat ille con- 
j,tinuo. Erga suos vero condiscipulos nullum exacerbati ani- 
„ mi indicium , nullam caritatis l<csionem , aut singularem f'a- 
miiiantatem , aut denique deteriprem de illorum ingeniis opi- 

„ nio- 



2 3 2 De Vtris Hlustrtbus S. J. Lib. I. 

„ nionem in ipso per triennium animadverti; quin potius ho- 
„ norificentius , quam cgomet , de singulis judicabat . De sc 
„ tantummodo vilissime sentiebat, quod et alias sxpe , sed 
„ eo potissimum die cognovi , quo eum a Superioribus desi- 
„gnatum esse dixi, ut primarium Philosophix certamen sus- 
„ tineret . Cum probe nossem , quantum ipse sibi diffide- 
„ ret , id illi quibus potui verbis aptioribus indicavi , ut quam 
„minimum commoveretur . Sed tamen ita perculsus est eo 
3 ,nuntio, ut animi deliquio correptum vox eum penitus de- 
„ fecerit: neque alia nuntium inter ac deliquium mora tem- 
„ poris intercessit , quam ut in mediis jam singultibus duos , 
£ tresve nominaret e condiscipulis , quos ad id muneris aptissi- 
„ mos ipse reputabat. Postquam aeris leni concitatione , et 
,,aqu2e poculo sese receperat , plenam illius ad Superiorum 
„ placitum submissionem multo magis sum admiratus „ . Hac- 
tenus Emmanuelis Magister , quod suis oculis viderat , testa- 
tus est . Sed alii eum viderunt ad Oratorium , in quo Sanc- 
tissimum Christi Corpus asservabatur , recta properasse , ibi- 
que inter eflusissimas lacrymas solatium a Domino quxsivis- 
se . Sic ille literarum studio solidarum quoque virtutum stu- 
dium adjunxit : et accuratam ad utrumque diligentiam nec lo- 
corum diversitas, nec exiiii labores retardarunt . Etenim ex 
annis quatuor, quos severioribus dedit disciplinis , primum in 
Hispania inchoatum , cum jam in custodiam missus erat Co- 
runniae , absolvit in Corsica : proximum ibidem inter armo- 
rum strepitus posuit: tertium in agro Bononiensi ad Lavi- 
num inferius : postremum in ipsa Bononiae urbe confecit . Ubi- 
que vero locorum , et tam varios inter ac difficiles casus , in 
ea , quac ad mentis et cordis perfectionem spectant , novo 
semper ardore ferebatur. 

Ad indefessam hanc in acquirendis virtutibus , et scien- 
tiis constantiam ex eo valde fuit adjutus, quod suam ad So- 
cietatem Jesu vocationem plurimi faceret . Diu sibi , multum- 
que cum Parentibus fuerat decertandum , ut eam assequeretur, 
et quos per integrum biennium sustinuit incursus , veros ille , 
imo etiam unicos labores suos appellabat. Quod igitur tanti 
sibi steterat , semper duxit sibi maximi habendum . Aderat ali- 
quando in consessu, in quo de calamitatibus agebatur, quas 

tum 



Emmauuel Mazia . 2 3 g 

tum Societatis homines perferebant: et quanquam eas graves 
esse non diffiteretur , hxc tamen adjunxit : Illum ego adversis 
tcre fuisfc exercitum dixenm , qm dimicationes pro Societate 
ohtinenda subierit , et frustrandt Docationis discrimen incurrerit . 
Comprehensus Compostellx , ubi Grammaticam docebat , Co- 
runniam perductus est,ibique per mensem in custodia deten- 
tus , dum czteri convenirent . Huc illius Pater e vestigio ad- 
volavit , ut filium in suam domum reduceret , propositis in 
eam rem omnibus , quae paternus amor , et prxsens Societa- 
tis Jesu rerum status suggerebat . Sed Emmanuel, qui dum 
'minor esset , sxpius in eo certamine vicerat , grandior efFec- 
tus , adeo decertavit strenue , tamque apposite de vocatione 
sua coram Patre disseruit , ut is non solum ab incepto desti- 
terit , scd effusis prae gaudio lacrymis , multas Deo egerit 
gratias , quod filium sibi dedisset , qui ei tam generoso animo 
deserviret . 

Nec soJum domesticorum oppugnationes , sed externorum 
etiam superandae sibi fuerunt insidi^ . In qua navi ad ItaJiam 
vehebatur , vir quidam erat^ quocum magnam habuerat in se- 
culo consuetudine n . Is in Calviensi portu , antequam exuJes 
e classe descenderent, magno commiserationis affecfu ad Em- 
manuelem accessit : et exposito calamitatum pondere , quod 
Patribus in miserrimum litus ejectis imminebat , nihil esse pru- 
dentix magis consonum aflSrmabat, quam ut eorum relicta 
Societate , secumque in Hispaniam delatus, ad paterna: do« 
mus commoda reverteretur . Inhorruit ad inexpectatam propo- 
sirionem Emmanuel , paucisque sed gravibus verbis ingratissi- 
mum a se consiliatorem rejecit : ,, Scito , inquit , me ^ocieta- 
„ tis vestem si nondum induissem , eam modo instantissimc 
,,petiturum, cum videam animi alacritatem et gaudium, quo 
j, fratres mei labores sustinent, quos adhuc incurrerunt . Tam 
3 , longe itaque abest , ut me prassentes , aut impendentes a:ru- 
nmac conterreant , ut potius excitent, et aliiciant , atque im- 
„ pendio magis in mea me vocatione confirment . „ Id quam 
sincero animo dixerit , Calvii prjesertim ostendit, ubi succre- 
scentibus in immensum malis , illius erga Religionem amor, 
veluti vento flamn a , rebus augebatur adversis. ideoque, 
dum aliqui recedebant , quanquam humiii plerumque silentio 

g g alta 



Be VtrU lUnttrjih&s S. J. tih. I. 

aita Dei judicia reveritus , coram eo prosternebatur , suumcjue 
permanendi consilium simul cum votis instaurabat ; aliquando 
tamen ingenti quodam zelo inflammatus, defectionem lllam 
acriter improperabat : eamque apud Deum enorme ingrati ani- 
mi vitium , apud homines vero dedecus ajebat esse turpissi- 
mum . Morti jam proximus suum in Societatem amorem sac- 
pe testatus est; tum ktitiam singularem inde concipiens , quod 
in illius occumberet gremio ,« tum etiam dolorem acerbissi- 
mum, quod eam inter tot adversa relinqueret, neque posset 
illam diutius suis in afflictionibus comitari . 

Qux hactenus de Mazia sunt dicta, non parum ad vir- 
tutum ejus commendationem efficiunt . Aliud tamenadjungam, 
quod majus haberi debet , cum ab eo reliqua omnia tanquam 
ab origine sua processerint . Divini amoris vulnere tactus erat 
Emmanuel: juvat enim hoc uti verbo , quoniam ad rem ex- 
plicandam nullum aptius occurrit. Atque hoc vulnus tam al- 
te cordi ejus erat infossum, ut aliquando miserationem , si 
fas ita loqui , moveret : nam ex frequenti amandi Deurn usu 
magis illud penetrabile fiebat : et cum ardorem ejus diutius 
jam ferre non poterat , ne quid aliis , si forte aderant , mno- 
tesceret, ad Superiorem accurrens , pudoremque simul et can- 
dorem pneseferens , coram eo in singultus et Iacrymas efFun- 
debatur: neque aliam rogatus pcenae sux causam exhibebat 3 
nisi quod Deum non amabat , vel certe non eum amabat mul- 
tum . Id ejus in tirocinio Magister, id ille , quem Bononix , 
et alibi Superiorem habuit , testificantur . 

Nec mirum , ccelestibus his flammis frequenter accendi , 
cum ipse munditiam cordis et instanter a Deo peteret,et stu- 
diose curaret . Cum aliquando in errorem quemdam lapsus si- 
bi esse videretur , neque consuetum Confessarium ad manum 
haberet , ad alium ex designatis continuo perrexit . Is Emma- 
nuelem lacrymis solutum aspiciens, elataque voce amoris Dei 
et contritionis actus ingeminantem , et confiteri velle dicen- 
tem audiens, januam occlusit, ne foras vehementiores illius 
gemitus erumperent . Post hxc cum ad audiendum illum se- 
disset, inter brachia sua pene exanimem sustinere debuit , ne 
corruens in terram kderetur . Resumpto deinde animo , fac- 
taque confessione, eo tandem omnia reciderunt, ut culpam 



Emmanuel Mazia . 235 

levissimam fateretur , quas multorum oculos erTugisset . Neque 
id aut melancholico humori , aut scrupulis imputandum, a 
quibus semper abfuisse confirmant , qui eum intus agnoverant; 
sed attentissim* placendi Deo solicitudini , qua vel tenuem 
ejus offensam reformidabat . Quidam ex Confessariis suis Em« 
manuelis conscientiam crystallo similem esse dicebat, et quod 
tersa esset, et ita pellucida , ut in ea nihil iis , quibus pate- 
re debebat , non appareret . 

De hoc ejus ad assequendam cordis munditiam conatu 
vadem exhibere possum Emmanuelem ipsum , qui paulo ante* 
quam aegrotaret, dum Exercitiis S. Ignatii per autumnaies fe- 
rias vacabat , commentariolum scripsit , cui titulum fecit : Exa- 
men particulare super mansuetudine , accurataque ratione loquen* 
di . Huic titulo multa rerum capita , quse sibi observanda 
erant, his verbis subscripsit . „ Submissa voce loqui , humili- 
„ter, et sine clamoribus . Neminem unquam alloqui aspere , 
3 , audacter , imperiose , sive contemptim . Cum altero nunquam 
„contendere, neque illi refragari . Nemini verbis, aut gestu, 
„aut alia quavis ratione moestitiam atferre . Dc nullo unquam 
„ conqueri , quamvis ab eo sim offensus : imo mitioribus eum 
„ alloqui verbis , quae injuriam elevent , aut imminuant : de- 
5 , que data succensendi causa veniam ab eo petere in anteces- 
„ sum . Nemini minas intcntare , neminemque reprehendere . 

Benigne aliorum ferre defectus, et errores , neque doiorem 
„ inde concipere , quod mei cseteris innotescant . -Adversita- 
„ tem , et repugnontiam , sive innata illa sit , sive etiam acqui- 
„ sita , nulio unquam indicio manifestare . Fastidium item nun- 
„ quam verbis ostendere , neque illud vultu , gestibus, vel 
„ quibbslibet actionibus significare . Aiiorum s .mcntiam facile, 
„ ac libenter sequi , sine uiia ad proprium judicium adhaesio- 
,,ne. Haud iniquo ferre animo, si alii palam dixerint , quac 
„ de me ipso sentiunt . Afflictos miseratione prosequi , dolo- 
„ ren que de ipsorum laboribus exhibere.ln quibusiibec occu- 
„ pationibus sereno , atque hiiari vuku tranquiiiitdtein semper 
„ ostendere . Omnes humaniter excipere , quamvis importuni 
„ sint illi , et omnibus , qui me convenermt , assurgere , hcet 
„ sint inferiores . In iis , quae licent , faciie ains obsequi ; sin 
„ aliter , excusationem adhibere cum modesda , verDi->que of- 

ficio- 



Dt Virit Illustribus S.J.Lib.I. 



„ ficiosis , sed quac ab assentatione procul absint. Nunquam 
„ aliorum ( maxime Superiorum ) facta reprehendere , quam- 
„ vis res ea sit , qux in omnium aures , et oculos incurrerit • 
,,Denique meminisse, et observare consilium illud Sapientis: 
„unusquisque proximum sibi non angustiabit usque in seter- 
„num. Mense Octobri, anno 1770.,, Hucusque Emmanue- 
lis commentarium , in quo suam ad conscientia; puritatem di- 
ligentiam egregie depinxit , qui omnes ad oberrandum verbis 
aditus tam subtili enumeratione distinxerit , tantaque animi 
firmitate prxcluserit . 

His virtutum, simul et scientiarum studiis erat intentus, 
cum Deus illum ad immortalem vitam, ut credimus, evoca- 
vit . Post medium autumnum distillatione capitis ex frigore 
contracta laborare ccepit, quae nullis medicae artis auxiliis co- 
hiberi potuit, ne illum intra duos menses cum dimidio, lxsis 
pulmonibus, conficeret. Eo tempore virtutibus, quibus sem- 
per assuetus fuerat, supremum ille complementum adjecit: 
totumque sui morbi spatium his fuit actibus intertextum , qui- 
bus solet justorum mors insigniri . Eorum , qux Medicus , 
et segrotantium curatores prxscripsissent , ne minimum quidem 
apicem immutare unquam voluit . Plagx illse, quas diu celasse 
diximus , magnis eum doloribus exercuerunt . Sed neque tum 
aliquod edidit lamenti signum , neque vero deinde , cum in ex- 
trema jam infirmitate nullo cubandi modo requietem invenie- 
bat, nec loco poterat sine aliorum adminiculo dimoveri . Ad 
graviores insuper cruciatus prompto se animo devovebat : di- 
centique sibi , Deura sua patiendi vota cumulate explevisse : 
Certe , respondit ille : nullumque tentamentt genus est durius , 
quam granjis , diuturnaque ivjirmitas : sed tn ea ega tngentem 
'va/de l&titiam , atque animi consolationem antebac expertur 
sum , modoque experior . Tam suaves illi dolores amore vide- 
licet crucis efHciebantur ! 

Pridie quam hinc emigraret , majorem in modum illius 
morbus invaluit : admonitusque propterea , ut ad recipiendum 
Viaticum se compararet : Libenttss,me , dixit , ejficiam> ne- 
que enim mihi dururn est rnori . Advenientem deinde Domi» 
num magnis fidei , ac reverentias significationibus excepit : pa- 
remquc pietatem postmodum exhibuit, dum sacro inungere* 

tur 



Emmanuel Mtzia , 



tur oleo , piisque Deo deprecationibus commendaretur . Cum 
enim expeditus sensibus , atque ab omni veterno liber esset , 
non modo iis , quae fiebant , erat intentus , sed orationibus 
omnium suam quoque orationem adjungebat . Postridie non- 
nullis angoribus ex intervallo premebatur ; non ita tamen 
ut vocem penitus amitteret . Unde cum se primum rece- 
pit , aqua benedicta conspergi petiit , qua reverenter susce- 
pta , per moram aliquam conquievit . Deinde ab omnibus, 
qui pracsentes erant , de illatis quocunque modo ofFensis ve- 
niam humiliter rogavit : pauloque ante gratias fgerat quam 
amplissimas pro caritate singulari, qua sibi in inflrmitate sua 
inservierant . Rogatus , anne dolore aliquo premeretur? pectus 
sibi dolere, respondit: eaque postrema decedentis vox fuit, 
deincepsque solo nutu significabat , quse sibi suggerebantur , 
percepisse . Cum igitur is , qui rogaverat , in memoriam ei 
revocasset Christi pectus apertum in cruce pro amore suo , 
statim ille convertit oculos in imaginem Cordis Jesu, quae pro- 
pe lectulum , ipso petente, fuerat appensa : demissisque oculis, 
et inclinato profunde capite , Cor sacrum reverenter adoravit. 
De felici eorum sorte commonefactus , qui vitam , sub reli- 
giosa disciplina institutam , in eadem quoque finissent ; con- 
ceptam inde la:titiam nutibus indicavit : simiiiterque ad alia pia 
sensa respondit , quae sibi subinde insinuabantur . Admonitus 
denique ut, quoniam in exilio moriebatur, B. Virginis patro- 
cinium consueta illa deprecatione imploraret: „ Illos tuos mi- 
„ sericordes oculos ad nos converte : et Jesum benedictum 
„ fructum ventris tui nobis post hoc exilium ostende : 
quam id sibi jucundum esset, repetita capitis inclinatione de- 
monstravit . 

Paulo post , integer adhuc mentis , et osculata imagine 
Crucifixi , multa cum pace animam emisit duabus fere horis 
ante mediam noctem , die trigesimo Januarii , anno Domini 

1771 , aetatis suae vigesimo tertio, Societatis vero septimo jam 
inchoato , exhibitis rectissimae vitae exemplis , neque paucis re- 
lictis indiciis , pretiosam Justorum mortem a Deo misericordi- 
ter obtinuisse . Ad iliius obitum in universa illa domo , in qua 
vixerat cum Sociis facile nonaginta , cum ingenti dolore prop- 

ter ejus desiderium , ingens etiam, ac tenerrimus pietatis sen- 

sus 



2~ 6 S De Vtrts lllmtrilus S. J. Llh. I. 

sus est consecutus: sic ut multi in ejus aspectu suaviter hxre- 
rent suspensi, neque inde ante discesserint , quam Superior 
jusserit, cubiculum expediri,ut cadaver feralibus linteis invol- 
veretur . Postridie vesperi elatus est ad S. Nicolaum .in Via 
S. Felicis . Hxc habui , quac de virtutibus Emmanuelis Mazix 
dicerem, ex iis desumpta literis, quas statim ab iliius obitu 
ad Socios' Provincix dedit, qui Bononix domum illam rege« 
bat , in qua supremum diem clausit Emmanuel . Is fuit Fran- 
ciscus Xaverius Idiaquezius , vir notissimar probitatis , et fidei , nu- 
per magno cum dolore nobis ereptus, qui ad literarum calcem 
ingenita sibi sinceritate fatetur, in enarranda Emmanuelis vi- 
ta tam longe ab exaggerandis rebus abfuisse , ut pauciora , 
quam pro ipsarum merito , dixisse sibi videatur . 



FRAN 



*39 



FRANCISCUS XAVERIUS CAMUS. 



H 

ic unus fuit e tironibus Villagarsiensibus , qui voluntarii 
pcenas exilii , a quo multimodis retrahebatur , domestici com- 
modis habitaculi cum praetulisset , ante quinquennii spatium in 
meliorem, ut credimus, et perpetuo mansuram patriam a Deo 
fuit evocatus . Ortus est Monte , suburbano Sanctanderi pago, 
die 20 Junii, reparatse salutis annd 1749. Ad petcndam So- 
cietatem multum ex Patruelis exemplo fuit incitatus : eamque 
obtinuit decimo Kal. Novembris anni 1765. In tirocinio, quo- 
niam Deus eum ad magnum mox sustinendum certamen des- 
tinaverat , magnum quoque illi desiderium acquirendx virtutis 
infudit . Nondum solita primac probationis absolverat exerci- 
tia, cum admonitus a sodali , qui praefectus ei fuerat ad ins- 
truendum, de vitando errore levi, quem admiserat , ita illi 
respondit : Video equidem hjos , qui locum istum pridem i}i- 
colitis , sanctiorem <vit& modum sectari . Dabo igitur et ipse 
ofteram , ut me sedulo corrigam , et perficiam . Nec secus pro- 
fecto fecit, ac dixit: nam silentium , et modestiam , quae in 
ejus gratioso vultu magis emicabat , caeterasque religiosi novi- 
tii virtutes ita colere ccepit , ut provectioribus exemplo esset, 
et admirationi . Multis apud Superiorem institit , ut sibi quam 
primum facultatem faceret usurpandi asperitates illas , quibus 
reliqui exercebantur . Paremque in iis , qux ad interiorem ani- 
mi cultum spectant , solicitudinem habuit; in frequenti pra> 
sertim et attenta rerum asternarum meditatione , cujus ope fir- 
missimum concipiebat propositum leviores etiam cavendi cul- 
pas , Deoque in omnibus obsequendi . 

Sic ille septemdecim in tirocinio duxerat menses , cum 
praeclaram occasionem nactus est exhibendi , quam solidum 
posuisset spirituali fabricse fundamentum . Indicto quippe exi- 
lio cunctis per Hispaniam Sociis , Novitii quidem patriis ce- 

de 



Dff Viris Illustribus S.J. Lib. L 



dere fmibus non cogebantur ; iis tamen , qui vellent , potestas 
facta est abeundi . Quod cum audisset Franciscus , abjecta om- 
ni cunctatione , decrevit patriam potius , quam Societatem re- 
linquere . Atque ab eo consilio neque iteratis quaestionibus Ju- 
dicum , neque multis aut extrariorum injuriis , aut propinquo- 
rum illecebris, nec denique aliis, qux perferendae sibi fuerunt 
molestiis , potuit avelli . 

Palentia: praesertim clarissimum constantix sux dedit exem- 
plum . Nam primum in gravissimo illo conrlictu , in quo mul- 
tos defecisse jam diximus , ad triplicatam Judicis interrogatio- 
nem imperterrito semper animo respondit, velle se in exilium 
proficisci : quod pariter et Villxgarsix dixerat , et Turrecre- 
mata . Deinde cum Societatis veste spoliatus , in plateam ejec- 
tus est e Prxtorio , ita centonibus male tectus evasit , ut per 
obsoletx , ac lacerx foramina vestis appareret indusium . Id 
honestissimo , multumque verecundo adolescenti non modicum 
pudorem injecit : unde demissis in terram oculis incedebat,ne 
aut se ipse, aut socios etiam aspiceret, qui habitu parum ab- 
simili fuerant deturpati. Non tamen abjecit animum , sed ala- 
crior ex ignominia propter Deum suscepta factus, cum fuis- 
set ad rogandam stipem cum altero designatus , eodem die vias, 
domosque urbis inrrepide concursavit . In eoque decursu pe- 
cuniae quidem -aliquam summam, sed ludibriorum multo co- 
piosiorem coHegit . Nam multi de plebe pannosum juvenem ir- 
ridebant , eique mendicabulum exprobrabant , cum deberer pa- 
ternam adire domum , unde posset, quae sibi opus erant,ab- 
unde desumere . Non tamen defuerunt alii , qui mendicatio- 
nem illam attonitis suspiciebant oculis , et numos illi , et dul- 
ciaria , et vestem aliquam , qua nuditatem suam tegeret , ero- 
garunt . Hxc ille cu;a prolixa gratiarum actione , ludibria ve- 
ro patienti , constantique animo excepit : neque propterea de- 
mandatum quxntandi munus, nisi per orfusas noctis tenebras 
intermisit . 

Cum rediisset ad socios, qui publicum in diversorium 
confugerant , deliberare inter se coeperunt de prxmittendo ip- 
sorum aliquo , qui Sanctanderum per compendia viarum pro- 
fectus , rerum ibi statum cominus exploraret: Patres anne pro- 
fecti jam fuissent? et sioi cum ipsis, aut certe post ipsos,li- 

ci- 



Hranciscus Xdvterius Camus . 241 

citumne foret navem conscendere ? indeque Burgcs e vesti- 
gio regressus ( hic enim decreverant cxpectandum ) certiores 
eorum faceret , qux ipse comperisset . Ad eam difficilem ex- 
peditionem ultro se obtuiit Joannes de Villanova , inter No- 
vitios Adjutores ut antiquior cxteris, ita etiam viribus et cor- 
poris, et animi prazstantissimus : qui, ne modorejiceretur.su- 
am pedum velocitatem multis extollere non erubuit. Is ergo, 
imposito sibi reticulo, ne forte, propter detonsum caput pro 
Novitio deprehensus , alicubi sisteretur, destinatam viam in 
illius silentio noctis impigre arripuit . Gseteri , cum a peritis 
locorum itineris descriptionem obtinuissent , circiter meridiem 
insequentis diei pedites , et onusti sarcinulis sunt egressi : eo- 
rumque longa profectio multis cum adversis , tum prosperis 
eventibus fuit intermixta, neque paucis diyinae providentiac si- 
gnificationibus insignita . 

Parum ab urbe discesserant , cum hominem invenerunt , 
qui Burgos et ipse cogitans , vacuos asellos duos agebat . Hic 
magno illis subsidio fuit et Iocaris jumentis , et sua etiam ope- 
ra , quam sponte in multis conferebat . Jumentorum alteri so- 
cium , qui febre tertiana laborabat, alteri manticas aliquot im- 
posuerunt ; in idemque per vices ascendebant aliqui ex debi- 
lioribus . Sed tamen primo illo die agnoverunt , quam ardu- 
um opus erant aggressi . Nonnulli e robustioribus , viginti mil- 
lia passuum emensi , Astudiilum , ubi pernoctandum erat, an- 
tequam advesperasceret , pervenerunt. Alii vero et xtate,et vi- 
ribus inferiores, inter quos erat Franciscus Xaverius Camus , 
lentius progrediebantur . Horum non paucos , duin alii alios 
expectant, haud procul quidem ab oppido nox occupavit : sed 
cum venisscnt ad bivium , 'dum viam dexteram ucpote magis 
tritam arripiunt , longius ab eodem oppjdo digrediuntur . De- 
inde rivus, qui medium secabat iter, neque ab eis trajici po- 
tuit, ad relictam sinistrae viam redire coegit . Adhuc tamen 
incerti, utra viarum recta duceret Astudiilum, multum in eam 
partem inciinabant, ut in propinqua silva noctem agerent sub 
dio . Scd ab eo consilio facile propterea discesserunt, ne,qui 
praccesserant , ccmites sohcitos haberent . Itaque divinam im- 
plorandam opein , et porro pergendum rati , preces Deo pri- 
mum erTundunt pro animabus, qua: purgatorns ignibus expian- 

h h tur, 



24 : Viris llhistrihns S.J. Lih. I. 

tuf , feliccm in destinatum locum adventum impetraturi : de- 
inde voces ingeminant , si forte responsum alicunde recipiant , 
quo certiores vise reddantur. Et quanquam humana vox nul- 
la fuit reddita , mox tamen seris campani sonitum audiunt , 
quem lactissime insecuti , Astudillum tandem adveniunt. Di- 
versorium ingressi, socios ex itineris defatigatione per terram 
stratos inveniunt: quod et ipsi pariter effecerunt, cum et cru- 
ribus , et plantis ita dolerent , ut pedibus diutius consistere non 
possent . Et tamen ea maxime cura discruciabantur , ne , de- 
bilitatis adeo ex primo itinere corporibus , vires ad ineundam 
postridie viam non sufficerent . 

Interea divulgato per oppidum Novitiorum adventu , mul- 
ti ex nobilioribus ad eos salutandos accurrunt: eorumque mi- 
serati sortem, in domos suas ad quiescendum invitant. Id prac- 
cipue tum opus erat Novitiis , qui ccenam jam sumpserant 
( quanquam eam aliqui neglexerunt, ne inde, ubi jacuerant, 
dimoverentur ) et in diversorio lectos non amplius duos habe- 
bant . Propterea relictis ibi duobus, qui sacculos custodirent, 
reliqui apud beneficos incolas commode pernoctarunt . Hoc 
etiam tllis accidit peropportunum , quod inter eos quidam in- 
cedebat chirurgiae non ignarus: qui ad leniendos fleminum , et 
tuberculorum dolores , quibus acriter adurebantur , ovorum ap- 
plicito albumine multum eis attulit adjumenti. Sed quanquam 
illucescente die , ad novam carpendam viam satis jam erant 
expediti , expericntia tamen edocti, decreverunt brevloribus 
deinceps ttineribus proficisci . 

Antequam Astudillo abirent, novum quiddam evenit , quod 
eos in suscepto sequendi Patres consilio magnopere confirma- 
vit . Novitius ille, qui Palentix , ut alibi demonstratum est , 
propter Evangelicam illam sententiam 3 Multi snv.t <vocati ^ paa- 
ci vero electi , a sinisua judicis ad illiuj dexteram pertransic» 
rat j postquam recessit in diversorium , novum ibi certamen 
sustinuit adversus quemdam sibi notum , qui eum aliorsum tra- 
here conabatur . At iHe , pracdicta Dommi verba , qux menti 
ejus alte infixa fuerant, objicieiis, firmus in sententia sua per- 
mansit, et sequenti die cum cseteris, qui constantes fuerant, 
Palentia profectus est, ut Astudiilum veniret . Sed cum pas- 
sus fere sex miile confecisset , t*dio, ac difficultate viae de- 

vic- 



Vranciscus Xa^verius Cdmns , 243 

victus, sociis valedicens, ab eis, in patriam abiturus, reces- 
sit. Is ergo denuo Novitiis adjunctus est, cum jamjam essent 
Astudillo profecturi : eisque valde mirantibus , et reditus cau- 
sam inquirentibus : „ Heri , dixit , cum a vobis discessissem , 
„ ad Palentia; portam , per quam simul eggressi sumus , deve- 
„ ni . Sed ulterius progredi nullo modo potui : sic enim gut- 
„ turis angustiis angebar, ut ibidem tantum non suffocandus 
„ esse timuerim. Hic ego quo me verterem? Scilicet invisibilem 
„ Dei manum agnovi , qui me iterum ad vos revocabat . Ne- 
„ que surdas aures illius monitis prxbui . £ vestigio pedem re« 
„ fero , viamque facile terens eandem , ab ea , superveniente 
„nocte, deflexi, diuque per abrupta montium erravi , donec 
„ a viatoribus inventus sum , qui me jumento impositum ad 
„ illam reduxerunt . Circiter mediam noctem hoc tandem op- 
„ pidum intravi : dumque vos solicite perquiro , in Sacerdo- 
„ tem quemdam incidi , qui me in domum suam comiter in- 
„ vitabat. Renuebam ego benigni Sacerdotis hospitium ,ut vo- 
„ bis sine mora conjungerer . Sed cum ille reponeret, impor- 
„ tunum vobis jam dormientibus accessurum , seque mature ad 
„ vos me adducturum , ut fecit , illius verbis , et precibus ac- 
„ quievi . ,, His auditis , Novitii singularem Dei providentiam 
collaudarunt, deque recuperato socio gaudentes, denuo se vis 
committunt , quam vario etiam successu confecerunt . 

Ad S. Cypriani pagum cum accessissent, milites duos pro- 
cul aspiciunt, qui citans equis ad ipsos properabant . Non pa- 
rum inde sunt consternati; nam subito venit eis in mentem 
quod Palentix , ac Turrecremata toties audierant : alicubi tan- 
dem comprehendendos , ut nomen darent militiae . Et a Tur- 
recremata quidem prope tunc aberant; sed incommodam cir- 
cuitionem elegerant , ut eam devitarent . Brevi eos assecuti sunt 
milites , qui rogarunr, numquis inter eos esset Cantaber, et 
quid ille haberet nominis ? Quidam est, inquiunt , Altamira 
ncmine; sed is cum paucis aliquot praecessit m vicum proxi- 
mum ad quacrendum hospitium , cibosque apparandos , dum 
nos eodem veniamus . Cum hxc auuissent miiites , abierunt . 
Novini vero inter spem adhuc, et. metum Vailegueram pro- 
fecti sunt, ubi eos prxmissi socii expectabant . Hic majorem 
in modum fuerunt conterriti, cum viderent in eandem priva- 

tam 



244 Viris Jllustrihus S. J. Lib. I. 

tam domum milites divertisse , qux Novitiis fuerat designata. 
Hinc enim valde suspicabantur , ne illi ad sistendos omnes , 
vel certe ad ipsorum aliquem abducendum venissent . Non diu 
tamen illos ea cura solicitavit , et mox gratiam habuere Deo 
singularem , quod ad se milites illos direxisset , sine quorum 
adventu prandium eo die gustare non potuissent . Nam prae- 
cursores Novitiorum ne frustum quidem panis invenerant , quod 
advenientibus sociis apponerent . Milites vero quantum sibi 5 
et Novitiis sufficeret , facile repererunt : et structis epulis , eo- 
rum alter, qui Signifer erat, Novitios secum ad mensam ad- 
vocavit , altero convivis ministrante , qui servus erat Signiferi . 
Is inter prandendum suum erga Societatem studium aperuit > 
Novitiosque solatus est valde , quorum sermonibus ipse quo- 
que mirifice tenebatur . Sublatis mensis , quxsierunt Novitii , 
quam symbolam pro dapibus deberent appositis ; solvendo enim 
erant ex pecunia , quam Palentiae corrogaverant . Id vero ge- 
nerosus miles adscripsit injurke: et hoc unum dolere sedixit^ 
quod Novitios alibi nactus non esset, ubi potuisset eos lau- 
tius , ac nitidius habere . Cibi reliquias , qux servari poterant > 
illis dedit auferendas ; testatus , si aureos haberet quinquage- 
nos, eis libentissime donaturum . Multis etiam institit, ut acci- 
perent induculam lineam , tenui varioque ornatam textu , quam 
eis ofFerebat : sed illam nuilo modo acceptare voluerunt. Dc 
nique cum }am essent omnes profecturi , quisque militum unum 
ex Novitiis secum fecit in equum ascendere : et quanquam ip- 
si alio tendebant, tamen per viam , quam ingressuri erant No- 
vitii, ad quatuor mille passus processerunt : relictisque ibi duo- 
bus, quos secum tulerant, dum cxteri adventarent, ipsi Ler- 
mam versus , quo sibi pergendum erat, deflexerunt . Atque 
ita Novitiorum timor , ex militum occursu conceptus , in gau- 
dium tandem , et majais eorum commodum evasit. 

Tertio profeciicnis die, quo venturi erant Burgos , qua- 
tuor ipsorum prxmittendos esse censuerunt , quorum biniAr- 
chiepiscopum , bini Prxtorem adirent , ab eisque subsidium ali- 
quod peterent ad conficiendum iter , et facultatem rogandi sti- 
pem obtinerent. Archiepiscopus , cum primum illos in habitu 
despicatissimo aspexit , vagos et errones esse subtimuit , qui 
sub ementito Novitiorum nomine largiorem ab eo beneficen- 

tiam 



Hrdnciscus Xa^uerius Cdrans . 245 

tiam obtinere contenderent . Mox tamen ( ut ipse fassus est viro 
gravi ) cum in eorum vultus , et verba , gestusque omnes di- 
ligenter intendisset : Sane quam manifestum est , dixit , hos 
Societatis Jesu esse Novitios . Et quanquam initio multa sibi 
occurrerunt, ut illos a persequendo instituto itinere dehorta- 
retur, eorum tamen usque ad eam urbem constantiam admi- 
ratus , a deterrendo abstinuit. Jam ad ipsorum postulata, mi- 
nime decere , respondit , honestos adolescentes , quales eos es- 
se credebat , vicatim stipem quxrere : siquid vero cives offer- 
rent sponte , iibere acciperent . Ipse autem pallium , et sagum, 
quibus operirentur , eo die donavit : postridieque iterum , ac 
tertio ad se vocatis trecentos regales numos fuit elargitus . 

Prxtor vero et facultatem ostiatim petendi denegavit, et 
ad se omnes sub vesperum advenire jussit . Ad eum igitur om- 
nes conveniunt prxter quinque, quorum tres infirmi, duo ad 
infirmorum curam in suburbio de Vega remanserunt . Rogat 
ab eis Prxtor , certumne sibi , deliberatumque sit , Patres So- 
cietatis in exilium sequi? Quod cum omnes una voce affirma- 
rent, longam ille orationem texuit, ut eos a sententia dimo- 
veret . Sed ea fere dixit , qux centies jam objecta illis fuerant , 
et qux ipsi proinde facile dissolverunt . Id tantum aliquam eis 
difficultatem ingessit, quod ab homine magnx auctoritatis ni- 
mis asseveranter fuit dictum : Patres Petrum Calatayudium , et 
Gabrielem de Barco, viros utique virtute et scientia spectatis- 
simos , dum iter Burgis agerent Sanctanderum , profectionem 
Novitiorum in exilium diserte improbasse . Hoc enimvero ad 
inflectendos eorurn animos plurimum vilebat: unde asserebant 
aliqui , si de his certo sibi constaret , statim ab incepto reces- 
suros. Sed hoc perinde erat, atque in dubium dictorum fidem 
revocare. Nec diu sub judice lis fuit . Novitiis quippe Sanc- 
tanderum usque progressis gravissimi duo illi viri asseveranter 
obtestabantur , quod de ipsis audierant Burgis, per summam 
injuriam sibi fuisse imputatum . Interea Novitii, ut proposi- 
tum nodum vel solverent , vel reciderent, quod saepe aiias rcs- 
ponsum dederant, idem modo adhibuerunt : Se jam a Deoin 
Societatem Jesu fuisse vocatos ; proptereaque nihil sibi non 
esse tentandum, ut in eadem , vel exilii poena suscepta, per- 
manerent. Voluit nihilominus Prxtor , ut rem denuo perspi- 

ce- 



24^ F/V/V Illustrlhus S.J. LiL I, 

ccrent, antequam ex ea urbe discederent . Itaque praecepit , 
ut postero die viros aliquot doctos consulerent , et ad se sub 
noctis crepusculum reverterentur . 

Dum Prxtor moras injiciebat Novitiis, Deus illis demu- 
nificentissimo Benefactore providit, qui eorum sublevaret ino- 
piam , et animos ad perficiendum iter adjiceret . Is fuit pras- 
elarus Dominus Joachimus Oarrichena , in primario Burgorum 
templo Canonicus Pcenitentiarius , cujus integerrimx vitx exem- 
pla omnes omnium ordinum cives suspiciebant : qui gloriae 
Dei, et hominum saluti promovendae solicite intentus, post- 
quam aditum ad Episcopatum , quo dignissimus habebatur , in- 
terposita voti religione sibi praecluserat ; ad asperrimos Came- 
rorum montes, aliosque vastae illius Dicecesis tractus excur- 
rens > Apostolicis ministeriis varios quotannis populos ad vitae 
sanctitatem erudiebat : indeque in urbem regressus , juvandis 
omni ope animis, sublevandisque miseris indefesse adlaborabat . 
Hic ergo, cum audisset , Novitios Burgos contendere, a qua 
urbe ipse tunc aberat , viam ita celeravit, ut eadem qua No- 
vitii nocte, sed multis post horis domurn advenerit . Cogno- 
vit ab uno servorum , qui Novitios jam viderat , eorum sex 
sine pallio , multos inconcinnis , atque etiam discissis vestibus 
adventasse : facultatem cogendi Burgis stipem omnibus dene- 
gatam , permissum tamen accipere quidquid eis erogaretur. His 
auditis , sartorem de nocte vocat , eique sena pallia quam pri- 
mum conficienda in:perat : servo , quid in crastinum pro No- 
vitiis agere debeat , indicit : sibi autem aiia caritatis opera pos- 
tridie adin.plenda reservavit. 

Proximo die Poenitentiarius, hac illac per urbem discur* 
rens, quamcunque domum ingreditur : Novitiis, ait, misera- 
biliter exspoliatis nil quidem petere licet; sed recipere licetob- 
lata . Quo prasconio multi civium permoti , numos , et diver- 
si generis vestes , bellaria quoque , et aromata ad gratiosi pos- 
tulatoris domum remittunt. Nullus tamen Pcenitentiarium ip- 
sum aut misericordia , aut liberalitate praecessit . Nam et ar- 
genteos unciaies viginti sex , quot in pnesentia poterat , dedit; 
et cum , distributis pailiis , qux confici jusserat , duos insuper 
Novitios in breviore veste relinqui animadverteret , oblato 
quem ipse portabat amictu, surnma contentione nitebatur , 

ut 



Vranclscus Xaiertus Camus . 247 

ut illum alteruter acciperet. Sed Novitii , tantum beneficentix 
excessum admirati, nulJa ratione adduci potuerunt, ut admit- 
terent. Tum ille: Quidquid ego , dixit , vobiscum ago, ni- 
hil ad ea est , qux vellem efficere : universam domus mex 
suppellectilem , si modo potestis , vobiscum tollite , et rem 
mihi gratissimam perfeceritis . Tam prolixam benemerendi vo- 
luntatem aliis etiam majoribus officiis cumulavit; tum solven- 
dis difficultatibus , et terroribus elevandis , qui Novitiis injec- 
ti fuerant; tum etiam addendis ad perseverandum animis , et 
alenda spe tenendi portum , antequam inde solvissent Patres . 
Rogarunt eum Novitii , ut ipsorum confessiones audiret , quo 
possent seq-uenti die , quae Dominica in Albis erat , ad Eu- 
charistiam accedere . Annuit ille libenter, et ad quartam post 
meridem horam in templo se affore dixit, ut eorum votis sa- 
tisfaceret. Sed cum magno et ipsius , et Novitiorum dolore 
pia illa frustrata sunt desideria . 

Reditus in Prxtoris domum Novitiis indictus fuerat ad 
noctis initium. Sed Prxtor, mutata deinde sententia , post 
tertiam horam pomeridianam eos advocat : et cum ad ipsum 
convenissent , quid consilii ceperint, interrogat. Socios in exi- 
lium sequi, respondent . Ruinam imo vestram , ait ille : quod 
etiam in prima allocutione jam dixerat . Et cum inter csteros 
tres, quatuorve essent valde pusilli, quorum e numero erat 
Xaverius Camus , designatis istorum duobus : Quis enim,aje- 
bat , credcre unquam possit , ad sustinendos exilii casus , hos 
a Deo pueros evocari ? scilicet aliorum decepti exemplis, eo- 
rum vestigia more pecudum insequuntur. Non defuit , qui 
Prnetori responderet , divinam vocationem non esse annis , ne- 
que statura corporis dimetiendam ; fierique facile posse, ut 
ad prxclara virtutum opera major in exiguo corpore, quam 
in procero sit animus . Quxrenti deinde, quem quiiquc con- 
siliatorem adhibuisset? alius hunc,alius illum religiasum virum, 
alius Pomitentiarium designabat. Quidam eorum dixit,secar- 
nem suam , et spiritum in consilium advocasse : roganteque 
Prxtore , quam habuisset ab eis responsionem ? Caro , inquit, 
perspecta laborum mole , quam ipse nobis heri depinxisti , ve- 
hementer impellit, ut maneam ; sed spiritus , quem audire 
prxstat j omnino suadet, ut pergam . Alius quidam respondit, 

se 



s. 4 De Vms lllustrlbus S.J. Ltb, L 

se rem iikm egisse cum Deo , et conscientia sua , quibus pro- 
fectionem suadentibus , ob nullas hominum dissuasiones con- 
tradicturum . Cum Prxtor omnes ad unum interrogasset , duo 
tantum inventi sunt ( fortasse quia consultationis tempus ipse 
contraxerat ) qui neminem Burgis super ea re consuluisse di- 
xerunt . Hos in Ccenobium quoddam misit statim , ubi habi- 
ta deiiberatione , tale habuerunt responsum : Si contenderint 
in exilium ire , gravi obstringendos esse delicto . Proptereaque re- 
gressi ad Pnetorem , ab eorum numero, qui pergere decreve- 
rant , expunguntur . Nec miror, hos,aliosque defecisse , qui- 
bus idem ac testas contigit : qux , dum ad examen tunsione 
plurima violentaque revocatur , citius infringitur , quam probetur. 

Rogatis Novitiorum sententiis , Prxtor Scribam acciri ju- 
bet, eoque coram in hunc modum infit : His ego adolescen- 
tibus quidquid e re ipsorum esse credebam , inculcare non 
destiti . Sed illi , nescio quo aestu fervoris abrepti , pertinaci- 
ter in exilium ire contendunt : suique consilii auctores aiii 
gravissimos viros , alii Deum ipsum , alii conscientiam , et spi- 
ritum habere testantur . Tu modo de iis testimonium dici- 
to : volo enim de omnibus ad Regiam aulam referre . His 
dictis , Scriba Noviticrum romina , Parentes , Patriam , et 
qucd quisque consilium ctperat, ncmina item Consultorum 
in tabulas retulit . Atque hoc fuit sextum sua; vocatio" 
nis examen , quod Novitii coram Judice subierunt. Prx- 
tor , qui petitam usque Sanctanderum viatoriam tesseram de- 
negavit , in custodiam imo tradendos csse dixit , si postridie 
ad octavam matutinam horam ab urbe non evasissent . Ob 
eam comminationem Novitii neque postero mane coelesti men- 
sx accumbere,ut voluissent ; neque exploratorem illum , quem 
Palentia Sanctanderum misisse diximus, Burgis, ut condixe- 
rant , opperiri potuerunt . 

A Practore cum discessissent , eos multi civium domos 
subire suas compellebant, passimque per urbem praeclara be- 
nefkentix signa sunt experti . Superveniente nocte , plerique 
in cauponam de Vega recesserunt: quatuor apud Curionem 
S. Jacobi D. Emmanuelem Jocanum pernoctarunt : quinque 
Pcenitentiarius excepit , cunctos etiam , si potuisset, exceptu- 
rus . Hos mane , quo promptiores essent ad implenda Prieto- 

ris 



'Erftnctscus Xa^uerius Cttmus . 249 

ris imperata , mature ipsemet excitavit ; missisque servis , qui 
cxteros admonerent, cum illis in templum maximum venit , 
divinum coram ipsis , imo et pro ipsis oblaturus Sacrificium . 
Per viam his eos affatur verbis : ,, Macti animo , carissimi: 
,, sicut hactenus , coelesti suffulti ope , per gravissimos supera- 
,, tos casus , exantlatosque Jabores advenistis ; ita etiam , con- 
„ fidite , Sanctanderum tandem venietis , optatamque cum Pa- 
„ tribus conscensionem obtinebitis . Id ego vobis a Domino 
„ impetraturus , quam ad aras modo immaculatam Hostiam 
„ immolabo , jam nunc offero in eum flnem . „ Peracto Sacri- 
■ficio , ultimum eis valedixit, testatus, extra urbem libentissi- 
me illos deducturum , nisi multi jam ejus exedram circumsta- 
rent, quorum audire debebat confessiones . Novitii fausta il- 
li omnia precati , ab eo cum incredibili grati animi sensu dis- 
cesserunt: neque unquam memores esse non poterunt , quam 
erga ipsos vir optimus exhibuit , beneficentia: singularis . 

Burgis Novitii duo detenti sunt morbo : duo item, ut 
istorum saluti prospicerent , sponte manere voluerunt , quo- 
rum unus tantum, Corunniam deinde veniens, navim cum 
cxteris ascendit . Alii quatuor , ob injectam admittendi sceleris 
religionem , iter ad natale solum ceperunt . Demum unus et 
viginti per viam , qua: Sanctanderum ducit, egressi,quo plu» 
ra jam pericula superaverant , eo alacriore animo procedebant. 
Et quanquam iter illud et longius erat priore , et propter 
montium anfractus difficilius , multum scabritiem ejus lenivit 
insignis benevolentia , qua a montanis lllis gentibus excipie- 
bantur, qux Novitiorum admiratae constantiam , eos, quibus- 
cunque rebus poterant ,sublevarunt . Nec tamen adversi defuere 
casus, qui magnum eorum animis mcerorem attulerunt . Ter» 
tium jam ultra Burgos iter conficiebant , cum Novitii cujus- 
dam genitor , qui ab usque Navarras flnibus per ducena fere 
passum millia properaverat , eos tandem est assecutus : et fi- 
iium, multis licet reluctantem , ab ipsorum comitatu divulsum 
in domum reverti suam coegit . Paulo post alium , natu mi- 
nimum , constantia vel maximis sunparem amiserunt . Qui 
superatis invicto animo tcntationibus , et itineris molestiis , quas 
ei tenerior xtas graviores effecit; Burgis blanditias Amitae, 
gux ilium retinere conabatur , viriliter sprevit . Nunc vero , 

i i cum 



250 Dr Viris JHustribns S. J. Lm I. 

cum prope Patriam teneret iter , obviam ei venit consangui- 
neus , qui Novitios et officiose salutavit , et in diversorio li- 
beraliter habuit , et amice comitatus est Sanctanderum : atque 
in ipso urbis aditu , tanquam si nihil jam amplius intenderet, 
ab eis humaniter consalutatis discessit . Sed iterum ad nepo- 
tem id temporis rediit, cum Novitii per varias jam domos 
fuerant distributi : eumque per speciem valedicendi Parentibus, 
ab eisque benedictionem ultimam excipiendi , ad natalem do- 
mum, qusc proxime aberat , secum deduxit : ab eaque dein- 
de , cum magno et ipsius , et suorum comitum dolore , nul- 
lam evadendi viam invenit . Sic ille tunc fuit expertus , et 
postmodum testatus est , nullum formidandum esse magis , 
quam domesticum adversarium . 

Inter hos Novitiis amarissimos casus solatium, quo nihil 
jucundius optare poterant , Deus illis immisit . A Reinosa no- 
biii oppido iter habebant ad vicum, cui vulgus nomen indi- 
dit Piaconcha ; cum ecce tibi exadversum Joannes ille de Vil- 
lanova, quem Sanctanderum Palentia dimiserant, ad eos cele- 
ri passu properabat. Properarunt et ipsi vicissim , cum vellet 
quisque certatim illum primus amplecri , et quid afferret novi 
dignoscere . Cum jam omnes adfuerunt : „ Ego , inquit Joan- 
„nes, quarto post discessum die Sanctanderum ingressus , il- 
„ lius urbis Antistitem adii , qui me benignissime excepit, 
„ idemque viam aperuit , ut aditum haberem ad Judicem . 
„ Huic ego profectionis mex causas exposui , simulque roga- 
„ vi , ut me sineret ad Patres accedere , qui omnes adhuc in 
,, Collegio detinentur . Rem , ait ille , perquam difficilem pe- 
„ tis . Me tamen in domum suam recepit , et quoniam intra 
„ Collegium ipse noctu manebat , voluit , ut in suo ego lecto 
„ dormirem . Nihilominus quoties eum de conveniendis Patri- 
„ bus alloquebar ( loquebar autem frequenter ) tanquam sur- 
„ do canerem , sic ille sermonem alio vertebat . Tandem post 
,, biduum me vocat in Collegium , neque sincns cum aliquo 
„ Patrum , quorum plurimos obvios habui , verba conserere , ad 
„ Provinciae Praesidem, et Magistrum Novitiorum recta perduxit . 
„ His Novitiorum indicem exhibui , qui Palentix defecerunt : 
„ quem cum percurrissent , defectionem adeo magnam sunt ad- 
„ mirati . Sed cum eis omnia exposuissem , quac ibidem acci- 

„ de- 



Franciscui Xaverius Camns . 251 

,, derufit , perseverantium numerum majorem in modum ad- 
„ mirantur. Perge igitur ad iJios citius , ait mihi ProvinciaJis , 
„et bono animo esse jube . Quanquam enim de iJlorum cum 
,,cxteris conscensione certi nihiJ habemus, spe tamen vana 
„ non ducimur, eos hoc iter, sicut impeJlente Deo arripue- 
,, runt , sicetiam eodem bene juvante , non incassum confec- 
„turos. Er quidquid a nobis opene conferri porerir, solici- 
,, re in eurn finem adhibebimus . Quotquot vero ad nos ran- 
,,dem advenerinr, obviis eos ulnis excipiemus. „ Id satis ha- 
buerunt Novitii, ut perpessos adhuc labores et felicissimos 
ducerent , et prae hujus soJatii magnirudine nihiJi pcndendos 
exisrimarent . Itaque quod reliquum erat viac intra biduum Jx- 
ti conficiunt, et Sanctanderum pridie KaJ. Majas ingressi, 
eam apud optimos cives hospitalitatem , dum navigandi tempus 
expectant, sunt experti , qualem vix uspiam viderant . 

Sed strenuissimo Villanova* non satis fuit , centum octo- 
ginta quatuor millia ccnfecisse peditem , ut suis fratribus inservi- 
ret . Cum enim audisset modo , Burgis infirmos duos , et eo- 
rum causa duos bene vaJentes remansisse , cuibus major ad 
insequendum stimuius ex allatis ab ipso nuntiis poterat admo- 
veri ; recusata , quam cfferebant socii pecunia , ut Reinosx 
jumentum conduceret , ad iJlos advolat sine mcra . Et quo- 
niam monuerant socii , ut Panitentkrium adiret,cui erga ipsos 
amantissimi Patris officia pracstiterat, ad iJJum recta conten- 
dit . CoJJaudavit is prxclaros Joannis conatus , deque iis , quac 
Sanctanderi egerat, et audierat, gavisus est valde . Caterum 
Jaborem , inquit , inutilem suscepisti . Nam tres eorum , quos 
adeo studiose perquiris, tertio die postquam a me Novitii dis- 
cesserant , nescio qua peccandi formidine deterriti, in domum 
qui.^que suam abierunt. Quartus hic adhuc manet;sed te se- 
qui modo non potest , cum nondum convaluerit, et tibi pro- 
perato opus sit , ne serius in portum redeas , et enavigandi 
opportumtatem an ittas . NoJuir tamen Joannes anre discedere, 
quam iniirmum inviseret, qui jam in eam partem inclinave- 
rat, ut parernam domum repererer . Sed audiris modo, cux 
Joannes arferebat, spiritus ei denuo recaluere , seque in exiJium 
lre velle testatus est . Joannes vero , qui tandiu expectare non 
poterat 3 dum ille convalesceret, quoniam navigaridi tempus 

insta- 



252 Ds Viris Illustribus S.J.Lib.I. 

instabat ; aegrotum centusse donatum cum dolore reliquit.At- 
que is, si quxris, ille ipse erat , quem bis a constantia sua 
dejectum , bis item ad Novitios rediisse , alibi ostendi ; tum 
propter illa Domihi verba, Multi sunt r vocati; tum etiam 
propter anginam , qua subito correptus, pedem retro ferre 
coactus est: nunc autem , ne susceptum dpils absoiveret, ab 
infirmitate fuit impeditus . In quo sane altissima Dei consilia 
venerari nos oportet , non scrutari . Jam ergo Villanova nos- 
ter , cum Burgis poenitentix , et altaris Sacramenta suscepis- 
set, sedulo regressus est Sanctanderum , ubi post biduum vi- 
ginti Novitii naves cum caeteris Sociis ascenderunt. 

Xaverius Camus septem , quibus Sanctanderi moratus est, 
diebus majus longeque difficiJius certamen sustinuit , quam us- 
quam hactenus sustinuisset . Ulius Mater vidua , qux relicto 
Monte, jam intra urbem habitabat, audito Novitiorum adven- 
tu , filium alterum misit , qui obviam Xaverio suo procedens, 
illum in suam domum recta perduceret. Et is Canduelam 
usque processit , qux in medio itinere Burgensi sita est . Xa- 
verius tamen qua nocte Sanctanderum advenit , ad Joannem 
Ostaletum accessit , natione Gallum , sed ea jam civitate do- 
natum, qui Novitiis etiam obviam prodivit, et in ipjo urbis 
aditu , quam quisque domum adiret , ex compacto civium de- 
signavit . Is, cum Xaverium animadverteret, qui sibi etiam 
hospitium assignari expectabat : Quid ergo , ait; nonne in 
domum tuam cogitas . : At ille : Malo, inquit , in alienam di- 
vertere . Noverat quippe ex iis , qux in tirocinio legerat , et 
propriis etiam oculis viderat, mukis qui religiosam iniere vi- 
tam , quam fuerit exitiosa cum domesticis consuetudo . Illam 
ergo noctem in destinata sibi domo traduxit . Sed postridie 
Sacerdos ad eum venit, qui verbis ad gravitatem compositis, 
civium ei offensionem objecit, a quibus violatae pietatis , ac 
reverentiar Matri debitas , nulla esset ratione absolvendus, ni- 
si ad illius domum migraret statim . Haec a tali viro , tanta- 
que cum asseveratione proposita , timidiorem adolescentis ani- 
mum inflexerunt, qui maternam in domum , ne quem offen- 
deret, pertransivit . 

Paucis dici vix potest, quanta domi sux pertulerit, a 
qua vix semel , aut iterum per eos dies ad Novitios redire 

per- 



Uranciscus XaDcrius Camus, 253 



permissus est : et quoties ii ad invisendum illum adierunt, 
nunquam ab ejus latere Mater discessit , donec eum Novitii 
reliquissent . Quotidie a propinquis , et notis , atque etiam ab 
extraneis summa contentione oppugnabatur , ut relicto abeun- 
di consilio, tranquillam in Patria , quam jam attigerat , vitam 
prxoptaret. Sed Mater ante omnes filium et precibus, et il- 
lecebris , et , quo nihil est vel ad duriores flectendos animos 
accommodatius , erTuso lacrvmarum imbre deprecabatur ,* si 
minus eum misericordia teneret Matris , quam luctus ex filii 
fuga brevi conficeret; sibi saltem ipse consuleret , cujus aetas, 
et corporis imbecillitas tantum laborum pondus, quantum exu~ 
libus imminebat , ferre non posset.Non enim , ajebat, isti de- 
licatississimi tui corporis constitutioni longa per turbulentum 
mare trajectio , longiorque sub tam diverso ccelo commora- 
tio plurimum obesse non poterunt . His multo plura misce- 
bat , qux lenissimum filii pectus non tam sui , quam carissi- 
mx Parentis causa feriebant . Sed ne in diuturno illo , et 
ancipiti certamine vinceretur, recursum ad Deum habuit . 
Et cum ad socios quadam die quasi furtim accessisset, mul- 
tum ex colloquio cum eorum quodam habito ad perseve- 
rantiam fuit confirmatus: quam cum ejus Mater videret, ip- 
sa quoque timore Dei amorem filii superavit , eique tandem 
liberam abeundi fecit potestatem . Quo ego in loco Salvato- 
ris nostri gratix non possum non intimis sensibus gratulari . 
Quotus enim quisque sit, qui hujus, et aliorum ei similium 
adolescentium invictum animum non miretur, quos ardens 
Christi crucis studium ab suarum amplexu Matrum avulsit ? 
Etenim per eos dies in eadem agebatur scena heroicus ille 
actus Emmanuelis Lanzx , quem in ejus Vita descripsimus . 
Et ibidem Xaverii nostri Patruelis, a quo ille ad amplecten- 
dam Societatem incitationem acceperat , nunc etiam in eadeni 
retinenda prxclarum ei dedit exemplum . Nam et ipse Pa- 
trem suum , qui multa moliebatur , ut eum a suscepto abs- 
terreret consilio , ita devicit, ut ad Novitios , quibus non se- 
mel iratus fuerat, tanquam ipsi conatus suos inverterent , fi- 
lium tandem adduxerit : eumque apud ipsos tam libenti animo, 
et mansuetis adeo verbis reliquit, ut omnibus lacrymas extor- 
serit : postridieque rediens , a Novitiis non ante discessir , 

quam 



254 



De Viris Illustrlhus S. J. Lfb. L 



quam singulos amplexatus , ab eis orationum suffragia suppli- 
citer postulasset. Tanti est in rebus pulchris habuisse cons- 
tantiam ! 

Pridie Nonas Maii Novitii omnes ad Josephum Nietum 
jussi sunt convenire. Is Judici Sanctanderensi a secretis erat, 
nullamque antea cum hominibus Societaris habuerat consuetu* 
dinem , neque vero nimium erga eos afficiebatur. Sed quo 
die indicta illis fuit transmigratio , cum obervasset eorum ani- 
mi tranquillitatem , tantamque in tam adverso casu constan- 
tiam , a lacrymis temperare non potuit : domumque regressus, 
uxori sux dolenter affirmabat , se antehac quid Societas esset 
ignorasse . Deincepsque nemini civium cessit , tum Patribus in- 
tra Collegium inclusis , tum Novitiis,dum in ea urbe fuerunt, 
inserviendis . Sed Novitii modo , quoniam omnes ad eum fue- 
rant convocati , subvereri coeperunt , nequid eis adversi ab Ju- 
dice denuntiaret . Quod cum iJlius uxor animadverteret , vi- 
rum rogavit, ut Tirunculis suis quamprimum eam eximeret 
solicitudinem . Tum ille : Nihil verendum vobis est, inquit : 
nam Judex quotquot e tirocinio Villagarsiensi venistis,si mo« 
do vobis ea sententia manet, navibus sinet imponi . Et quo- 
niam ipse multis in Collegio rebus distinetur, vestram me 
jussit explorare voluntatem . Post hxc Novitiorum recensio- 
nem instituit , qux nondum peracta erat , cum Judex advenit, 
qui cognita singulorum voluntate abeundi in exilium sine ul- 
la aeris assignatione , pnecepit, ut postridie in eandem conve» 
nirent domum , inde in Collegium deducendi . 

Nonis igitur Maii secunda hora pomeridiana , viginti No- 
vitii, post labores, terroresque gravissimos , post ludibria , et 
contumelias, c\ux fidem superare videantur, exultantibus ani- 
mis, suis restituti sunt Patnbus, qui eos cum incredibili gau- 
dio, atque amore receperunt . Postquam vestibus induti sunt 
Societatis, P. Petrus CaJatayudius iJlos ad se vocavit , et lce- 
titiam ob ipsorum adventum ocuJis, ac vultu prxfertns, eis 
inter suavissimos ampJexus ajebat : Omnipotens Dei manus 
vos sine ciubio ad Societatem FiJii ejus adduxit . MuJtis dein- 
de apud Pvectorem institic, ut Novitiis prandicuJum appone- 
retur: dicenteque Rectore , sublatis mensis, omnia jam esse 
obserataj venerabilis iiJe senex aiienum ab ietate sua non du- 

xit, 



Franciscus Xanjerius Cctmus . 255 

xit , ad Promum accedere, a quo fructus aliquot obtinuit , 
quibus Novitii refecti sunt . Sed iis gratiores multo fuere con- 
vivatoris caritas et affabilitas , quam appositx dapes fuerint . 
Et eorum memores , quae paulo ante contigerant, sic invicem 
mussitabant: Videret hxc , et audiret is,quiBurgis tam fiden- 
ter nobis asseruit, venerandum hunc senem nostram impro- 
basse sententiam ! nullumque vitx subsidium nobis in exilio 
ministraturum ! Immane quantum hacc facta ab illis discrep.uit 
verbis ! 

Paulo post ad naves educti sunt omnes: et Xaverius Ca- 
mus, domestica dirupisse vincula sibi jam gaudens, hujus vic- 
torix fructum non multo post cum altero communicavit . Qm- 
dam enim Sociorum , quem mceror edacissimus occupaverat, 
cum suum Xaverio animum aperuisset , illius verbis ad lxti- 
tiam pristinam fuit erectus: et siquando eadem xgritudine ten- 
tabatur, revocatis in memoriam Xaverii dictis , ejusque alacri- 
tate perspecta , illa animi sui commotio subito residebat . NTec 
verbis tantum , sed rebus etiam Socios adjuvit . Nam plera- 
que ex iis , qux Mater ei discedenti donaverat , brevi suos 
inter fratres distribuit : et admonenti cuidam , ut sibi quoque 
prospiceret : Sine , dixit , ut quoniam in gravioris momenti 
rebus caritatem exhibere modo non possum , in his minutis 
exhibeam . Socio deinde xgrotanti tam solicite in omnibus , 
qux opus erant, inserviit , ut is aliquando tam impensum be- 
nemerendi studium admiratus , quo illud officii genere repen- 
deret , ignorare se dixerit . Sed Xaverius : Ne putes , inquit , 
quod tibi facio , cuilibet me non xque facturum : id ego ma- 
xime propter Deum efficio : cum enim modo carceres , et no- 
socomia nobis adire non liceat , quidni hujusmodi caritatis 
opera , sublevandis fratribus nostris , captivis ucique , atque 
infirmis , compensemus ? Haec autem omnia tam hilari animo, 
et vultu peragebat , ut multam inde gratiam officiis suis om- 
nibus superadderet . Et qui erga homines officiosus erat, er- 
ga Deum pius fuit , ac devotus . Prxter exactam in adimplen- 
dis, qux prxcepta erant, spiritalibus exercitiis diligentiam , al- 
ia ipse addebat identidem , ne in tanto militum , et nautarum 
convicio illius dissiparetur spiritus. Parvum B. Virginis Offi- 
cium statis recitabat horis , aliasque preces tum eidem V. Ma- 



2^6 Ds Virts Vlustrihus S. J. Lih I. 

tri , tum aliis fundebat Sanctis , quorum patrocinium peculia- 
ribus obsequiis implorabat . De iis quoque , ut etiam de re- 
bus ad perfectionem spiritus attinentibus , frequenter dissere- 
bat , abscissis a se colloquiis , qux religiosum adolescentem 
non decent; summaque adhibita diligentia , nequem aut verbo 
Ixderet , aut alio quolibet modo contristaret . 

Calvium cum appulisset , neque horrido loci aspectu , ne- 
que imminente obsidione deterritus , eam ingressus est urbem , 
in qua ultra annum , in magna rerum omnium inopia , ma- 
gnam etiam exhibuit et in periculis aggrediendis constantiam , 
et in tolerandis adversis alacritatem . Initio quippe , cum ob- 
sessi aquae penuria laborarent , Novitii ad quingentos ab urbe 
passus procedebant , ut aquam e fonte sumerent , qui medias 
inter , sibique invicem infestas stationes miiitum scaturiebat. 
Et Xaverium, quem natura pavidum fecerat , caritas imperter- 
ritum reddidit , ut per amplius quinquaginta dies cum cxteris 
ad eum fontem non sine discrimine accederet . Quanquam enim 
Corsorum duces , proposita mortis poena , vetuerant molestiam 
ullam inferri Societatis hominibus , quorum sortem miseraban- 
tur; cum tamen Genuenses inter et Corsos frequentes fierent 
velitationes , frequens etiarn erat periculum , ne quis eorum 
aliquando aberraret, et , quem maxime nollet , transfoderet . 
Sed immensa Dei benignitas Novitios , aliosque juvenes, ac 
Sacerdotes, qui necessitate, suorumque carirate fratrum com- 
pulsi , tantis se periculis objecerant , a belligerantium jactibus 
servavit immunes : solumque Novitii cujusdam amphoram, ut 
evidentius mira Dei providentia emicaret , explossa pila con- 
fregit . Pactis deinde induciis , nonnihil respirare licuit : sed 
habitaculi , et victus incommoda nihilo minus perseverarunt . 
Qux omnia Xaverius patienter , et alacriter tulit : conticen- 
teque jam armorum strepitu , musas ccepit colere diligentius , 
et humanioribus imbui literis , quarum in studio libentissime 
habitabat . Sed nullum majus illo solatium habuit,quam dum 
jussus est , Deo se per religiosa vota immolare . Tunc enim 
et perpessos antea labores , et quicunque sibi imminerent, ad 
quos jam tum forti se animo obtulit , jucundos , et optabiles 
judicavit. Die igitur undecimo Kal. Decemb. anni 1767 , Cal- 
vii tria consueta vota concepit : et qux Deo tunc libenter pro- 
misit, asque deinde sancte servavit. Cal- 



frduclscus Xauerius Camus . 



257 



Calvio post quatuordecim menses in continentem Itaiiam 
delatus, primum in agro Bononiensi ad Bianchinorum ViJIam 
divertit, ubi per biennium Philosophicis studiis operam dedit : 
dcinde Bononiam accessit, ut inchoatum Philosophix cursum 
absolveret. Utrobique vero ad indefessam in addiscendis hu- 
manis disciplinis industriam, ex qua fructum laudabilem retu- 
lit, assiduum , ut antehac fecerat , divinx sapientiae studium 
adjunxit. Hinc autem Deum vereri , ac diligere ,sc ipsum odis» 
se , terrena contemnere , ccelestibus. inhiare , aliisque reli giosas 
disciplinsc principiis didicit inhaerere, quibus praeclaram vitsc 
laudem assecutus, brevi pro:neritam laboribus mercedem ob- 
tinuit . 

Magno quidem judiciorum Dei timore concutiebatur , et 
saspe sacro quodam horrore perculsus , periculum illud com- 
memorabat, quod Sanctanderi apud suos manendi subierat* 
Quod si evenisset, qua erat animi demissione , irreparabili se 
ruina periturum fuisse affirmabat. Sed inde ferventiorem erga 
Deum caritatis affectum excitabat , qui semet a sanguine junc- 
tis admirabili providentia distractum , inter alios collocaverat 
fratres , quorum exemplis , et consuetudine facile posset ad 
sanctioris vkx, culmen eniti . Quare , ne unquam esset tam sin- 
gularis immemor beneficii , statuit ad religiosae perfectionis stu- 
dium toto vitse decursu sedulo incumbere . Proptereaque le« 
viores etiam culpas pervigili cavere cura satagebat , et quas in- 
currisset, statim ac dolenter illi aperiebat, qui ejus regebat 
spiritum , ut et lapsum humili confessione puniret , et cautior 
inde fieret in futurum . 

Nec solum errores devitare , et corrigere studuit , sed in 
illorum etiam radices inquirebat, ut eas evelleret, aut pullu- 
lare certe non sineret . HumaniC appetitionem glorix , ad quam 
se , sicut cxteri hominum , proclivem esse sentiebat , non una 
industria usus est, ut vinceret. Nam primum , quam vana il- 
la sit , et inanis , frequenti perpendebat meditatione , ut faci- 
lius ad eam contemnendam permoveretur . Et quod a teneris 
annis illius animo insederat, id in libello , quem prse mani- 
bus habebat quotidie , his expressum verbis reliquit: „ Homi- 
„ num laudes nuiio habebis in pretio , quoniam fumus illx 
„ sunt , et folia sonantia : et qui te ilhs onerat modo, post- 

k k „ mo- 



2 5 3 



De Virts lllmtrihtis $.]. Lib. I. 



„ modum opprimet vituperiis . Hoc et tibi , et aliis non semel 
„ expertus es evenisse.,, Deinde ad tolerandas injurias, qua- 
rum non paucas in paucis devoravit annis , sempiternum il- 
lud opprobrium recogitabat, quo damnati apud inferos lace- 
rabuntur: „Si te frater, ait ibidem, aut quilibet alius palmis, 
„ vel fustibus caederet , sexcentisque oppleret injuriis, et con- 
„ tumeliis , silendum tibi esset omnino . Hxc enim merae nu- 
gae forent ad tormenta illa, et ludibria, quibus inter dam- 
„natos, ac Daemones excipereris . „ Praeterea apud se statue- 
rat, iis bene velle, ac precari, qui sibi molestiam aliquam in- 
tulissent: deque illatis offensis perinde gaudere, Deoque age- 
re gratias , ac si beneficium aliquod accepisset . Denique non 
raro ea fecit, aut facere prastermisit , unde sibi dedecus apud 
homines obveniret. Per menses aliquot antequam morbus erum- 
peret, quo periit, humor quidam acris illius genua sic occu- 
pavit, ut ea non posset inflectere: unde inter orandum, at- 
que etiam in Missae sacrificio stare cogebatur: quod illi non 
modicam patiendi materiam suppeditavit . Quidam enim ex con- 
discipulis', qui eum ad speciem robustum , plenoque ac rubi- 
cundo vultu aspiciebant , ita cum ipso cavillabantur , ut ni- 
miam in curanda cute solicitudinem exprobrarent . Neque il- 
le unquam aut pro se verba fecit , aut contra joculatores in- 
torsit : sed illorum aculeos tandiu patienter excepit , donec 
illi aliunde agnoverunt , quam immerito Xaverium pupugis- 
sent , 

Animum ab aliis etiam afFectionibus continebat, qux pos* 
sent intimam cum Deo unionem retardare. Ulum et naturae 
dotes , et morum prsecipue suavitas cunctis amabilem effece- 
runt : unde aliqui colloquiis ejus , et consuetudine mirifice te- 
nebantur . Ipse vero , quippe sagax erat, cum animadverteret , 
inde non leves moras ad progressum in literis , et virtutibus 
injici sibi posse ; ita caute agere statuit, ut affabilitatem qui- 
dem omnibus exhiberet , sed cum nemine familiaritatem ini- 
ret. Parum habuit hoc facere , nisi rebus etiam leviusculis se- 
se abdicaret, quae suac perfecticnis studium poterant impedi- 
re . Fit enim aliquando, ut religiosi viri ( quod Cassianus me- 
rito Collat. I. deplorat) cum maximas facultates contempse- 
rint , post haec pro scalpeilo , pro acu , pro calamo commo- 

vean- 



Trauciscus Xwverius Camus . 



259 



veantur . Qui nisi arTectum suum in iis etiam minimis conti- 
neant , pcrfectam cordis munditiam nunquam attingent . Huc 
igitur spectans Xaverius , animum in ejusmodi rebus non ita 
defigebat , ut earum cupidine teneretur : quin imo Superiores 
muita fatigabat prece, ut illa , qux retinere posset , aliis do- 
nare permitteretur . Ajebatque , in his elargiendis , magnam 
animi voluptatem ; in retinendis vero afflictionem probare , ac 
fastidium . Paucis etiam mensibus antequam vitam finiret , quae 
donata sibi fuerant, ne sub pietatis quidem nomine retinere 
voluit: sed ea cum tali animi comparatione rcliquit , ut mun- 
dum , si modo se penes csset , relinqueret universum , quo 
melius Christum pauperem , et nudum imitaretur . 

Illam vero non minus necessariam , sed multo difficiliorem 
abdicationem , qux voluntate, ac judicio ad imperantis arbi- 
trium submittendis continetur , studio non segniore perfecit . 
Erat enim ad obediendum in omnibus alacer , quamvis ardua, 
odiosaque sensui juberentur , nemoque ex iilius vultu , vel 
agendi ratione , ingrata necne sibi essent imperata, dignosce- 
ret . Neque Prxsidibus tantum , sed subrogatis etiam ministris 
ca:ca quadam obedientia parere decreverat , nihil ne interius 
quidem vitilitigando , ut ipsemet in advcrsariis scripserat . Quam 
vero firmiter his decretis suis adhxserit, tum maxime patuit, 
cum ad Castrum S. Joannis valetudinis causa missus est cum 
laico', qui deinde ad amicum scribens , hxc inter alia suis li- 
teris inseruit : „ De Xaverio nostro , cui segrotanti per bimen- 
„ sem adfui , illud ego in universum affirmare possum verissi- 
„ me , magno me rubore fuisse suffusum , perspectis virtutibus 
„ ejus omnibus , et actionibus . Sed obediencia pr&sertim , et 
„ submissio , quam erga me habuit , tanta erat,ut ne minima 
„.quidem sponte sua raceret , quin prius ad rne omnia refer- 
„ ret j ut ea , vel me probante perfieeret , vel omitteret impro- 
„ bante . Semperque iiium ad utrurniibtt a^que paratum inve- 
ni : unde videbar ego , sive annuerem ,sive negarem , perin- 
„ de ad illius Jibitum respondisse ; quoniam voiuntas ejus si- 
„ ne ullo partium studio promptissima erat semper, ut rebus 
„ pariter conccssis , ac denegatis acquiesceret . „ Medici quo- 
que singularem ad ipsorum prxcepta , et monita docilitatem , 
cum prxclaris cxteris ejus moribus , ita suspexerant , ut eum 



i5o. Ds Viri.' lllustvihut S.]. Lik I. 

apud popularcs suos rnaxime commendarent . Dixerat illi qui- 
dam eorum , ne loqueretur: eo, credo , respiciens , ut ne lon- 
gioribus colloquiis debilitatum caput offenderet . Ipse vero ad- 
monitionem illam tam exacte servandam suscepit , ut ad se de- 
inde accedentibus , qux opus erant , solis nutibus significaret ; 
donec Medicus , ad eum rediens , insolitam obediendi ratio- 
nem cum ingenti stupore vidit, ac temperavit. 

Dum ibi maneret, egregium quoque pudoris dedit exem- 
plum.Cum enim in Sociarum domiciliis , quorum aliqua erant 
ibidem, ob incolentium multitudinem recipi non potuisset,in 
privatam domum divertit: in eaque nunquam aut heram, aut 
filiam , aut servam , aut eas denique feminas, qux ad has ven- 
titabant , quamvis id valde cuperent ob evulgatam illius inno- 
centix famam , intra sui limen cubiculi pedem inferre permi- 
sit . Hoe erat circumspectioni , quam semper adhibuit, maxi- 
me consentaneum . Nam et Bononix cum degeret , per fre- 
quentes vias urbis incedere recusabat , mallebatque semper ru- 
ri spatiari , ne vanitates, ut ajebat , aspiceret . Inde firmissima 
illa manarunt consilia, qux , ne rnemoria exciderent , fideli- 
bus chartis commendavit : oculis in terram defixis incedendi , 
quod xque domi , ac foris observabat : frequentem habendi 
recursum ad . Mariam Virginem , custodem Angelum , aliosque 
Sanctos , quos per hebdomadx dies habebat descriptos , ut quo- 
tidie iliorum aliquot veneraretur; destinata sexta feria Passioni 
Domini mcditanda: , et Sabbato doloribus Matris affiictissimx 
recolendis . 

His , qux ad tuendam animi , et corporis puritatem , plu- 
rimum valent , ea quoque conjunxit, qux ad carnis contuma- 
ciam edomandain non parum juvant . Externarum usum aspe- 
ritatum inter exilii incommoda non prxtermisit . Atque ut se 
flagris cxderet , eas adoriri debuit , ac vincere difficultates , 
qux sibi graviores pene fuerunt, quam verbera . Erat enim % 
ut diximus, valde meticulosus : et cum aliunde vellet osten- 
tationem ornnem erTugere, vei in summi tecti cavum, vel in 
subterraneum locum sese noctu abdere cogebatur,, quod pavo- 
rem ei maximum incutiebat. Sed quo ferebatur in se odium, 
et fiagellati Christi conspectus, quem sibi tum proponebat 5 
animos ei addebat ingentes , ut pcenas de se sumeret acerbio- 

res . 



Vrdticiscus Xaverlus Camus . 261 

res. „ Dum flagellum manu apprehenderis , ait in suo com- 
„ mentariolo , cogita furorem illum immanem , quo carnifices 
„ in Christum ad columnam revinctum desacvierunt. „ Tunc^ 
etiam , sicut et cum mensx accumberet , vel cubitum iret , sup- 
plicia recogitabat acterna , ut ubique cum geniis suis bellige- 
raret . „ Dum triclinium petis, ait ibidem, tuam in mentem 
„ revoca venenatas illas dapes, potionesque piceas , et sulfu» 
„reas, liquatumque plumbum, et flammarum vortices, qui- 
„ bus ad tartara cibandus , ac potandus fores , siquando iis , 
„ quod avertat Deus , addicereris : quapropter mortificationi , 
5 , quantum potes, incumbe . Pariter in lectum pergens, illius 
„ flagranrissimi lecti memineris , horrificis circumsepti Dacmo- • 
„nibus, flammisque strati voracibus , quac te undequaque de- 
„ pascerent . „ His saluberrimis imbutus cogitationibus , suum 
non modo corpus flagellis, ciliciis, jejuniisque castigabat, sed 
animum quoque , ne perturbatis ejus motibus abriperetur, stre- 
nue continebat. Inde pacificum gerens spiritum , quem sere- 
no , ac placido vultu ostentabat , cunctis erat carissimus : et ip- 
se , qui se tantum odisse noverat , ac despicere , cxteros ama- 
bat impense : et ne aliquem sprevisse videretur, vel in ipsis j 
literariis disputationibus ita sibi imperare statuerat, ut, ad sum- 
mum , vigorem quemdam animi exereret 3 nunquam indignaii' 
ter ageret , aut fastidiose . 

Sed , quod maxime omnium interest , id assidua vincendi 
sui contentione fuit a3secutus , ut Deo prarcipue carus fieret , 
ac familiaris . Cum enim terrena desideria viriliter cohibuissef , 
et perspicacior erat ad contemplanda coelestia , et ad ilia de- 
sideranda ferventior . Hinc frequentibus amoris actibus in De- 
um aspirabat, seseque illi tam vehementi voluntatis impetu 
conjungebat, ut lacrymas interdum continere non posset . Nil' 
enimvero illum acque permovebat, ut sacpe eonscientiac mode- 
ratori affirmavit , atque immensa Creatoris , ac Reparatoris nos- 
tri bonitas , et effusa erga homines beneficentia . Propterea , 
dum argumenta meditationis a Pracfecto rerum spiritalium 
proponebantur ; atque is aliquid ad amorem Dei pertinens, 
pracsertimque mysteria Dominicac Passionis pertractabat , in qui- 
bus maxime incomprehensa Dei caritas in universum hominum 
genus elucetj Xaverius ardentibus lacrymis multoties perfun- 



De Vtris Illustribus S.J- Lib. I. 



debatur. Deindeque, ut hxc eadem secum attentius reputa- 
ret , non satis habebat consuetam orationis horam explere , sed 
alia quoque tempora recreationi , deambulationique detrahebat, 
ut ea daret meditationi. In hac Deus illum ad se suaviterat- 
trahebat, magnaque communicabat lumina, quibus ad omnem 
virtutem, ac praecipue ad ipsius Dei amorem inflammabatur . 
Quod si aliquid adversi contingeret , facile sibi , et jucundum 
Christi patientis intuitus efficiebat . Unde inter annotationes 
suas , hanc brevem quidem , sed utilissimam apposuerat : In 
emnibus afflictionibus 3 ac rnceroribus ad Christum confuge Cru- 
cifixum . 

Magno quoque dilectionis arTectu erga Christum in Eu- 
charistia latentem ferebatur , quem frequenter propterea reci- 
piebat, et invisebat frequentius . Postquam tirocinium absolvit, 
praeter indictas nostris Scholasticis communiones , et eas,quas 
Superiores in exilio sic statuerant , ut quotidie bini per or- 
bem fratres ad altare communicarent; aliam ipse cum eorum- 
dem permissu feria quaque sexta celebrabat ; tum ut amorem 
Christi in Passione sua nobis exhibitum rependeret ; tum etiam 
ut eum pro afflictis Societatis Jesu rebus deprecaretur. Sem- 
per autem ad sacratissimam illam actionem , diligenti se prxpa- 
rabat studio : nam et corpus suum proxima nocte plagis asper- 
rimis excipiebat; et ani.r.um, tanti Hospiris djgnitate perpen- 
sa , ad ipsum reverenter , atque avide suscipiendum excitabat . 
Eorum quoque Sanctorum in.plorabat opem , quos Patronos 
sibi delegerat , ut per eos lumen , et ardorem impetraret , ad 
Dominum quam melius fieri posset excipiendum . Indeque fie- 
bat, ut in iiJius suscepticne, et inter gratias agendas , laute 
ac suavissime reficeretur . Ad eamque dulcedinem regusran- 
dam , et confovendam , visitationes interdiu frequentabat , ex 
quibus magnam animi pacem referebat , ut nulla eum huma- 
narum rerum eventa de sua tranquiilitate deducerent ; magnam 
item ad providentix divinae placitum submissionem , cujus vel 
in ipsis morbi deliramentis singulare dedit specimen. Singulis 
etiam mensibus novenarias preces persolvebat ,ut amori, quem 
in Eucharistia nobis Deus exhibet, responderet , atque ilktas 
eidem injurias pro virili sua parte compensaret . Nec raro has, 
aliasque similes precationes in destinato somno tempore cum 

Su- 



Franciscus Xanjerius Camus . 



Superiomm venia fundebat, quoties eas antea perficere non 
potuisset ob imperata literaria pensa, qua: nihilo vel pietatis 
obtentu defraudabat . 

Hac usus ad scientiarum , et virtutum studia sedulitate, 
Philosophici cursus metam pene jam attingebat Bononiae , cum 
gradum sistere coactus est . Circiter veris medium anni 1771 
sanguinem coepit spuere : ac licet haec ejus invaletudo morti- 
fera non crederetur , plerique tamen existimarunt , ad absol- 
vendum studiorum curriculum inhabilem deinceps fore Xave- 
rium . Is vero nihil propterea perturbatus, primum divinx se 
voluntati permisit , et quoscunque vitse dies sibi concederet, 
eidem obtulit denuo, quamvis ad culinx ministeria destinare- 
tur . Deinde , quantum de studiorum contentione remittere co- 
gebatur, tantum superaddebat piis meditationibus : quas non 
uno semper in loco , ut inanis gloria: fugeret occasionem , 
sed modo intra cubiculum , aut in Sacello coram Domino pn> 
cidens ; modo autem in mesaulis deambulando , vel in remo- 
tioribus locis aedium exequebatur . Et in frequentiore hac re- 
rum ccelestium tractatione illud a Deo didicit , quod initio me- 
dicinx peritos latuit. Hi enim sic statuerant : quem rejiciebat 
Xaverius sanguinem , ex capite fluere , nullumque proinde mor- 
tis periculum imminere . Sed ipse paucis ab eo incommodo 
diebus firmissime in animum induxit , vitx sibi finem instare : 
cujus rei hanc habuit de ccelo significationem , quam supra tres 
ante obitum menses Confessario suo , dum ei arcana sua ape- 
riret , non semel his verbis exposuit : 

,, Cum primum in oratione me ante Deum sisto , vide- 
„ re mihi videor protensum me in feretro ad tumulum de- 
„ portari , et lugubre mei funeris carmen audire . Hanc mihi 
„ ad vivum impressam imaginem firma consequitur in intellec- 
„ tu persuasio , mortem ex hoc morbo incursurum . Eamque 
„ persuasionem magni erga Deum afFectus excipiunt : inter quos 
3 , vehemens peccatorum meorum dolor , et amarus negligentias 
„ meae pudor: ard^ns quoque videndi Deum desiderium , re- 
„ linquendique mundum , ubi tot inter peccandi pericula tam 
„ faciie ab illius gratia possum excidere: supplices etiam de- 
„ precationes ad B. Virginem, Sanctosque Societatis, et alios, 
quos singulariter venerari consuevi, ut mihi felicem mortem 



264 De firls Jllustnbus S. J. Lib. I. 

„ obtineant , in eaque adsint , ut pretiosa sit in oculis Do« 
„ mini . His ego cogitationibus solidos pene dies impendo ; 
„ quoniam mens mea per hoc tempus maximam diei par- 
„ tem in vividam illam mex mortis imaginationem immergi- 
„gitur. Itaque licet aliqui dicant, non e pectore , sed e ca- 
„ pite sanguinem venire , quem ab ore projicio ; quidquid 
„ Medicus asserat, certissime is me morbus absumet.,, 

Nec falsus profecto fuit. Cum enim sub initium Mah* 
fluxus ille sanguinis inchoasset , mense Junio missus est in op- 
pidum S. Joannis , in quo ita melius illi fuit aliquandiu , ut 
penitus convaluisse videretur. Sed illo postmodum violentius 
erTervescente profluvio , tandem ab eodem extinctus fuit ter- 
tiodecimo Augusti die anni 1771. Et morti , quam cogitatio- 
ne pra^ceperat , pracparationem adhibuit , qua illam coram Deo, 
et hominibus pretiosam erTecit . In primis ad Sanctissimam Dei 
Matrem confugit, eique preces obtulit novendiales , ut in ho- 
ra mortis sua: propitiam , et adjutricem haberet . Sancto quo- 
que Aloysio precationes per sex dies fudit, in memoriam an- 
norum totidem , quos vixerat in Societate Jesu , in qua Xa- 
verius etiam sexennium fere complevit. Alios item Sanctos 
supplex adivit, ut sanctam a Deo mortem eorum intercessio- 
nibus impetraret. Deinde animum a terrenis rebus ita divel- 
lere studuit, ut antequam Bononia discederet, Confessario 
suo saepe asseruerit, se non invite mundum hunc reiicturum , 
si Deus jam sux filum vhx prxcideret, quod ipse brevi fu- 
turum existimabat. Eaque ductus opinione, dum ad Castrum 
S Joannis permansit,in qua domo receptus est , tam illustria 
dedit virtutum exempla , ut omnes morum illius suspicerent 
sanctitatem . Postremo, cum et imminutis viribus , et dolori- 
bus increbrescentibus, compagem sui corporis proxime cerne- 
ret dissolvendam ; accito quem habuerat Bononia: Confessario, 
cum eo totius vitx confessionem instituit : paucisque post die- 
bus in eodem oppido S. Joannis, quam ab initio laudabiliter 
traduxerat vitam, ei quoque laudabilem finem imposuit , an- 
nos natus viginti duos : in quibus, ut plures , quam pro com- 
muni hominum sorte , Jabores pertulit,sic etiam justitia: fruc- 
tus protulit uberiores . 

De propinqua sua [morte placide, ac sine ullo timore 

lo- 



Franciscus Xavsrius Camus . 



loquebatur : ajebatque , spem intus alere firmissimam arternar 
beatitudinis obtinendx . Illud quoque suo testatus est Confes- 
sario : cum esset exhaustus viribus , atque ita macie confec- 
tus , ut ossea tantum forma videretur , et gravibus insuper 
doloribus circumseptus ; tamen , quasi coelestibus jam gaudiis esset 
immersus , ita suum animum suavissima dulcedine recrear/, 
qux omnem fere dolorum sensum extingueret . Id vero tribue- 
bat ipse primum infinitae Dei liberalitati , cujus est minima 
quaelibet officia vel in praesentia largiter remunerari : sibique 
propterea in eum modum compensare voluisse levissimum il- 
lud obsequium , quod in sequenda illius ad Societatem Jesu 
vocatione praestiterat . Tantumque solatium ex ea cogitatione 
reportabat , quod in Societate Jesu , atque adeo in exilio mo- 
reretur , propterea quod ab eadem discedere non voluisset 3 
ut id sibi jucundissimum esse affirmaret . Itaque morti jam 
proximus in has voces exultabundus erupit : Cupio dissohi , 
et esse cum Christo , cujus Societati , sicut in terris nomen de~ 
di , licet indignus', sic etiam tn ccelis me adscribendum esse con~ 
fido . Deinde has cceli delicias clementissimas ccelorum Reginar 
referebat acceptas: cujus dolores in acerbissima Filii nece per- 
pessos, per omne Sabbatum ita solitus erat recolere , ut sum- 
mo mane cunctas illius diei actiones , cogitationesque suas ad 
honorem mcestissima: Matris offerret : post ha:c meditationem 
matutinam , et vespertinam haberet super ejus doloribus , de 
quibus commentarium scripserat , ex quo meditationis argu- 
ta desumebat: ac denique jejunium eo die servaret , quod , 
dum sibi per Superiores Iicuit , effecit. Alia etiam Virgini Sanc- 
tissimae offerebat obsequia , quas ita voluit ipsa rependere , ut 
clientem suum , qui toties , dum viveret , sua causa doluerat , 
jam moriturum benignissime consolaretur . 

Hunc vitae suae probatissimum finem habuit Franciscus Xa- 
verius Camus , qui brevi annorum spatio divitem , instanter 
operando , laborum mercedem obtinuit : qui relicta propter 
Deum Matre, indictoque sibi suisque commoditatibus bello 
perpetuo , humanarum despicientia rerum , ac divinarum stu- 
dio non intermisso , ad excelsum religiosa: perfectionis gra- 
dum ascendit : qui denique vivens , morum innocentia et sua' 
vitate multos sibi benevolentia conjunxit ; et moriens plurimo- 

/ ^ rum 



2 66 De Viris Jllustribus S. J. Lib. /. 

rum lacrymas excitavit ; cum dolerent omnes adoiescentem 
optimum prccoci nimis morte sublatum . Voluit tamen Do- 
minus, cum sibi maxime placuit, suavissimum illum flosculum 
ad amoeniora cceli Tempe transferre , ubi lactius, ut spera- 
mus , latiusque florebit . 



267 

JOSEPHUS AZTINA. 



anni sepringentesimi vigesimi quarti supra millesimum : et in 
eodem, quo S. Ignatius fonte ad novam fuit vitam regene» 
ratus , quod inter alia Dei beneficia grato ipse animo com- 
.memorabat . Inde vero erga sanctissimum Patriarcham, popu~ 
larem suum , sic affici ccepit , ut tandem in eadem Lojolx do- 
mo inter ejus connumeratus sit filios vicesimo die Novembris 
anno 1743. Sed antequam consilium adeundx Societatis ini- 
ret , quiddam ei contigit, quod levissimum videri possit; et 
tamen ad ostendendam tum mirabilem Dei providentiam , qui 
saepe magna nobis commoda vel ex minimis eiicit rebus ; tum 
etiam innoxiam adolescentis hujus vitam , haud parum ego 
existimo valiturum . 

Undevigesirnum setatis annum attigerat, humaniorum Ii- 
terarum, et Philosophix studiis tanta animi deditus contentio- 
ne , ut neque pueriles ludi, neque alix juvenum oblectatio- 
nes acque illi placerent , ac libri . Sed domi sua: , cum ad 
eam per statas anni ferias revertebatur, hanc soiitus erat a stu~ 
diis aberrationem adhibere liberalissimam , ut interdum cano- 
ris enutriendis aviculis delectaretur . In iis chlorion erat , ex 
Fortunatis advectus insulis , quem pne c^teris Josephus in deli- 
ciis habebat . Verum is, nescio quo fortuito casu , mortuus 
concidit : atque hiijus avicula: interitus melioris Aztina: vitac 
fuit initium . Etenim , cum tam cito sibi periisset , quod uni- 
ce amabat , coepit statim recogitare, mundi hujus quam fuga- 
cia sint gaudia. Et quoniam a puero meliora sequi fuerat as- 
suefactus, facile mens ejus inde assurrexit in Deum , cujus be- 
nefico aspirante lumine , tota animi intentione decrevit , spre- 
tis mundanac vitx solatiis, soiidiora deinceps quaerere , suam- 
que libertatem religicsx viue jugo submittere. Quam vero 

diV 



2 68 Ds Viris Illustribus S.J. Lib. I. 

disciplinam potissimum amplecteretur , non ei deliberandum 
fuit diu, cum ardens erga S. Ignatium amor, cujus ad natalis 
domus limina fuerat educatus , subito illum ad expetendam 
Societatem impulerit: eaque obtenta, immortales Deo gratias 
agebat pro tanto beneficio , quod ille prxstantius in dies repu- 
tavit, majoreque proinde habuit in pretio . 

Ab ipso tirocinio , quamvis robusta , firmaque valetu- 
dine uti videretur, intestinorum oppilatione , crebrisque inde ft 
ac molestis ructibus laborare ccepit . Quod quidem incommo- 
dum tantum abest, ut decursu decresceret temporis, ut ma« 
xime deinde invaluerit, sxpeque illum ad graves redegerit an- 
gustias,donec ei tandem spiritum interclusit. Sed assiduus hic 
morbus stimulus illi fuit, et qusedam veluti fodina virtutum , 
unde patientiam 5 et temperantiam , et obedientiam , et frequen- 
tem ad Deum recursum, et alios honestissimos eruebat actus, 
quibus tantum ejus animo accedebat roboris , quantum corpori 
deperibat . Neque unquam prxtextu curandae valetudinis aut 
aliquid indulgendum sibi esse censuit, quod legibus adversa- 
retur ; aut de sedulo perfectionis studio quidquam esse remit- 
tendum * In tirocinio , sicut et in reliqua vita , sxpe necesse 
fuit, ut Superiores propensum illius animum ad orationem , 
et corporis vexationem , intentamque in Deum , et in deman- 
data officia mentem , adductis ei fraenis moderarentur , ne pra&- 
scriptos a prudentia fines prxteriret» 

Parum itidem ad studia literarum ex infirmitate sua fuit 
pracpeditus . Nam cum ingenii sui vires multo essent quam 
corporis robustiores , ad perfectam scientiarum , quibus edis- 
cendis addictus fuit , agnitionem pervenit. Atque in Philosophia 
quidem ita profecit , ut eam post triennale curriculum propu- 
gnaverit universam . Et qui aderant disceptaturi , quos inter 
nonnulli Candidati, qui Compostellam per eos dies ad peten- 
dam Ecclesiasticam dignitatem convenerant; cum illius expe- 
ditissimam defendendi rationem perspexissent , Aztinam non uti- 
que discentem , sed consummatum potius Magistrum appellabant. 
Idem in Lyceo Sahnanticensi videre licuir , ubi pro sustinenda 
Societatis theologica doctrina , semel et iterum in arenam descen- 
dit , plaudente sibi semper gravissimo illo Doctorum conses- 
su . Idem denique in cacteris concertationibus , quibus per sep- 

ten- 



Josephus Azttnd . 2 69 

tcnnium sacpe jussus fuit exerceri . Ut autem in tuendis sen- 
tentiis suis solidam doctrinx copiam exhibuit, qua disputato- 
ribus abunde satisfecit, sic etiam in oppugnandis alienis eam 
ingenii aciem ostendit, quae non facile retundi posset: quod 
Palentiae , dum Philosophiam explicuit , postmodum in Acade- 
miis Salmanticensi , et Vallisoletana multi sunt experti. 

Absoluto auditoris munere , juvenes Societatis docuit hu- 
maniores literas , et Philosophiam , deindeque TheoJogiam 9 
in qua docenda ad extremam usque vitam perseveravit . At- 
que ut gravissimum hoc munus cumulatius expleret, Theolo- 
gorum principes evolvebat assidue, discipulorumque progressi- 
bus attente invigilabat, cum instruendis indefesse omnibus, 
tum repetendis saepius scholis , dum aliqui publicum certamen 
essent subituri , tum etiam concesso singulis ad se accessu fa- 
cilHmo , pro ipsorum dubiis dissolvendis . Illud non immerito 
justissimum reputabat : quoniam Superiores , S. Ignatii premen- 
tes vestigia , subditorum indolem explorabant, ut alii aliud 
onus imponerent , quod singulorum viribus , et ingenio maxi- 
me conveniret, in quo prudentiae laus est non exigua ; subdi- 
tos pariter suam non facile propensionem ad hacc potius , 
quam ad illa studia exhibere , nedum eadem abripi debere ; 
sed in eas potius facultates toto animo incumbere , quae juxta 
Instituti nostri rationem cum maxima reipub. Christianac uti- 
litate conjunctae sunt . Seque propterea cum multarum igno- 
ratione rerum , quas libentissime didicisset , ex hac vita de- 
cessurum non erubuit asserere; quoniam ad Societatis mi- 
nisteria cum fructu obeunda satius duceret , suam in aliis 
operam collocare . Et in primis ad Scholac Theologiam ab eo 
praesertim tempore, cum eam edocere fuit jussus,sic animum 
applicuit, ut et illam calleret penitus, et in ea explicanda , 
quanquam ingenii elucebat acumen , doctrinas tamen solidi- 
tas emineret. Moralem quoque Theologiam diligenter coluit, 
et in propositis dissolvendis quaestionibus promptus erat, et 
prudens: unde illum multi tum exteri , tum etiam domesrici 
conscientiae suae judicem designarunt, et adjutorem in extre- 
mo agone advocabant: quibus ille libenter aderat, quamvis 
multis aut Scholae distentus occupationibus , aut corporis in- 
commodis impeditus . Denique in exilium missus , multus fuit 



2-70 



De Virk lUustrilus 8. J. Lib. L 



•in ea Theologix parte tractanda, qux fidei nostrx dogmata 
edisserit , et ab Hxreticorum tuetur incursibus. Dolebatque 
interdum, nonnullos Catholicx veritatis assertores non eo, 
quo par esset , armorum apparatu ad decertandum accedere • 
In quibusdam enim legitimum disputandi artificium , peritiam- 
que Dialecticx requirebat : qui sane defensionem sacro- 
mm dogmatum , quorum alioqui satis se gnaros probant , 
non adeo debilitarent , si consuetum in Scholis pugnandi mo 
<rem aut melius ipsi nossent , aut accuratius certe servarent . 
ld solita sibi cum moderatione dicebat, ut juvenes discerent, 
<jua via, et arte sana sit propugnanda doctrina, et, qui earn 
contradicunt , arguendi : quam viam multi alii prxstantes Theo- 
logi cum tenuissent, prxclaros ab Hxterodoxis triumphos re- 
portarunt . 

Non ideo tamen arida , nec sterilis , multoque minus ela- 
ta erat Aztinx sapientia; sed multo pietatis succo condita, 
et cui solidarum virtutum fructus pondus addebat , et pretium . 
Postquam studiorum spatia confecit , nullo unquam tempore 
horarix meditationi matutinx semihoram vesperi non adjunxit. 
Atque inde cxterarum ejus virtutum vigor effluxit. In voti- 
va paupertate observanda curam adhibuit singularem , qux 
in tota ejus vitx ratione apparebat . Nihil in illius cubicu- 
lo superfluum , nihil erat pretiosum ; et ad sui corporis cultum 
etiam tum nihil sibi deesse credebat , cum Superiores decen- 
tioribus indui vestibus imperabant . Assidua sux valetudinis 
incommoda eum ad frugaiiorem quoque victum red<"gerunt . 
Nam longo annorum tractu cibus ejus vervecinx carnis por- 
tiuncula , et malis aliquot assis , vel coctis finiebatur; rejectis 
aliis quibuscunque ferculis, et fructibus, ac dulciariis , atque 
etiam chocolati usu sibi interdicto . Attentissimus erat ad prx- 
cavenda omnia , unde vel minimum violandx paupertatis pe- 
riculum immineret. Et quanquam pro his translatitiis rebus, 
qux frequentius occurrunt , generaiem sibi facultatem a Supe- 
rioribus ohtinuerat ; in quotidiano tamen agendi usu perinde 
se habebat , ac si ejusmodi facultatem non impetrasset , facto 
pro singulis rebus ad eosdem Superiores recursu . Quod si jus- 
ta nonnunquam de causa universali ea potestate usus fuisset , 
Superiorem nihilo minus certiorem de omnibus efficiebat . De- 

ni- 



Josephns A*tlna . 271 

nique , ne unquam ab hujus perfectione virtutis abscederet, 
rem quamlibet ad disciplinx praccepta sic perpendebat, ut 
prorsus puer parvulus videretur , qui se lege adstrictum agnos- 
cit , et , quo illam expleturus sit modo , vix novit . Noverat 
ille quam optime quidquid sciendum est in hacpartersed quid- 
quam operari nunquam audebat, nisi petitis etiam minutis il- 
lis facukatibus , quibus assuetus erat ab religiosx vitac rudi- 
mentis . Quod in viro utique doctissimo , et qui ad aliorum dis- 
solvenda dubia nec morosus erat , nec rigidus , laude non so- 
lum est , sed veneratione quoque dignissimum. 

iEquam habuit in obedientia servanda diligentiam . Multi 
sunt oculati testes, qui eum , dum scribebat , literam inchoa* 
tam , neque perfectam , ad nolx sonitum reliquisse viderunt . 
Multoque plures observarunt , gavissimum quodvis negotium 
sine mora prxcidere , cum primum ad pietatis opera per obe- 
dientix signum evocabatur . Cum valetudinarius semper esset, 
in relinquendo tamen strato nunquam ultra consuetam horam 
cunctatus est quidquam , nisi tardius surgere fuisset prxmoni- 
tus ; quod tamen rarissime jubebatur , cum aperte viderent Su- 
periores , quam ingratiis ab ea communi lege soiveretur . Mo- 
deratoribus non solum gerebat morem , sed prxcipuam etiam 
habebat reverentiam ; nec patiebatur , eorum ordinationes vel le^- 
viter improbari : unde , si cuiquam aliquid contra eos excidisset > 
continuo iilum compescebat , id plerunique subjungens : Prxpo- 
sitos multa prospicere , quse nunquam intueri Subditi possint, 
nec vero ad intuenda debeant aspirare . Nolebat ad exequen- 
da imperata aliam sibi rationem adjungi , quam simpiicem im- 
perantis voluntatem . Neque unquam curiose voluit inquirere, 
ac ne conjectura quidem odorari , quid sibi, quidve aliis fa- 
cerent Superiores . Et quod eo amplius est , neque if- 
la , qux vehementer optabat , post prxmissam etiam oratio- 
nem , ut nostrx prxscribunt leges , Superiori proponere ausus 
est . Cum Ferrolium in exilium abiturus venisset , ingens il- 
lum desiderium incessit , alterutram e regiis navibus conscen- 
dendi , qux ad custodiam classis apparabantur : hoc enim c t 
affectx sux valetudini minus incommodum , et adversus Mau- 
rorum latrocinia, quae majorem in modum pertimescebat , tu- 
tissimum reputabat. Vidit insuper , multorum idem expeteiv 

tium 



2 7 2 



De Vtrts Illustrihts S. /. Ltb. I. 



tiurn precibus facile Superiores , naviumque Prxfectos annuere. 
Sed ipse , cum aliquandiu super ea re deliberasset , in animum 
tandem induxit nihil petere , seque divinae providentias per obe- 
dientiam committere. Jussus deinde fuit onerariam ascendere, 
in qua felicissimum iter habuit : Deusque illi per salsas et ins- 
tabiles maris undas dulcissimos , ac solidos consolationis sen- 
sus infudit; quam pulchrum nimirum sit, atque homini reli- 
gioso utilissimum , se penitus imperantium committere volunta- 
ti : quod ipse postea, ut alios ad perfecte obediendum affice- 
ret , referebat . 

Is , quem Aztina per annos bene mukos Magistrum , et 
Superiorem obtinuit, semel tantum in eo vidisse affirmabat ali- 
quam animi solicitudinem , ut a Superioribus rem impetraret, 
quam valde ille quidem , sed ob finem laudatissimum expete- 
bat. Non diu post ingressam Societatem, frater ejus unicus, 
ct natu maximus e vita sublatus est, in cujus proinde jura Jo- 
sephus successisse credebatur: ipseque proptera in spem ma« 
gnam venit , atque adeo in aviditatem religiosae professionis ra- 
tione, ut ajunt, majoratus emittendae, ut strictiore Societati 
vinculo alligaretur. Neque Superiores cum eo non Jibenter 
consensissent , nisi compertum deinde fuisset , quicunque ex 
ea stirpe religiosum amplexatus esset statum , primi geniti he- 
reditatem adire non posse . Id cum primum rescivit , suas red- 
ditus tranquillitati , facile acquievit , suoque deinde tempore, 
quod ardenter , sancreque optaverat, fuit assecutus. Nam ex 
communi Societatis jure quatuor professus est vota postridie 
Kal. Februarii anni 1761. 

De caetero vel minimos Sup^riorum nutus observabat , ut 
illis toto corpore, atque omnibus ungulis in rebus etiam dif- 
ficilibus obsequeretur . Dum Palentix Philosophiam docuit,ad 
ultimum , maximumque certamen habendum sese comparave- 
rat, ut etiam discipuius , qui sub ejus prxsidio iliud sustinere 
debebat . Quae propugnandac erant theses , a Prafecto Studio- 
rum probatx jam fuerant, et subscriptx, ut pubhac concer- 
tationi typis editae subjicerentur . Coiiegii Rector eas etiam le- 
git, et probavit: subjunxit vero , eos qui ad argumentandum 
convenirent , dicturos forsitan , vel saltem suspicaturos , the- 
ses iilas ad ostentanda Schoi* nostrae principia esse composi- 

tSLS 



Jose jtbus A z tir.n • 273 

tas. Td satfs Aztinx fuit, ut recta discipulum adiens , omnia 
illi de integro cudenda esse diceret: Rectorem propositas the- 
ses non improbasse quidem ; satis tamen innuisse , gratius si- 
bi futurum, si alix discutiendae proponerentur . Idque nobis 
omnino faciendum est, addidit: sic enim nostra Deus secun- 
dabit incepta, neque aliter auderem ipse , nisi maximo cum 
timore , in publicum prodire certamen . Novas igitur positio- 
nes digessit , easque defendit, rejectis , et ineditis , quas prius 
magno cum studio delegerat. Quale autem, et quam arduum 
istuc sit obedientix genus., illi optime noverint, qui literario 
exercentur in pulvere : iidemque fatebuntur , opinor,nisi ab 
eo , qui suam ad alterius arbitrium omnino finxerit volunta- 
tem , tam exactam agendi rationem teneri non posse . 

Tertium illud religiosi status insigne , castimonix votum , 
caute quoque , ac solicite custodivit . Neque expectavit , dum 
emitteret votum , ut cautionem in hac parte adhiberet. Nam 
Pompelone , et Salmanticx ( quarum in altera studiorum cau- 
sa commoratus est annum , in altera biennium , antequam So- 
cietatem adiret ) prxclarum integerrimi adolescentis nomen ob- 
tinuit ob singularem praecipue modestiam , qua inter condisci- 
pulos eminebat . Ipsae adeo mulieres domus , in qua hcspita- 
batur, nunquam in earum faciem oculos Aztinam intendisse, 
divulgarunt . Et qui domi circumspectus erat , extra illam om- 
nem quoque pudoris offensionem declinabat, a ludis, et spec- 
taculis semper abhorrens , qux adolescentem ingenuum , ac pu- 
dibundum dedecerent . Nec mirum , inter extraneos circum- 
spectionem adhibuisse , qui eam vel inter conjunctissimos reti- 
nuit. Postquam in Societate Jesu literarum studia confecerat, 
idcirco per xstatem missus est in patriam suam , ut posset 
afflictam reficere valetudinem . Quandiu vero ibi permansit , nul- 
la unquam ancilla quacunque demum ex causa in illius cubi- 
culun/pedem immisit . Mater , et soror , qux longa cum fi- 
lio, ac fratre colloquia serere percupiebant , tamen qua illum 
reverentia prosequebantur , non ausx fuerunt ejus agendi mo- 
dum interturbare . Hic autem erat , ut domi suae quam pau- 
cissimas posset horas consisteret , in proximumque Lojolx Col- 
iegium discederet, ubi mane , ac vespere diu perseverabat in- 
tra Sacellum illud , quod prima nascentis Ignatii cunabula sa- 

m tn cra- 



274 D ff Viris Illusiribfts S. J. Lih. I. 

cratius erTecerunt. Et quoniam ipse quoque in eadem S. Pa- 
tris domo religiosse vitae cunas habuerat , paucis dici non po- 
test , quantum inde erga illum afficeretur , et quam ardentibus 
ab eo precibus contenderet , ne se degenerem filium esse per- 
mitteret . 

Enimvero suscepti religiosi status memoria tanto erat in 
Aztina tenerior , quanto fuit in eundern statum illius amor ve- 
hementior. Hic vires illi addidit , ut lxtus , et impiger abiret 
in exilium . Mirabantur multi y nec immerito , hominem ante- 
hac debilem , et infirmum gravissimas in itinere , atque in exi- 
lio ipso molestias tanta constantia superantem, ut ab eo tem- 
pore , quo primum ab Hispania fuit expulsus, usque ad ex- 
tremam in urbe Bononia infirmitatem nullo unquam die de- 
cubuerit in lecto . Eodem suae vocationis amore incitabatur , 
ut frequenter Christum in aris residentem inviseret,ab eoque 
precaretur instanter, ut Societatem suam sartam , et tectam 
conservaret. Cum esset ab cmni virtutis ostentatione alienissi- 
mus , quoties tamen d^ religiosi status pfxstantia sermo inci- 
disset , non verebatur , quiaquid altissime de illo sentiebat ip- 
se, verbis quoque rnagnificis aperire, et profusis etiam lacry- 
mis confirmare : quas , cum sxpe alias funderet, nunquam co- 
piosius , atque etiam liberius manare sinebat , quam cum de 
sux vocationis beneficio verba faceret,ut alios ad eam impen- 
sius amandam , fidcliterque retinendam excitaret . 

• Ad altare quoque consistens, singulari lacrymarum dono 
fruebatur. Dum se ad sacra ilJa mysteria prxparabat, et in 
ipsa divinae Hostiie consecratione , mens ejus , et animus ita 
commovebatur , ut toto etiam corpore contremisceret. Sed in 
reliquo Sacrificio tremorem illum suavissimae excipiebant lacry- 
mx,quas interdum adeo fundebat Iargiter,ut modum eis im- 
poncre cogeretur, quo posset rem divinam absolvere . Simili- 
ter inter orandum , et inter ipsa de rebus piis colioquia , ma- 
ximeque dum agebatur de submissione divinae debita volunta- 
ti, quam ipse veluti suarum normam actionum semper aspe- 
xit, dulcissimis madebat fietibus, qucs ut ne vehementius cie* 
rent Socii cum manifesto debilioris sui ccrporis nocumento 5 
consertum sxpe sermonem abrumpebant . Non tamen frequen- 
tes adeo lacrymae difficilem illum 3 aut tetricum efficiebant j cum 

et 



Josephus Aztina, 275 

ct vuku, et verbis jucundam prxferret hilaritatem, qux tran- 
quillum ejus , et optime moderatum animum indicabat . P. Pe- 
trus Calatavudius solitus erat dicere , cum primum Aztinam 
vidit , dum is Theologiam Vallisoleti tradebat discipulis , visus 
sibi esse videre hominem ad beatas cceii sedes prxdestinatum ; 
illumque deinde , cum sxfe alias , tum morti jam proximum 
( nam et morientem eum vidit ) eadem appellatione nominavit . 
Tantum ex illius vultu , qui mentis dici solet speculum , vir 
prudentissimus conjiciebat ! 

Sub initium anni 1771 inveteratis obstructionibus ven- 
tris, et gravissimis eructationibus ccepit urgeri vehementius . 
Perrexit nihilominus scholas explicare theologicas usque ad 
ineuntem xstatem : quo tempore , ingravescentibus ejusincom- 
modis, missus fuit Castrumfrancum , quod agro Panzano, ubi 
meliuscule oiim ei fuerat , contiguum est . NonnulJum hic le- 
vamentum habuit initio , sed ingravescente postmodum mor- 
bo , Bononiam rediit, ubi dies aliquot mansit, persuasum sibi 
habens, extremum suum diem appropinquare . Ipsemet arces- 
situm Medicum instanter rogavit , ne se celaret quidquam , sed 
agnitum mortis periculum , palam sibi , et statim ediceret, ut 
posset supremis Ecclesiae pnesidiis mature corroborari . Non po- 
tuit Medicus cximiam viri pietatem non admirari: ab eoque 
digrediens , sublatis in ccelum manibus exclamavit : utinam cum 
talibus semper nobis esset agendum ! Et quoniam ex Medici 
sententia , quamvis id expresse non jusserit , poterat Sacramen- 
ta recipere , decrevit Rector piis xgroti votis quam primum 
annuere . Quare illo ipso die , cum animum per moram tem- 
poris satis iongam confessione purgasset , post horam septimam 
pomeridianam sanctissimo refectus fuit Viatico . Dum gratias 
pro tanto dono peragit, magna febris accessione - cornpitur , 
sudoreque difluit copiosissimo , qui vires ei adimit festinan- 
ter. Generali propterea peccatorum absoiuticne impertitur , in- 
terea dum sacrum adducitur oieum , quo statim inunctus est , 
suam quoque jam tremulam vocem ad singuias Mmistri pre- 
ces adjungens . Idemque prxstitit , cum deinde liiius anima Deo 
commendaretur : quo tempore sensibus destitui cor-pit , tandem- 
que ad iila verba , Troficiscere anima Christiana de boc mundo , 
piacida morte expiravit. 

Hxc 



270 De VirU Hlustrib/n S.J.Lib.L 

Hxc ego distincte idcirco persequor , non solum ut piam 
Aztinx mortem exponam , sed ut Dei quoque misericordiae , 
suorum preces servorum benigne exaudientis , novum hoc pro- 
feram argumentum . Etenim cum Medicus , et multi domesti- 
corum existimarent, Aztinam nonnullos adhuc dies supervictu- 
rum , is profecto periculum obeundi subiit , antequam sacris 
praemuniretur mysteriis. Ipse vero,qui jam inde ab initio sui 
diuturni morbi salutari quodam timore perceliebatur , ne non 
repentina occumberet morte , cum saepe illum violenti flatus 
in discrimen suffocationis adducerent ; nullum prsetermittebat 
diem, quin supplices ad Deum preces effunderet, ne se sine 
Sacramentis abire permitteret . Patuitque singularis Dei pro- 
videntia, qui Rectori domus mentem illam injecit, ut Azti- 
nx quam primum fieri poterat* sanctissimum Eucharistiae Via- 
ticum ministraretur , cui quidem suscepto vix horam integram 
supervixit . Mortuus enim est , juxta Hispani calculum horolo- 
gii, hora noctis octava cum quadrante, postridie Kal. Septemb, 
ann. 1771, cum explesset vitae annos septem et quadraginta . 
et Societatis octo fere ac viginti - 



GAE- 



2 77 



ABRIEJL DE BARCO. 



P laviobrig^ nobiii Cantabria: oppido, ex nobili pariter ge~ 
nere natus est Gabriel evoluti seculi anno quarto et nona- 
gesimo , XV Kalendas. Octobris . Cum octodecim esset anno- 
rum , ad Societatem Jesu animum applicuit , in qua post emen- 
sum laudabiliter tirocinii , et studiorum stadium , alia diversa 
munera cum cura administravit . In Academia demum Salman- 
ticensi Doctoris Theologi lauream adeptus, rnultos docendo 
annos impendit, et ibidem jam rude donatus usque ad exilii 
diem perseveravit . Illic peracris ingenii lumine , doctrinxque 
robore solidissimx tantam apud omnes sapientia: opinionem 
obtinuit, ut inter prxcipuos sui temporis Theologos- habere- 
tur , qui frequentissimam illam scientiarum sedem incolebant. 
Ad auscultandum eum e superiore loco disserentem multi li- 
benter accedebant : et ob nitidissimi oris facundiam , et expe» 
ditam abstrusiora quadibet explicandi facilitatem in omnibus 
quidem approbationem j in doctioribus vero admirationem exr 
citabat . 

Sed cum tanta illius esset doctrina, ec ingcnii sui dotes 
multo essent communibus superiores, adjungebat his animi can« 
dorem eximium , et ingenuum cum carterisj agendi modum ab 
omni non solum dolo, velastu, sed afFectatione quoque ab- 
horrentem . Hinc passim laudabilem illam ostendebat simpli- 
citatem , a qua mundana nimium abesse solet sapientia , qux- 
que illorum est hominum propria, qui multum in Sanccorum 
«cientia. profecerunt. Ad eam non. minorem contulit, quam 1 
ad humanas scientias , studii contentionem , Et in Dei quidem 
timore , qui verat initium est sapientias tantum ille momen- 
tum justissime reponebat , ut in eo firmissima totius vitae. suae 
fundamina collocarit. Hic eum ad servandas religiosx discipli- 
nx leges exactum 3 ad explendas demandati muneris partes stre» 

nu- 



27 S D? Viris Uhsmbus S.J. Lih. I. 

nuum , ad persolvenda quotidiana pietatis officia diligentem red* 
didit : his enim praccipuum dabat locum vel inter implicatissi- 
mas Scholx occupationes , qux hominem ad spiritualia minus 
attentum facile dissipare solent . Hic etiam tanto illum divinae 
offensx horrorc perfundebat, ut non semel visus sit ad au- 
ditum peccati vocabulum contremiscere, vel cum id solum ad 
reprehendendum nominaretur . Tanta erat illius animi puritas , 
et innocentia ! 

Quoniam vero timor ille non servilis , sed ingenuus erat, 
ad religiosarum amorem virtutum ex eodem maxime incitaba- 
tur . Inde magna illi seduiitas , ut leves «etiam defectus declina- 
ret, non modo propter divinam quam in se continent ofFen- 
sionem , sed ne obicem insuper amplioribus opponeret gratiis, 
neve per illos aditum faceret ad graviores . Noverat , ad ira- 
cundiam se proclivem esse natura . Hinc dici vix potest, ad- 
versus affectionem illam quot se cautionibus prxmuniret , ne 
unquam ultra rationis metas excurreret. Quod si nihilominus 
inter Scholasticx disputationis ardores quidquam sibi elabere- 
tur, quod aliquatenus quemvis oiFenderet, quiescere omnino 
non poterat, donec petita venia , de illata offensione salisfecis- 
set: quod nonnunquam cum eo fecit, quem suos inter disci- 
pulos numerabat . Ab illius lingua nemo quidquam sux time- 
bat famse, cum ne aliorum quidem sermonibus annueret, qui- 
bus alterius vitium attingeretur , quamvis notum illud esset , ac 
publicum . 

Ab eodem pariter fonte manavit demissa nimis rerum sua- 
rum opinio, propter quam et aliorum naturae dona, suis li- 
cet multis partibus inferiora , innocenti quadam , ut ita dixe- 
rim , appetebat invidia, et se deteriorem omnibus exisdmabat; 
quippe qui altissimx vocationis sux beneficio nunquam digne 
respondisset . Mirabar ego , et stupebam , ait is , qui cum Ga- 
briele per annos aliquot familiariter egit , cum viderem hinc 
illius ad disciplinas nostrs leges exactam vitac rationem, inde 
abjectissimam, quam de se ipse induerat, opinionem . Religiosam 
paupertatem veluti filius matrem amavit : multaque amoris hu- 
jus dedit exempla , cum reliqua in vita , tum maxime in ex- 
trema senectute , in qua satis sibi esse , atque etiam superesse 
judicabat, qux alii non xquQ spiritu ferventes vix quidem suf- 

fice- 



Gabriel de Barco . 279 

ficere credidissent . Obedientiam vero non opere tantum , et 
manu , sed etiam corde , atque animo peragebat : singularique 
reverentia prosequebatur Superiores , qui eum quocunque vel- 
lent, perinde ac puerum pertrahebant . Ad tuendam denique 
mentis , et corporis puritatem , prxter Dei timorem , quem al- 
tissime suo infixerat animo , frequentem habebat recursum ad 
Beatissimam Virginem , quam ardenter amabat : ut etiam S. Igna- 
tium , aliosque de Societate viros Sanctos, quos pariter piis 
officiis demereri sibi studebat . 

His autem, cxterisque illius virtutibus magnum proculdu- 
bio attulit incrementum inopinata illa , et acerba calamitas exi- 
lii , quod in provecta jam astate sustinuit . Tunc enim Dei ti- 
mor , qui altas in ejus corde radices egerat , fructus protulit 
uberiores fortitudinis , hujusque comitum , magnitudinis animi , 
patientiie , gravitatis , humanarumque rerum despicientix . Nam 
ut plantae rigente hieme 'maxime radicantur , et aurum in ca- 
tino missum , detracta siqua erat scoria , latius emicat^et splen- 
didius ; sic etiam virtus in afflictione perficitur, et labores 
magni , quibus ignavi sxpe franguntur , robustis animis majus 
plerumque robur adjiciunt. Gabriel ergo legem exilii altissrma 
quadam animi exaggeratione suscepit, invicta tuht patientia , et 
in rnagnis multarum rerum angustiis insigni mansuetudine ad 
obitum usque sustinuit. 

Septuagenario major erat , cum Salmantica: comprehen- 
sus est , ut in exilium cum cxteris mitteretur . Sed cum ti- 
meret Judex , ne propter gravem senectam , tenuemque vale- 
tudinem itineris molestiis ante succumberet, quam iilud con- 
fecisset , voluit super ea re Medicorum audire sententias . Hi 
fidem fecerunt, Doctorem Barcum sine manifesto vitx pericu- 
lo non posse iter in Itaiiam suscipere . Testimonium hoc liie- 
ris consignatum Judex Gabrieli legendum tradidit : qui cum 
legisset , parutnper substitit : deindeque , sublatis in ccelum ocu- 
lis , hoc Judici responsum dedit 1 ,,His nihil obstantibus , qux 
„ Medici testiiicantur , ego superioribus adductus rationibus , 
„ divinoque bene fidens auxilio, aperte profiteor, veJle me 
cum meis fratribus proficisci , ut in eorum amabili Societa- 
•„ te illam usque ad mortem vivendi normam teneam , quam 
„ sequi professus sum , dum mihi ^persit vita.„ Obstupu-it 

Ju- 



z2o 7> Viris Mustribus S.J. Lib. I. 

Judex ad heroicum grandaevi senis responsfum . Subjecit tamen, 
velle se , ut responsionem illam scripto confirmaret , nequis 
eum violatae regiae legis argueret, juxta quam morbo, vel se- 
necta graviter impediti non erant in exilium compellendi. 
Tum Gabriel , arrepto sine mora calamo , quod verbis edixe- 
rat , literis etiam expressit , suaque manu subscripsit. Unde 
Judex illum , oeterosque , qui cum ipso apud Augustinianos 
Patres tandiu detenti fuerant , dum convalescerent , Sanctan- 
derum dimisit , quo jam reliqui Salmantini Socii prxcesserant. 

Postquam Sanctanderum advenerat , gravem devorare debuit 
injuriam , quae minus constantem virum altius pupugisset . Cer- 
tior hic factus est , Burgis affictam sibi esse calumniam, quam 
supra memoravimus . Tirones scilicet ab eo insimulatos fuisse 
stultitiae , qui gravissimam exilii pcenam subire vellent sponte. 
Id quidem a se dictum non fuisse , fassus est ingenue , quod 
et itineris socii confirmarunt , qui semper adfuerant, quoties 
Gabriel cum eo locutus est, qui commentum illud Novitiis 
obtruderat : doluit tamen , ad eos deterrendos , suum falso no- 
men fuisse interpositum . Cxterum hanc , aliasque injurias pa- 
tienti animo tulit , multumque suis et exemplis , et verbis ad 
confirmandam 'aliorum constantiam adjuvit. In arcta illa cus- 
todia Collegii Sanctanderensis multi erant venerabiles senes , qui 
suam erudiendis, sanctificandisque populis vitam impenderant. 
Nunc autem ad angustias illas compulsi , mirum quantum cons- 
tantia sua, et consiiiis juniorum animos ad sustinendum exci- 
taverint . Hos inter haud postremum locum tenebat Gabriel 3 
qui factam sibi potestatem manendi Salmanticae , ubi amicos 
numerabat multos , qui sapientiam ejus suspexerant, moresque 
diligebant ingenuos, ea. solum de causa respuerat, ut suis cum 
fratribus pateretur . 

Atque hoc egregii senis consilium tanto erat laudandum 
magis, quanto yivacissima illius imaginatio suscepti labores 
exiHi significantius menti sux objiciebat . Nec sane majora 
veris sibi depinxisse credendus est , cum et communia cseteris 
mala propter suam corporis constitutionem , naturxque habitudi- 
nem intolerabilia illi fore quibusdam viderentur , et Deusinsuper 
pecuJiaribus eum afflictionibus exercuerit . Sed ipse Dominus, 
qui famuli sui probare volebat fldem, excelso illum animo 

ro- 



Gahriel de Barcs . 



roboravit , ut in Corsica multa prxberet heroicx patientix do- 
cumenta . Calvii prxsertim , ubi duriora omnia , quam quan- 
tum dici potest , contigerunt , in angustum , et incornmodum 
parvac domus angulum ita redactus , ut multis commiseratio- 
nem , ac dolorem excitaret, ad iteratos laborum occursus egre- 
giam animi firmitatem opposuit . Dei semper reveritus provi- 
dentiam , et sparsam spinis viam contemplatus , quam ingres- 
sus est Dei Filius , illud intime insculpserat animo , quod fre- 
quenter in sermonibus inculcabat : Qnoniam per multas tribu- 
lationes oportet nos introire in regnum Dei . Unde in illa xrum- 
narum sede Gabrielem Deus constituisse videtur , ut qui diu 
fuerat commimis Provincia: nostrse Magister, altioris modo 
traderet documenta sapientix , cunctosque instrueret humilita- 
tis , et tolerantix , perfectxque ad Dei voiuntatem subjectio- 
nis exemplis . 

Bononiam deinde veniens , parem in sustinendis adversis, 
recusandisque commodis constantiam retinujt • Et in postremo 
vitx suse anno in ea cogitatione defixus , se non diu intra cus- 
todiam corporis detinendum, vitam Boncnia: sic duxit , ut 
qui mortuus jam mundo , solum Deo vivere satagebat . Nul- 
lis proinde caducarum rerum illecebris capiebatur : nulla sui 
corporis solicitudo , neque ullum jam apparebat nimietatis in- 
dicium , ad quam olim ex ingenii vivacioris indole propen- 
debat . Occasiones quin imo frangendi sui quxrebat studiose , 
et quae occurrissent sponte , adeo mansuete tolerabat , nihil 
ut inde commoveri videretur . Sibi diligenter intentus , aliis* 
que affabiJis , et humanitate plenus , nullum domi fastidium , 
nullam creabat molestiam , pennde quasi ab eadem abesset. 
In eo tantum displicentiam dissimulare suam non poterat, 
quod ad sui cominendationem , vel etiam commoditatem spec- 
taret . Quorum illud toties ostendit , quoties aliquis animi cau- 
sa de rebus ab ipso in Schola praeclare gestis sermonem in- 
tulisset : quem ille sermonem aut vultus severitate , aut verbis 
etiam gravioribus compescebat. Hoc vero tum patuir, cum 
diu , multumque decertandum cum eo fuit, ut aliquid de je- 
junii rigore ren.itteret : et qui alias ad quosvis imperantium 
nutus, quocunque demum vocaretur, aderat incunctunter, hic 
opus habuit, ut expresso iilorum mandato cogeretur. De iec- 

h n to $ 



i3z De Viris Ulustribus S.J. Lib. I. 

to , nisi przsenti morbo detineretur , mature prosiliens , ex- 
pletaque meditationis hora , Missam quotidie reverenter , ac 
pie celebrabat : cxterisque religiosx vitse actibus , quasi junior, 
ct robustior esset, intererat. Tota denique illius agendi ratio 
veluti hominis erat seternitati laborantis, a qua nusquam suac 
mentis oculos sineret evagari . 

Quo die solemnis S. Augustini memoria recurrebat , cui- 
dam familiari suo dixerat Gabriel, se non ita multo post de 
vita discessurum. Et, ut sunt hominum , etiam justorum , di* 
versi variique spiritus, eidem etiam aliquando dixit, optare 
se morte corripi repentina . Quod cum huic novum videretur, 
neque communi fidelium sensui valde consentaneum , qui se 
a subitanea , et improvisa morte liberari cupiunt , et petunt ; 
reposuit Gabriel : mortem quidem improvisam se quoque per- 
horrescere , omninoque deprecari ; sed promptam , aut subita- 
neam mortem , cui debita prxcesserit prxparatio , non ita es- 
se timendam, ut justis de causis non possit appeti laudabili- 
ter. Jam vero illa oabrielis sive prxdictio , sive voluntatis si- 
gnificatio paulo post tertium mensem fuit expleta . Ipseque 
interea novo semper ardore suspiria dirigebat in ccelum , vibra- 
tis piorum affectuum jaculis , quos ex usu sibi jam fecerat 
familiarissimos . Atque inter alia frequenter iilud usurpabat, 
quo suum desiderium , simul et fiduciam expromebat : Gra- 
tiam , et gloriam dabit Dotninxs . Quod si fortuito in . homi- 
num pompam incidisset , infantis alicujus demortui funus de- 
ducentium , non poterat exultantis sui cordis impetum conti- 
nere, quin felicissimam beati parvuli sortem et verbis , et 
gestibus celebraret . Sed nihil illi frequentius, etiam in collo- 
quio familiari , quam hxc verba : Beiiedictus sit Dominus nos- 
ter Jerus Christus : cujus Passionis mysteria tam tenero ani- 
mi affectu recolebat , ut de iliis , nisi obortis lacrymis , loqui 
vix posset . 

Multum etiam erga Sanctissimam Dei Matrem afficieba- 
tur, cujus de incomprehensa dignitate magnifice apud alios , 
tenerrimeque disserebat. Ab eadem impense rogare ccepit , 
ut sibi celerem mortem impetraret , quod tandem pro votis 
obtinuit . Cum enim ob aliquam stomachi debilitatem , qux 
nullam periculi speciem innuebat , decubuisset in lecto ; post 

bl- 



Gabriil eJe Barco . 



biduum paralysi correptus est , quae illum intra modicum spa- 
tii tempus exstinxit . Non tamen repentinus hic casus impara- 
tum illum invenit ; tum quia jam diu cogitationes suas omnes 
eo converterat, ut se diligenter ad bene moriendum prxpa- 
raret ; tum etiam quia nonnullos ante dies in id magno stu- 
dio incubuerat, ut quidquid a prima actate commissum , omis- 
sumve cum Dei orTensa recordari posset , id de integro Sa- 
cerdoti confiteretur . Eamque confessionem cum ingenti sui 
animi gaudio , nec minori cum Dei providentia eodem die 
mane perfecerat , quo illum paralysis sub vesperum occupa- 
vit . Postridie vero vitam finivit in ipsis Deiparx sine labe 
conceptae solemniis , quod plerique novum Gabrieli donum a 
benignissima Virgine in prxmium innocentis sux vitac conces- 
sum existimarunt . Mortuus autem est Bononis anno a re- 
parata salute 1771 , ab ortu suo septuagesimo septimo, ab 
ingressa Societate quinquagesimo nono, et ab emissa solemni 
quatuor votorum professione quadragesimo secundo. Vir sa- 
ne simplex , et rectus , religione plenus , et fide , qui magnam 
doctrinse copiam cum humilitate profunda, et prxclara natu- 
i£ dona cum singulari candore morum , et pietate con- 
junxit . 



PETRUS C AL ATA YUDIUS. 



j\/tagno gentis Hispanac commodo, et singulari Societatis 
Jesu ornamento natus fuit Petrus in Navarra: urbe Tafalla 5 
Kalendis Augusti , anno prxcedentis seculi undenonagesi- 
mo . Parentes habuit genere honestissimos , fortunxque bonis 
abundantes , Sebastianum Calatayudium , et Franciscam Flo- 
rentiam . Haec , suscepta prole , ante decessit , quam potuerit 
ab eadem agnosci . Pater vero , cujus conspicuum erat inter 
Tafallenses religionis studium , tandiu supervixit, dum filium 
Apostolicis ministeriis in patria sua pneclare fungentem sus- 
pexit. Sedulam is operam adhibuit, ut puer mature Deum 
nosset , ac vereretur . Et quaniam exempla quadibet ad per- 
suadendum 0 plurimum valent , domestica vero quam qux, ma- 
xime ; cum Sebastianus pietatem , et honestatem morum , quam 
filio verbis instillabat , ipse factis exprimeret , facile suis illum 
audientem dictis expertus est , et uberem industriae sux retu- 
lit fructum . Petrus ipse jam grandior cuidam ex intimis suis 
auditus est dicere, Deum sibi jam usque a puero obedientiae 
donum infudisse . Nimirum excelsae virtutum moli , cui erigen- 
dae, perficiendxque per longissimum vitac cursum adlaboravit , 
solidum hoc fundamentum adeo tempestive substruxit . 

Humaniaribus literis Tafallx in patria sua operam dedit. 
Quam vero eas avide arriperet, hinc inter alia disces . Hortan- 
tibus nonnunquam domesticis , ut tantisper ab studii contentio- 
ne cessaret: Nequaquam , ajebat ipse ; cupio enim sapiens fie- 
ri , et maxime sapiens . Ex eodem discendi ardore alios etiam 
altioris subsellii adolescentes ad concertandum secum lacesse- 
bat : et illustris quidam civis , qui eundem cum Petro discen* 
di ludum frequentaverat , cum deinde illum vidit tam prae- 
clara doctrinas , et eloquentix sacrae lumina diffunden* 
tem : En , dixit , quo tandem evaserunt frequentes illx Petri 



Tctrus ' Calatayudiut . 285 

ad literaria certamina provocationes . Erat jam tum domestici 
secessus amans , et in eo exercitiis non modo latinsc linguar, 
sed christianx quoque pietatis incumbebat . Pudorem etiam 
exhibebat ingenuum , quem a pueritia sibi inditum , cum illi- 
bato virginitatis flore , cujus est ille fidissimus custos, ad se- 
pulcrum usque retinuit : eaque ductus verecundia , cum Scho- 
lam adiret , indeque domum repeteret , diverticula quserebat 
de industria , ut frequentiores urbis vias declinaret . 

Nitidum et acre nactus ingenium , brevi latini sermonis, 
rhetoricasque praeceptis fuit imbutus . Pompelonem deinde ve- 
nit , ubi P. Ferdinandum Luzuriagam in Collegio Societatis 
Philosophix Professorem audivit . Ex hujus doctrina , moni- 
tis , et exemplis multum et ad Jiberalium artium scientiam , 
et ad virtutum increraenta fuit adjutus . Ipse adeo Petrus vel 
in ultima senectute gratam Magistri sui memoriam retinebat, 
de illoque inter alianon sine jucundo animi sensu comme- 
morabat : cum S. Sebastiani Collegium eo tempore regeret , 
quo arcem illam Dux Boreovicensis obsedit, ad inserviendum 
militaribus copiis , quas dira lues infecerat , se totum devo- 
visse , in eoque ministerio magna contentione suscepto cari- 
tatis victimam occubuisse . Sub illius disciplina eam Petrus na- 
turae cognitionem fuit adeptus , ut publicas Philosophia; the- 
ses anno septimo labentis seculi magna cum laude propu- 
gnaverit . 

Philosophico emenso cursu , Complutum profectus est , 
ut jurisprudentix navaret operam . Eundem hic vivendi mo- 
rem tenuit , quem Pompelone ex optimi Magistri consiliis 
instituerat . In audiendis scholis , caeterisque literarum vel pu- 
blicis , vel privatis exercitationibus exequendis diligens, et at- 
tentus : in pietatis operibus , divinisque percipiendis mysteriis 
frequens , et religiosus : in cavendis periculis oculatissimus , 
suumque nativum illum pudorem prse se ferens ubique . An- 
nuerat amicorum votis , ut cum eis animi causa per dies ali- 
quot Matritum. adiret . Destinata dies aderat , jamque rheda- 
rii in condictum locum venerant , cum Petrus animadvertit , 
in rhedam , quae sibi obtigerat , . feminam ascendisse . Subito 
rubore suffusus , pedem retulit, neque ullis amicorum preci- 
bus adduci potuit , ut designatum iter aggrederetur . Inde do- 

mum 



2 86 De Tms llhstrtlus S. J. Llh. I. 



mum rediens, ob spretum tuendi pudoris causa mundanurn 
illud solatium , suavissimam in animo sensit dulcedinem : eam- 
que verecundise sua&> mercedem retulit , ut Deus illi egregium 
pudicitiae amorem infuderit , quo liber ab illa pugna semper 
extitit, a qua multi vel sanctimonia vitae praestantissimi non 
fuerunt immunes. 

Biennium in Cxsarei juris studio , quanquam id sibi non 
valde arrideret , accurate tamen posuerat , cum illum Deus* 
aliam inire viam coegit miserando cujusdam sui sodalis interi- 
tu . Is , nonnullis stipatus sociis , Compluti vias noctu con- 
cursabat , varioque civium aures modulamine demulcebat : sed 
coorta rixa , gaudium occupavit luctus , et ipse confossus pu- 
gione concidit. Multis ad nocturnum illum concentum fuerat 
Petrus solicitatus : at ille , quippe quietis , ac recessus studio- 
sissimus, domi sese continuit. Tamen, ut ab Judicum inqui- 
sitionibus nulli obnoxius esset molestiae , civis ille , cujus fidei 
commissus erat, Petrum in patriam suam sine mora remisit • 
Hic Patri suo significavit , se civili juri invita, ut ajunt, Mi- 
nerva hactenus incubuisse, multoque propensiore animo duci 
ad sacras scientias addiscendas. Scilicet qui multis erat veri- 
tatis lumen populis allaturus , ad illud in fonte hauriendum 
jam tum a Deo suaviter alliciebatur . Annuente igitur Patre , 
ad audiendam Theologiam reversus est Pompelonem . 

Sed funesta sodalis nece , qua: menti ejus passim obver- 
sabatur , ita Deus illum perculerat , ut odisse mundum cce- 
perit , tandemque nuntium ei remittere constituent . Auxit 
proinde suas ad Deum preces, quem rogabat enixe, ut sibi 
ad eam Religionem aditum aperiret, in qua propinquorum 
ope non indigeret . Facta deliberatione, Societatem Jesu eligen- 
dam sibi esse censuit : ad eamque electioncm duobus maxime 
impulsum se fuisse affirmabat. Modestia juvenum Societatis, quam 
saepe Compluti suspexerat , et exemplis Joannis a Campoviri- 
di , Franciscique Granadi , Socictatis ejusdem in Academia illa 
Doctorum , qui festis diebus , arrepta in manus canna , ad ex~ 
plicanda pueris fidei rudimenta procedebant. In consilium 
etiam adhibuit quendam Tafallas Sacerdotem, prudentia, e5 
integritate vitz conspicuum, qui Petro vocationem suam or- 
tum e ccelo ducere confirmavit. Is itaque Socieutem petiit, 

eidefli" 



Tetrttt Calatayudius . 287 

demque Pompelone fuit adscriptus pridie Kal. Novembris an- 
ni 17 10 . 

Tirocinium ita suscepit , ut brevi novitios inter cxteros 
cxacta legum observantia , et fervore spiritus emineret . Quo- 
niam infausta nex socii primus fuerat ad mundi fugam, et 
religiosx vit£ desiderium impulsus j cum videret modo , quan- 
ta pericula quantis ad salutem commodis permutasset , vehc- 
mentiori erga Deum affectu ferebatur , qui se mundanis erep- 
tum casibus , in tutissima statione collocaverat . Indeque ani- 
mos colligebat ingentes, ut per fidelem susceptx disciplinx 
custodiam tanti se beneficii memorem exhiberet. Et gratissi- 
mum hunc animum pro suo ad Societatem accessu in omnc 
vitx tempus servavit, eumque voce , et scriptis frequenter si- 
gnificabat nunc his Davidici carminis verbis : Dominus regit 
me , et nihil mihi deerit : in loco pascux ibi me colloca^vit : 
nunc etiam illis : Con<vertere anima mea in requiem tuam ; quia 
Dominus henefecit tibi . Quja eripuit animam meam de morte , 
oculos meos a lacrymis , pedes meos a lapsu . 

Cum Deus Petrum , ur multos ad pcenitentiam adduce- 
ret, elegisset, eidem austerioris vitas spiritum, ut olim Bap- 
tistae , communicavit , quo facilius se ipse modo perficeret , et 
aptior deinde foret ad aliorum salutem promovendam . In 
corporis macerationibus ab obedientix ductu nunquam quidem 
discessit : sed qux sibi permissse fuerant , tanto sui odio exe- 
quebatur , ut plagis novas adderet plagas, qua, primum ma- 
nare saniem , deinde vermibus ita scatere , ut hi ferro chirur- 
gico fuerint extrahendi . Verum his Petri rigoribus , quos il- 
le diu pne animi fervore dissimulavit , sic ejus debilitata fuit 
salus , ut Medicus pro testimonio dixerit , non solum impa- 
rem eum fore ad Religionis onera sustinenda , sed neque vi- 
tam ejus, quantum quidem naturae leges ferrent, esse posse 
diuturnam. Propterea cum emittendi vota tempus accessit, 
omnes fere seniorum Patrum in consilio super ea re habito , 
Petrum dimittendum esse censuerunt . Unus tantum a cxteris 
dissensit j contendebatque vehementer , quoniam Petrus , tes- 
tante Medico , diu non erat victurus , domi retinendum ; si 
nihil aliud, saltem ut tironibus, quod adhuc fecerat , ad om- 
nem virtutem exemplo esse pergeret et stimulo . Atque in hu- 



De Viris Illustrihus S. J. Lib, 7. 



jrs sententiam itum est tandem ad maximam Dei gloriam, et 
innumerabilium salutem hominum , Petri vero solatium incre- 
dibi'e : qui multos post annos , cognito quod subierat amit- 
tendae Societatis discrimine , totus inhorruit , Deoque indesi- 
nenter agebat gratias , quod sententiam inhibuisset iJJam , quae 
vitam sibi citius eripuisset , quam morbus . Ab hoc paulatim 
non sine singulari providentia recreatus , vota sua cum ingen- 
ti exultatione nuncupavit, et se Deo tota animi intentione 
in perpetuam servitutem devovit. 

A tirocinio Palentiam mittitur,ut Philosophiam non tam 
disceret , quam recoleret sub Cajetano Salcedo magni ingenii 
viro , praestantisque virtutis , qui novum hunc auditorem , ad 
se postremo in cursu advenientem , casteris praeferendum cen- 
suit , semperque illum et ob ingenii dotes , et ob vitar sanc- 
titatem maximo in honore habuit. Sacras deinde literas Sal- 
manticse audivit, earumque luculentum dedit specimen, du- 
plici coram Academiae Doctoribus inito certamine, in quo pers- 
picacis , solidaeque mentis Jaudem obtinuit , et industriar suse 
retulit fructum. Sic enim ab incepto studiorum cursu Jiteris 
navabat cperam , ut prxter accuratam in quotidiano absol- 
vendo penso diligentiam, quidquid Jegeret , veJ audiret, quod 
sibi in posterum usui esse posset , in adversaria conjiceret : 
ex eoque literario penu depromebat deinde , qux virn ac Jucem iis 
rebus adderent , quas petractabat. Studiorum emenso curri- 
culo, cum jam Sacerdotii apicem attigisset , mgens iJJe , quo 
aestuabat , juvandi homines ardor Jatius erupit . Nam licet es- 
set repetendae TheoJogix , docendaeque PhiJosophiac pro mu- 
nere intentus , audiendis multorum confessionibus , aliisque sa- 
cris njinisteriis nihiJo minus intendebat. Diebus festis. in ali- 
qucd urbis tempJum post meridiem egressus , de mysteriis fi- 
dei , deque christianis officiis ita disserebat , ut praeclaros ex 
frequentissima concione fructus reportaret. Vidi ego iHum 
( ait senex quidam spectatissimus , qui toto illo triennio SaJ- 
manticae Petrum agnovit ) per triennii spatium conbpicuis vir- 
tutum omnium praelucentem exerrpjis , Dei amore succensum, 
et hominum saluti sic inhiantem , ut confessionibus exapien- 
dis , habendis concicnibus , juvandisque mohbunais , opem cunc- 
tis ferre non sineret . 

Re- 



Tetrus Calatayudins . i2g 

Relieta Salmantica , venit Vallisoletum , tertia de more 
Societatis probatione in Collegio S. Ignatii exercendus . Et 
quoniam illius animi fervor per scholx occupationes non inte- 
puerat, facilius in sacro illo recessu ad eminentiorem perfec- 
tionis gradum ascendit . In frequenti , atque intima cum Deo 
consuetudine illud cum animo suo volvebat assidue , ut divi- 
nx gloria: , salutique mortalium promovendae conatum , et vi- 
tam suam impenderet . Eoque inflammatus desiderio , ad In- 
dos mitti petiit instanter : quod cum denegatum sibi esset ob 
infirmiorem valetudinem , easdem preces aliquot post annis ite- 
ravit , quse pariter cxclusoc fuerunt ob eandem causam . Alium , 
nec sane angustum, exercendae industrise campum Deus illi 
prxparaverat . 

Post tertiam probationem in Collegio Methymnensi do- 
cuit primum Rhetoricam , deinde Philosophiam adolescentes 
nostros , et exterorum non paucos, qui eodem confluebant . 
Adhibuitque magnam erga omnes solicitudinem , ut humana , 
divinaque bene instructi sapientia , utilem postmodum christia- 
nx reipub. operam exhiberent . Neque suis tantum discipulis 
proderat , sed omnes tum domi , tum foris ad virtutem exci- 
tabat . Ac domi quidem prseclaris religiosse vitse exemplis ita 
pradbat omnibus , ut vel provectioribus venerationi esset , et 
magno ad officium explendum incitamento . Externi vero , cum 
ad eos bonus virtutum ejus odor brevi esset effusus , certatim 
ilium vel pro tribunali sedentem sacro , vel e superiore loco 
dicentem requirebant, ut animi languoribus quxrerent medi- 
cinam , et facundi oris eloquio ad honesti amorem accende» 
rentur . Privatos quoque sermones prompte , ac scite in eam 
partem convertebat , unde solida quacdam utilitas audientium 
animis obveniret . Proptereaque multi , etiam externi , perfi- 
ciendi spiritus studiosi , frequenter ad illum accedebant , ut ex 
fervidis ejus colloquiis , prudentibusque consiliis proficerent ad 
virtutem . Hos inter eminuerunt religiosi duo viri Dominica- 
ni , et Parochus Vallisviridis , qui familiarem cum Petro con- 
suetudinem , quem ipsi hominem Deo plenum appellabant , 
multum sibi profuisse testabantur, ut in perfectionis christia- 
nx via progrederenrur. 

Methymna Vallisoletum rediit , ubi Theologiam professus 

o o est ., 



De Virts Illustribfff S.J. Lih. /. 



est , et Sacros libros exposuit curn magna doctrinse , neque mi- 
nori sanctitatis opinione: ad quam maxime confirmandam qui- 
dam inopinus casus adjuvit, quo nihil solet esse opportunius 
ad virtutis meritum explorandum . In rlorentissima Sapientium 
corona thesin impugnabat Petrus, publicx propositam disoep- 
tationi. Dumque suum acriter urget argumentum , quiddam po- 
suit , quod juxta Sanctorum Patrum sententiam esse affirmavit . 
Id vero , quod inter Schoke disceptatores satis est usitatum , eum 
graviter offendit, qui prseerat concertationi : et cum debuisset 
positionem Petri vel rejicere , vel exponere , in alia omnia di- 
gressus , multis in eundem invehitur, illique prxsertim arro- 
gantiam exprobrat, et superbiam, qui Sanctos Patres,a quo~ 
rum lectione longissime aberat , tam prxfidenti voce allegas- 
set. Stupebant omnes ad immoderatam licentiam hominis, sed 
magis ad invictam Petri patientiam , modestiamque singularein % 
qua tot convicia sine ulla interpellatione,. sineque ullo com- 
moti animi signo sustinuit : et postquam fastidiosus Agonothe- 
ta stomachum eruperat , interruota: argumentationis filum , tan- 
quam nihil evenisset adversi , pari tranquillitate ad finem us- 
que deduxit . Novimus hxc ab Ulrho D. Emmanuele Murillo , 
qui prxdictac disputationi tum adfuit, deindeque Segoviensis 
Episcopus renuntiatus , insignem Petri modestiam cum ingenti 
admiratione commemorabat , ex eaque ajebat, akissimam se cx- 
terarum ejus virtutum opinionem ab eo tempore induisse . 

Quoniam ad Sacrorum voluminum explicationem multam 
adhibere debuit SS. PP. et Interpretum lectionem, eam nac- 
tus est occasionem , ut multa etiam annotaret , quibus de- 
inde in Apostolico prsdicandi munere uteretur. Etenim ad 
id muneris magna animi propensione ferebatur, nec levibus 
existimabat indiciis, a Deo sibi mentem illam immitti . Sed 
verus Ignatii filius vota sua Prxsidibus exponebat, cxterum 
quidquid ipsi decernerent libenter executurus . Hi vero , quan- 
quam in Petro prxclaras anfmi dotes ad ministerium illud 
agnoscerent , et opimos jam fructus lxti perspicerent , quos 
iiie variis in excursionibus legerat, quas per sestivas ferias 
quotannis a suscepto fecerat Sacerdotio ; debiliore sui corpo- 
ris habitudine retinebantur , ne illi difficilem , quam opta- 
bat , provinciam penitus demandarent . Eono tamen animo es- 

se 



VettHs Calatayudtus . 291 

se jussus , in literaria pergebat cxerceri palxstra , spe sibi fac- 
ta non dubia , si quando salus ejus confirmaretur , ampliorem 
excolendi agri Dominici facultatem habiturum . Hac spe gau- 
dens , nihil interea prxtermisit, cjuo se melius ad gravissimum 
illud munus digne sustinendum compararet. Nam prarter in- 
defessum virtutis , doctrinxque studium , frequentes habebat 
orationes ad populum , et rudioribus fidei principia dedarabat : 
prxtereaque singulis annis, postquam cessaverant Scholar, ad 
vicina excurrebat oppida cum aliquo veterano , expertoque ope- 
rario , per quem ad novum illud adversus vitia decertandi ge- 
nus informaretur . 

Inter eas Petri excursiones , quibus ad majora proludebat 
certamina , primx fuerunt, quas anno hujus seculi decimo oc- 
tavo , et nono ad Batuecos instituit . Hi tractum incolunt in 
ca Cauriensis dicecesis parte , qiwe ad celebrem aedem accedit 
S. Mariac a Francia nomine . Regio est in primis aspera , et 
saxosa , qua: praeter apes , capras , et porcos vix aliud profert , 
quod possit inter vitac commoda recenseri . Gens etiam ut plu- 
rimum agrestis, et in iis, qux christianam attinent institutio- 
nem superiore prxsertim tempore non admodum erudita . Eam 
proinde Salmantini Societatis Jesu Patres ante annos plurimos 
susceperant excolendam . Et laboriosum illud opus strenue per 
id tempus urgebat Joannes Abarizqueta , vir insigni animarum 
zelo , multarumque virtutum laude conspicuus : cujus viri no- 
men, et merita diu apud Salmantinos, et proximos circum 
populos celebrabuntur . Is ergo ad expeditionem illam diffici- 
lem , qux probandis Evangelii ministris erat aptissima , cura- 
vit comitem sibi dari Petrum a Sacerdotio recentem , cujus 
propensum et aptum ad illud munus animum agnoscebat . Pc- 
trus vero, cui nihil esse posset optatius, suam illam ad Ba- 
tuecos missionem libentissime suscepit , eamque deinde Apos- 
tolici sui ministerii tirocinium appellavit . Ibi enim didicit , sub 
probatissimi senis consiliis et exemplis , divina: sementis fruc- 
tus labores inter , ac sudores colligere per itinera difficillima , 
per montium pracrupta , per stagnantium aquarum lacus , per 
hominum denique rusticanorum pauperrima tuguria . Hic etiam 
ad retinendam frugalioris rationem victus , quam deinde suis 
in profectionibus constantissime servavit , cx rustici cujusdam 

ver- 



1 



292 



De Viris Illustrlhus S. J. Lib. I, 



verbis multum se confirmatum esse asserebat. Nam quo pri- 
mum die cum socio venerat ad Batuecos , hospes publico sum- 
ptu ccenam , ut apud illam gentem , satis lautam instruxit : ex 
qua Patres cum practer olera , binaque ova nihil degustassent , 
seque in posterum modico , et paupere cibo usuros esse affir- 
marent : Si hxc ita sint , ait hospes , ego vobis sumptum om- 
nem suppeditabo , neque ullam populus faciet impensam : et 
omnino pracclarum est , ac laudabile , divini satores verbi vk> 
tu frugi esse contentos . Hxc hospes ille , qui datam fidem 
exsolvit, et promissam a tribulibus impendii compensationem 
recusavit . 

Dum Albercam , quac regionis ejus est caput , sacris func- 
tionibus exercebant , magna ibi erat imbrium inopia . Hanc ut 
depellerent calamitatem , incolas hortati sunt Patres, ut coe- 
lum precibus , se vero flagellis tunderent , aliisque affligerent 
pcenis , si vellent a Deo misericordiam extorquere . Indicta 
igitur est publica supplicatio , in qua multi vario suppliciorum 
genere se ipsi torquebant , ut Deum ad clemcntiam provoca- 
rent. Cum e templo procederent, spes nulla pluviac sereno 
coelo arTulgebat : sed repente nubibus obductus fuit acther , fu- 
sisque precibus contrito corpore et corde , paulo post fusi 
quoque sunt imbres , qui per triduum aridam terrac faciem ab- 
unde irrigarunnt . Tantam apud Deum vim habet humilis cum 
afflictione corporis conjuncta deprecatio ! 

Alias etiam per insequentes annos fecit Petrus excursio- 
ncs , in quibus , cum brevi virtutem ejus, et eloquentiam fa- 
ma vuigasset , frequentes ad eum veniebant populi , ut deter- 
sis poenitentia culpis , ad meliorem frugem revocarentur . Elu- 
cebatque non raro singularis Dei providentia , qua peccato- 
rum pern ovebat animos, et Petrum in susceptis pro se labo- 
ribus consolabatur . Adolescens quidam vitiorum cxno miserc 
immersus, et conscientia delictorum stimulatus, ad S. Xave- 
rium supplices fundebat preces , ut sibi opem ferret ad per- 
rumpendos DiaboJi laqueos, quibus erat implexus , et pecca- 
ta sua legitima confessione expianda . Is , post auditam vespc- 
ri de supremo judicio gravissimam orationem , cum ad quies- 
cendum discessisset , ad strati sui latus repente vidit S. Xa- 
verium , et exadverso Christum Dominum , cujus e quinquc 

pla<- 



Petrus Calatdyudius . 293 

plagis pendebant schedulx, in quibus scelera sua erant scrip- 
ta: simulque distincte hanc vocem audivit: Convenere, ct age 
poenitentiam ; nam Deo nihil omnitto est. dijficile . Mane ad Pe- 
trum properat incinctus catena ferrea , eique attonitus , et stu- 
porc correptus , primum visionem nocturnam , deinde peccata 
sua cum ingenti dolore , ac lacrymis aperit , novamque ordi- 
ri vitam statuit, quam ut firmius teneret, ad quandam Reli* 
giosorum familiam confugit . 

Quo tempore Methymnx Philosophiam explicabat, variis 
etiam pro Christo functus est legationibus . In earum quadam , 
ut in oppidum perveniret , in quo postridie celebres habendae 
erant nundinse, duas et triginta leucas sine ulla somni, aut 
quietis intercapedine confecit , quo plures ex vicinia populi , 
adventu ejus per nundinatores evulgato , ad audiendum illum 
confluerent . Illa ipsa nocte in oppidum ingressus , repente cce- 
pit incolas ad poenitentiam excitare, hortarique vehementer, 
ne prxterlabi sinerent oblatam placandi Numinis occasionem • 
Postera die miles quidam ad Petri pedes cum procubuisset: Si- 
ne dubio vos , inquit , huc loci bonus Dei Angelus opportu- 
nissime adduxit. Nam ego certam elapsac noctis horam jam de- 
signaveram, in qua conjugem meam propter adulterium occi- 
derem . Sed vestris sententiis, qux meum animum intime per- 
vaserunt , agnitam consilii mei temeritatem sum execratus , et 
acceptam condonare injuriam statui . His dictis, confessionem 
vitac totius instituit : et Petrus, collaudata Dei misericordia , 
suscepti molestiam itineris vel hac una prxda sufficientissime du- 
xit sibi esse repensam. 

Alibi dum obvios quosque per oppidi vias ad audiendum 
Dei verbum invitat , in globum hominum incidit , qui nuptia- 
le convivium celebraturi , in atrium cujusdam domus conve- 
nerant. Et hi quidem Petrum in templum sequi, dilata tan- 
tisper ccena, minime detrectarunt . Sed Sponsi Pater,cui nup- 
tiarum lxtitia ex eorum discessu funestanda videbatur ,ostii li- 
men occupat , indeque efferre pedem nemini permittit . Petro 
igitur in concionem abeunte, convivx postmodum mensisaccum- 
bunt: sed infelix Sponsi Pater,qui eos melioribus epulis pro- 
hibuerat , suas ipse gustare vix potuit . Sumpta enim prima 
buccella , totus obriguit, et subita correptus est morte : cujus 



294 



De Tms llkstribus S. J. Llh. L 



fama cum in omnem circa . regionem protinus emanasset, po- 
puli luculento illo divinx ultionis exemplo commoti, ad aus- 
cultandum Petrum turmatim accurrerunt: et ibi major extitit 
fructus, ubi eum Satanas contenderat imminuere. 

His animarum lucris per arstatem intentus , imminente jam 
Studiorum instauratione , domum revertebatur, ut in deman- 
datis Scholx exercitiis suam strenue operam collocaret . Et 
quanquam major erat in dies sua in illud evangelizandi mu- 
nus propensio, eidcmque se totum dedere vehementer optabat; 
divinx tamen subditus voluntati , literariis occupationibus se- 
dulo incubuit , donec illius vota singulari quadam ratione De- 
us explevit. Vallisoletum , ubi Petrus Sacram Scripturam in- 
terpretabatur , ad audiendam Theologiam per id tempus vene- 
rat Augustinus ille Cardaverazius, cujus vitae innocentiam, et 
morum sanctitatem supra descripsimus . Is , postquam Deo rem 
valde commendaverat, ad promovendam ejusdem gloriam,cu- 
jus erat studiosissimus , alienum a conditione sua non duxit 
Romam scribere , ut Petrus sacris , quas appellant , missioni- 
bus destinaretur , ad quas et a Deo vocabatur, et quibus di- 
gne obeundis erat aptissimus . Et oportet , has juvenis literas 
gravissimo rationum pondere fuisse suffultas . Nam Prxpositus 
Generalis sine mora Provinciali praecepit, ut Petrum Calata- 
yudium per urbes, et regiones ad prsedicandum mitteret , eum- 
que ab omni alio munere absolveret, quod posset ejusmodi 
missiones impedire . Petrus hoc accepto nuntio lxtissimus, ma- 
ximas Deo egit gratias , eique denuo sese devovit ad hominum 
salutem omni animi et corporis contentione procurandam , et 
augendam sanctissimi sui Nominis gloriam . 

Deus autem, qui Petrum ad Apostolicum munus elege» 
jat, iis eum donis ornaverat , quibus eidem par esset adim- 
plendo . Ex his quxdam complexus est paucis eruditissimus 
Feijous , qui cum Petrum Oveti concionantem audisset , de ii- 
lo sic deinde scribebat : „ Eas cctlitus accepit dotes , qua: huic 
5 ,aptissimae sunt adeo difficili ministerio . Vultum gravem, et 
„ placidum , qui solo aspectu venerationem sibi conciliat , et 
„ amorem : vocem perspicuam , sonoram , et tersam , qux in- 
„ tra naturalem contenta tonum , amplissimum complet audi- 
„torium: pronuntiationem apertam, exacteque terminatam, 

„ quac 



fetrus Calatayudius , 295 

„ qux nullum non apiccm in astantium aures immittit : stilum 
„ simpliciter nobilem, quo vel cultissimus quisque capitur, nequc 
„ a rudioribus non intelligitur : solidum intellectum , qui recta 
„ contendit in verum , solidioraque reperit argumenta , ut ve- 
„ rum recta penetret ad auditores .... Neminem unquam nec 
„suavius, nec efficacius Dei verbum proferentem audivi. „ 
Erat insuper procero corpore, et gracili ; sed recto , laborisque 
patientissimo : quod eum ad aliquas sui muneris partes mclius 
explendas mirince juvit: ut cum per compita , et vias urbium 
discurrens , gravissimis hac,illac tonabat sententiis , quibus tan- 
quam spiculis civium aaiimos percellebat: vel cum in destina- 
tum concioni locum virorum , ac mulierum longissimum agmen 
ducens, omnes. in convenienti sibi sede,ne quid perturbatum, 
aut indecorum esset, miro ordine, miraque dexteritatc collo- 
cabat . Facies denique subpallida , et macilenta , qux verbis 
cjus non parum addebat ponderis, cum prxserdm notum es- 
set , maciem illam ex jejunio, et oratione , ex vigiliis, aliis- 
que asperitatibus , et assiduis laboribus provenire. 

Sed animi sui dotes multo quam corporis /uere prasstan- 
tiores . Etenim memoriam adeptus est tenacissimam , ut vel in 
ultima senectute commemoraret cxacte locorum ac temporum 
adjuncta omnia , fideliterque redderet eorum nomina , et co- 
gnomina , quibuscum egerat aliquando . H^c illi magno fuit 
adjumento ad gravissima expedienda negotia , sicut etiam ad 
multa illa opera edenda , qu:e inter itinerum difficultates , et 
immensam aliarum occupationum molem elaboravit . Mentem 
etiam habuit perspicacissimam > quam ille ab novitatum studio 
cohibitam , earum imbuit rerum notitia , qux ad pertrahendos 
in Deum homines maxime faciunt . Theologiam , quam vo- 
cant expositivam, moralem, et mysticam, eloquentiam quo- 
que sacram ita coluit , in eisque assidua contentione ita pro- 
fecit , ut iis admirationi fuerit , qui eum agnoverunt . Atque 
ad eas pnescrtim facultates referri possunt docta illa volumi- 
na , quac tanto cum animarum fructu in lucem edidit, et alia , 
qux inedita reliquit . Prxfervidum , et actuosum ejus ingenium 
multum ei contulit ad res arduas aggrediendas , quas favente 
Deo, mirantibusque hominibus confecit. 

His animi et corporis dotibus alia etiam accessere dona 

sin- 



iq6 De Viris Illustribus 5*. /. Lib. I. 

singularia . Talis erat eximia illa auctoriras , quam sine ullo 
fastu , aut offensione ulla exercebat promiscue erga omnes , 
qui sibi aliquod in ministerio suo ferre possent auxilium . Coa- 
kscebat autem illa tum ex impigro ejus ad agendum animo, 
tum etiam ex demissionis , et urbanitatis grata quadam tempe- 
ratura , qux cum eorum , quos alloquebatur , gratiam sibi com- 
parasset, ad promovendum divinum opus majorem in modum 
inservicbat . Jam illa vis permovendi animos , cum e superiori 
loco diceret, variosque pro varietate argumenti affectus exci* 
taret , plane inimitabilis , peneque divina videbatur . Nunc acri- 
ter in scelera invectus ct vitia , tanto auditores terrore concu- 
tiebat , ipsi ut parietes templi nutare viderentur : nunc misera- 
tus peccatorum vicem , ita Dei clementiam exaltabat , ut om- 
nibus spem veniac faceret indubitatam . Sed cum arrepta Cru- 
cifixi imagine , venerat ad perorandum, tum enimvero se ip- 
se multis partibus excedebat , neque ullus erat animo adeo du- 
ro , ac pervicaci , quem illius verba non frangerent . Pneterea , 
ut ex narrationis serie apparebit, non raro ea fecit , ac dixit , 
qux multi sine superna ope , divinoque instinctu aut fieri , aut 
agnosci non posse fatebantur . 

Sed nihil erat ad persuadendum efficacius, quam ipsius 
Petri vita , moresque sanctissimi , quos in longo suarum pere- 
grinationum cursu per annos quadraginta tenuit, et usu quo- 
tidiano perfecit . In assiduis per Hispaniae regiones irineribus 
optimus virtutum ejus odor undique diffundebatur , plurimos- 
que ad eum videndum , audiendum ,et consulendum pertrahe- 
bat . In quibus pernoctabat oppidis , iilud ante omnia curabat 
diligentissime , ut postridie bene mane Sacrificium offerre pos- 
set, quod faciebat cum magna religione , et animi jucundita- 
te . Iter ingressus , recitabat statim itinerarium , Litanias , alias- 
que preces , ad implorandam opem Mariae Virginis , Angelo- 
rumque custodum , et aliorum Coelitum , quos in suarum ele- 
gerat expeditionum Patronos . His peractis , horam minimum 
dabat meditationi , quam summa cum attentione , ac reveren- 
tia peragebat . Deinde cum socio per aliquod spatium ea con- 
ferebat, quae in destinato ad concionandum loco agenda sibi 
essent : rursusque ad preces , et psalmos convertebatur , ut spi- 
rituin foveret , ac devotionem . Appropinquante jam meridie , 

con- 



Fctrus Calatdyudtus , 29-7 

eonscientiam discutiebat , et Lauretana; Virginis Jaudes kera- 
bat . Eundem fere modum in itinere tenebat pomeridiano* Cum 
autern in diversoria pervenisset , deprompto , quem portabat 
secum , scribendi apparatu , quidquid sibi supererat temporis , 
dabat scriptioni . Atque his brevibus , sed optime collocatis 
momentis plerosque debemus libros , quos Petrus multo doc- 
trinac succo refertos cum multa sapientissimorum hominum ad- 
miratione vulgavit . 

In mutua, frequentique civium contentione , quis eo- 
rum Petrum esset excepturus , ipse , quantum poterat , alicu- 
jus Sacerdotis domum pracferebat : eaque suorum votorum 
erat summa , ut conclave aliquod obtineret , in quo procul a 
strepitu orationi vacare posset , et studiis . ContinuO rogabat 
omnes sunpliciter, ut omissis urbanis salutationibus , ad se 
non nisi de negotio salutis acturi convenirent : cui quidem 
pertractando , neminem seu pauperem , seu divitem die noc- 
tuque liberum ad se accessum non habiturum . Feminas vero, 
cujuscunque conditionis essent , auscultabat in templo : et qux 
domi erant, non nisi absente Petro , in illius cubiculum in- 
grediebantur . Cibus ejus intritx carnis modico ferculo , de- 
coctisque constabat herbis , quibus interdum aliquid ex ar- 
borurn fructibus superaddebat : nec patiebatur sibi quid- 
quam inferri , quod lautitiam redoleret . Quod si non- 
nunquam id cavere non poterat , ut cum Pratsulum , aui 
Procerum mensis accumbere cogebatur, suum nihilominus te- 
nebat parsimoniae modum , excusatione usus stomachi debilio- 
ris . Et cum in his optimatum domibus impensiorem videbat 
curam , qua ei omnes inservire studebant , solitus erat dicere: 
Blandiora h.tc Deus cito durwnbus com^ensabit . Idque ornnino 
ita fieri affirmabat , ut in proxima expeditione , vel in itinere, 
vel in hospitiis brevi ipse lueret, quidquid alibi habuerat corn- 
modi , vel honoris . 

Somno non largius indulgebat , quam cibo . Secunda post 
medium noctis hora plerumque surgebat ad orandum . Non 
raro tamen , ob fortuitum aiiquem casum ante horam iilam 
requisitus , extra lectum innixus genibus reperiebatur » Id tum 
maxime fiebat , cum Deus iilum , ad probandam ejus constan- 
tiam , et humiliutem inter huminum plausus stabiliendam , 

2 2 nia * 



Dj Viris lllustribns S. J. Lib. L 



magnis per intervalla quaedam exercebat derelictionibus . In his 
Petrus adeo gravi moestitia premebatur, densioresque tenebrx 
sic ejus mentem obnubilabant , nihil ut Deo gratum , homi- 
nibusque proficuum hactenus egisse existimaret , seque a recto 
bene operandi tramite transversum agi pertimesceret. Sed cum 
ad eas redigebatur angustias , primum exemplo Christi proli- 
xius orabat, deinde ad Confessarium sub auroram recurrebat, 
ut eidem animum aperiret , et consilium ab eo peteret ad sus- 
tinendum : factaque confe^sione , atque oblato Sacrificio , nubila 
dirTugiebant omnia , ipseque ad multiplices officii sui labores im* 
pigro animo , ac dilatato corde revertebatur . 

Hxc erat Petri vitx ratio : cum aliis vero hunc fere agendi 
modum observabat. Cum prope jam aberat ab eo populo, 
ad quem in spiritu erudiendum mittebatur , desiliens e mula, 
vel asello , quem sarpe in itineribus adhibuit, flexis humi ge- 
nibus , hymnum Veni Crcator cum socio pronuntiabat , alias- 
que addebat preces pro felici suae profectionis eventu . Inde 
silentio procedens usque ad urbem , ad quam sub vesperum s 
quoad ejus fieri posset , accedebat, in ipso ingressu benedic- 
tionem incolis cum elevata Crucifixi imagine impertiebat . Hic 
eum nonnulli cives expectabant , quos de suo in eam urbem 
adventu prxmonuerat . Crucifixum ei portandum dabat, qui 
nobilem in Clero tenebat locum , aut etiam Episcopo , dum 
is ( quod sxpe contigit ) ingredienti Petro occurrisset . Ipse 
vero cum socio et aliis , quos in auxilium advocabat , sacro 
quodam ardore succensus, per mediam penetrabat urbem , 
elataque et arguta vocc varias iterabat sententias , quac ad 
feriendos peccatorum animos , eorumque veternum excutien- 
dum erant opportunissimac . Ad insolitum iilud , ac plerisque 
non opinatum pracconium tota civitas commovebatur , tanti- 
que fiebant animorum motus, ut non semel aliqui, ad Petri 
pedes procumbentes , sua cceperint peccata publice confiteri . 
Cum ad plateam aliquam devenisset, parumper subsistens, 
brevem habebat exhortationem , quam finiebat ferventi coi> 
tritionis actu . Inde progressus in templum , super illa verba 
Jonac : Adhuc quadrgginta dicr , ct Niniw sub<vcrtctur , tarn 
gravi , et efficaci dictionis genere disserebat , ut conterriti au- 
ditores vix egredi auderent 3 absoluta jam concione ? donec 



Veirtis Calatayudtus . 299 

jussisset Petfus: qui dispositis ad viarum capita lumtnibns 9 
nequid inordinatum esset , vel incommodum , omnes salutari- 
bus instructos monitis dimittebat in domos suas . 

Statim operam dabat strenuam , ut finitimi populi per 
Curiones urbanos ad audiendos Dei Nuntios invitarentur . Di- 
vulgatoque Petri adventu in aliquam urbem ; qui tres, qua- 
tuorve distabant leucas , neque pauci ex remotioribus locis ad 
eam properabant urbem , ut tanti viri doctrina fruerentur . 
Propterea , cum vix ulla xdes sacra tantam caperet auditorum 
frequentiam ; sxpe enim in primariis urbibus viginti, vel tri- 
ginta millia hominum , nonnunquam plures ad audiendum 
Petrum convenere ; is plerumque in plateis , aut in campis di- 
cere cogebatur . Atque ut apte omnia , et ordinate fierent ; 
postquarn adventus sui finem , et quanta inde sperare bona 
possent, exposuerat; conversus ad magistratum Ecclesiasticum, 
et Civilem, per Jesum , ejusque Matrem humiliter et instan- 
ter. obtestabatur, ut se Patronos ejus operis constituerent, 
quod in maximum animorum , totiusque reip. commodum ces- 
surum esset . Idem ab illustrioribus petebat civibus et quot- 
quot aliquo pietatis studio tenerentut , orabat similiter , ut An- 
gelorum pacis scmulati solertiam , alios ad concionem solici- 
tarent , sic a Deo~ suorum veniam peccatorum facilius impc- 
traturi . His prccibus nemo non flectebatur, et nobilissimi 
quique illa certatim obibant munera , qua: Petrus designasset . 
Alii enim ad excipiendos , dimittendosque advenas accurre* 
bant , quibus etiarri , dum opus esset , receptum intra domos 
suas humanissime dabant : alii sumpta in manus arundine , duc- 
tores , prafectos , ac desiguatores agebant , ut rectus ubiquc 
ordo tam in publicis supplicationibus , quam in conciombus 
servaretur : alii alia muita prxstabant , nullique parcebant ope- 
xx , ut omnes uberiorem fructum ex Petri laboribus re* 
portarent . 

Ante quartum , quintumve diem non solitus erat in ten> 
plum ad audiendas confessiones prodire , ut interim Dei timor 
per intulcatas fidei verirates altius in auditorum cordibus infi- 
geretur . Per eos dies , convocatis in conclave aliquod Con- 
fessariis , privatam ad lilos habebat orationem de recta , et 
expedita ratione confessiones audiendi, qusc utpote ab exper- 

to 



300 De Viris Illustribtts S.J.Lib.I. 

to profecta Magistro , plurimi ab omnibus habcbatur . Dein*- 
de universum populum copiosa , solidaque doctrina instruebat 
circa modum generalis confessionis rite instituendac . Ab hac 
instructione , quam ipse peccatorum everriculum appellabat , 
praecipuum industria: sux fructum pendere censebat, eamque 
proinde in urbibus iterabat, ut quamplurimos ad perseveran- 
tem vita: emendationem adduceret . Erat enim ad conscientias 
salubriter agitandas magno studio , et artificio elaborata : per 
illamque Petrus id plerumquc obtinebat ( quod et de cxteris 
ejus instructionibus dictum esto ) ut unumquemque delictorum 
spinx sic pungerent , ut ad eas per confessionem evellendas 
properaret . Hac arte ultra centena hominum millia ad con- 
fessionem generalem induxit . 

Ardens ejus studium pro divini Nominis honore tuendo 
vehementer illum incitabat, ut perjuria , et imprecationes com- 
pesceret • Itaque postquam hoc vitium accerrima declamatione 
reprehenderat, auditores hortabatur, ut quoniam toties urbis 
suac vias, et aera contumeliosis in Oeum , et homines verbis con- 
taminaverant 5 sanctioribus aliquando vocibus repurgarent. Ist- 
hacc prxfatus , viros pone se venire jubebat ( feminas Petri 
socius alia ductabat via ) et imaginem pra^ferens Crucifixi , 
per varias regiones urbis alta voce clamabat : Vi^vat ]esus\.f>c- 
reant male.dicta-\ et his Petri vocibus reliqui omnes succine- 
bant.. Nonnunquam subsistens imperabat, ut omnes in ge- 
nua procumbentes , osculum terrae figerent; maledici , ut oris 
sui petulantiam expiarent ; innocentes vero , ut veniam male- 
dicis obtinerent . Post hacc regressus in. templum , cunctis age- 
bat gratias , quod plaudente coelo , et tartaro valde infremen- 
te, Sanctissimum Dei Nomen, ab obtrectatorum linguis pros- 
cissum , ipsi praeclaro religionis documento honorare studuissent. 
Pr^tterea patres familias fidem.obligare suam cogebat, nullum in 
ipsorum domibus juramentum , nullam imprecationem , siquan- 
do audiretur , sine supplicio relicturos . Deinde conversus ad 
pueros , quos in eodem , ac patenti omnibus loco constitue- 
rat, injungebat eis., ut sublatis in ccelum manibus , de pa- 
rentum ipsorum culpis veniam. a Deo postularent. Tum pue- 
ri ,. praeeunte Petro, plenissimam pietatis deprecationem pro 
genitoribus fundebant suis, qu« non modo lacrymarum im* 

brem 



✓ 



Petrus Calatdyudius . 



brem , sed morum etiam afferebat emendationem . Denique 
iisdem pueris imperabat , ut quoties aliquem hefanda verba 
promentem audirent , continuo inclamarent : Y't<vat Jesus \ oscu- 
lare terram . Et pueri,quippe quos vanus ad homines rcspec- 
tus continere non solet , adeo imperterrite imperata faciebant, 
ut mirabiles inde consecuti sint effectus .. 

Adversus inimicitias, mutuaque odia non solo verborum 
pondere , sed quodam etiam opportuno rerum apparatu decla- 
mabat. Post solitam instructionem , in qua omnes argumenti 
partes distincte ac sapienter enucleabat , gravi et eloquenti ora- 
tione complectebatur quidquid christiana pectora ad deponen- 
dum odium debet impellere . Sub orationis finem augustum altaris 
Sacramentum ad conspectum populi sub conopeo magna cxrimonia 
exponebatur : et Petrus ferventi prece rogabat Dominum,ut 
exstinctis inimicitiis , sublatisque simultatibus , pacis et concor- 
dix spiritum in omnium animos vellet infundere . Et cum to- 
tius populi crimina in se ipse conjiceret, deposito amiculo li- 
neo, pcenitentis assumebat habitum , suspenso e collo fune , 
et spinis capite circumcincto . Eo indutus cultu, reductoque 
in tabernaculum Sacramento , crucem cum pendentis Christi 
imagine desumebat: aspersa cruore vulnera populo demonstra- 
bat : et cum potestate vere Apostolica prxcipiebat omnibus , 
ut viri viros, femina: pariter feminas in sinceri amoris si- 
gnum invicem amplecterentur . Id nemo cunctabatur efficere: 
quin imo deinde per vias, perque domos plurimi cursitabant, 
ut illatae injuriac veniam peterent , vel acceptam condonarent : 
sicqus restinctis odiis , in veterem redibant gratiam , et ami- 
citiam . 

Sed quoniam in magno populo magna etiam in quibus- 
dam esse solet morum perversitas ; Petrus ad eorum animos 
expugnandos, qui vel conrionibus adesse nolebant, vel iis 
frequentatis , nondum ex fece vitiorum emerserant; aliam 
adhibebat industriam , quam , mutuato e re militari nomine , 
vocabat irruptionem: eamque in hunc fere modum instrue- 
bat . Indicta in certam diem publica supplicatione , postquam 
cives vespere convenerant in templum , multi et Ecclesiasti- 
ci, et Religiosi viri , quos Petrus invitaverat , intra duos lon- 
gissimi agminis ordines per intervalla dispositi , verbis ac sen- 

ten- 



I 



302 Dc Vifis lllustribus S.J. Lib.l. 

tentiis opportunissimis civium animos indesinenter ad pcem- 
tentiam provocabant . Hoc modo per urbem incedebant , ut 
ii quoque , quos desidia domi continuisset , saJutis monita 
exciperent vel inviti . Evenitque nonnunquam , ut qui ex iti- 
nere in cauponam diverterant viatores , salutaribus permoti 
consiliis, quae fortuito a praetereuntibus audierunt Conciona- 
toribus , vitae suae rationes in melius commutaverint . Bini , 
vel terni ex prarcipuis Oratoribus in plateis totidem , aut in 
templo , brevem aliquam , ac vehementem habebant orationem 
ad circumfusam multitudinem . Et cum in locum , unde pro- 
dierant , revertissent, iterato contritionis actu , dimittebantur • 
Sed egrediente populo , sacri Praecones in ipso templi atrio , 
et in vicinia non cessabant Dei timorem, et peccati odium 
abeuntibus inspirare . Haec omnia nocturno peracta tempore , 
quanquam viac accensis lampadibus illustrabantur, sacrum quem- 
dam horrorem incutiebant, qui vel durissimis flectendis ani- 
mis vim habere maximam agnoscebatur . Multos enim ab ea 
die tantus admissorum dolor occupabat, ut se noctu flagellis 
caederent per vias urbis, aliaque ederent pcenitentia: signa , 
qux ad excitandam , et augendam in aliis compunctionem va- 
lebant plurimum . 

Prster publicas ad populum orationes, multas privatim 
habebat ad Sacerdotes pracsertim , et Virgincs Deo sacras , 
quibus commentationes S. Ignatii sxpissime proposuit ad me- 
ditandum . Quocunque pedem inferret , nuJiam non tentabat 
viam, ut exterminatis morum corruptelis, omnia per justitiac 
ieges ad nitorem pristinum revocarentur . Sodalitate» ad fo- 
vendam pietatem erigebat : carceribus inclusos , xgrotos , rao« 
ribundos invisebat, solabatur , adjuvabat : Jites , inirr.icitias , con- 
jugum dissidia componebat . NihiJ denique , quod ad honorem 
Dei, et animorum spectaret salutem, relinquebat mtactum . 
Et dum in urbe una tot, tantaque moliebatur, in aliis simul 
per literas , per responsa ad frequentes de rebus gravissimis 
consultationes multa alia curabat, expediebatqu^ negotia, in 
quibus et privatum quorumdam, et publicum urbium, ac 
dicecesum spiritale commodum vertebatur. Patebunt h<cc ma- 
nifestius ex iis , quse modo de nonnuiiis Petri expeditionibus 
singiiiatim dicam. Scd antequam narradonem istam aggrediar , 

il- 



Tttrus Calatayudius , 303 

lud dolenter prsemonere debeo, commentarios llios, qui de 
Petri rebus gestis confecti fuerant diligenter , ut post illius mor- 
tem evulgarentur , in Sociorum ab Hispania expulsione , et 
in Parmensi itinere periisse . Unde multa ignoremus necesse est, 
qux ad prxclaram Petri laudem efficerent, et virtutum ejus 
praestantiam exhiberent . His interim alia sufficiemus ab incor- 
ruptis accepta testibus, qui Petrum aut in suis laboribus ad- 
juvabant , aut eum alibi cognoverunt. 

Annus erat a partu Virginis 1727, cum Petrus , relic- 
to Scholae magisterio , et emissa jam quatuor votorum pro- 
fessione, ad Apostolicum ministerium fuit designatus. Initio 
nonnullas regni Legionensis , et Castellar veteris urbes , et op- 
pida peragravit, ut ex iis in vicinos pagos ccelestis doctrins 
lumen effunderetur. Vix primam adorsus fuerat excursionem 
ad oppidum Paredes de Nava, cum febri correptus fuit in 
itinere . Sed adveniente postmodum socio , quem Becerril- 
li expectabat , diutius contineri non potuit : et cutn inchoa- 
tum arripuisset iter, febris illum dimisit , antequam Paredes 
adveniret , ubi sine mora ccepit incolas ad emendationem vi- 
tae adhortari . Post dies aliquot cum in suggestum , redeunte 
febre , conscendere non posset , socium jussit eo die ad po- 
pulum verba facere . Is erat juvenis , qui recenter ab Scholis 
dimissus , nullum habuerat otium ad ea commentanda, quae 
pro concione diceret: itaque multis institit, ne imparato sibi 
onus illud imponeretur . Sed Petrus serio praecepit, ut jussa 
perficeret : et cum adhuc ex ingenti metu reluctantem vide- 
ret : Ne timeas , addidit ,* neque enim verba tibi deerunt op- 
portuna . Illudque tibi confirmo : eam te mercedem obedien- 
tix tux consecuturum , ut nunquam deinceps metuas inter di- 
cendum . Paruit ille tandem , et per horam adeo expedite di- 
xit , ut multis post annis , in quibus Oratorem egit , et verum 
expertus est Petri promissum , rem ipse cum admiratione com- 
memoraret. Sed multo miratus fuit vehementius , cum Petrum 
coram se genuflexum vidit, enixeque deprecantem , ut se si- 
neret jejunium agere in proximo SS. Simonis, et Judx per- 
vigilio . Obstupuit initio socius ea talis viri prece , atque ani- 
mi demissione ; sed cum se recepisset , noluit infirmi votis an- 
nuere . Tum Petrus ; Lioenter > ait^obediara tibi jnunc enim 

cer- 



304 Viris Illustribus S. J. Lib. L 

eertus sum , me Dei voluntatem explere . Parem obedientis 
submissionem caeteris deinde sociis exhibuit , quorum arbitrio 
Petrum subjecerant Superiores in his , qux, ad ejus valetudi- 
nem spectarent, ne pro suo austeritatis studio corpus ultra 
modum affligeret. 

Postquam Paredianos diligenter instruxerat, eisque ad 
conceptum fervorem retinendum Scholam Marianam cpnstitue- 
rat , Taurum nobilem urbem excolendam suscepit . Eo pro- 
fectus , tantisper substitit Villasgarsiae , dum designata dies ade- 
rat , in quam Episcopus Senticensis , cui Taurus subest , eodem 
se conventurum scripserat, ut advenientem Petrum exciperet. 
Sed Petrus , mutata sententia , ante condictam diem repente 
viam arripuit , et admonenti socio de iis, qux sibi cum An- 
tistite convenerant, sic ait: Qux proponis , verum quidem 
habent sed ego nimium incommode valeo , ac nisi hodie iter 
ingrediar, frustranda erit nostra profectio. Taurum igitur eo- 
dem die pervenit, et omnes ministerii sui partes cum ingenti 
civium fructu, et Episcopi consolatione adimplevit. Sed inde 
Villamgarsiam regressus, statim in gravissimum incidit mor- 
bum , ob quem ad extrema redactus , extremis etiam munien- 
dus fuit Sacramentis . Id cum non semel Petro contigerit , ut 
cxpeditionem aliquam defectus viribus aggrederetur , in eaque 
peragenda convalesceret , socii ejus minime dubitabant , supe- 
riori perfusum lumine in his eum casibus operari* 

Propterea, dum pedibus posset insistere, nuJIa eum cor- 
poris incommoda retardabant , ne novos pro Deo labores as« 
sumeret . Cum primum febris illum reliquit, ad Palcntini Col- 
legii Rectorem his verbis scripsit Villagarsia : Nudins ter- 
tius extrevnam uncttonem recepi , et crastina die , jwvante 
Deo , hinc profiascar , ut legatione mea %n tirbe ista per- 
fungar . Tam prompte ab exuperante spiritus fortitudine 
exanimi pene corpori vires accesserant . Paientiam quo dixe- 
rat die profectus , magnam ibi morum confbrmationem indu- 
xit, ejusque virtutum fama post longum annorum cursum re- 
centi adhuc memoria celebrabatur . Hic primum adjunctus iiii 
fuit Joannes Carbajosa , quem Superiores assiduum Petri coope*» 
ratorem designarunt, in hoc etiam Augustini Cardaverazn" se- 
cuti consiliuni , qui suam rogat^s sententiam, nihil aut Deo 

gra- 



Tetrus Calatayudlus » 305 

gratius, aut Petro commodius fore respondit, quam si ei so* 
cius daretur Carbajosa . Nec facile par hominum invenisses, 
qui tam uniformi spiritu , et conscntientibus animis ad pro- 
movendam Dei gloriam conspirarent . Hunc Petrus et fidissi- 
mum comitem, et strenuum adjutorem habuit , donec immen- 
sis fractum laboribus , in quibus vitam ponere optabat, alio 
Pnesides , ut saluti ejus consuierent , post annos septemdecim 
avocarunt ► 

Hoc fultus auxilio , quo nihil ad ejus vasta consiiia erat 
accommodatius , Petrus in Gallaeciam pertransiit . Hic annum 
commoratus , multas ejus regni partes sua pnedicatione illus- 
travit . Nam prxter Compostellam , et Corunniam , Tydem 
etiam , et Vigum , et Noyam, et Betanzios adiisse constat,in 
quarum singulis granum Evangelicum magno cum fcenore se- 
minavit . Betanziis in exigua urbe tanta fuit advenarum fre- 
quentia , ut in publica pcenali supplicatione , quse post cele- 
bratum ad aras generale convivium habita fuit, triginta sex 
millia hominum censerentur. Huic ordinandae supplicationi ades- 
se voluit Comes Itrensis, qui in Gallaecia pro Rege summam 
habuit imperii . Idem quoque , ut Petri conatus felicius pro 
venirent, multum et exemplo suo, et egregia contulit largita- 
te . Domi sua: quotidie prandium apparari jussit pro cibandis 
pauperibus exteris , quorum numerus interdum attigit ad tre- 
centos . Indeque fiebat , ut quem frangebat Petrus ccelestis doc- 
trinx panem, diutius illi, atque avidms degustaitnt . Carteri 
cives liberaliter etiam advenas pro sua quisque facultate exci- 
piebant. Nec defuit singularis qusedam divins bonitatis signi- 
ficatio, qux meritum hospitalitatis comprobavit. Mulier quar- 
dam minime locuples nunc duodecim , nunc etiam quatuorde- 
cim , aliquando pauciores recepit hospites . His initio duos pa- 
nes apposuit, qui uncias non excedeoant quinquaginta, addi- 
tis quotidie caulibus , et nonnihii obsonii . Post dies quin- 
que , in quibus eam exhibuit beneficentiam , consumpto peni- 
tus obsonio, panes ilii duo, quibus ipsa etiam cum marito, 
et fiiia vescebatur, non fuerunt absumpti . In illa peregre ve- 
nientium multitudine tres feminac , in eodem degentes pago , cui 
nomen Oix inditum , audiendi divini verbi prseclarum exhi- 
bueruut studium . Earum singuk lactentem habebant filium : 

q q et 



$o£ De Viris lllustribus S.J. Lib. I. 

et ex communi consilio ita inter se partitac sunt curas infan- 
tium , ut cum eis una quotidie maneret domi , aliae duac per 
vices ad conciones adirent. 

Haud minorem habuit Compostellac , et in portu Brigan- 
tino frequentiam auditorum . Ibi ad commendandam , et reci- 
piendam Petri doctrinam plurimum valuit exemplum , et soli- 
citudo Illustrissimi Archiepiscopi Josephi Jermi , qui concioni- 
bus constanter interfuit , et ad eas multos amplissimac dioecesis Pa- 
rochos convocavit . Inter alia pietatis opera , quae ibidem ex- 
citanda curavit , utilissimum Matronarum coetum instituit , quac 
feminis in Hospitali domo aegrotantibus cibum quotidie minis- 
trabant , et inter exercendam misericordiam , caducam morta- 
lium omnium conditionem edocebantur. Cum deinde ad Bri- 
gantinum portum accessit , in ipso urbis ingressu feminam , 
quac a patria , et a marito suo dirTugerat , in Deum miro mo* 
do convertit . Aderat hacc , dum Petrus solutos quorumdam 
mores , nullius indicato nomine , coarguebat : et inter alios , 
vel fortuito , vel Deo movente linguam, uxorem reprehen- 
dit , quac a conjuge ante annos quinque discesserat . Totidem 
omnino erant anni , cum femina illa suum reliquerat virum , 
ut ipsa postmodum confirmavit . Unde his intime perculsa ver- 
bis , anteactae vitae noxas cluere , et ad officium redire cons- 
tituit. Illustris ejusdem urbis Senatus multum Petro honorem, 
multam exhibuit venerationem . Ab eo Senatores cuncti docu- 
menta quaedam audire voluerunt , quac ipse id genus viris tra- 
dere consueverat , ut eam in administranda justitia solicitudi- 
nem adhiberent , qux a caritate , cxterisque virtutibus minime 
descisceret. Atque ita ipsius verbis ad caritatem sunt excitati , 
ut paulo post , inspectante plaudenteque populo , reis in cus- 
todia detentis copiosum cibum publice detulerint, et imperti- 
verint. Pueri quoque his valde incitati, qux Petrus de cultu 
Mariac Virginis frequenter inculcabat, Congregationem erexe- 
runt , ut Rosarii preces per urbem composito agmine decan- 
tarent . Et cum multi deinde viri pueros xmularentur, viac pas- 
sim B. V. laudibus personabant . Eum denique fervorem spiri- 
tus tota civitas , audito Petro , concepit , ut post multos ab 
cjus discessu dies, et rigidac flagellationes audirentur, et alia 
plectendi corporis exercerentur instrumenta. 

Ex 



Tetrus CalatAjudlus . 



3 C 7 



Ex Gallsecia pedcm retulit in Navarram , ibique in patria 
videlicet sua nonnihil eorum ccepit jam experiri , quae minis- 
terium gloriae Dei consequantur necesse est. Nonnulli divina- 
rum rerum parum experti , quam tenebat Petrus annuntiandi 
EvangeJii rationem , tanquam novam , et obnoxiam incommo^ 
dis improbabant . Horum prsjudicatis opinionibus imbutus Epis- 
copus Pompelonensis Melchior Angelus Gutierrius, vix indu* 
cebat animum ,ut Petrum in suam urbem admitteret . Scd cum 
esset vir insigni pietate , ac prudentia , literas ad Petrum mi- 
sit , quibus ea complectebatur , quac Contra ejus agendi morem 
audierat. His ille tam sincere, tantaque erga Prxsulem reve- 
rentia. respondit , et quse objiciebantur, ita disjecit, ut Episco- 
pus sine mora plenam ei fecerit adventandi potestatem , eaque 
pracstandi omnia , qux alibi efficere consuevisset . Hac habita 
facultate , postquam Stellx cives ad meliorem vitae formam 
erudierat , inde Pompelonem iter instituit . In hoc itinere , ve- 
lut strenam copiosae colligendae frugis, Deus illi hominem ad- 
duxit , qui sanctitatis ejus fama permotus , magno apud eum 
confitendi flagrabat desiderio . Sed quoniam alienigena erat , 
peregrinique sermonis, quem Petrus ignorabat; rogatus est, 
velletne interpretem adhibere nobilem qucndam adolescen- 
tem , qui linguam ejus noverat , et Petrum eo die mira pror- 
sus Dei providentia comitabatur. Annuente illo , confessionem 
suam, a pueritia repetens , largis fletibus magnisque gemitibus, 
qui vocem ei passim intercludebant , tandem absol vit . Et 
quanquam inde incredibilem animi traxerat consolationem , ta» 
mcn ex ingenti spiritus contritione sic ejus debilitatum est cor- 
pus, ut Petrus eum in lecto collocari jusserit , cibosque aiFer- 
ri, quibus nimium exhaustum viribus refociilaret . 

Eodem die, cum jam advesperasceret, Pompelonem ve- 
nit, statimque ccepit civibus indicere poenitentiam . l Modicum 
intra portam urbis cum processisset , ad pedes ejus accidit hc* 
mo quidam, quem scclerum dolor,et Petri verba confixerant. 
Eum obiter pro tempore consolatus , porro perrexit , faces subji- 
ciens omnibus ad pcenitendum. Cum ad Episcopale palatium 
accessit , obviam ei venit Episcopus , qui accepta , quam fere- 
bat Petrus, imagine Crucifixi, cum caeteris processit ad tem- 
plum Societatis. Hic Petrus sermonem habuit, cunctosque pau- 



^oS De Viris lllustrihus S. /. Lih. I. 

cis admonuit, quid eis per insequentes dies agendum esset, 
si Dei vellent iram avertere, ejusque misericordiam promere- 
ri . Episcopus , qui attente observabat omnia , ita captus est 
zelo , et eloquentia Concionatoris , ut aures ei prxbere nun- 
quam desierit. Circuibant quotidie pueri vias urbis post meri- 
diem , sacrisque cantiunculis admonebant cives , ut ad concio- 
nis locum accederent: et cum practeribant ante Prxsulis acdes, 
ipse pueris adjungebatur , et cum eis pariter cantando venie- 
bat in templum , ibique prope suggestum perseverabat , donec 
concio dimitteretur . Ad Pastoris exemplum grex quoque so- 
licite ad salutaria pascua currebat. Nec soli veniebant cives , 
sed accolac insuper ex centum et undecim oppidis , quac in un- 
denis circa eam urbem vallibus sita sunt : in quorum aliquo 
tantum audiendi Petri exarsit studium , ut fere omnes ad eum 
venerint prxter Sacerdotem quendam , et Judicem > qui ad cus- 
rpdiam oppidi remanserunt . 

Auditorum multitudini ubertas etiam fructus respondit » 
Magna ubique propter offensas Deo ilhus contritio, magnac- 
que pro his vindicandis voluntarix castigationes : multac jam 
contestatx lites vel diremptac partium consensu , vel omnino 
rescissx . Unde vir quidam disertus affirmabat , si Petrus di- 
cendo pergeret , nullum ibi Causidicis relinquendum esse lo- 
cum sux facultatis exercendx . Multac msuper , quac dissutac 
fuerant amicitiae , denuo conflatar , et multorum extincta sunt 
odia. In quo prarciarum inter cacteros praebuit exemplum vir 
genere , et opibus, et munere spectatissimus , qui propter de- 
negatam sibi aream ad ampliorem dornus,quam erexerat, subs- 
tructionem, veteres cum alio valde inferiore gerebat inimici- 
tias . Sed postquam Petrum de venia inimicis danda disseren- 
tcm audivit , omnem deponere simultatem firmissime constituit. 
Itaque postridie templum ingressus , in quod sciebat adiisse ad- 
versarium , gladio eum baculo et galero seorsum positis , per 
templi medium decussatis brachiis incedit,atque hominem con« 
spicatus , ad illius pedes deprecabundus procubuit . Generosura 
hoc facinus nobiiissimi , et egregii militis ( tertium ab impe* 
ratore gradum tenebat in exercitu ) ut omnibus gratissimam 
attulit admirationem > sic ettam incitamento. fuit maximo ad in* 
jurias remittendas^ 

Sed 



fetrus Calatayudius . 309 

Sed civium animos multo permovit vehementius insigne 
aliud humilitatis exemplum , quod postmodum in Antistite sus- 
pexerunt . Solitus erat Petrus populum in discessu suo vehe- 
menter hortari , ut in tradita sibi doctrina fideliter permane- 
ret. Atque inter alia, qux opportune in argumentum illud af- 
ferebat , illum pertractabat locum Apostoli : Ego scio , quoniam 
intrabunt post discessionem meam lupi rafaces in vos : Dxmo- 
nes scilicet , et infidos innuens amicos, qui suggestionibus , 
pravisque consiliis nihil non essent tentaturi , ut eos a sanc- 
tioris vitae proposito dimoverent. Hxc igitur cum dixisset , ad 
deosculandos Sacerdotum pedes descendit . Et cum omnia ge- 
mitibus , et fletibus personabant , Episcopus in suggestum re- 
pente conscendens , veniam ab universo populo demississime 
postulavit , quod ipse , qui Pastoris gerebat nomen , hactenus 
prxpostera vitac suae ratione rapacem egisset lupum . Vix po- 
tuit linguam in alia verba solvere prx lacrvmis , et singulti- 
bus : frustraque dixisset plura, cum incredibilem in omnibus 
commotionem , et efFusissimos planctus excitasset . Denique 
Pompelone , ad cujus aditum Petrus nonnullam habuerat op- 
positionem , Deus illum singulari quodam dono illustravit, quod 
Apostolicis viris interdum concessisse compertum est . Ad au- 
diendum eum multi advenerunt Vascones, qui vulgarem Cas» 
tellac linguam penitus ignorabant . Hi tamen in aperiendis Sa- 
cerdoti peccatis suis eundem tenuerunt ordinem , easdemque 
regulas observarunt , quas Petrus pro facienda generali con- 
fessione tradiderat . Id Parochus de multis sua: curae commis- 
sis , id Doctor Theologus Carmelitanus de aliis cum stupore 
affirmarunt. Sed Petrus, nequid suat detraheret humilitati , hoc, 
ut alia bene multa , custodibus tribuebat Angelis , qui rusticos 
illos, ne redirent vacui , docebant interius, quod ex ignoto 
Concionatoris sermone non caperent . 

Alias etiam Navarrae urbes cum ingenti civium fructu per- 
currit , ut Sangossam , Pontem Reginae , Tudelam , et Tafal- 
tam . Hacc Ninivem referebat, cum plurimi noctu protemplo- 
rum foribus graves a se ip>i repetebant poenas , Deique mise- 
ricordiam implorabant . Interdiu vero ccelestis Hierosolymac ex- 
hibebat speciem , cum in eam ex quinquaginta tribus oppidis 
ingrediebantur agmina virorum a ac mulierum , quac Dei, ejus- 

que 



3 i o De Vtris Illustribus S, /. Lih. L 

que Matris laudes gratissimo concentu celebrabant . Ad eaque 
poenitentiz , ac pietatis iterata exercitia multse subsecutx sunt 
morum commutationes , quarum una singularis fuit inter carte- 
ras. Aderat quidam in concione, in qua de ignoscendis inimi- 
cis agebat Petrus : et quamvis opportuno sederet in loco , nul* 
Iam tamen dicentis audiebat vocem . Aliam ex alia mutavit se- 
dem , nuspiamque percipiebat Oratorem , donec in eum locum 
venit, ubi sedebat alius, quem ipse jam pridem ob acceptas ab 
eo injurias implacabili odio prosequebatur . Hic Petri verba 
omnia cum distincte jam caperet , non potuit ea novitate pluri- 
mum non permoveri: D^ique agnoscens digitum, qui sibi au- 
res et alibi clauserat, et hic aperuerat, ubi aderat inimicus, 
noluit ipse interiorem animi auditum diutius occludere; sed ibi- 
dem, cum primum opportunitas arTuit, stricte complexus est 
hominem, et acceptas ab eo injurias ex animo remisit . 

Cum Petri nomen, et pracdicationis ejus fructum latius 
in dies fama celebraret, multis jam in locis expetebatur, ut 
in eis quoque suam exerceret industriam. Episcopus Calagur- 
ritanus valde ab illo contendit, ut quam agri portionem Do- 
minus sibi demandaverat , suis vellet sudoribus irrigare . Ac- 
currit statim Petrus , magnamque illius dicecesis partem , quac 
Rivogiam, Alavam , et Cantabriam comprehendit , solicito stu- 
dio , nec felici minus successu peragravit . Vianam primum ins* 
truxit , in eaque , ut animos ad excipiendam culturam optime 
paratos invenit, sic etiam ingentem messem coliegit. Deinde 
Lucronium petiit, ubi tum aderat Episcopus , qui Petri ora- 
tiones omnes excepit , quas habuit ille in platea , qux ante 
Rotundam , ut vocant , scdem protenditur . Vir quidam no- 
bilis , cum audisset , Petrum ad continendos pueros , et ad 
concionem , vel supplicationem ordinandam , primores urbis 
solitum esse adhibere ,* firmissime asseveraverat , nuilis se pre- 
cibus ad id muneris fore inducendum. Hunc primo die roga- 
vit Petrus, ut vesperi cum arundine in certum quendam lo- 
cum adesset , et qui ad concionem ab ea parte advenirent , 
opportuniore modo disponeret . Ad haec ille sine ulla tergiver* 
satione respondit: Quidquid jusseris , efficiam . Inde digrediens, 
et suam ipse responsionem admiratus , ad amicos properat, quos 
in eandem 'sententiam traxerat, ut ipsi quoque Petro suarn 

ope- 



Ictrus Calatayudius . 



operam denegarent . Et : vobis auctor sum , inquit , ne vditis 
cum hocce viro contendere , cujus per os Deus ipse loquitur : 
certissime enim victi discedetis , ut mihi contigit , qui ad eum , 
resistendi certus , cum essem ingressus , non potui simplicissi- 
ma illius prece non exorari. Omnes igitur incunctanter Petri 
jussa feceruntj multumque illorum solicitudo juvit et exem- 
plum , ut cuncta feliciorem haberent exitum . 

Initio nonnulli de populo aures accommodare Petro repu- 
gnabant . Is enim sermones suos in ipsis Paschalibus festis in- 
choaVerat. Unde ajebant aliqui, post longam Quadragesima: 
inediam , in qua non paucos audierant Oratores sacros, pa- 
rum opportunum esse aliorum adventum , qui per illos festi- 
vissimos dies novos sibi fletus indicerent. Sed ad compescen- 
das horum querelas vim habuit maximam cum prudentissimo- 
rum civium exemplum, tum frequentissimus vicinorum accur- 
sus , tum etiam singularis casus , qui per eos dies evenit . Per- 
currebat de more vias urbis Joannes Carbajosa , ut quamplu- 
rimos ad concionem adduceret, et inter alios feminam invi- 
tavit , quae indignabunda his ei verbis respondit : Satius meher- 
cule faceres , si mihi numos ad panem emendum erogares . 
Cave, inquit Joannes, ne responsum istud graviter Juas. Ea- 
dem nocte feminam paralysis invasit , quae linguam ejus oc- 
cupavit, et mortua est. Eo funesto casu, et multorum ex 
vicinia confluentium exemplis tantus accessit ardor omnibus 
ad audiendos Dei Ministros , ut Petrus suam ilJam ad Lucro- 
nienses expeditionem inter celebriores, et maxime fructuosas 
annumer^verit . Sub concionum finem auditorum numerus erat 
quadraginta millium , e quibus in ultima die triginta tria mil- 
lia sanuissimam Eucharistiam perceperunt . Multa male parta 
suis restituta sunt dominis : multorum sublatx discordix : et 
inter alias ad fovendam pietatem exercitationes erecta ibi fuit 
Sthola Mariana , cujus alumnis Petrus prudentissimas imposuit 
leges ad vitam christiane instituendam . 

Inde Victoriam profectus est , et in ipso urbis aditu ex 
abrupto in hax verba prorupit : Hic adest homo , qui septem» 
decim abhinc annis horrendum cum bestia crimen admisit, ne- 
que adhuc recte fassus est illud . Plerique id temere dictum 
existimarunt : secus vero rusticus quidam , qui proxima in ta- 



gl2 



De Vtrts lllustrthus 5*./. Lib. I. 



berna vinaria sedebat ad bibendum . Is enim abominandi sce« 
leris reus , ad Petri vocem extimuit, et sese inde proripiens, 
fugam in patriam suam arripuit . Sed cum infixum anirho spi- 
culum ferre non posset , in illa ipsa nocte ad Curionem suum 
venit, eique rite peccatum illud , quod Petrus in ejus conscien- 
tia legerat,cum caeteris aperuit . Intra urbem tantum ulciscen- 
di peccata viguit studium , ut ciliciorum artifex vigintiquinque 
jibras serei fili per eos dies distraxerit. Pari deinde successu 
laboravit Petrus apud Bilbaenses , qui ut aliquam grati animi 
ederent significationem , in arenariis , ubi habitx sunt concio- 
nes , crucem ferream super arborem erexerunt cum incisa ins* 
criptione , quae Petri meritum posteros edoceret. 

Hactenus intra Castellanac Provinciae fines suam Petrus 
industriam continuerat. Deinceps multorum Antistitum preci- 
bus exoratus , fere omnes Hispaniae regiones peragravit, in quibus 
ut ipse Dei causam solicite promovit , sic eum vicissim Deus et 
copioso laborum proventu , et prodigiis ilJustravit non paucis. 
Primum ad Bastitanos perrexit , ubi Murciam , Carthagi- 
nem , Lorcam , Tijolam , et Caravacam solitis ministerii sui exer- 
citiis ad observantiorem divinarum iegum custodiam induxit. 
Murcias: Episcopus , ut paganis pauperibus faciliorem in urbem 
accessum redderet , sua aperuit horrea : et Sacerdos , qui praee- 
rat elcemosynis , testatus est , panes quodam die divinitus fuis- 
se multiplicatos . Sic Deus gratam habere significavit et Epis- 
copi misericordiam ( is erat 111. D. Thomas Josephus de Mon- 
tibus ) et eorum solicitudinem , qui ad excipiendam Petri doc- 
trinam accurrebant . Tantaque fuit inibi et pauperum , et di- 
vitum frequentia, ut Episcopus pro Indulgentiis obtinendis, 
quae a Summis Pontificibus concessae fuerant , multis extero- 
rum permiserit, ut sacra communicne suis in oppidis refice- 
rentur: et tamen in urbe quadraginta circiter miilia ad altaris 
mensam accesserunt . Hic Petrus lurnen illud ostendit, quod 
sibi Deus ad discernendos spiritus concesserat . Nam ferdnam, 
quae magnam ibi sanctitatis opinionem collegerat, et simulan- 
di artem callebat apprime, ipse pestiferis Michaelis Molinosii 
erroribus infectam esse , in primo statim alioquio cognovit . 
Opus itaque fuit Confessarium ejus aperte monere , amboque 
tunc et Petri consilns , et Episcopi adiuonitionibus resipuerunt. 

Sed 



fttrus C/tlatayuditif . 313 

Sed cum demio ad veterem stultitiam revertissent, in eos* 
tanquam Molinosii sectatores, sacri fidei Judices animadver- 
terunt . 

Illud vero longe mirabilius, quod nos ab iis novimus, 
qui Murcix , dum res contigrt , morabantur . Petrus nocte 
quadam vehementissimum sensit impulsum, ut relicto in quo 
jam quiescebat lecto , extra domum prodiret . Hanc ille men- 
tem , velut prorsus ineptam et importunam , non semel reje- 
cit . Sed recurrente illa vividius , ut sibi ab strato suo vioien~ 
ter expeili videretur , surrexit tandem : obtentaque Superioris 
venia , per urbem incedens «, variis in locis sententias aliquot 
intenta voce protulit , quze peccatoribus ad pcenitentiam ad- 
ducendis nats erant . His divino instinctui satis jam fecisse ra- 
tus , regressus est domum . Postera die mulier ad eum venitj, 
quae nocte illa vigili ad fenestram adstabat oculo , ut amasium 
ad se venientem exciperet . Sed Petrum eadem hora exadver« 
sum clamantem audivit , et ab illius ore tam opportuna ver- 
ba , ad meditatum detestandum scelus , prodiisse affirmabat^ 
ut ipsa confecta iacrymis sese intro receperit , et amasium re- 
jicere constituerit . Venit is postmodum , et mulieri suis re- 
luctanti precibus , necem stricto pugione comminatur . Tum 
ilia, brevem ad deliberandum precata moram, hominem m 
cubile iussit discedere . Ipsaque 'interim ferventissimis Deurra 
oravit precibus, ut in tanto discrimine praesentem sibi opem 
arferret . Et cum nuiiatenus a lenone urgeretur , facile credi- 
dit , alto illum , atque a Deo immisso sopore fuisse submer- 
sum . Illucescente jam die , vocat eum, ut in domum abeat: 
scd nullam reddentem vocem.j manu contingit , et quam atti- 
git partem , inter ejus digitos resoluta est in cinerem . Hic 
summo horrore correpta , foras erumpit, ciamat , vociferatur: 
accurrunt multi , et inter eos Parochus, qui cadaver iilud s 
vel potius acervum cinerum , invoiutum sindone ventis tradi- 
dit dispergendum . Funestissima hujus mors hominis muitis 
initium fuit vita: melioris , et prassertim feminse , quam ipse 
deperibat : quae deinceps vitam egit tum aliarum virtutum 9 
tum maxime poenitentia: exemplis valde commendabiiem « 
Atque utinam tragoedia ista Murcia: tantum fuisset exhibita l 
Scio equidem , Valentiac rem huic adeo simiiem contigisse , ut 

r r mul- 



314 Di Virh lllustrihns S. J. Lib. I. 

multis videri possit ipsissima. Sei qux Mmcix acca hic ego 
retuli , ex illius narratione didici , qui cinefactum. infelicis vi- 
ri cadaver suis ipse oculis vidit , 

Alia etiam alibi, pntdicante Petro , acciderunt, quibus et 
sanctitatis ejus fama , et la-boris sui fructus crescebat in dies. 
Dum Lorcam ingrediebatur , ante domum cujusdam civis ea 
obiter dixit*. quibus seriem illius vitx , et quos egerat in pel- 
licatu annos , distincte definivit . Et id genus alia tam sarpe 
auditus est enuntiare , ut apud multos opinio invaluerit, Pe- 
trum arcana cordium inspicere . In eadem urbe vir quidam 
opibus , et religione conspicuus Prxfecto pastorum jussit gre- 
gum suorum curam ita moderari , ut past,ores ad conciones 
adessent akernis . Reposuit ille , id fieri omnino non posse 5 
quoniam per eos dies fceturx tempus inceperat . Sed cum oves 
foetus omnes ederent mortuos , conscientia facti perterritus^ 
modum tandem invenit jussa exequendi : et exinde vivos agnos 
enixx sunt pecudes. Tantum est in pietate vel ad temporalia 
promovenda lucra subsidium i 

Carthagiiie multae feminae in plateam , in qua Petrus con* 
eionabatur, propterea venire non audebant , quod velamina se* 
rica non haberent , quibus possent in frequentissimo ilio con- 
sessu decenter apparere . Id cum rescisset Petrus , nobiliores 
feminas , ipsamque adeo Prxtoris conjugem contra spem om- 
nium induxit , ut vulgaribus indutae amiculis in concionem 
prodirent : quo sane laudabili matronarum exemplo ' cxteris 
ereptus est rubor , et auditorum numerus crevit insigniter, 
Postquam cives ad christianx vitae leges informaverat , egre- 
gium aliud aggressus est opus, quod Apostolicum ejus zelum 
maxime commendavit . In regiis triremibus multi erant scele- 
rati liomines , cui remis addicti y suorum dabant pcenas scele- 
rum . Hos ille miseratus , omni ope adjuvandos suscepit : eos- 
que bene instructos , et ad pcenitentiam admissorum , labo- 
rumque patientiam excitatos , postremo ad confessionem , et 
communionem sacram admisit . Mauros etiam ,et Turcas^qui 
bello capti , in eodem portu detinebantur y singulari comple- 
xus est caritate .. Nihilque prsetermisit , ut eis suae sectx prin- 
cipia quam sint stolida , convenientissimis ipsorum captui ra- 
tionibus demonstraret. Neque nullus opera^ sua: constitit fruc- 

tus : 

i 



Tetrus Calatilyudiur . 



3*7 



tus : nam ex illorum numero quatuordecim ad Christi caulam 
per Baptismum adduxit . 

Quoniam ad nobilium , maximeque Sacerdotum exempla 
totius populi mores componuntur , multam dabat operam,ut 
utrumque illum ccetum singulari studio perficeret tum priva- 
tis adhortationibus , tum propositis per dies octo, vel decem 
supernarum rerum meditationibus 5 tum etiam Sodalitiis erec- 
tis, quibus nobiliores cives in primis adscriberentur . Inter alias 
id genus institutiones , quas ad confirmandos in studio pieta- 
tis animos erigendas curavit, multas Sanctissimi Cordis Jesu 
Congregationes mstituit . Ut pium hoc opus urgeret , stimulos 
ei addidit Bernardus Hoyus, integerrima: vkx juvenis, qui 
decennii spario, quod in Societate vixit , longioris a:vi meri- 
ta cumulavit : multisque donis ccelestibus insignitus , ad pro- 
pagandum in Hispania •cultum divini Ccrdis , singulariter a Deo 
fuit electus . ( Quod hic , et alibi in hoc opere toto dici- 
tur de cultu SS. Cordis Jesu , intelligitur juxta decreta Pon- 
tificia , et S. Congregationis Rituum . ) Illustris Lorcitana ci- 
vitas prima fuit , quas Petri votum in hac stabilienda Gongre- 
gatione cum ipsius ingenti gaudio secundavit . Eam propterea 
in scriptis suis collaudat , ut etiam propter perseverantem pce- 
nitentix spiritum , quem frequenti- asperitatum usu post suum 
ctiam discessum demonstravit . Et quoniam aliqui eas corpo- 
ris macerationes, ad quas Petrus, muitorum imitatus Sancto- 
rum exempla , populos hoitabatur , obJiquis aspiciebant ocu- 
iis , Deus portento quodam iilud mortificandre earnis studium 
comprobavit . Cereorum vis magna , qui diu arserant in sup- 
plicatione illa pcenali , quam Petrus post generalem commu- 
nionem celebrabat , cum ad trutinam pro solvendo decreinen- 
to revocaretur , lngenti omnium admiratione inventa est , ne 
tinciam quidem decrevisse . 

Verum hx , alixque significationes supernx , quibus De- 
us servi sui labores acceptos sibi esse ostendebat , satis non 
fuerunt , ut ei parcerent obtrectatorum linguas . Hoc enim di- 
vinse solemne est providentiae , ut laudabiiia /ustorum opera 
adversis probari velit, ac repurgari , quo magis elucescant . Id 
Petrus et alibi sarpe , et in Murcix regno expertus est fre- 
quentissime . Quocunque pedem ferret ? novx superandac erant 



1 16 De Viris Illustribus S.j. Lib. I. 

difficultates , ut ministerri sui functionibus aditum aperiret . 
Etenim malitiosi quidam homines et quae agebat, alienis co- 
, loribus deformabant , et quae nunquam egerat,eidem ad cre- 
andam invidiam affingebant . MuJtique rumoribus bisee con- 
territi ; cum inter alia divulgatum esset , Petrum cadavera ef- 
fodere ; renuebant ilhim intra moenia sua recipere . In ipsa ur- 
be Murcia vir quidam religiosus , cui Petrus aditum in domum 
quandam fecerat intercludi , multa procaciter effutivit , ut eum, 
ejusque ministerium infamaret . Sed is tandem , ut infra dicam, 
resipuit . Petrus autem in his , aliisque oblocutionibus perfe- 
rendis firmissimum pectus exhibuit : fretusque Deo , cui suam 
quotidie vitam , honoremque devovebat , nulium reprehenden- 
di vitii finem fecit , et veritatis , quanturnvis odium sibi pare- 
ret , inculcandx . Nec vacua fructu fuit ejus fiducia : nam Su- 
periores, cum in ea diligenter inquirerent, quae temere jacta- 
bantur, tandem illius zelum et laudibus commendarunt , et 
patrocinio sustinuerunt . Aliundeque rumores illi sparsi , qui 
Petri praecesserant adventum , ad virtutts , ac doctrinse suae ra- 
dios ita disjiciebantur , ut qui fidem eis adjunxerat, intime 
doieret postmodum , quod fraudes Diaboli , cui haec tribuen- 
da erant, tam pronis auribus excepisset. 

Multum etiam ad Petri commendationem efticiebant An- 
tistitum iteratac preces , quibus cogebatur ab una in alteram 
provinciam commigrare . Itaque postquam Murcia: regnum per- 
currerat, ad Granatense pertransiit , et in Portu magno , quem 
Almeriam hodie vocant , honorifice fuit exceptus anno 1734. 
In hac urbe , ad quam jam fama notus , ec expectatus adve- 
nit, civium animos verbis suis et moribus ita sibi conciliavit, 
ut qui Jites moverant , diuturnasque fovebant dissensiones , ad 
illius arbitrium reliquerint dirimendas : sicque multis pax red- 
dita familiis , qux inveteratis contenderant altercationibus . Per- 
versam imprecandi consuetudinem per dicecesim illam , quam 
Episcopi rogatu lustravit, acerrimis compescuit declamationi- 
bus , et puerorum adhibito auxilio , qui Dei laudes coram 
maledicis ingeminabant , ut eos ad pudorem, et pcenitentiam 
adducerent . Ad confirmandos vero populos in Dei cuJtu, et 
morum sanctitate , utilissima excogitavit adjumenta , quorum 
fructus in annos plurimos permaneret. Almerise Sodalitatem 



Fetrus Calatdyudius . 



317 



illam crexit , quam appellant Scholam Christi , qux magno re- 
ligionis exemplo primaevum institutionis suae fervorem post an- 
nos amplius vicenos retinebat . Sed illud muko prasstantius , 
quod in commune reipublicx commodum stabiliendum obti- 
nuit, ut Baetici Sacerciotes duo e Societate Jesu quotannis per 
dicecesim excurrerenr , sacrisque ministeriis populos ad chris- 
tianae vitae praecepta refofmarent . Huic opcri perficiundo egre- 
giam opem contulit D. Xaramillus, inter Canonicos Alme- 
rienses Decanus , anauis reditibus designatis , qui necessarios 
sumptus suppeditarent. 

Sed hujusmodi expeditiones ( ut ea , quae inter se affinia 
sunt , licet longo disjuncta tempore, narratione conjungam ) 
quas Sotii Baetici cum ingenti dioecesis illius fructu multis an- 
nis susceperant , deinde interruptx sunt aliquandiu , frustra 
cnitentibus Sociis , nc ab co explendo munere prohiberentur . 
Ferebat id aegerrime Josepha Almansa, insigni virtute femina, 
ct Almeriensis Decani neptis , qux Petri consiliis , a quo per 
literas dirigebatur y ad perfectioris vitae culmen sedulo con- 
tendebat : atque ut ipsa multum in Dei dilectione processe- 
rat, sic etiam dolebat maxime , quae in ejus gloriam cederent> 
fuisse impedita . Dolorem inde conceptum cum Petro procul 
degenti significasset , is mense Augusto anni 1755 hoc illi 
responsum dedit l Deum miro quodam , et insolito modo. effectu- 
rum , ut Almeriensis missio , quod tantopere optabat , ante an- 
ni spatium instauraretur . Nec secus quidem evenit . Nam oc- 
casione terraemotus magni , qui anno illo Kalendis Novembri» 
bus Hispaniam , et alia regna horribili fragore concussit , Pa- 
tribus Societatis liber aditus patuit ad dicecesim illam , ut antea 
fecerant , Evangelicis cxcursionibus obeundam . Itaquc ineunte 
no 1756, Almeriam missi sunt Franciscus Ferrusius , et Lu- 
dovicus Valdivia , qui mense Januario in ea urbe missionis suac 
munera peregerunt . 

Hinc vero novus Josephae Almansac timor, novaque Pe- 
tri praedictio , ut illi timorem omnem eriperet . Inter cxteros , 
qui Patrum illorum opera corruptos vitx mores emendarunt , 
femina fuit , quam vir quidam eximia: notac cum gravi civium 
offensione perdite amabat . Is ea de causa insano furore per- 
citus , qui feminam ab infami consuetudine revocaverat , vio- 
n lati 



De Viris Iliustrihus S. J. Lih. L 



lati sigilli reum appellavit . Inde subvereri coepit Josepha Al- 
mansa , ne Satanae dolis eo res tandem erumperet , ut optima 
missionis annuae institutio funditus everteretur . Sed Petrus , 
quem certiorem omnium fecerat , in hunc modum illi rescri- 
psit : Bono esset animo . Causam illorum Yatrum Deum in se 
sttscefturum , neque propterea institutam a Vatruo-suo missionem 
fore aholendam . Virum , qui turhas excita^verat , inflicta salutari 
jpwna^ in se re^versurum . Ipsam denique^ut persuasum sihi erat , 
id soltttit hahituram , ut tterum cum eodem Missionario de rehus 
animi sui ageret Alweri&. Hsec omnia prorsus ut prxdixerat, 
acciderunt . Vir enim ille , ob aliud nescio quod facinus , acri- 
ter ab aula regia fuit objurgatus : quod illum ad saniorem 
mentem , et honestiorem vitam traduxit . Et Missionarius Al- 
meriam denuo rediit, rogante Senatu Ecclesiastico , qui eun- 
dem ab imputato sibi crimine sententia sua , dum vacua erat 
Sedes , declaraverat immunem . 

Per eos etiam dies Almeriam venit Religiosus ille , quem 
diximus, in Petrum multis debacchatum esse Murciae . Hic ab 
uno scelere ad majora prolapsus , tandem effractis claustris , 
fugam arripuit , ac Londinum trajicere meditabatur . Sed Alme- 
riam ingressus , subito nervorum torpore correptus ( quod in- 
signi Dei misericordiae tribuendum , quis dubitet ? ) gradum sis- 
tere coactus est ante januam josephx Almansac, qua; pro sua 
erga omnes caritate , hominem ignotum sibi , sed opis indi- 
gentem , intra domum recipi , atque opportunis jussit remediis 
sublevari . Recuperatis jam viribus , fortuito in librum incidit , 
cui tutulus: Catechtsmus practicus a P. Petro de Calatayud ; 
cui adjunctum erat aliud ejusdem opusculum inscriptum : Exa- 
men pro generali confesstone . Fallendi causa temporis hos libros 
cccpit evolvere : brevi tamen ex eorum lectione ita commotus 
est animo , ut suos ipse mores , et arreptum fugx consilium 
vehementer detestaretur . Cum audisset , duos ibi esse Socie- 
tatis Patres , auxilium ab eis petiit , iisdemque sequestribus , in- 
tra paucos dies ad castra, quae deseruerat , libens, et facti pce- 
nitens rediit . Tanta vero deiectio.nis suac panitudine tenebatur, 
ut asseveranter lteraret: si opus esset, vel in principe urbis ten> 
pio palam se delicta sua e suggestu divulgaturum . Eamque anin i 
commutationem acceptam ferebat meritis, et orationibus Patns Ca- 
latayudii , quem olim ipse nimis inverecunde proscidisset . 



Petrus Calatayudius . 



Jam , ut eo , unde digressi sumus , iterum ievertamurr, dum 
Fetrus Almerie manebat , perditum hominem ad meliorem fru- 
gem admirabili modo perduxit . Quo die poenitentium agmina 
per ur-bem more suo ducebat , quendam in aditu vise cons- 
picatus , qui pallio obvolutus, et operto capite omnia curiose 
observabat , prope illum accessit, ac leviter sua canna percus- 
sum , his allocutus est verbis : Ingredere tu quoque in hoc ag- 
men , et sequere Christum , ejusqne Matrem Sanctissimam j quo- 
niam tot jam abierunt anni ( certumque annorum numerum 
designavit ) in quibus anntt-a communionis pr&ceptum non obser- 
vasti. His verbis tanquam tonitru de coelo tactus hono ille , 
non rhodo cseteris adjunctus fuit subito, sed quorumdam ads- 
tantium murmura elata voce compescuit , palamque professus 
ex y verissima esse , qux Petrus , divino utique afflatus spiri- 
tu, sibi objiciebat. Proinde ad eum accedere statuit, ut pec- 
catorum pondus,quod statim ab illa objurgatione gravissimum 
sensit , ad illius pedes deponeret . Dum hxc volvit animo , 
Petrus, absoluta supplicatione , illum ad se vocat, et ad pce- 
nitentix tribunal adducit. Hic a prima aetate usque ad illum 
diem , sic in eius vitam inquirit, quasi eam ante oculos descri- 
ptam haberet: et felix ille pcenitens, postquam virus evomuit, 
quod tandiu sub pectore celaverat, lxtissimus in domum suam 
discessit . Post aliquot dies ad Petrum rediens , subortum sibi 
timorem indicavit , ne in postrema vitx hora multis irretire- 
tur dubiis circa peccata commissa , neque legitime per con- 
fessionem expiata . Cui Petrus his conceptis verhis respondit : 
Eam in Domino spem defixam habeds , opus tibi non fore ' , cum 
ad extrema deueneris , lutulenta superiorts ^vita acta re^volnje- 
re . Veniet tunc in hanc urbem Sacerdos ordims mei , qui tibi 
morienti aderit , solutisque dubiis , animum sedabit tnum . Hac 
Lttus denuntiatione , vitam instituit ad christianx professionis 
leges exactam . Atque ut extaret aliqua suss conversionis me- 
moria , tabulam pictam , in qua SS. Jesu , et Marne Corda fe- 
cerat exhiberi , eo loco suspendit, ubi Petrus illum ad sequen- 
da Christi , ac Matris ejus vestigia* tanquam errantem ovem , 
virga sua et voce compulerat . Post annos fere viginti duos 
ad eum graviter segrotantem vocatus fuit Ludovicus Valdivia, 
qui per id tempus Apostoiicis mmisteriis in ea urbe incumbe- 

bat. 



g 2,0 De Viris llhistrihus S. J. Lih. L 

bat. Hunc ad se ingredientem coram multis,qui aderant,his 
verbis excepit xgrotus: Tu es profecto ille , quem V. Vetrus 
Calatayudius, ante annos amflius <viginti^ morituro mihi adfuturum 
esse , p&dixit . Deinde , remotis arbitris , narravit illi omnia , 
qua: jam exposuimus . Eidem animi xstum aperuit , qui facile 
Valdiviae dictis resedit . Factaque confessione , atque omnibus 
sacrorum praesidiis roboratus , inter ferventes virtutum actus 
vitam in Valdiviac manibus placide clausit . 

Postquam Petrus in Granatensi regno Virgos, Alboxios, 
Velez- Rubios , aliosque populos ad emendationem morum , 
et pietatis* cultum omni studio incitaverat , iter ad Valentinos 
instituit . Et quanquam muka, qusc apud illos gessit , injuria 
temporum ignoramus • illud certe constat , laboris sui fructum 
collegisse ibi maximum , et praeclaram sanctitatis opinionem in- 
ter gravissimos etiam viros obtinuisse . Admodum RR. PP. Do- 
minicani , qui Academiam Orcelensem summa cum prudentiac, 
ac sapientiac laude tenent , illum dignum S. Ignatii fihum , at- 
que alterum Xa<verium redivivum appeliarunt . Valentiae., et Al- 
mansae , et Alonx , aliisque in locis admirabiles animorum mu- 
tationes divini verbi virtus effecit . Quantum vero Ccelitibus 
placerent , qui ad audiendum illud properabant, ex eo patuit , 
quod per id tempus cuidam divinitus -ostensi sunt Angeii , qui 
vias solicite expediebant , per quas varii supplicantium ordines 
in urbem ex propinquis oppidis ingrediebantur . Ad honoran- 
dam Deiparam , cujus cultum Petrus ubique promovere stu- 
debat,suos hortabatur auditores , ut quoties horologii sonitum 
audirent , alii contenta voce dicerent /l<vc Maria , aliique res= 
ponderent sine lahe concepta . Hane acceptissimam divinas Ma- 
tri salutationem Valentini populi sic arripuerunt , ut ea non 
solum ipsorum domus et urbes, sed campi etiam et saltus fre- 
quentissime personarent : fiebatque aliquando , ut Virgineum 
hoc elogium ab uno in akerum praedium per ora ruricolarum 
ad duas continenter leucas propagaretur. 

Apud Alonenses , qui eum avidissimis antmis et auribus 
exceperunt, multos commoratus fuit dies : in eisque indefesse 
adlaboravit tum civibus universim .instruendis , tum Clero, et 
Religiosis viris ac feminis pnvatis adhortationibus ad- perfec- 
rionem excitandis , tum variis constituendis rebus , quibus con» 

ce- 



Vetrus Calatayndius • 321 

ceptus ad pietatem ardor in posterum aleretur. Ecclesiasticus 
Scnatus, et urbanus, quorum illi Przsul , huic Prxtor quoti- 
die praecedebant , perseveranter ad conciones accessit . Eorum- 
que exemplum ita rcliqui sccuti sunt cives , ut m urbe illa ple- 
na negotiis non modo privata: domus , sed mercatoram etiam , 
aliorumque opificum ofKcinae vespertinis horis occluderentur , 
ut omnes dicentem Petrum audirent. Dicebat autem e pergu- 
la , unde prospcctus erat in plateam spatiosissimam , in cjuam 
pierumque decem , nonnunquam duodecim mille auditores con- 
veniebant . In his ab iterata supernarum veritatum auscultatio- 
ne magnus animi fervor exarsit , qui protinus in saluberrimos 
pccnitentia: fructus erupit . Multi enim per eos dies in praedic- 
ta platea sub crepusculum noctis congregabantur , indeque com- 
posito agmme duorum, aut trium milHum, ad vias urbispro- 
gressi , vario tormentorum genere se ipsi affiigebant : quorum 
exemplis incitati alii cives , intra sua tecta gemere , et plange- 
re , atque etiam acerbis se verberibus csedere, a prxtereunti- 
bus audiebantur . Ipsi adeo sacri , civilesque Magistratus ali- 
quando pcenitentium ordincs visi sunt claudere > spinis pracinc- 
ri capita , et funibus e collo demissis. Lugubre hoc spectacu* 
lum laerissimam aliud excepit . Nam quo die sacrosancta: dis- 
pertitx sunt epuls quatuordecim millia tum e civibus , tum 
etiam ex accolis,qui conciones frequentaverant , ad altaris men- 
sam magna cum religione accesserunt .. Tota denique civitas fa- 
ciem mutasse kctabatur: et ut beneficii memor esset accepti, 
prope eum iocum, unde Patres ad populum verba fecerant > 
pulcherrimam B. Virginis imaginem collocavit: cuius ad late» 
ra effigiem hinc Petri Calatayudii , inde Joannis Carbajosae 
constkuit, ut quorum monitis melior effecta fuerat , eorum- 
dem aspectu ad perseverantiam excitaretur . 

Triennium in percurrendis Murcia: , Granatz , ac Valen» 
tiae regnis impenderat , cum inde ad provinciam suam regres- 
sus , in ea exceptus fuit tanquam fidelis Dei servus , ad pro» 
movendam ejus gloriam singulariter designatus . Hic tamen ces» 
sare diu sibi non licuit . Post dies non ita multos ad Astures 
profectus est, ad quos ut mitteretur, multa prece obtinuerat 
Episcopus Ovetensis Ulustrissmvus D. Joannes Avellus . Et qu*n* 
quam eo nalde exfectatus ad<venit t ommum tamen nicit expec* 

s s ta~ 



3~ 2 



Vtrls Illustribtis S. J. Lib. L 



tationem , ut ait Cl. Feijous in epistola familiari , in qua fruc- 
tus illius expeditionis , ut testis oculatus commemorans , hxc 
inter alia subjungit : „ Quam diu Oveti vias poenitentium la- 
„crymis, et sanguine respersas vidimus l sanguine , inquam, 
„ unius sexus , et Jacrymis utriusque Non pauci erant men- 
,,ses, cum Oveto-Petrus abierat, et adhuc Oveti pr^dicabat ; 
„ quoniam permanebat in auditorum cordibus imago vocum il- 
„ lius .... Idemque observare licuit in cacteris per hunc Prin- 
„ cipatum populis, ad quos ille profectus est . „ Ex iisGegio- 
nem , Graum , Tinaeum ,Praviam , et Potes adiisse constat cum 
ingenti sui corporis defatigatione inter asperos illorum mon- 
tium anfractus . Sed eodem tempore mirabiliter ipsius animum 
recreabat pietas earum gentium , qux per iniqua, ccenosaque 
itihera in locum , ubi sedem ipse fixerat, supplicantium ritu , 
laudesque Marise Virgini per fastigia montium , et vallium con- 
cava concinentes, magno conveniebant numero, magnosque 
fructus ab auditis ejus sermonibus referebant . Prxterea Cle- 
rum, in certa quxdam oppida , jubente Praesule , convocatum , 
ad sanctitatem status sui propriam sacris meditationibus ex di- 
sciplina S. Ignatii promovendum curavit : quod eo successu per- 
fecit, ut plerique sanctioris vitae normam , quam Petrus in ad- 
hortationibus proponebat , transcribendam sibi peterent , ne ab 
ea quidquam deinceps discordarent . Denique intra spatium qua- 
tuordecim mensium , quibus versatus est inter Astures , Con- 
gregationes Sanctissimi Cordis Jesu duas supra centum insti- 
tuit, ut virtutum semina , qux in eorum sparserat animis,ab 
illo totius sanctitatis fonte irrigata , in fructus quotidie surge- 
rent uberiores . 

Pari zelo , et labore circuivit deinde Burgensem Archidice- 
cesim , qux montanos Sanctanderi tractus eo tempore com- 
plectebatur . Hic etiam , postquam populum in doctrina Chris- 
ti erudierat , Curiones populi, cseterosque militiac Clericali ad- 
scriptos in studio perfectionis erudiendos suscepit . Voluit enim 
Archiepiscopus D. Emmanuel Samaniegus, missisque per dice- 
cesim literis jussit, quotquot erant ex ordine Sacerdotali , pau- 
cis exceptis, qui binas, vel ternas interim Curias administra- 
rent , partim Burgos, partim Beloradum , et alio convenire , 
ut spiritualibus sub Petri magisterio vacarent exercitiis . In me- 

tro- 



Vetrus Calatayudius . 323 

tropoli eorum ftumerus, qui ad exercitationes illas adfuerunt, 
quadringentos excessit et quinquaginta . Praeibatque omnibus 
Prxsul tanta assiduitate , ut nullo unquam die ne per quadran- 
tem quidem horas adesse prxtermiserit. Et quanquam aliqui re- 
luctantes venerant ob sparsas , adnitente Diabolo , contra exer- 
citia illa calumnias; cognito deinde et istorum fructu , et Pe- 
tri spiritu, cum ab omni avaritiae labe , quam ei quidam as- 
perserant, alienissimo , tum in explendis illius muneris parti- 
bus sine auditorum molestia diligentissimo ; mutatam ipsorum 
mentem his verbis , cum a Petro discederent , significabant r 
Varum lihenti animo in secessum istum concesstmus ; sed modo in 
&des nostras , quod hrewior quam pro <votis fuer/t , multo agrius 
recedimus , 

Sex circiter annos intra Castellanse Provincisc fines Petrus 
per id tempus 'sese continuit, in quibus alias cum incredibiii 
fructu fecit expeditiones , ut constat ex annuis illius Provin- 
ciac literis , quae tamen locorum nomina , ad qux profectus est , 
reticent . Sed aliunde compertum est , eo tempore adiisse Za- 
moram, Sepulvedam , et Salmanticam , rursusque in Gallarciam 
usque ad Lusitaniac fines penetrasse . Hac autem occasione no- 
vum illi campum Deus aperuit , in quo posset omnes industria: 
suas vires exerere . Accurrebant ad Gallascix oppida , qux Pe- 
trus adierat , e Lusitanix regno non pauci , in quibus erant 
viri aliquot nobiles , qui vim verborum ejus experti , rogarunt 
eum impense, ut in proximam Bracharse dicecesim ingressus , 
popularibus suis opem aliquam ferret, cujus maxime indigen- 
tes esse afifirmabant . Cum enim Sedes illa per duodenos va- 
casset annos, magnam inde ajebant irrepsisse in plebem mo- 
rum licentiam , rerumque divinarum ignorationem : Cleri quo- 
que splendorem fuisse obscuratum , et in claustris sacrarum Vir- 
ginum collat)sam esse disciplinam . 

Cum audisset hxc Petrus , qui semper ad egentiorum au- 
xilium promptiore animo ferebatur , de ratione Bracharensibus 
subveniendi ccepit statim recogitare . Commodum ad regendam 
illam Ecclesiam venerat Serenissimus Josephus Portugallix Prin- 
ceps , Fidelissimi Regis Joannis V. frater,cui Petrus suum per 
dicecesim illam pracdicandi desiderium , datis ad eum literis , 
humiliter exposuit . Has literas religiosissimus Princeps tanquam 

e ccc- 



324 De Viris Uktstrihjls 5*. JT. Lih. I. 

c coelo missas accepit, Deoque maxirnas egit gratias , quod ad 
se virum illum dirigeret, cujus Apostolicum zelum jam tum 
audierat celebrari , cum k Bxticam percurreret superiorem: 
ejusque proinde opera fore sperabat, ut vinea sux curac com- 
missa in veterem splendorem , et ubertatem , revulsis vepribus y 
revocaretur . Deinde cum aitis de accepto nuntio colloquens , 
prxclare secum agi affirmavit, cui Deus auspicatissimum Pas- 
toralis officii dabat initium , missis ad se tam strenuis opera- 
riis . Veniant igitur , dixit , ac necubi gravate excipiantur , sed 
ubique liberum ad instruendos populos habeant accessum , meis 
ego sumptibus illorum victui providebo . Quam quidem bene- 
ficentiam non solum Petro , ejusque socio Carbajosac liberali- 
ter exhibuit, sed aliis etiam , qui eis adjuncti sunt postmo^ 
dum, quorum aliqui usque ad Praesulis obitum in excolenda 
illa dioecesi perseverarunt * 

Habita veniendi Bracharam potestate , Petrus eo sine mo- 
ra contendk . Serenissimus Archiepiscopus magnis illum hono- 
ris , et Ixtkix significationibus excepit, et ad curandos ovium 
suarum morbos amplissimis instruxit facultatibus . Et Petrus in 
ea urbe diu commoratus , ministerii sui opus in oculis vigihnr 
tissimi Pastoris ita perfecit , ut is incessanter Deum laudaret , 
sxpeque Iacrymas funderet jucundissimas ob perspectam uni- 
versae civitatis mutationem . Cives enim, cum brevi divinam 
viri eloquentiara , et ardentissimum eis benefaciendi studium 
agnovissent, ad iilum iibenter atque avide properabant : et in- 
ter audiendum , frequentes adeo gemitus, et ingentes edebant 
fletus , ut non semel orationem abrumpere necesse fuerit Ora- 
tori . Nec vero suspiriis tantum , et eflusis lacrymis conceptus 
animi dolor prodebatur . Multi diversi ordinis cives per noc- 
tem supplicantium more iacedentes , flagellis cxdebant corpora, 
aliisque piaculis ccelestem iram deprecabantur . In Ccenobiis 
quoque multas id genus supplicationes sunt institura:. , adhibi- 
tique rigores, qui consuetum affligendi corporis modum ex- 
cedebant. Novus ubique animi fervor r novxque apparebant 
rectius vivendi deliberationes . Pellices ejectx non paucx : com- 
positae lites implicatissima: : internecina mukorum odia mutuis 
amicitix significationibus exstincta : quae furto ,' vel fraude , vej 
iniquis pactionibus ablata fuerant 5 suis quacquc dominis red- 

dita . 



Petrus Calatayudius . 255 

dita . Cessarunt cxdes, prodiriones , et ebrietates : eonrumelio- 
sa in Deum verba , imprecariones , perjuria, cr obscoena car- 
mina eliminara. Omnia demum adeo diversa eram prioribus , 
ut tanram morum conversionem nec Anrisres commcndare sa- 
tis , neque ipsi cives satis admirari possent . 

Fuerunt etiam singulares aliqui casus, qui Petra mLrlfam 
ap;id Bracharenses venemionem conciliarunt. Inter alios unum 
seligam , ex quo et immensa Dei bonitas, et vis verborum Pe- 
tri possit agnosci. Civis quidam consceleratus , q-uem et arlia" 
deturpaverant vitia , et implacabile odium adversus propinquos 
suos incenderat , cum Petrum aliquoties audisset , rantum di- 
vini Numinis merum , et flagiciosae vire sux horrorem con- 
cepit , ut in concordiam ec consuetudinem cum suis , in gra- 
tiam et amicitiam cum Deo y facta confessione , redierit . Ma- 
gnam inde animi pacem assecutus decrevit ©mnibus adesse 
concionibus , ut se Deo pro aeceptis beneficiis grarum osren- 
deret , et in suscepto melioris virae proposito flrmarerur . 
Quadani die , dum Petrum de infinito Dei erga homines amo» 
re disserenrem. audir, conversus ad eum, qui sibi assidebat , 
mira dulcedine delibutus , harc ait : Ferreus sit , oportet , quem 
hsc hujus <viri uerba non flectant . Conticuit , his dicris: sed 
paulo posr conceptu-m ex Petri verbis. incendium iterum in 
hunc modum expressit : Nescio- quis ardor intimus <viscera' mea 
depascitur , ac me tacite absumit . Ut 'video , hc e?o morior . At~ 
4&e utinam <verum fiat ! Sane cor meum prz do-lore offensi Nu- 
minis cmnino tabescit , et spem habeo firmissimam , salvum 
me fore , // num mori mihi contingat . Protulit harc postrema 
verba voce jam fracra , nimiumque immutara facie, ut pro- 
xime acturus animam vidererur . Accurrunr aliqui , et inrer bra- 
chia semivivum excipiunt . Dum deporrarur in domum suam , 
oculos aperit, eosque in imagine Mariae Virginis , quae in con- 
spectu erar , ^rrenre defigit: nec plura jam locurus, rranquiJIe 
in eodem loco exspiravit . Inviderunr muiti felicem hujus ho- 
minis morrem , qux copiosani laudandi Deura materiern Bra- 
charensibus subministravir . 

Uirra vicenos dies posuerat Perrus in excolendrs civibus 
universis, cum ad privatos quosdam ccetus suani curam con- 
vertit . Clerum > et Virgines Deo dicatas , mukos item nobi- 



S 26 



Df Yiris Illnstrihus $. J. Lih. 7. 



les , ac religiosos viros commentationibus S. Ignatii tum ipse 
per se , tum etiam per socios exercuit . Nulli- demum peper- 
cit operx , ut omnes civium ordines {n suis quemque officiis 
instrueret , ad eaque perfecte adimplenda excitaret . Quod cum 
videret augustus ille Pontifex , magis in dies singulos gratula- 
batur sibi de adventu Petri , cujus virtutem , sapientiam , et 
indefessum laborandi studium passim apud suos magnifice col- 
laudabat . Nec verbis solum , sed factis etiam ostendit quanti 
eum faceret , abruptis gravissimis quibuscunque negotiis , ne un- 
quam aut concioni deesset , aut spiritualibus exercitiis . Voluit 
insuper Petrum , ejusque socios in excipiendis confessionibus 
adjuvare : videruntque cives , nescio majorine admiratione , 
quam gaudio, Excelsum Principem audiendis, instruendisque 
rudibus et pauperibus multas quotidie horas in humili sella 
perseverantem . Sed illud multorum lacrymas movit , quod post- 
modum humanissimus Prsesul effecit. Postquam Petrus in pub- 
lica detentos custodia , diligenti pr-aemissa instructione , cum 
Deo per confessionem piacularem conciliaverat, certum desi- 
gnabat diem , in quo divinam omnes perciperent Eucharistiam . 
In eum diem civium primores hortabatur , ut una vinctos il- 
los inviserent , et largiori reficerent cibo , sicque alios ad ea 
caritatis opera provocarent, qux Christus tanquam sibi prxs- 
tita repensurum esse promisit . Id Brachar* celebriori peractum 
est pompa . Prsecedebant quingenti minimum Ecclesiastici^ in 
quibus erant Canonici, et Curiones multi, qui ad e^ercitia 
S. Ignatii convenerant. Hos pone sequebatur Serenissin\us Ar- 
chiepiscopus , qui alienum a Celsitudine sua non duxit spor- 
tam refertam panibus in carcerem manu sua portare : quo ni- 
hil ad aliorum exemplum aut illustrius esse potuit, aut effi- 
cientius . Jam , qui animo ad pietatem erat adeo propenso , 
cum proposuisset ei Petrus erectionem Sodaiitatis in honorem 
SS. Cordis Jesu , non modo probavit , laudavitque consilium , 
sed primus in*eam voluit adscribi , primusque deinde fuit in 
his adimplendis , qux Sodalibus ad cukum divini Cordis erant 
injuncta . 

Quas Bracharac facta fuerat rerum in meliorem partem con- 
versio , magnum Petri desiderium in aliis regni urbibus excita- 
vit, eumque nonnulli Prxsules, ut ad se vemret, solicitarunt. 

Sed 



Fetrus Calatayndius . 



3>7 



Sed Bracharensis Antistes nullis aliorum precibus exorari po- 
tuit , ut virum ab se dimitteret , quem a Deo in salutem sui 
gregis singulari providentia concessum sibi fuisse agnoscebat . 
Misit ergo illum , ut idem in dicecesi faceret , quod fecerat in 
metropoli , abeuntemque amplioribus , quam antea dederat , 
facultatibus cumuiavit . Monuit etiam Vicarios , ut in locum , 
ubi Petrus consisteret , subjectos sibi popuJos convocarent : 
curarentque diligenter , ne uspiam Sacerdotum deessct copia , 
qui confessiones exciperent poenitentium : ac denique rerum 
omnium , qux in missionibus contigissent , accuratam sibi mit- 
terent narrationem . Praecipua quadam solicitudine Clerum hor- 
tatus est universum , ut ad eas urbes incunctanter accederent , 
ad quas singuli vocarentur, sacris commentationibus exer- 
cendi . 

His Hierarchx adhortationibus cum strenua Petri seduli- 
tas accessisset , magnus undique auditorum numerus conflue- 
bat , quem cum nullus templorum ambitus caperet , conciones 
habendx plerumque fuerunt sub dio ..Longum esset expeditio- 
nes sacras , earumque fructus , exercitia item spirituaiia , Cce- 
nobiorum reformationes , institutiones Congregationum , alia- 
que prxclara opera , quae Petrus per triennii spatium in ea 
dicecesi confecit , singula percensere . Hxc omnia diiigenter 
perscripta erant in narrationibus , quas Archipresbyteri jussu 
Prxsuiis confecerunt, quarum aliqux typis editx passim per 
Lusitaniam , et alibi cum admiratione legebantur . Enimvero 
animarum fames , oux Petro , ut ajebat ipse , viscera devora- 
bat , vires debiii suffecit corpori , ut vastissimum campum ma- 
gnis iaboribus proscinderet , sudoribus irrigaret , ac demum 
eradicatis zizaniorum germinibus , ad laetissimam compelleret 
ubertatem . Nec potuit eum ab incepto deterrere aut soiis ar- 
dor, aut frequentium imbrium molestia , vel difficultas itine- 
rum , qux s^pe nive contecta erant , ut constat ex annuis Lu- 
sitanix iiteris, in quibus multa de his Petri excur ionibus cum 
ejusdem insigni laude referuntur. Et quanquam Archiepisco* 
pus diiigenter providendum jusserat,ne quid ei unquam dees- 
set , in quibusdam tamen oppidis ob incoiarum egestatem ma- 
gna rerum omnium penuria laboravit . Verum haec , aliaque 
incommoda facile toleranda , irno etiam appetenda sibi vide- 

ban- 



3 2? De Viris Illustribus 5*./. tah. I. 



bantur , cum ct labori fructus optime responderet , et majora sui$ 
incommodis animarum essent emolumenta . Illi enim populi 
q-uo diutius cceleste pabulum esurierant , eo nunc excipiebant 
avidius , promptioresque inde animos desumebant ad ingredien- 
das recti , et honesti vias , in quas Petrus illos immittere co- 
nabatur. Is propterea erga Lusitanam gentem mirifice fuit af- 
fectus : et postquam ab ea discesserat , cum montes ilJos res- 
piceret , qui Gallxciam separant a Lusitania , in harc verba co- 
ram amico suo prorupit : Illa ego juga , *vel sola nixus arun* 
dine , hbentissime superarem , si liceret iterum ad Lusitanos 
rcverti : *vix enim credi fotest , quam ttberes tbi fructus diyini 
*usrbt semen protulerit . 

Inter innumeros , quos*ad meliorem frugem ibi reduxit , no« 
bilem feminam ab ipsis pene inferis mirabili modo revoca vit. 
Hxc diu vitam egerat cum innocentix, ac sanctimonix laude 
non exigua : Petrusq-ue ipse mter alios , quos ipsa de rebus 
animi sui consuluit , illius probaverat spiritum . Deinde vero , 
cum scelus nescio quod admisisset., bcllum ei Diabolus adeo 
infestum indixit , ut in extremam devenerit desperationem , 
tandemque hausto veneno mortem sibi consciscere deliberave- 
rit . Tribus inde leucis aberat tum Petrus , qui miserandum 
matronac casum , et insanissimum inferendae sibi necis consi- 
lium divinitus edoctus fuisse creditur- Cum ad aras summo 
mane operareuir , post elevationem Hostia: , ita reliquum sa- 
crificium praeter morem acceleravit , ut Joannes Carbajosa 
gravi aliquo incommodo oppressum eum fuisse pertimuerit . 
Quod eo magis sibi persuasit , cum Petrum , deposito sacri- 
ficali ornatu , sine mora discedentem e templo videt . Itaque 
solicite ad eum accurrens : SauV salvus es ? inquit . Salvus , 
ait ille . Ut quid ergo properas , gratiis Deo non persolutis ? 
Quoniam aliud quippiam urget, omni-noque opus est prope- 
rato . His dictis , festinus et absorto similis viam pedes arri- 
pit . Interea mulier illa , obstructis foribus , aconitum in pe- 
netrali miscebat domo, certa jam infelicem vitam cum infe- 
liciore morte commutare . Morriferum haustura poculum , il- 
lud trepidante manu tenebat , ac secum ipsa prae naturali hor- 
rore luctabatur, cum repente Petrus ingreditur. Ad inopina- 
tum ejus conspectum stupefacta mulier exclamat: Ah Pater ! 

huc 



Fetrus Calatayudius . 3 ? y 

huc sane aliquis adnjexit te Angelus , /// meam ab inferni fan- 
cibus animam liberares . Subito mentem aliam induta, veneni 
calicem projicit, seque ad Petri pedes prosternens, conscien- 
tia: sux vulnera , qux nimius ante pudor occuluerat, eidem 
palam ostendit . Et Petrus, postquam illi convenientem adhi- 
buit medicinam , ad susceptx missionis locum mature regredi- 
tur . Quo pacto senas illo mane leucas confecerit, cui debi- 
lior valetudo ne unam quidem pedibus facere permittebat , 
penitus ignoramus . Reliqua vero comperta nobis sunt ex tes~ 
timonio Joannis Carbajosx , cui deinde totius rei seriem ex- 
posuit eadem mulier , qux cautior in posterum , et constan- 
tior in Dei servitio permansit . 

Sed iilud fortasse quispiam non minus admiratione di- 
gnum existimet , Petrum sub ilio ccel-o, quod saluti sux ad- 
versum experiebatur , tantum laborum pondus tam longo tem- 
pore sustinuisse . Socium ejus Carbajosam , firmiore licet cor- 
pore praeditum , et item alium , qui eis subsidio venerat , cum 
jam viribus defecti essent , Superiores ad leviora ferenda cne- 
ra destinarunt . Et veriti , ne Petrus omnino succumberet , si 
diutius in his- locis tanta contentione laboraret , illum in suam 
Provinciam revocarunt , obtenta prius venia Serenissimi Ar- 
chiepiscopi . Ab hoc irnpetrari vix potuit, ut Petrum abire 
sineret , facta ei prius revertendi fide,cum primum , recuperatis 
viribus , per Moderatores licuisset . Hac habita facultate , an- 
no 1747 secessit in Ccilegium Monfortiense , ubi labore tan- 
tisper intermisso , ad pristinam valetudinem , qux tenuis sem* 
per erat , brevi restitutus est tempore . 

Vix dum in Gaiiaeciam regressus fuerat ex Lusitania , 
cum ilium ad se vocavit lilmus D. Joannes Baptista Ferre- 
rius, ut Lucensibus , quibus ipse prxerat , doctrime sux pabu- 
lum ii-pertiret . ^dfuit statim Petrus , qui prseciaros in ea ur- 
be fructus , et in vicinis eidem pagis coliegit . Idem deinde 
fecit ad Aquas caiidas ( Auriam aiii vocant ) unde Lucum re- 
versus est , ut adesset Episcopo Ferrerio , qui gravi oppressus 
fnfirmitate, iilum apud se habere voluit, donec animam Deo 
reddidit . In diuturno sui morbi decursu perspexit vir pru- 
dentissimus quanta esset Petri virtus , et sapientia , eamque sx- 
pe cum admiratione ccmmendavit . Petrus eriam , cui Prsesul 

/ t om- 



1 



De Virh Illustribtis S.J. Lih. I. 



omnes animi sinus non semel aperuit , nobilissimam ejus in- 
dolem , et egregias suspexit dotes , quas deinde meritis orna- 
vit laudibus , habita in illius obitu oratione funebri , in qua 
Joannem Ferrerium absolutum perfecti Prxsulis exemplar ex- 
hibuit ; eumque , inter alia , verum sapientiae antistitem , ho- 
minem Deo plenum , et veritatis oraculum appellavit . 

Luco venit Vallisoletum , ubi vertente jam sstate anni 
1748 sacram missionem inchoavit . Ex Academias menianis, 
qux in spatiosam S. Marire plateam despiciunt, populum ad 
audiendam Dei vocem accivit, ad eamque impigre sequendam 
excitavit . In illa sapientiae domo ( ut ajebat Illustrissimus Loa- 
zes, Academi* tum Rector,deinde Episcopus Palentinus ) quan- 
dam veluti arcem exstruxit, ex qua vitium tanta contentione 
oppugnavit, quanta decet Apostolicum ministerium , et audi- 
toribus classicum cecinit , ut arma capesserent pcenitenthe . 
Nullum reipublicx statum praetermisit , nullam conditionem 
hominum , cum tam multi in eam urbem conveniant , quin 
omnes officii commoneret . Mirabanturque viri etiam doctissi- 
mi solidum , et universale Petri magisterium , quo varias ac 
dissimiles auditorum classes erudiens , omnes pro ratione sui 
captus et muneris verbis quam aptissimis alloquebatur . Prxci- 
puam meruit laudem oratio , quam habuit ad Judices , cxte- 
rosque illius Curias ministros^ qui jubente Prxside convocati 
sunt in templum S. Ignatii, ut Petrum de recta justitix ad- 
ministratione dicentem audirent . Non defuit unus , aut alter, 
qui Petri doctrinam vel rigidam , vel a recepto jam usu ab- 
horrentem existimavit . Sed plerisque ita placuit , ut urgente 
Prxside typis edenda fuerit , quo possent ministri regii viam 
nosse tutissimam , quam in jure dicundo. sequerentur . Alum- 
nos etiam Collegii majoris S. Crucis gravissima exhortatione 
privatim admonuit (quod et Salmanticae pariter fecerat ) quid eos 
in arrcpto vitae cursu tenere , quid item vitare oporteret . Ma- 
tronas ad invisendum aegrotantes in Nosocomio feminas, eis- 
que ministrandum epulas ita permovit , ut constanter in eo 
pietatis opere perseveraverint . Ejus denique labor fructuosis- 
simus in ea urbe fuit, multisque gravissimorum virorum lau- 
dibus commendatus 

Ut fidem solveret 3 quam Archiepiscopo Bracharensi ob- 

liga- 



Fetruf CalatayttdlHS , 3 ? 1 

ligaverat, ad eum hoc in<o anno redire constituit. Jamque 
itcr ceperat , cum valetudinis incommodis solito gravius op- 
pressus , Asturicas coactus est sistere . Hic decumbentem Epis- 
copus, aliique rogabant cives, ut relicta Lusitania , cujus ccelum 
insalubre sibi esse jam senserat , conatus suos in alia Hispa- 
nix regna converteret . Sed hoc ille , nec datse fidei , nec suis 
convenire votis respondit . Mens quippe erat , postquam Bra- 
charx dicecesim omnem percurrisset , Conimbricam , et Ulys- 
siponem, aliasque adire urbes,in quibus et se expeti sciebat, 
et uberrimos sperabat fructus ex Lusitanorum dodlitate , quam 
in prima ad eos profectione perspexerat . Itaque , cum melius- 
cule habuit , iter in eam provinciam instituit, quam intra Du- 
rmm et Mmium vocant : ibique ad Villam regiam Serenissi- 
mum reperit Archiepiscopum , qui dicecesim eo tempore obi- 
bat . Hic Petrum , summo exceptum gaudio , tandiu sufs in 
xdibus manere jussit, dum perfectius ex recenti morbo, et 
magnis itinerum molestiis reficeretur . Multa interim cum eo 
contulit de ratione lustrandse diceceseos , multaque de consi' 
lio ejus constituit , quae ad optimum Ecclesiae sux regimen 
spectabant . Post dies aliquot instanter rogavit Petrus , ut ifi 
pagos , et oppida suo functurus munere mitteretur . Sed Prae- 
sul noluit ei , quippe nondum viribus confirmato , tantum 
onus imponere. Permisit tamen, ut illius provincix Clerum , 
quem Villam regiam advocavit, spiritalibus instrueret exerci- 
tiis . Qux , cum major esset Clericorum numerus , quam ut 
simul omnes convenire possent, semel et iterum proponen- 
da fuerunt ; proindeque vicenos in utilissimo opere dies in- 
sumpsit . 

His peractis , longius permissus est progredi , et rigente 
•jam bruma , in oppido Provesende initium suae dedit pr^di- 
cationi, qux in solemniis Apostoli Thomae inchoata, felicissi- 
mum sub ejusdem auspiciis progressum habuit, et finem . Con- 
fitentium numerus adeo incomparabiiis , ut Sacerdotes facile 
sexaginta , qui quotidie pro sacro tribunali sedebant , expe-^ 
diendis omnibus segre sufficerent : magna pecuniac vis ad eos 
revoluta, quibus per injuriam ablata fuerat : anteactar vitac 
scelera voluntariis , publicisque suppliciis a multis expiata . 
Quidam tamen repertus est illic , qui ab impune vitae so> 



$ 1 1 D? Vms lllustribus S. J. Lib. I, 

dibus non nisi portento quodam fuit avertendus . Pergebat 
is per oflfusas noctis tenebras in meretricis domum, cu:n il- 
lum molossus ingens invasit , qui dejectum ad terram , veste- 
que ferociter apprehensum , hac illac raptare coepit, et mi- 
serabiliter divexare . Divinam in tanto discrimine precatus 
opem , promptiorem quam pro meritis sensit . Illico dimisit 
eum canis, qui tamen ad ipsius latus , tanquam prxdx immi- 
nens, minaci rictu permansit . Eodem tempore proxime ads- 
tantem vidit Petrum Calatayudium , qui depravatos ejus mo- 
res coarguens , extremum illi supplicium , nisi resiperet , mi- 
nabatur . Promisit ille novam ordiri vitam : et Petrus , abac- 
ta prius bestia , qux propere aufugit, ipse quoque subito absces- 
sit. Tum vehementer pavidus , maleque mulcatus homo ille 
in domum suam rediit : et post lucis exortum venit ad Con- 
fessarium , cui primum horribiles illius noctis casus , deinde 
sua cum lacrymis retexit crimina , hinc Dei misericordiam , 
inde merita extollens Petri, per quem Deus illum ab immi- 
nenti eripuerat exitio . 

Relicto Provesende , Murzam in provincia Transmonta- 
na profectus est , ut in ea quoque sementem spargeret Evan- 
gelicam . Sed antequam iter iilud absolveret , ischiade perten- 
tari ccepit adeo pertinaci , ut omnem medicae artis industri- 
am , quas Prxsulis jussu sedulo fuit adhibita , prorsus eluse- 
rit. Tertium jam mensem ab exercitio sui muneris ob eam 
cessaverat invaletudinem , cum decrevit regionem illam dese- 
rere , in qua pro votis Iaborare non posset . Archiepiscopus, 
quamvis id ferret xgerrime , potiorem salutis ejus rationem 
habendam esse ratus, ei tandem abire permisit. Secum tamen 
retinuit Josephum Zuecum , qui Petrum in secunda illa expe- 
ditione Lusitana comitabatur. Is novem ipsos annos, quibus 
Prxsuli superfuit vita, strenuam in ea dicecesi operam cum 
adhibito sibi socio collocavit . Petrus vero in proximum Mon- 
tis regii CoIIegium delatus, multos hic mansic dies , antequam 
afilictam reficeret valetudinem . 

Sub extremum anni i74c?,canfirmatis aliquantum viribus, 
nonnullas Calagurritanae dicecesis adivit urbes , in quas , ju- 
bente Prxsule , amplius quatuor mille vin Ecclesiastici con- 
venerunt , ut exercitia S. Ignatii sub Petri ductu peragerent. 

Sanc- 



Fetr/is CaUtdyudius . 333 

Sanctirlcatis autem co modo Pastoribus , mirum quantum in- 
de commodum gregi provenerit universo . Hinc enim erTec- 
tum est , ut et frequentius ad chrstianx doctrinx pascua com- 
p^lleretur, et mentalis orationis usu introducto , saluberrimas 
hauriret aquas de fontibus Salvatoris . Ad augendum etiam il- 
lius Ecclesix splendorem , sublatis qux pridem obrepserant 
abusionibus , haud modicum juvit Petri sententia, quam tum 
breviter adumbratam , deinde latius exposuit in dissertatione 
ilia , quam edidit , De confsrendis Beneficiis Vatrimonialibus . 
Cujus doctrinam cum probasset Episcopus , brevi dicecesis il- 
la doetis et idoneis aucta fuit sacrorum Ministris . 

Non multo post in Aragoniam pertransiit , ubi eum ex 
Lusitania reducem nonnulli Prxsules apud se habere vehemen- 
ter optabant . Ac primum Cxsaraugustam veniens , ante om- 
nia Clerum urbanum , magnamque dicecesani partem , qui ad 
eam urbem accessit , sacris meditationibus, et opportunis allo- 
quiis induxit , ut abjectis secularibus curis, omnem in Dei 
servitium converteret solicitudinem . Multaque post sacrum il- 
lum secessum visa sunt in multis vitx sanctioris exempla lu- 
culenta . Deinde cxteros cives contentiore dicendi genere ad 
pcenitendum sic excitavit, ut magna esset velut mare contri- 
tio populi : quod apparebat ex largissimis , quas fundebant la- 
crymis , et acerbis macerationibus corporis , quas diu pro luen- 
dis culpis usurparunt . Ostendit hic Petrus , quantum a confi- 
denti animo abesset , insignis humilitatis edito documento . 
Quandam acriter reprehenderat consuetudinem , qux apud ju- 
ventutem non sine multorum orTensione invaluerat : eique tan- 
dem , quippe ni riium ab decoro abhorrenti , peccati mortalis 
notam mussit. Id usque adeo aliquibus displicuit , ut Petrum 
in circulis invidiose criminarentur . Ipse vero , ut o.mnibus sa- 
thfaceret , quxstionem iilam Acidemix Th^ologis, et juris 
Pontificii peritis dirimendam proposuit , illud aperte professus : 
non alio, quam indagnndx veritatis studio se daci, <uamque 
sententiam non gravate r^voc.it iru n , si ea Doctoribas mmi- 
me probaretur. Sed illi , re consulta , atque explorata , Petri 
doctrinam suis confirmarunt sunragiis. Quod cum Petrus e 
suggestu simpliciter exposuisset , o jtrectatorum s'"luerunt lin- 
gu.«, qux parientiam ejus , quamvis m^itu.n exercitam , ab- 

rum- 



3 g 4 Z)^ Pafr/r Wustr&us S* /. Z/&. I. 

rumpere non potuerant . Ob hoc , aliaque virtutum exempla 
non minorem sanctitatis, quam sapientiat opinionem obtinuit. 
Populus sedem illam , quam ad audiendas poenitentium confes- 
siones occupaverat , in frusta concidit , multique legerunt as~ 
sulas , quas religiose sibi reservarunt . Nec solum apud popu- 
lum , sed apud gravissimos quosque cives vir sanctus audiebat, 
qui nihil prarter Deum, et animarum salutem anhelaret . II* 
lustrissimus Archiepiscopus D. Franciscus Annoa non dubita- 
vit Petrum cum Apostolo conferre ob ardentem illius zelum, 
et Hifatigabilem solicitudinem , qua verbi divini panem dispen- 
sabat non in persuasibilibus humana sapientia ^verbis , sed in os- 
tensione spiritus , et <virtutis . Tantamque venerationem erga il- 
lum exhibuit, ut non semel eodem poculo, quo Petrus ute- 
batur , poturn sibi jusserit ministrari . jam discessuro certam 
misit pecuniz summam , quam cum omnino recusasset , alia 
ei donavit munera , instanti prece addita, ne illa recipere gra- 
varetur. Accepit hxc Petrus, sed inter eos , quos ministe- 
rii participes et adjutores habuit, sibi nihil assumens, omnia 
divisit . 

Caesaraugusta Turiasonem adiit , quo vocaverat eum Epis- 
copus, ut de gravissimis rebus , quae tum occurrebant, con- 
silium ejus exquireret. Inde Terulium rediit, ubi animos ad 
recipienda salutis monita reperit paratissimos . In Clero post 
peracta spiritus exercitia , quas in diversis per dioecesim locis 
tradita sunt, ne quis difficultatem itineris excusaret ; ea mo- 
rum integritas elucebat , ut populus vehementiori studio Petri 
culturam expeteret . Hanc Terulii cives per dies viginti qua- 
tuor magna cum aviditate , parique fructu exceperunt . Neque 
aliquem sano corpore in ea urbe (uisse constat,qui aures di- 
centi Petro non priEstiterit : quin etiam aegroti aliquot , et im- 
pediti., cum sua non possent, aliorum opera deportati sunt 
in concionem . Multi etiam advenerunt ex circumjectis oppi- 
dis , in quorum aliquo pueri cum dejerantem hominem audi- 
vissent, eum subito circumsteterunt, et ad imprimendum ter- 
xx osculum , prout a Petro edocti fuerant , hortabantur . Sed 
ille incensus ira , pueros educto pugione insectatur . Hi fu- 
gam arripiunt , sed inter fugiendum , ldentidem clamant : Viuat 
Jesus , et tu esculum fge tcrra . Dum furens homo acrius in- 

se- 



Tetrris Calatayndins .. 33 5 

sequitur parvulos , sed optimos consiliatores , in lapidem of- 
fendit, et pronus concidens, pugione suo linguam sibi trans- 
fixk . 

Alias Aragoniac urbes , cum ubique expeteretur , libenter 
adiisset Petrus , nisi eum inde gravis momenti negotia revo- 
eassent . Burgensis Archiepiscopus D. Joannes Guillenius mul- 
tis egerat, ut illum ad se adduceret, ejusque opera et consi» 
liis inter lustrandam dioecesim uteretur : eumque tandem ob- 
tinuit per xstatem 1752. Sed paulo post , aegrotante Guille- 
nio, Toletum profectus est ad instantes preces Archiepiscopi 
Pharsalix , qui dioecesim illam administrabat pro Ludovico 
Borbonio Principe, Cardinali , et Archiepiscopo Toletano . In 
ta urbe , in qua et majestas templi , et Cleri dignitas , et am- 
plitudo civium est maxima , zelum suum ita Petrus explicuit, 
ut omnibus cumulate satisfecerit . Gravissimum illum Clerum 
per mentales dierum decem exercitationes , quas in Asceterio 
Societatis habitx sunt, ad omnero morum ornatum, et pieta- 
tis cultum excitavit. Magno interim cives* flagrabant desiderio 
iliius audiendi viri , cujus prxdicationis fructum foecundissi- 
mum ubique fuisse non ignorabant . Itaque cum publice dice- 
re incepit, tanto studio et constantia fuit auditus, ut ad ter- 
tium , quartumve diem in plateam prodeundum fuent e tem- 
plo maximo , cujus spatiosi fines tot excipiendis auditoribus 
nimis erant angusti . Neque ulla per urbeni visa fuit mercato- 
rum, aut opilicum taberna , quse concionis tempore non es- 
set occlusa .^Sacer Canonicorum Senatus Decanum suum Ex- 
cellentissimum D. L udovicum de Corduba designaverat , ut 
quxcunque ad secundandam Petri missionem opportuna vide- 
rentur , ipse decerneret, peragendaque curaret . Is , cum vi- 
d-H*et , quantam in populo compunctionem , et poenitentiae stu- 
dium Petri verba excitassent , xquissimum esse censuit, ut 
Clerus etiam ad communem omnium acdificationem aliquod 
piaculare specimen exhiberet. Indicta igitur publica suppiica- 
tione , quadringenti convenerunt viri Ecclesiastici , qui lugu- 
bri ac pcenali habitu procedentes , animi contritionem saluta- 
ri quodam mcerore ostendebant ipsi , et eandem aspectantibus 
inspirabant . Medius illorum ibat Petrus , aptissimas ex inter- 
vallo sententias mgeminans super doloribus , quos in Christi 

ne- 



$ 1 6 De Viris lllustribus S. J. Lib. I. 

nece pertulit mcestissima illius Mater, cujus imaginem Cano- 
nici deportabant . Duas etiam in supplicationis decursu oratio- 
nes habuit de cultu Mariae Virginis : breves illas quidem , sed 
iis doctrinx luminibus , tantoque pietatis succo respersas , ut 
eas summa cum admiratione, ac voluptate sapientissimi audi- 
tores exceperint . 

Dum Petrus in ea urbe trahendis ad Deum hominibus 
indefesso incumbit studio , quam intime adhxreret ipse Deo, 
licuit Sacerdoti cuidam agnoscere . Is ad invisendum illum in- 
gressus, cum nullum salutanti sibi responsum reddidisset , cu- 
riosius in ejus faciem flxit obtutum: viditque Petrum sereno 
quidem,et placido vultu ; sed oculis quantum potis erat aper- 
tis , immoteque defixis in Crucifixi imagine , quae ante ipsum 
pendebat in pariete . Ter illum , aut quater elata compellat 
voce ; nulloque accepto responso , minime dubitavit, quin Pe- 
trus per excessum mentis ab externis abalienatus sensibus, in 
altissimam demersus esset contemplationem . Disccssit itaque 
ab eo , ut divinis sine interpellatore frui posset amplexibus. 
Sed paulo post , mutata sententia , ad Petrum rediit , quem 
immotum eodem manentem situ jucundissime intuebatur . Ille 
tandem in se reversus, Sacerdotem , quem antea non sense- 
rat, tanquam recens advenientem excepit , cum eoque ccepit 
colloqui perhumaniter . Existimabat autem Sacerdos, Petri 
ecstasim non sine divino nutu innotuisse , ut illius consta- 
ret meritum , qui Dei gloriam tanto studio susceperat pro- 
movendam . 

Copiosi Toletanx missionis fructus , cum alibi multorum 
literis vulgarentur , Petrum licet invitum in Matritensem Cu- 
riam compulerunt. Voluit enim Ludovicus Cardinalis Borbo- 
nius ^ ut eam adeo prxeipuam sux dicecesis par*em Petrus 
etiam excoleret , per quem sciebat mirabiles animorum con- 
versiones Toleti contigisse . Cum primum Matritum venit , mul- 
ti eum Proceres , et Ministri regii , aliique viri nobiles ma- 
gnis honoris et benevolentiae significationibus inviserunt . Quod 
cum videret Petri socius, cui notus erat ejus ab Aulx stre- 
pitu aversus animus, illi per jocum dixi: : Vide, quo te mo- 
do Matritum exceperit , qui tantopere Matritum venire re- 
pugnabas . Cui Petrus serio respondit : Apagc te tnm istis 



Tetrus Calatayndius . g 37 

ineptiis \ jam enim multi sunt anni , r«w tettHni honorem om- 
nem , ^ gloriam ad Jesu Cbristi pedes ahjeci . Paucis posc 
adventum diebus Clerum ad spiritualia exercitia convocavit in 
Professorum domum , ad quam Episcopi aliqui , multi Ca- 
pellani Regis , et Parochi, aliique complures Clerici Matri- 
tenses ad duo millia convenerunt . Horum plurimi quodam 
die publicum adiere carcerem , ut vinctos inviserent , et so- 
Jarentur, ciboque reficerent abundantiore . Inter eundum , pra:- 
clarum pietatis, et modestiae exemplum circum undique afrlu- 
enti popuJo reddiderunt : facto quippe agmine ordinatissimo , 
Rosarium B. V. recitabant , ollasque , saccos , aut corbes , qui- 
bus immissa erant cibaria, ipsi Episcopi , aliique honoratissi- 
mi Sacerdotes per vices deferebant . Peractis exercitiis, fes- 
tum solemni ritu celebrarunt Sanctissimo Cordi Jesu , cujus 
inaestimabilem erga homines caritatem Petrus luculenta oratio- 
ne demonstravit . Imminentibus jam infestae caniculse ardori- 
bus , qui habendis concionibus parum erant cpportuni, vi- 
sum est eas usque ad autumnum differre. Interea Petrus Se- 
goviam concessit, indeque ad Palatium S. Ildephonsi pertran- 
siit, ut Regium Cardinalem Ludovicum salutaret , qui plu- 
rimas ei gratias egit pro laboribus , quos Toleti , et Matri* 
ti susceperat cum ingtnti creditarum sibi ovium emolu- 
mento . 

Ineunre autumno anni 175^ Matritum rediit , et in sacra 
aede Collegii Imperialis orationes habere ccepit magna cum audi- 
torum frequentia , et utilitate . Cum jam inde a primis diebus 
multo doctrinae , et auctoritatis pondere scenicos improbasset 
ludos , Rex Catholicus Ferdinandus VI voluit , jussit , dum 
Petrus Matriti concionaretur , theatrum conticescere . Deinde- 
que Regio edicto muita sunt praescripta , qux in exhibendis, 
spectandisque comcediis tenenda^erant , lit ea corrigerentur , 
quae Petrus maxime reprehenderat . Biduum etiam per duas 
continenter horas accerrime declamavit contra impia Sophis- 
tarum hujus aevi dogmata , qui prsepostera philosophandi ratio- 
ne , et impotenti scnbendi libidine nimiam opinandi , agendi- 
que licentiam lectoribus parum cautis instillare non cessant . 
Argumenti novitas , et opportunitas disertissimos quosque 
ad audiendum vehen:entius exacuit : meritoque suspexerunt 

« U Ct 



De Virh Tllustrihus J. Lih. L 



et nervosi vim Oratoris , qua improba Pseudophiiosopho* 
rum placita confutavit , et conjunctam eruditioni sapien- 
tiam , qua docuit, rationis fideique principia aptissime inter 
ipsa convenire . His , aliisque consueris orationibus , quae per 
tricenos circiter dies habitx fuerunt, Matritenses ad corrigen- 
da vitae superioris errata mirabiliter flexit : totque inde con- 
fessionum , et consultationum exorti sunt fluctus , ut Petrus 
ipse , licet id genus occupationibus callum jam obduxisset, 
Matriti tamen subvereri coeperit,ne suus dissiparetur spiritus, 
cum in tanta negotiorum mole vix ullum agendi cum Deo 
reliquum sibi esset spatium : quem ille timorem socio suo pa- 
ri cum humilitate , atque animi dolore significavk . 

Postquam orationes habuit ad populum, Magnatibus, et 
Nobiiibus utriusque sexus exercitia S. Ignatii per dies unde- 
cim commentanda proposuit, additis quotidie utilissimis instruc- 
tionibus y in quibus egit de oflkiis Equitum , et Aulicorum . 
Indeque fructus extitit cumulatissimus non singulorum modo, 
sed familiarum etiam ? universxque reipubiicx . Prseterea in 
Hospitio pauperum , et in domo corrigendis mulierculis desti- 
nata catecheses habuit , et exhortationes, quibus omnes ad ex- 
pianda confessione peccata , et altaris percipienda mysteria com- 
paravit. Alia denique omnibus, quotquot adesse voluerunt 9 
spiritualia tradidit exercitia , e quibus ortum habuit nobilissi- 
ma xque y atque utilissima Congregatio , sub titulo Matris Sanc- 
tissimac Luminis erecta , quas deinde a Patribus Toletanis se- 
dulo exculta, piurimum juvit ad fovendum pietatis ardorem y 
quem Petrus excitaverat . Is autem dum publicis privatisque 
consiiiis rem divinam ubique promovendam curabat, ab hu- 
manarum appetitione rerum animum exhibuit longe abhorren- 
tem . Cogitabat supremi- Senatus Gubernator deSacerdotio quo- 
dam in Petri nepotem conferendo : jamque super ea re Con- 
siiiarios Regis fecerat admoneri. Sed quoniam ibi tum Petrus 
aderat , xquissimum visum est, ut ipse quoque apud eosdem 
aliquam adderet pro suo nepote commendationem . Id ilie om- 
nino recusavit efficere: soiumque ad ireratas amicorum obtes- 
tationes, qui notam inurbanitatis objiciendam sibi esse assere- 
bant , acgerrime tandem adduci potuit, ut Confessarium Re- 
gis aiioqueretur, atque unum de Consiiiariis sibi famiiiarissi- 

mum . 



Fetrus CalatayudiHS • 3*r> 

mum . Kunc oravit suppliciter, ut se apud cxteros excusarer , 
cum ipse non ideo Matritum adrisset , ut sua , suorumve lu- 
cra quasrerct temporalia . 

Cum ibi satis jam ministerio suo fecisset , Segoviam re- 
gressus est , ubi eum Illustrissimus Murillus expectabat, ut sux 
dicecesis Clerum per xternorum meditationes ad perfectioniy 
studium acccnderet, deindcque in urbe prxdicaret . Hic mui- 
ta movit infernus hostis, ut divini verbi promulgationem vel 
penitus impediret , vel jam inceptam perturbaret. SedPetrus, 
qui saepe jam viderat , lxtiorem ibi messem exsurgere , ubi ma- 
jor seminandi praecesserat difficultas, Dei fretus auxiiio, por- 
ro pergendum duxit . Ad praestitutam diem in urbem proces- 
sit , ac pratferente Episcopo Christi signum in cruce trajecti, 
cives ad excipiendum a^ternas vitx pabulum , quod eis afTere- 
bat , adco ferventer et apposite invitavit, ut cx iis nemo jam 
hiscere auderet , qui prius omnia tentaverant , ne Petrus intra 
sua mcenia concionaretur . Deinde cum in platea S.pauliora- 
tionem haberet de praefinito peccatis numero, auditorum ain 
qui primum submisse gemere et lamentari , tum vocem tolie- 
re , postremo dracmies , et ursos , ct in-cendium inconditis cia- 
moribus iterare . Hinc terror undique sparsus , qui plerosque 
in fugam dedit adeo pnecipitem , ut alii alios prosternerent ,et 
concuicarent . Ncnnulli Sacerdotes , ut dissipatam concione-m 
revccarent , ad viarum capita processerunt , ubi cives conster- 
nati n bstiterant , visorum exitum expectantes . Rogati , quid 
eos ad fugam compulisset ? alii sjevissimas vidisse feras ajebant 3 
quae stragem undique minabantur : alii, Daemones aspexisse 
cum ardentibus taedis incedentes: ahi denique , fragorem quen- 
dam insohtum persensisse , formidabilemque strepitum , tanquam 
curruum , et bestiarum magno cum impetu irruentium . Sed ad* 
moniti a Sacerdotibus , h«ec omnia Diaboli esse terriculamen- 
ta , quibus eos ab audiendis Dei verbis avertere conabatur , fa- 
cile reducti sunt in plateam , ubi Petrus , cum jam omnis tu- 
n.uhuatio resedisset , majori cum auditorum fructu orationem 
suam absolvit. Paucis post diebus,cum ibidem verba faceret , 
lux quardam visa est in stellsc modum splendens , quie moeli- 
ce supra concionis lccum suspensa , rapido pertransiit cursu , 
et subito evgnuit.Alia insuper apparuerunt ph3tnomena , oua: 

si 



5 $0 De Viris Ulustribus $. J. Lib. I. 

si minus naturx vires excesserint, ex loci certe ac temporis 
adjunctis id effecerunt , ut Oratoris verbis magnum pondus ad- 
diderint ad auditorum animos salutariter percellendos . Hinc 
et austerioris paenitentiae opera passim exercita , et insociabiles 
ante paces compositae , et inique parta juste redhibita , et mul- 
ta alia praeclare sunt gesta , qux novam rerum faciem indu- 
xerunt . 

Hsec omnia cum in proximam S. Tldephonsi Villam mui- 
torum sermonibus perferrentur, ad aures etiam Reginse Eli- 
sabethae , quae post obitum Philippi V Conjugis sedem ibi fi- 
xerat, pervenerunt. Conrinuo Segoviam misit, qui Petro suis 
verbis significaret , pergratum sibi facturum , si ad regiam il- 
lam sedem accederet, in eaque missionis su<e munere funge* 
retur: eumque deinde advenientem perhumaniter et reveren- 
ter excepit. Petri tamen adventus non omnibus perinde gra- 
tus fuit, ac Reginse. Cum enim ab ea discessisset , nuilus si- 
bi locus concedebatur , qui habendis concionibus esset idone- 
us . Hoc ille ut amoveret obstaculum , tribus secum adductis 
Sacerdotibus, in domum cujusdam Aulici recta contendit , qui 
difficultatem iilam vel fovebat ipse , vel certe,si serio veilet, 
facillime superaret. Ad colloquium admissus,ea sermonis gra- 
vitate , atque animi constantia illum fuit allocutus, ut homini hae- 
reret aqua , et penitus exalbesceret . Exinde cessarunt opposi- 
tiones , et Petrus opportunum concioni locum invenit . In eo 
per dies plurimos ad detestanda commissa, novamque vita: ra- 
tionem instituendam ita suos induxit auditores, ut ipse tan- 
tam animorum commotionem nusquam se vidisse fateretur. 
Nobilissimi viri , qui conspicua vel civilia, vel militaria mu- 
nera obibant , gravia de se supplicia sumere visi sunt . Om- 
ni quippe deposito fastu,et vilioribus induti vestibus, velata- 
que facic procedentes , rigidis sua corpora flagellis cruentabant, 
et genibus in templorum atriis subnixi, magnis gemitibus di- 
vinam implorabant miscricordiam . Sed illud longe fuit maxi- 
mum , quod sublatis vitiarum irritamentis , ingestum virtutum 
semen aitas in auditorum cordibus egit radices, et copiosum 
in diuturna tempora reddidit fructum. 

Ut felicius Petri ccepta procederent, pia Reginae solicitu- 
do plurimum juvit.Nam et Aulicos admonuit, jucundis^imum 

si- 



fetrus Calatayudiut . 341 

sibi fore , si omnes dicenti Petro aures prtberent; et Horto- 
rum operas tribus quotidie horis cessare jussit , ut concioni- 
bus interessent , nulla facta propterea pactae mercedis im- 
minutione . Ipsa etiam aliquoties Petrum advocabat , ut con- 
silium ab eo peteret, ac de rebus animi sui conferret . Roga- 
vit illum aliquando,ut sui coram Deo meminisset , quippe jam 
ad vitae metam propinquabat . Cui Petrus : Faciam , inquit , //• 
henter . Et sane Hifpaniarum Reginam maxime decet mortem co- 
gitatione pr&ciperc , et Regem Regum hnmiliter reuereri . Qjx 
Petri verba Regine animo ita insederunt , ut ea frequenter 
umrparet, qjoties aliquod pietatis opus aggrediebatur . Praete- 
rca , cum audisset , aliqua sibi reddi , quae injuste ablata fue- 
rant, quidquid ad eam diem e Palatio sublatum furtive fuis- 
set, liberaliter condonavit: quod etiam imitatus est Ludovicus 
Reginae filius, idemque deinde Proceres effecerunt . Petro in- 
super profectionem jam adornanti auri summam misit non exi- 
guam , quam ille nuJlis precibus adductus est ut acciperet . Ne- 
que inde in uliam , ut multi susnicabantur , Regin^ otfensio- 
nem incurrit, quae potius pro singulari sua prudentia integri- 
tatem viri collaudavit . Et cum resciisset postmodum , Petri nep- 
tem ab induendo religioso habitu facultatum angustiis retarda- 
ri , eidem dotis donavit nomine , quae patruus habere sibi no- 
luerat . Denique Sacerdotem illum large munerata est , qui 
domi sux Petrum exceperat, cum is oblatas e regia mensa da- 
pes pan constantia recusasset . Quibus , aliisque rebus cum exi- 
mix probitatis prarbuisset specimen, magnam sibi benevolen- 
tiam conciliavit et gratiam . 

Abulam deinde veniens,cum ingenti veneratione civium , 
quorum multi ex omni ordine obviam ei processerunt , fuit 
exceptus : et ingressus hic felix exitum habuit multo felicio- 
rem . Ad Petri voces tantus placandi Numinis exarsit ardor , 
ut non viri solum , sed pueri quoque flagris se publice caede- 
rent, et mulieres intra domos graves sibi poenas infligerent : 
niagnus aversae pecunise numerus ad eos rediit , quibus jure de- 
bebatur : multa dissidmtium paria in mutuam concordiam re- 
vocata : multoque plures dissociati sunt , quorum amicitia sanc- 
tissimis Dii legibus repugnabat. Quo in genere illud peculia* 
ri dignum narratione memoratur. Feminam,qu£ ad Petri pe- 



342 De Viris Xllustrihns 5*. J. Lib. I. 

des accessit, nulla is ratione potuit inducere, ut peccandi pe- 
riculum amoveret , quod domi sux fovebat sponte . Et quo- 
niam aliud obtinere non potuit, quandam ilJi christianam ve- 
ritatem proposuit, cjuam tacita cogitatione ruminaret . 'Haec al» 
te quidem infixa est ejm menti, ut aliquando nec cibum su- 
me^re, nec somnum conciliare potuerit; sed in retinenda suae 
ruinae occasione nihilo minus perseverabat. Post non multos 
dies Petrum videt ad se intempesta nocte ingredientem , qui 
objecra sibi Crucifixi imagine,quam ferebat , multis eam hor- 
tatur, ut quantocyus ofFendiculum e medio tollat, et ad poe* 
nitentiae Sacramentum accedat : si secus faxit , gravissimas ei 
minas intentat. His mulier conterrita , quidquid suadebatur, 
effecturam promisit : maneque consurgens , primum peccati sui 
fomitem expulit, deinde confecta lacrymis venit ad Confes- 
sarium, cui peccata sua, et mirabilem Petri in domum suam 
ingressum exposuit. Contendebatque ab eo magnis precibus, 
ut rem omnem , ne suo quidem dissimulato nomine , palam 
vulgaret, ut et Domini misericordiam , et Servi sui meritum 
omnes agnoscerent , ipsaque aliquam pro sceleribus suis Deo 
xedderet satisfactionera . 

Clerum Abulensem ad tenendam Ecclesiasticse disciplina: 
formam per divinarum rerum commentationes instituit. Aderat 
Jiis Episcopus, qui Petri fervorem admiratus 5 quodam die ad 
^Collegii Rectorem conversus : Hic horro , ait,totus constat spi- 
ritu .. Cui Rector: Atqui hoc tibi confirmare possum , Petrum 
costrum jam biduum laborare febri, neque aliud per hos gus- 
tasse dies , quam simplicem potionem chocolati , juris autem du- 
plicem . Ad haec Pr&sul vehememius obstupuit: multique alii 
prodigio simillimum reputabant , hominem ea corporis infirmi- 
tate, cibique parsimonia tantam in dicendo contentionem , et 
in agendo constantiam exhibere . In Cccnobiis etiam sacrarum 
Virginum pias meditationes exposuit , quae in S. Mariae de Gra- 
tia , ubi contra eas initio repugnatum fuerat , ut deinceps quo- 
tannis fierent , decretum est omnium calculis.. In urbe Maria- 
nam aperuit Schoiam , quam deinde singulari animorum com- 
modo et viri, et femins frequentarunt . Ob fiaec , et alia^ quac 
ad utilitatem civium maximam pertinebant, Senatus, Populus- 
que Abulensis, in quo loco pro conaone Petrus dixerat, sta- 

tuam 



Tctrut Calatayudius . 



343 



tuam xre publico posuit B. Virgini de Columna , inscriptio- 
nemque in stylobata fecit incidi , qax posteros de Petri erga 
rempublicam meritis admoneret . 

Dum Abulae morabatur, quidam illius CoIIegii Socius, 
cum Petrum per ambulacrum incedentem proxime sequeretur, 
hec inierim cum animo suo volvebat tacitus: Hic enimvero vir 
justus, et sanctus est: utinam aliquid de illius spiritu Deus mi- 
hi concesserit .' Et quasi speraret voti sui compotem fore,siPe- 
tri vestigia premeret , caepit de industria gressum ibidem figere, 
ubi suos ilie ponebat pedes . Tum Petrus severo vultu ad eum 
repente conversus : Qnid agis ? inquit . Nostrarum obseruantia 
ie*um ea demum est njta , quam Deus a te calcari desiderat . 
Haesit ad hxc conterritus ille alter , nec prorsus aliquid ei subiit, 
quod in praesentia responderet : sed in prseconcepta de sancti- 
rate Petri opinione majorem inde in modum fuit confirmatus . 

Arevalum , et ©ropesam , quae pnecipua sunt Abulensis 
dicecesis oppida , sacris etiam ministenis erudivit . Dum Areva- 
li numerosum Clerum solitis S. Ignatii medita f ionibus exerce- 
bat , non defuit, qui multa procaciter contra sancta illa vome- 
ret exercitia. Sed is non seras , nec sane leves persolvit male- 
dicentiae suae pcenas . Paucos intra dies acuta correptus febri , 
neque ullis Sacramentorum praesidiis commumtus , vitam ni- 
mium miserando modo finivit . Oropesae , cum ad pnedican- 
dum , duobus stipatus Clericis, quodam die procederet , femi- 
nam in vestibulo sux domus sedentem vidit, eique dixit : Non- 
ne satius tibi foret aliorum exempla sequi , quos vides ad con- 
cionem properare ? Cui mulier : Id ego , Pater , vehementer 
cupio , atque ut praestare possim , suppliciter a Deo peto . Sed 
pedibus debilitata , gressum facere omnino non valeo : ideo- 
que vicinos rogavi meos , ut ad concionis locum in hac me 
sella portarent ; qui tamen efficere non voluerunt , ne forte 
obterar in eo tot hominum concursu , et pejus habeam.Cum 
hacc audisset Petrus , sublatis in coelum oculis , et nimium ac- 
eensa facie, parump?r substitit . Deinde ait feminae : Confide 
filia : njota tua Deus exaudiet . His dictis , perrexit prorsum , 
et femina penitus expedita , confirmatisque pedibus, deinceps 
ad concionem quotidie venit , nullo jam aut hominum auxi- 
lio , aut alio indigens fulcro : in eodemque valetudinis statu 

post 



344 



De Viris Ilhstrtbus S. J. Lih. 1. 



post menses aliquot perseverabat , ut ii cum juramento testa- 
ti sunt , qui Petrum eo die comitabantur . 

Anno 1756 jam exeunte , iter ad Bseticam instituit , ut 
morem gereret Eminentissimo Cardinali de Solis, qui pridem 
apud se Petrum habere desiderabat, ut is amplissimam dictce» 
sim Hispalensem percurreret , et contractis ex diuturna sui Pas- 
toris absentia languoribus mederetur . In ea peregrinatione co- 
mitem habuit Nicolaum Zubiaurum , qui Joanni Cenzano suc- 
cesserat , deincepsque Petrum in caeteris expeditionibus naviter 
juvit . Hispali venerabilem illum Clerum , cui pradvit quotidie 
Cardinalis , ad officii munus instruxit mentalibus exercitiis , qui- 
bus et ad sua; perfectionis studium , et ad promovendam alio- 
rum salutem vehementer fuit excitatus . Cum deinde in su^- 
gestum publice dicturus conscendit , multi inter alia pulchern- 
rimum illum ordinem admirabantur, quo Petrus pene militari 
peritia immensam civium multitudinem distinctis pro cujusque 
classis conditione sedibus collocabat . In amplissimi consessus 
centro numerosos pauperum greges constituit , quibus Prxsul 
et sux liberalitatis impulsu , et Petri suassu largam quotidie 
stipem erogabat, ut promptiores ad audiendum Dei verbum 
accurrerent . Fuerunt tamen multis partibus mirabiliores inti- 
mi doloris sensus , et vehementes animorum motus , quibus 
auditores sucs ad prxterita deflenda errata , novo^que indu- 
endos mores induxit . Unde aliqui earum rerum aequissin i xs- 
timatores missionem Hispalensem cum fructuosionbus , quas 
Petrus in eam diem susceperat , merito comparandam esse af- 
flrmarunt . 

Nonnulia etiam Hispali contigerunt , quae ad augendam 
Oratori fidem haud mcdicum valuisse crediderim . Religiosus 
quidam ob ea , qu£ de Petri orationibus ex aliorum sern one 
cognoverat , nihil adn.odum putabat esse , cur iiix magnope- 
re commendarentur . Is quodam die cum Petrum audnset , tantum 
abfuit, ut a prxhabita opimone discederet, ut firmior in ea- 
dem perstiterit ob unicam Petri periodum , quam censuit ille , 
in gravissimum illud auditorium minime convenire . Postridie 
senex ad eum venit, ut totius vitx crimina fateretur , in qui- 
bus annos amplius quinquaginta miserrime volutabatur : et ul- 
tra modum obstupuit, cum mutationis sux causam ad ea Con- 

cio- 



fetrtis Calatayudius . 34^ 

cionatoris verba referenrem audivit, quae ipse tanquam nimis 
importuna damnaverat . Exinde Petrum revereri coepit , Deum- 
que per os ejus Joqui , palam profitebatur . Patuit etiam per 
eos dies, qua ille in officina cuderet ea verba , quibus pec- 
catorum animos ad promptam , et stabilem pcenitenriam ad- 
ducebat. Dominus Franciscus a Busto, in equestri S. Jacobi 
ord ine Sacerdos honoratissimus , Petri cubiculum ad condictam 
sibi horam ingressus , illum coram imagine Crucifixi submis- 
sis orantem genibus , et mente sic in Deum erecta reperit , ut 
nullum in eo motum , ac ne respirationem quidem deprehen- 
derit . Compellavit eum sxpius;sed nullam mittentem vocem , 
tantum non mortuum credidit . Postquam multa tentavit frus- 
tra 5 aegre iilum tandem excitavit et Petrus ab excessu men- 
tis sibi jam redditus , ad ea , quas afFerebantur , solita cum af- 
fabilitate respondit . Hoc autem , aliaque virtutum insignia tan- 
tam ei apud Hispalenses venerationem pepererunr, ur Picro- 
rem in donmm suggesto proximam immiserint , qui Petrum , 
dum verba faceret , ad vivum exprimeret in tabula , cujus de- 
inde aspectu et memoriam optimi viri refricarent, et ad te- 
nendain salutis viam , quam eis indicaverat, incitarentur . 

Ex urbe in celebre Trian^e suburbium transiit, quod a]- 
teram non immerito urbem appellaveris . Hic praeter illos , qui 
civium jure fungunrur , ex ea genre multi etiam incolunt , quos 
aliis alibi ncrr.inibus, in Kispania itgyptiancs \occ':nt . Genus ho- 
minum improbum , qui, cum rapto vivere assueti sint , et frau- 
dulentia pleni ,• mores tamen ingenuos , et liberalem agendi mo- 
dum , quo securius decipiant, jactare non desinunt. Hos Pe- 
trus et unctione divini bpirirus, er suorum vi verborum ira 
delinivir , ac flexit, ut gravissimas de se ipsi pcenas sumerent 
pro vinciicandis injuriis, quas Deo intulerant, et hominibus . 
Fere omnes ad panitentiae fontem conscienrias abluerunr, di- 
vinisque pasti sunt dapibus eo contritionis , et pietatis sensu , 
totque permansurae frugis indiciis, ut niiraculo comparandum 
crederent quicunque perditos illius gentis noverant mores . 
txuitabat his Cardinalis ani-mus-, efqui Petrum initio per trien- 
nium tantum in vineam suam conduxerat, non ante quinquen- 
nium dimisit , senus etiam illum dimissurus, nisi hujus cor- 
ruisset valetudo. 

x x Eo 



De Vith Illustribns S.J.Lib.I. 



Eo tempore ad urbes , et celebriora dicecesis oppida fre- 
quentes et utilissimas fecit excursiones , quibus Clerum , et po- 
pulum sic ad meliora traducere conatus est , ut constans et 
diuturna esset morum emendatio. Exercitiorum S. Ignatii prae- 
sidio multa correxit in Clero , muka item instituit , qux ad 
restituendum vigorem disciplinae vel necessaria prorsus erant, 
vel maxime opportuna . Nonnulli Clericalem habitum cum of- 
fensione populi non induebant . Alii , secularibus implicati ne- 
gotiis, divina negligenter , aut etiam cum tacdio pertractabant • 
Curiones aliqui non ea, qua par erat, sedulitate suarum ovi- 
um commodis invigilabant . Haec omnia solicite quidem, sed 
prudenter adeo emendavit, ut apud eos nunquam offenderit 3 
quos debuit de reformatione vitae admonere . Accessit etiam 
auctoritas Prxsulis , qui decretis suis adegit Parochos ad ex- 
plicandam in diebus sacris doctrinam Christi , et Fideles ad red- 
dendam coram Parocho institutionis suae rationem, antequam 
Paschaiia festa eelebrarent . Ad fovendam vero pietatem , in ^ 
quam propensos Bxticorum animos noverat Petrus, praeter erec- 
tas multis in Jocis Congregationes , quibus sacratissimi Cor- 
dis Jesu , et Mariae Virginis cultum promovit , in plerisque po- 
pulis publicum orationis mentalis usum induxit > qui deinde Sa- 
cerdotum industria, et exemplis plurimum viguit . 

Jam , si omnia velim exponere , qux Petrus in Baetica Iau- 
dabiliter gcssit , jucunda quidem , sed prolixa nimis foret ora- 
tio . Qiixdam tantum attingam , e quibus aliorum poterit non 
levis fieri conjecrura . Astas Regiae > quam vulgari sermone Xe» 
rezium vocant , familias duas nobiks, et strictis connubiorum 
vinculis conjunctissimas , inveterata per annos viginti quinque 
discordia ita disjunxerat, ut neque avus nepotes nosceret ? ne- 
que fllius inviseret genitores . Multi viri graves , ipsique Prx- 
lati suam non semel interposuerant auctoritatem , ut pacem 
inter dissidentes conciliarent semper tamen incassum . Petrus 
in illius domum ingressus, qui praecipuus dissensionis auctor 
habebatur, ab eo primum abalienati a propinquis animi cau- 
sas omnes exquirit : deinde illas exponit , qux Christianum 
hominem ad condonandas injurias permovere debent . His per- 
vicaciam illius viri, nimium antea sibi confidentis, penitus fre- 
git , ipseque palam confessus est 5 nihii sibi esse 3 quod ad Pe- 

tri 



Petrus Calatayudius , 



347 



tri verba reponeret. Quod si aliquis , dixit , tam aperte mihi 
esset Jocutus, nx ego pridem ab hac mea mentis obstinatione 
discessissem. Illa ipsa dies diuturnis dissidiis finem attulit op- 
tatissimum, et utriusque familiae capita , magna omnium ci- 
vium Ixtitia et admiratione , depositis simultatibus , in mutuam 
redierunt animorum consensionem . Plurima id genus frequen- 
ter occurrerunt, quae, ut in alia transeam , practermitto . 

Astigi civis quidam cognomento Morales , egregiam apqd 
suos navavit operam in promovendis Petri consiliis , quem ip- 
se ut virum sanctum venerabatur : eamque opinionem ex se- 
quenti casu in suum animum altius induxit . Decreverat is 
omnes vitae suae iabes Petro quodam die detegere , in easque 
diligenter inquirebar intra chorum templi , cum Petrus ad eum 
venicns , haec in ejus aurem insusurravit : Confessionem istam 
in alium diem rejice , quem ego tibi designauero . Obstupuit 
homo vehementer, quoniam suum illud confitendi consiiium 
cum nemine prorsus, ac ne cum ipso quidem Petro commu- 
nicaverat . Sed multo miratus est vehementius , cum deinde 
ad Petri pedes accedens , ab illo de quibusdam admonebatur, 
qux olim admiserat, et in longa , diligentique animi discus- 
sione sibi nunquam occurrerant . Hsec ille civis : qui haec om« 
nia ad Dei , ejusque Servi gloriam palam fieri desiderabat . 
Morone quoque , nobili Bxtkx municipio , multi testati sunt, 
cum Petrum consilii, confessionisve causa convenissent , abdi- 
tas conscientix sux latebras , et occulta peccata sibi retexisse . 
Postquam Huelbae magno cum animorum fructu prxdicave- 
rat , ad eum in suburbanum , in quod per dies aliquot disce- 
debat , venturum esse promisit Huelbensis quidam Ecclesiasti- 
cus, cui Petrus asseveranter dixit, ne iter iilud susciperet , 
quod ei minime futurum erat expediens . His ille non deterritus , 
cum amicis suis ad mvisendum Petrum advenit : jamque Vil- 
\x fines attigerat, cum repentina oppressus apoplexi, semivi- 
vus , et expers sensus in terram decidit . ArTuit statim Petrus, 
qui miseratus hominis vicem , sic exclamavit : Non temere ilU 
cgo dixeram , ne leniret . itgrotum in Jecto collocari jussit, 
ipseque discessit in cubicuium . Inde post non brevem moram 
ad lllum rtdiens, nihil esse dixit , quod in prxstntia timen- 
dum ejus vit* foret. Et vir quidem tUe paulo post e lecto 

sur- 



3'4? Wr// IllMribus S.J. Ul. 1. 

surrexit , memasque omnino sanus accubuit . Comiter admo- 
nuir eum Petrus , ut in posterum promptior esset ad obedien- 
dum: et ipse, vitam illi acceptam referens, qui letalem ictum 
et prxviderat , et suis , ut putabat , precibus continuerat ; ves- 
peri cum amicis in domum rediit incolumis , neque ullam post 
longum tempus tam periculosi morbi sensit offensionem. 

Inde magno in honore erat apul Baeticos, qui venera- 
tionem suam non solum Petro,sed ejus etiam rebus nonnun- 
quam exhibuerunt . Baculus , et galerus sublata illi fuerunt in 
urbe S. Mariae , dum sedebat ad audiendas confessiones . Id 
ille joco tribuendum censuit;sed galerum sibi subrogatum , quip- 
pe suo valde pretiosiorem , ut primum domum rediit , cum 
alio viltore commutavit . Hinc parirer fiebat , ut illius verba 
et avidius exciperentur , et firmius in auditorum animis reside- 
rent . Quanquam apud illas gentes vix in more positum erat, 
ut finibus suis excederent ad auscuitandos Prascones sacros , 
Petrum tamen ut audirent, multi etiam ex longinquo prope- 
rabant . Huelbam in Eleplensi comitatu sex advenarum miliia 
convenerunt, qui ab indigenis liberaliter excepti sunt,utper- 
cipiendi divini verbi famem explerent . In iis fuerunt incolae 
Vallisviridis mille ac ducenti , qui domi suae paucis ante men- 
sibus Petrum audierant : nunc autem ad regustandam ejus doc- 
trinam iter aggressi sunt ad millia passuum octo et viginti . 
Longam adeo viam omnes coronati caput spinis., nudique pe- 
des, et , quoniam esuriales recurrebant dies , plerique jejunii 
servantes legem confecerunt In duos semper tributi ordines , 
divinas, pergentes cantabant laudes, praecinente Sacerdote, qui 
erecta Cruce 5 ac pari cum. cxtehs pcenitentise cultu pium du- 
cebat agmen .. Huelbie tribus commorati diebus , totidem con- 
cionibus interfuerunt, et elutis confessione maculis , sacraque 
percepta synaxi , ad Patriam eodem , quo venerant 3 ordine 
reverterunt » 

Quo autem ardentius erat audiendi Petrum studium , eo 
quoque major in tenendis honestae vitae documentis, qua; ab 
ipso tradebantur, auditorum erat constantia : quod Petri non 
tantum verbis , sed morum ejus integritati et praxlaris vir- 
tutum exempiis , unde vim suam Oratoris Christiani voces ac- 
cipiunt , potissimum tribuebatur . Socius quidam Bxticus , qui 

sa- 



Vetrus Calatdyudius . 



349 



sacris minist°riis, postquam Petrus inde discesserat , multos 
in ea Provincia lustravit populos, passim in excursionibus 
suis reperisse ait, qui Petri consiliis ad bonam conversi fru- 
gem, in proposito melioris vitae constanter perseverabant; at- 
que inculcata sibi religionis principia, et insinuatas piorum 
operum exercitationes perinde retinebant , quasi recenter hor- 
tantem Petrum audissent . Multos item sibi asseruisse , ab suae 
pravitate vkx nonnisi Petri industria potuisse recedere . Cum 
enim alios sfcpe Sacerdotes adiissent, ab eis semper ob debi- 
liorem animi sui comparationem fuisse rejecros . Ad Petrum 
vero cum tandem , devicto metu , accessissent ( talem quippe 
futurum esse timebant in conscientiae foro , qualem vitia de 
superiore loco severe corripientem audiebant ) tantam in eo 
suavitatem , ac tam efficacem persuadendi vim invenisse , ut 
alacres inde ad ingrediendum novx vitae cursum discesserint , 
quem deinceps magno et ipsorum gaudio , et aliorum exem- 
plo firmissime tenuerunt . 

Inter alias Petri per Bxticam expeditiones haud postre- 
muiu obtinuit locum , si fructus ubertatem , et laboris magni- 
tudinem inspicias , quam ad Ayamontanos, et viciniam susce- 
pit . Ayamontium urbs est Bxticae ad Anam flumen in Lusi- 
taniae confinio sita , in quam proinde perditissima utriusque 
faex regni facile confluit, ut promeritas commi^sorum alibi 
poenas etfugicit. Hic tamen , ut ipse ajebat Petrus , ubi abun- 
tfavit delictum , superabunda<vit et gratia . Cives , et alienige- 
nx vehementi adeo contritione corr:movebantur , ut aliquando 
eoram gemitus et clamores omnem dicentis contentionem ex- 
cesserint. Unde Petrus mitioribus verbis utendum ratus, ora- 
tionem suam ad clementiam , et benignitatem convertit . Sed 
hinc auditorum animi maxime visi sunt liquefieri ; et viri quini, 
vel seni,, in quibus erat dux militum , exanimes prae dolore 
corruerunt . Hanc animorum commotionem par etiam conse- 
cuta esr morum emendatio . Inde in Oceani litus excurrit , 
ut Malacitanis ,. Aragoniensibus , Valentinis , aliisque aliarum 
gentium piscatoribus prxdicaret , qui certis anni temporibus 
in piscosam illam oram frequentissimi conveniunt . Res erat 
plane ardua , nec vacua periculi. Per scstuariiim enavigandum 
erat , caricibus , et juncis hinc inde sepcum, quibus difiicilli- 

mus 



g5"° De Vtris Illustrihus S. J. Lih. I. 

mus reddebatur in terram descensus . Et , ut feliciter evasis- 
set , non aliam in litore sperabat habitationem , prxter vilia 
piscatorum tuguria , contra perfrigidam anni tempestatem ma- 
le admodum tuta . Tamen in eorum quodam exceptus , mul- 
tos hic mansit dies magnis quidem incommodis, nam et lec- 
tus ejus per noctem pluviam penitus maduit ; sed magna etiam 
animi voluptate, quoniam inter piscatores iJJos ita rete suum 
misit , ut copiosam et ipse fecerit animarum piscationem • 
Ayamcntium deinde rediens manifestum incurrit vitae discri- 
men . Fxorta quippe procella, cymba ad Anae ostium , ubi 
tumidiores surgebant fluctus , fractis jam remis , amissoque 
gubernaculo, proxime fuit absorvenda . Remigum unus in ma- 
re desiliens, abreptum undis gubernaculum apprehendit, suo- 
que restituit loco ; tandemque omnes singulari Dei benefi- 
cio, quod Petri tribuebatur meritis et precationibus> in por- 
tum venerunt incolumes. 

His autem , similibusque laboribus sensim concidebat il- 
lius salus , supervenienteque febri , quac per semestre integrum 
nunquam remisit , in consilium vocati Medici , non aliam le- 
vandx valetudinis viam, prxter coeli mutationem , invenerunt . 
Ad eum nuntium Eminentissimus Cardinalis in lacrymas uber- 
tim effusus , instanter rogavit Petrum , ut quoniam illum , 
quod maxime cuperet , diutius retinere non poterat , non si- 
neret incunctanter ad se venire , quotiescunque de imminenti 
sibi mortis periculo certior efficeretur . Id Petrus , cui bien- 
nium supervixit Cardinalis, praestare non potuit . Nunc perac- 
tis ei maximis gratiis pro eximia liberaJitate , qua sibi , suo- 
que socio , qux opus erant , subministraverat , ut expeditio- 
res ad Evangelii promulgationem per diotcesim illam excurre- 
rent , inde in Provinciam suam discessit ineunte anno 1762. 

Fines vix attigerat Castellae veteris , cum melius sibi esse 
sensit , et Vallisoletum veniens , ciux illi sedes designata erat, 
dum peregrinandi ncn esset opportunitas , paucos mtra men- 
ses pristinae fuit redditus valetudini . Hic eum invisit nobilis 
Asturicac juvenis , Josenhus Nietus , cujus Matri repenti- 
nus pavor mentem ita turbaverat, ut jam inde ab annis sep- 
tem nec Sacramenta percipere , nec divinis auderet assistere . 
Perspecta erat Petro iliius Matrona: pietas , cujus etiam ani- 

mum 



feirus Calatayudius . 551 

mum intime noverat . Pronterea , cum miserandam ejus sortem 
audisset, h.xc juveni mandita dedit ad Matrem : Peccatrici ( sic 
enim eam appellabat ) meis ^verbis dices , templum adeat , 
ad confessionem , et communionem sacram accedat, e purgatorio 
carcere animas liberet , nec dubitet se tandem sal^vam fore , 
quidquid Diabolus contra ohnitatur . Hxc omnia filius , cum 
primum in domum rediit , Matri sux totidem verbis expressit : 
quibus iJJa ab diuturno animi veterno visa fuit excitari . Et 
cum eadem ipsi per intervalla quxdam ingererentur , post oc- 
tavum diem vocatam servam secum venire jubet in templum: 
ibi Sacrum auscultat , deinde ad Confessarium aecedit , pos- 
tremo divinse mensac reverenter accumbit . Coelesti sumpta buc- 
cella , velum ab ejus oculis fuisse reductum , novamque re- 
rum omnium faciem objectam sibi esse affirmabat . Deinceps, 
nulla alia adhibita medicina , perfectum rationis usum retrnuit, 
et in antiquo pietatis studio per annos amplius viginti , qui- 
bus duxit spiritum , indefessa perseveravit . Eamque gratiam a 
Deo per obsecrationes 5 et merita famuli sui Petri non dubitabat 
obtinuisse , 

Is sufficienter refectus viribus, ad intermissos ministerii 
sui labores reversus est mense Majo . In primis Vrllamc-rium 
profectus , est , quod in regione Benaventi situm , Episcopo 
subjacet Ovetensi . Tenebat eo tempore sedem illam Ijlustnss. 
D. Augustinus Gonzalius Pisadorus , qui jam usque a puero 
singulari veneratione , parique amore Petrum prosequebatur , 
quem habuerat Methymnze ad humanrora , et Philosophica stu- 
dia Prseceptorem . Nunc multis apud eum institit , ut incipiens 
a Vicariatu Villamoriensi , dicecesim suam iterum instrueret 
ad salutem . Villamorium , ubi mide fere et quingenti nume- 
rantur incolac , ad audiendum Petrum quatuor, aut quinque 
mille , Pastoris incitati literis , nonnulli etiam ccelitus immisso 
metu accurrerunt . Quidam enim agricolae , ut concionibus non 
interessent , urgentem agrorum cultum excusarunt initio . Hi, 
dum solitis incumbunt laboribus , insolitam experti sunt corpo- 
ris lassitudinem ; a qua per nocturnam relevati quietem , ad 
opus postridie suum impigre revertuntur. Sed brevi usque 
adeo fessi sunt laborando , ut domum prxmature repetere 
coacti fuerint . Cum omnes insuetum illum languorem mka- 

ren- 



352 -De Viris lllustribus $. J. Lib. L 

rentur , non defuit inter eos , qui a Deo injectum sibi esse 
diceret ob importunam colendi agri solicitudinem , quae illos 
ab utiliore animi cultura retardabat . His prudentis viri dictis 
conterriti , tertiam in agros tentare profectionein ausi non 
sunt, promptioresque deinde fuerunt ad auscultandam Patrum 
doctrinam . Hic Petrus , quod et alibi fecerat , publicum oran- 
di mente exercitium instituit , convocatis in templum civibus 
( aut mane , aut vesperi , pro diversa cujusque populi condi- 
tione ) quibus Sacerdos meditandi capita proponebat ex libro , 
qux deinde taciti commentarentur ; in eoque semihora nec invi- 
te , nec sine magno profectu ponebatur . 

Antequam iter ad Astures aggrederetur , Villanfrancam in 
Bergidis coactus est proflcisci , magnis Cleri , et Senatus illius 
oppidi precibus exoratus : fuitque juvandis animis , et corpo- 
ribus adventus ejus opportunissimus . Regionem illam vexabat 
eo tempore dira fames , quae usque ad alicujus internecionem 
saeviisse dicitur : multique pauperes, misero squalore oppressi, 
et horribili confecti macie , #gre lurida trahebant corpora . 
Commotus eo spectaculo Petri animus , calamitatem illain om- 
ni ope sublevandam curavit . Marchionem Vill^franchse Do- 
minum , datis ad eum literis induxit , ut subditorum succur- 
-jreret indigentise . Nobilium etiam , ac divitum , et totius Cle- 
ri pietatem excitavit , ut egenorum inopiae , pro sua quisque 
iacultate , largius solito subvenirent . Collecta est pecunix sum- 
ma non levis, qux alendis in ea annonae difficuirate pauperi- 
bus abunde suffecit . Ad suscipienda quoque salutaria consilia 
paratiores^inter adversa redditi auditorum animi , desideratam 
mutationein morum ad Petri verba exhibuerunt : cujus zelum 
et caritatem cum omnes suspicerent, non aiio eum , quam vi- 
ri sancti nomine compellabant . 

Inde secundam ad Ovetenses profectionem instituit , quam , 
ingravescentibus suae valetudinis incommodis , summa cum dif- 
ficultate confecit. Vix poterat gressum facere,cum ad urbem 
accessit , in eamque ingressus est , brachiis sui comitis susten- 
tatus . Obviam ei propere venit Episcopus, qui ad carissimi 
Ivlagistri pedes inobservatus procubuit. Ad insperatam illam 
observantiae sigmficationem Petrus ei graviter dixit : Acajte , 
Xllnstrissime Domine , hanc Christi tmagtnem , et sequere me . hxc 



/ 



Tetrus Calatayudlns , 



353 



dicens,in alium repente mutatus est virum , et nulla jam usus 
fultura , libere quoquoversus discurrens , faces omnibus ad pce- 
nitendum subjiciebat . Cum ad plateam venisset , in quam im- 
mensa populi multitudo concurrerat, ex podio adventus sui 
finem exposuit, tantamque paucis verbis in auditoribus com- 
punctionem excivit , ut plane illa nocte constiterit , quid va- 
leat homo Spiritus S. donis instructus. Sub finem conversus 
ad Prasulem , qui prope aderat , Crucifixum ei tradidit , di- 
cens : Huc ades , Domine , et benedic populo tuo . Episcopus > 
quanquam imparatus accesserat , ad ea Petri verba novo ardo- 
re succensus , ferventissimam fecit adhortationem , cui multam 
ejus lacrymae vim addiderunt, et benedictionem suis ovibus 
impertivit . Huic initio caetera fuerunt consentanea , et sacram 
illam missionem mirabiles pcenitentise , ac justitisc fructus sunt 
consecuti . Quos cum videret R. P. Magister Feijous inter am- 
plexus et lacrymas his Petrum affatus est verbis : „ Hoc enim- 
5 , vero est , Pater mi , strenuum Evangelii ministrum agere , 
„ qui non suam , sed Dei gloriam inquirit. Mihi vero quid 
fiet post tot vitx , ac studiorum annos , qui haud scio , quam 
„ demum in partem sint accipiendi ? ,, Et pracclaram hanc de 
Petro , de se autem demissam opinionem non seme] ille Vir 
sapiens , et pius similibus expressit verbis . 

Diabolus vero , ut Petri cceptis obsisteret , hic etiam tur- 
bas conatus est excitare . Quo die de pcenis agebat damnato- 
rum, ab una viarum quatuor, quae in plateam ducunt , im- 
manis quidam et horridus canis erupit , qui supra mulierum 
capita insiliens , et terrorem undique spargens , ad mediam us- 
que concionem penetravit. Inde turbari omnes, et clamoribus 
coelum implere. Tum Petrus,vocem intendens , exclamavit : 
In Dei nomine , cujus ob honorem nierba ego 'vobis facio^ st- 
ieat omnis lingua , et det gloriam Deo . Ad imperium istud 
tumultus omnis conquievit , et monstrum illud non ampJius 
apparuit , nec ab eis quidem fuit visum, qui ad quatuor via- 
rum capita pro meliore concionis ordine agebant excubias . 
AJio item die , postquam dicere inceperat , nubes etiam stil- 
lare cceperunt . Trepidantibus civibus , iocumque mutare gesti- 
entibus : Quiescite , dixit Petrus , et mecum salutationem An- 
gehcam , ut ^lunjm desinat , fronuntiate . Appensam ex more 



^54 & ff Viris Illiisiribus S. J. Lib. I. 

habebat ad suggesti latus imaginem Marias V. de Columna , 
quam ab eo tempore, cum augustissimum ejus templum in- 
viserat Cxsaraugusrse , in Patronam elegerat suarum expedi- 
tionum . Facta igitur coram ipsa brevi illa deprecatione , sta- 
tim cessavit pluvia . Sed ea denuo ingruente , cum concio 
dimittebatur , iterum potentissimum Reginae coeli patrocinium 
imploravit , ut eis siccum ccelum concederet, qui peregre ve- 
nerant , quorum alii duodecim , alii sexdecim confecturi erant 
millia , ut in aedes reverterentur . Ad iteratas preces sudum 
continuo rediit : illique advenae , Rosarium B. V. in eadem 
platea inchoantes , iter in domos suas laeti suscipiunt. Post 
quatuor horas nimium concretae nubes densissimum demiserunt 
imbrem , qui totam tenuit noctem . Inclarescebat his Petri no- 
men apud eam gentem , quae ubique doctrinam ejus , mo- 
resque suspexit . Cum iter ageret per dicecesim , cujus prae- 
eipua lustravit oppida , obvios habuit aliquot viros, qui eum, 
quippe de facie non bene notum, raciti praeterierunt. Occur- 
rentem deinde socium rogarunt, essetne P. Calatayudius , qui 
proxime praecedebat ? Affirmante illo , omnes conversa ia 
eum facie , nixi genibus , et complicatis supra pectus mani- 
bus , tanquam vir sanctus esset , perinde venerati sunt . 

E salebrosis Asturum montibus Vallisoletum rediit supra 
modum debilitatus . Hic tamen ab anno hujus seculi sexa- 
gesimo tertio sanctificandis per exercitia sacra civibus utrius- 
que sexus egregie sub finem jejunii maximi adlaboravit . Ade- 
rat vespertinis horis Illustriss. Episcopus D. Isidorus Cosius y 
qui quodam die Patribus , ad januam eum deducentibus , Pe- 
tri dicendi vim hoc lepido verborum lusu significavit : Ego 
quidem existimo , Vstulttm non aliter pradicasse , quam Pe- 
trum . Nec minorem laudem femina quasdam nobilis facto 
suo Petri verbis attribuit . Habebat hsec nescio quam dilectissi- 
mam mundi muliebris supellectilem , quam magno sibi pretio 
comparaverat . Sed cum audisset Petrum , de superfluo , va- 
noque mulierum ornatu disserentem , tantum sui , suaeque 
eoncinnitatis odium concepit , ut domum rediens , pretiosum 
illud ornamentum flammis dederit comburendum . Quanta ve- 
ro reipublicx utilitas e sacro illo secessu consurgeret* testes 
erant et cives ipsi y et numerosa Sacerdotum cohors ad S. Igna- 

tii 



Vetrns Calatayudius . ^ ^ 

tii commorantium , quorum quotidiana assiduitas vix erat sa« 
ris colligendis paenitentLt: fructibus , qui ad eam Petri cultu- 
ram exoriebantur . 

Quanquam per id tempus non adeo frequentes faceret 
excursiones , quasdam tamen intra dioecesim Vallisoletanam , 
nonnullas etiam extra iliam suscepit . Occasione litis conten- 
tiosissimx , qux de communibus pascuis Secam inter , et 
Navam insurrexerat , eo missus est , ut exulceratos veteri dis- 
sidio animos , ad exequendam paciflce sententiam Judicum , 
qux lata jam fuerat , compararet. Timebant multi vehemen- 
ter, ne aliqui pugnaciter obsisterent, et iuctuosas moverent 
nxas . Sed his occurrit malis prudentia Petri , et auctoritas , 
qux magna illi erat apud illos populos ab eo etiam tempore, 
quo Philosophiam Methymnx docuit. Et apud Navenses qui- 
dem prxcipuam inierat gratiam , quibus et insignem dederac 
operarium D. Franciscum Nunnium, et alterius popularis sui 
Ven. Antonii de Bermejo spiritum approbaverat , cum adhuc 
de virtutum ejus sinceritate a non paucis dubitaretur . Nunc 
ergo omnes publicis privatisque adhortationibus ad mutuam 
concordiam, debitamque decretis Judicum submissionem addu- 
xit : unde omnia tranquille peracta sunt, nec deinceps inter 
incolas utriusque oppidi dissensiones ullx fuerunt , aut jurgia. 
Ruedam etiam paulo ante venerat , ubi copiosx metendx mes- 
si nonnullos adhibuit Socios , prxter duos , qui hoc tempore 
assidue illum comitabantur . Adiit deinde Asturicam , Forum 
Egurrorum , et Ampudiam : ac denique anno sexagesimo sexto 
Harum , Flaviobrigam , et ad S. Crucem de Campezo profec- 
tus est . Dum Flaviobrigx Clerum in spiritualibus exercebat , 
ipse quoque mukis , variisque modis fuit exercitus : et cum 
Societatis rerum status in pejus quotidie rueret, solum verte- 
re coactus est, Vallisoletumque rediit , ubi eum major labo- 
rum moles expectabat, ut aptissimum vitx sux adderet co- 
lophonem . 

Octavum jam et septuagesimum xtatis agebat annum ; vi- 
giliis , et meditationibus , et studiis , et assiduis itineribus , in> 
mensisque iaboribus attritus; nec non multorum obtrectatio- 
nibus insectatus, et acerbis sui corporis doioribus afflictusj 
curn Catholici Regis jussu omnes , qui de Societate erant , acti 

sunt 



De Viris lllustribus S.J. Lih. I. 

sunt in exilium . Summo mane ad eum ingressus est Emma- 
nuel Ibarzabal, qui paucos ante annos adjunctus ei fuerat in 
socium cum Zubiauro, illumque admonuit, milite cinctum 
esse ColJegium . Petrus ad eum nuntium nihil expavit , sed 
illico hymnum Te Deum laudamus inchoavit , quem simul cum 
s-ocio ad finem usque perduxit .. Venit deinde cum cxteris ad 
auscultandum exilii sui decretum , et factam a Prastore manen- 
di in Hispania potestatem ob setatem ejus provectam , ; et notis- 
sima valetudinis incommoda , minime admisit ; sed respondit 
intrepide , animam prius relicturum, quam fratres suos desere- 
ret . Vallisoleto digrediens, baculum secum eduxit , et ima- 
ginem Crucifixi : illum quidem , extenuato sustentando corpo- 
ri, quod pelle tantum et ossibus constare videbatur; istam ve- 
ro , ut animos sibi , suisque adderet Sociis , ad labores et igno- 
minias constanter et alacriter perferendas . Ccepitque statim 
hortari omnes , ut praeclaram patiendi occasionem , exhibendi- 
que constantiam inter adversa laeti susciperent , et intenderent 
in Christum oculos, qui proposifo sibi gaudio , sustinuit con- 
fusionem Eaeque fuerunt praecipuac muneris sui partes , dum 
vitam in exilio duxit, ut exulum animos in tantis acrumnis 
confirmaret . Multos etiam per Hispaniae urbes consolari de- 
buit,qui ad eam commoti caiamitatem , turmatim accurrebant, 
flexisque genibus, et effusis lacrymis benedictionem ab ipso 
postulabant . Sed cum in ejus verbis. et vultu laetitiam -suspi- 
cerent. singularem , jam aliter et ipsi atfecti, faustissimis eum 
acclamationibus; excipiebant . Hac animi alacritate , sed pari 
corporis defatigatione Sanctanderum venit, s ubi sex et viginti 
dies mansit in angusto illo Societatis Collegio , cujus et am- 
bulacra , et puerorum Scholx , et solarium ipsum , constipatis 
humi culcitis,. occupanda fuerunt ,.ut cubandi. locus esset ter- 
centis sexaginta quinque Sociis, qui, eo. compulsi fuerant.- 

Conscensis deinde navibus , nec laxius habitare licuit ,et 
graviora. subeunda fuerunt pericula . Reflantibus enim a terra 
vi magna. ventis , Ferrolium , quo cursus erar, nonnisi post 
undenos ventum est dies , in quibus saevior Cantabrici oceani 
concitatio vectoribus , et nautis naufragii non semeL incussit 
metum - Petrus in illo discrimine bono esse animo jubebat:om- 
fies, et fiduciam in eo 5 qui mari et ventis imperat , collo- 

ca- 



Yetrus Ca/atayudius . 



357 



care : placuitque Deo cunctos in destinatum portum incolu- 
mes tandem adducere . Inde vero usque ad oram Etrurix ul- 
rimam secundi aspirarunt venti , et pacatiora plerumque fue- 
runt maria: tamen alia passim occurrebant inconrmoda, q UX 
novos quOtidie animos ad sustinendum exigerent . Petro Na- 
varchus obtigit Bilbaensis cognomine Zubiria, vir probus, si 
quisquam alius > qui Sociis cum cseteris , tum Petro maxime , 
quem eximie reverebatur, sedulo studuit , quanttim se pe- 
nes esset, gratifkari . Sed is exiguam regebat navem , qux 
proinde opportunior erat molestissimae jactationi . Eadem om- 
nium totius classis erat tardissima ,. ssepeque trahenda fuit re- 
ligato ad prxtoriam fune , ne longius ab caeteris disjuncta , prac- 
donum latrociniis maneret exposita . Inde autem manifestum 
frangendi subiit pericuium , quod , nisi recisa propere ruden- 
te , non efFugisset : quanquam Pracfectus classis imminentis 
adeo discriminis liberationem fertur Petri meritis assignasse . 
Huic inter omnes navigationis molestias, quac. multx fuerunt 
et graves , nihil acerbius accidit , , quam quod ad offerendam 
ccelestem Hostiam , vel certe sumendam ( quod ei perraro li- 
cuit ) in parvo illo , quo vehebatur, myoparone non esset op- 
portunitas. Cujus doloris vim is tantum assequi possit , cui 
nota sit exquisita illa solicitudo, quam suis in itineribus, et 
morbis adhibebat, ut divinum quotidie aut Sacriflcium pera- 
geret , aut reciperet Sacramentum » 

Centumcellis jam prope aberant, omnesque de proximo 
laborum fine invicem gratulabantur , cum egressus ex illo por- 
tu Hispaniensis ProconsuL , navium Prxfectis denuntiavit, Pon- 
tifici summo deliberatum esse intra suos fines exules non ad- 
mittere : itaque redirent in Corsicam , nova ibi mandata Re- 
gis expectaturi . . Non parum ea novitate commoti sunt ali- 
qui, quorurn moerorem , ut levaret Petrus, multa opportune 
dixit, quibus afflictos animos ad constantiam et alacritatem 
erexit Decima nona Janii e portu S. Stephani egressi , un- 
de brevissimus est trajectus in Corsicam , inter disseminatas 
in eo freto insulas ultro citroque discurrentes , undecirn hx- 
serunt dies , donec superato tandem Corsico promontorio , 
tdgesima die mensis Nebiensem intrarunt sinum , qui nomen 
obdnuit ab exciso Nebio prope oppidum S. Florentii . Ec- 

dem 



g 5 3 De Vtris lllustribus 5*. /. Lib. 7. 

dem jam praecesserant Toletani Patres , et Baetici , qui cogni- 
to Petri adventu , gavisi sunt valde, cum vix credere aude- 
rent, tot annis et laboribus attrito potuisse vires sufficere ? 
ut trajiceret in Italiam . Statim ad illius navem multi accur- 
rerunt , quos humanissimus senex , suo quemque compel- 
Ians nomine , benignissime amplectebatur : et incredibili 
exultabat gaudio , tot visis Sociis , qui eum , dum percur- 
rebat Hispaniam , et liberaliter exceperant , et in suis egregie 
adjuverant ministeriis. Par item videndi, alloquendique Petri 
studium emicabat in ducibus , et classiariis, caeterisque nau- 
ticis, quorum alii aliis commemorabant , quae pr;«clare apud 
ipsos gesserat , dum sacris missionibus incumbebat . Petrus , 
ne quam officii partem quamvis difficilem prartermitteret , im- 
positus cymbae ad alias itare naves ,* eos , qui se invise- 
rant , resalutare ; omnesque dulcissimis verbis in ea tempo- 
rum amaritie consolari . Et qui suam intra navem xgre in 
pedes consisteret , ad exequenda modo caritatis officia perdinr- 
ciles navium scalas adeo impigre conscendebat , ut juvenilem 
in eo ardorem crederes revixisse . Fuit hoc illi fere perp^tuum, 
ut cum agenda esset Dei causa, vel proximi, corporis infir- 
miiatem animi virtute superaret . 

Calvium inde profectus est medio Julio , et in terram 
expositus cum Sociis facile septingentis , qui omnes in eo de- 
relicti sunt litore , ut ubicunque demum possent , sibi quxre- 
rent damicilium . Sedebat in acta Petrus , multo de se minus , 
quam de fratribus suis solicitus , cum admonitus est , ut in Cae- 
bium concederet Franciscanorum Patrum Observantium , qui 
prope litus habitant extra urbem . Decem admodum illam oc- 
cupabant sedem , quam et ipsi non raro mutare coacti fue- 
rant , invadentibus Coenobium Corsis , qui contra Genuenses, 
legitimos ipsorum Dominos , ante annos triginta septem insur- 
rexerant . Magna proinde rerum inopia premebantur, cum sae- 
pius experti fuissent belli civiiis incommoda . Sed pietate , ac 
misericordia divites,sua tecta ( quod poterant ) liberahter exu- 
libus obtulerunt, ut in eis ab injuriis coeii, quotquot possent, 
protegerentur . In pavimento templi , extracta inde sacra pyxi- 
de , ducenae culcitx sunt extentse , in quibus Socii totidem re- 
cubuerunt, in eisque Petrus 5 quem deinde iiii KeJigiosi Pa- 

tres , 



fetrus Calatdyudius . 



tres , ut mitiore in strato quiesceret , intra unam ex suis cel- 
lulis receperunt. 

Non diu Hcuit ad S. Francisci consistere. Post quintum 
diem omnes intra modicae , ac miserrimx urbis angustias inclu- 
dendi fuerunt , ut rebellium incursibus , qui tumultuari jam 
incipiebant, minus essent expositi . Galli miiites , qui prxsidium 
illud tenebant , advenientibus Genua copiis , inde in Hispano- 
rum navibus discesserunt. Corsi vero , quoniam induciarum 
tempus exierat , novo irruentes impetu , omnes ab insuia in 
urbem aditus obsederunt . Franciscanorum Ccenobium occupa- 
runt , et tormento bellico,quod opportuno in loco erexerant , 
portus ingressum nimis difficilem reddiderunt . Intra urbem , 
cujus pomerium horae quadrante circumieris , nova tot colo- 
norum accessione , maximac erant domiciliorum angustiae , un- 
de aliqui ad cavernas coacti sunt , et tuguria : magna etiam 
annonae inopia , aquae vero summa . Calvii enim , quippe in 
altissimse rupis vertice constituti , nullus est puteus , fons iti- 
dem nullus . Cisterna tantum erat aquae pluvialis , qux militi- 
bus , et quibusdam indigenis certa cum mensura dispertieba- 
tur : reliquis prodeundum erat ad fontem , qui sine magno dis- 
crimine , quod alibi descripsimus , adiri non poterat Hinc Pe- 
tri solicitudo , ferventesque ad Deum preces , nequid mali con- 
tingeret variis Sociorum manipulis , qui aquam pro suis qur- 
que domibus allaturi , procedebant ad fontem . Cam primum 
tirones exibant, quorum in domo manebat Petrus , ut eos in 
tanto " laborum cumulo verbis et exemplis ad constantiam et 
virtutem omnem incenderet , statim ipse recurrebat ad ora-tio- 
nem . Revertentibus veniebat obviam , scire quam primum ges- 
tiens , num salvi redirent cuncti. Deinde singulos alloqueba- 
tur , studioseque interrogabat , quid eis adversi , quid fausti 
cvenisset ? Postremoque Deo agebat gratias amplissimas , quod 
omnes inter volitantes militum glandes servasset imrrunes . Qui- 
bus illi ad iterandum hoc difficile quidem , sed pr^cipux ca- 
ritatis officium promptiores efficiebantur. 

Parem animi solicitudinem in caeteris stiorum , externorum- 
que periculis exhibebat. Quoties aliqua domus missilibus im- 
peteretur, vel incendiarius aliquis globus crepuiiset in arre , 
sabito illius viscera commovebantur , seduloqtie perqairebat , 

nuni- 



$60 De Vins lllustribus S. J. Lib L 

numquis occissus esset, aut lxsus . Ac de Sociis quidem , qux 
Dei fuit indulgentia , nullus in eo belli tumultu concidit , nul- 
lus vel tenui perstrictus est vulnere : quod Petro praedicandae 
clementiae divinae magnum fuit argumentum . Sed cum audiret, 
vel propugnatores erumpere, vel irruere adversarios , et ali- 
quos utrorumlibet cecidisse , incredibili dolore conficiebatur. 
Misericordem, hujus viri animum , qui cum eo non degerit,is 
non ex facili fuerit assecutus. Aliorum Jabores dolebat utsuos, 
nullo habito discrimine personarum: quod si re quempiam sub- 
levare non posset , votis certe ac prece non deerat . In suo- 
rum vero fratrum aerurrrinis , praeter exhibitum miserationis af- 
fectum , lacrymas etiam effudit, quibus et illorum dolebat vi- 
cem, et suam prodebat modestiam singularem . Dum stetit ob- 
sidio, ordinarius Sociorum victus oryza fuit , sale tantum et 
aqua condita , aut legumina verminosa cum porcinx mucidx 
frustulo , panisque nauticus , quem descendentes e navi , par- 
tim beneflcio ducum , partim soluto pretio obtinuerant- Et 
cum ad toleratas jam diu corporis et animi molestias novum 
hoc corrupti cibi incommodum accessisset , fere omnes arri- 
puit diarrhoea , qu£ nonnullos medentum ope destitutos exstin- 
xit . Petrus in ea communi calamitate communi etiam uti vic- 
tu desiderabat . Sed cum neque buccellatum frangere , neque 
illum cibum , debiliore jam stomacho , posset concoquere , 
alium si mjnus exquisitum , magis certe innoxium ab imperan- 
tibus jussus est sumere. Inde vero non semel ad fletum com- 
pulsus est, cum eadem ac cxteri Jege viverc cuperet, neque 
ullum in se meritum dispiceret , ut mitius habcretur, quam 
alii .. 

Soluta demum obsidione , constitutaque rerum nostrarum 
disciplina, religionis ac literarum studium fervere ccepit , quan- 
tum in ea licuit temporum difficultate . ln tirocinii domo , 
quam incolebat Petrus , prxter legitimas spiritus exercitationes , 
aliac non paucae novendiales, vel triduanse fiebant preces, qui- 
bus dies multi sanctissime impendebantur . Ad hxc omnia in- 
ter primos accurrebat Petrus, subnussisque perstabat genibus , 
donec a Superiore sedere juberetur. Eum tamen sxipe serio- 
que affirmantem audisses , magno se rubore suffundi, dum in 
tironibus accensum hinc pictatis studium , innocuam inde Jac» 

ti- 



Vetrns CalatAyudlus . 3 6 1 

titiam in tanta rerum paupertate considerabat . Nec vero i\U 
modicum ad eam animi alacritatem cx Petri sermonibus , et 
operibus incitabantur . Cum multi eum audire cuperent , aiias 
etiam adivit domos, ut parameses haberet ad Socios . In eis 
hortabatur omnes, ut abjecta proprii commodi solicitudine , 
ad portandam impositam ogucem animos , et corpora confir- 
marent: saepeque obortis recrymis asserebat , nullum eos a Deo 
majus adhuc beneficium accepisse , quam exilium iliud , tot 
tantisque laboribus , et xrumnis exaggeratum . Id eum diutur- 
na docuerat experientia , solertem salvandorum hominum cu- 
ram ab oppugnationibus , et laboribus immunem esse non pos- 
se . Simul vero didicerat animum in adversis rebus , q uam vis 
illse ultra modum excrescerent , non despondere . 

Tam multi eum consilii et solatii causa conveniebant, non 
ex iis modo, qui erant CaJvii, sed ex Bxticis quoque, qui 
Argaiolx , et in suburbio Calviensi morabantur , ut a Superio- 
re suo quaesierit , satiusne foret, tantam ad se venientium frc- 
quentiam excludere , diutiusque vacare meditationi , et scrip- 
tioni ? Cui Rector: consultius equidem te facturum existimo , 
si neminem rejeceris advenientium , sed omnibus accessum de- 
deris , et,quam a te expectant , eonsolationem ingesseris. Nil 
contra ea obstitit Petrus , perrexitque fratres suos perhumani- 
ter excipere, et consolari . Ea tamen de causa literario , vel 
spirituali studio nihil adeo detraxit,ut cctavo mense postquam 
venerat Calvium , in illa perturbatione rei publicse , et egesta- 
te domesticae, volumen jam confecisset quadringentis spissum 
paginis , in quo prarclara de christianis officiis digesserat do- 
cumenta . In his vero,qux ad spiritum attinebant, praxter va- 
ria illa exercitia , qua: domi sux omnibus communia esse di- 
ximus , non pauca erant, quae ipse privatim exequebatur, quo- 
rum etiam conscium volebat esse Superiorem . Ad eum 
quodam die cum accessisset, aiiqua se habere dixit , quse re- 
motis arbitris cum ipso cuperet communicare . In vacuum di- 
gressi cubiculum , singuli singulos lectulos occuparunt ,* hxc 
enim sedilia erant Calvii . Tum Petrus vitse suse rationem 
reddere, orandi agendique modum exponere , omnes conscien- 
tiae sinus expandere, postremoque rogare , ut sibi , quid in 
posterum sequi,quidve deberet fugere , simplicitex ediceretur . 

z % Rec- 



$6% De Virh Illustrtbus S. /. Lih. 1. 

Rector , qui dum puer esset , magno jam plausu concionan- 
tem Petrum audierat , lacrvmas tenere non potuit, cum virum 
tam sublimi spiritu , et cana senectute venerabilem , quasi no- 
vitius esset, perinde consilium exposcentem audiret . Atque 
idem cum iis solitus erat efficere, quos habuerat missionum 
socios , ut in rebus animi sui aliofum potius , quamvis junio- 
res essent , prudentix inniteretur, ^uam sux . 

Galli , quorum in ditionem ex conventis cum Genuensi 
Republ. venerat Corsica , prxsidia illa maritima , quse paulo 
ante reliquerant , majori numero post decimum mensem iterum 
occuparunt . Inde novi belli formido , major annonae caritas, 
habitationum angustix maximae , aliaque incommoda , quae Pe- 
tri animum ad aliorum miserationem passim exercebant. Ipse 
cum contubernalibus suis in aliam migrare domum coactus 
est , in qua dubium , noctune , an interdiu gravioribus moles- 
tiis impeteretur. Per diem quippe milites ante illam domum 
tympanis , et lituis, aliisque bellicis instrumentis obstrepebant : 
quod homini commentandi, scribendique studiosissimo perin- 
commodum necesse est accidisse . Praeterea fumus in Petri cu- 
biculum per fenestram , et rimosas pavimenti tabulas pene- 
trabat , quoties femina Corsa , qux subter ipsum habitabat , 
foculum extruebat . Hxc filium habebat parvulum , et aegro- 
tum , quem ut sopiret vagientem , cantillando ducebat noctes , 
quiescentique Petro xque importuni erant feminx lalli , ac pue- 
ruli planctus . Eum tamen et labores matris , et filii dolores 
saepe dolentem audisses ; de molestiis vero , quae inde sibi ob- 
veniebant^ nullum unquam verbum . Muko illi fuit acerbius , 
cum dispersos uno die vidit nonaginta fere Soc.ios , qui sub 
eodem manebant tecto, quorum aliqui ad vestibula ,et stabu- 
la confugerunt . In his erant Theologix auditores , et Magis- 
tri , qui omnes in arctissimum , accessuque difficilem locum 
conveniebant , ut quaternas quotidie scholas haberent : inde- 
que post ccenam ( nam idem coenaculum erat, et gymnasium ) 
in varias discedebant domos , ut nocturnam caperent quietem . 
Ad eum Iocum , superatis non sine periculo male fidisscalis, 
Petrus quodam die venit, collaudataque omnium in ea dfsper- 
sione concordia , juvenes ad perseverandum in studii contentio- 
ne 5 cunctosque ad laborum patientiam est adhortatus . Vix fi- 

nem 



Tetrus Calatajudius . 



nem dicendi faciam, si percensere omnia velim , qux Calvii 
universis Sociis ad exercendam constantiam , Petro vero ad mi- • 
sericordiam exhibendam occurrerunt . 

Post menses demum quatuordecim Christianissimi Regis 
jussu Calvium non inviti relinquunt, et Gailicis imponuntur 
navibus, in Ligurix litora transvehendi . Dato solvendi signo , 
RR. PP. Capuccini , qui montem prope Calvium incolunt , un- 
de longus est in mare prospectus , ad templi atrium facto or- 
dine processerunt : et eorum quidam , sacris indutus vestibus , 
cum accepta ex altari Hierotheca profecturis jam Sociis bene- 
dixit . Hi , cum prxmoniti essent, in genua venerabundi pro* 
ciderunt : et Petrus , qui singularem inde consolationem acce- 
pit, in illorum Patrum erTusus est laudes , qui reliqua bene- 
volentiae signa tam egregia pietate cumulassent . Calvio digres- 
si sunt decimo v tertio Kal. Octobris, multisque in mari, et in 
Genuensi litore laboribus defatigati , Segestam in orientali Ge- 
nuae plaga post mensem denique appulerunt . Hic alii in alias 
domos sunt distributi : Petro cum comitibus suis nosocomii pars 
jlla obtigit , in qua publicum extructum erat theatrum , in eo- 
que prope scenam ipsam constitutus illi fuit lectulus ad quie- 
scendum. Inde , cum postridie salutandi ergo adessent multi, 
cuidam ex illis jocari sic placuit : Quid, putas , dicent His- 
pani , cum audierint , P. Petrum Calatayudium , qui tam acri- 
ter actiones comicas est insectatus , tandem in theatro solidam 
duxisse noctem ? Hxc audiens , contraxit humeros , oculos cum 
manibus in ccelurn sustulit , demissoque capite divinam reve- 
ritus est providentiam , qux in humanis rebus varie quidem, 
sed sanctissime ludit: deindeque ad inceptum sermonem pla- 
cide rediit. 

Quoniam Segesta in iEmiliam nec cisiis vehi poterat , qusc 
iter iliud non patitur, neque item equo sine vitae periculo 
manifesto; ut lectica defferretur, decretum est . Multis ille pre- 
cibus, et lacrymis institit, ut eodem quo catteri jure censere- 
tur, sed Prxsidum jussis debuit tandem acquiescere. Cum de- 
inde pnecipites montium anfractus, valiesque aut rapidis tor- 
rentibus, aut ccenosis paludibus impeditas aspexit, non cessa- 
bat Deum , et Angelos deprecari ,ut fratribus suis in frequen- 
ti adeo , atque imminenti pereundi discrimine subvenirent . Ne- 

que 



De Virri lllustrlbus S. /. Lib. I. 



que irritas illius fuisse preces existimaverim , quandoquidem 
ex Sociis , qui magno simul incedebant numero , plerique equi- 
tandi non valde gnari, omnesque jumentis male instructis im- 
positi , in eo quatridui itinere difficillimo nullus , ut timendum 
erat, interiit . Petrus Burgotari , quod primum est Parmensis 
Ducatus oppidum , propter effusos imbres substitit tribus die- 
bus, in quibus quantum virium ex cessatione corpori accessit, 
tantumdem molestiarum humilis ejus animus ob exhibitum si- 
bi honorem accepit . Lecticarii enim , quos humanitate sua et 
mamluetudine, optimisque consiliis mire sibi devinxerat; cum 
observassen* per viam assiduum ejus orandi studium , et accen- 
sos quos mittebat in ccelum affectus, aliaque passim edita vir- 
tutum exempla ; Burgotarum ingressi, hominem sanctum sese 
importasse divulgarunt . Hinc ad Petri hospitium et Praetor , 
et alii venerunt viri , qui verbis ejus, et venerabili aspectu 
capti , cum novo congressum iterandi desiderio discedebant . 
Multsc etiam feminae parvulos suos adduxerunt , ut eis benc 
precaretur : quod ille cum imagine Crucifixi reverenter, mo- 
desteque faciebat , addens etiam eorum matribus opportuna 
consilia. Atque ut sibi nihil , omnia illius gentis pietati attri- 
bueret, gaudere se ajebat, quod in his partibus tantum erga 
Sacerdotum benedictiones vigeret studium . Sed in eo populo 
de sanctitate Petri usque adeo invaluit opinio, ut micas pa- 
nis , qui eidem apponebatur, diaetarius dissimulanter collige- 
ret , in plurimos , qui solicite illas petebant , dispertiendas . 
Religiosae quaedam Virgines alium petierunt panem, quo ani- 
mus alitur ad justitiam. Nec Petrus, cui concessam a Vicario 
facultatem exhibuerunt, earum votis annuere detrectavit . Ita- 
que orationem habuit ad cunctas , deindeque singulis ad pro- 
positas de spiritu quxstiones respondit . Pari honore , ac ve- 
neratione cum alibi , tum maxime Regii fuit exceptus . Hic 
Episcopi Vicarius longas cum eo consultationes habuit, ejus- 
que sanctitatem, et sapientiam ita suspexit, ut plenam audien- 
di confessiones , et concionandi potestatem illi fecerit, quam 
ibidem in Parthenone quodam rogatus exercuit : ac deinceps 
idern Vicarius de gravissimis rebus sspe illum per literascon- 
suluit . 

Relicto Regio , tandem in ditionem Pontificiam advenit , 

in 



Tetrus Calatayndins . 3 55 

in cujus finibus non ionge ab arce Urbana vicus est, quem 
incolx Panzanum vocant. Ibi mansit cum aliis quatuor supra 
centum Sociis , qui omnes in Palatio habitarunt Excellentissi- 
mi Comitis Malvasise , Senatoris Bononiensis . Magna ibi inopia 
erat initio tum aliarum rerum omnium , tum maxime iilarum , 
qu;s tuendo ab ingruente hieme corpori , et sternendo lectu- 
lo requiruntur. Horum pleraque in itinere detenta fuerant, 
nec nisi tertio post mcnse remissa sunt . Petrus , cum multos 
noctu vel humi , vel in scamnis cubantes , interdiuque male 
tectos videret, intime dolebat, et nihil non egit,ut quse Su- 
periores utenda sibi concesserant ( erantque admodum pa:uca) 
divideret inter fratres. Cum deinde advenerunt impedimenta , 
novam dolendi occasionem , et exhibendae constantiae perido- 
neam habuit opportunitatem . Omnia enim scripta, qux arcu- 
lis, et bulgis inclusa fuerant, penitus sunt intercepta: et Pe- 
trus, cui permissum in Hispanra fuerat exportare secum qua> 
cunque mandasset chartis , multorum annorum lucubrationes 
uno die vidit amissas . Vicena erant volumina , in quibus trac- 
tatus multi, varixque literx continebantur , vel ad commune 
reipub . Christiana: bonum , vel ad privatam eorum instructionem 
attinentes , quorum spiritum per epistolas dirigebat . Non pauca 
ille tentavit , ut ea recuperaret, qux magno sibi labore , lon- 
gisque vigiliis steterant . Sed cum tandem nihil proficeret, di- 
vinas voluntati ita se subdidit , ut cum alio de amissis opus- 
culis age ns , cuncta se Deo jam immolasse confirmaverit . Cu- 
jus sacrificii quantum sit pretium , literatorum hominum esto 
judicium, eorumque praesertim , quos divinae gloriae , et ani- 
marum zelus adurit . 

Exeunte jam -Septembri annr 1769 cum Theologix' stu- 
diosis , cxterisque Sociis Panzano Bononiam venit, ubi post 
annos non muitos , sed multa post virtutum exempla morta- 
les relicturus erat exuvias. Inter assiduas,ac multiplices Apos- 
tolici muneris occupationes , atque adeo in maxima postremi 
hujus temporis perturbatione eundem in rebus animi sui teno- 
rem vitas observarat , quem posset in domestica tranquillitate 
retinere . Nunquam ei deerat tempus longae meditationi , cxte- 
risque adimplendis religiosi hominrs- exercitris . Assuetus enim mo 
dico trium, quatuorve horarum somno, maturius e cubili surgebat 5 

nac- 



1<X 



Dff Viris Illustribus S. J. LiL L 



nactusque antelucani silentii opportunitatem , devotioni sux la- 
xabat habenas, donec stata veniret hora celebrandi Sacrificii . 
Ex hoc tantum illi accedebat roboris , et solatii , propterea- 
que tantam ad illud peragendum solertiam adhibuit , ut in lon- 
gissimo suarum peregrinationum discursu , quocunque noctu 
diverteret, solicite statim ageret de loco et tempore, in quo 
posset divinis operari postridie : idemque tenuit in variis itine- 
ribus exilii, praeterquam in mari . Bononiae lactitiis incessit om- 
nibus , cum vidit erectas domi aliquot aras, in quarum una 
Christus Dominus jugiter residebat, quem ipse frequenti ado- 
ratione venerabatur. Voluisset etiam suum ante lucem surgen- 
di morem retinere , ut coram Deo et spiritu, et corpore quam 
primum prosterneretur .. Sed Moderatores , debiliori suac in dies 
valetudini consulentes, fervorem ejus ita temperarunt, ut lu- 
men quidem citius illi , quam cseteris, inferri permiserint , sur- 
gendi tamen horam longe protraxerint . Sedens itaque super 
stratum , orationi vacabat , dum prasstitutum ab eo desiliendi 
tempus accederet. Postremis vero annis, cum ne id quidem 
satis esset , ut ab rigida hiemis intemperie non lacderetur , su- 
umque nihilominus sacriflcandi studium veilet explere; obten- 
to Roma rescripto, intra sui muros cubiculi privatum Orato- 
rium Praesides erexerunt , in quo suis votis minore cum incom- 
modo satisfaceret . Hanc ille gratiam inter maximas censuit , 
eaque sic usus est, ut nullo unquam die rem divinam facere 
praetermiserit , antequam ultimo morbo corriperetur . Quotidie 
item animum homologesi repurgabat : si quando autem id ante 
sacrum efficere non potuisset , post iJlud certe faciebat , ne hu- 
jus careret fructu Sacramenti. 

Quod ubique constanter secutus erat, ut in Collegia post 
sacras expeditiones , tanquam ex acie ad hiberna , regressus , 
communibus religiosa; vitse exercitiis inter primos adesset, idem 
Bononix pracstitit , dum sibi per Prarpositos licuit . Eratque 
magno omnibus incitamento illum octogenario majorem intue- 
ri senem , singulas domesticae disciplinse functiones tanta constan- 
tia , pietatequc obeuntem , quanta posset tiro exactissimus . Qui vi- 
tam assidue concionando duxerat , ad eas , qux domi fiebant , ad- 
hortationes sic accedebat avide , ut siquse propter tardiorem 
auditum minus bene perciperet, ea deinde sibi peteret itera- 

ri : 



Tetritf Calatayndiuf , 



ri : quod si hujusmodi exhortationibus ob graviorem invaletu- 
dinem interesse non posset , enixe rogabat quendam , ut in- 
tento ipse adesset animo , omnia sibi deinde fideliter reddi- 
turus . Tantam , ut ex aliorum verbis proficeret , adhibebat in- 
dustriam ! Hinc etiam in coenationem cum caeteris descendere 
vehementer optabat , ut consueta inter prandendum lectione 
animum quoque reficeret . Lautiusque sine dubio animo indul- 
gebat suo, quam corpori. Sive enim in communi omnium rnen- 
sa ( quod illi propter Joci difficultatem minus sxpe , quam 
vellet, permittebatur ) sive in conclavi cibum sumeret , tenuis 
semper, ut alias innuimus , et vulgaris erat illius victus . Mul- 
toties apud Rectorem suum institit, ut servare jejunia sinere- 
tur, et qux ab Ecclesia praecipiuntur , et qux majorum pie- 
tas in mores induxerat Societatis . Et in extremo vkx snx tem- 
pore , cum attigerat quartum et octogesimum sctatis annum , 
literas ad provinciae Prsefectum dedit , quibus rogabat, ut li- 
cerct sibi tribus per hebdomadam diebus ita jejunium agere , 
ut panis tantum ofellas caperet , quod sine ullo valetudinis 
detrimento perficiendum a se fore sperabat . Id cum obtinere 
non posset, rursusque instare pergeret, ut saltem ab esu car- 
nium abstinere permitteretur; illi tandem responsum est , ut 
vesci ovis posset interdum , eo tamen modo conditis , quo lai- 
cus vellet , qui eidem ministrabat . Is placentam ex ovis cum 
intrita carne, paucisque herbulis nonnunquam apponebat Pe- 
tro, qui solitus in cibo non saporem quaerere, sed corporis 
nutrimentum, de illato ferculo potius ex ovorum colore , quarn 
ex adjunctis judicabat : ratusque votorum obtinuisse summam , 
super ea re nihil amplius impetrare contendit . 

In ea , quam diximus , ingravescente jam artate usque adeo 
erat cessationis impatiens, ut Bononix quotidie , ex constanti 
multorum observatione , legendis , scribendisque libris septenas 
circiter horas impenderet : et quo die postremus illum mor- 
bus invasit, post peracta religionis officia , totum mane dede- 
rat scriptioni . Nec Superioribus visum est Petri conatus in hac 
parte moderari : longa enim experientia didicerant, infirmiori 
ejus corpori sustinendo, in quo prxvalidus erat humorhypo- 
chondriacus, perinde studii contentionem prodesse , atque agi- 
tatio marinis aquis, ne corrumpantur, Ejus autem studia in 

eum 



$63 



De Viris lllustrihus S. J. Lih. I. 



eum semper scopum collinearunt , ut homines , a peccandi li« 
centia deterritos, ad virtutem , Deique amorem traduceret . Id 
perdius , et pernox volvebat animo , id ubique privatim., et 
pubJice moliebatur : et cum annos fere quinquagenos huic ope- 
ri urgendo magnis sudoribus impendisset , ut conatum juvandi 
omnes ultra vitx fines extenderet , bonam librorum copiam 
evulgavit , et per illam defunctus adhuc loquitur . Scripsit enim 5 
et publici juxis fecit 



De doctrina christiana tomos 
3^ in folio : quorum duo pri- 
mi excusi sunt Valentix 1739. 
Tertius Lucronii .1754. 

Magisterium fidei , et ratio- 
nis . tom. 1. in folio , Hispali 
editum 1761. 

Missionum tomos duos in 4. 
Primus de ratione agit Missiones 
obeundi . Alter orationes con- 
tinet , quas ipse pronuntiabat . 
Matriti 1754. 

Sacri amoris incendia. Mur- 
ciac 1734. et alibi sxpe. 

Catechismum Monialium . Val- 
lisoleti 1749. in 4. 

Catechismum ^racticum : cu- 
jus nona editio facta est Vil- 
Ixgarsiac 17^4. in 8. 

Meditationss super nouissima 
hominis , et mysteria Christi D. 
ac Maris V. Ciesaraugustx 1752. 

Anatomiam moralem : in qua 
agitur de oratione mentali, et 
arfectionibus hominjs . 

De emptione et <venditione la- 
narum : de ludis thartarum , et 
aleA , aliisque contractihus . To- 
leti per Franciscum Martinum 
17^1. in 4. 



Apophthegmata ex Frophetis $ 
aliisque sacris lihris excerpta , 
Murciae 1734. 

Exertitia pro Sacerdotihus , 
tom. 1. in 4. 

Judicium Sacerdotum : cujus 
ad calcem addita est Instructio 
dd Iliustrissimum quendam Epis- 
copum . 

Compendium doctrinx chris- 
tianx , a Joan. Petro Pinamon- 
tio confectum., et a Petro nos- 
tro Hispanice redditum , et in 
meliorem formam dispositum . 
Pompelone , Salmanticx , Con> 
postellx , alibique recusum . Lu- 
sitane quoque conversum jus- 
su Sereniss. Archiepiscopi Bra- 
charensis 174?. 

Regulas pro erigenda Con- 
gregatione S S. Cordis Jesu , 
itemque alias pro Schola Ma- 
riana . 

De recta facilique ratione Con- 
fessionis generalts be ne instituen- 
da . Typis Seminarii Villagar- 
siensis 1160. 

Vitam Exell.D. Antonii Idia- 
quezii , Ducis Granatx ad E- 



gam, 



Vetrus Calatayndius . 



Mulra alia scrip^erat prado digna, quorum pleraque in 
Parmensi amisit itinere , neque unquam reddita sibi fuerunt . 
Panzani quoque , ac Bononiae , cum otiari nusquam posset , 
non pauca literis commendavit. Et quoniam in hoc erudito 
ad perniciem multorum seculo sanctissima religionis jura no- 
vis in dies ausibus videbat oppugnari, novos et ipse conatus 
adhibuit , ut eadem propugnaret. Itaque dissertationes aliquot 
de Sacra Scriptura , de libris prohibitis, de Romano Ponrifl- 
ce , de Bullae, quam Ccenx vocant, auctoritate , aliasque com- 
posuit , in quibus et doctrinae suae copiam , et ardens pro re- 
ligione studium ostendit . 

Eo contentiore animo ad impugnandam impietatem incu- 
buit, quo propius accedebat ad virae finem, de quo nonnihil 
superne creditur agnovisse. Id , quamvis in occultandis Dei 
donis esset cautissimus , nonnulli ex quibusdam ejus verbis 
deprehenderunt . Cuidam negotium dederat , ut pro tribus com- 
pingendis libris totidem sibi membranas afferret . Satius , ait il- 
le, mea quidem sententia fuerit , aliquanto plures emere,qui- 
bus alii etiam integantur libri, quos, opinor , scribes adhuc . 
Cui Petrus subito : Nullo modo , inquit : his enim ahsolutis , 
non flura perscribam ; quippe jam jamque dissol^oitur hxc mei cor- 
poris coagmentatio . Hsec autem cum diceret, nihil admodum erat, 
quod novam periculi suspicionem injiceret, prxter consueta 
valeiudinis incommoda, qux ante annos plurimos patiebatur , 
neque illum segniorem unquam reddiderant ad laboris conten- 
tionem : eademque modo constantia per menses aliquot in stu- 
dii assiduitate permansit . Observarunt tamen aliqui , relegen- 
dis ac limandis , qux jam scripserat , tempus impendere : tan- 
tumque adnotationes aliquas denuo congerebat , qux asceticocon- 
ficiendo operi videbantur opportunae . Quod cum is etiam ani- 
madvertisset, qui membranas paulo ante emerat , quxsivit ab 
ipso, velletne integumentum aliquod pro concinnando eo li- 
bro, postquam illum absolvisset ? Petrus in eodem responso 
perstitit. Sed veritus fortasse , nequid a se curiosius inquire- 
retur , illud deinde subjunxit: Vrecare Deutn>ut ea possimper- 
ficere , qu& pra manibus habeo . Opusculum autem illud , super- 
veniente postmodum morte , inabsolutum reliquir . Prxterea in 
literis , quas ad provincix Praefectum dedit anno antequam ul- 

a a a ti- 



370 De Viris lllustribus S. J. Lib. L 

timum segrotaret , rogat eum in visceribus Jesu Christi , ut 
quidquid numum ex Superiorum consilio apud Curatorem do- 
mus deposuerat , sibi velit accipere , omninoque retinere . Ego 
enim , ait , diu 'viDere non possum . Nec 'vero mihi expedit , ad~ 
huc habita plena licentia , muneribus ac donis uti : aptiusque ad 
animi pacem existimo , et ad meam indolem accommodatius , si 
ne teruntium quidem habeam , quod possim expendere . 

In hac humanarum rerum despicientia , et propinquae mor- 
tis persuasione tranquillam , sanctisque intextam operibus age- 
bat vitam , cum Novembris die decima nona 1772 , tardiorem 
inter scribendum dexteram sensit , ut lituras potius suffunde- 
ret , quam literas efformaret . Statim custodem Angelum invo- 
cavit , ad quem frequentissime recurrebat ; cum singularem 
ejus opem tum aliis in rebus plurimis, tum etiam in studiis 
suis saepe fuisset expertus . Hinc ad suorum codicum margi- 
nes passim videre licet has notas , A. C. per quas novimus , 
eum significare voluisse Angele Custos . Adeo erat in ccelesti 
comite salutando diligens , et industrius ! Sed auxilium ejus 
in praesenti non sentiens, indubitanter sibi persuasit, de im- 
minenti periculo a Deo per Angelum admoneri: abruptoque 
studio , solita cum dissimulatione socio , qui aderat , dixit : 
Quid ego scio , uelttne Angelus , ut scribere non pergam ? Inde jus- 
sus est in lectum sese recipere , paucisque post horis. ita illum 
paralysis occupavit , ut dexterum ejus Iatus ab humero ad ex- 
tremum usque pedem omnino impediverit. Sic mansit tribus 
mensibus , et septem diebus , in quibus, cum dolores in dies 
crescerent , et ipse de potestate mentis nunquam exierit , in 
ferventi virtutum exercitatione , atque in Dei laude ad supre- 
mum usque spiritum perseveravit . 

Patuit in primis ex hac ejus aegrotatione , quantum ab 
obedientiac nutu in rebus etiam minimis dependeret . Cum sa> 
pe nullius cibi esset appetens , rogabatur instanter , hocne , an 
illud edulii genus minus ingratiis caperet . Ad quae ille tan- 
tum : Quod Superior injunxerit , respondebat: appositamque 
deinde dapem, qualiscunque illa esset, sine ulla cunctatione 
admittebat . Parem insuper obedientiam erga Medicos exhibuit, 
eorumque administros . Ab iis autem , quoties levandus, aut 
convertendus esset in lecto, quam maximam pudoris curam 



Petrus Calatayudtus . 371 

haberi desiderabat , eosque semper admonebat his verbic : Ca- 
'vete , qttaso , ne qmd fiat minus modeste ; filii enim sttmus Igna- 
tii . Prxterea , quanquarn ex diuturno laborum usu corpus suum 
duraverat ad patientiam , tanta erat modo dolorum acerbitas , 
ut, cum loco dimovendus esset , moram aliquam peteret ad 
orandum : fassusque est , perinde se inter movendum excrucia- 
ri , quasi equuleo torquendus imponeretur . Neque ideo mo- 
lestiam illam subire recusabat , sed in maxima doloris accessio- 
ne , ad Deum ferventi , atque humili conversus animo , his 
eum verbis alloquebatur : Amplius Domine , amplius : sed ttt <vi- 
res suffice , qttiz mihi non suppetttnt . Multi erant anni , cum 
Deum omnibus rogabat precibus , ut quidquid poenarum in 
purgatoriis ignibus infligendum sibi esset pro noxis, in hac 
potius vita repraesentaret , ut ne tantillum quidem ab jucundis- 
simo illius conspectu retardaretur . Optatisque annuisse De- 
um , hanc ex ejusdem verbis capere possumus conjecturam . 
Quo die Viaticum ad seternitatem abiturus accepit , mortali- 
tatis vinculis statim dissolvi , et esse cum Christo , vehementer 
cupere significavit . Sed mox, se ipse corrigens , adjecit : Ait 
tamen Deus , hic adhuc sttperesse scoriam ad excoqnendttm . Et 
suscepto Viatico, dies aliquot inter gravissimos dolores,et he- 
roicos virtutum actus supervixit. 

Erga illos , qui asgrotanti sibi ministrabant , et alios be- 
ne mukos , qui de salute sua soliciti , frequenter illum invise- 
bant , gratum adeo, atque humilem exhibuit animum , ut la- 
crymas excitaret . Nonnunquam ad effigiem Christi conversus, 
quam semper ad spondam habuit, magno cum affectu auditus 
est exclamare : Cur pateris , Domine , ut in me , <vilissimum 
utique mortalium omnium , tanta exerceatur humanitas ? et ut 
hi serwi tui , meique fratres tantum pro me laboris assumant? 
Cum Sacerdotes magno semper in honore habuisset, ab iis 
modo , ad salutandum eum ingressis , saepe benedictionem pos- 
tulabat . Hsrebant aliqui ad venerabilis senis humillimam pe- 
titionem : aliique in lacrymas effusi , ab illo potius benedi- 
cendos se esse contendebant. Quod cum Petrus facturum pro- 
mitteret , si prius ipsi facerent , quse petierat ; multi iilius an- 
nuebant votis, ut a viro Dei jam jam e vita decessuro faus- 
tam et ipsi precationem obtinerent . 

Sed 



372. Dff Vtris Illustribus S. J. Lib. I. 

Sed pietatem suam nulla in re magis ostendit, quam in 
divinis percipiendis mysteriis . Tres amplius menses inter dolo- 
res decumbens acutissimos, Missae sacrificium unico tantum die 
non auscultavit . Confessionem semel quotidie, nonnunquam 
bis intra diem instituit . Ut primum vis morbi ejus innotuit, 
Rectorem suum oravit suppliciter , ut singulis diebus divinam 
sibi concederet Eucharistiam : ab eaque in longo illo tempo- 
ris spatio ter solum, aut quater abstinuit. Sed inde novus in- 
surrexit labor , quo Deus illum singulari quodam modo exer- 
ceri frequenter permisit . Sacpe post mediam noctem , cum som- 
no satis bene, pro more suo , jam indulsisset , et pervigil, sui- 
que omnino esset potens, quosdam videre sibi videbatur, qui 
admotis ori cochlearibus , varios ei linctus , potionesque dul- 
ciculas offerebant , ut , melius sibi esset , et quietem caperet 
placidiorem . Obnitebatur ille contra , obtrudentesque ecligma- 
ta et manu repellebat, et verbis , ne sacram sibi communio- 
nem impedirent . Et qui erat in detegendis , ac dissolvendis 
Diaboli laqueis peritissimus , cum esset pariter sibi nihil prx- 
fidens , rem omnem humiliter aperiendam censuit , ut alterius 
consilio duceretur: quanquam ipsemet viam indicabat, qua nul- 
la tutior esse posset ad evadendum . Quadam nocte cum gra- 
viorem habuisset conrlictum , cubiculi januae ac fenestris affi- 
gi jussit schedulas , S. Ignatii nomine inscriptas , quibus ad- 
versus praestigias lemurum vim magnam inesse , compertum 
est : placuitque Deo, ut decem circiter dies , quos vixit post 
receptam unctionem sacram , liber omnino esset a nocturna 
illa colluctatione . 

Februarius jam incesserat , et quotidie viribus defkieba- 
tur , cum statuit Medicus , ut sacrosancto Viatico reficeretur . 
Id cum audisset , continere se non potuit , quin exclama- 
ret statim : Hac dtes , qnam fecit Domtnus : exultemus , et 
temur in ea . Confessionem prsemisit generalem , quod et ali- 
as in ea infirmitate jam fecerat , et quotannis , dum recedebat 
ad S. Ignatii exercitia , solitus fuerat efficere . Inde autem cer- 
tum , testatumque habemus , quam acceperat in secunda origi- 
ne stolam gratiae nulla gravi macula contaminasse . Ubi divi- 
num allatum est Sacramentum , caput denudari sibi jussit , ado- 
ratoque suppliciter Domino , constanti et integra voce ( quasi 

no- 



Petrtts Calatayttditts , 3 73 

novas ex vitx praesentia vires hausisset ) colloquium exorsus 
cst satis longum . In eo , postquatn veniam a Deo petiit vitse 
suae , nimium remisse tepideque peractac , desiderium testatus 
est , quo flagrabat , amandi illum cum ormibus,pro omnibus, 
et super omnes , videndique quantocyus Sanctissimam Triadem, 
et Virginem Beatissimam . Quod si placeret ei diutius se in 
hoc misero exilio retinere, corpus et animum sponte , atque 
omnino poenis ac doloribus • quibuscunque pro honore sui No 
minis , et proximorum incolumitate devovebat . Labores etiam 
commemoravit , quos pro suo amore subierat ; tenues illos 
quidem et exiguos , sed prompto libentique animo pro ipsius 
gloria susceptos . Inter alia gratias Deo egit singulares pro obe- 
dientiae spiritu , quem sibi erga majores indiderat : eamque 
obediendi alacritatem ut in omnes S. Ignatii filios effunderet, 
precatus est . Illos vero, qui exilio multati fuerant, tenerrimo 
quodam affectu Domino commendavit , ut in patria coelesti 
cives aliquando conscriberentur . Preces deinde fudit pro Pon- 
tifice Maximo , et Rege Catholico, quod saepe alias factitare 
consueverat . Persolutisque gratiis Angelo tutelari pro illius 
erga se meritis singularibus , orationem his verbis absolvit : 
Veni Domine . Atque utinam indignum pectus meum ingressus , 
tecum me raperes in conspectum Triadis Beatissima , ac dulcis- 
sim& titA • Matris ! Veni , et noli tardare : relaxa facinora 
cordis mei . Haec omnia ferventer adeo pieque dixit , ut 
domestici , et qui foris advenerant , lacrymas continere non 
potuerint . 

Cum sacram sumpsisset Hostiam , extremam unctionem 
petiit , et animae commendationem , quas tempori administrata: 
fuerunt ; ut etiam peccatorum Indulgentiae , quarum erat stu- 
diosissimus , semperque verbis ac factis ostenderat, quanto il- 
\x ab omnibus habendae sint in pretio . Quos deinde dies vi- 
xit , contemplandis divinis perfectionibus , aeternisque gaudiis 
appetendis insumpsit : multaque proferebat e sacris literis, qui- 
bus et desiderium summi Boni , et spem obtinendi ejus signi- 
flcabat . Custodem Angelum , et illos e Beatorum numero , 
quos vitac Patronos habuerat , ut auxilium in morte ferrent , 
magna fiducia deprecabatur . Sed ante omnes Reginam Sanc- 
torum omnium, cujus imaginem sub titulo de Coiumna pro- 

pe 



374 & e Vith Illustribus S.J. Lib. I, 

pe caput usque ad mortem retinuit , frequentibus et suavissi- 
mis colloquiis invocabat . Paucis ante obitum horis patrocinium 
dulcissimas Matris non modo sibi , sed cunctis etiam peccato- 
ribus imploravit adeo ferventi deprecatione , ut adstantibus mi- 
rum esset , qui animam jam agebat, tantum inesse spiritus et 
vigoris . Saepe ad Christum conversus , pretiosissima illius ado- 
rabat vulnera , et in ejus sanctissimo Corde , tanquam in tu- 
tissimo asylo , requiescebat . Inter haec advenit ifli dies ulti- 
mus , qui fuit III Kalendas Martias anni MDCCLXXIII. Eo 
die cum Sacrum audisset , conscientiam confessione purgasset , 
et altaris Sacramentum percepisset , ardentioribus incensus vo- 
tis amplexandi dilectum suum , post quartam horam pomeri* 
dianam , his verbis tertio repetitis : Beatissima Trinitas , deside* 
ro te njidere , animam placidissime reddidit Creatori . Et qui 
toties in concionibus suis de felici justorum morte , oculis fletu 
madidis jucundissimo, et corde mira superfuso dulcedine dis- 
seruerat, eam ipsemet suavem expertus. est, et tranquiliam. 

Exanime iilius corpus, quod non ante duas et quinqua- 
ginta horas mandatum est terrx, flexibile semper mansit . In 
ejus vultu tantus emicabat decor et gratia , ut omnium ad se 
oculos raperet, multique se invicem truderent , ut eum comi- 
nus intuerentur . Vulgata ejus morte , plurimi ex variis pro- 
vinciis Socii , qui Bononix commorabantur , certatim ad ve- 
nerandum Petri cadaver accurrerunt. Multi manus ejus et pe- 
des exosculati , verbis et lacrymis ostendebant , quantum ex 
desiderio tanti viri commoverentur : alii numismata , et coro- 
nas sacras illius ori ac manibus applicabant : alii capillos , et 
ungues ei pracciderunt : omnesque aliquid eorum , qusc reli- 
querat , magna contentione deposcebant . Eandem solicitudi* 
nem exhibuerunt non modo alii per Italiam sparsi Socii , sed 
multi etiam viri , ac feminx diversorum ordinum et conditio* 
num . In his fuit Illuttriss. D. Franciscus Columbanus , Epis- 
copus Britonoriensis , qui cognita Petri morte , nonnihil ha- 
bere voluit de reliquiis ejus, quem ab eo tempore , cum illum 
Bononiac noverat , tanquam virum sanctitate praestantem vene- 
rabatur. Kalendjs Martiis in templo Divi Nicolai , quod im- 
positum est viac S. Felicis , communi omnium Sociorum luc- 
tu, et mujtiplici Sacrorum oblatione parentatum estPetro,qui 

an- 



Tetrus Calatayuditts . 



375 



annos vixerat tres et octoginta , menses sex , dies viginti sep- 
tem . Venerabiles ejus exuviac , intra arcam inclusac ligneam , 
sub vesperum ejusdem diei decenti pompa delatac sunt in do- 
mum S. Ignatii , quas tum Societatis erat tirocinium , et in se- 
pulcreti Sociorum loculo reconditac . In extimo loculi pariete 
breve quoddam epiraphium fuit inscriptum , quod paucis de- 
positi rationem exhibet : intra arcam vero aliud repositum est 
elogium , tubulo insertum duplici, altero vitreo , altero ex fer- 
ri lamina, quod in hujus vitac calce subjiciam. 

Haec summa rerum est , quas gessit Petrus Calatayudius , 
desumpta ex ejus Vita , quam latius scripsit vir praestantissimus 
Franciscus Xaverius Idiaquezius . In ea quidem haud pauca 
dicta sunt , qux sanctitatem ejus , et singulare meritum osten- 
dunt: multo tamen pluradicenJa supererant tum de diuturno 
suo et mirabili Apostolatu , tum maxime de illius pracclaris, 
heroicisque virtntibus: quibus id assecutus est, ut ab suis pa- 
riter, et ab alienis cum magnOv illo Indiarum Apostolo , S. 
Francisco Xaverio , populari suo , comparari meruerit ob ar- 
dentes , quibus acstuabat , amoris divini flammas , ob indefes- 
sam salvandi homines solicitudinem , ob Apostolicam pauper- 
tatem , et animi demissionem , ob suam in periculis fiduciam , 
in adversis constantiam et fortitudinem , ob sapientiam et cce- 
lestia lumina , ob alia denique dona vere divina , quibus De* 
us illius animum ad sui gloriam , et innumerabilium salutem 
hominum exornavit. De his multa in commentarios suos re- 
tulerat fidelissimus ejus socius Joannes Carbajosa , quac om« 
nia , ut diximus , in Hispania relinquenda fuerunt . Quod si 
hacc aliquando recuperare liceat , locupletior de Petri .rebus 
gestis historia poterit efFormari . Ego compendium hoc aptis- 
simo fine confecerim , si Petri elogium adjunxero, quod illi 
post obitum texuit Josephus Petiscus , qui ejus vitx seriem et 
laudes paucis brevibusque lineis 5 tanquam in nucc Iliadem , 
clausit . 



D. O.. M. 



De Viris lllustribus S* J. Lib. I. 



D. O. M. 

P. PETRO . DE . C ALATAYVD . E . SOC . JESV 
GENTE . NAVARRO . EX . CIVITATE . TAFALLA 
VIRO. APOSTOLICO 
AD . MAJOREM . DEI . GLORIAM . PROPAGANDAM 
SVPERIORE . SECVLO . NATO 
VERBI . DIVINI . VBIQVE . DISSEMIN ANDI 
TVM . VOCE . TVM . SCRIPTIS 
INDEFESSO . ADMINISTRO 
QVI . AB . INEVNTE . ADOLESCENTIA 
OMNIA . SVA . STVDIA 
IN . SALVTEM . ANIMARVM . PROCVR ANDAM- 

CONTVLIT 

TEMPORE. MAGISTERII. QVOD.SVMMA. CVM. LAVDE 
ET. EXCELLENTIS. INGENII. SINGVLARI. OPINIONE 

OBIVIT 

QVOTANNIS . EXPEDITIONIB VS . SACRIS 
QVADRAGINTA . MINIMVM , DIERVM . SPATIO 

VACARE.CCKPIT 
QVIBVS . DEINCEPS , PERPETVO . TOTVS. INCVMBENS 
HISPANIAS . AC . LVSITANIAM . FERE . VNIVERSAS 
IPSOS . QVADRAGINTA . OCTO . ANNOS 
MIRIFICO . FRVCTV . PERAGRAVIT 
PLVRIMIS . PRODIGIIS . EJVS . MISSIONE . DI VINITVS 

CONFIRM ATA 
INPIAS . QVAS . 1N . VOTIS . HABVIT . NEC . OBTINVIT 
ATQVE . ADEO . VTRUMQVE . ORBEM 
LIBRIS . EDITIS . ILLVSTRAVIT 
GRAVES. PERDITISSIMORVM HOMINVM.INIMICITIAS 
PRO . RELIGIONE . SVSCEPIT 
IN . REBVS . PROSPERIS . ET . ADVERSIS 
iEQVE . IMPERTVRBATVS 
HISPANIA . DEMVM . INFIRMITATE . ATQVE 

INCOMMODIS 
INGRAVESCENTIS . iETATIS . PENE . CONFECTVS 
CVM . OFFICIOSE . RETINERETVR 

EX- 



feirus Calatayudlus . 



377 



EXVL . VOLVNTARIVS . DISCESSIT 
POST . INGENTES . LABORES . TERRA . MARIQVE 

POST.DOLORES.ACERBISSIMOS.IN.EXTREMO.MORBO 
INVICTA . PATIENTIA . TOLERATOS 
CCSLESTEM . PATRIAM . VNICE . APPETENS 
CORDE . IN . AFFECTVS . ET . VOCES 
ARDENTISSIMiE . CARITATIS . EFFVSO 
PROSCRIPT^ . SOCIETATIS . HISPANIENSIS 

y\NNO.SEXTO 
AB . IPSO . INITiE • SEXAGESIMO . TERTIO 
PROFESSIONIS . QVATVOR . VOTORVM 
QVADRAGESIMO . SEXTO 
iETATIS . OCTOGESIMO . QVARTO 
iETERNVM . VICTVRVS . IN . PACE . DECESSIT 
DIE . VIGESIMA . SEPTIMA. FEBRVARII 
ANNO . DOMINI . MDCCLXXIII 
MAGNO.SVI . DESIDERIO . VIRTVTVMQVE . OMNIVM 
OBEDIENTIiE . PR^SERTIM . VSQVE . AD . MORTEM 
RARO , EXEMPLO . RELICTO 
OPTIMO. SENI . MAGISTRORVM . ANTIQVISSIMO 
EVANGELII . PRiECONVM . iETATIS . NOSTR^E 

FACILE . PRINCIPI 
QVI . PVBLICE . PRIVATIMQVE . DOCEB AT 

TANQVAM . POTESTATEM . HABENS 
FAMA . SANCTITATIS . ET . DOCTRINiE 
APVD . HOMINES . MAGNO 
RE . IPSA . MAXIMO 
SVPERIS . MORTALIBVSQVE . GRATISSIMO 
PATRES.CASTELLANI .SOC JESV 
BENEMERENTI 
P. P. 



b b b 



37? 



I N D E X 



RERUM NOTABILIUM 



Ai 



.barizqueta ( Joannes ) Batue- 
corum gentem suscipit excolen- 
dam. . Pag. 291 

Abulae quaedara mulier mirabiii mo* 
do ad pcenitentiam adduc.tur. p. 
342. in Cccnobiis Virginum sa- 
cree commentationes babentur . 
ibid. In urbe Schola Mariana ape- 
ritur . ibid. Statua eri«itur B. V. 
de Columna . p. 343. Socius qui- 
dam sanctitatem i\ Calatayudii 
evidentius agnoscit . ibid. 
Abulenses Socii , dum iter in portum 
arripiunt , multis exercentur m» 
commodis . 221. seq. 

Admonitiones ingerendi cum fructu 
ratio quaedam opportunissima. 197 
Adoiescentium aliquot pro peten- 
da Societate , vel eadem retinen- 
da j laudabiles conatus . 116. 117 

119- 233- 2 S3- 

Adversa quaelibet pro Christo tole- 

randi desideriuro * 34 
Aegerrimo corpori vires addit fer- 

vor spiritus . 304 
Aegritudine quidam affectus , alte- 

nus non soium verbis , scd vul- 

tus etiam hilaritate recreatur . 255 
Aequabilitas animi vel inter ludibria 

non amissa . 240 
Albercae arescentibus agris pluvia im- 

petratur flagellatione supplican» 

tium. 292 
Almansa ( Josepha ) insignis pietate 



femina , in duplici adverso casu 
per duplicem futuri praedictionem 
ab aegritudine hberatur . 317. 318 

Almeriae magno cum fructu erigi- 
tur Schola Christi . 317 

Alonenses cives avidissimis animis } 
et aunbus Dei verbum excipi- 
unt . 220. seq. 

Alvaradus ( Franciscus ) nobilem S. 
Bartholomaei fasciam cum Socie- 
tatis veste commutat . p. 169. 
Ejus in dirigendis ad ccelum ani- 
mis dcxteritas . ibid. 

Angeli vias expediunt , quas ingre- 
diuntur , qui ad audiendum Dei 
verbum accedunt. 320 

Animi ad conspectum mortis imper- 
turbata serenitas . 275 

Animi rebus diligenter prospicere 
plurimum juvat ad temporalia ne- 
gova. feliciter expedienda . 180 

Animus ad honestam occupationem 
intentus s facilius declinat vi* 
tia . 40. \6g 

Animus inter infurias temperantis- 
simus. 176. seq. 316 

Annoa ( Franciscus ) Caesaraugustae 
Antistes , muitam Petro Calata- 
yudio exhibet venerationem. 334 

Apophthegma cujusdam rustici . 292 

Ariditatis tempore praehabiti sola- 
tii anima meminisse nonsolet. 215 

Assiduitas in pcenitentium confessio- 
nibus excipiendis . 195 

Assiduitatis ad literas , et pietatern 

exem- 



379 



exemplum . 7,61 
Astudillum profecti Novitii , quid in 

eo itinere sint passi . p. 241. Be- 

nigne ab incolis excipiuntur . 242 
Astures variis in locis egregiae pieta- 

tis perhibent docurnenta . 322 
Avaritiae sordes Sacerdotem maxi- 

me dedecent . 23 
Ayamontii abundantes divinae gratise 

frucrus proveniunt. 449 
Azpeithiae domus erigitur , quae No- 

socomium simul esset , ac Bre- 

photrophium . 204 



G 



B. 



B 



atuecorum regio describitur. 291 
Bsericorum animi ad religionis opc- 
ra propensi. 346 
ad Bene moriendum quaenam prae cse- 
teris conferantadjumenta. 159,165 
Blanditiae domesticorum perniciosae 
sunt religiosis . 250 252 

Borgia ( S. Franciscus ) a novitiis So- 
cietatis commeatum virtutum ad 
reiiquam vitam in tirocinio com- 
parari volebat. 172 
Biachara? ad prsedicationem divini. 
verbi magna fit morum conver- 
sio . 3 24. seq. 

Brignola ( Helena ) in Genuensium 
portu , Socios ailocutura 5 ad na- 
ves accedit . 1 27 

Burgenses cives humanissime Novi- 
tios excipmnt . 248 
Burgensis Archiepiscopus Novitios 
duos 5 qui eum adierant, primurn 
suspectos habet , deinde cum ho- 
nore , ac donis dimittit . 244. 245 
Burgctari } ac Regii magno cnm 
honore excipitur P. Calatayu- 
dius . 364 
Bustamantius ( Andreas ) Episcopus 
Palentinus Francisci Atelae opera 
utitur , ad erudiendos in spiritu 
Sacerdotii candidatos. 3 



faesaraugustae populus , fracto Ca- 
latayudii subsellio , inter se divi- 
dunt schidia . 
Csesaraugustani Doctores sententiam 
Petri Calatayudii suo judicio con. 
firmant . 333 
Calamitates in raagnis Dei doms 
computandae . 361 
Calagurritano Clero per exercitia S. 
Ignatii novus ad virtutem ardcr 
injicitur, ex quo populus etiam 
incalescit. 332. seq. 

Calvii , dum tirones aquam e fonte 
petunt , cujusdam hydria aenea 
glande confringitur . 256 
Capuccinorum Patrum pietas in So- 
cios Calvio abeuntes . 363 
Carbajosa ( Joannes) insignis Do> 
minici agri per annos pluriraos 
operarius . 304. seq. 

Carthagine ad triremes damnati sa- 
cris ministeriis excoluntur. 314 
Caritatis officiis adimplendis vires ad- 
dit animus infirmo corpori . 358 
Castimoniae candor insignis . 50.63 

167. 22$. 285. seq. 
Christi patientis contemplatio ingen* 
tes animos addit ad tolerandum 
adversa . 138. 152 

Christus adolescenti cuida.m pecca- 
ta sua roirabiliter indicat , et ad 
pcenitendum hortatur. 292. seq. 
Christus sub Hortulani specie sese 
videndum exhibet , ut quendam 
ad perfectionis studium accen- 
dat . 216 
Cibi notabilis parsimoni.a . 27.75.90 
91. 367. 

Coliegia, quae apud Hispanos ma- 
jora dicebantur , magno olim e- 
rant in pretio . 224 

Columbanus ( Franciscus ) Episcopus 
Britonoriensis de Petro Calata- 
b b b 2 yu» 



3 8o 

yudio honorifice sentit . 374 
Comes Itrensis pietatem in Deum , 

in egenos exhibet largitatem. 305 
Compluti juvems quidam miseran- 

da nece conficitur . 286 
Composrellae Matronarum ccetus e» 

rigitur , ad inserviendum aegrotan- 

tibus feminis . 306 
Confessarii ope mali Daemonis ar» 

tes facile superantur . 11 
Constantia in sigilli religione tuen- 

da. 33 
Cor JESU religiosa colendi ratio. 

p. 122. 187. 228. In ejusdem pro- 

movendo cultu solicitudo . 197 

3*5- 3"-. 337- 
Coronara spineam Christus cuidam 

exhibet , et imponit . 215 
Corporis atterendi artes variae , et 

ingeniosae . 27. 57. 64. 90. 168 

230. 260. 287. 
Corralius ( Josephus ) in defenden- 

da Societatis causa Victoriensi 

strenue ltborat . 101 
Corripiendi optima ratio . 77 
Corsica , prima Sociorura exulum 

sedes , durissimo afflicta bello ci- 

vili . 95 
Corsorum dnces Sociorum exulura 

sortem commiserantur . 256 
Corunniae puerorum exemplo inci- 

tantur viri ad laudes Mariae V. 

publice decantandas . 306 
Cosius ( Isidorus ) Episcopus Val- 

Iisoletanus sacris interest com- 

mentatioaibus eum laude P. Ca- 

latayudii . 354 
Cultus erga B. Virginem multimo» 

dis exhibitus . 28. 29. 30. 58. 6S 

i<5<. 229. 265. 
Culpis etiam levioribusevitandis stu- 

dium simul , et medicina . 257 
Custodem Angeluro venerandi usus 

frequentiss im uts . 3 70 



D, 



D 



'aemonum Iarvis , et insectatio- 
nibus superandis quaenara arma 
sint adhibenda . 205 
Deliberandi prudentissima ratio. 162 
Denuntiatione propinquae mortis au- 
dita , cujusdam exuitat animus. 372 
Desiderium summi Boni , ejusque 
obtinendi fiducia in supremis ho- 
ris acuenda . 373 
Devae femina quaedam mortis ge- 
nus incurrit , quod sibi fuerat pra> 
nuntiatum . 199 
Devexa in aetate vigor ad literas 
juvenilis. 367 
Deus , concessa valetudine , promp- 
tum ad labores animum remune- 
ratur . 151. 132 

Diabolus piam feroinam mins mo- 
■ dis excruciat . 10 
Dicecesis Bracharensisuberem ex prae- 
dicatione fructum produci: . 327 
Divina percipiendi mysteria perquarn 
diligens cura . 372 
Dissidia inter Secanos , et Naven- 
ses sacra missione toliuntur. 355 
Dolor acris ob admissa peccata vel 
corpus ipsum debilitat . 307 
Dolorum Christi participem fuisse, 
optiraa est ad novas consolatio- 
nes praeparatio . 216 
Domestica exempla vim habent ma- 
ximam ad persuadendum . 284 
in Donis recusandis ihvicta cons- 
tantia . 89 
Dulce ac decorum est pro Deo in 
adversa incurrisse . 157 
Dutarius ( Hieronymus ) magno reip. 
christianae bono Scholam Maria- 
nam aperk . 7 



E 



quites Azcoithienses , sacris ccra- 
mentationibus exercendi , Lojo- 

lam 



lam omnes una conveniunt . zai 
Eucharistiam adorandi vel suscipien- 
di solicitum studium . 56. 60. 92 
16%, 181. 183. 184. 20$. 220 262 

Excerpendi usus inter legendum plu- 
rimi refert m futurum . 288 

Exempla constantiae, quam in re» 
tinenda religione tirones aliqui 
coram judicibus exhibuerunt . Vil- 
Jegarsia; : p. 138. Turrecremata ; 
a p, 142. Palentiae : p. 147. 150. 
Burgis : a p. 245. Sanctanderi : 
p. 116 153. 254. Vallisoletia p. 
170. 

Exempla divinse misericordise in con- 
versicne quorumdam ad saniora 
consilia. Vallisoleti . p. 179 seqq. 
Lojolae . p. 2C3. Corunniae . p. 
306. Tafallae. p. 310. Victoriae . 
p. 311. seq. Alroeriae . p. 318 
319. Bracharae . p. 325. Prove- 
sende . p. 332. 

Exempla divinse severitatts in eos, 
qui Dei verbum audire neglige- 
bant . p. 293. item Lucronii . p. 
311. Lorcse . p. 314. Arevali . 
p. 343. Villamorii . 351. 352 

Exercitia S. Jgnatii nonnulii aegre 
suscipiunt , et ab iisdem aegnus 
discedunt . 323 



F 



amiliarem sermonem ad aliorum 
bonum flectendi dexteritas 5 et 
fructus . 289 
Feijous ( Benedictus ) de Petro Cala- 
tayudio non semel cum laude , 
de se vero cum animi demissione 
loquitur. 294. 295. 321. 322. 353 
Femina , cui n.ors subita praedicta 
fuerat , synaxin frequentat } ne 
decedat imparata . 199 
Farerius ( Joannes Baptista ) Lu- 

b h b 3 



38« 

censium Episcopus Petrum Cala- 
tayudrum advocat } ut sibi m ex- 
tremis adsit , 329 

Fidei dogmatum propugnatores non 
solum sacra dcctrina praestent , 
sed artem quoque impugnandi cal- 
leant } oportet . 270 

Fiducia obtinendae salutis quibus 
potissimum causis recte innita- 
tux . 158 

Filii ad Matrem oratio , ut vocuii- 
tem Deum sequi se sinat. 134 

Flavionaviae Episcopus Novitios et 
prudenter admonet , et liberaii- 
ter tractat * 153 

Franciscani Patres exulibus Socus 
sua tecta liberaliter exhibent Cal- 
vii. 358 

Franciscus Cardinalis de Solis Pe- 
trum Calatayudium Kispalim vo- 
cat . 344 

Frequens divinorum usus et robur 
ad labores sustinendos , et lumen 
ad eos praevidendos subminis- 
trat . 206 

G G 
egione Virgines Augustinianse 

pietatem exhibent erga Socios. 94 
Generosus miles de seipso laudabi- 

liter triumphat . • 308 

Genuenses Soc. Jesu Patres aegro- 

tantes Hispanos Socios in Asce- 

terio suo recipiunt.p. 208. Ge- 

nuensium tironum ad inservien- 

dum aegrotis gnava sedulitas. ibid. 
Gonzaga { S. Aloysius ) clientis sui 

preces exaudit. 171. seq. 

Grati animi pro adepto religio^ae vi- 

ta? statu significatio . 287 
Gutierii ( Melchioris Argeli ) Epis- 

copi Pompelonensis prudentia.p. 

307. Religio . p, 308. Humili- 
ta,s 0 309 

H 



3 82 



H 



Hispalensis dioecesis et Clerus , 
et populus ad raehora traiuci- 
tur . g4<5 

Hispaniae Proceres roagno cum fruc- 
tu S. Jgnatii peragunt exerci- 
tia . 338 

Hoyus ( Bernardus ) exiroiae juvenis 
innocentise Cordis Jesu cultum 
promovet in Hispania. 315 

Hominem , dum ad meretricem per- 
git, canis invadit , visoque si- 
mul Petro Calatayudio, sceleris 
pcenitentia ducitur . 332 

Hominis perditissimi admirabilis con- 
versio . 319. seq. 

Hospitalitatis meritum portento 
confirraatum. 305 

Humanae gloriae appetitui superan* 
do rationes quaedam oppoitunis- 
simae. 257. 258 

Humanarum rerum generosa con- 
temptio . 224 seq. 338. 341 

Humilitatis notabilia quaedam ex- 
empla.p. 51. 52. 6"\. 68. 173 
178. 179. 192. 231. 232. 290 

333- I 60 ' 37* 



I 



I 



magines , quae menti obversantur 
interdiu , eaedem recurrunt in 
somnis . 220 
Imminentem mortem Deus cuidam 
per visum ostendit . 263. seq. 
Index hbrorum , quos edidit P. Ca- 
latayudius . 368 
Industnae pro divini Ncminis ho- 
nore tuendo . 200. Pro tollendis 
inimicitiis . 301. Pro desidiosis } 
ac durioribus animis expugnam 
di* . 301. 302 

Irfirna crrporis valetudo justis est 
fodina virtutum . 268 
Innocentis vitae exempla qusedara 



non vulgaria . 75. nr. 125. 169 
201. 213. 234. seq. 372 

Intentionis rectissimae vocum singu- 
lare. 21 

Inter animi angustias prolixius oran- 
dum . 298 

Josephus Portugalliae Princeps , Ar- 
chiepiscopus Bracharensis , ad se 
advenientes e Castella Socios li- 
benter ac liberaliter excipit. 324. 
331. Eosdem aegre dimittit . 329. 
Ovium suarum ulceribus lingua sua 
roedetur . 326. In custodia deten- 
tos manu sua pascit . ibid- Nomen 
suum dat Congregationi Cordis 
Jesu . ibid. 

Iter agendi modus religiosissimus . 
29^. seq. 



L 



,abor in discendo praeproperus 
mentis aciem potius hebetat , 
quam exacuat . ' 42 

Labores magni plerumque ignavos 
frangunt ; magnanimis robur ad- 
jiciunt . 279 
Lacrymarum donum ob studium hu- 
militatis recusatum . 173 
Legum observandarura exacta dili- 
gentia . 228 
Literarium studium quali sit inten- 
tione suscipiendum . 175 
Lojola ( Joannes ) in promovendis 
ad perfectionem hominibus per- 
quam industrius . 169. seq. 

Lorcitana civitas prima est in His- 
panis ad erigendam Cordis Jesu 
Congregationem . 315 
Ludovicus Cardinalis Borbonius Ma- 
tritensium saluti prospicit , misso 
ad eos Petro Calatayudio . 336 
Eidem pro susceptis laboribus gra- 
tias agit . 357 
Lusitana gens ad pietatem propen- 

sa . 



sa. 328 
Luzuriaga ( Ferdinandus ) in obse- 
quio tabidorura contracta lue mo- 
ntur Sebastianopoli . 285 



M. 



M 



L 

anriquius (Joannes Franciscus) 
pro construendo Victoriensi Col- 
legio domum suam legat > et vec» 
t!gal assignat . 100 
Mansuetudinis praeclarura cxem- 
plum . 39 
Mater , qnae conceptam prolem de- 
votam Deo desiderabat, voti com- 
pos effecta . 71 
Mdtris egregium facinus , ut filium 
denuo immolet Deo . 117 
Matriti ad duo millia ex ordine Sa- 
cerdotali sacris incumbunt medita- 
tionibus . g g 7. Eorum plurimi cus* 
todias invisunt , ciboque lautiore 
reticiunt . . ibid. 

Matrona quaedam ad sanitatem roen- 
tis redit ex P. Calatayuiii verbis, 
per internuntium missis .350. 351 
Mendacium , vel in puerili aetate, 
cavendi diligentia . 11 1 

Menstruus ad repurgandum animum 
secessus . 93. 189 

Miles , qui conjugi necis horam des- 
tinaverat , audita concione resipis- 
cit. _ 293 

Milites duo tironibus initio metum 
incutiunt, deinde illos perquam 
humaniter habent . 243. 244 
Mmimis in rebus saepe vertuntur 
roaximae . 267 
Misericordia in alienis malis exi 
mia. 359- ?6o 

Misericordia in egenos cura pau- 
pertatis studio conjuncta . i6z 
Modestia juvenum , et exempla Doc- 
torum Complutensium S. J. quen- 
dara ad idera vitae genus alli- 



38j 

ciunt . iS5 
Molinosii erroribus femina infecta 
deprehenditur , et corripitur . 31* 
seq. 

de Montibus ( Thomat Josephus ) 
Episcopus Murcianus insignem in 
pauperes exhibet misericordiam , 
quam Deus prodigio compreba- 
vit . 312 

Morbis etiam corporeis sublevandis 
juvat Eucharistiae reverens adora- 
tio . 177 

Mors justis hominibus non aroara 
est , sed amata . 1^5. 236. 374 

Mors subitanea qua ratioae possit 
optari . 282 

Muher , quae uiortem 'ibi conscisce- 
re decreverat , mirabiliter ab insa- 
no consilio revocatur. 328. seq. 

Mundani honoris , et gloriae pro Je- 
su Christi amore contemptio. 336 
seq. 

Murciae , luctuosa cujusdam morte , 
ad meliorem vitam muiti rcsur- 
gunt. 313 



N 



obilis femina magnum ex con- 

cione concipit odium mundi mu» 
liebris . 354 

Nobihssimi viri gravia propter De- 
um de se sumunt suoplicia . 340 

Novitiorum duo per vim, et fraudem 
a caeteris distrahuntur . 249. seq. 

Novitius , qui. vacillabat , ex illis 
Christi verbis ; multi sunt vocati : 
ad perseverandum inducitur . 147 
242.i:dem angina tactus, a suscep- 
to in patriam itinere revocatur . 
243. Tandem graviore pressus 
morbo , remanet in Hispania . 
252. Videsis vocem Tirones , 



Or- 



3^4 



a 



o 



r arrichena ( joachimus) Burgen- 
sis Pcenitentiarius Novitios omni 
fcvet beneficiorum gcnere . 246 
247. 249. 
Obedientia religiosis hominibus com- 
pendium est utilissimum . 170 
Obedientiae exempia quatdam me- 
snoranda . 25.74.126.2.7.259 
260. 271. seqq. 370 
Obed:entise fructus cuidam promis- 
sus , deindeque probatus. 504 
Occuka , et futura non semel prae- 
•videi Petrus Calatayudius . 317 
347- 

Occupationes externas cum eleva- 
tione mentis in Deum conjungen- 
di notabile exempluro . 178. 188 

Oflfensiones pracavendi, quae ver- 
bis fieri possint , aut factis , ex- 
quisita diligentia . 235. seq. 

Operandi modus ad magnam perfec- 
tionem exactus . 6% 

Operarium -evangelicum magis vitse 
sanctitas j quam doctrina com 
mendat. 81 

Orandi accuratum stud'um . 92. 93 
200. 207. 223. 229.263. 270. 365 
seq. 

Oratio cujusdam ,cum Eucharisticum 
viaticum jam esset accepturus. 373 

Oratori sacro dictio extemporahs 
non placet . 99 

Oropesae femina debilis pedibus } 
repente confirmatur . 343 

Ostaletus ( Joannes ) adventantibus 
Sanctanderum Novitiis obviam 
procedit } eosque per civium do- 
mos distribuit . 252 

Ovetenses Socii fceda tempestate 
jactantur . 94 

Oveti concionem turbat canis horri* 
ficus .353. Pluvia ingruens prece 
suspenditur. 353. 354 



alentini cives liberal r ter Socios 
excipiunt. 139. Novitios , a plcbe 
procaciter insectatos , miseratione 
prosequuntur ; ac donis. 14S. 149 
Panzani magna Scciis mitio iuit re- 
rum inopia. 365 
Paraeneses domesticas excipiendi avi- 
duas smgularis . 2,66. seq. 

Parochus ab aggressicne furis singu- 
lari Dei providentia hberatur. 198 
Patientia in acerbis dolonbus invic- 
ta . 156. 157. 164. 211. 236. 371 
Patrocinium Mariae V. non modo 
sibi , sed cunctis etiam peccatori- 
bus quidam in extrtmis horis im- 
plorat . 374 
Paupertatis voluntariae exempla quae- 
dam msignia . 90. 162. 226. 259 
270. seq. 370. 
Peccati odium acerbissimum . 20 
Peccatons resipiscentis mors felicis- 
sitna. 325 
Peccatorum deposito fasce , puro 
repletur animus gaudio . 181 
Perfectionis obtinendae ardentissi- 
roum dtsiderium. 14. 58. 175. 186 
Pisadorus ( Augustinus ) Episccpus 
Ovttensis P. Calatayudium ad eru- 
diendam suam dicecesim advo- 
cat . 351 
Piscatoribus ad oram Oceani magno 
cum labore , sed pari cum fceno- 
re praedicatur . 349. seq. 

Pcenas pro noxis debitas in hac po- 
tius vita , quam in futura luere 
quis optat , nc a Dei conspectu 
retardetur . 371 
Precandi studium viget in tirocinio 
Calviensi . gtfo 
Preces quotidie fusae , pro sacris 
mysteriis ante obitum suscipien- 
dis , misericorditer exauditae . 276 
Publicae corporis macerationes divi- 

ni- 



nitus comprobantur . 315 
Pudoris tendi solicitudo. 91. 92. ^25 

216. 260. 273. 285. 297. 370. seq. 
Pueri dejerantem reprenendunt ho- 

rninem , qui , dum illos insequi- 

tur , ferro sibi trajicit linguam . 

334- se( 3- 
Puerum , qui castitatis votum emise- 

rat, B. Virgo ad ingrediendam 

religionem hcrtatur . 167. seq. 

QQ. , 
uaesitor supremus fidei Monia- 

lem quandam Francisco Ate- 

lae dirigendam ccmmittit . 5 

Quo quisque comparatus est animo , 
eodem sibi caeteros fingit . 153 

Quotidianae ad mortem praeparatio- 
nis norma utilissima . 189 



K 



R 



abagus ( Franciscus ) nitorem hu- 
roanioribus literis additurus , praes- 
tantis c imurn Rhetorem Seminario 
praeficit Villagarsiensi . 3 
Recentes ementiti Philosophi acriter 
impugnantur. 337 
Regina Elisabetha Farnesia Petrum 
Calatayudium ad se vocat . 340 
Ejus ministeriis auxilium , et ho» 
norem praebet . 341 
Rcl ; giosae vocationis amor vires suf- 
rlcit ,ad labores impigre adorien- 
dos . 274 
Religiosi viri existimatio supeifluis 
non paritur visitationibus . 87 
Reverentia in Saccrdotes exhibita 

371- 



Sacerdos deterioris vitae per exerci- 
tia S. Jgnatu ad meliora convcr- 
titur . 202. seq. 

Sacrificandi reverens , et accurata 
sohcitudo . 16. 8(5. 182*. 183. 205 
274 

Salucis hominum procurandae , ma- 
ximeque debiiiorum , strenua so» 
licitudo . 61 

Samuelis denominatio in tirocinio 
Matritensi cui esset imposita . 
112 

Sanctanderi perhumaniter excipiun* 
tur Novitii . 152. 153 

Schedae , S. Ignatii nomen mscrip- 
tae , vim habent fugandi Daemo- 

nes - 37* 
Scholae Marianae Ieges aliquot. 7. </j 

Segoviae multa movet Diabolus , ut 

sacram praedicationem impediat . 

339. Quaedam item insolita cum 

audicorum commodo eveniunt . 

339- 34° . 
Singularis Dei providentia in repen- 

tina cujusdam morte . 283 

Sociorum labores in Corsica . 95 
121. 122. 25(5.359.360. 362. In 
mari Ligustico . 127. In Apenni- 
ni transitu . 128- 361. seq. 

Sodalitas Matris Luminis Matriti ins« 
tituitur . 338 

Solarii ( Josephi ) tirocinii Genuen- 
sis Praepositi erga Hispanos exu» 
lescaritas. 124. 208. 209 

Solicitudo in pueris ad literas, et 
pietatem instituendis. 84 188 

Studium colendi Deiparam solatium 
in extremis. atTert 113 



s 



acerdos ad Petnmi Calarayudium 
ingressus , illum per excessum 
menris reperic abalienatuin . 336 
item 345,. 



T 



eresia de Aguirre tabulis , S. 
Ignatii vitam mire exprimenti- 
bus , domum Buldam exornat • 
102 

Te- 



S S6 

Terulii non pauci segroti ad con- 
cionis locum deportari volunt. 

334- 

Theatrales ludi Catholici Regis Iege 

reformantur . 337 
Timores superandi , qui fiduciam in 

Deo imminuant. 17 
Timoris Dei fructus uberes , et ju- 

cundi . 277. seqq. 

Tirocinii tempore vitam finire 5 cur 

novitius quidam optaverit . 135 
Tirones , ut in exilium irent , quan- 

ta variis in locis superaverint 

obstacula . Villaegarsiae : a pag. 

137. Turrecremata : a p. 141. Pa« 

lentiae : a p. 145. Ad pagum S. 

Cypriani: 243. Burgis : a p. 245 
Tirones Villagarsienses quo pacto 

sacris proluderent excursionibus . 

78. Ad Turremcrematam detenti, 

quamvitse formam tenuerint. 140. 

seq. 

Toletanus Clerus , ac populus prae- 
clarum poenitentiae specimen prae- 
bet. _ t 335 

Tranquillitas aninii singularis in re- 
bus adversis . 95. ic6. 205. 206. 
222. 281. 333. 356. 362. 365. 

Tranquillitas in operando viam ape- 
rit ad plura conficienda . 42 

Trianse > nobili suburbio Hispalensi , 
mirabiles pcenitentiac sensus perhi» 
bent j£gyptiani . 345 

Turcis , et Mauris in praelio captis 
annuntiatur Christus, cujus militiae 
nonnulli conscribuntur . 314. seq. 

Tyrrheni maris insulas difficile pra> 
tervehuntur Socii. 357 



V 



aldi via ( Ludovicus ) rem chris- 
tianam cum fructu , nec sine ad- 
versis promovet Almeriae. 317 
seqq. 



Valentinorum in Deipara salutanda 
nobilis contentio . 320 

Vallisoleti copiosi , diversique fruc- 
tus ex Evangelii praedicatione ca- 
piuntur. 330 

Vallisviridis incolae praeclarum reli- 
gionis exhlbent dccumentum . 348 

Vascones ignotum Oratoris idioma 
percepisse se ostendunt . 309 

Viduae Matris conamina , ut filium 
ab ineundae Societatis consilio di- 
moveat .133. Akerius , ne filius 
in exiiium abeat . 253 

Villafranca Bergidorum miseranda 
laborat fame , cui depeilcndae ad- 
laborant Socii . 352 

Villanova ( Joannes ) a Novitiis ex- 
plorator prsemittitur Sanctande- 
rum . 241. Iisdem ad Reinosam 
occurrens , faustum suas protectio- 
nis exitum annuntiat . 250. Bur- 
gos usque progressus, inde regre- 
ditur Sanctanderum . 251. seq. 

Vir improbus per objurgationem ab 
Rege factam resipiscit . 317. seq. 

Virovescae , et alibi erigitur Schoia 
Mariana . 7 

Vir quidam , perspecta Sociorum 
in adversis constantia > praeccn- 
ceptam de illis opinionem depo- 
nit. 254 

Vir quidam religiosus , qui de Ca- 
latayudii orationibus minus bene 
sentiebat, opinionem suam cum 
admiratione deponit . 344. seq. 

Vir,qui nuptialis epuh causa mul- 
tos a concione retraxerat , ipse 
inter prandenducn surfocatur . 293 

Virum Apostolicum tenui victu con- 
tentum esse decet . 292 

ad Vitae honestae conditionem affi- 
ci , quam quis semel arripuit, utile 
in primis est , ac laudabile . 32 

Vitae periculum honesti amore des- 

pi- 



picitur . ifg 
Vocationi divinse obsequentem fuis- 

se , tnagnam in morte afTert con- 

solationem . 265 
Vultus imperturbata serenitas in ma> 

gnis animi angoribus. 191 



X 



.aramillus Almeriensis Decanus , 
pro instituenria Sociorum missio- 
ne per dioccesim , annuos census 
assignat. 517 
Xaverius ( S. Franciscus ) cuidam 



387 

imploratam opem exhibet , ut 
peccata rite fateatur . 292 
Xerezii familiae duae nobiles invete» 
rata odia deponunt . 346. seq. 



lelus gloriae Dei , et salutis homi. 
num ardentissimus . 185 
Zubiaurus ( Nicolaus ) socius da- 
tur P. Calatayudio . 344 
Zuecus ( Josephus ) dicecesin Bracha- 
rensera excolit sacris expeditioni» 
bus. 33* 



33« 





1* Wff/tt/t - 


%*QTTt£C * 


Pag. 


lin. 




21 


4 oflfendite 


offendi te 


24 


i meditionis 


meditationis 


5« 


30 insotum . in dliq. excfnpl. 


insolitum 




3 lacymas 


lacrymas 


li8 


31 ausculandos 


auscultandos 


I$5 


32 excervit 


excrevit 


201 


21 egro 


crgo 


$60 


11 jeruminis 


srumnis 



™ ■ 



<